ეკონომიკა და სოფლის მეურნეობა
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

ეკონომიკა და სოფლის მეურნეობა

on

  • 1,940 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,940
Views on SlideShare
1,940
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
17
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

CC Attribution License

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

ეკონომიკა და სოფლის მეურნეობა ეკონომიკა და სოფლის მეურნეობა Document Transcript

  • saqarTvelos ganviTarebis kvleviTi instituti GEORGIAN DEVELOPMENT RESEARCH INSTITUTEსაქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების მიმართულებები ეკონომიკური და სოციალური განვითარება სოფლის მეურნეობის განვითარება თბილისი, 2012 1
  • საქართველოსგანვითარებისკვლევითიინსტიტუტი (GDRI)-დამოუკიდებელი,არაკომერციულიორგანიზაცია, დაფუძნდა 2011 წელს.ინსტიტუტისამოცანაადემოკრატიისგანვითარების, პოლიტიკური, ეკონომიკური,სოციალურიდასხვარეფორმებისხელშეწყობასათანადოკვლევებისადადისკუსიებისმეშვეობით.ვებ-გვერდი: www.gdri.geელ.ფოსტა:gdri@gdri.ge უფასო გამოცემა.ექსპერთა ჯგუფი: თენგიზ შერგელაშვილი დავით ნარმანია თემურ მურღულია შოთა მურღულია ელგუჯა ხოკრიშვილი რევაზ გიგილაშვილი შალვა მექვაბიშვილი მიხეილ თოქმაზიშვილი ვინმე ხომ არ გვრჩება?ან საერთოდ გვინდა?© საქართველოს განვითარების კვლევითი ინსტიტუტი, 2012გამომცემლობა „ნეკერი“, 2012ISBN 2
  • შინაარსინაწილი I.ეკონომიკური და სოციალურ სფეროს პრობლემები და განვითარების ძირითადიმიმართულებები1. ძირითადი მიდგომები და კონცეპტუალური საკითხები 7 1.1. ახალი ეკონომიკური პოლიტიკის უპირატესობები არსებულთან შედარებით 7 1.2. რეალური სექტორი, სტიმულირების პოლიტიკა და განვითარების მდგრადი წყაროები 152. ოჯახის და ინდივიდის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა 25 2.1. ოჯახის სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემატიკა 25 2.2. უმუშევრობა, თვითდასაქმება და დასაქმება 25 2.3. კომუნალური პრობლემები და ტარიფები 27 2.4. საპენსიო უზრუნველყოფა და სოციალურად დაუცველ ოჯახთა ფულადი დახმარება 29 2.4.1. საპენსიო სისტემები შედარებითი ანალიზი 29 2.4.2. რეკომენდაციები საქართველოში საპენსიო რეფორმასთან დაკავშირებით 39 2.4.3. სოციალურად დაცუველ ოჯახთა ფულადი დახმარების სისტემა 42 2.5. ჯანმრთელობის დაცვა 433. ბიზნეს-გარემო და კონკურენციის პოლიტიკა 49 3.1. მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარება 49 3.2. საინვესტიციო პოლიტიკა 51 3.1.2. საინვესტიციო ნაკადები საქართველოში 51 3.2.2. საქართველოში განხორციელებული ინვესტიციების გეოგრაფია 51 3.2.3. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები სექტორების მიხედვით 55 3.2.4. სახელმწიფო საინვესტიციო პოლიტიკა 57 3.3. გადასახადების ადმინიტრირების წესები და საგადასახადო სისტემის სირთულეები 58 3.4. საკრედიტო რესურსების ხელმისაწვდომობა 62 3.5. საკუთრების და გარიგების დაცულობა 66 3.6. გაკოტრების სისტემა 68 3.7. რეალური სექტორის განვითარება 69 3.8. კონკურენცია და მომხმარებელთა ინტერესების დაცვა 71 3.8.1. კონკურენციის პოლიტიკის არსი 71 3.8.2. კონკურენციის პოლიტიკა საქართველოში 72 3.8.3. მომხმარებელთა უფლებების დაცვა 734. მაკროეკონომიკური პოლიტიკა 75 4.1. უცხოური ინვესტიციები და საგადასახდელო ბალანსი 75 3
  • 4.2. გაცვლითი კურსი და ინფლაცია 79 4.3. ფისკალური პოლიტიკა 82 4.3.1. ფისკალური პოლიტიკის პრინციპები და ამოცანები 82 4.3.2. ბიუჯეტის გამჭვირვალობადა ანგარიშვალდებულება 84 4.3.3. ბიუჯეტის დაგეგმვა და მოსახლეობის ჩართვა საბიუჯეტო პროცესში 86 4.3.4. ბიუჯეტის შესრულების პროცესი 88 4.3.5. ანტიციკლური პოლიტიკა 90 4.3.6. ფისკალური დეცენტრალიზაცია 91 4.3.7. სახელმწიფო ვალის მართვა 92 4.3.8. საბიუჯეტო ფონდები 94ნაწილი II.სოფლის მეურნეობის სფეროში არსებული პრობლემები და განვითარებისძირითადი მიმართულებები 951. სოფლის მეურნეობაში არსებული მდგომარეობა და პრობლემები2. აგროსასურსათოპროდუქციისექსპორტ–იმპორტი3. სოფლის მეურნეობის განვითარების ძირითადი მიმართულებები4. მექანიზაცია (აგროსაინჟინრო სერვისი)5. მელიორაცია (ირიგაცია და დრენაჟი)6. სოფლის მეურნეობის დაფინანსება და დაზღვევადანართები 4
  • წინასიტყვაობამიუხედავად „ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ საქართველოში გატარებული რეფორმებისა, ქვეყნისეკონომიკაში კვლავაც არამდგრადი ვითარება და ბევრი გამოწვევაა. ერთის მხრივ, 2005 წლიდანსაგადასახადო გარემოს გაუმჯობესებამ და ბიუროკრატიის შემცირებამ საინვესტიციო ნაკადების დამშპ-ს ზრდა გამოიწვია, მაგრამ მეორეს მხრივ, საკუთრების უფლების დაცვის და სხვა პრობლემებმა,შემდგომ 2008 წლის რუსულმა აგრესიამ, მსოფლიო კრიზისის გავლენამ და ბიზნეს-გარემოშიხელისუფლების ნეგატიურმა ჩარევამ ეკონომიკის მდგრადობა მნიშვნელოვნად შეასუსტა. გაიზარდაქვეყნის საგარეო ვალი, გაუარესდა საგადამხდელო ბალანსის მდგომარეობა და შემცირდასაინვესტიციო ნაკადები. ნომინალური მშპ-ს ფორმალური ზრდა ეკონომიკური განვითარებისწინაპირობად ვერ იქცა, რის გამოც საზოგადოების კეთილდღეობა ბოლო წლებში არგაუმჯობესებულა. პირიქით, გაიზარდა უმუშევრობა და სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფიადამიანების რაოდენობა, ქვეყნის მოსახლეობის 40%-ზე მეტი კვლავ სოციალურად დაუცველია. ესმხოლოდ პრობლემების არასრული ჩამონათვალია და მხოლოდ ზოგადად ასახავს ქვეყნისეკონომიკაში არსებულ მდგომარეობასა თუ ტენდენციებს.ასეთ პირობებში მნიშვნელოვანია, შესწავლილი იქნას ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურიმდგომარეობა და ტენდენციები, მიღწევები და ხელისუფლების მიერ დაშვებული შეცდომები, რათადაისვას სწორი დიაგნოზი სამომავლოდ ეკონომიკის მდგრადი განვითარების უზრუნველსაყოფადდა საზოგადოების კეთილდღეობის შესამჩნევად გასაუმჯობესებლად.ამიტომაც, საქართველოს განვითარების კვლევითმა ინსტიტუტმა, მკვლევარ ეკონომისტთაჯგუფთან ერთად გადაწყვიტა ჩაეტარებინა საქართველოს ეკონომიკაში არსებული მდგომარეობისსამაგიდო კვლევა და მოემზადებინა მოკრძალებული კონცეფცია ქვეყანაში სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის.ნაშრომში მოცემულია საქართველოს ეკონომიკაში არსებული პრობლემები და მათი სიღრმე (მ.შ.იდეოლოგიური პრობლემები), ასევე ხელისუფლების ეკონომიკური პოლიტიკის ნაკლოვანებები დაჩვენეული რეკომენდაციები მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. ნაშრომში ცალკეა გამოყოფილიბიზნეს-გარემოში არსებული მდგომარეობა და ხელისუფლების საინვესტიციო პოლიტიკა,კონკურენციის სფერო და მომხმარებლის უფლებების დაცვის საკითხები. ოჯახის და ინდივიდისპრობლემატიკა, მათი მდგომარეობის გაუმჯობესების გზები და საშუალებები ნაშრომში ასევე ცალკეთავად არის გამოყოფილი. ამ ყველაფერთან ერთად, მოყვანილია ასევე მაკროეკონომიკურისტაბილიზაციის მიმართულებები როგორც ფისკალური, ასევე მონეტარული თვალსაზრისით(საბიუჯეტო სისტემა და საგარეო ვალის პრობლემატიკა, გაცვლითი კურსი და ინფლაცია).თითეულ თემატიკას თან ახლავს რეკომენდაციები, თუ როგორ უნდა გაუმჯობესდეს მდგომარეობაამა თუ იმ მიმართულებით.ქვეყნის მოსახლეობის ნახერზე მეტი აგრარულ სექტორშია დაკავებული და ამ სექტორის წილი მშპ-ში მეათედსაც ვერ აღწევს, ის განსაკუთრებული შესწავლის საგანი უნდა იყოს. ამიტომაც, ჩვენი 5
