Сонгуулийн тухай зарим ойлголт, товч тайлбар

Ж.ЯДАМСҮРЭНСОНГУУЛИЙН ТУХАЙ ЗАРИМ ОЙЛГОЛТ, ТОВЧ ТАЙЛБАР Сонгуулийн хороодынажилтан, сонгогчидод зориулав. Төсөл хэрэгжүүлэгч багийн гишүүн: Ө.Цэрэндорж Ариутган шүүсэн: УЛААНБААТАР Б.Оюумаа 2008 П.Наранбат

УНШИГЧ ТАНАА УЧИРЛАХ НЬ ГАРЧИГ Сонгуулийн тухай зарим ойлголтын энэхүү товч тайлбарыг сонгуулийн хороодын ажилтан, сонгогчидод зориулан гаргав.Уншигч Танаа учирлах нь Монгол Улсад сонгогчийн боловсрол, мэдлэгийг дээшлүүлэх нь чухал, хойшлуулшгүй асуудал болсоор байна. Сонгогчийн боловсрол бол саналын хуудаст тэмдэглэл хийх 1. Сонгуульд холбогдох түгээмэл зарим ойлголт төдийхэн ойлголт биш билээ. Тэр нь өндөр боловсрол, 2. Монгол Улсын сонгуулийн түүхэн тойм, соѐлтой, улс орныхоо эрх ашгийг эн тэргүүнд тавьж чаддаг, сонгуулийн олон улсын зарим байгууллага сонгуульд хариуцлагатай ханддаг сонгогчийг бэлтгэх явдал 3. Сонгуулийн тухай хууль тогтоомж мөн. 4. Сонгуулийн зарчим, тогтолцоо, үүрэг Өдгөө сонгууль зохион байгуулж явуулахад 18-20 5. Сонгуулийн нутаг дэвсгэр, сонгууль мянган хүн сонгуулийн төв болон орон нутгийн байгууллагад товлон зарлах ажиллаж байна. Сонгууль гол төлөв орон тооны бус 6. Сонгуулийн байгууллага, эрх, үүрэг, ажилтнуудын хүчээр явагддаг. Сонгуулийн ажилд ажлын зохион байгуулалт мэргэшээгүй, сонгуулийн хууль тогтоомжийн талаар 7. Нам, эвсэл сонгуульд оролцохоо илэрхийлэх, харилцан адилгүй мэдлэгтэй хүмүүс ажилладаг. Сонгуулийн бүртгүүлэх хороодод ажиллах хүмүүсийг сонгуульд оролцогч намаас 8. Сонгогчдын нэрийн жагсаалт, сонгогчийн санал болгож бүрдүүлдэг учир боловсрол, мэдлэгийн хувьд үнэмлэх шилж сонгох боломж хязгаарлагдмал. Орон нутагт намуудад 9. Нэр дэвшүүлэх, бүртгүүлэх сонгуулиар бэлтгэгдсэн хүн ч ховор байна. Иймд энэхүү товч 10. Сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, сурталчилгаа тайлбарыг бас тэдэнд зориулав. 11. Эдийн засгийн баталгаа, зардал, хандив Анхнаасаа сонгуулийн холбогдолтой нэр томъѐоны 12. Санал хураах, тоолох, дүнг гаргах толь, товч тайлбар хийе гэсэн боловч ажиллах явцад 13. Маргаан шийдвэрлэх, хүлээлгэх хариуцлага өөрчлөгдөв. Нийт сонгогч, практик ажилтан нарт зориулж буйн учир сонгуулийн хууль тогтоомжийн логик дараалал, ажлын цаг хугацаа, үе шатны дагуу тайлбарлахад хүрэв.Нэр томъѐоны индекс Сонгууль бол цаг хугацаанд хавчигдсан, олныгСурвалж бичиг, ашигласан гарын авлага хамарсан, нүсэр том ажил билээ. Сонгууль зарласнаас хойшхи хугацаанд сонгуулийн хороодод ажиллах хүнээ бэлтгэх ямар ч бололцоо гардаггүй. Мөн тэдний нэлээд хэсэг нь дараа дараагийн сонгуулиар өөрчлөгддөг. Ингэхлээр, шууд нэр томъѐо, ухагдахуун ойлголт тайлбарлах нь шинжлэх ухааны талаасаа эхлэн суралцагчдад чухал боловч 2

практикийн хувьд өгөх үр дүн бага болохыг харгалзсан юм. этгээдийн эрх зүйн байдлыг (агуулгыг) тогтоосон, мөн хэн,Анх сонгуулийн холбогдолтой 170 орчим нэр томъѐог түүж хэзээ, хаана, ямар арга замаар хэрэгжүүлэх үйл явцыггаргасан боловч сонгогчдод тэр бүр хэрэггүй, сонгуулийн (хэлбэрийг) заасан байна. Энд хуулийн олон асуудалажилд хэрэглэгддэггүй, Монгол Улсын сонгуулийн хууль хамаарна. Сонгуулийн ажил бүхэлдээ нэг нь нөгөөгөөтогтоомжид тусгагдаагүй заримыг нь үлдээв. Энэ номыг үргэлжлүүлсэн, залгамжилсан тодорхой дэс дараа, хугацаасонгуулийн нэр томъѐоны толь гэж нэрлэж чадаагүйн учир бүхий үе шатаас бүрдэнэ. Бас агуулга, хэлбэрийг үйл явцаарэнэ. зааглаж, давчуухан хугацаа тогтоон журамласан байдаг. Эл ажлыг НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр, Монгол Улсын Иймд бүтцийн хувьд номыг хийхэд бэрхшээлтэйСонгуулийн ерөнхий хороо хамтран хэрэгжүүлж буй “Монгол байлаа. Аливаа толийн нэгэн адил цагаан толгойн үсгээрУлсын сонгуулийн үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх нь” дараалан толгойлж хийх гэж хичээсэн боловч бэрхшээлтэйтөслийн санаачлага, захиалга санхүүжилтээр хийсэн болно. зарим зүйлтэй тулгарсан билээ. Сонгуулийн ажлын үе шатныТөслийн удирдлагын зүгээс уг ажлыг иргэд сонгуулийн тухай дэс дарааллаар бүлэглэх нь хэрэглэхэд хялбар учир Монголмэдлэгээ дээшлүүлэх, сонгуультай холбогдох Монгол Улсын Улсын сонгуулийн хууль тогтоомжийн логик дарааллаар авчболон олон улсын түгээмэл хэрэглэгддэг нэр томъѐо, үзэн тайлбаруудыг байрлуулсан болно.тэдгээрийн утга агуулгыг тодорхой ойлгох, сонгогчид сонгох, Саналаа бичгээр болон бусад хэлбэрээр өгч тусалсансонгогдох эрхээ мэдлэгтэй, ухамсартай хэрэгжүүлэх, бүх хүмүүст баярласнаа илэрхийлье.түүнчлэн сонгуулийн байгууллагын ажилтнууд мэдлэгээдээшлүүлэхэд чиглүүлэх тухай зөвлөгөө өгсөн болно. Үүнийгхаргалзах зайлшгүй шаардлага гарав. Энэ товч тайлбар угзорилгыг биелүүлэхэд туслалцаа үзүүлэх нь дамжиггүй юм. Одоо үйлчилж байгаа Монгол Улсын сонгуулийн тухайхуулийн ойлголтыг эл номд тайлбарлан сурталчлаххэлбэрийг бичлэгийн гол аргаа болгов. Сонгуулийн Ж.ЯДАМСҮРЭНхолбогдолтой нэр томъѐо, тухайн ойлголтын тодорхойлолт 2008.08.08сонгуулийн ажлыг явуулахад нэг мөр ойлгоход чухал 08. 08"хэрэгтэй билээ. Гэтэл сонгуулийн холбогдолтой нэр томъѐоболгон хуульд оруулсан атлаа утга санааг нь, агуулгыг ньтодорхойлоогүй орхисон, ажил хэргийн нэр томъѐо болгонхэрэглэсэн санаа ч байна. Энэ нь энгийн сонгогч, сонгуулийнанхан шатны хороодын ажилтнууд нэг мөр ойлгоходхүндрэлтэй, тэдэнд хоѐрдмол утгатай ойлголт өгөхөөр, басонолын хувьд тайлбарлахад ядуухан нэр томъѐо ч байна. Нөгөө талаар, сонгуулийн тухай хууль агуулгын хууль,бас хэлбэрийн хууль. Материаллаг зүйлс болон үйл явцыгнэгэн зэрэг илэрхийлдэг. Өөрөөр хэлбэл, аливаа хүн, хуулийн 3

АРДЧИЛАЛ – Тодорхой хүрээнд бүгдээрээ хэлэлцэж шийдвэр гаргахыг хамгийн энгийнээр ардчилал гэнэ. Ингэхлээр, ардчилал нь хамтын шийдвэр гаргах үйл явц мөн. Шийдвэр гаргахад бүгд тэгш оролцох хэрэгтэй гэсэн үг. Ингэхдээ шийдвэр гаргаад бүх нийтийн хяналт тогтоох, энэ хяналтад тэгш эрхтэй оролцох зарчмыг ч агуулдаг. Төр улс бол нийгмийн хэргийг бүхэлд нь зохицуулах эрхтэй, албадах чадвартай, ард түмний өөдлөх, уруудахыг шийдвэрлэх хүртэл эрх мэдэлтэй, хамгийн өргөн хүрээг хамарсан эвлэл, холбоо учраас улсын төвшний ардчилал чухал. Аливаа улс орны засаг төр нь төрийн албан тушаалтныг өрсөлдөөнт сонгуулиар дамжуулан ард түмнийхээ өмнө хариуцлага хүлээлгэдэг, насанд хүрэгчид нь сонгох, сонгогдох тэгш эрх эдэлдэг, иргэний ба улс төр, нийгэм эдийн засгийн эрхүүд нь хуулиар баталгаажсан тохиолдолд л ардчилсан улс гэж нэрлэдэг. Практик дээр бүх1. СОНГУУЛЬД ХОЛБОГДОХ нийтийн хяналт, улс төрийн эрх тэгш байдлын зарчмыг байжТҮГЭЭМЭЛ ЗАРИМ ОЙЛГОЛТ болох хэмжээнд бүрэн хэрэгжүүлж чаддаггүй. Ингэхлээр, ардчиллын үйл явц дуусна, төгсөнө гэж үгүй. Хүмүүсийн хэрэгцээ шаардлагыг хангах тал дээр ардчилсан төр засаг л илүү байдаг. “Гуталчин гутлаа л хийнэ. Харин гутал хаана нь барьж өвтгөж байгааг өмсч байгаа хүн хэлнэ” гэсэн үг байдаг. Түүн шиг төрийн бодлогын үзүүлэх үр нөлөөг амьдрал дээр жирийн хүмүүс л юуны өмнө мэдэрч байдаг. Ингэхлээр, дороос нөлөө үзүүлэх суваг байгаа тохиолдолд л өнгөрсөн туршлага төрийн бодлогод тусгагддаг. Ингэхгүй бол ялзарсан төр, өөртөө үйлчилсэн бодлого байх болно. Ардчилал эрх чөлөөг баталгаажуулж өгдөг. Ардчилал бол эрх чөлөөт ард түмний төлөөх засаглал мөн. Ардчилал хэмээх ойлголтоор гарсан ном, зохиолыг тоолж баршгүй. МЭӨ IY зуунаас, Платон, Аристотелийн анхны бүтээлээс эхлээд өнөө үеийг хүртэл хэдэн зуугаар тоологдоно. 4

Иргэд цөмөөрөө нийгмийн гол гол шийдвэрүүд гаргахад Олонхиор шийдвэр гаргана гэдэг нь шийдвэр гаргахбиечлэн оролцож байвал илүү ардчилсан байна. Үүнийг шууд бусад арга зам шавхагдсан үед санал зөрүүтэй байдлыгардчилал гэнэ. Шийдвэр гаргахад бүх хүмүүс оролцох шийдвэрлэх жирийн нэг арга мөн. Олонхийн шийдвэрийгбололцоогүй. Иймээс иргэд төлөөллийн, шууд биш ардчиллын төгс оргил гэхээсээ ямар нэг шийдвэрт хүрэх арайардчиллаар, өөрөөр хэлбэл, сонгосон хүнээрээ дамжуулан боловсронгуй арга гэж үзмой. Иймд аливаа олонхи, тэднийгшийдвэр гаргахад оролцох болно. төлөөлж буй Засгийн газар өөрсдийгээ хянаж байхын Төлөөллийн ардчиллын үед иргэд төр засгийн болон зэрэгцээ, бүгдийг өөрсдөдөө хамааруулж, өөрсдийн үзэлпарламентийн шийдвэр гаргах үйл явцад дор хаяж нэг шат бодлоор олонхиор шийдвэр гаргахаас зайлсхийж байх нь зөвдоогуур төвшинд байдаг. Харин тэд цар хүрээний хувьд юм. Үнэнг гар өргөж тогтоодоггүй.үндэсний хэмжээний сонгууль, бүх нийтийн санал асуулга ШУДАРГА ЁС – Шударга ѐс бол хүмүүн төрөлхтнийзэргээр гол гол томоохон шийдвэр гаргахад л шууд оролцох үнэт зүйлсийн нэг яриангүй мөн. Товчоор хэлбэл, хуулийг хэнболомжтой. Тэгэхээр тэд оролцооныхоо үр дүнг ч, хаана ч ягштал хэрэгжүүлнэ гэсэн үг. Хууль бус эрх ашиг,дээшлүүлэхийн тулд маш зөв сонголт хийх, сонгуульд ашиг сонирхлын төлөөнөө бусад хүн болон бүлэг үндэстнийхариуцлагатай хандах хэрэгтэй болдог юм. эрх ашгийг хохироохгүй байх нь шударга ѐсны гол шаардлага ШУУД БОЛОН ТӨЛӨӨЛЛИЙН АРДЧИЛАЛ – Монгол юм. Эрх зүйн болон ѐс зүйн соѐл дутмаг, хариуцлага хүлээхУлсын Үндсэн хуулиар баталгаажсан засгийн эрх бүх ард явдал сул байвал шударга ѐс амархан алдагддаг.түмний мэдэлд байхуй нь шууд болон төлөөллийн СОНГУУЛЬ – Сонгууль бол ардчиллын илрэл, хамгийнардчиллаар хэрэгждэг. Энэ нь ардчиллын үндсэн хоѐр энгийнээр ойлгоѐ гэвэл албан тушаалтан, байгууллагынхэлбэр мөн. Шууд ардчилал нь бүх нийтийн сонгууль, санал гишүүдийг нийтийн санал хураалтаар сонгох үйл явц мөн.асуулгын хэлбэрээр хэрэгжинэ. Төлөөллийн ардчилал нь Сонгууль нь улс төрийн эрх мэдэл ард түмнээс ургансонгосон байгууллагаар нь дамжин хэрэгждэг. Төлөөллийн гарахын илэрхийлэл юм.ардчилал төрийн болон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын Улс үндэстний төвшинд сонгууль явуулах нь хоѐрүйл ажиллагааны бүх төвшинд хэрэгжинэ. зорилготой. Нэгд, төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх засгийн ШУУД АРДЧИЛЛЫН ХЭРЭГСЭЛ – Иргэд улс төрийн тэргүүнийг, түүнчлэн Засгийн газраас баримтлах өргөншийдвэр гаргах явцад шууд оролцох бололцоог хангах эрх хүрээтэй бодлогыг сонгох зорилго агуулна; хоёрт, ардолгож байгаа арга хэрэгслүүд юм. Эдгээр нь нэгд, түмнийг төлөөлж, хууль тогтоомж батлах, албан татварреферендум; хоёрт, иргэдийн санаачлага; гуравт, эгүүлэн ногдуулахаар шийдвэр гаргах, Засгийн газрын үйлтатах санал гаргах зэрэг гурван хэлбэрээр хэрэгждэг. ажиллагааг нягталж хянах үүрэг бүхий хууль тогтоох АРДЧИЛАЛ – ОЛОНХИ – Ардчиллыг олонхитой байгууллагыг бүрдүүлснээр парламентийн гишүүдийг сонгохадилтгах ташаа ойлголт байдаг. Ардчилал бол ард нийтийн, зорилго агуулна. Улс төрийн сонголтыг санал хураажард түмний засаг мөн. Энэ нь ард түмний нэг хэсэг нь биш, явуулахыг улс төрийн сонгууль гэнэ. Улсын Ерөнхийлөгчийгард түмэн бүхэлдээ төр засгаа барина гэсэн үг. Ардчиллын эсвэл хууль тогтоох байгууллагын гишүүдийг сонгох хоѐрчухал шийдвэрлэх шинж бол шийдвэр гаргахад бүгд адил тусдаа сонгууль явагдаж энэ зорилгыг хэрэгжүүлнэ.тэгшээр оролцох эрх юм. Сонгуулиуд нэг зэрэг, эсвэл тус тусдаа явагддаг. 5

Парламентын тогтолцоотой улс оронд аль нэг намын СОНГОГЧ - Сонгуулийн жилийн санал хураах сар, өдөрдарга парламентаас Ерөнхий сайдад томилогдохоор 18 нас хүрсэн, Монгол Улсын эрх зүйн чадамжтай иргэнолонхийн дэмжлэг авбал нэг сонгуулиар дээрх хоѐр зорилгыг мөн. Тухайн иргэний төрсөн он, сар, өдрөөс тоолоходбиелүүлдэг. сонгуулийн жилийн санал хураах сар, өдөр буюу түүнээс Сонгуулийн үр дүнд олон цогцолбор хүчин зүйлс нөлөө өмнөх сар, өдөр 18 насанд хүрсэн байх шаардлагатай.үзүүлнэ. Үүнд сонгуулийн үеийн хурц зөрчил маргаан, Монгол Улсын иргэн мөн болохыг гэрчлэх иргэний үндсэнхүчирхийллийн элдэв халдлагаас ангид байх, тооллогын баримт бичиг болон иргэний үнэмлэхээ авсан байх учиртай.нууцыг хадгалах, бие даасан сонгуулийн хяналтын 18 насанд хүрсэн, эрх зүйн чадамжтай иргэнийг сонгох эрхбайгууллагууд ажиллуулах, улс төрийн намуудын зүгээс бүхий иргэн хэмээнэ.сонгуулийн хууль тогтоомжийг хэлбэрэлтгүй сахин мөрдөх Сонгогч гэдэг нь засаг захиргааны нэгждээ байнга буюугээд суурь нөлөө үзүүлэх олон асуудал бий. түр оршин суугаа хаягийн бүртгэлтэй, Монгол Улсын сонгох Монгол Улсад XIII зуунд Чингис хааныг ноѐдын эрх бүхий иргэн мөн.чуулганаас, 1923 оноос нутгийн ардын хурлуудыг, 1924 оноос БАЙНГА ОРШИН СУУГЧ - Хүн амын тооллогодУИХ-ыг, 1990 оноос улсынхаа Ерөнхийлөгчийг сонгох ѐс хамрагдсан тухайн нутаг дэвсгэрийн баг, хороонд байнгажурмыг хуульчлан улс орон даяар дагаж мөрдөж иржээ. оршин суух тодорхой хаягийн бүртгэлтэй иргэн мөн. Хууль Дэлхий даяар болдог сонгуулиудын талаар зүйн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагаасhttp://www.agora.ctm.it/elections сайтаас үзнэ үү. байнга оршин суух, түр оршин суух талаар тодорхой журам ЭРХ ЗҮЙН ЧАДАМЖТАЙ ИРГЭН - Эрх зүйн чадамж нь тогтоодог. Энэ журмын дагуу бүртгэгдэх учиртай. Бүртгэлтэйиргэн өөрийн үйлдлээр өөртөө эрх олж авах, үүрэг бий болгох газраас өөр газарт 180 хоног, түүнээс доош хугацаагаарчадвартай болж насанд хүрснээр буюу 18 наснаас бий болно оршин суух нь тухайн бүртгэлтэй иргэнийг байнгын оршингэж Монгол Улсын Иргэний хуулийн 15.1-д заасан байна. суугч биш гэж үзэх үндэслэл болохгүй. Бүртгэлтэй газраасИргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 141- өөр газар суугаа оршин суугчийн хувьд бүртгэлтэй газрынхаа143 дугаар зүйлд заасан журмын дагуу буюу шүүхээс эрх зүйн хаягаар саналаа өгөх, түр оршин суугчийн хувьд саналаа өгөхчадамжгүй гэж тооцоогүй иргэн болно. нь тухайн хүний эрх юм. ЭРХ ЗҮЙН ЧАДАМЖГҮЙ ИРГЭН – Эрх зүйн чадамжгүй Харин сонгуулийн нэг хэсэгт сонгогчийн нэрийн нэггэдэгт 7 хүртэлх насны этгээд, сэтгэцийн өвчний улмаас жагсаалтад бүртгүүлсэн байх ѐстой. Энэ бол хамгийн энгийнөөрийн үйлдлийн учир холбогдлыг ойлгохгүй, өөрийгөө зөв зарчим билээ.удирдаж чадахгүй болсон этгээдийг хамааруулан ойлгоно. ТҮР ОРШИН СУУГЧ - Тухайн баг, хороонд суух үндсэнИргэнийг мансууруулах болон сэтгэцэд нөлөөлөх бодис, бүртгэлгүй боловч тэнд оршин сууж байгаа иргэн мөн. Түрсогтууруулах ундаа байнга хэрэглэдгийн улмаас суурьшиж байгаа иргэн нь Хууль зүйн асуудал эрхэлсэнхязгаарлагдмал чадамжтай, эсхүл сэтгэцийн өвчний улмаас төрийн захиргааны төв байгууллагаас тогтоосон журмынэрх зүйн чадамжгүй гэж тогтоох эрхийг гагцхүү шүүх эдэлнэ. дагуу байнга оршин суудаг нутаг дэвсгэрийнхээ бүртгэлд “түрМөн хорих газар ял эдэлж буй хүн эрх зүйн чадамжгүйд эзгүй” гэсэн тэмдэглэл, түр шилжин суурьших тухайтооцогдоно. тодорхойлолт хийлгэж, түр оршин суух нутаг дэвсгэрийн сум, дүүргийн Засаг даргад 7 хоногийн дотор бүртгүүлж, түр 6

оршин суух үнэмлэх авсан байх журамтай. Сонгуулийн үед СОНГУУЛИЙН ЭРХИЙГ ХЯЗГААРЛАХУЙ – Монголөөрийн байнгын оршин суух бүртгэлтэй газрын сонгогчдын Улсын иргэд Үндсэн хуулиар баталгаажсан сонгох, сонгогдохнэрийн жагсаалтад ороогүй, эсвэл бүртгэлээс хасагдсан бол эрхээр хангагдсан. Энэ бол иргэдийн хамгийн чухал эрх,түр оршин суугаа газраа нэрийн жагсаалтад бүртгүүлж төрөө удирдахад оролцож буй хэлбэр мөн. Гэвч заримүнэмлэх авна. тохиолдолд сонгуулийн эрхийг хуулиар хязгаарлана. ХАЯГИЙН БҮРТГЭЛ – Сонгогчдыг оршин сууж буй Тухайлбал,хаягаар нь баг, хороонд бүртгэснийг хэлнэ. Хаягийн бүртгэл 1. Сонгох, сонгогдох насаар хязгаарлах;нь хүн амьдран суудаг газар, байшин, нийтийн орон сууц дахь 2. Иргэний харъяаллаар хязгаарлах;хаалга, гудамж дахь хашаа, хүн амьдрах зориулалттай 3. Оршин суугаа газраар хязгаарлах;албаны байр, тусгай зориулалттай байр (нийтийн байр, зочид 4. Эрхийн чадамжаар нь хязгаарлах явдал байдаг.буудал, зөөврийн байр, өндөр настнууд, хөгжлийн Сонгох, сонгогдох эрхийг хуулиар хязгаарласанбэрхшээлтэй хүмүүс, ахмад дайчдад зориулсан байр гэх мэт) эдгээрээс өөр тохиолдол зарим улс оронд үйлчилж ирсэн,мөн тухайн иргэний хувийн өмчийн, орон нутгийн хууль одоо ч үйлчилсээр байна. Жишээлбэл, бичиг үсэг үл мэддэгдүрэмд заасан гэрээ, түрээс болон бусад хэлбэрийн үндсэн хүмүүсийн сонгох, сонгогдох эрхийг хасах, цэргийн албандээр иргэн байнга болон түр амьдардаг байрууд зэргээр хаагчдыг сонгуульд оролцуулахгүй байх хуультай улс орон чбайна. бий. Саяхан болтол эмэгтэйчүүдийн сонгуулийн эрхийг СОНГУУЛИЙН ЭРХ – Сонгуулийн эрх гэдэг нь төрийн хязгаарласан хууль АНУ, Франц, Итали, Япон, Щвейцар зэрэгбайгууллагад сонгох, сонгогдох тэгш эрхийг ерөнхийд нь улсад үйлчилж байв. Мөн түүнчлэн зарим оронд шашнаар ньхэлдэг. Сонгох эрх, сонгогдох эрхэд зарим хязгаарлалт ялгаварлах хууль ч бий.тогтоосон байдаг. Монгол Улсад Үндсэн хуульд зааснаар СОНГОГЧИЙН БОЛОВСРОЛ – Сонгуулийн үйл явцынсонгох эрхийг 18 наснаас эдэлнэ. Сонгогдох насыг төрийн онцлог, журам, дүрэм, сонгогчдын бүртгэл, саналаа хураалгахзохих байгууллага, албан тушаалд тавих шаардлагыг болон сонгуулийн үйл явцын бусад асуудлаар сонгогчхаргалзан хуулиар тусд нь тогтооно. Монгол Улсын Үндсэн иргэдэд мэдлэг олгоход чиглэсэн үйл ажиллагааг бүхэлд ньхуульд сонгуулийн эрх, түүнийг хэрэгжүүлэх зарчмыг яруу хэлдэг.тодоор тодорхойлсон байна. ПАРЛАМЕНТ – Ардчилсан нийгэмд хууль тогтоох эрх Зарим ном зохиолд сонгохыг идэвхтэй эрх, харин мэдлийг хэрэгжүүлэгч төлөөллийн дээд байгууллагыгсонгогдохыг идэвхгүй эрх гэж үздэг. Ер нь сонгох, сонгогдох парламент гэдэг. Хууль тогтоох эрх мэдэл нь Үндсэн хууль,эрх нь сонгуулийн үндсэн эрх мөн. бусад хууль батлах, улсын төсөв батлах, Засгийн газрын үйл НҮБ-аас баталсан “Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал”- ажиллагаанд хяналт тавих эрхийн нийлбэр цогцоос бүрддэг.ын 21 дүгээр зүйлд сонгох, сонгогдох эрх, түүнийг Парламент төлөөллийн дээд байгууллага болох ньхэрэгжүүлэх, нууцаар саналаа өгөх талаар тодорхой заасан түүнийг хүсэл зорилго, ашиг сонирхлоо хамгаалуулахбайдаг нь уг асуудлын чухлыг харуулна. Монгол Улсад сонгох зорилгоор ард түмнээс бүх нийтийн сонгуулиар сонгосонэрх 18 наснаас эхэлдэг бол сонгогдох эрх Улсын Их Хуралд төлөөлөгчид бүрдүүлдэгт оршино.25 нас, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид 45 наснаас эхэлдэг. 1265 онд Англи улсын Парламент байгуулагдсанаас хойш энэхүү байгууллага дэлхийн улс бүрт бий болжээ. 7

Орчин үеийн парламент нэг, эсвэл хоѐр танхимийн бүтэцтэй. Австрали, Афганистан, Бразил, Тайланд, Франц, ЭнэтхэгНэг танхимтай парламент бага газар нутаг, цөөн хүн амтай, зэрэг улс оронд явуулдаг.нэгдсэн улсад, хоѐр танхимтай парламент нь холбооны ЧӨЛӨӨТ МАНДАТ – Ардчилсан засаглалтай улстомоохон улс орнуудад байдаг. орнуудад парламентын шууд чөлөөт мандаттай байдаг. Монгол Улсын Үндсэн хуульд зааснаар Монгол Улс Чөлөөт мандат гэдэг нь өөрийг нь сонгосон тодорхойпарламентийн тогтолцоотой (засаглалтай) Бүгд найрамдах тойргийн сонгогчдоо бус, харин нийт ард түмнээ парламентадулс мөн. төлөөлөхийг хэлнэ. Энэ нь манайхны ярьдгаар, сонгогчид ПАРЛАМЕНТЫН ХОЁР ТАНХИМ – Парламент 2 итгэл хөсөрдүүлсэн хэмээх үндэслэлээр түүнийг бүрэн эрхийнтанхимтай байх нь хууль тогтоомжийг бүрэн дүүрэн хэлэлцэх хугацаа дуусгавар болохоос өмнө эгүүлэн татах эрх зүйнсонирхлоос үүдэлтэй. Бас холбооны улсын тогтоолцоонд орчин байдаггүй гэсэн үг.чухал ач холбогдолтой. Энд хоѐр дахь танхим нь улсынхаа ТӨРИЙН ТЭРГҮҮН – Ерөнхийлөгчийн тогтолцоотой улснутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь бус холбооны гишүүн улс буюу оронд сонгогдсон Ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүний чигмужийн ашиг сонирхлыг төлөөлж байдаг. үүргийг гүйцэтгэх засаглалын тэргүүний чиг үүрэгтэй Хоѐр танхимын сонгуулийг явуулах арга ялгаатай хослуулан (ОХУ, АНУ, Латин Америкийн ихэнх орных шиг)байна. Дээд танхим нь шууд бусаар, эсвэл өөр өөр хэрэгжүүлдэг.сонгуулийн тойргоос сонгогдох, эсвэл цаг хугацааны хувьд Парламентын Бүгд найрамдах тогтолцоотой заримзөрүүтэй сонгогддог. улсад төрийн тэргүүн нь шууд ард түмнээс, эсвэл Парламентын тогтолцоотой улсад доод танхимыг шууд парламентаас сонгогддог, гүйцэтгэх бус эрх мэдэлтэйард түмнээс сонгодог. Энэ танхимд хууль тогтоох үндсэн чиг Ерөнхийлөгчтэй (Герман, Ирланд, Энэтхэг улсынх шиг)үүрэг ногдоно. Харин дээд танхим нь хуулийг батлахыг байдаг.хойшлуулах, хориг тавих зэрэг хязгаарлагдмал эрх эдэлнэ. Үндсэн хуульт эзэнт гүрэнд төрийн тэргүүнийг угсаа СЕНАТ – Гадаадын олон оронд парламентын дээд залгамжлуулан (Бельги, Испани, ИБУИНВУ-ынх шиг)танхимаа сенат хэмээн нэрлэдэг. Нийтийн жишгээр бус тодруулдаг. Бүх насаараа уг албыг нэг хүн хашдаг.өөрөөр нэрлэх явдал ч бий. Монгол Улсын хувьд Төрийн тэргүүн-Ерөнхийлөгчөө РОТАЦИ – Сэлгээ гэсэн утга агуулна. Тодорхой ард түмнээс шууд сонгодог. Тэр нь Ерөнхий сайдын үүрэгхугацаа өнгөрсний дараа парламентын бүрэлдэхүүний нэг гүйцэтгэдэггүй. Дээрх тогтолцооны завсрын чанартай.хэсгийг сонгууль явуулах замаар хэсэгчлэн шинэчлэх явдал СОНГУУЛИЙН ТӨВ КОМИСС – Дэлхийн зарим улсмөн. Зарим оронд парламентынх нь гишүүдийн нэг хэсгийн оронд сонгуулийг шударга явуулж, түүнийг удирдаж, хянахбүрэн эрхийн хугацаа эхэлж, бусдынх нь хэвээр үргэлжилж зорилгоор байнгын ажиллагаатай сонгуулийн төв комиссбайдаг. Энэ нь хоѐр танхимтай парламент бүхий улсын дээд ажилладаг.танхимд хамаарна. Харин доод танхим нь тасралтгүй Онолын хувьд сонгуулийн комиссууд гүйцэтгэхажилладаг. Иймд завсарын сонгууль явуулж ротаци хийн засаглал, хууль тогтоох байгууллагаас бүрэн хараат бусаарпарламентын гишүүдийн нэг хэсгийг шинээр сонгодог. ажиллах учиртай. Амьдрал дээр сонгуулийг хөндлөнгийнЗавсрын сонгуулийг дээд танхимтай парламенттай АНУ, аливаа оролцоогүйгээр зүй зохистой явуулах нөхцлийг хангахын оронд хууль тогтоох байгууллагатай холбогдож, улс 8

төрийн чиг хандлагыг харах явдал гардаг. Иймд аливаа хуульд буюу Үндсэн хуулийн хэмжээний үр дагавартай хуульоронд олон улсын ажиглагчдын баг ажиллуулах туршлагыг тогтоомжид нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай болсонөргөн хэрэглэх болсон нь сонгуулийг шударга явуулах гол үед бүх нийтийн санал асуулга явуулж асуудлыгарга зам гэж үздэг. шийдвэрлэдэг. Энэ нь аливаа улсын Үндсэн хууль нь бүх ард Сонгуулийн төв комиссыг улс орон бүрт янз бүрээр түмэнд бүхэлд нь хамаатай, тухайн үеийн Засгийн газар,нэрлэдэг. Комисс, хороо, зөвлөл, дээд чуулган, хяналтын парламентын гишүүдийн асуудал биш гэдгээрхороо, хяналтын зөвлөл гэх мэт. Олон улсын хэллэгт тодорхойлогдоно. Иймд олон нийтийн шууд дэмжлэг авахаарэдгээрийг сонгуулийн менежментийн байгууллага гэж нэрлэн бүх нийтийн санал асуулга явуулдаг.хэвшиж байна. Бодлогын болон бусад бие даасан асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга явуулах нь өнөө үед дэлхийн улс СОНГУУЛИЙН МЕНЕЖМЕНТ – Сонгуулийг зохион оронд маргаантай байна. Нэг хэсэг нь дэмждэг байхад нөгөөбайгуулах үйл ажиллагаа, чиг үүрэг, зорилтыг хэрэгжүүлэх хэсэг нь эсэргүүцдэг. Эсэргүүцэгчид нь төлөөллийнүйл явцыг сонгуулийн менежмент гэж нэрлэдэг. Сонгуулийн ардчилалд үл итгээд зогсохгүй сонгогдсон төлөөлөгчдийнменежментийг сонгуулийн төв болон орон нутгийн хариуцлага хүлээх чадварыг бууруулах болно гэж үздэг.байгууллагууд хэрэгжүүлнэ. Төв байгууллага нь бие даасан, Бүх нийтийн санал асуулгыг тухайн улсын өмнөЗасгийн газрын болон дээрхийн холимог загвараар тулгарсан амин чухал асуудлаар явуулдаг. Түүнийг түгээмэлажилладаг. бус явуулах учиртай. Юм л бол санал асуулга явуулаад байж СОНГУУЛИЙН АЖЛЫН ЦАГ ХУГАЦААНЫ ХУВААРЬ болохгүй. Түүхэндээ бүх нийтийн санал асуулгыг огт явуулж– Сонгуулийн үйл явцыг төлөвлөн хэрэгжүүлэхэд гүйцэтгэх байгаагүй ардчилсан улс орон ч байдаг. Ардчилсан бусзорилтуудын дараалал, огноо, хугацааг заасан баримт бичиг дэглэмтэй улс оронд энэхүү аргыг улс төрийн зорилгоорюм. Энэ нь сонгуулийн тухай хуульд сонгууль зарласнаас өргөн ашиглаж ирснийг түүх гэрчилдэг. Фашист Германдхойш санал хураасан дүнг мэдээлэх хүртэлх албан ѐсны өнгөрсөн зууны гучаад онд 3 удаа, Туркмен, Казак, Узбек,хугацаа заасан ажлыг хэрэгжүүлэхээр сонгуулийн төв Киргиз, Белорус улсад 1995 оноос хойш удаа дараа бүхбайгууллагаас гаргасан цаг хугацааны төлөвлөгөө юм. Улс нийтийн санал асуулга явуулсан. Үүний үр дүнд эдгээр орныбүрт ийм төлөвлөгөөг гаргадаг. Манайд Сонгуулийн ерөнхий ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн Ерөнхийлөгчээс бусад нь цагхорооноос гаргадаг сонгуулийн ажлын цаг хугацааны хуваарь хугацаагүй уг албаа хашсаар, Н.Назарбаев бүх насаараа30 орчим асуудалд төвлөрдөг. Хэрэгжүүлэх ажлын хугацааг Ерөнхийлөгчийн албыг хаших болжээ.огноо, цаг минутаар тодорхойлсон байна. Энэхүү хуваарийг Санал асуулгын дүн заавал биелүүлэх, эсвэл зөвлөхнийтэд зориулж хэвлэдэг юм. шинжтэй байж болдог. ГҮЙЦЭТГЭЛИЙН СТАНДАРТ – Хэрхэн хүрэхийг Монгол Улсад 1945 оны 10 дугаар сарын 20-нд улстодорхойлоогүй, хүрэх ѐстой үзүүлэлтүүдийн хураангуйг орныхоо тусгаар тогтнолын асуудлаар бүх нийтийн саналгүйцэтгэлийн стандарт хэмээн ойлгодог. асуулга анх удаа явуулсан юм. Энэ санал асуулгад БҮХ НИЙТИЙН САНАЛ АСУУЛГА – Бүх нийтийн санал оролцогчид эрхий хурууныхаа хээгээр хүртэл саналааасуулга гэдэг нь ямар нэгэн чухал асуудлаар бүх ард түмний тэмдэглэж, тусгаар тогтнолоо авч үлдсэн түүхтэй.санал хураах үйл явдал мөн. Ардчилсан олонх оронд Үндсэн 9

УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН СОНГУУЛЬ – Төрийн эрх барих, Хэрэв хоѐр дахь шатанд оролцсон нэр дэвшигчийн хэнхууль тогтоох дээд байгууллага болох парламентыг сонгодог нь ч олонхийн санал авахгүй бол Ерөнхийлөгчийн сонгуулийгсонгууль. УИХ-ын сонгууль 4 жилд нэг удаа явагдана. УИХ шинээр дахин зарлаж, дахин нэр дэвшүүлж явуулах ѐстой.бол төрийн дээд эрх барих төлөөллийн байгууллага мөн. УИХ-аас Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хүлээнМонгол Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд нэг танхимтай, нийт зөвшөөрсөн хууль гаргаж байгаа нь ямар нэг хэлбэрийн76 гишүүнээс бүрддэг. сонгууль биш, гагцхүү сонгогчдын хүсэл зоригийг хуульчлан Улсын Их Хурлын гишүүд бол ард түмний элч бөгөөд өргөмжилж байгаа төрийн ѐслолын хүндэтгэлийн арга хэмжээхууль дээдлэх зарчмыг баримтлан нийт иргэн, сонгогчийн, мөн.улс орны эрх, ашиг сонирхлыг илэрхийлж ажиллана. Тэд АНХАН ШАТНЫ СОНГУУЛЬ – Монгол УлсынМонгол Улсын хууль тогтоомжид сонгогчдын хүсэл зоригийг Ерөнхийлөгчийг сонгохоор анх удаа санал хураахыг анханилэрхийлж тусгах учиртай. шатны сонгууль гэнэ. Сонгуулийн ерөнхий хороо анхан 25 нас хүрсэн, сонгуулийн эрх бүхий иргэн УИХ-ын шатны сонгуулийн дүнг сонгуулийн нутаг дэвсгэрийнгишүүнээр сонгогдох эрх эдэлнэ. УИХ-ын гишүүнээр хороодын дүнг нэгтгэх замаар гаргана. Анхан шатныажиллахад ихээхэн туршлага, ур чадвар шаардах учир сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал авсангагцхүү эрдэмд төгс боловсорсон хүн ажиллах шаардлагатай. нэр дэвшигчийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Монгол Улсад Их Хурлын сонгууль мажоритар гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрүүлэх асуудлыгтогтолцоогоор явагдаж ирсэн байна. 1992, 2008 оны санал хураалт дууссанаас хойш 30 хоногийн дотор Улсын Ихсонгуулийг олон мандаттай томсгосон тойргоор явуулсан. Хуралд өргөн мэдүүлдэг. ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН СОНГУУЛЬ – Монгол Улсын Улсын Их Хурал дээр анхан шатны сонгууль хүчинҮндсэн хуулийн дагуу төрийн тэргүүн Монголын ард түмний төгөлдөр болсон, нэр дэвшигч сонгогдоход харшлахэв нэгдлийг илэрхийлэгч Ерөнхийлөгчөө сонгох сонгуулийг шалтгаан байхгүй гэсэн хоѐр асуудлаар тус тусад нь саналхэлнэ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг Монгол Улсын харъяат, хураана. Эдгээр хоѐр санал хураалтаар олонх зөвшөөрснөөрсонгох эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох нэр дэвшигчийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсонэрхтэй оролцож саналаа нууцаар гарган 4 жилийн гэж бүрэн эрхийг нь зөвшөөрсөн хууль батална. Ерөнхийлөгчхугацаагаар сонгодог. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Улсын Их Хурлын чуулган дээр тангараг өргөж сэнтийдээсонгууль мажоритар тогтолцоогоор явагддаг. залардаг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль 2 шаттай ОРОН НУТГИЙН ХУРЛЫН СОНГУУЛЬ – Орон нутгийнбайна гэж Үндсэн хуульд заажээ. Энэ нь сонгууль бүрт өөрөө удирдах ѐсны байгууллагыг сонгох сонгуулийг оронзаавал дамжих ѐстой хоѐр шат бус, шаардлагатай үед хоѐр нутгийн хурлын сонгууль гэнэ. Өөрөө удирдах ѐсныдахь шатаар дамжиж болох заалт юм. Анхан шатны санал байгууллага нь аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийнхураалтад хэд хэдэн нэр дэвшигч оролцоод хэн нь ч Төлөөлөгчдийн Хурал, баг, хороонд Иргэдийн Нийтийн Хуралолонхийн санал авч чадаагүй бол хамгийн олон санал авсан мөн.хоѐр нэр дэвшигчийг дахин санал хураалтад оруулах Аймаг, нийслэл, сум, дүүрэгт ИТХ-ын төлөөлөгчболомжийг нээлттэй орхисныг хоѐр дахь шат гэнэ. сонгож, баг, хороонд нийтийн хурал хуралддаг. 10

Ардчилсан тогтолцооны үед Орон нутгийн хурлынсонгуулийг 1992, 1996, 2000, 2004 онд явуулжээ. 1992 ондшууд бусаар, 1996, 2000, 2004 онд шууд сонгууль явуулсан.1996 онд сонгуулийг мажоритар, пропорциональ тогтолцоогхосолж, 2000, 2004 оны сонгуулийг мажоритар тогтолцоогоорявуулсан байна. Өөрөөр хэлбэл, Орон нутгийн хурлынсонгуулийг янз янзаар явуулж үзжээ. 2. МОНГОЛ УЛСЫН СОНГУУЛИЙН ТҮҮХЭН ТОЙМ, СОНГУУЛИЙН ОЛОН УЛСЫН ЗАРИМ БАЙГУУЛЛАГА 11

ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ХӨГЖЛИЙН ТОВЧ ТОЙМ – төлөөлөгчдийн байгууллагаараа дамжуулан энэхүү эрхээМонголын ард түмэн Үндсэн хуультай болсноос хойш есөн эдэлдэг юм.арван жилийг өнгөрүүлжээ. 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны АРД НИЙТИЙН САНАЛ АСУУЛГЫН ТУХАЙөдрийн 16 цаг 17 минутад анхны Үндсэн хуулиа баталсан ТОВЧХОН – Бүрэн эрхт Монгол Улс түүхэндээ нэг удаа бүхбайна. Үүнтэй холбогдуулан Улсын анхдугаар хурлаас нийтийн санал асуулгыг тун ярвигтай цаг үед, тун чухал“Үндсэн хуулиа баталж мөрдсөн нь ...бидний монгол асуудлаар явуулсан түүхтэй. Энэ нь Монгол Улсын тусгаарязгууртанд хэдэн зуун оноос нааш үзэгдсэнгүй гайхамшигт тогтнолын асуудал байв.хэрэг болох”-ыг тэмдэглэжээ. Анхны Үндсэн хуулиа 16 орчим 1945 оны 9 дүгээр сарын 21-ний өдөр БНМАУ-ын Багажилийн хугацаанд дагаж мөрдсөн байна. хурлын Тэргүүлэгчдээс “БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын Үүнээс хойш 1940, 1960 онд Үндсэн хуулиа шинэчлэн байдлын талаар бүх ард түмний саналыг гаргуулах тухай”баталж, тус бүрдээ 20-30 жилийн хугацаанд мөрдсөн. 1990 тогтоол гаргажээ. Энэ тогтоолд 1945 оны 10 дугаар сарын 10-онд Үндсэн хуульд томоохон нэмэлт, өөрчлөлт оруулжээ. 20-ны өдөр хүртэл санал асуулгыг бэлтгэн явуулж, 20-нд1940-1990 онд тэр үеийн нийгэм бүхэлдээ социалист хэв санал хураалт явуулахыг заасан байна.маягт багтаж байсан. Эдгээр хууль нь Монгол Улсын тусгаар Бүх нийтийн саналыг хураах ажлыг зохионтогтнол, хөгжил дэвшилд онцгой хувь нэмэр оруулсан нь байгуулахын тулд баг, сум, аймаг, хотын 3304 комиссмаргашгүй үнэн юм. байгуулан 17720 хүн ажиллажээ. 1992 оны 01 дүгээр сарын 13-ны өдрийн 11 цаг 35 Бүх ард түмний саналыг хураах ажилд оролцвоос зохихминутад ардчилсан шинэ Үндсэн хуулиа Ардын Их Хурлын хүмүүсийн 94.4 хувь буюу 487 285 хүн санал хураах 4251430 тойргоос сонгогдсон депутатууд баталжээ. Үүнтэй хэсэгт саналаа өгчээ. Татгалзана гэсэн хүснэгтэд нэг ч хүнхолбогдуулан Ардын Их Хурлаас “Өвөг дээдэс, эзэн гарын үсэг зураагүй түүхтэй.Чингисийн үеэс улбаалсан хууль цаазны уламжлалыг эрин Бүх нийтийн санал хураахад эрэгтэй, эмэгтэй, үндэсцагийн шинэ агуулгаар баяжуулсан Үндсэн хууль” баталсныг угсаа, шашин шүтлэг, эрдэм боловсрол, нүүдэл суурьшил,онцлон тэмдэглэжээ. хөрөнгө чинээний байдлыг ялгаварлахгүйгээр 18-аас дээш Монголчууд Үндсэн хуулиа дээдлэн, бодитойгоор насны бүх ард иргэд оролцоно хэмээн тогтоожээ. “Хэрэвүйлчилж буй эрхэм дээд үзэл санаа, зарчмыг бүрэн бичиг үсэг мэдэхгүй аваас баруун гарын эрхий хуруугхэрэгжүүлэх учиртай. “зөвшөөрөх”, “татгалзах” хүснэгтийн аль нэгд дар” хэмээн Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хөгжлийг ерөнхийд нь: Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолд дурьдсан байна. 1. Социалист маягийн Үндсэн хуулийн (1924, 1940, Хятадын Засгийн газар 1946 оны 01 дүгээр сарын 05- 1960); нд Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, энэ 2. Ардчилсан маягийн Үндсэн хуулийн (1992) гэж хоѐр тухайгаа мөн сарын 07-ны өглөөний 10 цагт Юваны хувааж үзэж болох юм. радиогоор зарлажээ. “Монгол Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН СОНГУУЛИЙН ТҮҮХЭН ТОЙМ –байна” хэмээх Үндсэн хуулийн заалт ардчилсан сонгууль Түр Засгийн газраас 1921 оны 3 дугаар сард гаргасанявуулах замаар хэрэгжинэ. Монголын ард түмэн төрийн үйл Тунхаглан зарлах бичигт Монгол Улс сонгуулийг эрхэлсэнхэрэгт шууд оролцож, сонгож байгуулсан төрийн эрх барих гүрэн байгуулна гэж тунхагласан байдаг. 1923 оноос Ардын 12

засгийн шийдвэрээр төрийг удирдах хэрэгт нийгмийн анги улмаар сонгуулийн хуулийг шинээр батлан, анх удаа олонбүлэг ялгаварлахгүйгээр олон түмнийг өргөнөөр оролцуулах нам сонгуульд оролцжээ.хэлбэр болох арван гэр, баг, сум, хошуу, аймгийн хурлыг шат 1990 онд 8 бүлэг, 43 зүйл бүхий “БНМАУ-ын Ардын Ихдараалан байгуулж ардын төлөөлөгчдийн нэгдмэл тогтолцоо хурлын депутатуудын сонгуулийн хууль”-ийг баталсан ньтөлөвших үндсийг тавьсан юм. УИХ-ыг 1924-1928 онд 5 удаа өмнөх сонгуулийн дүрмүүдээс зарчмын ялгаатай шинэжил бүр, 1930, 1934, 1940, 1949 онд тус бүр нийт 9 удаа агуулгатай хууль болжээ. Энэ хуулиар БНМАУ-ын Ардын Ихсонгожээ. 1924 онд “Улсын Их Хурлыг сонгох дүрэм” баталж Хурлын 12 дахь удаагийн сонгууль явуулсан нь яах аргагүймөрджээ. Энэ үеийн сонгууль олон шаттай, бүх нийтийн биш, ардчилсан сонгуульд хамаарна.саналаа илээр гаргадаг, нэг намын удирдлага дор явагдаж Монгол Улсад явагдсан их хурлын бүх сонгуульбайв. мажоритар тогтолцоогоор явагджээ. 1992 онд сонгуулийн 1925-1944 он хүртэл ард түмний нэг хэсгийн сонгох, анхны ардчилсан хуулийг батлах явцад сонгуулийнсонгогдох эрхийг ч хассан. тогтолцоог сонгох талаар хүчтэй маргаан явагдсан байна. 1949 оноос Улсын IX их хурал сонгуулийн тогтолцоог Үүнээс хойш 1992, 1996, 2000, 2004, 2008 онд монголардчилах тухай хэлэлцэн, сонгуулийг нийтийн, тэгш, шууд түмэн парламентаа тавантаа сонгоод байна.бөгөөд саналыг нууцаар хураах ѐс төдий сонгуулийн ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН СОНГУУЛИЙН ТОЙМ – 1990 оныардчилал хэрэгжиж эхэлсэн юм. Гэхдээ өмнөхөөс дэвшилттэй 5 дугаар сарын 10-ны өдөр Ардын Их Хурал “Монгол Улсынбайв. Үндсэн хуулийн нэмэлтийн тухай хууль” нэртэй биеэ даасан 2 1951 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын сонгуулийн бүлэг, 22 зүйл бүхий үндсэн хуульчилсан акт баталж, улсдүрмийг баталжээ. Үүнээс хойш 1985 он хүртэл 11 сонгууль уг төрийн шинэ тогтолцооны анхны үндэс суурийг тавьсан юм.дүрмээр явагдсан байна. Энэ хуульд “Ерөнхийлөгч бол Ардын төрийн тэргүүн, 1951-1960 он хүртэл Улсын Их Хурал, 1960-1992 он БНМАУ-ын тусгаар тогтнол, Монголын ард түмний эвхүртэл Ардын Их Хурал гэсэн нэр томъѐог хэрэглэж иржээ. нэгдлийн баталгаа мөн” хэмээн заажээ. Энэ хуулийн дагууИх Хурал нь төрийн эрх барих, хууль тогтоох байгууллага БНМАУ-ын Ардын Их хурлаас анх Монгол Улсынбайв. Сонгуулийн социалист тогтолцоо Монгол Улсад 40-өөд Ерөнхийлөгч, дэд Ерөнхийлөгчийг (1990) сонгосон.жил үйлчилжээ. 1993.02.15-ны өдөр УИХ “Монгол Улсын 1951-1969 он хүртэл Ардын Их хурлыг 3 жилийн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хууль”-ийг баталжээ. Энэхугацаагаар, 1969 оноос 4 жилийн хугацаагаар сонгодог хуулийн дагуу 1993, 1997, 2001, 2005 онд Төрийн тэргүүнээболсон байна. Энэ үед өрсөлдөх тухай ойлголт үгүй, ихэнх сонгожээ.нэр дэвшигчид 100 хувийн санал авч сонгогдож байлаа. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг 4 жилд нэг удаа явуулна.Сонгууль зохион байгуулах ажлыг дээрээс зааварлах, Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон хүн нэг удаа улиран сонгогдожзахиргааны аргаар удирдах явдал ноѐрхож байв. Энэ нь түр болно. Энэхүү сонгууль нь мажоритар тогтолцоогоор явагдажбайгуулагдан ажилладаг сонгуулийн комиссуудын ажлыг байна.сулруулж, үүрэг хариуцлагыг ѐс төдий болгож байжээ. ОРОН НУТГИЙН ХУРЛЫН СОНГУУЛИЙН ТАЛААР – 1990 онд БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн улс төрийн 1921 оноос эхлэн орон нутгийн засаг захиргаанытогтолцоотой холбоотой хэсэгт нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, байгууллагын хуучин тогтолцоог халж, шинэ тогтолцоог 13

үүсгэжээ. 1923-1925 онд орон нутгийн удирдлагын нэлээд Нийслэлийн хувьд “Цаг зуурын хурал” (1924), Хотынхэдэн дүрмийг баталсны дотор 1923 оны 3 дугаар сард хурал, Хотын хөдөлмөрчин төлөөлөгчдийн хурал (1948),“Монгол Улсын нутгийн захиргааны дүрэм” баталсан байна. Улаанбаатар хотын Ардын депутатуудын хурал (1962),Дүрмээ үндэслэн арван гэр, баг, сум, хошуу, аймгийг дамжин Улаанбаатар хотын Ардын хурал (1989), Нийслэлийнорон нутгийн хурлын тогтолцоо үүсчээ. 1923-1924 онд 5 Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурал (1992) нэрээр сонгогдоншатны хурал байгуулжээ. ажиллажээ. Эдгээр хурлууд өөр өөр агуулга бүхий байв. 1924 оны анхдугаар Үндсэн хуульд орон нутгийн хурал, Эдүгээ баг, хороонд Иргэдийн Нийтийн Хуралтэдгээрийн гүйцэтгэх байгууллагын ялгааг гаргаж өгчээ. 1929 хуралдаж, аймаг, нийслэл, сум, дүүрэгт Иргэдийнон гэхэд орон нутгийн хурлыг улс даяар шинэчилж чадсан Төлөөлөгчдийн Хурлыг 1992, 1996, 2000, 2004 онуудад 4 удаабайна. 1931 оноос шинэтгэл тасралтгүй явуулж, 1952 онд 4 жилийн хугацаатай сонгож байна.Орон нутгийн Ардын Депутатуудын Хурлын сонгуулийн СОНГУУЛИЙН СҮЛЖЭЭ – Дэлхийн олон улс орныдүрмийг баталж, бүх нийтийн сонгууль явуулжээ. Үүнээс хойш сонгуулийн мэргэжлийн байгууллагууд мэдлэг туршлага,1990 он хүртэл орон нутгийн хурлын 65 сонгуулийг зохион нөөцөө харилцан солилцох зорилгоор албан ѐсоор, эсвэлбайгуулжээ. Эдгээр нь сонгуулийн ардчилалд гарсан нэг албан бусаар ажиллуулж буй механизм юм. Эдгээр нь олондэвшил байв. Гэвч тууштай ардчилсан сонгууль бас биш улсын ба бүсийн хэмжээнд үйл ажиллагаагаа явуулна.байсан билээ. Хөдөлмөрчдийн депутатуудын хурал, Ардын СОНГУУЛИЙН ТОГТОЛЦООНЫ ОЛОН УЛСЫН САНдепутатуудын хурлын гэсэн сонгууль явуулж байв. Аймаг, (International Foundation for Election Systems - IFES) –хотын хурлууд 3 жилд нэг удаа, сум, хороо, баг, хорины Сонгуулийн тогтолцооны олон улсын сан нь сонгуулийнхурлууд жилд 1 удаа хуралдаж байв. Хурал 1989 оноос ажилтнуудыг сургах, сонгуульд шаардлагатай эд зүйлсийггүйцэтгэх засаглалаасаа тусгаарлан бие дааж, үйл ажиллагаа худалдан авах, сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх,явуулж эхэлсэн. сонгуулиудад ажиглагчаар оролцох, хяналт тавих, техник 1992 оны Үндсэн хуулиар орон нутгийн өөрөө удирдах үнэлгээ хийх, туслалцаа үзүүлэх зэрэг өргөн хүрээтэй төсөлѐсны байгууллагын шинэ тогтолцоог бий болгосон нь дэлхий хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа явуулдаг. Сүүлийн 10 гаруй жилддахины өнөөгийн хандлагад нийцэж ирэв. дэлхийн 90 гаруй улс оронд төсөл хэрэгжүүлэх, хурал, 1921-1992 он хүртэлх орон нутгийн удирдлагын семинар зохион байгуулах, ажиглагчаар оролцох зэргээртогтолцоог тухайн үеийнх нь засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн ажиллажээ.нэгжийн хуваарьтай холбож үзэх хэрэгтэй. СТОУС нь тухайн улс оронд шударга сонгууль явуулах, 1. 1922-1931 онд арван гэр, баг, сум, хошуу, аймаг; түүнд дүн шинжилгээ хийх зорилгоор Засгийн газар болон 2. 1932-1959 онд баг, сум, аймаг, хот, хороо, хорин; Засгийн газрын бус байгууллага, улс төрийн намууд, 3. 1960-1992 онд сум, аймаг, хороо, дүүрэг, хот; боловсролын байгууллагууд, шинжээчидтэй хамтран 4. 1992 оноос баг, сум, аймаг, хороо, дүүрэг, нийслэл ажилладаг.гэсэн засаг захиргааны нэгжийн хуваарьтай байна. СТОУС-ийн төв нь Вашингтон хотод байрладаг. ТөвУлаанбаатар хот 1960-1965 онд хороодод, 1965-1992 онд Ази, Зүүн Европ, Африк, Латин Америк зэрэгт үйл ажиллагаарайонд (дүүрэг) хуваагдаж байсан учраас эл хуваарийг дагаж явуулдаг 10 төвтэй.орон нутгийн хурлыг сонгон байгуулж иржээ. 14

Вашингтон дахь төв нь төслүүдээ нэгтгэн зангидахаас Хууль эрх зүйн олон улсын комисс (ICJ), Олон улсынгадна сонгуультай холбоотой их хэмжээний баримт бичиг парламентын холбоо (IPU), НҮБ-ийн Хөгжлийн хөтөлбөрхадгалдаг. (UNDP) зэрэг байгууллагатай хамтран ажиллах гэрээ F.Clifton White нөөцийн төв нь Үндсэн болон сонгуулийн байгуулсан. Энэ байгууллагын дүрмээр шинээр гишүүнхууль, сонгогчдын бүртгэлийн баримт, саналын хуудас, элсэхийг чөлөөтэй зөвшөөрдөг.сонгуулийн тоног төхөөрөмжийн загвар, мэдээллийн хуудас, Институтын зорилго нь:сургалтын гарын авлага зэрэг сонгуультай холбоотой 4000 - Дэлхий дахинд ардчиллыг тогтвортой хөгжүүлэх;гаруй номтой, дэлхийн бараг бүх улс орны улс төрийн - Ардчилал, олон намын тогтолцооны хэм хэмжээ,байдлын талаар мэдээлэл агуулсан номын сантай юм. журмын ойлголтыг олон нийтэд түгээх; СТОУС нь сонгуулийн байгууллага, ажилтны - Ардчиллыг хөгжүүлэхэд шаардлагатай улснийгэмлэг, холбоодыг үүсгэн хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлж, үндэстний чадавхийг дэмжих, бэхжүүлэх;чадавхижуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Карибын - Сонгуулийн ажилтнуудад туршлага судлуулах,сонгуулийн байгууллагын холбоо харилцан солилцох;(http://www.ifes.org/caribbean/index.htm), Төв болон Зүүн - Ардчилсан сонгуулийн талаарх мэдлэгийгЕвропын сонгуулийн ажилтны холбоо (1991) (ACEEEO) дээшлүүлэх, түүнд суралцах;http://www.ifes.org/aceeeo.htm), Африкийн сонгуулийн - Ардчиллын үүднээс сонгуулийн явцын ил тод,байгууллагын холбоо (1994) хариуцлагатай, мэргэшсэн байдал, үр ашгийг нэмэгдүүлэх(http://www.ifes.org/afrassoc/index.htm), Азийн сонгуулийн зэрэг болно.байгууллагын холбоог (1998) үүсгэн байгуулахад дэмжлэг IDEA нь ардчиллыг хөгжүүлэх үйл ажиллагаандүзүүлж дүрмийг боловсруулахад туслалцаа үзүүлжээ. Түүний Засгийн газар болон Олон улсын байгууллагыг тэгшүйл ажиллагаа нь олон нийтийн байгууллагын шинж чанартай эрхтэйгээр хамтарч ажиллахад чиглэдэг. Олон улсын ба оронюм. IFES ажиглагч байгууллагын баримт бичгүүд болон нутгийн төвшинд засаглалын стандарт бий болгохыг зорьжүндэсний салбарын талаар дараах сайтаас үзнэ үү. байна. Тус институтээс сонгуулийн явцын талаарх үнэлгээ,(http://www.ifes.express.pu/TocEng.htm, гарын авлага боловсруулан гаргахад ихээхэн анхаарч байдаг.http://www.ifes.express.pu/moreifes.htm ) (http://www.idea.int –ийг үз.) АРДЧИЛАЛ БОЛОН СОНГУУЛИЙГ ДЭМЖИХ ОЛОН АЗИЙН СОНГУУЛИЙН БАЙГУУЛЛАГЫН ХОЛБООУЛСЫН ИНСТИТУТ (International Institute for Democracy (Association of Asian Election Authorities AAEA) – Азийнand Electoral Assistance - IDEA) – Энэ институт 1995 оны 02 улс орнуудын сонгуулийн байгууллагын үйл ажиллагаагдугаар сард Стокгольм хотод байгуулагдаж, 1996 оноос үйл нэгтгэн, тухайн улс орон бүрт шударга сонгууль явуулахажиллагаагаа явуулж эхэлсэн байна. Гишүүдэд нь Австрали, зорилгоор байгуулагдсан олон улсын байгууллага.Барбадос, Бельги, Чили, Коста-Рика, Герман, Финлянд, 1997 оны 01 дүгээр сард Филиппин улсын нийслэлЭнэтхэг, Нидерланд, Норвеги, Португали, Испани, Өмнөд Манилад болсон “XXI зуун дахь Азийн сонгууль” нэртэй олонАфрик, Швед, Хүний эрхийн Америкийн институт (IIHR), Олон улсын симпозиумын үеэр Азийн сонгуулийн байгууллагынулсын хэвлэлийн институт (IPI), Дэлхий нийтийн үйл холбоог байгуулах нь зүйтэй гэж үзэж, Түр хороо байгуулжээ.ажиллагааны төлөөх парламентчид (PGA) ордог. 1997 оны 11 дүгээр сард Австрали, Бангладеш, Малайз 15

улсын сонгуулийн комиссын удирдлага хамтран Сонгуулийн Бас НҮБ-аас Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухайтогтолцооны олон улсын сангийн дэмжлэг туслалцаатайгаар олон улсын пактын нэмэлт протоколыг баталжээ. Түүгээр болтус холбооны дүрмийн төслийг боловсруулж тараасан юм. Засгийн газраас хувь хүний эрхийг зөрчсөн тохиолдолд уг Азийн сонгуулийн байгууллагуудын холбооны дүрмийг пактын хэрэгжилтийг хянах байгууллага - Хүний эрхийн1998 оны 2 дугаар сард хэлэлцэн баталж, Монгол, Казахстан, хороонд өргөдөл гомдол гаргах эрхийг хувь хүмүүст олгосонКиргизстан, Балба, Тайвань, Филиппин, Узбекистан, Шри- байна. Энд нэг шаардлага бий. Энэ нь тухайн улс эл пактадЛанка улсын сонгуулийн төв комисс, хороодын дарга нар нэгдэн орсон, тус нэмэлт протоколыг хүлээн зөвшөөрсөн болдүрэмд анх гарын үсэг зурснаас хойш одоог хүртэл хүрээгээ уг эрхийг хувь хүн эдэлж болно. Өдгөө уг пактын протоколыгтэлсээр байна. хүлээн зөвшөөрсөн орон тийм ч олон биш юм. Холбооны гол зорилго нь Азийн бүс нутгийн сонгуулийн Энэ тунхаглал, түүний хоѐр пакт, нэмэлт протоколыгбайгууллагуудын үйл ажиллагааг нэгтгэж, шударга сонгууль хамтад нь Хүний эрхийн олон улсын хууль хэмээн үздэг.явуулахад тэдгээрийн хоорондын харилцаа, хамтын Үүнээс гадна хүний эрхийн бүс нутгийн хэмжээний олонажиллагааг өргөжүүлэхэд оршино. улсын гэрээ, конвенциуд бий. Энэ байгууллага жил бүр хуралдаж ажлаа тайлагнадаг. Хүний эрхийг хүлээн зөвшөөрч, олон улсад хуулиарАзийн улс орнуудын сонгуулийг багаар ажиглах, туршлага, хамгаалах болсон нь ХХ зууны ѐс суртахууны хамгийн чухалмэдээлэл солилцох, тодорхой асуудлаар уулзалт семинар дэвшил болсон юм. Үүрэг хариуцлагаас салангид эрх үгүй.зохион байгуулах ажлыг тогтмол явуулдаг. Гишүүдийн Иймд олонх эрхээс эмээх учиртай, эрх бол хуульдтатвараар санхүүждэг, гишүүн улсууд Холбоог ээлжилж захирагдахын нэр мөн. Энэ тухай түгээмэл тунхаглалдудирддаг. (http://www.ifes.org/AsiaAssocSite/index.htm үз.) тодорхой заажээ. ХҮНИЙ ЭРХИЙН ТҮГЭЭМЭЛ ТУНХАГЛАЛ – “Хүний МОНГОЛ УЛСАД ХҮНИЙ ЭРХИЙГ ХАНГАХэрхийн түгээмэл тунхаглал” хэмээх орчин цагийн хүний ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨР – Энэ хөтөлбөрийг 2003 оны 10эрхийн үзэл санааны гол эх сурвалж болсон баримт бичгийг дугаар сарын 24-ний өдрийн УИХ-ын 41 дүгээр тогтоолоорНҮБ-ийн Ерөнхий Ассамблейгаас 1948 оны 12 дугаар сарын баталжээ. Хөтөлбөр нь оршил, 4 бүлгээс бүрддэг.10-ны өдөр батлан гаргажээ. Миний бие дэд доктор Хөтөлбөрийн “Хүний суурь эрхийг хангах нь” хэмээх 2 дугаарД.Ганболдтой хамтран уг тунхаглалыг орос хэлнээс орчуулж, бүлгийн 2.2.1.-д иргэдийн улс төрийн, сонгуулийн эрхийгтэр үед хэвлэхэд амар биш байсан хэдий ч “Монголын хангах асуудлууд 8 заалтаар тусгагдсан байна. Түүний 2 дахьҮйлдвэрчний Эвлэл” сэтгүүлийн 1989 оны 2 дугаарт гаргаж заалтад “Сонгуулийн тогтолцоо үйл явцын журмыг иргэдийнбилээ. бие даасан оролцоог хангаж, чадварлаг УИХ бүрдүүлэхэд 1966 онд НҮБ-аас уг тунхаглалд тулгуурласан Олон чиглүүлж боловсронгуй болгоно” гэж заажээ. Хөтөлбөрийнулсад хамааралтай хоѐр баримт бичгийг дахин баталсан. Энэ сонгуультай холбогдолтой хэсэг нь бүхэлдээ сонгуулийгнь “Эдийн засаг, нийгэм, соѐлын эрхийн тухай олон улсын шударга явуулахад чиглэсэн байна.пакт”, “Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсынпакт” юм. Эдүгээ дэлхийн 200 гаруй улс орны гуравны хоѐр ньэдгээр пактад нэгдэн ороод байна. 16

СОНГУУЛИЙН ХУУЛЬ ТОГТООМЖ – Сонгууль явуулах зарчим, журам, аргыг багтаасан эрх зүйн сурвалж юм. Сонгуулийн тухай хуулиудыг Үндсэн хуулийн дараах эрх зүйн эх сурвалж гэж үздэг. Сонгуулийн хууль тогтоомжид тогтолцоог сонгохоос гадна сонгуулийн шударга байдлыг хангах 3 гол эх сурвалжид анхаардаг. 1. Сонгуулийн шударга байдалд аюул учруулдаг эхний эх сурвалж нь эрх барьж буй нам буюу намуудад олгож буй давуу талууд юм. Үүнийг бүрмөсөн арилгахад хэцүү. Хамгийн гол нь сонгогчдын бүртгэлийг үндэс болгож сонгуулийн тойрог тогтоохоос эхлээд сурталчилгаа явуулах, санал хураах, санал тоолох, дүнг гаргах, мэдээлэх хүртэлх бүх үйл явцыг бие даасан, хараат бус сонгуулийн хороод удирдан явуулах ѐстой. Энэ нөхцлийг хуулиар хангадаг.3. СОНГУУЛИЙН ТУХАЙ 2. Сонгуулийн шударга байдалд учруулах хоѐр дахь ХУУЛЬ ТОГТООМЖ аюул бол намын гишүүд, дэмжигчдийн үйлдэх бүх төрлийн хууль бус үйлдэл, түүний дотор авилга өгөх, айлган сүрдүүлэх, дарамт үзүүлэх, хүний өмнөөс санал өгөх, дахин санал өгөх гэх мэт бусад хууль бус олон үйлдэл хамаарна. Үүнээс сэргийлэх заалтуудыг хуульчлахад анхаарах учиртай. 3. Шударга байдалд аюул учруулах гурав дахь зүйл бол тухайн нэр дэвшигч хувийн эд хөрөнгөтэй байх, эсвэл хувь хүн буюу намыг дэмжих хөрөнгө чинээ ихтэй ар талтай байхын давуу талаас урган гардаг. Үүнийг арилгах энгийн арга бол нэр дэвшигч болон намуудын, мөн тэдний өмнөөс зарцуулж болох мөнгөний хэмжээнд хатуу хязгаар тогтоох, сонгуулийн хорооноос баталсан хуваариар олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр үнэ төлбөргүй сурталчилгаа явуулах боломжоор тэгш хангах явдал мөн. МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ - Үндсэн хууль бол тухайн улсын гол хууль, ардчилсан нийгмийн орших суурь үндэс, араг ясыг бүтээсэн хууль, сонгуулийн эрх зүйн анхдагч эх сурвалж мөн. 17

Орон бүхэнд Үндсэн хууль нь нэг л хууль байдаг гэж Орчин үед төр, аливаа Засгийн газар хүссэн үедээ асаройлгож бас болохгүй. Швед, Англи гэх мэт улсад Үндсэн хууль их эрх мэдэл эдлэх бололцоотой. Засгийн газрын үйлнь хэд хэдэн хууль, эрх зүйн эх сурвалжаас бүрдсэн байдаг. ажиллагааг ард түмэн хянах чадвараа алдах явдал гардаг. Эдүгээ Үндсэн хуулийн хамрах хүрээ, зохицуулах Ингэхлээр, ардчиллын бүрэлдэхүүн хэсгүүд Үндсэн хуульдхарилцаа өргөжин тэлсээр иржээ. Энэ үүднээс 1992 оны бүгдээрээ туссанаар хамгаалагдаж чаддаггүй. Иймд төрийнМонгол Улсын Үндсэн хуулийг авч үзвэл төрийн эрх мэдлийг албан тушаалтнууд Үндсэн хуулийг намын буюу хэсэг бүлгийнхуваарилах, хүний эрх, эрх чөлөөг хангах, Монгол Улсын ашиг сонирхлоос дээгүүр тавьж байгаагаа илэрхийлжэдийн засаг, нийгмийн харилцааны тулгуур үндсийг тангараг өргөх шаардлага гардаг.бүрдүүлэх, нутгийн удирдлагын тогтолцоог бэхжүүлэх, хууль АРД НИЙТИЙН САНАЛ АСУУЛГЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ –дээдлэх ѐсыг хэрэгжүүлэх хяналтыг тогтоосон гол хууль гэж Энэ хуулийг 1995 оны 10 дугаар сарын 19-ний өдөр УИХтодорхойлж болох юм. баталсан. 2006 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Уг хуулийн Монгол Улсын Үндсэн хууль бол шинэ үеийн, шинэ дагуу манай улсад санал асуулга явуулаагүй байна. Монголмаягийн ардчилсан хууль мөн. Төрийн байгууллагын Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах эсэх, монголардчилсан зарчим, түүнийг сонгож байгуулах хийгээд засаг төрийн дотоод, гадаад бодлогыг тодорхойлохтой холбогдсонтөрийн болон нутгийн удирдлагын тогтолцоог бэхжүүлэхэд тодорхой асуудлаар ард нийтийн санал асуулга явуулахаарчиглэсэн хууль мөн. заасан. Нэг удаагийн санал асуулгыг хоѐроос дээшгүй Монгол Улсын Үндсэн хуульд “хүмүүнлэг, иргэний, асуудлаар явуулна. Энэ хууль санал асуулга явуулах зарчим,ардчилсан нийгмийг цогцлуулан хөгжүүлэхийг эрхэм зорилго журмыг тодорхойлж, санал асуулгыг явуулахаар бэлтгэх,болгоно” гэж заасан. Энэ нь манайхны ярьдгаар ямар нэгэн зохион байгуулах харилцааг зохицуулна. Санал асуулгыгнийгэм байгуулах зорилго тавиагүй гэсэн үг юм. Нийгмийг сонгуулийн адилаар зохион байгуулдаг.хөгжүүлэн жам ѐсны суурь харилцааг бэхжүүлэхийг зорьсон Монгол Улс 1945 онд тусгаар тогтнолынхоо асуудлаархэрэг юм. Энэ суурь дээр Монгол улс хэлбэрэлтгүй мөнхжин бүх нийтийн санал асуулга явуулж, монголын ард түмэнхөгжих учиртай. онцгой идэвхтэй оролцож, тусгаар тогтнолоо хадгалж үлдсэн Үндсэн хуульд өөрчлөлт орж болдог. АНУ-ын Үндсэн түүх бий.хуульд гэхэд хоѐр зуун давсан түүхийн хугацаанд 6-7-хон МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН СОНГУУЛИЙН ТУХАЙудаа өөрчлөлт оржээ. Эндээс үзэхэд олонх оронд Үндсэн ХУУЛЬ – 1924 онд “УИХ-ыг сонгох дүрэм”, 1951 онд БНМАУ-хуулиа тогтвортой байлгахыг эрмэлздэг. Өдөр болгон түүгээр ын АИХ-ын сонгуулийн дүрэм, 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ыноролдоод байвал улс төр тогтвортой байж, ард түмэн депутатуудын сонгуулийн хууль, 1992 онд Монгол Улсын Ихамгалан амьдрах бололцоо муудна гэсэн үг. Нэгэн мэргэн Хурлын сонгуулийн хуулийг тус тус баталж байжээ. Үндсэнэрхэм Үндсэн хуулийг муутгая гэвэл түүнийг зогсоо зайгүй хууль баталсны дараах сонгуулийн хуульд томоохон нэмэлтсайжруулах хэрэгтэй хэмээн айлдсан нь бий. өөрчлөлт оруулж, 2005.12.29-ний өдөр шинэчлэн найруулж Монгол Улсын Үндсэн хууль “Монголын ард түмэн Бид” баталжээ. Яг 2 жилийн дараа түүнд бага зэргийн нэмэлт,хэмээн эхэлж, “Мэдэгтүн, сахигтун!” гэж төгсдөг. Энэ бол өөрчлөлт оруулсан юм.ердийн бус, нийт ард түмний хууль гэсэн утгын илэрхийлэл Одоо үйлчилж буй хууль 11 бүлэг, 58 зүйл бүхиймөн. бүтэцтэй. Монгол Улсын төрийн эрх барих, хууль тогтоох 18