  • სამუშაო ჯგუფის მიერ შესწავლილი იქნა ასევე საქართველოს სოფლის მეურნეობის მდგომარეობადა ტენდენციები. დეტალური ანალიზი და შესაბამისი რეკომენდაციები ამ გამოცემის მეორენაწილშია წარმოდგენილი. აგრარულ სექტორში პრობლემების გამოკვეთის გარდა, შედარებითღრმადაა მომზადებული რეკომენდაციები სამ უმნიშნელოვანეს თემაზე. ესენია: სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკით უზრუნველყოფა; მელიორაცია; სოფლის მეურნეობის დაფინანსება დადაზღვევა.საქართველოს განვითარების კვლევითი ინსტიტუტი და მკვლევართა ჯგუფი მადლიერებითმიიღებენ ყველა საქმიან შენიშვნას და მოსაზრებას, რაც ემსახურება წინამდებარე დოკუმენტისსრულყოფას და საქართველოს ეკონომიკაში არსებული მდგომარეობის გაუმჯობესებას.საქართველოს განვითარების კვლევითი ინსტიტუტი,მკვლევართა ჯგუფი. 6
  • 1.ძირითადი მიდგომები და კონცეპტუალური საკითხები1.1. ახალი ეკონომიკური პოლიტიკის უპირატესობები არსებულთან შედარებითსაბჭოთა კავშირის დაშლიდან დღემდე, გონივრული და თანმიმდევრული ეკონომიკურიპოლიტიკის დეფიციტი ქართული სახელმწიფოს მუდმივი თანამგზავრია. შედეგად, მსოფლიობანკის მონაცემებით, საქართველო პოსტსაბჭოთა სივრცეშიც კი ქვეყნების იმ მცირერიცხოვან ჯგუფსმიეკუთვნება, რომლებმაც 2010 წლისათვის ერთ მოსახლეზე გათვლილი მთლიანი შიდაპროდუქტის რეალური მოცულობით არა თუ ვერ გადაასწრო 1990 წლის საკუთარ მაჩვენებელს,არამედ მნიშვნელოვნად ჩამორჩა (ნაკლებია 25%-ით). მაშინ, როცა, ამავე პერიოდში ესტონეთშიზრდამ შეადგინა 63%, ლატვიაში - 28%, ლიტვაში - 24%, სომხეთში - 66%, აზერბაიჯანში - 87%. რათქმა უნდა, აზერბაიჯანის გამორჩეული წარმატება შეიძლება „ნავთობის ეფექტად“ იქნესშეფასებული, მაგრამ ნავთობის მწარმოებლები არ არიან არც ირლანდია, რომელმაც კრიზისისფონზეც კი შესძლო ერთ მოსახლეზე გადათვლით მშპ-ს გაორმაგება და არც სამხრეთ კორეა, ზრდის137%-იანი მაჩვენებლით. ორივე ამ ქვეყანამ წარმატებას გააზრებული ეკონომიკური პოლიტიკითმიაღწია. აქვე უნდა ითქვას ისიც, რომ საქართველოში ამ მაჩვენებლის აბსოლუტური მნიშვნელობა1997 წლიდან 2003 წლის ჩათვლით გაიზარდა 70%-ით, ხოლო ანალოგიურ პერიოდში, 2004 დან 2010წლის ჩათვლით, მხოლოდ 36%-ით1.2004 წლის არჩევნებში „ნაციონალურმა მოძრაობის” დაპირებები არსებითად ეყრდნობოდაეკონომიკის სწრაფი მოდერნიზაციისა და მნიშვნელოვანი სოციალური პაკეტის თემატიკას,თუმცახელისუფლებაში მოსვლიდან მოკლე ხანში, „ლიბერტარიანული კურსი“-ს ეგიდით დაიწყოეკონომიკური ექსპერიმენტის განხორციელება, რომელიც საბოლოოდ საკმაოდ შორს აღმოჩნდაროგოც ძირეული მოდერნიზაციის და სოციალური პასუხისმგებლობის, ასევე ლიბერტარიანულიმოდელისაგან.ამ ექსპერიმენტის ძირითადი და ფართოდ აფიშირებული იდეა მდგომარეობდა იმაში, რომ ე.წ.„გარღვევის“ სტრატეგიით ქვეყანა შესძლებდა განვითარების მაღალი ტემპის მიღწევას, რაცსაბოლოოდ საზოგადოებრივი კეთილდღეობის საფუძველი გახდებოდა. თუ რევოლუციურხელისუფლებას მართლაც ჰქონდა გარკვეული ლიბერტარიანული შემართება, ფაქტია რომ იგიძალიან მალე გაუფერულდა, რადგან ნათელი გახდა რომ „ლიბერტარიანული სასწაული“საქართველოში ვერ შედგებოდა. ჯერ ერთი იმიტომ, რომ მსოფლიოში ასეთი პრეცედენტი არარსებობს. თუმცა მთავარი მიზეზი ისაა, რომ 2003 წლიდან დღემდე სრუფლასოვნად დათანმიმდევრულად არანაირი ეკონომიკური პოლიტიკა არ განხორციელებულა. შესაბამისად,მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის მიღმა, რეალური „გარღვევა“ არ შედგა. ეკონომიკასტრუქტურულად კვლავაც პრობლემურ ფაზაში დარჩა - დაუმუშავებელი ან პირველადიდამუშავების ნედლეულის ექსპორტის ამარა2, დარჩა, ხოლო გლობალური კონკურენტუნარიანობისკუთხით არა თუ დაწინაურდა, არამედ საგრძნობლად ჩამორჩა საერთაშორისო თანამეგობრობას,მაკროეკონომიკური სტაბილურობის, ბიზნეს განათლების, ბიზნესის „მოქნილობის“,1 World Development Indicators,The World Bank.2 საქსტატი, სექცია „საქართველოს საგარეო ვაჭრობა“. 7
  • ტექნოლოგიური მზადყოფნის და ინოვაციების დარგში, რის გამოც, საბოლოოდ არა თუინოვაციური, ეფექტიანობაზე ორიენტირებული ქვეყნების სიაშიც კი ვერ მოხვდა3.საზოგადოებრივი ნდობის კრედიტის ამოწურვის ფონზე ხელისუფლებამ სულ უფრო ხშირადდაიწყო ძალადობრივი ზომების გამოყენება და დასავლელ პარტნიორებთან ამ ქმედებებისგამართლების მიზნით დაიწყო პროპაგანდა, რომ ქართული საზოგადოება არ არის მომწიფებულიდემოკრატიისათვის და სწორედ ამიტომ ხელისუფლება იძულებულია იმოქმედოს „ლის თეზისის“თანახმად. აღნიშნული თეზისი, რომლის სახელი სინგაპურის ყოფილი პრემიერის, ლი კვან იუ-სთანაა დაკავშირებული, გულისხმობს, რომ რეფორმების წარმატებას არ სჭირდება დემოკრატია დაიგი ხელის შემშლელიც კი არის. შესაბამისად, ჩნდება ლოგიკური ეჭვი, რომ დეკლარირებულიევროინტეგრაციის მიღმა ხელისუფლების პერმანენტული სწრაფვა „სინგაპურიზაციისაკენ“ძირითადად ავტოკრატიის ხიბლით არის განპირობებული და არა ეკონომიკური მოდელის, რადგანსინგაპურს, რომელიც ქალაქ-სახელმწიფოს წარმოადგენს, ეკონომიკის სრულიად განსხვავებულისტრუქტურა აქვს და იგი ვერანაირად ვერ გახდებოდა ქართული ეკონომიკის განვითარების სამიზნემოდელი.საბოლოოდ, ხელისუფლებამ, ადმინისტრირების სიადვილით, ყველაზე კომფორტულად მიიჩნიაოლიგოპოლიური ეკონომიკური მოდელი, რაც გულისხმობს მონოპოლისტთა ვიწრო წრისდომინირებას ბაზარზე და პრაქტიკულად შეუძლებელია რიგ სახელისუფლებო წრეებთან მჭირდოაფილაციის გარეშე. ამ მოდელის „წარმატებას“ ყველაზე კარგად ჩანს არაელასტიური მოთხოვნისპროდუქტების (მაგ. მედიკამენტების) ფასებში, რომლებიც ვერც რენტაბელობის ანალიზს უძლებსდა ვერც სხვა ქვეყნებთან შედარებას4.შედეგად, „ნაციონალური მოძრაობის“ ეკონომიკური პოლიტიკა საერთოდ შეუთავსებელი გახდა არათუ ლიბერალურ, საერთოდ ნებისმიერ თანმიმდევრულ ეკონომიკურ მოდელთან.იმისთვის, რომ არაეფექტური ეკონომიკური პოლტიკა ფართო განხილვისა და დისკუსიის საგანი არგამხდარიყო, ხელისუფლებამ, რომელმაც მშვენივრად იცოდა მედიის როლი საზოგადოებრივიაზრის ფორმირებაში, შექმნა საკუთარი, ვირტუალური ეკონომიკური მოძღვრება„ულტრალიბერალიზმის“ აბრით და დაიწყო იმის აქტიური პროპაგანდირება, რომ ეს მოძღვრებაყველაზე თანამედროვე და ცივილიზებულია, ხოლო ვინც ამას არ ეთანხმება, „ბნელი“ და„ჩასარეცხი“. სინამდვილეში, „საბაზრო ფუნდამენტალიზმმა“, რომელიც საერთაშორისო წრეებში,2003 წელსაც საკმაოდ არაერთგვაროვან შეფასებებს იმსახურებდა, 2008-ში დაწყებული კრიზისისფონზე სრული კრახი განიცადა, მაგრამ სახელწმიფოს ტოტალური მედია დომინირების ფონზე,საზოგადოების დიდმა ნაწილმა მაინც დაიჯერა, რომ ქვეყანაში მართლაც ეკონომიკური ბუმია დამას ეს ბუმი თუ არ ეხება, თავად არის დამნაშავე.სინამდვილეში, ოლიგოპოლიურმა მოდელმა, ბუნებრივად გამოიწვია მოსახლეობის მნიშვნელოვანინაწილის რეალური მსყიდველუნარიანობის მნიშვნელოვანი შემცირება (რაც, პარალელურად,3 Global Competitiveness Index, World Economic Forum.4 მედიკამენტების ხელმისაწვდომობის ცვლილება 2009-2011 წლებში საქართველოში, საერთაშორისო ფონდი„კურაციო“. 8
  • წლების მანძილზე ეროვნული დანაზოგების კლებით და საბოლოოდ უარყოფით ნიშნულშიგადასვლითაც დადატურდა). ამიტომ სოციალური უკმაყოფილების ნიველირების მიზნითმთავრობა იძულებული გახდა „სიღარიბის დაძლევის“, „დასაქმების“, „ბიზნესის ხელშეწყობის“ დასხვა მსგავსი პროგრამებზე მოეხდინა საზოგადოების ყურადღების ფოკუსირება.მსოფლიოს საზოგადოების ემპირიული გამოცდილება ერთმნიშვნელოვნად გვკარნახობს, რომსიღარიბე არ დაიძლევა მხოლოდ მასთან ბრძოლით, ისევე როგორც უმუშევრობა - დასაქმებისპროგრამებით. ამ პრობლემების სათავე ყოველთვის ეკონომიკურ პოლტიკაშია, ამიტომ მხოლოდძირეული გარდაქმნები და რეალური განვითარება შეიძლება გახდეს სიღარიბის, უმუშევრობის დამრავალი სხვა პრობლემის გადაჭრის წინაპირობა.დღეს მთავრობა აცხადებს რომ ეკონომიკა ვითარდება, მაგრამ რაში გამოიხატება ეს განვითარება?ხელისუფლება, საკუთარ წარმატებას, მსოფლიოში აღიარებული ვერც ერთი მაჩვენებლით ვერადასტურებს: იზრდება მთლიანი შიდა პროდუქტი, მაგრამ არანაირი „გარღვევა“ არ შედგა, ამ მაჩვენებლით საქართველო კვლავაც ბოლო ადგილებზეა მსოფლიო თანამეგობრობაში5, მიუხედავად იმისა, რომ „სწრაფი გარღვევის“ ეგიდით აღებული იქნა დიდი რაოდენობით კრედიტი და გაიყიდა სტრატეგიული მნიშვნელობის სახელმწიფო ქონება; პერმანენტულად უარესდება უმუშევრობის დონე. იმისთვის, რომ 2011 წელს წინა წელზე უკეთესი მაჩვენებელი ჰქონოდა, ხელისუფლებამ სტატისტიკის სამსახურის მეშვეობით ისევ სოფლის მაცხოვრებლები „დაასაქმა“, თუმცა ადვილი მისახვედრია, რამდენად აბსურდულია სოფლად უმუშევრობის 6.5 პროცენტიანი მაჩვენებელი, მაშინ როცა ქალაქებში იგი 27 პროცენტამდეა6. მხოლოდ მიწის ქონა, თუ იგი მინიმალურ შემოსავალსაც კი არ აძლევს მის მფლობელს, ავტომატურად არ ნიშნავს დასაქმებას; ეროვნული დანაზოგები, რომელიც ეკონომიკის განვოთარების ერთ-ერთ უმთავრეს წყაროს წარმოადგენს, პერმანენტულად გამოფიტა იმპორტზე ორიენტაციამ. წლების მანძილზე საქართველოს მოსახლეობა იძულებული იყო უფრო მეტი დაეხარჯა, ვიდრე გამოუმუშავებდა, რამაც დანაზოგების უარყოფით მნიშვნელობებზე გასვლა განაპირობა; საზოგადოების დაბალშემოსავლიანი ფენებისათვის სერიოზულ პრობლემად იქცა ინფლაცია, რომელსაც ოლიგოპოლიურ ბაზარზე მიზანმიმართული სახე მიეცა.ამ ფონზე მთავრობის მიერ დეკლარირებული წარმატებები ბევრ ეჭვსა და ლოკიკურ კითხვასბადებს: რამდენად ადექვატურია მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის ტემპი იმ რესურსთანმიმართებაში, რომელიც ამისათვის დაიხარჯა; რამდენად მდგრადია განვითარების დინამიკამნიშვნელოვანი მაკროეკონომიკური რისკების ფონზე; რატომ არ ასახელებს მთავრობა მისიწარმატებების შეფასებისათის აუცილებელ სამიზნე ინდიკატორებს და მხოლოდ პროცესებისდეკლარირებით შემოიფარგლება.5 World Development Indicators, The World Bank.6 საქსტატი, სექცია „დასაქმება“. 9
  • რიგ შემთხვევებში მთავრობის წარმატებები ციფრებით მანიპულირების პირდაპირი შედეგია:მაგალითად, ფართოდ იქნა აფიშირებული 2012 წლის აპრილში სურსათის ფასების 8 პროცენტიანიშემცირება, თუმცა ყურადღების მიღმა დარჩა ის ფაქტი, რომ 2011 წელს, წინა წელთან შედარებითიგივე პროდუქტები 28 პროცენტით გაძვირდა და 2012-შიც რეალურად ფასები კვლავაც 18პროცენტით უფრო ძვირი დარჩა ვიდრე 2010 წელს იყო.მოქმედი ეკონომიკური პოლიტიკის მთავარი პრობლემა გახდა ის, რომ სახელმწიფომ საერთოდუარი განაცხადა საზოგადოების ინტერესებზე ორიენტირებულ მთელ რიგ ორგანულ ფუნქციებზე: ჯანსაღი და კონკურენტული ბიზნეს გარემოს ფორმირებაზე; სოციალურ პასუხისმგებლობაზე; საზოგადოებრივი ინტერესების დაცვაზე - სამომხმარებლო უფლებების, სურსათის უსაფრთხოების, საზოგადოებრივ რესურსებთან თავისუფალი წვდომისა და რიგი სხვა საყოველთაოდ აღიარებული ფუნქციების იგნორირებით.ეკონომიკური პოლიტიკის არსებითმა ხარვეზებმა, რაც ხშირად არაკომპეტენტურობით, ზოგჯერ კიმიზანმიმართული ქმედებებით იყო განპირობებული, გამოიწვია სისტემური რესურსებისირაციონალური გახარჯვა ისე, რომ ქვეყანამ არა თუ ვერ შესძლო ეკონომიკის სტრუქტურაშიძირეული გარდატეხის შეტანა, არამედ, რეალურად დადგა „სიღარიბის ხაფანგის“ საფრთხის წინაშე.შესაბამისად, შექმნილი მდგომარეობა საჭიროებს ძალიან სწრაფ და გადამჭრელ ზომებს ამ ხაფანგისთავიდან აცილების მიზნით.თეორიული თვალსაზრისით სწრაფი „გარღვევის“ არაერთი მეთოდოლოგია არსებობს და როგორცზემოთ ავღნიშნეთ, სხვადასხვა ქვეყნებმა წარმატებას სხვადასხვა გზებით მიაღწიეს, მაგრამდღევანდელ ქართულ რეალობაში, ყველა იმ მოცემულობის გათვალისწინებით, რომელთაგათვალისწინება ახალ მთავრობას მოუწევს, არჩევანი არც ისე დიდია.კერძოდ, რიგი ქვეყნების სწრაფი წარმატება დაკავშირებულია გარკვეული „ბონუსების“ გონივრულდა ეფექტიან გამოყენებასთან. ზოგჯერ ასეთი ბონუსს ბუნებრივი რესურსები წარმოდგენდა, რიგშემთხვევაში ხელსაყრელი გეოპოლიტიკური მდებარეობა ან ისტორიულ-კულტურულიფაქტორები.საქართველოში, გეოპოლიტიკური, აკადემიური, ეკონომიკური, ეკოლოგიური და მრავალი სხვაპოლიტიკის უხეში ხარვეზების გამო, მხოლოდ ამგვარ „ბონუსებზე“ აქცენტი არა თუ შეცდომა,არამედ დამღუპველიც კი იქნება. ჩვენს შემთხვევაში, რეალური გარღვევა მაღალი დონისგანათლებისა და რაციონალური ინოვაციის სინთეზის გარეშე ვერ შედგება, თუმცაგასათვალისწინებელია ისიც, რომ „გლობალური კონკურენტურნარიანობის ინდექსი“ ორივეაღინშნული კომპონენტის მიხედვით ძალიან საგანგაშო მდგომარეობაზე მიგვითითებს,განსაკუთრებით, სწორედ „ვარდების რევოლუციის“ შემდგომ პერიოდში . 7ახალი ეკონომიკური პოლიტიკის ჩვენეული ხედვა ცალსახად აღიარებს ლიბერალიზმისსაყოველთაო პრინციპებს და მნიშვნელოვანწილად იზიარებს „ახალი სტრუქტრული ეკონომიკის“7 Global Competitiveness Index, World Economic Forum. 10
  • კონცეფციას8 საკვანძო პრიორიტეტების ფორმირების ნაწილში.აღნიშნული თეორია ფართოგამოხმაურებას9 ჰპოვებს დასავლეთის აკადემიურ და პოლიტიკურ წრეებში იმ ფონზე, რომ 2008წელს დაწყებულმა გლობალურამ კრიზისმა ნათლად აჩვენა მსოფლიოს საბაზროფუნდამენტალიზმის „შედეგები“, რაც განსაკუთრებით მკაფიოდ მცირე ქვეყნებში გამოჩნდა. ამიტომმიგვაჩნია, რომ ქვეყანაში განვითარების გრძელვადიანი და სტაბილური პროცესისუზრუნველსაყოფად აუცილებელია შემდეგი პრინციპების დაცვა: სისტემური ტრანსფორმაციის საწყის ეტაპზე, სახელმწიფოს საკვანძო როლი ენიჭება. ამიტომ, საზოგადოებრივი კონსესუსის საფუძველზე ყალიბდება განვითარების სტრატეგია, რომელიც მოიცავს განვითარების საკვანძო მიზნებს, ამ მიზნების შესაბამის ობიექტურ ინდიკატორებს და რეფორმების ჩარჩოს. ყველა შემდგომი საკანონმდებლო ინიციატივა განიხილება განვითარების სტრატეგიასთან შესაბამისობის კონტექსტში. ასევე, განვითარების სტრატეგიის ფარგლებში განისაზღვრება ყველა იმ ფუნქცია, რომელთა არსებობა აუცილებელია სტაბილური განვითარების ან საზოგადოებრივი კეთილდღეობისათვის. ტრანსფორმაციის სხვადასხვა ეტაპზე, აღნიშნული ფუნქციები შეიძლება დინამიურად გადანაწილდეს სახელმწიფოს, კერძო ბიზნესსა და სამოქალაქო საზოგადოებას შორის; ეკონომიკის სტრუქტურული მოდერნიზაცია, რომლის მიზანია ქვეყნის გლობალური კონკურენტუნარიანობის უზრუნველყოფა, ემყარება ქვეყნის შედარებითი უპირატესობების გონივრულ გამოყენებას პრიორიტეტების სუბიექტური და დირექტიული განსაზღვრის ნაცვლად. გრძელვადიან პერსპექტივაში, ასეთმა მიდგომამ, გრძელვადიან პერსპექტივაში, ობიეტურად უნდა განაპირობოს რიგ სტრატეგიულ დარგებშიიმპორტის ჩანაცვლებაც; სახელმწიფო ახორციელებს გლობალური რისკების მართვას საკუთარი აქტივების ოპტიმალური განკარგვისა და რეზერვების ფორმირების საშუალებით. ანიჭებს რა უპირატესობას პროფილაქტიკას და პრევენციას რეაგირებასთან მიმართებაში, არ უარყოფს საკუთარ როლს როგორც გარე, ასე შიდა შოკებთან გამკლავების საქმეში. ამ პოლიტიკის ნაწილია ფისკალური სტიმულირება ეკონომიკური ციკლების დაღმავალ ეტაპებზე; სახელმწიფო უზრუნველყოფს სამართლიანი, თავისუფალი და კონკურენტული საბაზრო გარემოს ფორმირებას. ხელს უწყობს თანამედროვე და მოქნილი ინფრასტრუქტურის ჩამოყალიბებას, რომელიც თანაბრად ხელმისაწვდომია ყველა ეკონომიკური აგენტისათვის; ეკონომიკური პოლიტიკა ეფუძნება მდგრადი განვითარების პრაგმატულ მოდელს. შესაბამისად, პრინციპული მნიშვნელობა ენიჭება ადამიანური, ფინანსური და რეალური კაპიტალის აკუმულაციას, ასევე, ამოწურვადი რესურსების ადექვატურ რეგენერაციას.