дээд байгууллага болох Монгол Улсын Их хурлын сонгуулийг Монгол Улсын Үндсэн хууль, Монгол Улсын засагзохион байгуулж явуулахтай холбогдсон харилцааг уг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухайхуулиар зохицуулж байна. хууль, Нийслэлийн эрх зүйн байдлын тухай хуультай нягт Энэ хуулиар сонгуулийн мажоритар тогтолцоог холбоотой тул эдгээр хуультай хамтруулан авч үзэх хэрэгтэй.сонгосон, сонгуулийг нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох СОНГУУЛИЙН ТӨВ БАЙГУУЛЛАГЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ –зарчмаар нууцаар санал хурааж явуулах сонгуулийн 1992 оны 4 дүгээр сарын 10-наас Монгол Улсад сонгуулийгардчилсан хууль мөн. улсын хэмжээгээр эрхлэн явуулах үүрэгтэй байнгын, төв МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН СОНГУУЛИЙН байгууллага болох Сонгуулийн ерөнхий хороо үүсчХУУЛЬ – Монгол Улсын төрийн Тэргүүн, монголын ард байгуулагдсан юм. Түүний үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийгтүмний эв нэгдлийг илэрхийлэгч Монгол Улсын Сонгуулийн тухай хууль болон Ард нийтийн санал асуулгынЕрөнхийлөгчийн сонгуулийг бэлтгэн явуулахтай холбогдсон тухай хуулиар зохицуулж иржээ.харилцааг зохицуулахад энэхүү хуулийн агуулга оршино. 2006 оны 1 дүгээр сарын 12-ны өдөр Монгол Улсын Их Монгол Улсын Их Хурал 1993 оны 02 дугаар сарын 15- Хурал анх удаа Сонгуулийн төв байгууллагын тухай хуульны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн 9 бүлэг, баталсан юм. Энэ хууль 4 бүлэг, 15 зүйлтэй. Монгол Улсын44 зүйл бүхий хуулийг анх баталсна нь төрийн Тэргүүнээ сонгуулийн төв байгууллага болох Сонгуулийн ерөнхийнийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох анхны хууль болж түүхэнд хорооны эрх зүйн байдал, зохион байгуулалт, үйлүлджээ. ажиллагаатай холбогдсон харилцааг уг хуулиар зохицуулж “Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 45 нас хүрсэн, сүүлийн байна.5-аас доошгүй жил эх орондоо байнга оршин суусан, Монгол Сонгуулийн ерөнхий хорооны дарга, гишүүдийг УИХ-Улсын уугуул иргэнийг дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно” аас 6 жилийн хугацаагаар томилдог.гэж заасан байдаг. Хороо хараат бус байдлаар бие дааж үйл ажиллагаа Энэ хуульд батлагдсанаас нь хойш 2001 онд УИХ-аас явуулна. Бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхдээ төвийг сахих, хуульнэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Хуулийн олон заалт өөрчлөгдөж, дээдлэх, ил тод, шударга зарчмыг баримтлан ажиллана.сонгуулийн хугацаа 15 хоногоор багассан. Үүнээс хойш уг ХУУЛЬД НЭМЭЛТ, ӨӨРЧЛӨЛТ ОРУУЛАХ –хуульд өөрчлөлт оруулаагүй байна. Одоо хүчин төгөлдөр Сонгуулийн тухай хууль тогтоомжийг батлах, нэмэлт,үйлчилж буй хууль 9 бүлэг, 44 зүйлтэй. өөрчлөлт оруулах асуудлыг УИХ шийдвэрлэнэ. Сонгуулийн ОРОН НУТГИЙН ХУРЛЫН СОНГУУЛИЙН ТУХАЙ тухай хуульд ээлжит сонгууль явуулахын өмнөх 6 сарынХУУЛЬ – 1996.8.27-нд анх аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн дотор нэмэлт өөрчлөлт оруулахыг хориглоно.ИТХ-ын сонгуулийн хуулийг баталжээ. 2007.01.18-ний өдөр Сонгуулийн хууль бол нийтийн хэлээр органик хууль,Орон нутгийн хурлын сонгуулийн тухай хууль болгон өөрчилж Үндсэн хуульчилсан хуульд хамаардаг. Үндсэн хуульд ямаршинэчилсэн найруулгаар баталсан байна. Энэ хууль бүтцийн нэгэн асуудлыг тусгай хуулиар тогтоохыг заасан байдаг.хувьд 9 бүлэг, 50 зүйлтэй. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Тухайлбал, УИХ-ыг сонгох, Монгол Улсын ЕрөнхийлөгчийгИргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын сонгуулийг зохион байгуулж сонгох журмыг хуулиар тогтооно гэж заасан. Ингэхлээр,явуулахтай холбогдсон харилцааг зохицуулдаг. сонгуулийн хууль бол жирийн хуулиудаас ялгаатай нь Үндсэн 19

хуульчилсан хууль болно. Маш сайн боловсруулсан хууль дагаж мөрдөнө. Сонгуулийн харилцааг зохицуулж байгаабайх учиртай. дээрх хуулиуд, эрх зүйн бусад актыг хамтад нь сонгуулийн Нэг сонирхолтой жишээ дурдъя. Хуульд өөрчлөлт эрх зүй хэмээн ойлгоно.оруулахаар санал гаргаж байгаа хүн ардын хуралд ирэхдээ ОРОН НУТГИЙН ЭРХ ЗҮЙ – Орон нутгийн төвшнийтүүнээ оруулж чадахгүйд хүрвэл буруудан шүүгддэг ѐс эртний асуудлыг шийдвэрлэдэг тухайн нутаг дэвсгэрийн оронГрекийн төрийн эрхэнд байсныг Аристотель “Улс төр” гэдэг нутгийн байгууллагын чиг үүрэг, рольтой холбоотой нутгийнзохиолдоо дурьдсан байдаг. Шинэ хууль санал болгож байгаа өөрөө удирдах байгууллагын харилцааг зохицуулдаг хуульюм уу, хуучныг өөрчлөх гэсэн хэн боловч Ардын хуралд эрх зүйн хэм хэмжээний цогц мөн.Засгийн газрын байранд ирэхдээ өөрийн саналын хамт Орон нутгийн эрх зүйн салбарыг санхүү, татвар, эдийнхүзүүндээ олстой ирдэг байжээ. Хэрэв тэр саналаа хамгаалж засаг, газар ашиглах г.м. янз бүрийн салбарын нийлмэл олончадахгүй бол боож үхэх ѐстой гэнэ.1 Эндээс үзэхэд сайн нийтийн харилцаа бүрдүүлдэг.боловсруулсан хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулна гэдэг тийм ОЛОН УЛСЫН ЭРХ ЗҮЙН ХЭМ ХЭМЖЭЭ – Монголамар зүйл биш болох нь харагдана. Хуулийг тэгж Улсын нэгдсэн олон улсын гэрээ нь сонгуулийн тухайболовсруулах ѐстой. холбогдох заалтаараа сонгуулийн эрх зүйн эх сурвалж ХУУЛИЙН ТАЙЛБАР – Аливаа хуулийн ямар нэгэн болдог. Энд юуны өмнө НҮБ-ын 1948 оны “Хүний эрхийнзаалт, нэр томъѐог дэлгэрүүлэн хэрэглэх талаар албан ѐсоор түгээмэл тунхаглал”, түүнчлэн сонгуультай холбоотой 1966гаргасан тайлбар юм. оны “Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 5 дугаар зүйлийн 1-ийн пакт”, Олон улсын парламентын холбооны 1994 оны “Чөлөөт4-т “Монгол Улсын Дээд шүүх Үндсэн хуулиас бусад хуулийг шударга сонгуулийн шалгуурын тухай тунхаглал” зэрэг басхэрэглэх талаар албан ѐсны тайлбар гаргах эрхтэй” гэж бус баримт бичиг бий.заасан байдаг. Сонгуулийн холбогдолтой олон улсын гэрээ бичиг, СОНГУУЛИЙН ЭРХ ЗҮЙН ЗААВАР, ЖУРАМ – тунхаглалыг Монгол Улсын Үндсэн хуульд харшлахааргүйСонгуулийн хууль тогтоомжид заасан бүрэн эрхийн бол дотоодын хууль тогтоомжийн нэгэн адил баримтлахасуудлаар Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо ѐстой.сонгуулийн ажлыг зохион байгуулж явуулахад шаардлагатайдүрэм, журам, аргачилсан заавар, үлгэрчилсэн загвар,маягтууд батлан гаргадаг. Эдгээрийг эрх зүйн бусад актхэмээн үзнэ. Эл дүрэм, журам, заавар, маягтыг сонгуулийнажилд дагаж мөрдөх ѐстой. Эдгээр баримт бичиг ньсонгуулийн хууль тогтоомжийн хүрээнд боловсрогдсон,түүнтэй зөрчилдөөгүй байх учиртай. Хэрэв зөрчсөн, эрхмэдлээ хэтрүүлсэн байвал сонгуулийн хууль тогтоомжийг1 Аристотель. Улс тєр. 2 дахь хэвлэл. Б.Даш-Ёндонгийн орчуулга. -УБ.,2006. Интерпресс. 10 дахь тал, 2 дахь зїївэр. 20

СОНГУУЛИЙН ЗАРЧИМ – Аливаа ардчилсан улс оронд сонгууль нийтийн байх, шууд байх, тэгш байх, чөлөөтэй байх гэсэн үндсэн дөрвөн зарчмаар явагддаг. Сонгуулийн эрхийн зарчим нь иргэдийн сонгох, сонгогдох эрхээ хэрхэн хангах, сонгууль хэр ардчилсан, шударга байдлаар явагдах нөхцлийг хангана. Сонгууль бүх нийтийн байх зарчим нь сонгуулийн санал хураах өдөр Монгол Улсын 18 насанд хүрсэн, сонгуулийн эрх бүхий иргэн хэн боловч ямар нэгэн хязгаарлалтгүйгээр нийтээрээ санал өгөх явдал мөн. Монгол Улсын Үндсэн хууль, сонгуулийн хууль тогтоомжид баталгаажуулснаар хэн боловч үндэс, угсаа, хэл яриа, арьсны өнгө, хүйсийн байдал, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил алба, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор нь ялгаварлахгүйгээр сонгох, сонгогдох эрхээ эдэлж саналаа өгнө гэсэн үг. Харин сонгуулийн хууль тогтоомжид сонгуулийн эрх бүхий иргэн санал өгөх тухай заасан хязгаарлалт бий. Энэ нь4. СОНГУУЛИЙН ЗАРЧИМ, эмнэлгийн дүгнэлтээр ухаан солиотой нь тогтоогдож ТОГТОЛЦОО, ҮҮРЭГ нотлогдсон, шүүхийн шийдвэрээр гэмт хэрэг үйлдсэн нь нотлогдож, хорих газар ял эдэлж байгаа хүн санал өгөх эрхээ эдэлж чадахгүй гэсэн үг. Ийм хүмүүсийг сонгуулийн хуульд эрх зүйн чадамжгүй гэж тодорхойлсон байдаг. Гадаад улс оронд сууж, амьдарч, ажиллаж, сурч байгаа Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэн сонгуульд оролцох эрхээ эдлэх ѐстой ч зохион байгуулалтын талаас хамаарч саналаа өгч чадахгүй байна. Сонгууль шууд байх зарчим нь сонгуульд сонгогч ямар нэгэн төлөөлөлгүйгээр оролцож саналаа өөрөө гаргаж, сонгох эрхээ эдэлнэ гэсэн үг. Бие эрхтний согогтой, эрүүл мэндийн байдлаас болон боловсролын байдлаас хамаарч саналаа өөрөө тэмдэглэж чадахгүй сонгогч сонгуулийн эрх бүхий иргэнийг итгэмжилж, түүний тусламжтайгаар саналаа өгч болно. Харин ямар нэгэн нам, эвслийн сонгуулийн байгууллагын ажилтан, ухуулагч, шадар туслагч, сонгуулийн 21

хороодын гишүүн, ажиглагч нарыг итгэмжилсэн хүнээр Зарим судлаачид сонгуулийн өөр бусад зарчмынсонгохыг хуулиар хориглодог. Ийнхүү итгэмжлэх нь талаар ярьдаг, бичдэг. Эдгээр нь зарчим гэхээсээ арга юм.сонгуулийн шууд зарчим хэрэгжиж буй хэрэг. Аливаа улс орны сонгуулийн хууль тогтоомжид дээрх дөрвөн Дэлхийн зарим улс оронд, тэр дундаа ардчилсан гэх зарчмыг хуульчилсан байдаг билээ.улсын дотор шууд бусаар сонгох жишиг бий. Энэ нь тусдаа СОНГУУЛИЙН ТОГТОЛЦОО – Сонгуулийг хэрхэн яажасуудал юм. явуулахыг сонгуулийн тогтолцоо тодорхойлно. Хамгийн Сонгуулийн тэгш байх зарчим нь хамгийн энгийнээр товчоор хэлбэл, энэ нь сонгуулийн дүнг тооцох, саналхэлбэл, нэг тойрогт нэг сонгогч санал өгвөл нөгөө тойрогт бас хуваарилах арга мөн.л тийм байна гэсэн үг. Энэ нь нэг хүн нэг санал өгөхөөс гадна, Дэлхийн улс орнуудад сонгуулийн тогтолцоонынэг хүн нэг л удаа саналаа өгөх асуудлыг хамрах ѐстой. мажоритар буюу олонхиор тооцох, пропорциональ буюу Сонгуулийн тэгш байх зарчим хэрэгжихэд тойрог бүрт хувь тэнцүүлэх гэсэн сонгуулийн тогтолцооны үндсэн хоѐрногдох мандатын тоо адил байхыг шаарддаг. Өөрөөр хэлбэл, арга ашиглагддаг. Эдгээр нь дор бүртээ олонтойрог бүрийн сонгогчдын тоо ойролцоо байж хэрэгжинэ хувилбаруудтай. Улс орнууд энэ хоѐр тогтолцооны аль нэггэсэн үг. Газар нутаг уудам, тархай бутархай суурьшилтай, хувилбараар, эсвэл хоѐуланг нь хослуулан сонгуулиахүн амын амьдрах нягтрал харьцангуй бага манай орны явуулдаг.нөхцөлд энэ зарчим хэрэгжихгүй байна. Манай Үндсэн хуульд Энэ хоѐр тогтолцоо нь тус бүрдээ нэг нь нөгөөгөөсөөуг зарчмыг хуульчлаагүй орхисон. Энэ нь сонгууль ардчилсан давуу болон сул талтай.бус гэсэн хэрэг бишээ. Сонгуулийн хуулийг боловсруулах, өөрчлөхөд Үндсэн Сонгуулийн чөлөөтэй байх зарчим нь хууль зүйн хуулийн эрх зүй, улс төрийн намуудын асуудал хөндөгддөг,хувьд сонгогч сонгуульд заавал оролцож саналаа өгөх үүрэг улс төрийн намаас шууд хамаардаг. Сонгуулийн тогтолцоо ньхариуцлага хүлээхгүй гэсэн үг. Гэхдээ чөлөөт байдал, иргэний намын тоо, төрөл, парламентын гишүүдийн намтай харилцахжурамт үүргээ зөв хэрэгжүүлэх нь чухал болдог. харилцааг тогтоодог. Сонгогчоос саналаа чөлөөтэй гаргаж, сонгохыг хүссэн Мажоритар тогтолцоогоор сонгууль явуулахаднэр дэвшигчээ өөрөө сонгоно гэсэн үг. Сонгогч ямар нэгэн парламентын гишүүний бие даасан байдал илүү,шахалтгүйгээр саналаа чөлөөтэй илэрхийлэх учиртай. пропорционалиар явуулахад намаасаа шууд хамааралтайСаналаа чөлөөтэй өгөх нь засгийн эрх ард түмний гарт байх тал нь илүү байна.Үндсэн хуулийн зарчим хэрэгжиж байгаа хэрэг. Сонгуулийн тогтолцоог бас төрийн тогтолцоотой Сонгогч саналаа чөлөөтэй илэрхийлэхэд хэн боловч холбож үзэх учиртай. Голлох зарим эрдэмтэд пропорциональямар нэг саад тотгор учруулахыг хуулиар хориглосон байдаг. тогтолцоо бол онолын хувьд парламентын засагтай БүгдСонгогч саналаа нууцаар өгнө. Саналаа нууцлах бүх найрамдах улсад тохиромж муутай, олон жижиг намнөхцлийг сонгуулийн байгууллагууд хангана. Нууцлахын учир парламентад ороход тогтвортой олонх бий болдоггүй, сөрөгнь хоѐр талтай. Нэг нь сонгогчдыг дарамтад орохоос хоѐр хүчин ч сонгуулийн дараа эвсэхэд хүрдэг гэж үздэг.хамгаалах, нөгөө нь хээл хахуульд өртөхгүй байх шаардлагыг Төрд сонгогч бүрийн санаа бодлыг тусгахад дөхөмтэйхангахад чиглэдэг. талаасаа пропорциональ тогтолцоо илүү, тогтвортой байдлыг бий болгоход мажоритар тогтолцоо илүү гэсэн үг. 22

Шударга талаас нь авч ирвэл сонгуулийн эрх зүйд Эл тогтолцоогоор сонгууль явуулахад сонгогчдынтуйлын шударга тогтолцоо байхгүй, сонгогчийн саналыг цөөнхийн санал бодол тэр бүр тусгалаа олж чаддаггүй, томтусгах талаар пропорциональ тогтолцоо шударга, олон санал буюу “ард түмний” гэгдэх намуудын эрх ашиг давамгайлдаг,авсан хүн нь сонгогддогоороо мажоритар тогтолцоо шударга. улс төрийн үзэл бодол гэхээсээ илүү хувь хүний нэр хүндИнгэхлээр шударга тогтолцоог сонгох нь харьцангуй ойлголт чухал болдог, нийгмийн эмзэг асуудлаар популистуудыгюм. өөгшүүлдэг сул талтай. Эрдэмтдийн тооцоолсноор дэлхийд өөр хоорондоо Улс төрийг тогтвортой байлгахад эерэг нөлөө үзүүлдэг.ялгаа бүхий сонгууль явуулах 300 орчим журам, 150 гаруй Аливаа хуйвалдааныг багасгадаг.арга байдаг байна. Бараг улс болгон өөрийн онцлогт Манайд дахин санал хураалт явуулахаас зайлсхийжтохирсон сонгуулийн тогтолцоог хуулиараа баталгаажуулж, мажоритар тогтолцооны хамгийн сул хувилбарыг хэрэглэдэг.сонгууль явуулж байна. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн олон санал авсан, гэхдээ сонгогчдын Сонгуулийн аль нэг тогтолцоог зөв зүйтэй гэж үзэж 25 буюу түүнээс дээш хувийн санал авсан хүнийг сонгогдсондбайгаа тал болгон эсрэг талдаа түүнийгээ ойлгуулахын тулд тооцож 75 хувийнх нь санал ард үлдэх хувилбар юм.ажилладаг, бас хүчин төгөлдөр байгаа тогтолцоог ПРОПОРЦИОНАЛЬ ТОГТОЛЦОО (ХУВЬ ТЭНЦҮҮЛЭХ)шүүмжилдэг. Манай улс ч үүнийг тойрохгүй байна. – Ардчилсан сонгуулийн тогтолцооны нэг төрөл. Дотроо олон Ямар нэгэн төгс, зөв зүйтэй хувилбарыг багтаасан, хувилбартай. Намын нэрээр санал хурааж, нам дотрооямар нэгэн өө сэвгүй тогтолцоо байдаггүй. нэрийн жагсаалтаар парламентын гишүүдийг бүрдүүлдэг нь Ардчилал хөгжих эсэх нь зөв сонгож авсан сонгуулийн эл тогтолцооны гол агуулга болно. Нам, эвсэл суудал авахынтогтолцоо, сайн боловсруулсан сонгуулийн хууль, зөв зохион тулд тогтоосон босго давсан байх учиртай. Герман, Бельги,байгуулж явуулсан сонгуулиас шалтгаалдаг. Ийм учраас улс Дани, Австри, Швед, Япон зэрэг Европ, Ази, Америк тивийнтөр бол ямар нэгэн зөв зүйтэй ѐс журмыг бий болгохын төлөө нэлээд оронд энэ тогтолцоогоор сонгуулиа явуулж байна.үеийн үед үргэлжилдэг тэмцэл мөн. Энэ тэмцлийг улс төрчид Эл тогтолцоо нь хэт олон жижиг намыг үүсгэдэг, олонманлайлдаг. “Хонгилын үзүүрт гэрэл харагдангуут шинэ нам оролцож Засгийн газраа бүрдүүлэхэд хүрдэг учраас улсхонгил ухаж эхэлдэг хүнийг улс төрч гэнэ” гэж Жон Куинтон төрийн намууд амласнаа биелүүлэхэд бэрхшээл учруулдаг,хэлжээ. парламентын болон Засгийн газрын тогтвортой байдалд МАЖОРИТАР ТОГТОЛЦОО (ОЛОНХИОР ТООЦОХ) – сөрөг нөлөө үзүүлдэг, хууль бус хуйвалдаан үүсгэх бололцоогСонгуулийн тогтолцооны үндсэн төрөл юм. Агуулга нь гэвэл нээдэг зэрэг сөрөг талтай.тойрогт нэр дэвшигчдийн олонхийн, эсвэл олон санал авсан Хүмүүс сонгуульд оролцохдоо аар саар зүйлднь, гэхдээ нийт сонгогчийн саналын олонхийг авсан эсэхээс хөтлөгддөггүй, улс орон нийгмийн өмнө тулгарсан амин чухалүл хамааран сонгогддог тогтолцоо. Энэ тогтолцоог АНУ, асуудалд буурьтай хандахад түлхэц өгдөг.Англи, Франц, Энэтхэг, Мексик зэрэг ардчилал олон жил ХОСОЛСОН ТОГТОЛЦОО – Сонгуулийн мажоритархөгжсөн зарим орон, Латин Америкийн орнууд хэрэглэдэг. болон пропорциональ тогтолцооны давуу талыг ашиглах, сулДотроо үнэмлэхүй (ердийн) олонхийн, харьцангуй олонхийн, талыг орхиход чиглэж аль алиныг нь хосолсон тогтолцоогдийлэнх олонхийн гэсэн төрөл хувилбартай. зарим улс оронд хэрэглэдэг. Сонгуулийн хоѐр тогтолцооны аль нэг тогтолцоогоор сонгууль явуулахад нийгмийн бүх 23

гишүүдийн эрх ашиг, хүсэл эрмэлзлийг бүрэн дүүрэн сонголтоор ямар ч нэр дэвшигч олонхийн саналыг шуудилэрхийлж чаддаггүй учраас тэр юм. авахгүй бол цөөн санал авсныг хасна. Түүний авсан саналын Хоѐр тогтолцоог зэрэгцүүлэн хосолж хэрэглэхийг хуудсыг хоѐрдугаар сонголтын дагуу хуваарилна. Энэ үйл явцманайд холимог тогтолцоо гэж буруу ярьдаг. Холимог биш нэг нь олонхийн санал автал үргэлжилнэ.хосолсон гэж ойлгох, нэрлэх, ярих нь зөв юм. Хольж байгаа Үүний өөр хувилбар Франц улсад хэрэглэгддэг. Эхнийбус хосолж хэрэглэж байгаа юм. санал хураалтаар хамгийн олон санал авсан хоѐр нэр Хосолсон тогтолцоог хэрэглэх нь тийм ч тохиромжтой дэвшигчийг дараагийн санал хураалтад оролцуулан олонхийнбиш гэж үздэг. Хослох нь парламентын гишүүдийн ижилхэн санал авагчийг тодруулдаг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийнстатуст ялгавар үүсгэнэ. Жишээ нь, Унгар улсад сонгуулийн 2 дахь шат үүнтэй адил зарчмаар явагддаг.парламентын 200 гишүүн нь шууд, 200 гишүүн нь намын ШИЛЖИХ НЭГ САНАЛЫН ТОГТОЛЦОО – Энэнэрийн жагсаалтаар, үлдсэн гишүүдэд саналын хэмжээг тогтолцоог Австралийн сенатыг сонгоход (1948 оноос),харгалзан суудал хуваарилдаг. Энд парламентын гишүүдийн Ирланд (1922 оноос), Мальт улсад бас хэрэглэнэ. Сонгуулийнижилхэн статуст 3 төвшний ялгавар гарч явган хэл ам, яриа тойргоос хэд хэдэн гишүүнийг тодруулна. Энэ нь хүн амынхөөрөө тасардаггүй байна. нягтралаас хамаарна. Ихэвчлэн 3-7 гишүүн тодорно. Дэлхийн зарим улс орон сонгуулийн аль нэг тогтолцоог Сонгогчид сонгох төлөөлөгчдийн тоогоор санал өгнө.дагнаж, түүнээс хосолсон тогтолцоонд шилжих болон Сонголтоо сонгох дарааллын дагуу дугаарладаг. Нэр дэвшигчхосолсноос нөгөө тогтолцоонд шилжих явдал гардаг. 1990- сонгогдохын тулд тодорхой хэмжээний квотыг (босгыг) давахээд оноос Япон улс дан мажоритараас пропорциональд, буюу өгсөн саналын тодорхой хувийг авна. Анхны сонголтоорИтали пропорционалиас мажоритарт шилжиж байв. Герман босгод хүрч чадаагүй нэр дэвшигчид 2 дахь болон түүнээсулс мажоритар тогтолцоонд шилжих гэж 3 удаа парламентад цаашхи сонголтоор дахин хуваарилах тухай томъѐогоорсанал хураагаад чадаагүй байна. хийсэн тооцооны дүнгээр уг босгоо давж болдог. Улс орон ардчиллын хөгжлийн эхэн үед пропорциональ Энэ тогтолцоо нь жижиг намуудад парламентадтогтолцоогоор сонгуулиа явуулаад, ардчилал төлөвшсөн үед төлөөлөлтэй болох боломж олгодог. Хэр тогтвортоймажоритар тогтолцоонд шилжих нь зөв гэж голлох судлаачид төлөөлөлтэй байх нь сонгуулийн тойргийн хэмжээнээсүздэг. Гэтэл пропорционалиас мажоритар тогтолцоонд хамаарна. Мөн тухайн намыг дэмжигчид нэр дэвшигчшилжих бололцоо тэр бүр бүрдэж чаддаггүй. Олон нам дотроосоо сонголт хийх бололцоог олгоно.парламентад орсон учраас энэ талд саналаа өгдөггүй. НАМЫН ЖАГСААЛТЫН ТОГТОЛЦОО –Мажоритар тогтолцооны гол давуу тал нь улс үндэстэн олон Пропорциональ тогтолцооны нэг хувилбар юм. Намууд нэрнамд талцаж, олон хэсэгт хуваагдах явдлыг арилгадаг, хоѐр дэвшигчдийнхээ нэрийн жагсаалтыг тэргүүлэх дарааллыннам руу түлхдэг, тогтвортой байдал үүсгэдэг явдал гэж үздэг. дагуу дугаарлан гаргана. Тухайн сонгогч дэмжиж байгаа САНАЛЫН ОЛОН ХУВИЛБАРТАЙ ТОГТОЛЦОО – намынхаа төлөө ганц л санал өгнө. Нэр дэвшигчийг намынхМажоритар тогтолцооны нэг хувилбар. Энэ тогтолцоог нь авсан саналыг нийт саналын тоонд хувь тэнцүүлсэнАвстралийн доод танхимыг сонгоход хэрэглэдэг. Улс орныг тоогоор нэр дэвшигчдийн нэрийн жагсаалтаас авна. Намуудсонгуулийн тойргуудад хуваадаг. Энд сонгогчид нэр парламентад төлөөлөлтэй болохын тулд авах ѐстой нийтдэвшигчдийг дугаарлах замаар санал өгдөг. Эхний 24

саналын хамгийн доод босгыг давах ѐстой болно. Баруун УИХ-ын, Орон нутгийн хурлын болон ЕрөнхийлөгчийнЕвропын ихэнх орон, Израилд энэ тогтолцоог хэрэглэдэг. сонгуулийг олонхийг төлөөлөх мажоритар тогтолцоогоор КОНДОРСЕТИЙН ЯЛАГЧ - Кондорсетийн ялагч гэдэг явуулдаг. Орон нутгийн хурлын сонгуулийг эхлээд шууд бусбол хоѐр нэр дэвшигчтэй буюу халз өрсөлдөөнтэй сонгуульд төлөөллөөр, дараа хосолсон тогтолцоогоор, эдүгээ олонхийгилүү өндөр хувьтай олонхийн санал авах бололцоотой тийм төлөөлөх тогтолцоогоор явуулж байна. 1990 онд явуулсаннэр дэвшигчийг хэлдэг. Энэ нь хамгийн их нэр хүндтэй нэр АИХ-ын сонгуультай хамт улс төрийн намуудын нэрээр саналдэвшигч. Тэр ялах нь зүйд нийцтэй гэж үзнэ. Гэвч хурааж дүнг нь үндэслэн Улсын Бага хурлыг бүрдүүлэхэдбэрхшээлүүд бий. Нэр дэвшигчдийн тоо олон байвал хувь тэнцүүлэх тогтолцоог ашигласан.кондорсетийн ялагчийн хувьд тааламжгүй үр дүн гарах явдал 1990 оноос хойшхи сонгуулийг ардчилсан зарчмаарбайдаг. явуулсан билээ. ХУВЬ ТЭНЦҮҮЛЭХ ТӨЛӨӨЛЛИЙН ЖАГСААЛТ – Нам, Сонгогчид сонгуульд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгохэвсэл сонгуулийн нэг тойрогт нэр дэвшигчдийн нэг зарчмаар оролцож саналаа хэнээс ч хамаарахгүй нууцаар өгчжагсаалтаар орж, пропорциональ зарчмын үндсэн дээр нам, байна.нэр дэвшигч суудал авах тогтолцоо юм. Пропорциональ Монгол Улсад сонгууль эрхлэн явуулах чиг үүрэг бүхийтөлөөллийн жагсаалт нь “хаалттай ПТ жагсаалт”, “нээлттэй сонгуулийн бие даасан, хараат бус, хамтын удирдлагатай,ПТ жагсаалт” гэсэн 2 хувилбартай. Хаалттай нь гагцхүү улс байнгын ажиллагаатай байгууллага болох Монгол Улсынтөрийн нам, эвслийн төлөө, нээлттэй нь нам, эвслээс гадна Сонгуулийн ерөнхий хороог 1992 онд анх байгуулжээ.нэр дэвшигчдийн төлөө саналаа өгөхөд чиглэдэг. Сонгууль зохион байгуулах хугацаанд сонгуулийн байнгын БОСГО – Сонгуулийн дүнг үндэслэн парламентын бус байгууллагууд болох тойрог, нутаг дэвсгэрийн болонсуудлыг хуваарилахаар сонгуулийн хууль тогтоомжид заасан аймаг, нийслэлийн хороо, түүний салбар, хэсгийн хороодыгсонгуульд оролцсон намын авах сонгогчийн саналын доод байгуулан ажиллуулж байна. Ингэж сонгуулийнхэмжээг босго гэнэ. Дэлхийн улс орнуудад сонгогчийн менежментийн байгууллагын ардчилсан бүхэл бүтэнсаналыг авах доод босго нь ихэвчлэн нийт сонгогчдын тогтолцоо бий болж, тэдгээрт сонгуулийн үед 16000-18000саналын 5 хувиас хэтэрдэггүй. Зарим оронд 4, 3, жишээлбэл, хүн ажиллаж байна.Израиль улсад 1 хувь байхаар босгыг тогтоосон байдаг. СОНГУУЛИЙН НИЙГМИЙН ҮҮРЭГ – Сонгууль болҮүнийг сонгуулийн метр гэж нэрлэх явдал ч байдаг. иргэд төрийг удирдах хэрэгт шууд оролцож байгаа хэлбэр, МОНГОЛ УЛСЫН СОНГУУЛИЙН ТОГТОЛЦОО, хуульд заасан хугацаанд төрийн тэргүүнээ, парламентынЗАРЧИМ – Монгол Улс дэлхий нийтээр төлөвшиж байгаа гишүүнээ болон ИТХ-ын төлөөлөгчөө сонгож байгаа үйл явцардчилалд ороод 20-иод жил өнгөрлөө. Ардчиллыг улс төрд мөн. Эндээс, сонгуулийн нийгмийн үүрэг тодорхой харагдана.хэрэгжүүлэх үндсэн арга нь сонгууль юм. Энэ нь: Монгол Улс төрт ѐсны удаан жилийн уламжлал, түүх, 1. Төрийн эрх барих төлөөллийн байгууллагыг сонгох;соѐлтой орон. 1990-ээд оны эхээр сонгуулийн шинэ, 2. Төрийн нэгдсэн бодлого боловсруулан хэрэгжүүлэх;ардчилсан хууль баталсан нь шинэ Үндсэн хуулиараа 3. Ард түмэн хяналт тавих үүргээ биелүүлэх явдал юм.баталгаажуулсан хүний эрх, эрх чөлөө, сонгох, сонгогдох Сонгогчдын зөв сонголт нь нэг талаар, улс төрийнэрхийг хангах замд том алхам хийсэн. намууд төлөвшихэд таатай нөлөө үзүүлнэ, нөгөө талаар, улс 25

орны улс төрийн тогтвортой байдлыг хангана, бас улс төрийн ажилтнууд гэсэн субъект оролцоно. Сонгууль нэг нь нөгөөгөөсоѐл төлөвшихэд чухал нөлөө үзүүлдэг. залгамжилсан нарийн дэс дараатай, тодорхой хугацаатай үйл СОНГУУЛИЙН ХЭЛБЭР – Сонгуулийн хэлбэр нь явц мөн. Энэ нь ажлын дараах үе шатаас бүрдэнэ:түүний гадаад талын илрэл, дүр төрх мөн. Сонгуулийг яаж 1. Сонгууль товлон зарлах;явуулснаас нь хамаарч шууд ба шууд бус гэсэн хоѐр хэлбэрт 2. Сонгуулийн нутаг дэвсгэрийн тойрог байгуулах;хуваана. Сонгуулийн санал хураалтын дүнд сонгогдсон 3. Сонгуулийн хэсэг байгуулах;байгууллага бий болж байвал шууд сонгууль гэнэ. Жишээ нь, 4. Сонгуулийн хороод байгуулах;Монгол Улсад шууд сонгуулиар УИХ, Ерөнхийлөгч, Орон 5. Сонгогчдын нэрийн жагсаалт гаргах;нутгийн хурал сонгогддог. 6. Сонгуульд оролцох нам, эвслийг бүртгэх; Шууд бус сонгууль янз бүр байдаг. Ихэвчлэн хоѐроос 7. Нэр дэвшүүлэх;дээш шат дамжина. Сонгуулийн ийм хэлбэр Монгол Улсад 8. Ухуулга сурталчилгаа явуулах;1921-1949 он хүртэл байсан. 1992 онд аймаг, нийслэл, сум, 9. Санал хураах;дүүргийн ИТХ-ыг шууд бусаар сонгож байсан. 10. Санал тоолох, дүнг гаргах; Сонгуулийг явуулж буй хамрах хүрээгээр нь орон 11. Маргаан шийдвэрлэх, дахин санал хураах болондаяар, эсвэл хэсэгчилсэн гэж хоѐр хуваана. Нөхөн сонгууль дахин сонгууль явуулах;хэсэгчилсэн сонгуульд хамаарна. 12. Сонгуулийн эцсийн дүнг нэгтгэн гаргах, зарлах, СОНГУУЛИЙН ТӨРӨЛ – Сонгуулийг ээлжит сонгууль, холбогдох этгээдэд хүргүүлэх зэргээс бүрддэг.ээлжит бус сонгууль, нөхөн сонгууль, дахин сонгууль гэж Сонгуулийн үйл явцад холбогдох байгууллага,хуваана. Ээлжит сонгууль бол бүрэн эрхийн хугацаанаас, ажилтнууд, албан тушаалтны гүйцэтгэх ажил, дээрх үеээлжит бус сонгуулийг бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусгалгүй шатанд хийх ажлын үе шат, график, хугацаа зэргийгтарснаас, нөхөн сонгуулийг гишүүний орон гарснаас, дахин сонгуулийн хуульд нарийвчлан тусгадаг. Энэ ажлыгсонгуулийг аль нэг тойрогт буюу бүхэлд нь сонгууль хүчингүй сонгуулийн тухай хуулийг хэрэгжүүлэх цаг хугацааныболсноос хамаарч явуулна. хуваариар тус тусад нь тодорхойлдог. СОНГУУЛЬ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ ЗАРЧИМ – Дараах ХУВЬ ТОГТООХ – Хувь тогтоох нь парламентынзарчим энд хамаарна. Сонгуулийг эрх баригчдын хүслээр бус суудлын хувийг хуулиар тогтоох, эсвэл улс төрийн намуудынтогтоосон хугацаанд нь заавал явуулах, цаг тухайд нь товлон өөрсдийн сайн дураар тогтоох гэсэн хоѐр аргаар хэрэгждэг.зарлах, өрсөлдөөнтэй явуулах, зохион байгуулах байгууллага Олон улсын хэмжээнд парламентад эмэгтэйчүүднь хараат бусаар бие даасан эрх үүрэгтэй ажиллах, дунджаар 14 хувийг эзэлдэг бөгөөд энэ үзүүлэлт маш удаансонгуулийн бүх үйл явц ил тод байх, үнэн зөв мэдээлэл дээр хугацаанд маш багаар өсч байна. Үүнийг түргэтгэхийн тулдсуурилах, олон түмний хяналттай байх, сонгуулийн бүх үйл нэлээд оронд хувь тогтоох аргыг нэвтрүүлж байна. Швед,явц хуулийн дагуу, шударга явагдах зэрэг болой. Скандинавын зарим орон, Аргентин, Мозамбик зэрэг 11 оронд СОНГУУЛИЙН ҮЙЛ ЯВЦ – Сонгууль нь бүх нийтийг эмэгтэйчүүдийн төлөөлөл парламентад 30-аас дээш хувьтайхамарсан томоохон кампанит ажил юм. Энд сонгогчид, болжээ.сонгуульд оролцогч байгууллага, сонгуулийн байгууллагууд, Хувь тогтоох нь шилдэг арга биш юм. Эмэгтэйчүүдийнтэдгээрийн ажилтан, нэр дэвшигч, нам, эвслийн байгууллагын төлөөллийг оролцуулахыг нь дэмждэг. Гэвч дэвшүүлж болох 26