ამ პრინციპების ფაქტიური რეალიზაცია გულისხმობს ღონისძიებათა ფართომასშტაბიან გეგმას,რომელიც თავისი არსით განსხვავდება დამოუკიდებლობის პერიოდში შექმნილი ყველასამთავრობო პროგრამისაგან, რადგან მიზნად ისახავს ეკონომიკის ფართომასშტაბიან8 Justin Yifu Lin, 2011. "New Structural Economics: A Framework for Rethinking Development," World Bank ResearchObserver, Oxford University Press, vol. 26(2), pages 193-221.9 Robert Wade, 2011. "Why Justin Lins Door-Opening Argument Matters for Development Economics". LSE GlobalPolicy Journal Vol 2, No 1. p115-116. 11
  • რესტრუქტურიზაციას და მოიცავს ამ პროცესისათვის აუცილებელი რესურსების რეალურშეფასებას. ასევე, ეკონომიკური და მართვის დისციპლინების ყველაზე მოწინავე მიღწევებზედაყრდნობით იქმნება სამიზნე ინდიკატორების დინამიური სისტემა, რომელიც საშუალებას იძლევაგანსხვავებულ ჭრილში და ამასთან, ძალიან ზუსტად იქნას შეფასებული რეფორმის შედეგიანობა დამთლიანად განვითარების პროცესის წარმატებები.დღევანდელი ეკონომიკური პოლიტიკის იდეოლოგიებისაგან განსხვავებით, ჩვენ არ ვთვლით, რომერთ მოსახლეზე გათვლილი მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდა არის განვითარების მიზანიც დაინდიკატორიც10. ჩვენ სრულად ვაცნობიერებთ, რომ მშპ-ს ზრდა ავტომატურად არ განაპირობებსსაზოგადოების კეთილდღეობის გაუმჯობესებას11 თუ არ მოხდა მისი სარგებლიანობის„ინტენსიფიცირება“12 - თუ არ დაიძლია შემოსავლების განაწილების მაღალი უთანაბრობა დაეკონომიკის წარმატება ყველა ოჯახში არ შევიდა; თუ ბაზარი არ განთავისუფლდამონოპოლისტებისაგან , 13 რომლებიც ერთი მხრივ ხელს უშლიან თავისუფალ სამეწარმეოინიციატივას და ამავდროულად, პირველადი მოხმარების საქონელსა და მომსახურებაზეარარეალური ფასების დაწესებით ითვისებენ შინამეურნეობების შემოსავლების მნიშვნელოვანნაწილს; თუ საჯარო ფინანსების მართვაში არ დამკვიდრდა ეფექტიანობისა და გამჭვირვალობისთანამედროვე სტანდარტები და საზოგადოების მიერ გადახდილი გადასახადები მაქსიმალურადოპტიმალური სახით არ დაიხარჯა; თუ სახელმწიფო აქტივები, რომლებიც საზოგადოებრივ ქონებასწარმოადგენს, კვლავ არ ჩადგა საზოგადოებისავე სამსახურში ისედაც მძიმე სოციალური ტვირთისშემსუბუქების მიზნით; თუ ოჯახი, ხარისხიანი დასაქმება, განათლება და ჯანდაცვა არ გახდებაგანვითარების სტრატეგიის პრიორიტეტები.მსოფლიოს ყველა წამყვანი ქვეყანა, რომელიც დღისათვის გაერთიანებულია ეკონომიკურიგანვითარებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციაში (OECD), არ ინტერესდება მხოლოდ მთლიანიშიდა პროდუქტის მაჩვენებლით. ამ ქვეყნებში მთავრობა მოსახლეობას ეკითხება, თუ რამდენადკმაყოფილია საბინაო პირობებით14, შემოსავლების დონით, სამსახურით, საცხოვრებელიინფრასტრუქტურით, განათლებისა და ჯანმრთელობის ხარისხით, მმართველობის ეფექტურობითდა იმასაც კი, თუ რამდენად ახერხებს მოქალაქე თანაბრად გაანაწილოს საკუთარი დრო სამსახურსადა პირად ცხოვრებას შორის. გასაკვირი არაა, რომ დღეისათვის, განვითარებული ქვეყნები, 1000-მდეობიექტური და სუბიექტური ინდიკატორის მონიტორინგით ცდილობენ რეალური განვითარებისხარისხის დადგენას15.10 „ნაციონალური მოძრაობის“ მიერ ფორმირებული ყველა მთავრობის პროგრამებში მშპ წარმოადგენსეკონომიკური პროგრესის მთავარ და უმეტეს შემთხვევაში, ერთადერთ საზომს.11 Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress. 2009. Report by the Commission.http://www.stiglitz-sen-fitoussi.fr/12 მნიშვნელოვანწილად დაკავშირებულია ამარტია სენის „შესაძლებლობათა“ კონცეფციასთან. Amartya Sen,1985. Commodities and Capabilities. Oxford: Oxford University Press.13 UNCTAD, 2008. "The effects of anti-competitive business practices on developing countries and their developmentprospects". UN Press.14 Better Life Index, OECD.15 World Development Indicators, The World Bank. აგრეთვე, EU Beyond GDP project. 12
  • შესაბამისად, განვითარების სტრატეგია წარმოუდგენელია მისი სამიზნე ინდიკატორებშისრულფასოვანი აღწერის გარეშე. ამასთან ინდიკატორების როგორც სტრუქტურა, ასევეოპტიმალური მაჩვენებლები, დინამიურ კავშირში უნდა იყოს მიმდინარე ეკონომიკურგამოწვევებთან და საზოგადოებრივი კეთილდღეობის რეალურ სურათს უნდა ასახავდეს.ცხადია, რომ სამიზნე პარამეტრების სიმრავლე გულისხმობს ამ პარამეტრებისაკენ სწრაფვისფუნქციის არსებობასაც. თუმცა ახალი ეკონომიკური პოლიტიკის მიზანი არაა ყველა ამ ფუნქციისშესრულება სახელმწიფომ აიღოს საკუთარ თავზე. პირიქით, ჩვენი ურყევი რწმენით, ყველა ისფუნქცია, სადაც კერძო ინიციატივა უფრო მეტ ეფექტიანობას, ენერგიას და ინიციატივასგანაპირობებს, ცალსახად უნდა გაიმიჯნოს საჯარო ადმინისტრირების სივრცისაგან. მეორე მხრივ,მიგვაჩნია, რომ უარის თქმა თავისუფალი კონკურენციის ხელშეწყობის, მომხმარებელთაუფლებების დაცვის, სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფის და მით უმეტეს სოციალურიპასუხისმგებლობის ფუნქციებზე პირდაპირ მიუთითებს მთავრობის მიერ საზოგადოებისინტერესების იგნორირებაზე.მოქმედი ეკონომიკური პოლიტიკის მიერ გაუქმებული ფუნქციების აღდგენა, ისევე როგორცარსებული და დამახინჯებული ფუნქციების ოპტიმიზაცია შეუძლებელია ძირეულიინსტიტუციონალური რეფორმის გარეშე. პროსახელისუფლო პროპაგანდა მოქმედ საჯარომოხელეებს უმტკიცებს, რომ ინსტიტუციონალური რეფორმა ყველა მათგანის უსაფუძვლოდათხოვნას ნიშნავს. მართლაც, ასეთი ქმედება ხშირად ჰქონდა ადგილი იყო „ვარდებისრევოლუციის“ შემდგომ პერიოდში, მაგრამ ჩვენ პრინციპულად მიგვაჩნია საჯარო სამსახურშიკომპეტენტური გადაწყვეტილების უფლებამოსილების დაბრუნება, თანაც ისე, რომ მოხელემუდმივად შიშის ქვეშ არ იყოს კანონიერი ქმედებების გამო. საჯარო სამსახურის საზოგადოებრივისარგებლიანობის ამაღლების აუცილებლობასთან დაკავშირებული ჩვენი პოზიცია, უპირველესყოვლისა სწორედ საჯარო მოხელეთა მიერ ინფორმირებული, კომპეტენტური და დამოუკიდებელიგადაწყვეტილებების მიღების სტიმულირებაში გამოიხატება.დღეს არსებული საგანგაშო რეალობისაგან განსხვავებით, ინსტიტუციონალური რეფორმის ჩვენიხედვა ნიშნავს ევროპული ტიპის ინსტიტუტებისაკენ სწრაფვას. რა თქმა უნდა ჩვენი მიზანი არ არისევროკავშირთან სრული სისტემური იდენტურობა (რადგან ტოტალური უნიფიცირებაევროკავშირშიც არ არსებობს), მაგრამ ევროინტეგრაცია გრანტების მისაღებად განხორციელებულიფასადური ცვლილებები არ და ვერ იქნება - ჩვენი მიზანია საქართველო ევროპული ოჯახისსრულფასოვანი წევრი გახდეს.განვითარების სტრატეგიის ფორმირებისას ჩვენ სრულად ვაცნობიერებთ იმ ორგანულ რისკებს,რომლებიც გეოპოლიტიკური თუ გლობალური ეკონომიკური რეალიებით არის გამოწვეული,მაგრამ მოქმედმა ეკონომიკურმა პოლიტიკამ შექმნა პრობლემები, რომლებიც არის ორგანულიხასიათის. პირველ რიგში, იმპორტზე ორიენტირებულმა ეკონომიკურმა პოლიტიკამ განაპირობადანაზოგების საგანგაშო გამოფიტვა და ხანგრძლივი დროით უარყოფით ნიშნულში გადასვლაც კი,რაც იმას ნიშნავდა, რომ საზოგადოება იმაზე მეტს ხარჯავდა ვიდრე გამოიმუშავებდა. ფაქტიურადმთავრობამ მიზანმიმართულად შეუწყო ხელი „სამომხმარებლო საზოგადოების“ შექმნას. ჩვენიპრინციპული ამოცანაა მოზმარებაზე ორიენტაცია (კონსუმერიზმი), შეიცვალოს დაგროვებაზე 13
  • ორიენტაციით. ცხადია, რომ ამისათვის პრინციპულად მნიშვნელოვანია დაიძლიოსარასტაბილურობის განცდა საზოგადოებაში და შეიქმნას ერთმნიშვნელოვანი გარანტიები.ასევე, პრინციპულად მნიშვნელოვანია, რომ მოწინავე კომპეტენციის და სამეცნიერო კვლევებისდეფიციტი, რაც განათლების სისტემის არათანმიმდევრულმა რეფორმირებამ და განსაკუთრებით,სამეცნიერო ინსტიტუტებზე მიზანმიმართულმა შეტევამ განაპირობა, სწრაფად და ეფექტურადიქნეს დაძლეული. მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის ყოველწლიური კვლევა - „გლობალურიკონკურენტუნარიანობის ინდექსი“, უკვე რამდენიმე წელია საქართველოს უმთავრეს პრობლემადსამუშაო ძალის დაბალ კომპეტენციას ასახელებს, ხოლო უმაღლესი განათლების, ინოვაციების,სამეცნიერო კვლევებისა და „ინტელექტის გადინების“ კუთხით, ტრადიციულად არასახარბიელორეიტინგი გვაქვს16.ყველაფერი ეს გაცილებით უფრო მეტად აფერხებს რეალურ ინვესტორებს, ვიდრე ბიზნესისგასახსნელად საჭირო დღეების რაოდენობა. ამ პრობლემების შეძლებისამებრ სრაფად მოგვარებისღონისძიებები მოიცავს როგორც საზღვარგარეთ მყოფი ინტელექტუალებისათვის დაბრუნებისპირობების შექმნას, ასევე, რაც კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, ფართომასშტაბიანი გადამზადებისპროცესებს.მიუხედავად იმისა, რომ საკვანძო რისკები და პრობლემები უკვე ცნობილია და გააზრებული,ცხადია, რომ ყველა შესაძლო რისკის იდენტიფიცირება დაგეგმვის ეტაპზე შეუძლებელია. მაგრამარსებული ეკონომიკური პოლიტიკისაგან განსხვავებით, რომელიც „ხანძრების ჩაქრობის“უსასრულო ციკლში გაიჭედა, ჩვენი სტრატეგია გულისხმობს რისკების მართვის სრულფასოვანმექანიზმს, რომელიც ეფუძნება ინდიკატორთა სისტემას და რომლის მიზანია შოკებისპროფილაქტიკა და პრევენცია. თუმცა ისეთ შემთხვევებშიც კი, როდესაც პროგნოზირების სისტემავერ შესძლებს რისკის წინასწარ იდენტიფიცირებას, რეზერვების სისტემა საშუალებას მოგვცემს თუმთლიანად ვერა, ნაწილობრივ მაინც გავანეიტრალოთ, როგორც შიდა, ასევე გარე შოკები.მიგვაჩნია, რომ მოქალაქისათვის, რომელიც ბოლო 20 წლის მანძილზე დაუსრულებელიეკონომიკური რეფორმებისა და ექსპერიმენტების მძევლად იქცა, უმთავრესი მნიშვნელობა აქვს თურამდენად სწრაფად განხორციელდება შეთავაზებული ცვლილებები და რაც მთავარია, რა შედეგებსმოიტანს ისინი. „რა იქნება პირველი ნაბიჯი“ საკმაოდ რთული კითხვაა ნებისმიერი სამოქმედოგეგმის შემუშავებისას, თუმცა პრობლემები რომლებიც დღეისათვის ქვეყანაში დაგროვდა,პირდაპირ მიგვითითებს სტრუქტურული რეფორმის გადაუდებელ ამოცანებზე: რეფორმების კოორდინაციის ცენტრის ჩამოყალიბება, რომელიც საზოგადოების აქტიური ჩართულობით განახორციელებს განვითარების სტრატეგიის სრულყოფას, ინდიკატორების სისტემის ჩამოყალიბებას და დარგობრივი რეფორმების განვითარების სტრატეგიასთან შესაბამისობის მონიტორინგს; ბიზნეს-გარემოს გაჯანსაღების ღონისძიებათა კომპლექსი, რომელიც მოხსნის ყველაზე აქტუალურ პრობლემებს. ამ კუთხით ორი უმთავრესი ინიციციატივა იქნება სასამართლოში ბიზნეს-დავების პალატის შექმნა, სადაც მოსამართლეები თემატურ მომზადებას გაივლიან16 Global Competitiveness Index, World Economic Forum. 14
  • და პარლამენტში დეპუტატთა „სწრაფი რეაგირების“ ჯგუფის შექმნა, რომლიც დაჩქარებული წესით გაიტანს სესიაზე განსახილველად სადაო დეფინიციებს და ძალიან მჭირდო ვადებში უზრუნველყოფს ორმაგი და არაცხადი მნიშვნელობის მქონე მუხლების გასწორებას; სახელმწიფოს ხელთ არსებული ინფორმაციის კონსოლიდაციისა და დახვეწის მიზნით საჯარო მონაცემთა ცენტრალური საცავის შექმნა. ასევე სტატისტიკური მონაცემების რეალობასთან მიახლოების მიზნით, საყოველთაო აღწერისათვის მზადება, მათ შორის მცირე ჯგუფებში ტესტირების გზით. (ორივე შემთხვევაში ვითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ ამ კუთხით გარკვეული სამუშაოები უკვე გაწეულია); შემდეგი სპეციალური ჯგუფების დაუყოვნებლივ ამოქმედება: o ფუნქციონალური და ინსტიტუციონალური ცვლილებების მოსამზადებელი ჯგუფები რომლთა მიზანი იქნება 4 წლიანი სამოქმედო გეგმის ჩამოყალიბება; o სახელმწიფო აქტივების მართვის ჯგუფი, რომელიც უზრუნველყოფს სახელმწიფო აქტივების იდენტიფიკაციას და მათი ოპტიმალური მართვის პროცესს; o ფისკალური ოპტიმიზაციის ჯგუფი, რომელიც იმუშავებს რეზერვების მოძიებაზე, ბიუჯეტის როგოც შემოსულობების, ასევე გადასახდელების ნაწილში; o ინტელექტუალური რესურსების ჯგუფი, რომელიც იმუშავებს პროფესიონალური გადამხზადების საკითხებზე და ასევე, მოახდენს უცხოეთში მყოფი ქართველი პროფესიონალების მოძიებას; რისკების მართვის სისტემის შექმნა, რომელიც რეფორმების კოორდინაციის ცენტრთან კავშირში მოახდენს მიმდინარე პროცესების რისკების ანალიზს და უზრუნველყოფს რეფორმების პროცესის ოპტიმიზაციას.პირველ წელს გაწეული მოსამზადებელი სამუშაოებიმნიშვნელოვანწილად წარმოაჩენს პრობლემისრეალურ სიღრმეს, რომელიც რეალური სტატისტიკის არარსებობისა და მთავრობის მიერ საკუთარიაქტივობების უკანონო გასაიდუმლოების გამო ჯერაც არ არის სრულად გამოვლენილი. მომდევნოპერიოდში უზრუნველყოფილი უნდა იქნას რეფორმის გააზრებული და თანმიმდევრულიმიმდინარეობა, რომლის ფარგლებშიც უნდა მოხდესუკეთესი ეკონომიკური განვითარების მიღწევა.1.2. რეალური სექტორი, სტიმულირების პოლიტიკა და განვითარების მდგრადი წყაროები„ვარდების რევოლუციის“ შემდგომ პერიოდში, სახელმწიფომ ერთის მხრივ მნიშვნელოვნადგააუმჯობესა საგადასახადო ადმინისტრირება და, აგრეთვე, გაცილებით მეტი უცხოური კრედიტიდა გრანტი ასახა ბიუჯეტში, ვიდრე წინა პერიოდში. ამან გამოიწვია ბიუჯეტის მრავალჯერადიზრდა და ასევე საგარეო დავალიანებების მნიშვნელოვანი ზრდა. მეორეს მხრივ, სახელმწიფოს მიერჩატარებულმა პრივატიზაციის პროცესმა და ასევე უცხოური კაპიტალის შემოსვლამ, რომელიცუმეტეს წილად წარმოადგენდა აქტივების ერთი ხელიდან მეორე ხელში გადანაცვლებას დაფოკუსირებული იყო ეკონომიკის ორ, სამ სექტორზე (მშენებლობა, ვაჭრობა, ფინანსური სექტორი)იყო კიდეც გარკვეული ზრდის მასტიმულირებელი ფაქტორი. ასევე, კომერციული ბანკების მიერ,თითქმის, ათჯერ გაიზარდა ამ წლების განმავლობაში ეკონომიკის დაკრედიტება, ძირითადად, 15