боловч сонгогдох боломж баталгаагаар тэр бүр хангагддаггүй өндөр гэсэн үг. УИХ-ын 1992 оны сонгуульд нэрийнбайна. жагсаалтад бүртгэгдсэн сонгогчдын 95.60 хувь, 1996 онд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулийн 92.15 хувь нь, 2000 онд 82.43 хувь нь, 2004 онд 82.00 хувь нь,2005 оны эцсийн шинэчилсэн найруулгад эмэгтэйчүүдийг нэр 2008 онд 76.46 хувь нь саналаа өгчээ.дэвшүүлэх нь нам эвсэлд нийт нэр дэвшигчдийн 30 хувь Сонгогчдын оролцоо олон хүчин зүйлээс хамаардаг.байна хэмээн хуульчилж, 2007 оны эцсийн нэмэлт, Хамгийн энгийнээр хэлбэл, сонгуулийн зохион байгуулалт,өөрчлөлтөөр хүчингүй болгосон болой. түүний эрхийн хэрэгжилт, шударга байдал, төрд итгэх итгэл ИЛ ТОД БАЙДАЛ – Сонгуулийн бүх ажил нь ил тод зэрэгтэй холбоотой. Социализмын үед заавал саналаа өгөхявагдана. Энэ нь сонгогчийн саналаа нууцаар өгөхөд л үүрэгтэй байлаа. Энэ нь өдгөө сонгуулийн оролцоо өндөрхамаарахгүй. Сонгууль зарлах, бэлтгэл ажлыг хангах, хандив байхад нөлөөлсөн.цуглуулах, зарцуулах, санал хураах, сонгуулийн дүн гаргах Сонгуулийн байгууллагуудын үндсэн үүрэг, гол зорилтзэрэг сонгууль зохион байгуулж явуулах бүх ажил хэвлэл бол сонгуульд сонгогчдын оролцоог урьдахаас бууруулахгүймэдээллийн хэрэгслээр албан ѐсоор нийтэд мэдээлсэн, ил байх, улмаар нэмэгдүүлэх чиглэлээр идэвхтэй ажиллахадтод байх ѐстой. оршино. Ил тод байдлыг ерөнхий байдлаар нь: 1. Сонгуулийн байгууллагын үйл ажиллагааны ил тод байдал; 2. Сонгуулийн үйл явцын ил тод байдал; 3. Сонгуулийн санхүүжилтын ил тод байдал; 4. Сонгуулийн хандивын ил тод байдал гэж хувааж үзэж болно. Мэдээлэл үнэн зөв, бодитой байх ѐстой. Бусдыг гүтгэх,доромжлох, нэр төрийг нь гутаах, иргэн хүний хувийн болонзахидал харилцааны нууцыг задруулахыг хуулиар хориглоно. СОНГОГЧДЫН ОРОЛЦОО – Сонгогчдын оролцоогэдэг бол аливаа улс оронд сонгуулийн насны иргэдийнболон сонгогчдын нэрийн жагсаалтад бичигдсэн сонгогчидсаналаа өгсөн хувь мөн. Сонгуульд оролцох, саналаа өгөхэсэх нь Үндсэн хуульд зааснаар чөлөөтэй ч, өөрийгээтөлөөлөх хүний төлөө саналаа өгөх нь сонгогчийн нэн чухал,эрхэм үүрэг билээ. Нэг саналаар ч сонгуулийн дүн шийдэгдэхтохиолдол бий. Иймд сонгогч бүрийн санал чухал. Монгол Улсад сонгогчид сонгуульд оролцох, саналааөгөх оролцоо, идэвхи дэлхийн бусад оронтой харьцуулахадөндөр юм. Энэ нь монголчуудын сонгуулийн соѐлын хэмжээ 27

СОНГУУЛИЙН НУТАГ ДЭВСГЭР – Сонгуулийн нутаг дэвсгэр нь засаг захиргааны нэгжид хуваагдсан Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь хамруулсан ойлголт юм. Улсын нутаг дэвсгэрийг сонгууль явуулахад чиглүүлж аймгийн болон нийслэлийн дүүргийн хүн амын тооноос хамааруулж байгуулсан сонгуулийн тойргуудад хуваадаг. Үүнийг сонгуулийн нутаг дэвсгэр гэнэ. Сонгуулийн нутаг дэвсгэрийг тогтоох, өөрчлөх эрх Улсын Их Хуралд хадгалагдана. Улсын нутаг дэвсгэрийг тойрогт, тойргийг хэсэгт хуваадаг. СОНГУУЛИЙН ТОЙРОГ – Тойрог бол сонгуулийн ажлыг зохион байгуулах зорилгоор тухайн улс орон бүс нутгийг хуваасан газар зүйн орон зайн нэг хэсэг мөн. Сонгуулийн үед Монгол Улсын нутаг дэвсгэр аймгийн болон 5. СОНГУУЛИЙН нийслэлийн дүүргийн хүн амын тооноос хамаарч сонгуулийнНУТАГ ДЭВСГЭР, тэгш байх зарчмыг баримтлан байгуулсан сонгуулийн тойргуудад хуваагддаг. СОНГУУЛЬ УИХ-ын сонгуулийн тойргийг УИХ санал авах өдрөөс 6 сараас доошгүй хугацааны өмнө, орон нутгийн ХурлынТОВЛОН ЗАРЛАХ сонгуулийн тойргийг Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуульд зааснаар тухайн шатны хурал санал авах өдрөөс 5 сараас доошгүй хугацааны өмнө байгуулж, тойргийн дугаар, нутаг дэвсгэр, төвийг тогтооно. Тухайн нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хүн амын тоо нь тойрог байгуулах улсын дундаж хүн амын тооноос цөөн байвал зэргэлдээ нутаг дэвсгэрийн нэгжтэй нэгтгэж нэг тойрогт хамааруулдаг юм. Энд Дорноговь, Говьсүмбэр аймаг нэг тойрог болох, Баянзүрх, Налайх дүүрэг нэг тойрог болох жишээтэй. Тойргийн дугаар, тойрогт хамаарах нутаг дэвсгэр, түүний төвийг бас тогтоодог. Ингэхдээ Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хорооны саналыг үндэслэдэг юм. Монгол Улсын Их Хурлын 2007 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн 98 дугаар тогтоолоор УИХ-ын 76 гишүүнийг сонгох олон мандаттай 26 тойргийг байгуулсан байна. Дэлхийн улс орнуудад тойргийг хүн амын тооллого явуулах хугацаагаар 28

авч үздэг. Тойргийг байгуулах, өөрчлөх эрх УИХ-д УИХ болон ИТХ-ыг 4 жилийн хугацаагаар сонгоно.хадгалагдана. Сонгуулийн тойргийг нэгдмэл тойрог, нэг Сонгох журмыг УИХ-ын болон Орон нутгийн Хурлынмандаттай тойрог, олон мандаттай тойрог гэж хуваана. Энэ сонгуулийн тухай хуулиар тогтоосон байдаг.нь тухайн тойрогт сонгогдох гишүүний тооноос хамаарсан СОНГУУЛЬ ТОВЛОН ЗАРЛАХ – Сонгууль эхлэх, саналойлголт юм. Нэг тойргоор сонгох бол нэгдмэл, тухайн хураах өдрийг тогтоохыг сонгууль товлон зарлах хэмээнтойргоос нэг гишүүн сонгогдвол нэг мандаттай, нэгээс дээш ойлгоно. УИХ-ын болон орон нутгийн Хурлын сонгууль Үндсэнгишүүн сонгогдвол олон мандаттай тойрог хэмээнэ. хуульд зааснаар 4 жилд нэг удаа явагдана. Монгол Улсад СОНГУУЛИЙН ХЭСЭГ – Хэсэг бол сонгогчдыг саналаа УИХ-ын сонгуулийг санал авах өдрөөс 45-аас доошгүйөгөх газраар нь бүртгэсэн, сонгуулийн тойргийн нэгэн нэгж хоногийн өмнө; Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийгмөн. Санал хурааж тоолох, дүнг нэгтгэн гаргах зорилгоор сум, санал авах өдрөөс 60-аас доошгүй хоногийн өмнө; Орондүүргийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчид УИХ-ын сонгуулийн хэсгийг нутгийн Хурлын ээлжит сонгуулийг санал авах өдрөөс 30-аассанал авах өдрөөс 35-аас доошгүй, орон нутгийн Хурлын доошгүй хоногийн өмнө УИХ тус тус товлон зарлана.сонгуульд 30-аас доошгүй хоногийн өмнө байгуулна. Хэсгийг Сонгууль товлон зарлах эрх гагцхүү УИХ-д хадгалагдана.тухайн нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хүн амын тооноос Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 25 дугаар зүйлийн 1 дэххамааруулж байгуулдаг. Монгол Улсын Их Хурлын хэсгийн 3, УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийн 8 дугаарсонгуулийн тухай хуульд зааснаар хэсэг нь сумдад 2000, зүйлийн 1, 2 дахь хэсэг, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийнаймгийн төвд 3500, нийслэл хотод 6000 хүртэл сонгогчийг сонгуулийн хуулийн 9 дүгээр зүйл, Орон нутгийн хурлынхамарсан байхаар тооцож тухайн сум, аймгийн төв, сонгуулийн тухай хуулийн 8.1, Ард нийтийн санал асуулгыннийслэлийн дүүргүүдэд байгуулна. Хэсгийн дугаар, хамрах тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн заалтаарнутаг дэвсгэр, хэсгийн төвийг хамт зарладаг. УИХ-аас сонгууль, санал асуулгыг товлон зарлаж, тогтоол УИХ-ын сонгуулийн хувьд 1992 онд 1569 хэсэг, 1996 гаргах бөгөөд сонгууль зохион байгуулж явуулахадонд 1586 хэсэг, 2000 онд 1601 хэсэг, 2004 онд 1645 хэсэг, шаардагдах зардлын хэмжээг тогтоож өгдөг.2008 онд 1704 хэсэг байгуулан ажиллуулсан. Эдгээрт 18000 Монгол Улсын сонгуулийн хууль тогтоомжид зааснаарорчим хүн ажилладаг. УИХ-ын ээлжит сонгуулийн санал авах өдөр нь сонгуулийн МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ жилийн 6 дугаар сарын сүүлийн хагасын аль нэг ням гариг,ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, ТҮҮНИЙ УДИРДЛАГА – Монгол Улсын орон нутгийн Хурлын сонгуулийнх 10 дугаар сарын эхнийнутаг дэвсгэр нь засаг захиргааны хувьд аймаг, нийслэлд, хагасын аль нэг ням гариг, бүх нийтийн амралтын өдөраймаг нь суманд, сум нь багт, нийслэл нь дүүрэгт, дүүрэг нь байдаг.хороодод хуваагдана. Хуульд заасан онцгой нөхцөл байдал үүссэний улмаас Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн сонгууль зарласан өдөр санал авах боломжгүй болбол УИХнэгжийн удирдлага нь нутгийн өөрөө удирдах ѐсыг төрийн тэрхүү онцгой нөхцөл арилмагц сонгуулийн хууль тогтоомжидудирдлагатай хослуулах үндсэн дээр хэрэгждэг. Нутгийн заасны дагуу сонгуулийг дахин товлон зарлаж, санал авахөөрөө удирдах байгууллага бол аймаг нийслэл, сум дүүрэгт өдрийг тогтооно. Онцгой байдал үүссэн гэдэг нь урьдчиланИргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, баг хороонд Иргэдийн төлөвлөх боломжгүй нөхцөл үүссэн, нэмэлт зардал хөрөнгөНийтийн Хурал, тэдгээрийн чөлөө цагт нь Тэргүүлэгчид мөн. зарцуулах шаардлага бий болсныг хэлнэ. 29

МАНДАТ – 1) Улсын Их Хурлын гишүүнээр болон ИТХ- Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал ажлын 15 хоногийн доторын төлөөлөгчөөр тухайн тойргоос сонгох гишүүдийн тоо юм. хэлэлцэн шийдвэрлэнэ.Сонгогчийн сонгохоор саналаа өгөх гишүүний тоо. Монгол СОНГУУЛИЙН КАМПАНИ – Эрх бүхий байгууллагаасУлсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуульд УИХ-ын 76 Улсын Их Хурлын, Орон нутгийн Хрлын, Ерөнхийлөгчийнгишүүнийг олон мандаттай тойргоос сонгоно гэж заасан. Улс сонгууль, бүх нийтийн санал асуулгын эхлэх хугацааг товлонорныхоо нутаг дэвсгэрийг 26 тойрог болгон хувааж, тойрог зарласнаас хойш тухайн сонгууль, санал асуулгын эцсийнбүрт тодорхой тооны мандат ногдуулсан. Аймаг бүр, зарим дүнг эрх бүхий байгууллагаас эрхлэн хэвлэн нийтэлж нийтэдаймаг нийлээд, нийслэлийн дүүргүүдийн сонгуулийн тойрогт албан ѐсоор мэдээлэх хүртэлх хугацаанд улс, аймаг,2-4 мандат ногдсон. Улсын Их Хурлын шийдвэрээр өдгөө нийслэл, тойргийн хэмжээнд явуулах бүх үйл ажиллагаагӨвөрхангай, Төв, Хөвсгөл аймаг, нийслэлийн Баянзүрх- сонгуулийн кампани гэнэ.Налайх, Баянгол, Сонгинохайрхан дүүргүүд 4, Архангай, Сонгуулийн кампанит ажил бүх нийтийг хамарсанБаян-Өлгий, Баянхонгор, Дорнод, Завхан, Увс, Ховд, Хэнтий хамгийн чухал, хамгийн том ажил мөн. Сонгуулийн кампанитаймаг, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүрэг 3, Булган, Говь-Алтай, ажилд нэгд, нийт сонгогчид, хоёрт, нэр дэвшигчид, намууд,Дорноговь-Говьсүмбэр, Дундговь, Өмнөговь, Сүхбаатар, гуравт, сонгууль зохион байгуулж явуулах үүрэг бүхийОрхон аймаг, нийслэлийн Хан-Уул-Багахангай-Багануур сонгуулийн хороод, дөрөвт, сонгуульд оролцогчдүүрэг хамтдаа 2 мандаттай тойрогт хуваагдсан. Энэ нь хүн байгууллагууд оролцдог.амынх нь тооноос хамаарчээ. Ийм учраас сонгуулийн тэгш БҮРЭН ЭРХИЙН ХУГАЦАА – Аливаа улс оронд ээлжитбайх зарчим манайд хэрэгжихэд хүндрэл учирдаг. сонгууль тус бүрийн хоорондын сонгууль явуулах хугацааг Орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчийг ч олон мандаттай Үндсэн хуулиар баталгаажуулсан байдаг. Энд заасантойргоос сонгоно. Сонгогдох төлөөлөгчдийн тоог Монгол хугацааг бүрэн эрхийн хугацаа гэнэ.Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний Монгол Улсад УИХ-ын болон орон нутгийн хурлын,удирдлагын тухай хуулиар тогтоосон байдаг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хугацааг 4 жилээр 2) Парламентад сонгогдсон гишүүний бүрэн эрхийг тогтоосон байдаг. Тэгэхээр, гишүүний болон төлөөлөгчдийн,гэрчлэх баримт бичгийг мандат гэж нэрлэдэг. Ерөнийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил байна гэсэн үг. ТОЙРОГ ӨӨРЧЛӨХ – УИХ-ын сонгуулийн хувьд Дэлхийн бусад улс оронд бүрэн эрхийн хугацааг янз бүрээрСонгуулийн ерөнхий хороо сонгуулийн тойрог өөрчлөх заасан нь бий. Мөн ротаци хийж бүрэн эрхийн хугацааг янзсаналыг УИХ-д оруулна. Орон нутгийн Хурлын сонгуулийн бүрээр эхлэх, дуусгах явдал ч байдаг. Сонгуулийг бүрэнхувьд тухайн Хурлын Тэргүүлэгчид тухайн шатны хуралд эрхийн хугацаа дуусах хугацаанд заавал явуулах ѐстой. Эндоруулна. Тойрог өөрчлөх гол шалтгаан нь засаг захиргаа, үзэмжээр хандах явдал гаргаж болохгүй юм.нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хуваарь өөрчлөгдсөн нь тойргийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, УИХ-ын гишүүн болонзохион байгуулалтад нөлөөлсөн, тойрог байгуулсан ИТХ-ын төлөөлөгчийн бүрэн эрх нь төрийн сүлдэндээхугацаанаас хойш, эсвэл өмнөх сонгуулиас хойшхи хугацаанд тангараг өргөснөөр эхэлж, дараагийн сонгуулиар шинээртухайн тойргийн хүн амын тоо 20-иос дээш хувиар сонгогдсон Ерөнхийлөгч, гишүүн, төлөөлөгчид тангарагөөрчлөгдсөн зэрэг болно. Тойрог өөрчлөх саналыг УИХ өргөснөөр дуусгавар болдог.сонгуулиас 6 сараас доошгүй хугацаанд болон тухайн шатны 30

ОРОН НУТГИЙН ХУРЛЫН ТӨЛӨӨЛӨГЧ - Орон Харин сонгуулийн тойрог, салбар, хэсгийн хороодыгнутгийн Хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдсон этгээд болой. Орон ажлын байр, тээвэр, холбооны болон бусад шаардлагатайнутгийн хурлын сонгуульд тухайн аймаг, нийслэл, сум, хэрэгслээр хангах асуудлыг тухайн нэгжийн Засаг даргадүүрэгт оршин суугч, сонгуулийн эрх бүхий иргэн ямар нэгэн хариуцна. Хороодын ажиллах, санал авах байрыг төрийнялгаваргүйгээр орон нутгийн хурлын төлөөлөгчийг сонгоно. өмчийн болон төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд үнэ Тухайн аймаг, нийслэл, суманд байнга оршин суугч, төлбөргүй гаргаж өгөх учиртай болой.сонгуулийн эрх бүхий иргэн орон нутгийн Хурлынтөлөөлөгчөөр сонгогдох эрх эдэлнэ. Мөн тухайн дүүрэгт байнга оршин суугч, эсвэлдүүргийн нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллага,аж ахуйн нэгжид ажил хөдөлмөр эрхлэгч иргэн дүүргийнхурлын төлөөлөгчөөр сонгогдох эрхтэй гэсэн хязгаарлалтхуульд бий. ОРОН НУТГИЙН АЛБА – Орон нутгийн удирдлагыгхэрэгжүүлэхээр байнгын цалин авч ажилладаг, мэргэжлийнүйл ажиллагаа явуулдаг албыг орон нутгийн алба гэнэ.Монгол Улсад засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийнудирдлага нь нутгийн өөрөө удирдах ѐсыг төрийнудирдлагатай хослуулах замаар хэрэгжинэ. Өөрөө удирдах байгууллага нь ИргэдийнТөлөөлөгчдийн Хурал, Иргэдийн Нийтийн Хурал, түүнийТэргүүлэгчид мөн. Орон нутгийн хэмжээний засаг төрийн удирдлагынбайгууллага нь тухайн шатны Засаг дарга, түүний Тамгынгазар болон дэргэдэх албад юм. Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж,түүний удирдлагын тухай хуулиар орон нутгийн албадынажиллах зарчим, журмыг тогтоожээ. СОНГУУЛИЙН БАТАЛГАА – Сонгууль зохион байгуулжявуулах, түүний бэлтгэл ажлыг хангахтай холбогдсон бүхий лзардлыг хуульд зааснаар улсын төсвөөс санхүүжүүлнэ.Сонгуулийн зардлын нийт хэмжээг Сонгуулийн ерөнхийхорооны саналаар Монгол Улсын Их Хурал тухай бүртогтоодог. Тойргуудад зардлыг хуваарилахыг СЕХшийдвэрлэнэ. 31

СОНГУУЛИЙН БАЙГУУЛЛАГЫН ТОГТОЛЦОО – Монгол Улсын сонгуулийн байгууллагууд нь сонгуулийн төв болон орон нутгийн байгууллагаас бүрдэнэ. Эдгээр нь байнгын ба байнгын бусаар ажиллана. Сонгуулийн төв байгууллага нь байнгын ажиллагаатай Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо мөн. Орон нутгийн байгууллага нь сонгуулийн тойргийн болон нутаг дэвсгэрийн хороо, аймаг, нийслэлийн сонгуулийн хороо, түүний салбар хороо, хэсгийн хороодоос бүрддэг. Эдгээр нь байнгын бусаар ажиллана. Сонгуулийг улс, тойрог, хэсгийн хэмжээнд сонгуулийн эдгээр хороод эрхлэн удирдан зохион байгуулна. Сонгуулийн хороод үйл ажиллагаандаа дараах 6. СОНГУУЛИЙН зарчмыг баримтлан ажиллана. Үүнд: БАЙГУУЛЛЛАГА, - хамтын удирдлагын зарчмаар ажиллана. Эрх хэмжээнийхээ хүрээнд асуудлыг хуралдаанд оролцсон ЭРХ, ҮҮРЭГ, гишүүдийн олонхийн саналаар шийдвэрлэнэ. - хуралдаанд гишүүдийн гуравны хоѐроос доошгүй нь АЖЛЫН оролцсон бол хуралдаан хүчинтэйд тооцогдоно.ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ - хороодын хуралдаан ил тод, нээлттэй явагдана. Шийдвэрээ нийтэд мэдээлнэ. Сонгуулийн хороодыг байгуулахдаа: - хорооны бүрэлдэхүүн, гишүүдийн тоог сонгогчдын тоо, ажлын хэмжээг харгалзан тогтоох; - сонгуулийн хороодын бүрэлдэхүүнд сонгуульд оролцогч аль нэг нам, эвслийн төлөөлөл давамгайлахыг хязгаарлах; - хороодын дарга, нарийн бичгийн дарга нэг намын гишүүн байхыг хориглох; - хороодын бүрэлдэхүүнд нэр дэвшигчид, төрийн улс төрийн албан тушаалтан оруулахыг хориглох зарчмыг баримталдаг. Сонгуулийн хороодын гишүүд нам, эвсэл, нэр дэвшигчдийн талаар сурталчилгаа явуулахыг хориглоно. Сонгуулийн хороодоос хууль тогтоомжийн биелэлтийг 32

шалгахад төрийн албан хаагч, нэр дэвшигч, нам, эвслийн - ил тод, шударга ажиллах зарчмыг баримталдаг.байгууллага, түүний ажилтан, ухуулагчид саад тотгор СЕХ, түүний гишүүн хууль ѐсны бүрэн эрхээучруулахыг хуулиар мөн хориглодог. хэрэгжүүлэхэд аливаа албан байгууллага, албан тушаалтан, Сонгуулийн хороодоос бүрэн эрхийнхээ хүрээнд иргэн хэн боловч нөлөөлөх, хөндлөнгөөс оролцохыг хуулиаргаргасан шийдвэрийг тухайн нутаг дэвсгэрийн бүх хориглоно.байгууллага, албан тушаалтан, иргэн биелүүлэх үүрэг ТОЙРГИЙН ХОРОО – Тухайн тойргийн нутаг дэвсгэртхүлээнэ. сонгуулийг удирдан зохион байгуулах, хууль тогтоомжийн Монгол Улсад хүний эрхийг хангах Үндэсний хөтөлбөрт биелэлтэд хяналт тавих, салбар, хэсгийн хороодын үйл“2.2.1.6. СЕХ болон тойрог, хэсгийн хороодын гишүүний ажиллагааг удирдах, төсвийн хөрөнгө зарцуулах, нэрбүрэлдэхүүнд сонгуульд оролцогч аль нэг нам, эвслийн дэвшигчдийг бүртгэх, сонгуулийн дүнг тойргийн хэмжээгээртөлөөлөл давамгайлахыг хязгаарлана” гэж заасан байдаг. нэгтгэн гаргах зорилгоор сонгуулийн тойргийн (нутагМөн Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулийн 14.3.3., дэвсгэрийн), аймаг, нийслэлийн хороог байгуулдаг.14.3.4., 14.3.5., 14.3.6 дугаар зүйлээр зохих хязгаарлалтыг УИХ-ын сонгуульд санал авах өдрөөс 40-өөс доошгүйтогтоосон. хоногийн өмнө тойргийн хороог, Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МОНГОЛ УЛСЫН СОНГУУЛИЙН ЕРӨНХИЙ ХОРОО нутаг дэвсгэрийн хороог санал авах өдрөөс 50-иас доошгүй/СЕХ/ – Монгол Улсад сонгууль зохион байгуулах, хууль хоногийн өмнө СЕХ, орон нутгийн Хурлын сонгуульд аймагтогтоомжид хяналт тавих, гүйцэтгэлийг хангах зорилгоор нийслэлийн сонгуулийн хороог тухайн Хурлын Тэргүүлэгчидбайнгын ажиллагаатай сонгуулийн төв байгууллага болох санал авах өдрөөс 28-аас доошгүй хоногийн өмнө тус тусСонгуулийн ерөнхий хороог Монгол Улсын Их Хурлаас 6 байгуулж, нийтэд зарлана.жилийн хугацаагаар байгуулж, гишүүдийг томилно. Хороо 9 Хороо дарга, нарийн бичгийн дарга, 9-11 гишүүнээсгишүүнтэй. Хоѐр нь орон тоогоор ажиллана. Хорооны бүрдэнэ.гишүүдийг төрийн жинхэнэ албан хаагчдаас санал болгож Дээрх хороод харъяалах салбар, хэсгийн хороодынтомилдог. хууль тогтоомжид нийцээгүй шийдвэрийг хүчингүй болгоно. Тус Хороо Монгол Улсын Их Хурлын болон Монгол Давж заалдсан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэнэ.Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль, Бүх нийтийн санал асуулгыг Тойргийн хороо нь сонгуулийн тойргийн хэмжээнд үйлзохион байгуулж явуулах эрх үүрэгтэй сонгуулийн төв, төрийн ажиллагаагаа явуулна. Сумдад, нийслэлийн дүүрэг, хороондбайгууллага мөн. Энэ байгууллага орон нутгийн сонгуулийг өөрийн салбар хороог байгуулж хуульд заасан өөрийн бүрэнзохион байгуулах, бэлтгэл ажлыг хангахад мэргэжил, арга эрхийг хэрэгжүүлэх үүргийг гүйцэтгүүлдэг.зүйн удирдлагаар хангах үүрэгтэй. САЛБАР ХОРОО – Сумдад, шаардлагатай гэж үзвэл Хороо үйл ажиллагаагаа явуулахдаа мэргэжлийн нийслэлийн дүүрэг, хороонд сонгуулийн салбар хороогболон ѐс зүйн дараах хэм хэмжээг баримтлан ажиллана: байгуулж ажиллуулдаг. Салбар хороо байгуулах шаардлага - хууль дээдлэх; нь засаг захиргааны нэгжийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ, - улс төрийн хувьд төвийг сахих; байршлаас хамаардаг. Салбар хороог тойргийн хороо санал - хамтын шийдвэр гаргах; авах өдрөөс 30-аас доошгүй хоногийн өмнө дарга, нарийн - сонгогчдод тэгш үйлчлэх; 33

бичгийн дарга, 5, эсвэл 7 гишүүнтэйгээр бүрдүүлж тойргийн СОНГУУЛИЙН ХОРООНЫ ГИШҮҮН – Монгол Улсынхэмжээнд нийтэд мэдээлдэг. сонгуулийн хууль тогтоомжид заасан сонгуулийн хороодыг Салбар хороо нь тухайн сум, дүүрэг, хороонд тойргийн байгуулахдаа хорооны гишүүдийг тус бүрээр нь нэрээр,хорооны хуулиар хүлээлгэсэн үүргүүдийг гүйцэтгэдэг юм. албан үүрэг, намын харъяалал зэргээр холбогдохСалбар хорооны бас нэг гол ажил нь сонгуулийн баримт байгууллага хуульд заасан хугацаанд баталдаг. Батлахынбичгийг цэгцэлж тойргийн хороонд хүлээлгэн өгөх явдал өмнө сонгуульд оролцогч нам, эвслийн удирдахбайдаг. байгууллагаас санал авна. ХЭСГИЙН ХОРОО – Хэсгийн хороог УИХ-ын Сонгуулийн хороодын гишүүд бол төрийн албан хаагч.сонгуулийн үед нийслэлд тойргийн хороо, аймагт салбар Өөрийн ѐс зүйн дүрэмтэй. Уг дүрмийг УИХ баталдаг. Харинхороо санал авах өдрөөс 30-аас доошгүй хоногийн өмнө, СЕХ-ны гишүүн нь Үндсэн хууль, сонгуулийн хуульМонгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үед нутаг тогтоомжийг хэлбэрэлтгүй сахиж, үүргээ шударгаардэвсгэрийн хороо санал хураах өдрөөс 40 хоногийн өмнө, биелүүлэхээ илэрхийлж Монгол Улсын Үндсэн хуульдорон нутгийн хурлын сонгуулийн үед сум, дүүргийн ИТХ-ын тангараг өргөдөг. СЕХ-ны гишүүд намын харъяалалтайТэргүүлэгчид 20-иос доошгүй хоногийн өмнө дарга, нарийн байсан бол намын гишүүнчлэлээсээ түдгэлздэг.бичгийн дарга, гишүүдийн бүрэлдэхүүнтэй байгуулж Сонгуулийн хорооны гишүүн нам, эвсэл, нэражиллуулдаг. дэвшигчийн талаар сурталчилгаа хийх, хууль бус бусад УИХ-ын сонгуулийн үед хэсгийн хорооны гишүүдийн аливаа үйлдэл явуулахыг хуулиар хориглодог. Сонгуулийнтоог дараах байдлаар тогтооно. Үүнд: орон нутгийн хороодын гишүүдийг ажлын шаардлагыг - тухайн хэсэгт 2000 хүртэл сонгогчтой бол 9, эсвэл харгалзан үндсэн ажлаас нь түр чөлөөлүүлж ажиллуулна. 11; ТАНГАРАГ – СЕХ-ны гишүүн томилогдмогц Монгол - 2001-3500 хүртэл сонгогчтой бол 11, эсвэл 13; Улсын Үндсэн хуульд тангараг өргөдөг. Энэ үйл ажиллагааг - 3501-ээс дээш сонгогчтой бол 13, эсвэл 15 УИХ-аас тогтоосон тусгай журмын дагуу зохион байгуулна. гишүүнтэй байна. Хуульд зааснаар Хорооны гишүүнээр Хэсгийн хороо сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг хэсгийн томилогдсоноосоо хойш 21 хоногийн дотор тангараг өргөнө.хэмжээнд нэгтгэх, баримт бичиг, хаягийн бүртгэлийн үнэн Тангараг нь “Би Монгол Улсын Үндсэн хууль,зөвийг тулган шалгах, сонгогчийн үнэмлэх бичиж олгох, сонгуулийн хууль тогтоомжийг дээдлэн сахиж, Сонгуулийнсонгогчийг шилжүүлэх, бүртгэх, санал авах байр, саналын ерөнхий хорооны гишүүний үүргээ шударгаар биелүүлэхээхайрцаг бэлтгэх, санал хураах ажлыг зохион байгуулах, санал батлан тангараглая” хэмээх үгтэй.хураасан дүнг гаргаж салбар, тойргийн хороонд хүргэх, ХОРООНЫ ГИШҮҮНИЙ СТАТУС – СЕХ-ны гишүүдийнсонгуулийн баримт бичгийг цэгцэлж салбар, тойргийн эрх зүйн баталгаа, эрх, үүргийг хуулиар тогтоосон нийлбэрхороонд хүлээлгэн өгөх, өргөдөл гомдлыг эрх хэмжээнийхээ цогцыг хорооны гишүүний статус гэнэ. Сонгуулийн төвхүрээнд шийдвэрлэх зэрэг ажлыг гүйцэтгэнэ. байгууллагын тухай хуулийн 8 дугаар зүйлд Хорооны Өмнөх сонгуулийн явцаас харахад зарим нам хэсгийн гишүүний бүрэн эрх, 9 дүгээр зүйлд Хорооны даргын бүрэнхороонд уншиж, бичиж чадахгүй хүн оруулж байсан эрх, 10 дугаар зүйлд Хорооны нарийн бичгийн даргын бүрэнтохиолдол ч бий. Ийм байж болохгүй юм. 34

эрх, 11 дүгээр зүйлд Хорооны гишүүний бүрэн эрхийн Хороодын хуралдаанаар асуудлыг шийдвэрлэхдээбаталгааг хуульчилсан байдаг. хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхийн, СЕХ-ны хувьд БАТАЛГАА ГАРГАХ – Тодорхой шалтгаангүй буюу нийт гишүүний олонхийн саналаар шийдвэрлэнэ. Хороонытодорхой үйл явцыг дагаж мөрдөхгүйгээр сонгуулийн хуралдааныг нээлттэй явуулж, шийдвэрийг нийтэд мэдээлдэг.хороодын гишүүн, ажилтныг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөх, Хороодын хуралдааны тэмдэглэлийг заавал хөтөлнө.хөдөлмөрийн гэрээ, нөхцөлд нь нэмэлт, өөрчлөлт оруулахаас Бүрэн эрхийн хүрээнд шийдвэрлэсэн асуудлаар Хороонысэргийлэх эрх зүйн зохицуулалт болой. тогтоол гаргаж дарга, нарийн бичгийн дарга нар гарын үсэг БҮРЭН ЭРХ – Сонгуулийн хороод, түүний гишүүдэд зурж Хорооны тамгаар баталгаажуулна.хуулиар олгосон эрхийн хэм хэмжээ юм. Энэ нь бас ХОРООНЫ ХУРАЛДААНЫ ТЭМДЭГЛЭЛ – Оролцсонсонгуулийн хороод, түүний гишүүдэд үйл ажиллагаагаа гишүүдийн болон хорооны хуралдааны явц, хэлэлцсэн болонхуулийн хүрээнд явуулахад хамаарах ойлголт билээ. шийдвэрлэсэн асуудлын тухай албан ѐсны баримт бичиг.Сонгуулийн хороод, түүний гишүүд тодорхой бүрэн эрхийг СЕХ-оос баталсан журмын дагуу Хорооны хуралдааныэдэлдэг. тэмдэглэлийг хөтөлнө. СЕХ-ны нийтлэг болон УИХ, Ерөнхийлөгчийн болон Сонгуулийн хорооны хуралдааныг даргалагч болонОрон нутгийн хурлын сонгууль, Ард нийтийн санал асуулга тэмдэглэл хөтлөгч баталгаажуулан гарын үсэг зурна.зохион байгуулж явуулах, түүний бэлтгэл ажлыг хангах Сонгуулийн хорооны гишүүдэд тэмдэглэлийг танилцуулжталаарх бүрэн эрхийг, Хорооны дарга, нарийн бичгийн дарга, тусгай хуудаст гарын үсэг зуруулдаг.гишүүдийн бүрэн эрхийг Монгол Улсын сонгуулийн төв ХОРООНЫ ТОГТООЛ – Сонгуулийн хороод өөрийнбайгууллагын тухай хуульд заасан. бүрэн эрхэд хамаарах асуудлыг хуралдаанаараа хэлэлцэж Тойргийн хороо, нутаг дэвсгэр, аймаг, нийслэлийн олонхийн саналаар, СЕХ-ны хувьд хорооны нийт гишүүдийнсонгуулийн хороо, түүний салбар болон хэсгийн хороодын олонхийн саналаар асуудлыг шийдвэрлэдэг. Шийдвэрээбүрэн эрхийг УИХ-ын болон Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн, Ард баталгаажуулж тогтоол гаргана. Практик дээр хэлэлцсэннийтийн санал асуулгын, орон нутгийн хурлын сонгуулийн асуудлаас хамаарч хуралдааны тэмдэглэл гаргах тохиолдолтухай хуульд тус бүрд нь хуульчилсан байдаг. бий. ХОРООНЫ ХУРАЛДААН – Сонгуулийн хороод хамтын Тогтоолд дарга, нарийн бичгийн дарга нар гарын үсэгудирдлагын зарчмаар ажилладаг. Хороодын ажлын зохион зурж хэлбэршүүлдэг. Тэд гарын үсэг зурахаас татгалзахбайгуулалтын үндсэн хэлбэр нь хуралдаан мөн. Бүрэн эрхэд эрхгүй. Хорооноос эрх хэмжээнийхээ дотор гаргасанхамаарах асуудлуудаа хуралдаанаар шийдвэрлэнэ. шийдвэрийг холбогдох этгээд заавал биелүүлэх үүрэгтэй. Хорооны хуралдаанд нийт гишүүний гуравны хоѐроос БҮРТГЭЛИЙН МАЯГТ – Сонгуулийг зохион байгуулахдоошгүй нь оролцсоноор хүчин төгөлдөр байна. Хороод ажлыг сайтар эмх цэгцтэй явуулах, мэдээлэх, албан хэргийгхуралдааныхаа дэгийг өөрсдөө батлан хэрэгжүүлдэг. баталгаажуулах, нэгдсэн стандартад оруулж архивлахХуралдааны дэгд үйл ажиллагаагаа ил тод явуулж, нээлттэй үүднээс сонгуулийн зарим ажилд хэрэглэхээр гаргасан загварбайдлыг хангах, гишүүдийн ажил үүргийн хуваарь, ажиллах хүснэгтийг бүртгэлийн маягт гэнэ. Бүртгэлийн маягтуудыгзарчим, журмыг тусгана. СЕХ-оос баталж мөрдүүлдэг. 35