  • უცხოეთიდან შემოსული საკრედიტო რესურსების საშუალებით. ეს ნიშნავს იმას, რომ ეკონომიკურიზრდის ყველა ფაქტორის აბსოლუტური უმრავლესობა იყო საგარეო, უმეტეს წილად, ატარებდაფინანსური ინექციების როლს და მოწყვეტილი იყო ეკონომიკის რეალურ სექტორს. ფინანსურიინექციების ძალზედ მცირე ნაწილი იქნა მიმართული ისეთ სფეროებში, რომელიც წარმოებისმოცულობის გაფართოვებაზე/წარმოების ზრდაზე იქნებოდა ორიენტირებული და ძირითადადგანაპირობა მოხმარების ტემპების ზრდა გაცილებით მეტად, ვიდრე ეკონომიკის წარმოების უნარისზრდა. თუ მოხმარებას უფორო მკვეთრად ვზრდით, ვიდრე საწარმოო შესაძლებლობებს,აუცილებელ კანონზომიერებას წარმოადგენს, რომ ეს პოლიტიკა მიგვიყვანს ჩიხამდე და, ასევე,სხვადასხვა ტიპის კრედიტორულ დავალიანებებამდე, როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე მისფარგლებს გარეთ, რადგან თვითონ ეს მოხმარება უმეტესწილად უზრუნველყოფილია ქვეყნისდავალიანებების ზრდით, და არა მწარმოებლურობის. კიდევ ერთი მახასიათებელი ჩვენიეკონომიკისა არის ის, რომ მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმპორტის მოცულობა ექსპორტთანშედარებით, რის გამოც უცხოური ინექციების და შემოსული სახსრების შემოსული ნაწილი ისევუცხოეთში გაიწოვა იმპორტის გზით ისე, რომ ქვეყნის რეალურ სექტორზე მნიშვნელოვანი კვალი არდაუტოვებია. ეს განსაკუთრებით შეეხება ვაჭრობის, მშენებლობის, ფინანსური სექტორის დასახელმწიფო სექტორის ხარჯების ცალკეულ მსხვილ მიმართულებებს.როდესაც ეკონომიკური განვითარებაზე ვსაუბრობთ, უპირველეს ყოვლისა, მნიშვნელოვანია, თურამდენად გაიზარდა ქვეყნის უნარი აწარმოოს მეტი სასოფლო-სამეურნეო, სამრეწველო საქონელიდა მომსახურება. არც სახელმწიფო პოლიტიკა, არც უცხოური ინვესტიციები და არც კომერციულიბანკების მიერ გამართული საკრედიტო დაფინანსება არ ითვალისწინებდა სოფლის მეურნეობისგანვითარებას. შესაბამისად, საქართველოს რეგიონების აბსოლუტურ უმრავლესობაში, სადაცმოსახლეობის 47% ცხოვრობს და სამუშაო ძალის 54%, რომლებიც დაკავშირებულნი არიანუშუალოდ სოფლის მეურნეობასთან, მდგომარეობა გაუარესდა. დღეს დამუშავებულია გაცილებითნაკლები სასოფლო სამეურნეო სავარგულები (1990 წელს ნათესი კულტურების ფართობი შეადგენდა701.9 ათ. ჰა-ს, 2000 წელს - 610.8 ათ. ჰა-ს და 2008 წელს - 329.3 ათ ჰა-ს), ვიდრე რამდენიმე წლის წინდა დღეს იწარმეობა გაცილებით ნაკლები სოფლის მეურნეობის პროდუქცია (2011 წელს 2003წელთან შედარებით ფულად გამოხატულებაში (ოფციალური ინფლაციის გათვალისწინებით) 20 %ით ნაკლები პროდუქცია იქნა წარმოებული სოფლის მეურნეობაში და ეს კლებადი ტენდენციაგრძელდება ყოველწლიურად და ამასთან ინფლაციის უფრო ადექვატური ასახვის შემთხვევაშიშემცირება სავარაუდოდ უფრო მეტია), ვიდრე რამდენიმე წლის წინ, ხოლო სურსათის მოხმარებაშიმნიშვნელოვნად გაზრდილია იმპორტირებული პროდუქციის წილი სამამულო პროდუქციასთანშედარებით. მხოლოდ ეს ფაქტორიც კი საკმარისია, ითქვას, რომ, სულ მცირე, მოსახლეობისნახევრისთვის „ეკონომიკურ ზრდას“ მდგომარეობა არ გაუმჯობესებია და, პირიქით, გააუარესა. ამისთქმის საფუძველს იძლევა, აგრეთვე, ის გარემოება, რომ ეკონომიკის სხვა სექტორებში, კერძოდ,მრეწველობაში არ დაფიქსირებულა მნიშვნელოვანი განვითარება (რეალურად ქართულიმრეწველობა ისევ რამდენიმე საბჭოთა პერიოდიდან შემორჩენილ საწარმოს მოიცავს მათ შორისფეროშენადნობები ზესტაფონში, ოქროს და სპილენძის წარმოება ბოლნისში, „აზოტის“ ქარხნისპროდუქცია რუსთავში და ა.შ.). ასევე მნიშვნელოვანია შრომის ბაზარზე ჩამოყალიბებულიტენდენცია, რომელიც უმუშევრობის ზრდას, თვითდასაქმებულების და დაქირავებულების 16
  • არსებული პროპორციის ტენდენციის შენარჩუნებას გულისხმობს. შესაბამისად, „ეკონომიკურიზრდა“, მზარდი უცხოური ინვესტიციები და „წარმატებული“ რეფორმები არ აისახა დასაქმებასა დაწარმოების მოცულობის ზრდაში და ადამიანთა სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესებაში.პოსტ-საბჭოთა ქვეყნისთვის განსაკუთრებით და საერთოდ ნებისმიერი ქვეყნისთვის უცხოურიინვესტიციები წარმოადგენს ეკონომიკური განვითარების ერთ-ერთ მთავარ განმსაზღვრელფაქტორს. იმ პირობებში, როდესაც შიდა შემოსავლები მწირია და, შესაბამისად, დანაზოგებიცმცირეა, ახალი კაპიტალის ფორმირების უმთავრეს წყაროს, სწორედ, უცხოეთიდან შემოსულიინვესტიციური ნაკადები უნდა წარმოადგენდეს. ინვესტიციებში იგულისხმება ნებისმიერიუცხოეთიდან შემოსული ფინანსური ნაკადი, რომელიც ცალკეული აქტივის შეძენასა და შექმნასუკავშირდება. სამწუხაროდ, ბოლო წლებში საქართველოში შემოსული ინვესტიციების უმეტესინაწილი დაკავშირებულია პრივატიზაციასთან, კერძო აქტივების მესაკუთრის ცვლილებასთან დანაკლებად, მწარმოებლური აქტივების შექმნასთან მრეწველობასა და სოფლის მეურნეობაში.სახელმწიფომ ხელსაყრელი გარემო უნდა შექმნას, როგორც შიდა, ასევე უცხოურიინვესტიციებისთვის, რაც გულისხმობს ინვესტიციების დაცულობის, სტაბილური დაპროგნოზირებადი ბიზნეს გარემოს ფორმირებას. ხოლო ის, თუ რამდენად დივერსიფიცირებულიიქნება ეს ინვესტიციები და რამდენად განთავსებული გრძელვადიანი ხასიათის მქონე პროექტებშირეალურ სექტორში, მოკლევადიანი და, ხშირად, სპეკულაციური ინვესიციების ნაცვლად,უშუალოდ იქნება დაკავშირებული იმაზე, თუ როგორი საერთო ეკონომიკური პოლიტიკა იქნებასაქართველოში. უცხოური ინვესტიციების მოცულობის მუდმივი ზრდა, მისი სტრუქტურისგაფარდოვება და მისგან მიღბული კონკრეტული ეკონომიკური შედეგები, მათ შორის, მისიზეგავლენა დასაქმების დონეზე, წარმოადგენს არამარტო მთავარ წყაროს ქვეყნის განვითარებისა,არამედ სარკეს იმ პოლიტიკისას, რომელიც ეკონომიკაში ტარდება. ამასთანავე, აღსანიშნავია, რომუცხოური ინვესტიციების პარალელურად უნდა ვითარდებოდეს შიდა ინვესტიციები, უნდაიზრდებოდეს დანაზოგები და რეინვესტირება, რადგან ანომალიური იქნება მდგომარეობა თუინვესტიციებისთვის ხელსაყრელი გარემო არის უნცხოელებისათვის და ნაკლებად ხელსაყრელი,შიდა ინვესტორებისათვის.საქართველოშიშეინიშნებადანაზოგებისძალზედდაბალიდონე, რომლითაცსაქართველოამჟამადსხვაპოსტსაბჭოთა ქვეყნებსაც კი ჩამორჩება.საგარეოფინანსური დახმარებები და სხვა ფინანსურიინექციებიქვეყანასდროებითიშეღავათითუზრუნველყოფს, მაგრამგრძელვადიანი თვალსაზრისითვერ უზრუნველყოფსადგილობრივიკაპიტალისარასაკმარისადდაგროვებისკომპენსაციას.უფრომეტიც, არჩანსრაიმენიშანიიმისა,რომკერძოდანაზოგებისდაღმავალიტენდენციაშემობრუნდება.ეკონომიკური პოლიტიკა მიმართული უნდა იყოს მოხმარებაზე ორიენტირებული ეკონომიკიდანქვეყანაშ დანაზოგების და კაპიტალიზაციის ზრდსიკენ, რამაც გრძელვადიანი მდგრადი ზრდისგანმსაზღვრელი ფაქტორი უდნა შეასრულოს. 17