Сонгогчдын нэрийн жагсаалт, сонгогчийн үнэмлэх байгууллагыг мэргэжил, арга зүйн нэгдсэн удирдлагааролгосон бүртгэл, тойргийн сонгогчийн тоон нэгтгэл, нэр хангаж ажиллана. Үүнд:дэвшигчдийн нэрийн жагсаалт, ажиглагчийн бүртгэл, дотоод, - аймаг, нийслэлийн сонгуулийн хороо, бүрэлдэхүүнийгадаадын ажиглагчийн бүртгэл, бие даан нэр дэвшигчийн талаар аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдэд зөвлөмжсонгогч-дэмжигчийн бүртгэл, нам, эвслийн сонгууль эрхэлсэн өгөх;байгууллагын ажилтны бүртгэл, шадар туслагчийн бүртгэл, - орон нутгийн сонгуулийн хороодын ажилтнуудаднам, эвслийн бүртгэл, нэр дэвшигчийн товч бүртгэл, Иргэний сургалт явуулах;бүртгэл мэдээллийн төвөөс гаргах сонгогчдын нэрийн - саналын хуудасны загварыг баталж хүргүүлэх;жагсаалт зэргийг бүртгэлийн маягт хэлбэрт оруулжээ. - аймаг, нийслэлийн сонгуулийн хорооны хүсэлтээр ХОРООНЫ ДАРГЫН ЗАХИРАМЖ – Тойргийн, нутаг шаардлагатай туслалцаа үзүүлэх;дэвсгэрийн, нийслэлийн сонгуулийн болон салбар хорооны - сонгуулийн хороодын үйл ажиллагааг шалгаждарга дотоод ажлын асуудлаар захирамж гаргана. СЕХ-ны зааварлах зэрэг асуудал хамаарна.дарга Сонгуулийн төв байгууллагын тухай хуульд заасан ЁС ЗҮЙ – Хамгийн энгийнээр хэлбэл, хүмүүс өдөрХорооны даргын бүрэн эрхэд хамаарах асуудлаар захирамж тутмын амьдралдаа мөрддөг хэм хэмжээг ѐс зүй гэдэг. Ажил,гаргадаг. Захирамж нь заавал хэрэгжүүлэх шийдвэр болой. амьдрал ахуйд эрх зүйн төдийгүй ѐс зүйн хэм хэмжээг ШААРДЛАГА ТАВИХ – Сонгуулийн хороод сонгууль мөрдлөг болгох учиртай.бэлтгэн явуулахтай холбогдсон асуудлаар сонгуулийн тухай Юуг хийж болох, юуг болохгүй, ямар үйл сайн, ямар ньхууль тогтоомжоор үүрэг хүлээсэн аливаа байгууллага, албан муу болох, аливаа зүйлд хэрхэн хандах тухай анхнытушаалтанд хууль ѐсны шаардлага тавих эрхтэй. төсөөллийг хүмүүс бага байхаасаа эхлэн гэр бүл, орчин ахуй, Сонгуулийн хороодоос тавьсан шаардлагыг хүлээн сургууль, ажил амьдралаасаа өдөр тутам мэдэрч, тэр ньавсан байгууллага, албан тушаалтан түүнийг хүлээн авснаас заавал дагаж мөрдөх журам болон төлөвшдөг. Ингэхлээр, ѐсхойш ажлын хоѐр хоногийн дотор шийдвэрлэж хариу өгөхийг зүй нь тухайн орчин дахь хүмүүсийн шаардлага, дагажсонгуулийн тухай хуулиудад хуульчлан заасан байдаг. мөрдөх зан үйлийн журам юм. Хороодын дарга нар хороодоо төлөөлж албан ѐсоор Нийт иргэд ѐс зүйн нийтлэг хэм хэмжээг сахихыншаардлагыг хүргүүлнэ. зэрэгцээ албан тушаал, ажил мэргэжлийн онцлогоос СЕХ сонгууль зохион байгуулж явуулах, түүний бэлтгэл хамаараад ѐс зүйн өвөрмөц хэм хэмжээг мөрдөх шаардлагаажлыг хангахад туслах чиг үүрэг бүхий төрийн болон орон гардаг юм. Иргэд хооронд болон төр, иргэний хооронд төрөөснутгийн өөрөө удирдах байгууллагаас, хууль тогтоомжид тогтоосон эрх зүйн хэм хэмжээнээс гадна хүмүүсийн бийзааснаар холбогдох бусад байгууллагаас шаардлагатай болгосон ѐс суртахууны хэм хэмжээ үйлчилдэг. Ёс зүй ньбаримт, мэдээг гаргуулах, албан тушаалтны мэдээллийг зарим тохиолдолд эрх зүйгээс ч өргөн хүрээг хамардаг. Энэсонсох, хууль биелүүлэх асуудлаар үүрэг даалгавар өгөх эрх нь хүмүүс түүнийг ямар нэгэн шаардлагагүйгээр өөрсдөөэдэлнэ. тогтоож, зан үйлээрээ журамлаж ирсэнд оршино. МЭРГЭЖИЛ, АРГА ЗҮЙН УДИРДЛАГААР ХАНГАХ – Нийгэмд ѐс зүй нь хоѐр талт нөлөө үзүүлнэ. Ёс зүйСЕХ орон нутгийн хурлын сонгуулийг зохион байгуулж цэвэр байвал эерэг, хэрэв доройтвол сөрөг нөлөө үзүүлдэг.явуулах, бэлтгэл ажлыг хангахад орон нутгийн сонгуулийн 36

Нэг нь хөгжин бэхжих, хүчирхэгжихийн нөхцөл болно, нөгөө Ёс зүйн зөрчил гаргасан сонгуулийн хороонынь уруудан доройтохын үндэс болно. гишүүнийг тухайн хорооны хуралдаанаар хэлэлцэж, сануулах “Ардчилал болон сонгуулийг дэмжих олон улсын арга хэмжээ авч дээд шатных нь сонгуулийн байгууллагадинститут”-ээс сонгуулийн хорооны ажилтнуудын дагаж мэдэгддэг. Сонгуулийн ажил гүйцэтгэж явахдаа болонмөрдөх мэргэжлийн болон ѐс зүйн хэм хэмжээг хууль сонгуулийн ажлын байранд согтууруулах ундаа,дээдлэх, төвийг сахих, ил тод хариуцлагатай ажиллах, мансууруулах бодис хэрэглэсэн гишүүнийг тухайн хороонысонгогчдод тэгш үйлчлэх, алдаа мадаггүй нягт нямбай бүрэлдэхүүнээс огцруулдаг.ажиллах явдал гэж тодорхойлжээ. АЖЛЫН АЛБА – СЕХ-ны бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд Сонгуульд ажиллах хүмүүсийн ѐс зүй нь тэдний заавал туслах мэргэшсэн алба түүний өдөр тутмын ажлыг явуулахаддагавал зохих наад захын хэм хэмжээг багтаадаг. тусалдаг. 2001 оноос эхлэн СЕХ Ажлын албатай болжээ. ЁС ЗҮЙН ДҮРЭМ – Сонгуулийн хорооны гишүүний ѐс Ажлын албаны бүтэц, ажиллах журмыг СЕХ тогтоонзүйн дүрэм гэдэг нь түүнээс бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх, баталж мөрдүүлдэг. Ажлын албаны дарга, ажилтан нарсонгууль зохион байгуулах үйл ажиллагаандаа хүндэтгэлтэй төрийн захиргааны албан хаагч байна. Төрийн албаны тухайхандан баримтлах зан үйл, ѐс зүйн хэм хэмжээ мөн. хуульд заасан ажиллах нөхцөл, баталгаагаар хангагддаг. Ёс зүйн дүрмийг СЕХ, нутаг дэвсгэр, тойрог, аймаг, СЕХ Ажлын албатай ажиллах асуудлыг хожимнийслэлийн болон түүний салбар хороо, хэсгийн хорооны Сонгуулийн төв байгууллагын тухай хуулиаргишүүд дагаж мөрдөнө. баталгаажуулсан юм. Монгол Улс НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 1996 онд Дэлхийн зарим улс оронд Ажлын албыг нарийн бичгийнбаталсан “Төрийн албан тушаалтны ѐс зүйн олон улсын дарга нарын газар хэмээн нэрлэх явдал байдаг.дүрэм”-д 2005 онд нэгдэн орсноор төрийн байгууллагууд тус СОНГУУЛИЙН ЕРӨНХИЙ ХОРООНЫ БЭЛГЭ ТЭМДЭГтусын албан хаагчийн “Ёс зүйн дүрэм”-ийг гаргах болсон. Анх – Улс бүрд сонгуулийн төв байгууллага өөрийн бэлгэдэлСонгуулийн ерөнхий хороо 2005.02.28-нд “Сонгуулийн болон тэмдэгтэй байдаг. СЕХ-ны бэлгэ тэмдгийг засгийн бүх эрх ардард нийтийн санал асуулгыг зохион байгуулах хорооны түмний мэдэлд байх Үндсэн хуулийн санааг илэрхийлж,гишүүний ѐс зүйн дүрэм”-ийг баталж мөрдүүлсэн юм. УИХ төрийн үйл хэргийг тасралтгүй явуулахын бэлгэдэл болгон2007 онд Сонгуулийн төв байгууллагын тухай хуульд нэмэлт, үйлджээ.өөрчлөлт оруулснаар сонгуулийн хорооны гишүүний ѐс зүйн Дугуй зууван хэлбэрийн тойрог дотор төрийн далбааныдүрмийг УИХ батлах болсон. Одоо мөрдөж буй ѐс зүйн дэвсгэр дээр Монгол орны газрын зураг, төвд нь нар, эрдмийндүрмийг 2008 оны 5 дугаар сарын 06-ны өдрийн УИХ-ын 25 алтан соѐмбо, бадам цэцэг байрлуулж, түүний туяагаар төрөөдугаар тогтоолоор баталжээ. сонгох утгыг дүрсэлж, монгол, англи хэлээр “Сонгуулийн Сонгуулийн хороодын гишүүний дагаж мөрдөх ѐс зүйн ерөнхий хороо” хэмээн хүрээг тойруулан бичсэн. Дүрс бүр ньхэм хэмжээг тус дүрмийн 2.1 дэх зүйлд, хорооны гишүүнд төрөө сонгох бэлгэдлийг агуулжээ.хориглох зүйлийг 2.2-д тус тус заасан байна. Энэ дүрмээр Бэлгэдлийг 2001.5.28-ны өдөр СЕХ-ны хуралдаанаартогтоосон ѐс зүйн хэм хэмжээг санаатай буюу санамсаргүй зураач В.Баатарчулууны урлан бүтээсэн эх загвараарзөрчсөн тохиолдолд сонгуулийн хорооны гишүүн ѐс зүйн баталжээ.зөрчил гаргасан хэмээн үзнэ. 37

СОНГУУЛИЙН БАРИМТ БИЧИГ – Сонгуулийн ажилдолон төрлийн баримт бичиг хөтөлж бүрдүүлдэг. Бүх баримтбичиг бүртгэлтэй байна. Сонгуулийн баримт бичгийг бүртгэх,картлах, хөтлөх, хөдөлгөөн хийх, хаах, архивлах журмыг СЕХтогтоож, мөрдүүлнэ. СОНГУУЛИЙН АРХИВ – Сонгууль бүрийн дараа архивбүрддэг. Сонгуулийн төв архивыг СЕХ Ажлын албаараадамжуулан гүйцэтгэнэ. Архивын асуудал эрхэлсэн төрийнзахиргааны байгууллагаас гаргасан журмын дагуубүрдүүлдэг. Өдгөө сонгуулийн төв архив УИХ-ын архивынхамт хадгалагдаж буй. Аймгийн ИТХ-ын архивт нэлээдбаримт бичиг тодорхой хугацаанд хадгалагддаг. 7. НАМ, ЭВСЭЛ СОНГУУЛЬД ОРОЛЦОХОО ИЛЭРХИЙЛЭХ, БҮРТГҮҮЛЭХ 38

УЛС ТӨРИЙН НАМ – Нийгмийн ашиг сонирхол, хувийн ЭВСЭЛ БАЙГУУЛАХ – УИХ-ын ээлжит сонгуульдүзэл бодлын үүднээс улс төрийн үйл ажиллагаа явуулах хамтран оролцохоор тухайн намын удирдах төв болонзорилгоор сайн дураараа эвлэлдэн нэгдсэн хүмүүсийн төлөөллийн байгууллагаараа хэлэлцэн шийдвэрлэжбүлгийг улс төрийн нам гэнэ. Улс төрийн намууд улс төрийн сонгуульд нэг эвсэл болон оролцохоор хоѐр буюу хэд хэдэнтогтолцоонд чухал байр эзэлнэ. Аливаа намын эцсийн нам нийлж бүртгүүлснийг сонгуулийн эвсэл гэнэ. Эвсэл албанзорилго нь нийгмийн амьдралын бүхий л хүрээнд нийтээр ѐсны нэртэй байна. Эвслийг хувь хүн, улс үндэстэн, овгийндагаж мөрдөх шийдвэрийг гаргахад нөлөөлөх, үүний тулд нэрээр нэрлэхийг хориглоно.хууль тогтоох байгууллагад суудлын олонхийг эзлэх, зохих Эвсэлд шинээр сонгогдсон УИХ-ын бүрэн эрхийнбайр суурийг олж авахад оршино. хугацаанд өөр нам нэгдэн орохыг хориглодог. Эвсэлд нэгдсэн Улс төрийн намын тухай хуульд зааснаар 801 ба намууд УИХ-д бүрэн эрхийн хугацааны туршид нэгэн этгээдтүүнээс олон иргэн сайн дураараа нэгдэн нам байгуулахаар байна. Эвслийн аль нэг нам дангаараа шийдвэр гаргах, нөхөнтохирч, хөтөлбөр, дүрмээ батлан, нам байгуулснаа Улсын сонгуульд нэр дэвшүүлэх, өөр эвсэлд нэгдэн орохыгДээд шүүхэд бүртгүүлдэг. Ийнхүү бүртгүүлснээр улс төрийн хориглоно. Хэрвээ эдгээр үйлдлийг гаргавал эвслийг тарсанднамд тооцогдон үйл ажиллагаагаа явуулна. тооцно. Аль нэг нам эвслээс гарвал бас эвслийг бүхэлд нь УИХ-Д СУУДАЛ БҮХИЙ НАМ – Улсын Их Хурлын тарсанд тооцно. Эвслийн гэрээг хэдийд ч цуцалж болно.ээлжит болон нөхөн сонгуульд оролцон нэр дэвшигчдээс нь ЭВСЛИЙН ГЭРЭЭ – Сонгуульд эвсэл болж оролцохоорУИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, гишүүний тангараг өргөсөн бол намууд нэгдэн байгуулсан гэрээг эвслийн гэрээ гэнэ. Эвслийнуг намыг УИХ-д суудал бүхий нам гэнэ. Сонгуулийн санал гэрээнд оролцогч талуудын эрх, үүрэг, эвслийн нэр, эвслийгхураах хуудаст намынх нь нэр бичигдсэн байх ѐстой. төлөөлөх байгууллага, түүний удирдах бүрэлдэхүүнд орсон Аль нэгэн гишүүн болон гишүүн бус этгээд намаас нэр иргэний биеийн байцаалт, албан тушаал, эвслийн сонгуульдэвшиж сонгогдоод нэр дэвшүүлсэн намаасаа өөр намд эрхлэх байгууллага, түүнийг төлөөлөх албан тушаалтны нэр,элсэн орвол тэр нам УИХ-д суудалтай намд тооцогдохгүй. харилцан тохирсон бусад асуудлыг тусгадаг.УИХ-д суудал бүхий нам Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид нэр Эвслийн гэрээ тухайн сонгууль, түүгээр байгуулагдсандэвшүүлэх, хамтран нэр дэвшүүлэх эрх эдэлдэг юм. УИХ-ын бүрэн эрхийн хугацаанд хүчин төгөлдөр байна. СОНГУУЛЬД ОРОЛЦОХ – Нам, эвсэл сонгуульд СОНГУУЛЬД ОРОЛЦОХ НАМ, ЭВСЛИЙН БҮРДҮҮЛЭХоролцохын тулд хуульд заасан хугацаанд СЕХ-нд сонгуульд БАРИМТ БИЧИГ – Нам, эвсэл сонгуульд оролцохоооролцохоо илэрхийлж албан ѐсоор бүртгүүлж, нэр дэвшүүлэн илэрхийлж СЕХ-нд бүртгүүлэхдээ дараах баримт бичгийгоролцох явдал мөн. Үүний тулд сонгууль зарлахаас өмнө бүрдүүлж ирүүлнэ.тухайн нам улсын бүртгэлд бүртгүүлсэн байх учиртай. - сонгуульд оролцох тухай шийдвэр; Хоѐр буюу хэд хэдэн нам эвсэл болон сонгуульд - нам тус бүрийн нотариатаар гэрчлүүлсэноролцож болно. Эвсэлд багтсан намууд тус бүрдээ улсын дүрмийн хуулбар;бүртгэлд бүртгүүлсэн байх ѐстой. Сонгуульд оролцохоор - нам, эвслийн сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр;бүртгүүлэхийн тулд СЕХ-нд хуульд заасан баримт бичгийг - сонгуулиас хойшхи хугацаанд авсан хандивынирүүлнэ. аудитын байгууллагаар хянуулсан тайлан; 39

- нам, эвслийн төв байгууллагын бүрэлдэхүүн, харилцах утас, СЕХ-нд бүртгүүлсэн огноо, цаг зэргийг хаяг зэрэг болно. холбогдох тайлбарын хамт тусгасан байдаг. Эвсэж байгаа бол эвслийн гэрээний нотариатаар Нам, эвслийг бүртгэх маягтад СЕХ-ны дарга, нарийнгэрчлүүлсэн хуулбар, эвсэлд нэгдэж орсон намуудын удирдах бичгийн дарга нар гарын үсэг зурж Хорооны тамгаардээд байгууллагын эвсэлд орох тухай шийдвэрийг баталгаажуулна. Бүртгэл сонгуулийн төв архивтхавсаргана. хадгалагдана. НАМ, ЭВСЛИЙГ БҮРТГЭХ – Эвсэл болж сонгуульд НАМЫН ГИШҮҮН – Энэ нь Улсын Дээд шүүхэд албаноролцохыг хүссэн нам, эвслийг СЕХ болон аймаг, нийслэл, ѐсоор бүртгүүлсэн аль нэг улс төрийн намд гишүүнээр элсчсум, дүүргийн сонгуулийн хороо зөвшөөрөн шийдвэр гаргахыг бүртгүүлсэн бөгөөд уг намдаа бүртгэлтэй, намаас гарахсонгуульд оролцох нам, эвслийг бүртгэх гэнэ. өргөдлөө өгөөгүй, гишүүний бүртгэлээс албан ѐсоор Нам, эвслийг бүртгэхдээ ирүүлсэн баримт бичиг үнэн хасуулаагүй хүн мөн. Монгол Улсад намд элсэх, намаас гарахзөв, гүйцэд эсэхийг нягтлан шалгана. Баримт бичгийг хүлээн эрх иргэн бүрт бий. Харин хоѐр намын гишүүнээр зэрэгавснаас хойш 3; 5 хоногт багтаан бүртгэх, эсэх талаар бүртгүүлж болохгүй. Улс төрийн намын тухай хууль, намыншийдвэр гаргана. дүрмээр гишүүнчлэлийн асуудлыг зохицуулдаг. Аль нэг Сонгуульд оролцох нам, эвслийг бүртгэхээс татгалзаж намын гишүүнийг өөр намаас сонгуульд нэр дэвшүүлэхийгболно. Сонгуульд оролцох аль нэг нам хуулийн шаардлага хориглоно. Эвслээс нэр дэвшүүлэхэд эвсэлд нэгдсэн намынхангаагүй, баримт бичиг дутуу, эсвэл хуурамч, баримт бичгээ гишүүдээс нэр дэвшүүлнэ. Өөр намын гишүүнийг нэрхуульд заасан хугацаанд ирүүлээгүй зэрэг шалтгаанаар дэвшүүлэхийг мөн хориглодог.татгалзаж болно. НАМЫН ГИШҮҮНЭЭС ТҮДГЭЛЗЭХ – Төрийн болон БАТЛАМЖ – Нам, эвслийг сонгуульд оролцуулахаар тусгай албан тушаалтан эрхлэх албан тушаалын улмаасСЕХ бүртгэснийг албан ѐсоор гэрчилсэн баримт бичиг мөн. хуулийн дагуу намын гишүүнээс түдгэлздэг. Тухайн намынСонгуулийн ерөнхий хороо тухайн нам, эвслийг УИХ-ын гишүүнээс түдгэлзсэн хугацаандаа түдгэлзсэн гишүүнсонгуульд оролцох хүсэлтийг нь хуулийн дагуу хүлээн намынхаа мөрийн хөтөлбөр, бусад баримт бичгийгзөвшөөрч батламж олгодог. Орон нутгийн сонгуульд оролцох сурталчлахгүй, хэрэгжүүлэх ажилд оролцохгүй, нам, түүнийнам, эвслийг аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн сонгуулийн хороо байгууллагын өмнөөс болон түүний даалгавраар намын үйлбүртгэж, батламж олгоно. ажиллагаа явуулахгүй байх учиртай. Өөрөөр хэлбэл, төрийн СОНГУУЛЬД ОРОЛЦОХ НАМ, ЭВСЛИЙН тодорхой албан тушаал эрхэлдэг хүн дээрх үүргийг зэрэгБҮРТГЭЛИЙН МАЯГТ – Сонгуульд оролцохоо СЕХ-нд гүйцэтгэж болохгүй.илэрхийлж бүртгүүлэх эрх авсан нам, эвслийг СЕХ бүрэн Уг албан тушаалтан намаас түдгэлзсэн хугацаандааэрхийнхээ хүрээнд албан ѐсоор бүртгэнэ. Эл бүртгэлийг хийх намын гишүүний харъяаллаа хэвээр хадгалдаг. Энэ нь албанмаягтад нам, эвслийн нэр, эвсэлд оролцогч намуудын нэр, тушаалын хугацаа дуусгавар болсноор гишүүнчлэлээ сэргээжтэдгээрийн төлөөлөх байгууллага, сонгуульд оролцох тухай болно гэсэн үг.шийдвэр гаргасан эрх бүхий байгууллагын шийдвэр, түүнийггаргасан огноо, нам тус бүрийг улсын бүртгэлд бүртгүүлсэногноо, сонгууль эрхэлсэн төв байгууллагын албан ѐсны хаяг, 40

СОНГОГЧДЫН НЭРИЙН ЖАГСААЛТ – Нутаг дэвсгэртээ хаягийн бүртгэлтэй, тухайн тойрог, хэсэг дэх сонгуулийн эрх бүхий иргэний бүртгэл мөн. Нэрийн жагсаалтад бүртгэгдэх нь сонгуульд оролцохын баталгаа билээ. Сум, дүүргийн иргэний бүртгэл хариуцсан ажилтан тухайн сум, дүүргийн, баг, хорооны нутаг дэвсгэрт оршин суугаа сонгогчдын хаягийн бүртгэлийг үндэслэн иргэний үнэмлэхтэй нь тулган шалгаж гаргасан нэрийн жагсаалтыг аймаг, нийслэлийн Засаг даргын дэргэдэх Иргэний бүртгэл, мэдээллийн албанаас гаргаж, Иргэний бүртгэл, мэдээллийн улсын төвд ирүүлдэг. Энэ төв СЕХ-оос баталсан маягтын дагуу нэрийн жагсаалтыг аймаг, нийслэлээр нэгтгэн үйлдэж, санал авах өдрөөс 3 сарын өмнө СЕХ-нд ирүүлдэг. 8. СОНГОГЧДЫН СЕХ түүнийг цахим хуудастаа байрлуулна. Энэ нь НЭРИЙН ЖАГСААЛТ, сонгогчдод өөрийн бүртгэлтэй танилцах боломж олгодог. Нэрийн жагсаалтыг СЕХ санал хураах өдрөөс 25-аас доошгүйСОНГОГЧИЙН ҮНЭМЛЭХ хоногийн өмнө холбогдох хэсгийн хороодод хүргүүлнэ. Сонгуулийн хэсгийн хороо ирүүлсэн сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг нягтлан шалгаж, санал авах өдрөөс 20-иос доошгүй хоногийн өмнө 2 хувь нэгтгэнэ. Санал хураах өдрөөс 15-аас доошгүй хоногийн өмнө хэсгийн байртаа ил тавьж, сонгогчдыг нэрийн жагсаалттай чөлөөтэй танилцах боломжоор хангана. Хэсгийн хорооны дарга, нарийн бичгийн дарга нар гарын үсгээ зурсан байна. Энэ бол нэрийн жагсаалт албан ѐсны гэдгийг баталгаажуулсан хэрэг болой. Орон нутгийн Хурлын сонгуулийн хувьд баг, хорооны Засаг дарга харъяалах нутаг дэвсгэртээ байнга оршин суугаа сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг хаягийн бүртгэлийн дагуу тулган шалгаж, СЕХ-оос баталсан маягтаар хоѐр хувь үйлдэж санал хураах өдрөөс 15 хоногийн өмнө нэг хувийг тухайн хэсгийн хороонд ирүүлнэ. Цэргийн алба хааж байгаа сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг цэргийн анги нэгтгэлийн дарга дээрх журмаар гарган холбогдох хэсгийн хороонд ирүүлнэ. 41

Хэсгийн хороо нэрийн жагсаалтыг санал хураах өдрөөс сонгуульд 3 өдөр, орон нутгийн сонгуульд 2 өдрийн дотор12 хоногоос доошгүй хоногийн өмнө ил тавьж сонгогчдод бүрэн шийдвэрлэх ѐстой. Хэсгийн хороо нэрийн жагсаалтадтанилцах бололцоо олгоно. гомдлын дагуу зохих өөрчлөлт оруулах, эсвэл хэрэгсэхгүй Сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг сонгуулийн хэсэг бүрт болгох шийдвэр гарган хариу мэдэгдэнэ.үндсэн ба зөөврийн битүүмжилсэн хайрцгаар санал авах Сонгогч гаргасан шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл харъяагэсэн хоѐр төрлөөр үйлдэнэ. Сонгогч бүрийг сонгуулийн нэг л салбар хороо, тойргийн хороонд гомдлоо нэн даруй гарганхэсэгт, нэг нэрийн жагсаалтад бүртгэнэ. Нэрийн дэс дугаарыг шийдвэрлүүлэх эрхтэй.оршин суугаа газрын байршлаар нь дараалуулан бичнэ. ИРГЭНИЙ ҮНДСЭН БАРИМТ БИЧИГ – Аливаа улсПрактик дээр хороо, байр, хэсэг гэх мэтээр бүлэглэж, нэрсийг оронд иргэний үндсэн баримт бичиг гэдэг нь иргэний үнэмлэхцагаан толгойн дэс дарааллаар үсгийн алдаагүй бичдэг. Сайн (паспорт), түүнийг орлох баримт бичиг мөн.магадлах ѐстой. Монгол Улсад бол иргэний үнэмлэх нь сонгогчийн Сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг хувилан олшруулах, үнэмлэхийн хамт сонгох эрхээ эдлэх, сонгогчийн саналыннийтэд тараахыг хориглодог. хуудас авч саналаа өгөх эрхийг гэрчилнэ. Энэхүү үнэмлэхэд Аймаг, нийслэлийн Засаг даргын дэргэдэх Иргэний сонгогчийн талаарх бүх өгөгдөхүүн, тухайлбал, иргэнийбүртгэл, мэдээллийн алба сонгогчдын нэрийн жагсаалтыг жил үнэмлэхийн дугаар, овог, нэр, төрсөн огноо, газар, регистрийнбүр шинэчлэн гаргаж байх үүрэгтэй. Энэ нь иргэдийг шилжин дугаар, хаягийн бүртгэл бичигдсэн байдаг.ирсэн, явсан тохиолдолд нэмж бүртгэх, бүртгэлээс хасах, СОНГОГЧ ШИЛЖИХ – Нэрийн жагсаалтыг нийтэдшилжилт хөдөлгөөнийг зохицуулан давхар хаягтай байхаас зарласнаас хойш саналын хуудас хэсгийн хороонд хэвлэгдэнсэргийлдэг. ирэх хүртэлх хугацаанд сонгогч албан томилолтоор буюу НЭРИЙН ЖАГСААЛТ ҮЙЛДЭХ МАЯГТ – Сонгуулийн өвчний учир шилжих шаардлага гарсан тохиолдолд нэгэрх бүхий иргэдийн нэрийн жагсаалтын бүртгэлийг гаргах хэсгээс нөгөө хэсэгт шилжихийг зөвшөөрдөг. Харин саналынмаягт мөн. Нэрийн жагсаалтын маягтыг СЕХ-ноос баталж хуудас хэвлэгдэн хэсгийн хороонд ирсэн бол шилжүүлэгмөрдүүлдэг. Маягтад сонгогчийн эцэг (эх)-ийн болон өөрийн хийхгүй, сонгогч урьдчилан саналаа өгч, дугтуйнд хийннэр, нас, хүйс, оршин суугаа газрын хаяг, иргэний үнэмлэхийн битүүмжлэн үлдээнэ. Хэсгийн хороо урьдчилан өгсөнболон регистрийн дугаар, сонгогчийн үнэмлэх болон саналын сонгогчийн саналын нууцыг чанд хадгална.хуудас хүлээн авсныг гэрчлэх гарын үсэг зурах хүснэгт зэрэг Сонгогч өөр хэсэг, тойрогт шилжихээр болбол энэтусгагдсан байна. талаар бичгээр хэсгийн хороонд мэдүүлэн, сонгогчийн Маягтыг хэсгийн хорооны дарга, нарийн бичгийн дарга үнэмлэхэд шилжүүлэг хийлгэж, сонгогчдын нэрийннар гарын үсгээ зурж хэсгийн хорооны тэмдэг дарсан байхаар жагсаалтаас хасуулна. Очсон газрынхаа хаягаар нэрийнүйлдэнэ. Жагсаалт гаргасан огноо ч тэмдэглэгдэнэ. жагсаалтад бүртгүүлж саналаа өгч болно. НЭРИЙН ЖАГСААЛТЫН ТАЛААР ГОМДОЛ ГАРГАХ – Шилжин ирсэн сонгогчдын саналыг тусгай хайрцагтТухайн сонгогч нэрийн жагсаалтад бүртгэгдээгүй буюу буруу авч, тусад нь тоолж дүнг гаргана.бүртгэгдсэн, алдаа зөрүү гарсан байвал сонгогч, нам, эвсэл, СОНГОГЧИЙН ҮНЭМЛЭХ – Тухайн сонгогчийн тухайннэр дэвшигч хэсгийн хороонд гомдол гаргах эрх эдэлнэ. хэсгийн нэрийн жагсаалтад бүртгэгдсэнийг гэрчлэх албанХэсгийн хороо гомдлыг хүлээн аваад түүнийг УИХ-ын 42

ѐсны баримт бичгийг сонгогчийн үнэмлэх гэнэ. Энэ үнэмлэхнь саналаа өгөх эрхийг баталгаажуулна. Сонгогчийн үнэмлэхийг нэрийн жагсаалт гарсны дараахэсгийн хорооноос эрхлэн бичиж сонгогчдод олгоно. Үнэмлэхнь батлагдсан загвар, нэгдсэн код, дугаартай байдаг.Сонгогчийн үнэмлэхэд тухайн сонгогчийн эцэг /эх/-ийн болонөөрийн нэр, төрсөн он, сар, өдөр, нас, иргэний үнэмлэхийнболон регистрийн дугаар, оршин суугаа газрын хаягбичигдсэн байна. Энэ нь сонгуулийн элдэв будлиан гаргахаассэрэмжилэхэд чиглэнэ. Сонгогчийн үнэмлэхийг хэсгийн хорооны гишүүнбиечлэн тарааж тухайн сонгогчид өгөөд гарын үсэг зуруулжтарааснаа баталгаажуулна. Сонгогчийг олоогүй тохиолдолдүнэмлэхийг протокол үйлдэн хэсгийн хороонд хадгална.Сонгогч санал өгөх хүртэлх хугацаанд ирвэл иргэний баримтбичигтэй нь тулган үнэмлэхийг олгодог. 9. НЭР ДЭВШҮҮЛЭХ, СОНГОГЧИЙН ҮНЭМЛЭХ ОЛГОСОН БҮРТГЭЛИЙН БҮРТГҮҮЛЭХМАЯГТ – Сонгогчийн үнэмлэхийг эзэнд нь олгосныг гэрчлэнгарын үсэг зурсан хүснэгт юм. Уг маягтад сонгогчийн эцэг(эх)-ийн болон өөрийн нэр, оршин суугаа газрын хаяг,үнэмлэх олгосон огноо, хүлээн авсан болон олгосон хүнийгарын үсэг зурагдсан байна. Бүртгэлийн маягтыг хэсгийнхэмжээгээр хөтөлнө. Дарга, нарийн бичгийн дарга гарын үсгээзурж, хорооны тэмдгээр баталгаажуулна. 43

НЭР ДЭВШҮҮЛЭХ – Сонгууль зарлахаас өмнө улсын Өдгөө олонхиор тооцох тогтолцоонд нам, эвслээс нэрбүртгэлд бүртгүүлсэн нам, эвслийн төв байгууллага дэвшүүлэх, бие даан нэрээ дэвшүүлэх хоѐр хувилбарсонгуулийн аль нэг тойрогт ногдож байгаа мандатын тоонд хуульчлагджээ.тохируулан сонгуулийн эрх бүхий иргэнийг өрсөлдүүлэхээр НАМ, ЭВСЛЭЭС НЭР ДЭВШҮҮЛЭХ – Намаас нэршийдвэр гаргах, бие даан нэрээ дэвшүүлэн өрсөлдөхөөр дэвшүүлэх асуудлыг намын удирдах байгууллагынхуульд заасан болзлыг ханган хүсэлт гаргахыг нэр дэвшүүлэх хуралдаанаар хэлэлцэж нууц санал хураалтааргэнэ. Сайн парламенттай болохын тулд УИХ-ын гишүүнд бүх шийдвэрлэдэг. Эвслээс нэр дэвшүүлэх асуудлыг эвсэлд орохталаараа тохирох зүтгэлтэнг өрсөлдөөнд оруулахаар нам тус бүр өөрт ногдсон мандатад тохируулан нэршалгаруулна гэсэн үг. Нэр дэвшигчдэд ажил хэрэг, улс төр, дэвшүүлэх асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэдэг.зан суртахууны өндөр шаардлага тавигдах учиртай. БИЕ ДААН НЭРЭЭ ДЭВШҮҮЛЭХ – Бие даан нэрээ Улсын Их Хурлын гишүүнд нэр дэвшүүлэх ажиллагаа дэвшүүлэх гэдэг нь улс төрийн нам, эвслээс дэвшүүлээгүй,эрх бүхий байгууллагаас сонгууль зарласнаас хойш 10 сонгуулийн эрх бүхий иргэн тухайн тойргийн 801-ээс доошгүйхоногийн дараа эхэлж, 7 хоногийн хугацаанд явагдана. Орон сонгогчийн дэмжлэг гарын үсэг зөвшөөрөл авсныг хэлнэ.нутгийн хурлын сонгуульд 5 хоногийн дараа эхэлж, 7 Ингэхдээ аймагт тухайн тойргийн сум бүрийн, нийслэлдхоногийн хугацаанд дуусна. Тухайн аймаг, нийслэл, сум, тухайн тойрогт хамаарах хороо бүрийн сонгогчийндүүрэгт салбартай нам, намын эвсэл нэр дэвшүүлнэ. төлөөллийг оролцуулсан байхаар хуульд заасан. Энэ нь Нэр дэвшүүлэхэд дараах шаардлагыг хангах ѐстой. нэлээд хүнд болзол юм. Бие даан нэрээ дэвшүүлэх нь - Нэг хүн нэг тойрогт нэрээ дэвшүүлэхийг зөвшөөрнө. дэмжигч иргэд нэр дэвшүүлж буй хэрэг. Энэ нь шууд - УИХ-д нэр дэвшигч нь 25 насанд хүрсэн Монгол ардчиллын чухал хэлбэр мөн.Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэн байна. Орон нутгийн Хурлын сонгуульд бие даан нэрээ - Нэр дэвшигч нь шүүхийн шийдвэрээр тогтоогдсон дэвшүүлэгч нь аймаг, нийслэлд 200; сум, дүүрэгт 75-аастөлбөл зохих зээл, батлан даалтын хийгээд бусад гэрээний доошгүй сонгогч иргэдийн гарын үсэг цуглуулна. Бас нэгжболон албан татварын өр төлбөргүй байна. бүрийн сонгогчийн дэмжлэг авсан байх учиртай. Дэмжиж - Ялгүй буюу ял шийтгэлгүйд тооцогдсон байна. (Энэ гарын үсэг зурсан сонгогч нь тухайн тойргийн нэрийнталаар Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулийг жагсаалтад бүртгэгдсэн сонгуулийн эрх бүхий иргэн байна.дагаж мөрдөх тухай хуулийг үзнэ үү.) Дэмжигч-сонгогчийн гарын үсгийг СЕХ-оос баталсан маягтын Хууль тогтоомжид зааснаар намын гишүүнээс дагуу гүйцэтгэнэ.түдгэлзсэн албан хаагч буюу төрийн жинхэнэ албан хаагч НЭР ДЭВШИГЧ - Сонгуульд аль нэг нам, эвслээс,сонгуульд нэр дэвшиж байгаа бол уг ажил, албан тушаалаас эсвэл улс төрийн намын дэмжлэггүйгээр бие даанчөлөөлөгдсөн байх ѐстой. өрсөлдөхөөр томилогдсон этгээд болой. Аймаг, нийслэлийн хуралд нэр дэвшсэн бол сум, НЭР ДЭВШИГЧИЙГ БҮРТГҮҮЛЭХЭД БҮРДҮҮЛЭХдүүргийн хуралд давхар нэрээ дэвшүүлэхийг хориглоно. БАРИМТ БИЧИГ – Нэр дэвшүүлсэн нам, эвсэл нэр дэвшигчээТухайн аймаг, суманд байнга оршин суугч сонгуулийн эрх бүртгүүлэхээр тодорхой баримт бичгийг бүрдүүлэн тойргийнбүхий иргэн орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчөөр сонгогдох эрх хороонд ирүүлнэ. Энэ нь нэр дэвшүүлэх ажиллагааэдэлнэ. дууссанаас хойш 5 хоногийн хугацаанд багтах учиртай. 44

1. Нэр дэвшүүлсэн тухай шийдвэр; эсэхийг нягтлан шалгаж бүртгэнэ. Ингэхдээ хуульд заасан 2. Нэр дэвшигчийн бичгээр гаргасан зөвшөөрөл; баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 4 хоногийн дотор 3. Нэр дэвшигчийн хөрөнгө, орлогын мэдүүлэг; бүртгэх асуудлыг шийдвэрлэнэ. 4. Зээлийн болон батлан даалтын хугацаа хэтэрсэн өргүй Нэр дэвшигчийг бүртгэхээс хуульд заасан тодорхой байх, татварын өр төлбөргүй байх талаарх нэр үндэслэлээр татгалзаж болно. дэвшигчийн мэдүүлэг, эрх бүхий байгууллагын НЭР ДЭВШИГЧДИЙГ БҮРТГЭХЭЭС ТАТГАЛЗАХ – тодорхойлолт; Тойргийн хороо нэр дэвшигчийг бүртгэхээс татгалзсан 5. Ял, шийтгэлгүйг нотолсон цагдаагийн байгууллагын шийдвэр гаргахыг нэр дэвшигчийг бүртгэхээс татгалзах гэнэ. тодорхойлолт; Тойргийн хороо хуульд заасан үндэслэлээр дараах 6. Төрийн жинхэнэ албан хаагчийн хувьд ажлаас тохиолдолд татгалзсан шийдвэр гаргана. Үүнд: чөлөөлөгдсөн шийдвэр; 1. Хуульд заасан хугацаанд нэр дэвших ажиллагаа 7. Нэр дэвшигчийн намтар зэрэг байна. яваагүй; Эдгээр нь орон нутгийн Хурлын сонгуульд ч мөн адил 2. Нэгээс илүү тойрогт нэр дэвшсэн;хамаарна. Бие даан нэрээ дэвшүүлэгчийн хувьд дээрх 3. Нэр дэвшигчид хуулийн дагуу тавигдах шаардлагазаалтын 3-7 дахь зүйлс, дэмжигч-сонгогчийн гарын үсэг хангаагүй;цуглуулсан байх ѐстой. 4. Өөр намын гишүүнийг нэр дэвшүүлсэн; ДЭМЖИГЧ-СОНГОГЧИЙН БҮРТГЭЛИЙН МАЯГТ – 5. Эвслээс нэр дэвшүүлэх заалтыг зөрчиж нэр дэвшсэн;УИХ-ын сонгуульд бие даан нэрээ дэвшүүлэгчээс тухайн 6. Нэр дэвшүүлэх баримт бичиг дутуу, эсвэл хуурамч;тойргийн дэмжигч-сонгогчийн нэрийг цуглуулсныг бүртгэх 7. Бие даан нэр дэвших хуулийн заалтыг зөрчсөн зэрэгхуудас мөн. Тойргийн хороо бие даан нэрээ дэвшүүлэгчийг үндэслэл нотлогдвол татгалзана.бүртгэхдээ нягтлан шалгах учраас цэгцтэй үйлдвэл зохих НЭР ДЭВШИГЧИЙН ҮНЭМЛЭХ – Нэр дэвшигчийнсонгуулийн баримт бичиг билээ. Уг маягтад дэмжигчийн эцэг хувиар тухайн иргэний статусыг илэрхийлэх албан ѐсны(эх)-ийн болон өөрийн нь нэр, иргэний үнэмлэх, регистрийн баримт бичиг мөн. Орон нутгийн хурлын сонгуульд нэрдугаар, хаяг байх бөгөөд заавал гарын үсгээ зурсан байхаар дэвшигчийн үнэмлэхийг аймаг, нийслэл, сум, дүүргийнүйлдэгдэх учиртай. сонгуулийн хороо, УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшигчийн Бие даан нэрээ дэвшүүлэгч маягтын үнэн зөвийг үнэмлэхийг тойргийн хороо, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийнбаталгаажуулж гарын үсгээ зурсан байна. сонгуульд нэр дэвшигчийн үнэмлэхийг СЕХ бүртгэн олгоно. НЭР ДЭВШИГЧИЙГ БҮРТГЭХ – Нэр дэвшигчийг УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшигчээр бүртгүүлж үнэмлэххүсэлтийнх нь дагуу тойргийн хороо нэр дэвшсэнийг бүртгэж авсан иргэнийг “Улсын Их Хурлын гишүүнд нэр дэвшигч гэнэ.”үнэмлэх олгохыг нэр дэвшигчийг бүртгэх гэнэ. Хуульд заасан НЭР ДЭВШИГЧИЙН БАТАЛГАА – Нэр дэвшигчийгнэр дэвшүүлэх ажиллагаа дууссанаас хойш 5 хоногийн тойргийн болон аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн сонгуулийнхугацаанд багтаан нэр дэвшигч баримт бичгээ бүрдүүлэн хорооны зөвшөөрөлгүйгээр эрүүгийн хариуцлагад татах,хүсэлтээ тойргийн хороонд ирүүлэх ѐстой. Тойргийн хороо баривчлах, албадан саатуулах, цагдан хорих, шүүхийнхуульд заасан баримт бичиг үнэн зөв, гүйцэд эсэх, нэр журмаар захиргааны шийтгэл ногдуулах, орон байр, албандэвшүүлэх үйл ажиллагаа хууль тогтоомжийн дагуу явагдсан тасалгаа, тээврийн хэрэгсэл, биед нь үзлэг, нэгжлэг хийх, 45

түүнчлэн захиргааны санаачлагаар ажлаас нь халахыг Саналын хуудас хэвлэгдсэний дараа татгалзвалхуулиар хориглосон байдаг. саналын хуудсыг дахин хэвлэх зардлыг уг этгээд хариуцна. Нэр дэвшигчийг гэмт үйлдлийн газар дээр нь илрүүлэн НЭР ДЭВШИГЧИЙГ ТАТАН ГАРГАХ – Нам, эвсэл нэрбаривчлахыг харин хуулиар зөвшөөрнө. дэвшигчээ татан гаргах, өөр хүний нэр дэвшүүлэх эрх эдэлнэ. Нэр дэвшигчийг гүтгэх, доромжлох, заналхийлэх, нэр Энэ тухай шийдвэрээ тойргийн хороонд даруй хүргүүлдэг.төрийг нь гутаах, хувийн болон захидал харилцааных нь Нам, эвсэл нэр дэвшигчээ татан гаргасан шийдвэрээ саналнууцыг задруулахыг хориглоно. авах өдрөөс 10 хоногийн өмнө ирүүлээгүй бол өөр хүний нэр Нэр дэвшигч мөрийн хөтөлбөрөө чөлөөтэй тайлбарлан дэвшүүлэх эрх эдлэхгүй. Саналын хуудас хэвлэгдсэнээс хойштаниулах, үзэл бодлоо илэрхийлэх, тойргийнхоо холбогдох нам, эвсэл нэр дэвшигчээ татан гаргасан бол саналынбайгууллагаас мэдээлэл лавлагааг авах эрх эдэлнэ. хуудсыг дахин хэвлэх зардлыг уг нам, эвсэл гаргана. НЭР ДЭВШИГЧДИЙН НЭРИЙН ЖАГСААЛТ – Нэр Сонгуулийн санал хураах өдөр нэр дэвшигчээ татан гаргаждэвшигчдийг бүртгэх хугацаа дууссанаас хойш тойргийн болохгүй.хороо нэр дэвшигчдийг бүртгэсэн тухай шийдвэрээ гарган, НӨХӨН НЭР ДЭВШҮҮЛЭХ – Нам, эвсэл нэр дэвшигчээажлын 3 хоногт багтаан СЕХ-нд ирүүлнэ. СЕХ ажлын 6 татан гаргасан шийдвэрээ санал хураах өдрөөс 10 хоногийнөдрийн дотор нийт нэр дэвшигчдийн жагсаалтыг тойрог, өмнө тойргийн хороонд ирүүлсэн, нам, эвслээс нэр дэвшигчулсын хэмжээгээр нэгтгэж, нийтэд мэдээлнэ. Нэр нас барсан, хүндээр өвчилсөн, гэмт хэрэгт яллагдагчаардэвшигчдийн нэрийн жагсаалт гэдэг нь бүх тойргоор, нийт татагдсан, шүүхээр ял шийтгүүлсэн тохиолдолд өөр хүнийулсын хэмжээгээр нэгтгэн гаргасан жагсаалт мөн. нэрийг дэвшүүлж санал авах өдрөөс 10-аас доошгүй хоногийн Нэр дэвшигчдийг СЕХ нийтэд зарласнаас хойш нэр өмнө тойргийн хороонд бүртгүүлж болно. Үүнийг нөхөн нэрдэвшигчдийн жагсаалтаас хасах хуульд заасан үндэслэл дэвшүүлэх гэнэ. Нөхөн нэр дэвшигчийг тойргийн хороотогтоогдвол СЕХ энэ тухай шийдвэр гаргаж нийтэд мэдээлнэ. бүртгэнэ. Мэдээлэх, зарлах эрх нь СЕХ-нд хадгалагдана. НЭР ДЭВШИГЧДИЙН НЭРИЙН ЖАГСААЛТ ҮЙЛДЭХ НЭР ДЭВШИГЧИЙГ НЭРИЙН ЖАГСААЛТААС ХАСАХМАЯГТ – Нэр дэвшигчдийг бүртгэж тойргийн хэмжээгээр – Нэр дэвшигч хуулийн дагуу бүртгүүлэн нэр дэвшигчийннэгтгэхэд зориулсан маягт юм. Энэ маягтыг тойргийн хороо жагсаалтад орж нийтэд зарлагдсаны дараа нэр дэвшигчийнбүх нэр дэвшигчдийг бүртгэж дууссаныхаа дараа үйлдэж, нэрийн жагсаалтаас хасах хуулийн үндэслэл тогтоогдвол СЕХСЕХ-нд хүргүүлдэг. Тойргийн хороо баталгаажуулсан байна. энэ тухай шийдвэр гаргаж, нийтэд мэдээлнэ. ҮүнийгМаягтыг СЕХ баталдаг юм. Энэ маягтыг нэр дэвшигчийн жагсаалтаас хасах гэнэ.намын харъяалал, бүртгэсэн огноо, цаг, шийдвэр, түүний СЕХ-оос гаргасан шийдвэрийн талаар маргаан гарвалдугаар, олгосон үнэмлэхийн дугаарыг бичихээр үйлдэнэ. хуульд заасан харъяалал, журмын дагуу шийдвэрлэнэ. НЭР ДЭВШИГЧ ТАТГАЛЗАХ – Хуулийн дагуу нэр НАМ, ЭВСЛИЙН СОНГУУЛЬ ЭРХЭЛСЭНдэвшиж нэр дэвшигчийн үнэмлэх авсан бие даан нэрээ БАЙГУУЛЛАГЫН АЖИЛТАН – Энэ нь нам, эвслээс нэрдэвшүүлэгч өөрөө татгалзаж болно. Үүнийг нэр дэвшигч дэвшигчид туслах үүрэгтэй сонгуулийн байгууллагынтатгалзах гэж ойлгоно. Бие даан нэрээ дэвшүүлэгч татгалзах итгэмжлэгдсэн ажилтан юм. Нэр дэвшигчээс сонгогчидтойтухай шийдвэрээ өөрөө тойргийн хороонд даруй мэдэгдэнэ. уулзах, мөрийн хөтөлбөрөө сурталчлах зэргээр сонгуульд оролцох бүхий л ажилд туслах үүрэг хүлээнэ. Энэ хүн нэр 46

дэвшигчийн ухуулагчаар ажиллах боловч нэр дэвшигчийнухуулагч уг байгууллагын ажилтан байх боломжтойн адил,ухуулагчид заавал давхардсан үүрэгтэй байх шаардлагагүйюм. Нам, эвслийн сонгууль эрхэлсэн байгууллагынажилтнаар сонгуулийн хороодын ажилтан ажиллаж болохгүй. УХУУЛАГЧ – Нэр дэвшигчээс сонгогчидтой уулзах,нам, эвслийн сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө сурталчлахсонгуулийн сурталчилгааны бүхий л ажилд нь туслахааражиллаж буй хүнийг ухуулагч гэнэ. Тойргийн хорооноос эрхлэн 200 сонгогчид нэг хүнбайхаар ухуулагчдыг бүртгэж үнэмлэх олгодог. Сонгуулийналь нэг хорооны гишүүн ухуулагчаар ажиллахыг хориглоно. Ухуулагч нь тухайн нам, эвслийн мөрийн хөтөлбөрийгтайлбарлах, нэр дэвшигчдийн мэдээллийг сонгогчдод хүргэх,уулзалт зохион байгуулах үүрэг хүлээнэ. ШАДАР ТУСЛАГЧ – Бие даан нэрээ дэвшүүлэгчээссонгогчидтойгоо уулзах, мөрийн хөтөлбөрөө тайлбарлах,түүнийг сурталчлах бүхий л ажилд нь туслахаар ажиллаххүнийг бие даан нэрээ дэвшүүлэгчийн шадар туслагч гэнэ. Тойргийн хороо тойргийн 200 сонгогчид нэг хүнбайхаар тооцож бие даан нэрээ дэвшүүлэгчийн шадартуслагчийг бүртгэж үнэмлэх олгоно. Бие даан нэрээдэвшүүлэгчийн шадар туслагчаар аль нэг сонгуулийнхороодын гишүүн ажиллаж болохгүй. ШАДАР ТУСЛАГЧИЙН БҮРТГЭЛИЙН МАЯГТ – Угмаягтаар тойргийн хороо шадар туслагчдыг нэгтгэн бүртгэдэг.Маягтад шадар туслагчийн нэр, албан тушаал, нэрдэвшигчийн нь нэр, бүртгүүлсэн огноо, үнэмлэхийн дугаарбичигдсэн байна. 47

МӨРИЙН ХӨТӨЛБӨР – Нам, эвсэл, бие даан нэрээ дэвшүүлэгчид сонгуульд оролцохдоо ялалт байгуулсныхаа дараа хэрэгжүүлэх бодлого, ажлыг багтаасан мөрийн хөтөлбөр боловсруулдаг. Мөрийн хөтөлбөр гэдэг нь сонгуульд олонхийн суудал авбал бодлогоо хэрэгжүүлэх ажлыг багтаасан баримт бичиг юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам, эвслийн мөрийн хөтөлбөр нь сонгуулийн дараа байгуулагдах Засгийн газрынх нь үйл ажиллагааны, орон нутгийн Хурлын сонгуульд мөрийн хөтөлбөр тухайн шатны Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн үндэс болно. Нам, эвсэл сонгуульд амжилт олох нь хэрэгжүүлэхээр санал болгож буй мөрийн хөтөлбөрөөс хамаардаг юм. Мөрийн хөтөлбөр нь улс 10. СОНГУУЛИЙН орны эдийн засгийн хүч чадлыг сайжруулах, ард түмний ажМӨРИЙН ХӨТӨЛБӨР, амьдралыг дээшлүүлэхэд чиглэх ѐстой. Харамсалтай нь өнөө үед манай улс төрийн зарим СУРТАЛЧИЛГАА намын мөрийн хөтөлбөр цаг үеийн оноо авах, бэлэн мөнгө, өглөг тараах маягаар санал авахад чиглэгдэж байна. Үүнийг хуулиар хориглох хэрэгтэй юм. Бүтээхээсээ хэрэглэх нь давамгайлсан мөрийн хөтөлбөр нь улс орны хөгжилд төдийлэн сайн нөлөө үзүүлэхгүй билээ. Сонгогчид амлалт, өглөгт хууртах ч хэрэггүй юм. Нэр дэвшигч нь нам, эвслийн мөрийн хөтөлбөрөөс өөр мөрийн хөтөлбөртэй байхыг хориглоно. Бие даан нэрээ дэвшүүлэгч нь гишүүний бүрэн эрхийн хугацаанд хэрэгжүүлэх асуудлыг хөндсөн мөрийн хөтөлбөртэй байдаг. Тэр нь их багадаа биш, чанартай, үр дүнтэй байвал зохих юм. СОНГУУЛИЙН СУРТАЛЧИЛГАА – Сонгууль зарласнаас хойш нам, эвсэл, нэр дэвшигчдээс сонгогчдын дотор зохиох ажил мөн. Нам, эвсэл, нэр дэвшигчид нэр дэвшсэнээ тойргийн хороонд бүртгүүлж, албан ѐсоор нэр дэвшигчийн үнэмлэхээ авсан өдрөөс эхэлж сурталчилгаа явуулах эрх нь нээгдэнэ. 48

Нам, эвсэл, нэр дэвшигч намын үзэл баримтлал, Сонгуулийн сурталчилгааг санал авах өдрөөс 24сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө чөлөөтэй тайлбарлан цагийн өмнө буюу санал авахын өмнөх өдрийн 00 цагаастаниулах, нэр дэвшигчээ дэмжин сурталчилахаар уулзалт, бүрэн зогсоох хуультай.хурал, цуглаан зохион байгуулах, ухуулах байр ажиллуулах ОЛОН НИЙТТЭЙ ХАРИЛЦАХ (PUBLIC RELATIONS-мөн олон нийттэй харилцах хуулиар хориглоогүй олон PR) – Энэ нь хэрэг дээрээ олон нийтэд мэдээлэл өгөх,төрлийн арга хэмжээг зохион байгуулдаг. тэдэнтэй хамтран ажиллах үндсэн дээр хувь хүн, компани, Сурталчилгааны уриа, ухуулах болон зурагт хуудас, олон нийтийн хөдөлгөөн, нам зэргийг хөгжүүлэхэд чиглэсэнзарлал зэргийг гудамж, талбай, олон нийтийн газарт үйл ажиллагааг илэрхийлдэг.байрлуулдаг. Үүнийг байрлуулах зөвшөөрлийг УИХ-ын Реклам, ухуулга сурталчилгаа, маркетинг зэрэгсонгуульд сонгуулийн жилийн 4 дүгээр сарын 1-ний дотор, ойлголттой нягт холбоотой.орон нутгийн сонгуульд санал хураах өдрөөс 2 сарын өмнө Өнөөгийн байдлаар PR-ийн талаар 500 гаруйтухайн сум, дүүргийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчид олгоно. тодорхойлолт бий. Эдгээр нь тухайн зүйлийг тодорхойлох янз Нам, эвсэл, нэр дэвшигч нь мөрийн хөтөлбөрөө бүрийн үзэл баримтлал болон хандлагыг илэрхийлдэг.танилцуулсан хоѐр хэвлэлийн хуудас бүхий хоѐр сонин, нэг 1990-ээд оны дундаас энэ үгийг хар, сөрөг талаас ньхэвлэлийн хуудас бүхий нэг ухуулах болон зурагт хуудас, сонгуульд хэрэглэж эхэлжээ. Хар PR нь өрсөлдөгчийг сөрөгнамтар, бусад сурталчилгааны материалыг нэг хэвлэлийн талаас нь харуулах, түүнийг дарахын тулд хар технологийгхуудаст багтаасан байх учиртай. хэрэглэх хуурамчаар бүрдүүлбэр гаргах зэргээр хэрэгждэг. Телевиз, радиогоор сонгуулийн сурталчилгааг бас Улс төрийн намуудын үйл ажиллагаанд олон нийттэйявуулдаг. Энэ төрлийн сурталчилгааг тухайн байгууллага нэр харилцах харилцаа чухал байр суурь эзэлнэ. Тэд намынхаадэвшигч бүрт тэнцүү хугацаа ногдохоор зохион байгуулах үзэл санаа, мөрийн хөтөлбөрийг цаг ямагт сурталчилж, олонүүрэгтэй. Олон нийтийн радио, телевиз нь сонгуулийн аливаа нийтээс дэмжлэг авахыг хүсдэг юм. Төлөвшсөн нам бүрт олонсурталчилгааг СЕХ-оос тогтоож өгсөн хуваарийн дагуу үнэ нийттэй харилцах тусгай алба эдүгээ ажиллаж байна. Энэтөлбөргүй явуулах ѐстой. Үүнээс бусад радио, телевиз нь албаны хүмүүс элдэв янзын “хар”, “цагаан” сурталчилгаасурталчилгааг төлбөртэй явуулдаг. Харин төлбөртэй хийхэд их анхаардаг. Сонгуулийн үед намаас бодлогоо, нэрсурталчилгааны нийт хугацаа тухайн радио, телевизийн дэвшигчээ сурталчлахаасаа илүүгээр бусдыг муулах “хар” PRнэвтрүүлгийн нийт хугацааны 10 хувиас хэтэрч болохгүй. нь хэтэрхий давах шинж өдгөө ажиглагдах болжээ. Үүнээс Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн сонгуулийн хороо нь шалтгаалж олны дунд нэр хүндээ алдах явдал гардаг.орон нутгийн радио, телевизээр явуулах сурталчилгааны УХУУЛГА СУРТАЛЧИЛГААНЫ ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН –нэвтрүүлгийн хуваарийг дээрхийн адилаар батална. Харин Сонгуулийн өмнөх сурталчилгааны шинж чанарыг агуулсанолон нийтийн радио, телевизээр орон нутгийн Хурлын нийтэд тараасан хэвлэмэл, аман ярианы болон бусадсонгуулийн сурталчилгааг явуулдаггүй. хэрэглэгдэхүүн зүйл юм. Эдгээр нь сонгуульд оролцогч хэн Нэр дэвшигч нь мөрийн хөтөлбөрт тусгагдаагүй амлалт нэгэн нэр дэвшигчийн төлөө сонгогчдын саналыг татахавах, ийм агуулга бүхий үйлдэл гаргахыг хориглоно. зорилгоор тараасан хэрэглэгдэхүүн мөн. Бүх нийтийн санал асуулгын үед ч сурталчилгааны хэрэглэгдэхүүн тараадаг. 49

Нэргүй ухуулга сурталчилгааны хэрэглэгдэхүүн тараахыг мөн. Сэдэв нь нийтэд тулгарсан ач холбогдол бүхий өргөнхориглоно. хүрээтэй асуудлаар сурталчилгаа явуулахад чиглэсэн байна. Сонгуулийн сурталчилгааг хэрхэн явуулах талаар РАДИО, ТЕЛЕВИЗИЙН СУРТАЛЧИЛГАА – СонгуульдМонгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулийн 37 нэр дэвшигч радио, телевизээр сурталчилгаа явуулах эрхээрдугаар зүйлд тодорхой заасан болой. хангагдана. Радио, телевизийн өмчийн харъяаллаас хамаарч УЛС ТӨРИЙН РЕКЛАМ – Олон нийтийн мэдээллийн сурталчилгаагаа төлбөртэй болон төлбөргүй явуулна.хэрэгслээр дамжуулан сонгуулийн үйл явцад оролцогчдын Олон нийтийн радио, телевиз нь төлбөртэйдунд нэр дэвшигчдийн тухай мэдээллийг янз бүрийн аргаар, сурталчилгаа явуулахыг Монгол Улсад хориглосон байдаг. Элэсвэл бие биеэс ялгагдах мэдээллийн төрөл жанраар радио, телевиз нь СЕХ-оос тогтоосон хуваарийн дагуурекламны материалыг янз бүрийн аргаар тараан түгээх явдал төлбөргүй сурталчилгаа явуулна. СЕХ сурталчилгааныюм. Энэ нь олон нийтийн санаа бодлыг аль нэг нэр хуваарь гаргахдаа нам, эвсэл бүрт, нэг тойрогт өрсөлдөждэвшигчид буюу ямар нэгэн хандлагад чиглүүлэх зорилго байгаа нэр дэвшигч бүрт тэнцүү хугацаа ногдохоорагуулдаг. зохицуулна. ХЭВЛЭЛИЙН БАГА ХУРАЛ ХИЙХ – Сонгуулийн Өмчийн хэлбэрийн бусад радио, телевизээрсурталчилгааг хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр сурталчлах нэг сонгуулийн сурталчилгааг төлбөртэй явуулна. Тухайнарга хэлбэр мөн. Хэвлэлийн бага хурлыг нам, эвсэл, нэр сурталчилгааны нийт хугацаа тухайн радио, телевизийндэвшигчид зохион байгуулдаг. Хэвлэлийн бага хурлаар нэвтрүүлгийн нийт хугацааны 10 хувиас хэтрэхгүй байхаарсурталчлах, няцаалт өгөх, мэдээлэл хийх зэргээр ажиллана. хуульд заасан.Сэтгүүлчдийн асуултад хариулт өгнө. Энэ бүхнийг хуулиар РАДИО, ТЕЛЕВИЗИЙН МЭДЭЭЛЛИЙН ХӨТӨЛБӨР –зааж зохицуулаагүй болно. Радио, телевизийн мэдээллийн хөтөлбөрөөр сонгуульд нэр ЯРИЛЦЛАГА ХИЙХ – Хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр дэвшигчдийн сонгуулийн явцыг мэдээлдэг. Энэ мэдээлэл нэрярилцлага хийх нь сонгуулийн ухуулга, сурталчилгааны нэг дэвшигч бүрт харилцан тэнцвэртэй байдлыг хангасан байхтөрөл мөн. Ярилцлагыг сонгуульд нэр дэвшигч, нам, эвслийн учиртай.сонгуулийн ажилтнууд түүний удирдлага сэтгүүлчдийн ОРОН НУТГИЙН РАДИО, ТЕЛЕВИЗ – Үүсгэнасуултад хариулах замаар явуулдаг. Мөн сонгуулийн хууль байгуулагчдын нэг нь тухайн орон нутгийн засаг захиргаанытогтоомжийг тайлбарлах, сонгуулийн ажлын явцыг мэдээлэх, байгууллага байдаг. Нэвтрүүлэг хүлээн авах орон зай ньсонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх чиглэлээр сонгуулийн тухайн аймаг, нийслэл хэд хэдэн аймгийг хамарч болно. Оронхороодын удирдлага, ажилтнуудын дунд ярилцлага хийж нутгийн радио, телевизээр сонгуулийн аливаа сурталчилгаагболно. төлбөргүй явуулах хугацаа, хуваарийг тухайн аймаг, нийслэл, МЭТГЭЛЦЭЭН – Нам, эвсэл, нэр дэвшигч нь сум, дүүргийн сонгуулийн хороо тогтооно. Ингэхдээ нэрсурталчилгааны хугацаанд уулзалт, хурал, цуглаан зохион дэвшигч болон нам, эвсэл бүрт тэнцүү хугацаа ногдохоорбайгуулдаг. Мэтгэлцээн нь хоѐр буюу түүнээс дээш нэр тооцно.дэвшигчид, намын дарга, сонгуулийн менежерүүд НЭР ДЭВШИГЧИЙН УУЛЗАЛТ – Нэр дэвшигчмэдээллийн хэрэгслээр санал солилцох замаар сонгуулийн сонгуулийн хуульд заасан хугацаанд сонгогчидтой уулзалткампанийн ухуулга сурталчилгаагаа явуулах нэгэн хэлбэр хийхийг хэлнэ. Уулзалт нь нэг бүрчилсэн, хурал, цуглаан 50

зохион байгуулах зэрэг хэлбэртэй. Тухайн шатны Засаг дарга дэвшигчдээс гуйвалтгүй сахин биелүүлэхийг үүрэг болгосоннь уулзалт хийхэд зориулж соѐлын төв, биеийн тамирын хэм хэмжээ юм. Үүнд:болон хурлын танхим бусад өрөө тасалгааг үнэ төлбөргүй 1. Сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрт тусгагдаагүй амлалташиглуулах ѐстой. Уулзалт үргэлжлэх хугацааг авах;хязгаарлахгүй. 2. Хөрөнгө оруулалтын чанартай ажил үйлчилгээ явуулах; СОЦИОЛОГИЙН СУДАЛГАА - Сонгуулийн үед олон 3. Уриа, ухуулах болон зурагт хуудсыг ИТХ-ынтөрлийн байгууллагаас сонгуулийн туршид асуулга явуулж Тэргүүлэгчдийн зөвшөөрснөөс өөр газарт байрлуулах;нэр дэвшигчийн рейтингийг тодорхойлж мэдээлсээр байдаг. 4. Оройн 23 цагаас өглөөний 10 цаг хүртэлх хугацаанд Энэ нь сонгуулийн шударга байдалд аюул учруулдаг чанга яригч ашиглах;гэж зарим судлаачид үздэг юм. Сонгуулийн үед санал асуулга 5. Сонгуульд оролцохоос татгалзах, хууль тогтоомжявуулах эсэхийг хэд хэдэн оронд өдгөө ид хэлэлцэж байна. зөрчихийг уриалах;Зарим оронд сонгуулийн хугацааны туршид санал асуулга 6. Шашны зан үйл ашиглах;явуулж судалгаа хийж мэдээлэх, бас сүүлчийн 7 хоногт 7. Техник хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж, мөнгө, эм тариа,судалгааны дүнг нийтлэхийг хориглосон байдаг. хүнсний болон бусад эд бараа үнэ төлбөргүй тараах; Санал асуулгын дүнг мэдээлэх нь “бусдыг даган 8. Ахуйн болон эмнэлгийн үйлчилгээ үзүүлэх, эрүүлдуурайх” эсвэл “бусдыг даган дуурайхын эсрэг” нөлөө мэндийн үзлэг явуулах;үзүүлдэг. 9. Биеийн тамирын уралдаан тэмцээн, баяр наадам, Манай улсад судалгаа явуулах, дүнг нийтлэх, урлагийн тоглолт, төлбөрт таавар бооцоот болон мөрийтэймэдээлэхийг чөлөөтэй зөвшөөрсөн боловч сонгуулийн тоглоом зохион байгуулах;сурталчилгааны сүүлчийн 7 хоногт хориглосон байдаг юм. 10. Хүлээн авалт, дайллага, цайллага, сонгуулийн бус БҮХ НИЙТИЙН САНАЛ АСУУЛГЫН ҮЕИЙН УХУУЛГА, олон нийтийн арга хэмжээ зохион байгуулах;СУРТАЛЧИЛГАА – Монгол Улсын иргэн, бүх нийтийн санал 11. Төрийн жинхэнэ албан хаагчийг сонгуулийнасуулга санаачлагчдаас явуулах үйл ажиллагаа юм. Санал сурталчилгаанд оролцуулах зэрэг болно. Сонгуулийнасуулгад оролцогчдын олонхийн саналыг авах зорилгоор сурталчилгаанд ашиглах, хэрэглэхийг хориглосон 20 гаруйсурталчилгаа явуулна. Мөн санал асуулга явуулахын эсрэг үйлдлийг сонгуулийн хуульд тодорхойлжээ. Хориглосон заалтсаад учруулахын тулд ч ухуулга сурталчилгаа хийдэг. бүр өөрийн агуулгатай. Ард нийтийн санал асуулгын тухай Монгол Улсын ШАШНЫ ЗАН ҮЙЛ АШИГЛАХ – Сонгуулийнхуульд санал асуулгын талаар явуулах ухуулга сурталчилгаанд шашны жаяг дэгийн дагуу үйлддэг хуралсурталчилгааны тухайд тус хуулийн 17 дугаар зүйлд заажээ. хуруулах, сан тавих, тавиулах, майдар эргэх, жасааХарин санал асуулга явуулахын эсрэг ухуулга сурталчилгаа уншуулах, даллага авахуулах, тахилга мөргөл үйлдүүлэх,явуулах эсэх талаар тодорхой заалт байхгүй болно. овоо тахих, эдгээр арга хэмжээг санхүүжүүлэх, шашны эд СУРТАЛЧИЛГААНД ХОРИГЛОХ ҮЙЛДЭЛ, ҮЙЛ өглөгийн зүйл, хэрэгсэл тараах зэргийг сонгуулийнАЖИЛЛАГАА –Сонгуулийн сурталчилгаагаар дараах үйлдэл, сурталчилгаанд шашны зан үйл ашиглах гэж ойлгодог.үйл ажиллагааг хуулиар бүрэн хориглоно. Хуулийн Аливаа нам, эвсэл, нэр дэвшигч нам, эвслийн сонгуульхориглосон заалт бол сонгуульд оролцогч нам, эвсэл, нэр эрхэлсэн байгууллага, түүний ажилтан, ухуулагч, бие даан 51

нэрээ дэвшүүлэгчийн шадар туслагч нь сонгуулийн нэр дэвшигчийг сонгуулах, эс сонгуулахын тулд хэрэглэдэгсурталчилгаанд шашны зан үйл ашиглахыг бүр мөсөн арга барилын цогц юм. Хамгийн энгийн хэлбэр нь хэтрүүлэнхориглосон байдаг. магтах, хийгээгүйг хийсэн болгох, хүн бүрээс дээгүүр тавих, Харин нам, эвсэл, нэр дэвшигч мөрийн хөтөлбөртөө бурхан мэт шүтэхийг оролдох, нөгөө талаар бусдын нэртуссан шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөө, төр сүм хийдийн харилцаа, хүндийг гутаах, төрийн өмч хөрөнгийг сонгуульд хууль бусааршашны талаарх бодлогоо сурталчилж болно. ашиглах, сонгогчдыг мөнгө, эд зүйлээр авлигадах, элдэв СОНГУУЛИЙН СУРТАЛЧИЛГАА ЯВУУЛАХЫГ аргаар сүрдүүлэх зэргээр ѐс бус, хууль бус, ѐс суртахуунгүйХОРИГЛОСОН ГАЗАР – Монгол Улсад сонгуулийн хууль байдал гаргахыг хэлдэг. Энд дурьдагдаагүй бохир аргуудтогтоомжоор сонгуулийн сурталчилгаа явуулж болохгүй олон бий.газруудыг заасан байдаг. Тэр газарт сурталчилгаа явуулахыг Эдгээр нь нам, эвслийн сонгуулийн сурталчилгааныхориглоно. Үүнд: явцад мөн сонгуулийн хороодын ажиллагаанд гардаг байна. 1. Төрийн болон нутгийн өөртөө удирдах байгууллага; ДАЛД СУРТАЛЧИЛГАА – Сурталчилгаа нь үнэн, 2. Төрийн өмчийн болон төрийн өмчийн оролцоотой аж бодитой ил тод, сонгогч бүрт хүрч байх, агуулга хэрэглэж буй ахуйн нэгж байгууллага; аргаасаа хамааран ойлгогдохоор байх ѐстой. Энэ шинж, 3. Хүмүүнлэгийн, буяны болон шашны байгууллага; зарчмыг зөрчсөн сурталчилгааг далд сурталчилгаа гэнэ. 4. Сонгуулийн хороод зэрэг газрууд орно. Мөн эдгээр Нэргүй сурталчилгаа далд сурталчилгаанд хамаарна. Далдбайгууллагад нам, эвслийн сонгуулийн сурталчилгааны төв, сурталчилгаанд сонгогчид шууд бусаар нөлөөлөхштаб байрлахыг хориглодог. сурталчилгаа бас багтдаг. Сонгуулийн үед хууль бус, далд УХУУЛГА СУРТАЛЧИЛГААНЫ ЭРХЭЭ ЗҮЙ БУСААР сурталчилгааг явуулахыг дэлхийн улс орнуудад хориглоно.АШИГЛАХ – Ухуулга сурталчилгаа явуулах эрхээ зүй бусаар Монгол Улсын зар сурталчилгааны тухай хуульдашиглах явдал мөн. Хуулиар тогтоосон журмыг зөрчин элдэв зааснаар Монгол Улсад хууль бус, далд сурталчилгаагсурталчилгаа явуулахыг хэлнэ. захиалах, бүтээх, түгээхийг хориглодог. ЦЕНЗУР – Хяналт хэмээх утгатай үг. Эрх баригчдын МАНИПУЛЯЦ – Энэ нь заль мэх гэсэн утгатай үг. Хэлжхувьд тааламжгүй гэж үзсэн үзэл санаа, мэдээллийн ярьж буйгаа зүйлээ үнэн бодитой мэтээр олон түмэндтархалтыг зогсоох, эсвэл хязгаарлах зорилгоор ном, сурталчлах замаар далд зорилгоо хэрэгжүүлэх явдал мөн.хэвлэмэл зүйлс, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн Ингэснээр, олон нийт зохиомол, хуурамч зүйлд итгэхэднэвтрүүлгийн агуулгад хяналт тавихыг хэлнэ. Хуульд харшлах хүрдэг. Манипуляцид хууртахгүйн тулд сонгогчид гүнзгий,үйлдэл болой. сайн мэдээлэлтэй байх хэрэгтэй. Зарим манипуляци үнэнийг СОНГУУЛИЙН ТЕХНОЛОГИ – Сонгуулийн кампани, ойлгоход хүндрэл учруулдаг. Жишээлбэл, Монгол Улсынсурталчилгаа явуулах арга, хэрэглүүрийн нийлбэр цогцыг Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үед “хээгүй хүн”, “хийгүй хүн”,сонгуулийн технологи гэнэ. Сонгуулийн технологид хамаарах “хийдэг хүн” гэх мэтээр ярих, УИХ-д нэр дэвшигчийг “шударгаүндсэн процедур ба үйлдэл нь эрх зүйн хэм хэмжээний хүн”, “онцгой хүн”, “төрийн төлөө төрсөн хүн” гэх мэтээр ярихзохицуулалтын зүйл болж байдаг. явдал гарч байна. Эдгээр нь үнэнтэй тохирох эсэх нь БОХИР ТЕХНОЛОГИ – Сонгуульд хэрэглэдэг бохир, эргэлзээтэй, үнэн бодитой эсэх нь ойлгоход хэцүү юм.хууль бус арга мөн. Сонгуулийн бохир технологи нь тодорхой 52

Сонгогчид сонголт хийхдээ сүржин үг яриа, гоѐ сайхан ХЭВЛЭЛ, МЭДЭЭЛЛИЙН ЗӨВЛӨЛ – Бүх шатныүгс, амлалтуудад хууртахгүй байх хэрэгтэй. Ингэхэд үнэн зөв сонгуулийн үед хуульд зааснаар СЕХ дэргэдээ хараат бусмэдээлэл хэрэгтэй байдаг. хэвлэл мэдээллийн орон тооны бус зөвлөл байгуулж ХЭВЛЭЛ, МЭДЭЭЛЛИЙН ҮҮРЭГ – Хэвлэл, мэдээллийн ажиллуулдаг. Энэ зөвлөл нь хэвлэл, мэдээллийнэрэн сурвалжлах, мэдээлэх чиг үүргүүд нь аливаа засгийн байгууллага, төрийн бус байгууллагын төлөөлөл, сонгуульдгазрын нууцлах сонирхолтой тэмцэх, олон нийтэд бодлого оролцож буй нам, эвслийн тэгш төлөөллөөс бүрддэг. Зөвлөлүйл ажиллагаагаа зөвтгөж харилцах, түүний механизмтай нь нам, эвсэл, нэр дэвшигчдийн сурталчилгааны тэгшөрсөлдөх шаардлага гардаг. Ард олон төр засгаа юу хийж байдалд хяналт тавина. Энэ асуудлаар ирүүлсэн гомдлыгбайгааг мэддэг төр засгийн мэдээллийг шалгах бие даасан Зөвлөл хэлэлцэнэ. Санал дүгнэлтээ СЕХ-нд танилцуулна.хэвлэл мэдээлэлтэй болвол тэр төр засаг хариуцлагатай СЕХ 2008 оны 5 дугаар сарын 09-ний өдрийн 20 дугаарбайна. Хэвлэл, мэдээлэл сонирхсон мэдээллээр олон нийтийг тогтоолоороо “Хэвлэл, мэдээллийн зөвлөлийн ажиллаххангах үүрэгтэй. Энэ үүргийг хэвлэл, мэдээллийн байгууллага журмыг” баталж мөрдүүлсэн байна.гүйцэтгэнэ. Хэвлэл мэдээлэл нь хараат бус байх учиртай.Засгийн буюу ямар нэг нөлөө бүхий ашиг сонирхолд автаагүйтохиолдолд дээрх чиг үүргийг тэд биелүүлж чадна. ХЭВЛЭЛ, МЭДЭЭЛЛИЙН БАЙГУУЛЛАГА ЭРХЭЭХЭТРҮҮЛЭН АШИГЛАХ – Олон нийтэд үнэн зөв мэдээллийгхүргэх үүргээ зүй бусаар ашиглах явдлыг хэлнэ. Энэ нь хуульзөрчих, хуульд харшлах зорилго, хэлбэрийг ашиглахадхүргэдэг. Янз бүрийн хэлбэрээр илэрнэ. ОЛОН ТҮМЭНТЭЙ АЖИЛЛАХ – Сонгуулийнсурталчилгааны нэг үндсэн чиглэл юм. Нам, эвсэл, нэрдэвшигчдээс сонгогчдын дунд орж, тэдэнтэй нүүр туланажиллах арга зам мөн. Энэ нь уулзалт хийх, хурал зохионбайгуулах, цуглаан хийх, ухуулах байр ажиллуулах,ганцаарчлан уулзах зэрэг хэлбэрийг ашигладаг. Мөн олоннийтийн тайван жагсаал хийж уриалах, олон нийтийн өмнө үгхэлэх, шүүмжлэх, халз ярилцлага, мэтгэлцээн зохионбайгуулах зэрэг хуулиар хориглоогүй бусад арга хэлбэрийгхамарч болно. Эдгээр нь нэр дэвшигчийг танилцуулах, олон түмнийсэтгэл санааг өөртөө татах зорилго агуулна. Нэр дэвшигчдийгхарьцуулах, мөрийн хөтөлбөрийн давуу талыг ойлгуулах, нэрдэвшигчдийн төлөө санал өгөхөөр уриалах зэргээрхэрэгжинэ. 53