  • ქვეყანაშიდანაზოგებისზრდაუნდაიქნასგანხილულიროგორცეკონომიკისზრდისერთერთიგანმსაზღვრელიფაქტორი.გაცილებითსტაბილურიადაუსაფრთხო, როცაქვეყნისგრძელვადიანიგანვითარებისსტრატეგია,პირველრიგში, ეყრდნობასაკუთარშესაძლებლობასგაზარდოსადგილობრივიდანაზოგები,დაუცხოურრესურსებსიყენებს, როგორცადგილობრივიდამხმარედაარაჩამნაცვლებელსაშუალებას.დაზოგვისეროვნულსტრატეგიაშიშეიძლებაგამოიყოსსამიმთავარიმიზანი: 1. საქართველოსთვისმეტიეროვნულიდანაზოგინიშნავსმშპ-სზრდისუფრომაღალტემპს, რასაცსამუშაოადგილებისშექმნისადასოციალურისტაბილურობისთვალსაზრისითაშკარაპოზ იტიურიშედეგებიექნება: 2. კერძოდანაზოგებისადგილობრივიბაზაშეამცირებსდამოკიდებულებასგარედანშემოსულფუ ლადნაკადებზე, რომლებიცარარისსტაბილური; 3. ფინანსურიგანვითარებისმაგალითსისეთქვეყნებშივერშეხვდებით, რომლებსაცარააქვთადგილობრივიდანაზოგისშექმნისუნარი. ადგილობრივიდანაზოგიყოვლისმომცველიდაგანვითარებულიფინანსურისისტემისშექმნისშ ესაძლებლობასიძლევა.დანაზოგების სტიმულირებას ხელს შეუწყობს ჩვენს პროგრამაში არსებული შემდეგი მიდგომები: საყოველთაო სავალდებულო საპენსიო და სამედივიონო დაზღვევის სისტემების დანერგვა კერძ სადაზღვევო კომპანიების უშუალო ჩართულობით. ამ პროგრამბს გააჩნია არა მარტო სოციალური დატვითვა, არამედ მას აქვს მაკროეკონომიკური დანიშნულბე კერძ დანაზოგების მნიშვნელოვანი ზრდის თვალსაზრისით. ამასთანავე ამ რო სფეროშ რეფორმების საწყის ეტაპზე დგას საბიუჯეტო რესურსების მნიშვნელოვანი მაშტაბებით გამოყენება. ამ საბიუჯეტო რესურსების გამოყენება ინდივიდუალური სუბსიდების ფორმით შესაბამისი სადაზღვევო შენატანების შევსების ან სრული დაფარვის ფორმით. შესაბამისად, ამ შემთხვევაში საბიუჯეტო სახსრები კერძ სექტორში დაბრუნდება კერძო დანაზოგების ფინანსურ სივრცეში; სოფლის მეურნეობისა და რეგიონული განვითარების ფონდების ოპერირების ინსტრუმენტები უშუალოდ ორიენტირებულია ეკონომიკის რეალურ სექტორებში დანაზოგებსა ახალი მწარმოებლური კაპიტალის ფორმირებაზე; რეალური ეკონომიკური დეცნეტრალიზაცია და რეგიონებში დასაქმებაზე დაფუძნებული შემოსავლების ზრდა, გაზრდის ფინანსური ნაკადების მოძრაობას რეგიონებში, რაც გაზრდის დანაზოგების ბაზარზე ჩართულ პირთა რაოდენობას; საგადასახადო პოლიტიკა, ბიზნესის რეგულირებისა და თავისუფალი კონკურენციის პოლიტიკა, რომელმაც ბიზნესის ხელშემწყობი საინვესტიციო გარემო უნდა შექმნას დაეფუძნება პრიორიტეტს, რომელიც გაზრდის კერძო მსხვილი, მცირე და საშუალო კომპანიების მოტივაციას მოახდინონ მეტი სახსრების დაზოგვა, რეინვესტირება და კაპიტალიზაცია. 18
  • მიუხედავად იმისა, რომ საბაზრო ეკონომიკა სხვადასხვა ეკონომიკურ სისტემებთან შედარებითყველაზე წარმატებული, ეფექტიანია და კეთილდღეობის ზრდასთან არის დაკავშირებული,თანამედროვე პირობებში მაინც არსებობს სახელმწიფოს მხრიდან ამ სისტემის ხარვეზებისგამოსწორებისა და სხვა ცალკეული ინტერესების გათვალისწინების მიზნით მასში ჩარევისაუცილებლობა. კიდევ უფრო სპეციფიურია ასეთი ჩარევის აუცილებლობა და შინაარსი პოსტსაბჭოთა ქვეყნებისთვის, რომელნიც ამოვარდნილნი არიან ეკონომიკის განვითარების ისტორიისსაერთო კანონზომიერი ხაზიდან. ეკონომიკა დაფუძნებული უნდა იყოს საბაზრო ეკონომიკისთვისთავისუფალი გარემოს შექმნის პრინციპზე. მეორეს მხრივ, სახელმწიფომ ეფექტური ინსტიტუტებისსაშუალებით უნდა უზრუნველყოს ეს თავისუფალი ეკონომიკური გარემო და საზოგადოებასმიაწოდოს ის ინფრასტრუქტურა და მომსახურება, რომელსაც კერძო სექტორი არ ან ვერუზრუნველყოფს. ამ თვალსაზისით სახელმწიფოს ამოცანებია, უზრუნველყოს წესრიგი დაუსაფრთხოება (არამარტო საგარეო უსაფრთხოების თვალსაზრისით, არამედ ეკონომიკური,მომხმარებელთა და საზოგადოებრივი უსაფრთხოება). სახელმწიფომ ასევე უნდა უზრუნველყოსსაკუთრების ხელშეუხებლობა, თავისუფალი ეკონომიკური არჩევანისა და გარიგების დაცულობა,კონკურენტული გარემოს არსებობა და თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფა ბაზრისსუბიექტებისთვის. გარდა ამისა, სახელმწიფოს მიერ უზრუნველყოფილი საჯარო ინფრასტუქტურა(გზები, კომუნიკაციები და ა.შ.) უნდა ხორციელდებოდეს კონკრეტული საზოგადოებრივიინტერესების შესაბამისად ცალკეულ სოფლებს, ქალაქებსა და რეგიონებში, მთლიანად ქვეყანაში.ასეთი შესაბამისობის უზრუნველყოფა კი ხელისუფლების დეცენტრალიზაციის საფუძველზე უნდამოხდეს. გარდა ამ ძირითადი ფუნქციებისა საქართველოს სინამდვილის გათვალისწინებით არისორი მიმართულება, რომელშიც სახელმწიფოს ერთი-ორი ათწლეულის განმავლობაში მოუწევსკონკრეტული და მიზანმიმართული ჩარევა და პოლიტიკის გატარება. ეს ის სფეროებია, რომლებიცთავისი ბუნებით აბსოლუტურად თავისუფლად შეიძლებოდა დაფუძნებულიყო მხოლოდ ბაზარზე,მაგრამ არსებობს არგუმენტთა მთელი წყება, როგორც ქვეყნის შიგნით არსებული სოციალურ-ეკონომიკური ფაქტორებს გათვალისწინებით, ასევე სხვა ქვეყნებთან და მასთან დაკავშირებულიფაქტორების გათვალისწინებით, რომ აღნიშნულ სფეროებში ჩაურევლობა არათუ ამ სფეროებსმიაყენებს ზიანს, არამედ საერთოდ ქვეყნის ეკონომიკას და ცხოვრების დონეს ამყოფებს ჩიხურპირობებში. პირველი ასეთი სფეროა სოფლის მეურნეობა, მასთან დაკავშირებული მომიჯნავედარგები და რეგიონული ეკონომიკური განვითარება, ადგილობრივი მცირე და საშუალობიზნესების სტიმულირებების ჩათვლით. მეორე სექტორს, სადაც სახელმწიფოს განსაკუთრებულიპოლიტიკის გარეშე რაიმე გარღვევის მიღწევა შუეძლებლად მიგვაჩნია არის სოციალური სფერო,რომელიც, თავის მხრივ, მოიცავს საპენსიო და ჯანდაცვის სფეროს, სოციალური დახმარებებისა დასერვისების სფეროებს.ქვეყნის ეკონომიკური და სოციალური პრობლემების არსებითი ანალიზი აჩვენებს, რომ უმთავრესიამოცანა თავისუფლად ფუნქციონირებადი საბაზრო სისტემის ფორმირებაა. ლიბერალური ხედვა ამშემთხვევაში დასვამდა სამ ძირითად ამოცანას: 1. საჯარო სექტორსა და კერძო სექტორს შორის გაივლოს მკვეთრი ზღვარი და მოხდეს მათი რეალური გამიჯვნა; 19
  • 2. საჯარო სექტორი იყოს მინიმალური და მისთვის განსაზღვრული ფუნქციების რეალიზაციისას იყოს ადექვატური, ეფექტიანი და ეფექტური; 3. საჯარო სექტორმა თავისი ინტერვენციებით ხელი არ შეუშალოს კერძო სექტორს და ბაზარს მის უნარში ეფექტიანად გადაანაწილოს რესურსები და მუდმივად გაზარდოს კეთილდღეობა წარმოების დონის ზრდით.ჩვენთვის, აღნიშნული ამოცანები არის ამოსავალი. ამასთან ვითვალისწინებთ, რომ აღნიშნულიმიდგომების მკაცრი და უკომპრომისო განხორციელება გრძელვადიან პერიოდში აუცილებლადგამოიწვევს მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ზრდას და ამასთან ამ ზრდის ფაქტორები იქნება უფროღრმა და მდგრადი. თუმცა, პროცესის გრძელვადიანობა ამ პერიოდში შეინარჩუნებს უარყოფითსოციალურ ფონს, რაც თავად ამ მიდგომების რეალიზაციას გახდის მოწყვლადს.პოსტსოციალისტური მენტალობა, სოციალური პრობლემების შენარჩუნების ფონზე გამოიწვევსპოლიტიკური ვექტორების არასტაბილურობას და ლიბერალური ეკონომიკურიფასეულობებისადმი სკეპტიციზმს. შესაბამისად, ჩვენი ხედვა ძირეულად ეფუძნება ლიბერალურეკონომიკურ პრინციპებს და გრძელვადიან ამოცანად განსაზღვრულია წარმოების რეალურიფაქტორების ზრდის და მწარმოებლურობის გაზრდის საფუძველზე ეკონომიკური ზრდის დაკეთილდღეობის მიღწევა. ამასთან, ჩვენი ხედვა ითვალისწინებს დროში შეზღუდულიპერიოდისთვის ეკონომიკის შერჩეულ სექტორებში აქცენტირებულ ინტერვენციონალიზმისელემენტებს.ინტერვენციას უნდა ჰქონდეს შემდეგი ამოცანები: - არსებულ მდორე ეკონომიკაში რესურსების გეოგრაფიულ და სექტორულ გადანაწილებაში შოკური ჩარევა; - არსებული ეროვნული შემოსავლის მექანისტური სოციალური გადანაწილების ჩანაცვლება საბაზრო პრინციპზე დაფუძნებული სოციალური სისტემების ფორმირებისკენ მისი ინტერვენციული პროვოცირების გზით; - ინტერვენციონიზმის გამოყენება არა კონიუნქტურული წარმატებების მიღწევისთვის, არამედ შერჩეულ სექტორებში გრძელვადიან, საბაზრო პრინციპებზე დაფუძნებული კომერციალიზირებული სისტემების შემდგომი შეუქცევადობის უზრუნველყოფისათვის.ჩვენი ხედვა “ადამიანებს მივცეთ ანკესი და არა თევზი” უკვე თავის თავში გულისხმობსინტერვენციონალიზმის გარკვეულ დოზას. საბჭოთა და პოსტსაბჭოტა პერიოდში ჩვენ (ანუსახელმწიფო) ანკესებს ექსკლუზიურად ვფლობთ და თევზის გადანაწილების არაეფექტურისისტემები გვაქვს. ამ ეტაპზე ამოცანას წარმოადგენს ანკესი ხელმისაწვდომი გავხადოთადამიანებისთვის, ოღონდ მისი მათ ხელში აღმოჩენა დამოკიდებული იყოს მათ უნარებზე და არაჩვენ “კეთილ ნებაზე”, რასაც საბოლოო ჯამში ტოტალიტარულ ეკონომიკურ-პოლიტიკურსისტემამდე მივყავართ.სწორედ ეს გვიბიძგებს დეკლარირებული ლიბერალური ფასეულობების ფონზე ფარულინომანკლატურული ინტერვენციონიზმი ჩავანაცლოთ ფუნდამენტური საბაზრო პრინციპებისრეალური და მკაცრი დაცვის მექანიზმებით და ღია ინტერვენციონალიზმით. აღნიშნულის მიზანიიქნება საბაზრო და ნებაყოფლობითობის პრინციპების გათვლისწინებით საბაზრო მექანიზმების 20