ЭДИЙН ЗАСГИЙН БАТАЛГАА – Сонгуулийн бэлтгэлийг хангах, зохион байгуулж явуулах зардлыг улсын төсвөөс санхүүжүүлдэг. Энэ нь сонгууль явуулах эдийн засгийн баталгаа болно. Улсын Их Хурал нь СЕХ-ны санал болгосноор сонгууль тус бүрийн зардлыг тусгайлан тогтоодог. Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулийн 10 дугаар зүйл, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйл, Орон нутгийн Хурлын сонгуулийн тухай хуулийн 10 дугаар зүйл, Ард нийтийн санал асуулгын тухай хуулийн 10 дугаар зүйлд сонгуулийн болон санал асуулгын зардлыг улсын төсвөөс санхүүжүүлэхээр тус тус заасан байдаг. Сонгуулийн тойрог, салбар, хэсгийн хороодын ажиллах, санал хураах байрыг төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд үнэ төлбөргүй гаргах үүрэгтэй. Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн11. ЭДИЙН ЗАСГИЙН нэгжийн Засаг дарга нар хороодыг ажлын байр, тээвэр, БАТАЛГАА, холбооны болон бусад шаардлагатай хэрэгслээр хангах үүрэгтэй.ЗАРДАЛ, ХАНДИВ СОНГУУЛИЙН ЗАРДАЛ – Нэг нам, эвсэл, нэр дэвшигчээс сонгуульд зориулж зарцуулах мөнгийг сонгуулийн зардал гэнэ. Зардлын хэмжээг сонгуулийн жилийн 2 дугаар сарын 01-ний дотор СЕХ-ноос тойрог тус бүрээр тогтоож өгдөг. Орон нутгийн хурлын сонгуулийн хувьд зардлын дээд хэмжээг Аймаг, нийслэлийн Хурлын Тэргүүлэгчид санал хураах өдрөөс 3 сарын өмнө тойрог тус бүрээр тогтооно. Зардлыг тогтоохдоо тойргийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ, байршил, хүн амын болон сонгогчдын тоо, суурьшлын нягтрал зэргийг бодитойгоор тооцож гаргах, түүнийг харгалзах учиртай. Нам, эвслээс нэр дэвшигчийн сонгуулийн зардлыг тухайн нам, эвсэл болон нэр дэвшигч, харин бие даан нэрээ дэвшүүлэгч нь сонгуулийн зардлаа өөрөө хариуцна. 54

Сонгуулийн зардлын эх үүсвэр нь нам, эвсэл, нэр мөнгөн бус хэлбэрээр өгч болно. Энэ тохиолдолд түүнийгдэвшигчийн өөрийн хөрөнгө, дэмжигч байгууллага иргэдээс мөнгөн хэлбэрт шилжүүлэн үнэлж, хандивын дүнд оруулжөгсөн хандив байдаг. тооцно. Сонгуулийн зардлыг мөрийн хөтөлбөрөө тайлбарлан Дараах этгээдээс хандив авахыг хуулиар хориглосонтаниулах, нэр дэвшигчийг сурталчлах, уулзалт, хурал, байдаг. Үүнд:цуглаан зохион байгуулах, сонгууль эрхэлсэн байгууллага, 1. Гадаад улс, гадаадын байгууллага;ухуулагч, шадар туслагчийн бичиг хэрэг, шуудан, холбоо, 2. Олон улсын байгууллага;унааны болон албан томилолт, хөлс, урамшуулал зэргийг 3. Төрийн болон нутгийн өөрөө удирдах байгууллага;санхүүжүүлэхэд зориулна. 4. Гадаад улсын иргэн; ЗАРДЛЫН ДАНС – Нам, эвсэл нь нэр дэвшигч бүр 5. Сонгууль зарласан өдөр 18 насанд хүрээгүй Монголдээр, бие даан нэр дэвшигч нь өөрөө сонгуулийн зардлаа Улсын иргэн;санхүүжүүлэх зорилгоор сонгуулийн зардлын дансыг банкинд 6. Төрийн болон орон нутгийн өмчит болон тэдгээрийннээлгэдэг. Үүнийг сонгуулийн зардлын данс гэнэ. УИХ-ын оролцоотой хуулийн этгээд;болон орон нутгийн Хурлын сонгуульд оролцохоор 7. Үйлдвэрчний эвлэл болон шашны байгууллага, төрийнбүртгүүлсний дараа 3 хоногийн дотор дансыг нээлгэсэн бус байгууллага хамаарна.байна. Дансаа нээлгэсний дараа СЕХ-нд албан ѐсоор Хуулийн этгээдээс хандив өгөх тухай шийдвэрийгмэдэгдэж нийтэд зарладаг. Сонгуульд үүнээс өөр данс тухайн этгээдийн удирдах байгууллага гаргасан байх учиртай.нээхийг хуулиар хориглоно. Хандивын хэмжээ, хэлбэрийг сонгуулийн зардлын дансанд Энэ дансанд тухайн нам, эвсэл, нэр дэвшигчийн заавал тусгасан байна.өөрийн хөрөнгө, иргэд байгууллагаас оруулсан хандивыг ЗАРДЛЫН ТАЙЛАН – Нам, эвсэл, бие даан нэртөвлөрүүлдэг. Дансанд төвлөрсөн хөрөнгийг уг дансаар дэвшигч нь сонгуулийн зардлын тайланг санал хураалтдамжуулан сонгуулийн хуулийн 40.6-д заасан тодорхой зүйлд болсон өдрөөс хойш нэг сарын дотор гаргана. Тайлан гаргахзориулалтын дагуу зарцуулна. Санал хураалт болсон өдрөөс загвар маягтыг тайланг хөтлөх журмын хамт СЕХсонгуулийн зардлын тайлан гаргах хүртэлх хугацаанд Монголбанктай хамтран баталж, мөрдүүлдэг.зардлын дансаас аливаа хөдөлгөөн хийхийг хориглоно. Гаргасан тайлангаа СЕХ-нд ирүүлнэ. Орон нутгийн ХАНДИВ – Нам, эвсэл, нэр дэвшигчийг дэмжигч сонгуулийн хувьд тайланг аймаг, нийслэл, сум, дүүргийнбайгууллага, иргэдээс тэднийг дэмжиж сонгуулийн дансанд сонгуулийн хороонд өгнө. Нам, эвсэл сонгуулийн зардлыноруулах хөрөнгийг сонгуулийн хандив гэнэ. тайландаа аудит хийлгэж, дүгнэлт гаргуулсан байх ѐстой. Хуульд зааснаар нам, эвсэл, нэр дэвшигчид өгөх Зардлын тайланд дансанд төвлөрүүлсэн орлогынхандивын дээд хэмжээ нь хувь хүнээс нэг сая төгрөг, хуулийн хэмжээ, эх үүсвэр, хандив өгсөн иргэний нэр хаяг, хандивынэтгээдээс гурван сая төгрөгөөс хэтэрч болохгүй. Сонгогдсоны хэмжээ, хэлбэр, хандивлагч хуулийн этгээдийн нэр хаяг,дараа бусдын нөлөөнд автахаас сэргийлэх зорилготой гүйцэтгэх захирлын нэр, хандивын хэмжээ, хэлбэр, зардлынхандивын дээд хэмжээг хуульчлан тогтоож өгдөг байна. задаргаа, гүйцэтгэл, үлдэгдлийн хэмжээг тусгасан байх ѐстой. Хандивын нийт хэмжээг сонгуулийн зардлын дансанд Данс нээсэн банкны захирал уг дансны бүхтөвлөрсөн хөрөнгийн нийлбэр дүнгээр тооцно. Хандивыг хөдөлгөөнийг нэгтгэсэн тайланг СЕХ-нд бас ирүүлдэг. 55

Санал хурааснаас хойш тайлан гаргах хүртэлх хугацаанд НАМУУДЫГ ТӨРӨӨС САНХҮҮЖҮҮЛЭХҮЙ - Хөгжингүйдансны хөдөлгөөн хийхийг хориглодог. СЕХ тайланг нэгтгэн, орнуудын сүүлийн үеийн чиг хандлага бол улс төрийнтүүний үзүүлэлтүүдийг нийтэд зарлан мэдээлнэ. намуудын сонгуулийн үйл ажиллагааг төрөөс санхүүжүүлэх АУДИТЫН БАРИМТ – Сонгуулийн үйл явцтай нь чухал гэж үзэх явдал болж байна. Энэ нь:холбоотой баримт бичиг, сонгуулийн дүнг жагсаасан 1. Ардчилсан тогтолцоонд улс төрийн намууд чухал үүрэгжагсаалт, компьютерт хадгалсан тэмдэглэлд оруулсан гүйцэтгэдэг;өөрчлөлт, санхүүгийн болон бодлогын баримт бичгүүд зэрэг 2. Улс төрийн үйл явц дахь ашиг сонирхлын нөлөөгүүнд хамаарна. багасгах шалтгаанаар тус тус нөхцөлдөж байна. ТАЙЛАНГИЙН ДҮНГ НИЙТЭД МЭДЭЭЛЭХ – Нам, Зарим судлаачид үүний эсрэг байдаг. Улс төрийнэвсэл СЕХ-нд болон аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн намын сонгуулийн зардлыг төрөөс санхүүжүүлэх нь намынсонгуулийн хороонд ирүүлсэн сонгуулийн зардлын тайландаа хараат бус байдалд хор хөнөөл учруулна гэж үздэг.аудит хийлгэж, дүгнэлт гаргуулсан байх учиртай. СЕХ болонорон нутгийн сонгуулийн хороод зардлын тайланг нам тусбүрээр хянан үзэж, санал хурааж дууссан өдрөөс хойш 45хоногийн дотор дүнг нийтэд мэдээлнэ. Бас 200 000 төгрөг,түүнээс дээш төгрөгийн хандив өгсөн иргэн, 500 000 төгрөг,түүнээс дээш төгрөгийн хандив өгсөн хуулийн этгээдийгнийтэд зарлах ѐстой. СОНГУУЛИЙН САНХҮҮЖИЛТ – Авлига сонгуулиасүүдэлтэй гэж дэлхий даяар ярих болжээ. Энэ нь ч ортой.Сонгууль мөнгөтэй хүний сонирхол, албан тушаалын арилжаанаймаа болж гүйцлээ, мөнгөтэй хүмүүсийн луйвар боллоо,мөнгөөр санал худалдаж авлаа, сонгогчид гар харж байна,өгвөл аваад бай, саналаа өөрөө өг, бага мөнгө цацсанаасболж ялагдлаа, сонгууль “шархаа” нөхөх хэрэгсэл болжбайна, төсвийн хөрөнгө, төрийн өмч идэж ашиглаж байна гэхмэт олиггүй мөртөө ортой яриа хөөрөө тасрахаа больжээ,одоо үед. Энэ нь нэг талаар хардлага, нөгөө талаар бодитбайдал юм. Энэ бүхэн яриангүй сонгуулийн санхүүжилттойрсон яриа. Сонгууль намын санхүүжилтын гажиг, албантушаалын авлига, хяналтгүй мөнгөний урсгал болж байна.Хуулиа шударгажуулах, төрөө цэгцлэх, ѐс суртахуунаацэвэршүүлэх, амьдралаа өөд татахад энэ бүхнийг арилгаххэрэгтэй цаг иржээ. 56

СОНГУУЛИЙН ӨДӨР – Дөрвөн жилд нэг болдог УИХ- ын, Ерөнхийлөгчийн болон орон нутгийн Хурлын ээлжит сонгуулийн санал хураах өдөр. Үүнийг монголчууд сонгуулийн өдөр хэмээн нэрлэж, иргэн бүр сэтгэл догдлон хүлээж, баяр баясгалантайгаар угтан саналаа хураалгаж иржээ. Үндсэн хуульд баталгаажуулснаар засгийн эрх ард түмний гарт, мэдэлд байна гэдгийг үнэхээр мэдэрдэг, цэгнэдэг, биеэрээ туршин илэрхийлдэг өдөр. Засаг төрийн эрх бүхий байгууллагаа олонхийн саналаар сонгодог, үүнээс төрийн бусад байгууллага салбарлан бүрддэг. Ингэж ард түмэн хувь заяагаа 4 жилээр даатгадаг өдөр билээ. САНАЛ ХУРААХ БАЙР – УИХ-ын сонгуулийн санал хураах өдөр, цаг, байрыг хэсгийн хороо санал хураах өдөр хүртэлх 14 хоног, орон нутгийн Хурлын сонгуулийн хувьд 1012. САНАЛ ХУРААХ, хоногийн туршид нийтэд байнга зарладаг. Санал хураах ТООЛОХ, байрыг сум, дүүргийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчид санал хураах өдрөөс 35 хоногоос доошгүйн өмнө тогтоож өгөх учиртай. ДҮНГ ГАРГАХ Санал хураах байрт сонгогч саналаа нууцаар өгөхөд шаардагдах тооны бүхээг, саналын хайрцаг бүхий байрыг санал хураах өдрөөс 7 хоногийн өмнө бэлэн болгох ѐстой. Санал хураах байр нь ажиглагчид ажиллах бололцоог хангасан байр байх шаардлагатайг улс төрийн нам, нэр дэвшигчид шаарддаг. Энэ асуудалд тухайн нэгжийн Засаг дарга анхаарах, тэр бололцоог хангах учиртай. Санал хураах байрт бэлтгэх зүйлсийн жагсаалт, бүдүүвчийг СЕХ-ны заавраар зохицуулсан байдаг. САНАЛ ХУРААХ ХУГАЦАА – Санал хураах өдөр сонгогч саналаа нууцаар илэрхийлэх бололцоог хангасан санал хураах байрт очиж саналаа хураалгаж болох үеийг санал хураах хугацаа гэнэ. Монгол Улсын сонгуулийн тухай хууль тогтоомжид санал хураах хугацааг санал хураах өдрийн өглөөний 07 цагаас оройн 22 цаг хүртэл байхаар нэг мөр тогтоосон байдаг. Энэ цагийг хэсгийн хорооны ажилтнууд ягштал баримтлан ажиллах хэрэгтэй. Тэгээгүйгээс болоод 57

сонгуулийн дараа элдэв маргаан гарч байсан. Санал хураах үүнийг саналаа илэрхийлэхийн өмнө заавал анхаарахбайрны хаалга өглөө 07 цагт нээгдэж, 22 цагт хаагдах хэрэгтэй. Саналын хуудасны хөдөлгөөнийг СЕХ-ноосучиртай. Хаалга хааснаас хойш санал хураах байрт нэгэнт гаргасан журмаар зохицуулдаг.орсон байсан сонгогч саналаа өгөх эрх эдэлнэ. БҮХ НИЙТИЙН САНАЛ АСУУЛГЫН САНАЛЫН Гаднаас дахин сонгогч нэмж оруулахыг хориглоно. ХУУДАС – Бүх нийтийн санал асуулгын саналыг авахадСанал авах хугацаа орон бүрт янз бүрээр хуульчлагдсан зориулж, тогтоосон загвараар хэвлэсэн баримт бичиг мөн.байдаг. Санал хураах хуудсыг СЕХ-оос баталсан загварын дагуу САНАЛЫН ХУУДАС – Сонгуулийн санал хураахад хэвлэж, нутаг дэвсгэрийн хороогоор дамжуулан хэсгийнзориулан сонгогчид олгодог тогтоосон загвар, хэлбэрийн эрх хороонд санал хураах өдрөөс 5-аас доошгүй хоногийн өмнөзүйн баримт бичиг мөн. Сонгогч саналаа илэрхийлэн хүргүүлнэ.тэмдэглэж, хайрцагт хийх, хэсгийн хороо сонгуулийн дүнг Санал хураах хуудаст санал асуулгаар шийдвэрлэхтоолж гаргах албан ѐсны баримт бичгийг саналын хуудас асуудлын агуулгыг илэрхийлсэн асуултыг түүнд өгөх эсрэггэнэ. Саналын хуудас нь иргэдийн Үндсэн хуулиар утга бүхий хариултын хамт УИХ-аас баталсан томъѐоллоорбатлагдсан сонгох, сонгогдох эрхийг хэрэгжүүлэх сонгуулийн хэвлэсэн байх ѐстой. Өөрөөр хэлбэл, зөвшөөрөх, эсүндсэн баримт бичиг мөн. зөвшөөрөх эсэх талаар эсрэг утга бүхий асуулт байх СЕХ-оос сонгуулиудын саналын хуудасны загварыг шаардлагатай.баталж өгдөг. Саналын хуудсыг нууцлал бүхий тусгай цаас САНАЛ ХУРААХ – Сонгогч саналаа илэрхийлэндээр хэвлэнэ. Түүнийг хэвлэх, хадгалах, хүргүүлэх, тэмдэглэсэн хуудсаа саналын хайрцагт хийхийг санал хурааххамгаалах, архивлах журмыг СЕХ тогтоож, хариуцна. гэнэ. Сонгогчийн саналыг санал хураах өдөр 07 - 22 цагийн Саналын хуудсыг санал хураахаас 5 хоногийн өмнө хооронд хураана. Сонгогчийн санал хураах өдөр, саналхэсгийн хороонд хүргүүлсэн байх ѐстой. Орон нутгийн Хурлын хураах цаг, байрыг хэсгийн хороо Орон нутгийн Хурлынсонгуулийн саналын хуудсыг СЕХ-оос баталсан загвараар сонгуулиар санал авах өдрөөс 10 хоногийн өмнө; УИХ-ынАймаг, нийслэлийн Хурлын төлөөлөгчдийг сонгох, Сум, сонгуулийн үед санал авах өдрөөс 14 хоногийн өмнөөс саналдүүргийн Хурлын төлөөлөгчдийг сонгох гэсэн хоѐр саналын хураах хүртэлх хугацаанд нийтэд зарласаар байх учиртай.хуудас хэвлэнэ. Санал хураахад сонгогчоос саналаа нууцаар илэрхийлэх бүх Саналын хуудаст нэр дэвшүүлсэн нам эвслийн нэр, нэр боломжийг хангасан байна. Энэ ажлыг тухайн сум, дүүргийндэвшигчийн эцэг/эх/-ийн нэр болон өөрийн нэр, бие даан Засаг дарга нар хариуцан бэлтгэнэ.нэрээ дэвшүүлэгчийн нэрийг бичдэг. Нэр дэвшүүлэгч нам, САНАЛ ХУРААХ АЖИЛЛАГАА – Санал хураахэвслийн улсын бүртгэлд бүртгүүлсэн дарааллыг баримтлан ажиллагааг хэсгийн хорооны гишүүд хариуцна. Тэд өглөөнийнэр дэвшигчдийг саналын хуудаст бичнэ. Эвслийг хамгийн 07 цагт ажиглагч, сонгогчийн төлөөллийг байлцууланэхэнд бүртгүүлсэн намаар, бие даан нэрээ дэвшүүлэгчийг саналын бүх хайрцгийг нээж дэлгэн үзүүлж лацданнам, эвслийн дараа бүртгүүлсэн дарааллаар бичнэ. битүүмжилнэ. Дараа нь доорх мэдээллийг өгнө. Үүнд: Нэр бичигдсэн саналын хуудаст хэсгийн хороны дарга, 1. Хэсгийн нэрийн жагсаалтад бичигдсэн сонгогчийн тоо;нарийн бичгийн дарга нар гарын үсгээ зурж, хэсгийн хороонытэмдэг дарсан байвал хүчин төгөлдөрт тооцно. Сонгогч 58

2. Хүлээн авсан, урьдчилан санал авахад зарцуулсан, үйлдвэрлэсэн стандартын хайрцаг хэрэглэх болсон. Томхүчингүй болсон, санал хурааж эхлэхэд үлдсэн саналын хайрцаг 65 х 45 х 31 см хэмжээтэй, дунд хайрцаг 45 х 45 х 31хуудасны тоо; см хэмжээтэй, жижиг хайрцаг 35 х 25 х 15 см хэмжээтэй. 3. Санал авах зөөврийн хайрцагны тоо, түүгээр саналаа Саналын хайрцгийг суурин болон явуулын гэсэн хоѐрөгөх сонгогчдын тоо, саналыг нь авах хуваарь; төрлөөр ангилдаг. Саналын хайрцагны нүүр талд Монгол 4. Сонгогчийн үнэмлэхийн зарцуулалтын тоо зэрэг орно. Улсын Төрийн сүлд нааж, хүндэтгэлтэйгээр байрлуулна. Урьдчилан битүүмжилж өгсөн саналыг дугтуйтай нь ЛАЦ – Санал хураах хайрцагны битүүмжлэл,хамт саналын хайрцагт хийнэ. Үүний дараа санал хураах нууцлалыг хангах тусгай хэрэгсэл юм. Стандартын нэг хэважиллагааг эхлүүлнэ. Ингэхдээ сонгогч бүрт саналын хуудас загварын саналын хайрцаг бүрийг санал хурааж эхлэхийнолгохдоо сонгогчийн иргэний үнэмлэх, түүнд тэмдэглэгдсэн өмнө хэсгийн хороо сонгогч, ажиглагчдын төлөөллийгхаягийг нэрийн жагсаалттай тулган шалгана. Санал хураах байлцуулан тэдэнд харуулж, хоосон байгааг баталгаажуулж,ажиллагаанд ажиглагчид, хэвлэл, мэдээллийн ажилтнууд нэг удаагийн өөр өөр дугаар бүхий тусгай лацаар (цоожоор)оролцоно. битүүмжилдэг. Зориулалтын лацыг үйлдвэрлэгчээс нь авчирч Санал хураах байрт нэр дэвшигч, зөвшөөрөлгүй бусад сонгуульд туслах ажлыг АНУ-ын Бүгд Найрамдахчуудынхүн байхыг хориглоно. Санал хураах байрын хаалгыг оройн Олон улсын хүрээлэн эрхлэн гүйцэтгэж ирсэн.22 цагт хаана. Тусгай лац бүр өөрийн дугаартай. Лацны дугаарыг ГАРЫН ҮСГИЙН ХУУДАС – Сонгуулийн санал тэмдэглэж, санал хурааж дууссаны дараа тасалж, дугаарыгхураалтад оролцохоор сонгогч саналын хуудас авахдаа нийтэд зарлан хайрцгийг нээнэ.сонгогчийн нэрийн жагсаалтад бүртгэгдсэн хүснэгтийн ард ТУСГАЙ ТЭМДЭГЛЭГЭЭ – Зарим улс орондгарын үсгээ зурж баталгаажуулдаг. Үүнийг сонгогчийн гарын сонгуулийн хууль тогтоомжоор сонгогч саналаа хураалгасныүсгийн хуудас гэнэ. Бусад оронд тухайлбал, ОХУ-д тусгай дараа санал өгснийг гэрчлэх тусгай тэмдэглэгээ хийхийгхуудаст гарын үсэг зуруулах явдал бий. Гарын үсгийн хуудас зөвшөөрсөн байдаг. Ийм тэмдэглэгээг манайд 2000, 2004,гэдэг нь үүнээс үүдэлтэй. Саналын хуудас авч саналаа 2008 оны УИХ-ын болон 2001, 2005 оны Ерөнхийлөгчийнхураалгасныг баталгаажуулан дахин санал өгөх боломжийг сонгуулийн үеэр хийсэн.хаах зорилгыг гарын үсэг зуруулах явдал агуулна. Мөн Сонгогч саналаа өгсний дараа сонгогчийн хуруунысонгогчийн үнэмлэхэд саналаа өгсөн огноо, цагийг хумсны угийн хэсэгт арьсыг оролцуулан тусгай зориулалтынтэмдэглэнэ. бэхээр тэмдэглэгээг хийнэ. Бэх нь зориулалтын гэдэг нь САНАЛЫН ХАЙРЦАГ – Сонгогчийн саналыг хураах гол амархан арилдаггүй, сонгогчийн эрүүл мэндэд нөлөөлдөггүйхэрэгсэл бол саналын хайрцаг мөн. Монгол Улсад модоор гэсэн үг. Энэ нь сонгогч дахин санал өгөхөөс сэргийлэхурлан бэлтгэсэн саналын хайрцаг хэрэглэж ирсэн. Энэ нь зорилготой, сонгуулийн шударга байдлыг хангахад зохиххийц, загвар, хэмжээгээрээ харилцан адилгүй стандартын бус нөлөө үзүүлдэг.байв. Гадаадын ажиглагчид стандартын хайрцаг хэрэглэхийг АЖИГЛАГЧ – Сонгуулийн үйл ажиллагааг хуульудаа дараа зөвлөсөн. тогтоомжийн дагуу явагдаж байгаа эсэхэд хяналт тавихаар 2004 оны УИХ-ын сонгуулиас хойш манайд жигд ногоон нам, эвсэл, нэр дэвшигчээс өөрийн хүнийг томилжцэнхэр өнгөтэй, 3 янзын хэмжээтэй, хуванцар эдээр ажиллуулдаг. Тэдгээрийг ажиглагч гэнэ. Ажиглагч санал авах 59

өдрөөс 3-аас доошгүй хоногийн өмнө хэсгийн хороонд ирүүлсэн. Түүнчлэн “Ардын эрх” сонины 2006 оны 4 дүгээрбүртгүүлнэ. Хэсгийн хороо бүртгэсэн хүндээ ажиглагчийн сарын 17-ны өдрийн №69 дугаарт үнэлгээ, дүгнэлтээ нэгтгэнүнэмлэх олгоно. Ажиглагч сонгуулийн үйл явцад оролцохгүй, нийтэд мэдээлжээ. “2004 оны УИХ-ын болон Орон нутгийн,харин үнэлгээ өгнө. 2005 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль өмнөх Ажиглагчийн эрх, үүрэг, явуулах үйл ажиллагааг сонгуулиудаас илүү шударга болж, ард түмний хүсэл зоригийгсонгуулийн хууль тогтоомжоор зохицуулсан байдаг. илүү илэрхийлсэн сонгуулиуд болсон” гэж тэд дүгнэж Сонгуулийг ажиглах байдлаас хамаарч тэднийг суурин мэдээлжээ. Энэ бол Монгол Улсын тухайн ээлжит сонгуулийгба хөдөлгөөнт ажиглагч гэж ялган үздэг. Суурин ажиглагч дэлхий даяар хүлээн зөвшөөрсөн том үнэлгээ мөн.санал хураах байранд байнга, хөдөлгөөнт ажиглагч санал Гадаадын ажиглагч сонгуулийг ажиглах журмыг СЕХ-хураах байрны гадна талд ажиглалт хийдэг. ноос баталж мөрдүүлдэг. ГАДААДЫН АЖИГЛАГЧ – Сонгуулийн үйл ажиллагаа, АЖИГЛАГЧИЙН ҮНЭМЛЭХ – Сонгуулийн үйлсанал хураах үйл явцыг ажиглахаар СЕХ-нд албан ѐсоор ажиллагааг ажиглуулахаар нам, эвсэл, бие даан нэрээхүсэлтээ гаргаж, бүртгүүлэн үнэмлэх авсан гадаад улс, олон дэвшүүлэгчээс ажиглагчаар томилсон, хэсгийн хороондулсын болон мэргэжлийн байгууллагаас ирсэн гадаадын бүртгүүлсэн иргэдийн болон сонгуулийг ажиглахаар олонбайгууллага, хуулийн этгээдийг гадаадын ажиглагч гэнэ. улсын байгууллага, гадаад улсын төрийн болон төрийн бусГадаадын ажиглагчийг урих асуудлыг Гадаад харилцааны байгууллагаас томилж, хүсэлтээ СЕХ-нд албан ѐсоор гаргажяамаар дамжуулан явуулдаг. бүртгүүлсэн гадаадын иргэний авсан албан ѐсны баримт Сонгууль ажиглахаар хүсэлт гаргасан гадаадын бичиг мөн.ажиглагчдын бүртгэлийг СЕХ хөтөлж, үнэмлэх олгодог. Мөн Дотоодын ажиглагчийн үнэмлэхийг хэсгийн хороо,гадаад улс орны хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын гадаадын ажиглагчийн үнэмлэхийг СЕХ тус тус бүртгэжажилтнууд, сонгуулийг сурвалжлах, ажиглах эрх авдаг. олгоно. Сонгуулийн албан ѐсны дүнг гарсан өдрөөр үнэмлэх Гадаадын ажиглагч ажиллуулах нь шударга сонгуулийг хүчингүй болно. Ажиглагч Монгол Улсын сонгуулийнбаталгаажуулахад тус нэмэр болдог. Тэд сонгууль ажигласан холбогдох хууль тогтоомжийг зөрчвөл ажиглах эрхийг хэсгийнтайлангаа нэгтгэн гаргаж, хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр хороо болон СЕХ хүчингүй болгож, үнэмлэхийг хурааж авна.чөлөөтэй илэрхийлэх эрх эдэлнэ. Тухайлбал, 2004 оны АЖИГЛАГЧИЙН БҮРТГЭЛИЙН МАЯГТ – ДотоодынМонгол Улсын Их Хурлын сонгуулийг гадаад улс, олон улсын болон гадаадын ажиглагчдыг бүртгэх маягтыг СЕХ тусад ньбайгууллагын 117 хүн, 2008 оныхыг 106, 2005 оны Монгол баталж мөрдүүлнэ. Дотоодын ажиглагчдыг бүртгэх маягтыгУлсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг 101 хүн тус тус ажиглажээ. хэсгийн хороо, гадаадынхыг СЕХ хөтөлдөг. Энэ бол ээлжит2004 оны Орон нутгийн хурлын сонгуулийг гадаад улсын сонгуулийн албан ѐсны баримт бичиг, түүхийн гэрчлэх баримтЭлчин сайдын яамдаас ажиглажээ. Сонгууль тус бүрийг мөн. Тус бүрийг маягтад 6-8 үзүүлэлтээр бүртгэнэ.гадаад орнуудын хэвлэл, мэдээллийн томоохон агентлагийн Баталгаажуулж тамга, тэмдэг дарж, хорооны удирдлага гарын40-өөд сурвалжлагч сурвалжилжээ. Сонгуулийн дараа АНУ- үсгээ зурна.ын Элчин сайдын яам, Бүгд Найрамдахчуудын Олон улсын СОНГУУЛИЙГ СУРВАЛЖЛАХ – Дотоод, гадаадынхүрээлэн, Ханнс-Зайделийн сан зэрэг байгууллагаас сонгууль хэвлэл, мэдээллийн байгууллага, сурвалжлагчид сонгуулийгажигласан тухай дүгнэлтээ албан ѐсоор гаргаж, СЕХ-нд 60

сурвалжлах эрхтэй оролцдог. Сонгуулийг сурвалжлахтай ЦАХИМ ТЕХНИКЭЭР САНАЛ ӨГӨХ – Цахимхолбогдсон журмыг СЕХ баталж мөрдүүлдэг. хэрэгслүүд, тухайлбал, интернэт, утас, гар утас, дижитал ТВ Сурвалжлагч сонгуулийн хорооны дарга, нарийн ашиглаж санал өгөх арга юм. И-мэйлээр санал өгөх гэжбичгийн даргаас холбогдох мэдээллийг авна. Сурвалжлагчид ерөнхийд нь нэрлэдэг. Дэлхийн зарим улс орнуудад эдгээрдараах үүрэг хүлээнэ: аргыг хэрэглэдэг. - сонгуулийн тухай хууль тогтоомжийг хүндэтгэн САНАЛАА ТЭМДЭГЛЭЖ ЧАДАХГҮЙ СОНГОГЧ – сахих; Боловсрол, бие эрхтний согог, эрүүл мэндийн байдлаас - хороодын ажиллагаанд хөндлөнгөөс оролцохгүй хамаарч саналын хуудаст саналаа тэмдэглэж чадахгүй хүнбайх; байдаг. Үүнийг саналаа тэмдэглэж чадахгүй сонгогч гэж - саналаа өгч буй сонгогчдын эрхийг хүндэтгэх, сонгуулийн нэр томъѐонд оруулжээ. Саналаа тэмдэглэжсаад учруулахгүй байх; чадахгүй сонгогч итгэмжилсэн хүний туслалцаа авч болдог. - санал тоолох, дүнг гаргах ажиллагаанд саад Үүнийг протоколд тэмдэглэж үлдэнэ.учруулахгүй байх; Итгэмжлэгдсэн хүнээр сонгуулийн ажиглагчид, хорооны - нам, эвсэл, нэр дэвшигчдийг дэмжсэн, гишүүд ажиллах, туслалцаа үзүүлэхийг хориглоно.эсэргүүцсэн хувцас өмсөх, сурталчилгааны зүйл авч явахгүй ТУСГАЙ АРГААР САНАЛ ӨГӨХ - Санал өгөх журмыгбайх; дагах боломжгүй сонгогч, хаягийн бүртгэлтэй газраа саналаа - санал хураах байрны дэг журмыг сахих, зөв өгөх боломжгүй сонгогчид зориулан тусгай журам, зохионболовсон харилцах зэрэг болно. байгуулалтыг хийдэг. Энэ журам, зохион байгуулалтаар СОНГОГЧ САНАЛАА ӨГӨХ – Сонгогч санал хураах санал өгөхийг тусгай аргаар санал өгөх гэж нэрлэдэг.байрт хүрэлцэн ирж бичиг баримтаа нэрийн жагсаалттай ЗӨӨВРИЙН ХАЙРЦГААР САНАЛ ӨГӨХ – Биеийнтулгуулан саналын хуудас авч, тусгай зориулалтын нууцлал эрүүл мэндийн байдлын улмаас санал хураах байрт өөрийнхангасан газарт сонгох нэр дэвшигчдээ саналаа илэрхийлсэн биеэр ирж саналаа өгч чадахгүй сонгогч хэсгийн хороондтэмдэглэгээ хийн саналын хуудсаа санал хураах хайрцагт санал хураах өдрөөс 5-аас доошгүй хоногийн өмнө хүсэлтээхийхийг саналаа өгөх гэнэ. бичгээр гаргаж, байгаа газартаа ирүүлж саналаа өгөхийг Сонгогч нь саналын хуудаст бичигдсэн нэр зөөврийн хайрцгаар санал өгөх гэнэ.дэвшигчдийн дотроос өөрийн сонгохыг хүсч байгаа хүний Зөөврийн хайрцгаар санал өгөх сонгогчдын нэрийнөмнөх дугаарын тоог дугуйлан саналаа өгнө. Дугуйлах тоо нь жагсаалтыг хэсгийн хороо урьдчилан тусад нь гаргаж, угтухайн тойргийн мандатын тоотой тэнцүү байх, эсвэл дутуу жагсаалт, санал авах чиглэл, хуваарийг хуралдаанаараабайх ѐстой. Мандатын тооноос илүү хүний нэрийн өмнөх баталсан байна. Санал авахдаа тухайн хэсгийн хорооны нэгдугаарыг тэмдэглэвэл тэр саналын хуудас хүчингүй болно. намын бус төлөөлөлтэй 2-оос доошгүй гишүүн оршин байгааСанал нь тооцогдохгүй. Дугуйлахаас өөр тэмдэглэл хийж хаягаар очиж авна. Зөөврийн хайрцгаар саналыг нь авахболохгүй. Буруу тэмдэглэснээ, саналын хуудсыг хүчингүй нэрийн жагсаалтад бүртгэгдээгүй сонгогчоос санал авахыгболгосноо саналын хуудсаа хайрцагт хийхээс өмнө мэдвэл хориглоно.дахин нэг удаа саналын хуудас авч, саналаа тэмдэглэж Хайрцгаар санал хураахад ажиглагчийг байлцуулах бүхболдог. бололцоог эрэлхийлэх хэрэгтэй. 61

Зөөврийн битүүмжилсэн хайрцгаар санал авах журмыг Саналын хуудасны зарцуулалтад зөрүү гарвал хэсгийнСЕХ-оос баталж мөрдүүлдэг. хороо шалтгааныг тухай бүрт нь шалган тогтооно. Шаардлага УРЬДЧИЛАН САНАЛАА ӨГӨХ - Сонгогч түр шилжин гарвал саналын хуудсаа дахин тоолж болно. Ингэх бүртявахад хүрвэл урьдчилан саналаа өгч болно. Энэ тохиолдолд тэмдэглэл үйлдэн, тоолох ажиллагаанд оролцогчдоор гарыншилжүүлэг хийлгэх шаардлагагүй, үндсэн бүртгэлтэй хэсэгтээ үсэг зуруулна.саналаа өгнө. Харин урьдчилан саналаа өгөхөд саналын Санал тоолох цаг болоогүй байхад саналын хайрцагхуудас хэвлэгдэн хэсгийн хороонд ирсэн байх учиртай. нээх, санал тоолох явцыг завсарлах зэрэг үйлдэл гаргажСонгогч хэсгийн хороонд ирж, саналаа нууцаар илэрхийлж, болохгүй. Хэсгийн хороо санал хураасан дүнг нэр дэвшигчсаналын хуудсаа дугтуйд хийж битүүмжлэн үлдээнэ. Хэсгийн бүрээр гаргаж, хуралдаанаараа хэлэлцэн СЕХ-ноос баталсанхороо сонгогчийн өгсөн, битүүмжлэн үлдээсэн саналын загвараар тогтоол үйлдэж, түүнээ уншин сонсгож, салбархуудсын нууцыг чандлан хадгална. Урьдчилан санал өгөхөд болон тойргийн хороонд нэн даруй хүргүүлэх үүрэгтэй.нэг намын бус төлөөлөлтэй хэсгийн хорооны 2-оос доошгүй ТООЛЛОГЫН КОМИСС – Дэлхийн зарим улс орондгишүүн байлцах бөгөөд хэсгийн хороонд энэ тухай тэмдэглэл санал хурааж дууссанаас хойш санал тоолох ажиллагаагхөтөлж үлдээдэг. тусгай газар төвлөрүүлэн томилогдсон комисс тоолох явдал СОНГУУЛИЙН ЯВЦЫН МЭДЭЭ – Сонгуулийн санал байдаг. Энэ үед саналын хайрцгийг санал хураасан байрнаасхураах өдөр сонгуулийн санал хураах хэсгийн хороо бүрээс зөөвөрлөхөд хүрдэг. Үүнийг цагдаа, хүчний байгууллагынэхлээд СЕХ хүртэл сонгуулийн байгууллагууд санал хатуу хамгаалалт дор зөөвөрлөдөг. Хэсгийн хорооны гишүүдхураалтын мэдээг цагаар гаргаж мэдээлэх явдлыг хэлдэг. санал тоолох хүнд ажлаас чөлөөлөгддөг сайн талтай.Практик дээр санал хураах өдөр 3 удаа тухайлбал өдрийн 12, САНАЛЫН ХУУДСЫГ ХҮЧИНГҮЙД ТООЦОХ –оройн 17, 22 цагийн байдлаар санал хураалтын явцыг улсын Сонгуулийн хууль тогтоомжид зааснаар дараах тохиолдолдхэмжээнд нэгтгэн мэдээлдэг. Санал хураах бүх хэсгээс саналын хуудсыг хүчингүй болсонд тооцно. Үүнд:мэдээг нэгтгэн гаргана. Нэрийн жагсаалтад бичигдсэн 1. Баталсан загварын бус хуудсаар санал өгсөн;сонгогчдын тоо, тэдгээрээс саналаа хураалгасан сонгогчдын 2. Хэсгийн хорооны дарга, нарийн бичгийн дарга гарынтоог хувиар гаргаж мэдээлдэг. үсгээ зураагүй, хорооны тэмдгээр баталгаажуулаагүй Мэдээг гаргах, нэгтгэх маягтыг СЕХ-оос батлан хуудсаар санал өгсөн;мөрдүүлнэ. 3. Мандатын тооноос илүү нэр дэвшигчийн төлөө санал САНАЛ ТООЛОХ, ХЭСЭГТ ДҮНГ ГАРГАХ – Санал өгсөн;хураах өдөр 22 цагт санал авах ажиллагааг хааж, хууль 4. Хуульд заасан дугуйлахаас өөр тэмдэглэл хийсэн;тогтоомжид заасан тусгай бэлтгэлийг хангасны дараа санал 5. Нэр дэвшигчийн өмнөх дугаарыг засварласнаас альтоолох ажиллагааг эхэлнэ. Санал тоолоход ажиглагчид, нэр дэвшигчид саналаа өгсөн нь мэдэгдэхгүй болсон;хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын төлөөлөгчид байлцаж 6. Нэрээ татсан, нас барсан хүний төлөө санал өгсөнболно. зэрэг тохиолдолд уг саналын хуудсыг хүчингүйд тооцно. Санал тоолох ажиллагааг сонгуулийн хууль СОНГУУЛИЙН ДҮНГ ТОЙРОГТ ГАРГАХ – Тойргийнтогтоомжид заасан журмын дагуу ил тод явуулна. хороо нь хэсгийн болон салбар хороодоос ирүүлсэн санал хураасан дүнг нэр дэвшигч бүрийн төлөө өгсөн саналын тоо, 62

хувиар гаргаж нэгтгэнэ. Үүгээр тухайн тойргийн сонгуулийн саналыг хүчинтэй хуудсаас тооцон хамгийн олон санал авсансанал хураалтын дүн гарна. Дүнг гаргахдаа саналын хүчинтэй дараалалд оруулан тогтоол гаргана. Тогтоолд хэсэг, тойргийнхуудсаас тооцож гаргана. Тойргийн хороо нэр дэвшигчдийн хэмжээнд санал хураалтыг хүчинтэйд тооцсон эсэх тухайавсан саналын тоогоор тойргийн хэмжээнд дараалалд заалт оруулдаг. Тойргийн хорооны тогтоолд УИХ-ыноруулан, мандатын тоонд тохируулан хамгийн олон санал гишүүнээр сонгогдсон хүмүүсийн нэрийг дурдаж түр үнэмлэхавсан нэр дэвшигчийг тухайн тойргоос УИХ-ын гишүүнээр олгох заалт оруулдаг.сонгогдсонд тооцож тогтоол гаргана. Гэхдээ хамгийн олон СОНГУУЛИЙН ТОЙРГИЙН НЭГДСЭН ДҮНГ ГАРГАХсанал авсан нэр дэвшигч нь сонгогчдын 25, түүнээс дээш МАЯГТ – Сонгуулийн тойргийн нэгдсэн дүнг тойрог тусхувийн санал авсан байх ѐстой. бүрээр маягтаар гаргадаг. Уг маягтад салбар, хэсгийн хороо Тойргийн хороо УИХ-ын гишүүнээр сонгогдогсдыг бүрээр нэрийн жагсаалтад бүртгэгдсэн сонгогчдын тоо, саналбүртгэж, түр үнэмлэх олгоно. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн өгсөн сонгогчдын тоо, хувь, хүчинтэй болон хүчингүй саналынсонгуулийн хороо, тухайн хурлын төлөөлөгчид сонгогдогчдыг хуудасны тоо, хувь, нэр дэвшигч бүрийн авсан саналын тоо,бүртгэж түр үнэмлэх олгоно. хувийг тэмдэглэж, санал огт тэмдэглээгүй хуудасны тоо, СОНГУУЛИЙН НЭГДСЭН ДҮНГ ГАРГАХ, МЭДЭЭЛЭХ хувийг гаргаж нэгтгэнэ.– Тойргийн хороод санал хураасан дүнг 3 хоногийн хоногийн Тойргийн хорооны дарга, нарийн бичгийн дарга гарындотор гарган СЕХ-нд 2 хоногийн дотор ирүүлсэн байх ѐстой. үсэг зурж, тэмдгээр баталгаажуулдаг.Харин СЕХ сонгуулийн нэгдсэн дүнг тойрог, нэр дэвшигч, ТҮР ҮНЭМЛЭХ – Олонхийн санал авч хууль тогтоохнам, эвсэл бүрээр тооцон гаргаж, улсын хэмжээгээр нэгтгэн байгууллагад болон орон нутгийн өөрөө удирдахамаар буюу бичгээр албан ѐсоор нийтэд мэдээлнэ. байгууллагад гишүүн, төлөөлөгчөөр сонгогдсоныг гэрчлэх эрх Нам, эвслийн авсан суудлын тоо, УИХ-ын гишүүнээр бүхий байгууллагаас олгосон хууль ѐсны баримт бичиг юм.сонгогдсон хүмүүсийн нэрийн жагсаалтыг санал хураалт Тойргийн хороо УИХ-ын гишүүнээр, аймаг, нийслэл, сум,дууссанаас хойш 15 хоногийн дотор гаргаж, Монгол Улсын дүүргийн сонгуулийн хороо тухайн хурлын төлөөлөгчөөрЕрөнхийлөгчид айлтгаж, нийтэд мэдээлнэ. сонгогдсоныг бүртгэж, түр үнэмлэх олгоно. Орон нутгийн Хурлын сонгуулийн дүнг аймаг, нийслэл, ГИШҮҮН, ТӨЛӨӨЛӨГЧ – Сонгуулийн тодорхойсум, дүүргийн сонгуулийн хороо 7 хоногт багтаан тойргоос сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй,хуралдаанаараа хэлэлцэж, олонхийн санал авсан нэр шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр нууц санал хураалтаардэвшигчийн нэрийн жагсаалт гаргаж, бүрэн эрхийг хүлээн УИХ-д болон орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагадзөвшөөрөх тухай шийдвэрийн төслийг шинээр сонгогдсон сонгогдсон этгээд болой.Хуралд өргөн мэдүүлж, 7 хоногийн дотор СЕХ-нд болон СОНГУУЛИЙН ДАРААХ ҮНЭЛГЭЭ – Сонгуулийн дараанийтэд мэдээлнэ. тус сонгуулийн үйл явцад, эсвэл түүний зарим бүрэлдэхүүн САНАЛ АВСАН ДҮНГИЙН ТУХАЙ ТОГТООЛ – хэсгүүдэд эргэж үнэлгээ өгөх үйл явц юм. Үнэлгээг тусгайСонгуулийн хэсгийн хороо хэсгээрээ нэр дэвшигч тус бүрийн байгууллага, мэргэжлийн хүмүүс хийнэ.авсан саналын тоог хүчинтэй саналын хуудсаас тооцон СОНГУУЛИЙН ДАРААХ ҮЕ – Сонгуулийн мөчлөгийн 3гаргаж, тогтоол гаргана. Тойргийн хороо тойргийн хэмжээгээр үеийн нэг бөгөөд энэ үед сонгуульд аудит ба үнэлгээ хийж,хэсгээс ирсэн дүнг нэгтгэж, нэр дэвшигч бүрийн авсан 63

хууль тогтоомж, зохицуулалт, удирдлагын асуудлыг дахинболовсронгуй болгодог. 10. МАРГААН ШИЙДВЭРЛЭХ, ХҮЛЭЭЛГЭХ ХАРИУЦЛАГА 64

СОНГУУЛИЙН ЭРХИЙГ ХАМГААЛАХ – Сонгуулийн Санал хураахаар зарласнаас өөр өдөр санал авсан,эрхийг хамгаалах гэдэг нь Үндсэн хууль ба сонгуулийн хууль санал хураах өдөр санал хураасан хайрцаг алдсан, саналынтогтоомж зөрчсөн явдлыг таслан зогсоож, хуулийн хайрцгийг 22 цагаас өмнө нээсэн, хүч хэрэглэсэн,хэрэгжилтийг хангах явдлыг хэлнэ. дарамталсан үйлдэл нь саналын дүнг гажуудуулсан, Сонгуулийн хууль нь сонгогчдын улс төрийн эрхийг сонгуулийн хорооны гишүүн санал авах ажиллагааны саналзөрчсөн бол Үндсэн хуулиа хамгаалан дээд төвшинд хянаж өгөх, тоолох журмыг зөрчвөл хэсэгт санал хураалтыгшийдвэрлэнэ. хүчингүй болгох шалтгаан болно. Сонгогчдын эрхийг хамгаалах асуудлыг нэгд, засаг СОНГУУЛИЙН ХЭСЭГТ ДАХИН САНАЛ ХУРААХ –захиргааны журмаар хамгаалах, хоёрт, шүүхийн журмаар Сонгуулийн хэсэгт санал хураалтыг хүчингүй болгосонхамгаалах гэсэн хоѐр хэсэгт хуваана. тохиолдолд дахин санал хураах шийдвэрийг тойргийн хороо ЗАСАГ ЗАХИРГААНЫ ЖУРМААР ХАМГААЛАХ – гаргана. Санал хураах байр, өдрийг тогтоон зарлах бөгөөдСонгуулийн хороод засаг захиргааны журмаар хамгаална. санал хураалтыг ажлын өдөр явуулж болно. Дахин саналСонгуулийн орон нутгийн хороод тус тусынхаа нутаг дэвсгэрт, хураах ажиллагааг дуустал сурталчилгаа явуулахыгСЕХ улсын хэмжээнд сонгуулийн хууль тогтоомжийн хориглоно.биелэлтийг холбогдох үүрэг хүлээсэн байгууллагад САНАЛЫН БУЛХАЙ – Сонгуулийн дүнг санаатайгаархаръяаллыг харгалзахгүйгээр хянан шалгана. өөрчлөх оролдлого хийхийг чармайх явдлыг саналын булхай ШҮҮХИЙН ЖУРМААР ХАМГААЛАХ – Эрх зүйн гэнэ. Булхай хийхийг оролдох нь сонгуулиас өмнө, сонгуулийнхамгаалалт эцсийн дүндээ шүүх эрх мэдлийн байгууллагын явцад, санал хураах үеэр гарах магадлалтай байдаг.үйл ажиллагаагаар хангагдана. Үүний нэг хэсэг нь сонгогчийн бүртгэлийг хугацаанаас Сонгуулийн хууль тогтоомж зөрчих явдал олон янзаар өмнө дуусгах, сонгогчийг бүртгэхэд саад тотгор учруулах,илэрдэг. Сонгох, сонгогдох эрхийг зөрчих, захиргааны сонгуулийн тойргийг аль нэг намд ашигтайгаар шударгабайгууллага, албан тушаалтнаас сонгуулийн журам зөрчих, бусаар байгуулах, тодорхой намын сонгуульд өрсөлдөхулс төрийн эрхийг зөрчих, сонгуулийн санхүүжилттэй бололцоог хязгаарласан хууль журам гаргах, сонгуулийнхолбогдох хууль тогтоомж зөрчих зэрэг болно. хороодод нэг талыг баримтлагчдыг хэт олноор оруулах, Энэ бүхэнд харъяалал журмын дагуу Үндсэн хуулийн төрийн албан тушаалтныг ашиглан сонгогчдыг айлганцэц, эрүү, иргэний шүүх бие даасан хяналт, хамгаалалт сүрдүүлэх зэргээр их хэмжээгээр сонгогчдын саналыг өөртөөтавьдаг. авах зорилгоор нэг тал руу залах оролдлогоор илэрдэг. ХЭСЭГТ ЯВУУЛСАН САНАЛ ХУРААЛТЫГ Нөгөө хэсэг нь хууль бусаар санал өгүүлэх, эрх бүхийХҮЧИНГҮЙД ТООЦОХ – Сонгуулийн санал хураах хэсэгт иргэдийг сонгуульд оролцуулахгүй бүртгэхгүй байх, саналынявуулсан санал хураалтыг хууль зөрчсөн гэж үзвэл тойргийн хуудсыг солих, буруу тоолох, сонгогчдыг худалдан авах,хороо хүчингүй болгоно. саналын хайрцагт илүү хуудас хийх, санал хураасан Санал хураалтыг хүчингүй болгосон шийдвэр гарснаас хайрцгийг солих, саналын дүнг буруу мэдээлэх, засварлаххойш 7 хоногийн дотор дахин санал хураалт явуулна. Дахин зэргээр сонгуулийн дүнд өөрчлөлт оруулж, хэн нэгэн ялахадсанал хураах шийдвэрийг тойргийн хороо гаргана. Уг нөлөөлөхийг оролдох явдлаар илэрнэ.шийдвэрт санал хураах байр, өдрийг заана. 65

Эдгээр булхайг гаргахгүй байх нь шударга сонгуулийн Шаардлагатай гэж үзвэл тойргийн болон хэсгийн хороодыггол асуудал мөн. Улс төрийн нам, тэдгээрийн удирдлага, нэр шинэчлэн байгуулах заалт хуульд бий.дэвшигчдээс өнөө үед хүний санаанд оромгүй зүйл гарах НӨХӨН СОНГУУЛЬ – УИХ-ын гишүүн, орон нутгийнболсон байна. Хурлын төлөөлөгчийн орон гарсан тохиолдолд уг тойрогт СОНГУУЛИЙН ДҮНД НОЦТОЙ НӨЛӨӨЛӨХ – явуулах сонгуулийг нөхөн сонгууль гэдэг. Ямар нөхцөлдСонгуулийн хороодын гишүүд, бусад байгууллага, албан нөхөн сонгууль явуулахыг сонгуулийн холбогдох хуультушаалтан сонгогчдын нэрийн жагсаалт үйлдэх, танилцуулах, тогтоомжид заасан байдаг. Нөхөн сонгууль явуулахад тойрог,сонгогч шилжих, сонгогчийн үнэмлэх олгох, санал хураах салбар, хэсгийн хороодыг байгуулна, нэр дэвшүүлнэ,ажиллагааг зохион байгуулах, сонгогч санал өгөх, санал бүртгэнэ, нэрийн жагсаалт гаргана. Сонгуулийн ажлын үндсэнтоолох журмыг зөрчсөн нь тойргийн сонгуулийн дүнд ноцтой хугацаа богино болохоос биш сонгуулийн явц яг давтагдана.нөлөөлөхөөр байхыг хэлнэ. Тэдний гаргасан зөрчил нь нэр Нөхөн сонгогдсон гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа орондэвшигчдийн авсан саналын нь тоогоор дэс дараалалд гарсан гишүүний үлдсэн хугацаатай адил байна. Гишүүнийоруулж жагсаасан дарааллыг өөрчлөхөд хүргэсэн байхыг бүрэн эрхийн хугацааг дуусахад нэг жил хүрэхгүй хугацаасонгуулийн дүнд ноцтой нөлөөлсөн гэж үздэг. үлдсэн бол нөхөн сонгууль явуулдаггүй. ТОЙРГИЙН СОНГУУЛИЙГ ХҮЧИНГҮЙД ТООЦОХ – ИРГЭДИЙН СОНГОХ ЭРХЭЭ ЭДЛЭХ, СОНГУУЛИЙНСЕХ тойргийн хэмжээгээр явуулсан сонгуулийг бүхэлд нь ХОРООНЫ ГИШҮҮД БҮРЭН ЭРХЭЭ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭДхүчингүй болгох эрх эдэлнэ. Дараах шалтгаанаар хүчингүй СААД УЧРУУЛАХ – Холбогдох хууль тогтоомжийгболгож болохыг сонгуулийн хуульд заасан. Үүнд: хэрэгжүүлэхээр тухайн этгээд эрхээ эдлэхэд Монгол Улсын 1. Сонгуулийн хуульд нэр дэвшигч тойргийн нийт иргэн, төрийн байгууллагаас санаатай болонсонгогчдын 25 ба түүнээс дээш хувийн саналыг авч УИХ-ын санамсаргүйгээр саад тотгор учруулахыг хэлнэ.гишүүнээр сонгогдох шаардлага бий. Үүнийг даваагүй бол; Монгол Улсын сонгуулийн хууль тогтоомжид иргэдийн 2. Тойргийн хэмжээний нэрийн жагсаалтад бичигдсэн сонгох эрхээ чөлөөтэй эдлэхэд ямар нэгэн этгээдээс ямарсонгогчдын 50 хувь нь санал хураалтад оролцоогүй бол; нэгэн саад тотгор учруулахыг хориглосон байдаг. Мөн Сонгууль чөлөөтэй байх зарчмаар явагддаг боловч сонгуулийн хороодын гишүүд ажлаа явуулахад саад тотгорчөлөөтэй байх эрх, иргэний журамт үүрэг хоѐрын харьцааг учруулахыг ч хориглоно. Сонгуулийн хороодоос сонгуульсонгууль хангах ѐстой гэж үздэгийнх энэ болой; бэлтгэн явуулахтай холбогдсон асуудлаар үүрэг хүлээхээр 3. Тойргийн хэсэгт явуулсан дахин санал хураалт заасан аливаа албан байгууллага, албан тушаалтан түүнийгхүчингүй болж, тэр нь тойргийн сонгуулийн дүнд ноцтой биелүүлэх үүрэгтэй.нөлөөлөхөөр байвал. Эдгээрт Улсын дээд шүүхээс гаргасан ГОМДОЛ ГАРГАХ – Сонгуулийн хороод харъяалантайлбар бий. шийдвэрлэхээр хууль тогтоомжид заасан асуудлаар ТОЙРОГТ ДАХИН СОНГУУЛЬ ЯВУУЛАХ – Тойргийн холбогдох сонгуулийн хороодод хуулийн этгээд бичгээрхэмжээгээр дахин сонгууль явуулах тухай шийдвэрийг СЕХ хандахыг гомдол гаргах гэнэ. Сонгуулийн хууль тогтоомжгаргана. Тойргийн сонгуулийн дүнг хүчингүй болгосноос хойш зөрчсөн асуудлаар иргэн сонгуулийн хороодод гомдол гаргах25 хоногийн дотор дахин сонгууль явуулах учиртай. эрхтэй. Хуульд өөрөөр заагаагүй бол хэсгийн болон салбар хорооны шийдвэрийн талаар тойргийн хороонд, тойргийн 66

хорооны шийдвэрийн талаар СЕХ-нд тус тус гомдол гаргаж шийдвэрлэсэн, мөн сонгогчоос саналаа нууцаар гаргах,болно. саналаа чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийг зөрчсөн түүнчлэн Холбогдох шатны хороод гомдлыг хүлээн авснаас сонгуулийн дүнд хууль бусаар нөлөөлсөн бол 3-6 сар хүртэлххойш ажлын 3 өдрийн дотор түүнийг хянан шийдвэрлэж, хугацаагаар баривчлах ял шийтгэнэ. Эсвэл хөдөлмөрийнгомдол гаргагчид бичгээр хариу мэдэгдэхийг сонгуулийн хөлсний доод хэмжээг 51-100 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэххуульд заасан байдаг. Бас гомдлыг холбогдох байгууллагад хэмжээний төгрөгөөр торгоно.уламжилж болно. Иргэний сонгох, сонгогдох, бүх нийтийн санал асуулгад Сонгуулийн хуульд заасан тодорхой асуудлаар СЕХ- оролцох эрхээ хэрэгжүүлэхэд болон сонгуулийн хороодоосноос гаргасан шийдвэрийн талаар Үндсэн хуулийн цэцэд хуулийн дагуу явуулж байгаа аливаа ажиллагаанд саадгомдол гаргаж болно. Цэц маргааныг хянан шийдвэрлэнэ. хийсэн бол хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 20-50 дахин ХАРИУЦЛАГА ХҮЛЭЭЛГЭХ – Сонгуулийн хууль нэмэгдүүлж торгох, эсвэл 3 сар хүртэлх хугацаагаартогтоомж зөрчвөл иргэний, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээс баривчлах ял шийтгэнэ.гадна захиргааны шийтгэл ногдуулна. Энэ хэргийг хүч хэрэглэж буюу хүч хэрэглэхээр Сонгуулийн хууль тогтоомж зөрчсөн нь гэмт хэргийн заналхийлэх, хуурч мэхлэх, эд мөнгөөр татах, саналбүрэлдэхүүнтэй бол гэм буруутай этгээд эрүүгийн хуульд худалдан авах зэрэг аргаар үйлдсэн бол хөдөлмөрийнзаасан хариуцлага хүлээнэ. хөлсний доод хэмжээг 71-100 дахин нэмэгдүүлэн торгох Хууль тогтоомж зөрчсөний улмаас бусдад эд хөрөнгийн эсвэл 6 сар хүртэлх хугацаагаар баривчлах ял шийтгэдэг.болон бусад хохирол учруулсан бол иргэний болон холбогдох ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦИЙН ШИЙДВЭРЛЭХбусад хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ. МАРГААН – Сонгуулийн хууль тогтоомжид заасны дагуу нам, Захиргааны шийтгэлийг сум буюу сум дундын, эвсэл, нэр дэвшигчийг бүртгэхээс татгалзсан, нэр дэвшигчийндүүргийн шүүхийн шүүгч ногдуулна. Энэ нь торгох шийтгэл нэрийн жагсаалтаас хассан, санал хураалтыг болонбайна. сонгуулийг хүчингүйд тооцсон, дахин санал хураах, дахин Хорооны дарга, нарийн бичгийн дарга, гишүүдийг сонгууль явуулах асуудлаар СЕХ-оос гаргасан шийдвэрийнхорооны бүрэлдэхүүнээс гаргах шийдвэрийг тухайн шатны талаар маргаан гарсан тохиолдолд Монгол Улсын Үндсэнсонгуулийн хороо хэлэлцэн шийдвэрлэнэ. УИХ, Ерөнхийлөгч, хуулийн цэц маргааныг хянан шийдвэрлэнэ.Ард нийтийн санал асуулгын болон Орон нутгийн Хурлын Монгол Улсын Үндсэн хуульд энэ тухай хуульчилсансонгуулийн тухай хууль, Эрүүгийн хууль болон бусад хууль байдаг.тогтоомжид хууль зөрчигчдөд хүлээлгэх хариуцлагын тухай 2004 оны УИХ-ын сонгуулийн үеэр гарсан зарим зөрчилзаасан байдаг. маргааны улмаас СЕХ гаргасан зөрчил нь сонгуулийн дүнд ЭРҮҮГИЙН ХАРИУЦЛАГА ХҮЛЭЭЛГЭХ – Сонгуулийн ноцтой нөлөөлсөн гэсэн үндэслэлээр хоѐр тойргийн тодорхойболон Ард нийтийн санал асуулгыг зохион байгуулах хорооны хэсэгт дахин санал хураах тухай шийдвэр гаргасан.дарга, гишүүн, бусад албан тушаалтан сонгуулийн баримт Сонгуулийн хууль тогтоомжид сонгуулийн хуулийг зөрчсөн ньбичгийг хуурамчаар үйлдсэн, УИХ-ын сонгуулийн тухай сонгуулийн дүнд ноцтой нөлөөлсөн гэдэгт гаргасан зөрчил ньхуулийн 50.3-т заасныг ноцтой зөрчин санал хураалтын дүнг нэр дэвшигчдийг авсан саналынх нь тоогоор жагсаасанзориуд буруу гаргасан, 57.4-т заасныг ноцтой зөрчин буруу дарааллыг өөрчлөхөд хүргэсэн байхыг хэлнэ гэж заасан 67

байсан. Энэ тохиолдолд хэсэгт дахин санал авах тухай НЭР ТОМЪЁОНЫ ИНДЕКСшийдвэр гаргах эрх СЕХ-нд байв. СЕХ ч шийдвэрээ гаргасан.Энэ шийдвэр нь аль аль талаасаа зөв зүйтэй шийдвэрболсон. СЕХ бие даасан, хараат бус байгууллага болохын Ахувьд маргалдагч аль нэг талд ашигтай бус шийдвэрийг Ажиглагч 64гаргасан. Сонгогчдын дахин санал хураалтаар маргаантай Ажиглагчийн бүртгэлийн маягт 65асуудлыг шийдвэрлэх шударга шийдвэр гаргаж асуудлаа Ажиглагчийн үнэмлэх 65дахин шийдвэрлэхийг тэдний мэдэлд үлдээсэн. Гэтэл тэр Ажлын алба 40үеийн Үндсэн хууль зөрчсөн хуулиар Захиргааны хэргийн Азийн сонгуулийн байгууллагыншүүх тодорхой хэсэгт дахин санал хураах тухай СЕХ-ны Холбоо (aaea) 15шийдвэрийг хүчингүй болгож, маргааныг зогсоож, шүүхийн Анхан шатны сонгууль 10шийдвэрээр зарим нэр дэвшигч УИХ-ын гишүүн болон Ард нийтийн санал асуулгын тухай товчхон 12тангараг өргөсөн тохиолдол гарсан юм. Энэ асуудлыг одоо Ард нийтийн санал асуулгын тухай хууль 19Үндсэн хуулийн цэц шийдвэрлэх болсон. Ардчилал 4 Ардчилал – олонх 4 Ардчилал болон сонгуулийг дэмжих Олон улсын институт ( IDEA ) 15 Аудитын баримт 00000 Б Байнга оршин суугч 6 Баталгаа гаргах 0000 Батламж 43 Бие даан нэрээ дэвшҮҮлэх 0000 Босго 26 Бохир технологи 56 Бүртгэлийн маягт 38 Бүрэн эрх 37 Бүрэн эрхийн хугацаа 33 Бүх нийтийн санал асуулга 9 Бүх нийтийн санал асуулгын үеийн ухуулга, сурталчилгаа 55 Бүх нийтийн санал асуулгын саналын хуудас 62 68

ГГадаадын ажиглагч 64Гарын үсгийн хуудас 63 ЛГишүүн, төлөөлөгч 68 Лац 63Гомдол гаргах 71Гүйцэтгэлийн стандарт 00000 М Мажоритар тогтолцоо 24Д Мандат 32Далд сурталчилгаа 56 Манипуляц 57Дэмжигч-сонгогчийн бүртгэлийн маягт 48 Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөр 16Е Монгол Улсын ЕрөнхийлөгчийнЕрөнхийлөгчийн сонгууль 10 сонгуулийн хууль 19Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тойм 13 Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлага 31Ё Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийнЁс зүй 39 тухай хууль 19Ёс зүйн дүрэм 39 Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо 35 Монгол Улсын сонгуулийн тогтолцоо, зарчим 26З Монгол Улсын Үндсэн хууль 18Зардлын данс 59 Мөрийн хөтөлбөр 52Зардлын тайлан 60 Мэргэжил, арга зүйн удирдлагаар хангах 38Засаг захиргааны журмаар хамгаалах 69 Мэтгэлцээн 54Зөөврийн хайрцгаар санал өгөх 66 НИ Нам, эвслийг бүртгэх 42Ил тод байдал 28 Нам, эвслийн сонгууль эрхэлсэнИргэний үндсэн баримт бичиг 45 байгууллагын ажилтан 50Иргэдийн сонгох эрхээ эдлэх, Нам, эвслээс нэр дэвшүүлэх 00000 сонгуулийн хорооны гишүүд бүрэн эрхээ Намын гишүүн 43 хэрэгжүүлэхэд саад учруулах 71 Намын гишүүнээс түдгэлзэх 43 Намын жагсаалтын тогтолцоо 26К Намуудыг төрөөс санхүүжүүлэхүй 60Кондорсетийн ялагч 26 Нөхөн нэр дэвшүүлэх 50 69

Нөхөн сонгууль 70 Парламент 7Нэр дэвшигч 00000 Парламентийн хоѐр танхим 7Нэр дэвшигч татгалзах 50 Пропорциональ тогтолцоо 25Нэр дэвшигчийн баталгаа 49Нэр дэвшигчийг бүртгэх 48 РНэр дэвшигчдийг бүртгэхээс татгалзах 49 Радио, телевизийн мэдээллийн хөтөлбөр 54Нэр дэвшигчийг бүртгүүлэхэд бүрдүүлэх Радио, телевизийн сурталчилгаа 54 баримт бичиг 48 Ротаци 8Нэр дэвшигчдийн нэрийн жагсаалт 49Нэр дэвшигчдийн нэрийн жагсаалт С үйлдэх маягт 49 Салбар хороо 36Нэр дэвшигчийг нэрийн жагсаалтаас Санал авсан дүнгийн тухай тогтоол 67 хасах 50 Санал тоолох, хэсэгт дүнг гаргах 66Нэр дэвшигчийг татан гаргах 50 Санал хураах 62Нэр дэвшигчийн уулзалт 54 Санал хураах ажиллагаа 63Нэр дэвшигчийн үнэмлэх 49 Санал хураах байр 61Нэр дэвшүүлэх 47 Санал хураах хугацаа 61Нэрийн жагсаалт үйлдэх маягт 45 Саналаа тэмдэглэж чадахгүй сонгогч 65Нэрийн жагсаалтын талаар Саналын булхай 69 гомдол гаргах 45 Саналын олон хувилбартай тогтолцоо 25 Саналын хайрцаг 63О Саналын хуудас 62Олон нийттэй харилцах (PR) 53 Саналын хуудсыг хүчингүйд тооцох 67Олон түмэнтэй ажиллах 57 Сенат 8Олон улсын эрх зүйн хэм хэмжээ 21 Сонгогч 5Орон нутгийн алба 33 Сонгогч саналаа өгөх 65Орон нутгийн радио, телевиз 54 Сонгогч шилжих 45Орон нутгийн Хурлын сонгууль 10 Сонгогчдын нэрийн жагсаалт 44Орон нутгийн Хурлын сонгуулийн талаар 13 Сонгогчдын оролцоо 29Орон нутгийн Хурлын сонгуулийн Сонгогчийн боловсрол 00000 тухай хууль 20 Сонгогчийн үнэмлэх 46Орон нутгийн Хурлын төлөөлөгч 33 Сонгогчийн үнэмлэх олгосонОрон нутгийн эрх зүй 21 бүртгэлийн маягт 46 Сонгууль 5П Сонгууль зохион байгуулах зарчим 28 70

Сонгууль товлон зарлах 31 Сонгуулийн төв байгууллагынСонгуульд оролцох 41 тухай хууль 20Сонгуульд оролцох нам, эвслийн бүрдүүлэх Сонгуулийн төв комисс 8 баримт бичиг 42 Сонгуулийн төрөл 27Сонгуульд оролцох нам, эвслийн Сонгуулийн үйл явц 28 бүртгэлийн маягт 43 Сонгуулийн хорооны гишүүн 36Сонгуулийг сурвалжлах 65 Сонгуулийн хууль тогтоомж 18Сонгуулийн архив 40 Сонгуулийн хэлбэр 27Сонгуулийн байгууллагын тогтолцоо 34 Сонгуулийн хэсэг 31Сонгуулийн баримт бичиг 40 Сонгуулийн хэсэгт дахин санал хураах 69Сонгуулийн баталгаа 33 Сонгуулийн ажлын цаг хугацааны хуваарь 9Сонгуулийн дараах үе 0000 Сонгуулийн эрх 6Сонгуулийн дараах үнэлгээ 0000 Сонгуулийн эрх зүйн заавар, журам 20Сонгуулийн дүнг тойрогт гаргах 67 Сонгуулийн эрхийг хамгаалах 69Сонгуулийн дүнд ноцтой нөлөөлөх 70 Сонгуулийн эрхийг хязгаарлахуй 7Сонгуулийн ерөнхий хорооны Сонгуулийн явцын мэдээ 66 бэлгэ тэмдэг 40 Социологийн судалгаа 55Сонгуулийн зардал 58 Сурталчилгаанд хориглох үйлдэл,Сонгуулийн зарчим 22 үйл ажиллагаа 55Сонгуулийн кампани 32Сонгуулийн менежмент 00000 ТСонгуулийн нийгмийн үүрэг 27 Тайлангийн дүнг нийтэд мэдээлэх 60Сонгуулийн нутаг дэвсгэр 30 Тангараг 37Сонгуулийн нэгдсэн дүнг гаргах, мэдээлэх 67 Тойргийн сонгуулийг хүчингүйд тооцох 70Сонгуулийн өдөр 61 Тойргийн хороо 35Сонгуулийн санхүүжилт 60 Тойрог өөрчлөх 32Сонгуулийн сурталчилгаа 52 Тойрогт дахин сонгууль явуулах 70Сонгуулийн сурталчилгаа явуулахыг Тооллогын комисс 0000 хориглосон газар 56 Төрийн тэргүүн 8Сонгуулийн сүлжээ 00000 Тусгай аргаар санал өгөх 0000Сонгуулийн технологи 56 Тусгай тэмдэглэгээ 64Сонгуулийн тогтолцоо 23 Түр оршин суугч 6Сонгуулийн тойргийн нэгдсэн дүнг Түр үнэмлэх 68 гаргах маягт 68Сонгуулийн тойрог 30 У 71

УИХ-д суудал бүхий нам 41 Хэвлэлийн бага хурал хийх 53Улс төрийн нам 41 Хэсгийн хороо 36Улс төрийн реклам 53 Хэсэгт явуулсан санал хураалтыгУлсын Их Хурлын сонгууль 9 Хүчингүйд тооцох 69Улсын Их Хурлын сонгуулийн түүхэн тойм 12Урьдчилан саналаа өгөх 66 ЦУхуулагч 50 Цахим техникээр санал өгөх 0000Ухуулга сурталчилгааны хэрэглэгдэхүүн 53 Цензур 56Ухуулга сурталчилгааны эрхээ зүй бусаар ашиглах 56 Ч Чөлөөт мандат 8ҮҮндсэн хуулийн хөгжлийн товч тойм 11 ШҮндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрлэх Шаардлага тавих 38 маргаан 72 Шадар туслагч 51 Шадар туслагчийн бүртгэлийн маягт 51Х Шашны зан үйл ашиглах 55Хандив 59 Шилжих нэг саналын тогтолцоо 26Хариуцлага хүлээлгэх 71 Шударга ѐс 5Хаягийн бүртгэл Шууд ардчиллын хэрэгсэл 000Хорооны гишүүний статус 37 Шууд болон төлөөллийн ардчилал 4Хорооны даргын захирамж 38 Шүүхийн журмаар хамгаалах 69Хорооны тогтоол 38Хорооны хуралдаан 37 ЭХорооны хуралдааны тэмдэглэл 37 Эвслийн гэрээ 42Хосолсон тогтолцоо 25 Эвсэл байгуулах 42Хувь тогтоох 28 Эдийн засгийн баталгаа 58Хувь тэнцүүлэх төлөөллийн жагсаалт 0000 Эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх 71Хуулийн тайлбар 20 Эрх зүйн чадамжгүй иргэн 00000Хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах 21 Эрх зүйн чадамжтай иргэн 00000Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал 16Хэвлэл, мэдээллийн байгууллага Я эрхээ хэтрүүлэн ашиглах 57 Ярилцлага хийх 54Хэвлэл, мэдээллийн зөвлөл 57Хэвлэл, мэдээллийн үүрэг 57 72

11. Улсын Их Хурлын сонгуулийг зохион байгуулж явуулахад холбогдох хууль, дүрэм, журам, зааврын Сурвалж бичиг, ашигласан ном зохиол эмхэтгэл. -УБ., 2008, 80 х. 12. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн ИТХ-ын сонгууль зохион байгуулж явуулахад холбогдох загвар, маягт,1. Монгол Улсын Үндсэн хууль. -УБ., 2004, 52 х. аргачилсан заавар, журам - 2004. -УБ., 2004, 72 х.2. Ард нийтийн санал асуулгын тухай хууль. -1995.10.19. 13. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж явуулахад холбогдох загвар маягт,3. Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль. -УБ., аргачилсан заавар, журам - 2005. -УБ., 2005, 68 х. 2008, 96 х. 14. Аристотель. Улс төр. 2 дахь хэвлэл. Орчуулсан Б.Даш-4. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хууль. -УБ., Ёндон -УБ., 2006, Интерпресс. 282 х. 2005, 44 х. 15. Монгол Улсын сонгуулийн хууль тогтоомжийг5. Орон нутгийн хурлын сонгуулийн тухай хууль. -УБ., боловсронгуй болгох нь. Сонгуулийн ерөнхий хороо. - 2007, 56 х. УБ., 2002, 212 х.6. Сонгуулийн төв байгууллагын тухай хууль. -УБ., 2008, 16. Избирательное право и избирательный процесс в 96 х. Российской Федерации. Учебник для ВУЗОВ. Отв.редактор А.В.Иванченко. – М., “Норма”, 1999,7. Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал. –НҮБ. 1948.12.10. стр. 697-774.8. Монгол улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөр. 17. Зарубежное избирательное право. Учебное пособие. -2003.10.24. – М., “Норма”. 2003, 288 с.9. Сонгуулийн хорооны гишүүний ѐс зүйн дүрэм - 18. The International IDEA Handbook of Electoral System 2008.05.06-ны өдрийн УИХ-ын 25 дугаар тогтоол Design. Handbook series. 1/97. Stockholm, Sweden, 1997. 159 p.10. Улсын Их Хурлын сонгууль зохион байгуулж явуулахад холбогдох заавар, журам - 2004. -УБ., 2004, 116 х. 19. Electoral Management Design: The International IDEA Handbook. Stockholm, Sweden, 2006, 372 p. 73

http://www.gec.gov.mn	815
http://gec.gov.mn	74
http://webcache.googleusercontent.com	7
http://www.gec.bb	1

Сонгуулийн тухай зарим ойлголт, товч тайлбар

by GEC Mongolia

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

4 Embeds 897

Statistics