  • ამუშავების პროვოცირება, რაც განხორციელდება შერჩეულ სექტორებში კერძო საბაზროგარიგებების სტიმულირების, მასში მესამე შემარბილებელი და რისკების შემამცირებელი როლითჩარევის გზით. 1. ინტერვენციონალიზმისთვის შერჩეულია სოფლის მეურნეობის, ადგილობრივი მცირე და საშუალო საწარმოების, სასოფლო- სამეურნეო პროდუქციის გადამამუშავებელი წარმოების სფეროები. ინტერევენციის ფორმად მოცემულია ირიბი სუბსიდირების მექანიზმები და ამ დარგებში სხვა დარგებიდან რესურსების მნიშვნელოვანი გადანაცვლების სტიმულირება; 2. სოციალური სფეროს რეფორმა: საპენსიო რეფორმა, ჯანმრთელობის დაცვის სფეროს რეფორმა, სოციალურად გაჭირვებულთა ფულადი დახმარებების სისტემა. ამ სფეროებში პროგრამით გათვალისწინებული რეფორმა გულისხმობს პირად პასუხისმგებლობაზე დაფუძნებული სოციალური სისტემების ჩამოყალიბებას რეფორმის საწყის წლებში სახელმწიფოს პროაქტიური ჩარევის გზით. ამასთან, პროგრამით სოციალური სფერო მოქალაქეთა სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესების ამოცანასთან ერთად თანაბრად განიხილავს აღნიშნული სფეროს გამოყენებას ეკონომიკაში დანაზოგების და ინვესტიციების ხელოვნური, მკვეთრი შოკური ზრდის და ფასიანი ქაღალდების ბაზრების განვითარებისთვის.ჩვენი ლიბერალური ხედვა სრულად აცნობიერებს, რომ რესურსების და შემოსავლებისხელოვნურად გადანაწილება მათი ცალკეული მიმართულებების სტიმულირების გზითხორციელდება სხვა სფეროებში რესურსების შემცირების ხარჯზე. თუმცა:- რესურსების არსებული გადანაწილება უკვე წარმოადგენს სახელმწიფოს ფარული და დამახინჯებული ჩარევის შედეგს;- შერჩეული სფეროები ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან ისინი მოქალაქეთა დიდ წრეს მოიცავს;- რესურსების შემოსავლების და შესაძლებლობების გეოგრაფიული და სექტორული დივერსიფიკაცია მნიშვნელოვანი ამოცანაა შემდგომში საბაზრო მექანიზმების უზრუნველყოფისათვის და ამ პროცესის დაჩქარება განპირობებულია სწორედ ლიბერალური ეკონომიკური ხედვით და არა მისი საპირისპიროთი;- ზომები არის დროებითი, რადგან იარსებებს ღია და წინასწარ გაწერილი გეგმა დროებითი ინტერვენციის თავისუფალი ბაზრით ჩანაცვლების შესახებ;- ჩვენი ხედვით, ეკონომიკაში პროპორციების ხელოვნური შეცვლა რესურსულ ბაზარზე გამოიწვევს იმ ტიპის ადაპტაციის უნარის აუცილებლობას, რაც საბოლოო ჯამში მის ეფექტურობაზე და მწარმოებლურობის ზრდაზე აისახება;- ჩარევისთვის შერჩეულია კონკრეტული, მკაფიოდ განსაზღვრული სფეროები და ამის “საკომპენსაციოდ” სხვა სექტორებში მთლიანი ეკონომიკური ფონი იქნება მკვეთრად ლიბერალური; 21
  • - სოციალური და რეგიონალური განვითარების სფეროში დაგეგმილი ნაბიჯები ორიენტირებულია ერთობლივი მოთხოვნის სტრუქტურული დივერსიფიცირებისკენ გეოგრაფიული და სოციალური ჯგუფების მიხედვით;- შემოთავაზებულ მიდგომებს ექნება მკვეთრად დადებითი ეფექტები ფინანსური ინსტიტუტებისათვის და ბაზრებისათვის, რაც ეკონომიკის სხვა სექტორებში ფინანსური კაპიტალისადმი ხელიმისაწვდონმობის ხარისხს მნიშვნელოვნად გაზრდის.თანამედროვე ეკონომიკის პირობებში შეუძლებელია ქვეყნის განვითარებასა და მოსახლეობისკეთილდღეობაზე ვისაუბროთ სხვა ქვეყნებთან მჭიდრო სავაჭრო ეკონომიკური ურთიერთობებისადა გლობალური ეკონომიკურ პროცესებში ინტეგრაციის გარეშე. შესაბამისად, ჩვენ მომხრე ვართმაქსიმალური ღიაობისა, როდესაც საქმე ეხება საქონლით ვაჭრობას, კაპიტალის, სამუშაო ძალისთავისუფალ გადაადგილებას. არ მიგვაჩნია, რომ საგარეო სავაჭრო პოლიტიკა უნდაითვალისწინებდეს რაიმე სატარიფო ან არასატარიფო ბარიერებს გარდა იმ აუცილებელირეგულაციებისა, რომელიც დაკავშირებულია მომხმარებლის უსაფრთხოებასთან (მაგ. სურსათისუვნებლობა). ამასთანავე, ის არათანაბარი ვითარება, რომელშიც შეიძლება აღმოჩნდეს ქართულიეკონომიკის სუბიექტი სხვა ქვეყნის სუბიექტთან მიმართებაში (სადაც გავრცელებულიაპროტექციონიზმი და სუბსიდიები) უნდა იქნეს შერბილებული და ნიველირებული ეკონომიკურიპოლიტიკის სხვა ზომებით ქვეყნის შიგნით და არა სავაჭრო ბარიერების აღმართვით. აღსანიშნავია,აგრეთვე, რომ შეუძლებელია საქართველოს ტიპის მცირე ქვეყნის ეკონომიკური განვითარებამიღწეულ იქნეს ექსპორტის ზრდის და ამ მხრივ პოტენციალის მაქსიმალური გამოყენების გარეშე.შესაბამისად, მიგვაჩნია რა, რომ უკვე ტრადიციად ჩამოყალიბებული მზარდი უარყოფითი სავაჭროსალდო ჩვენი ეკონომიკისთვის წარმოადგენს უარყოფით ტენდენციას, სავაჭრო სალდოსგამოსწორება უნდა მოხდეს სავაჭრო ბრუნვის მუდმივი ზრდის ფონზე ექსპორტის ზრდისსაფუძველზე და არა იმპორტის შეზღუდვის გზით. ექსპორტის ზრდისათვის ეკონომიკის რეალურისექტორის დივერსიფიცირებული და დინამიურად მზარდი კონკურენტუნარიანი პროდუქციისწარმოების უნარისათვის უნდა შეიქმნას შესაბამისი ეკონომიკური ფონი. სახელმწიფოს სპეციფიურფუნქციას კი უშუალოდ ექსპორტის სტიმულირებისთვის წარმოადგენს სხვადასხვასახელმწიფოებთან ორმხრივი სავაჭრო შეთანხმებების, პრეფერენციული რეჟიმების მოპოვების დაიმ ინსტიტუციური ინფრასტრუქტურის ხელშეწყობა ქვეყნის შიგნით, რომელიც ქართველექსპორტიორებს გაუიოლებს სხვა ქვეყნების რეგულაციურ ჩარჩოებთან თავსებადობას დაექსპორტის მუდმივ ზრდას.სამუშაო ადგილების შექმნისათვის მნიშვნელოვანია ეკონომიკის რეალური განვითარება დაინვესტიციები არა ზოგადად, არამედ კონკრეტულად იმ სფეროებში, რომლებმაც უნდა გააჩინონმოთხოვნა სამუშაო ძალაზე. საქართველოში ეკონომიკური განვითარების ვექტორი ბოლო 7 წლისგანმავლობაში არ ემსახურებოდა ეკონომიკის რეალური სექტორის ორ მნიშვნელოვანიმიმართულების (სოფლის მეურნეობა და მრეწველობა) განვითარებას. ეკონომიკური განვითარებაძირითადად კონცენტრირებული იყო ფინანსურ სექტორზე, უძრავ ქონებაზე (მათ შორის,მშენებლობაზე), მომსახურებასა და ვაჭრობაზე. ამასთან, არც აღნიშნულ სფეროებშიჩამოყალიბებული სურათი იძლეოდა სამუშაო ძალაზე მოთხოვნის ფართო გაზრდის 22
  • შესაძლებლობებს. განსაკუთრებით, ეს შეეხება ვაჭრობის და მომსახურების სფეროებს, სადაცაქცენტი გადატანილი იყო კონცენტრაციაზე და საბაზრო ძალაუფლების ზრდაზე და, შესაბამისად,ფინანსურ, ვაჭრობის და მომსახურების სფეროში სამუშაო ძალაზე მოთხოვნის ზრდამ მხოლოდ ისშეძლო, რომ შეენარჩუნებინა შრომის ბაზარზე არსებული მდგომარეობა და გარკვეულიკომპენსირება მოეხდინა იმისა, რომ ეკონომიკის სხვა რეალური სექტორებში კიდევ უფრო მეტადიყო შემცირებული სამუშაო ძალაზე მოთხოვნა. ბოლო 7 წლის განმავლობაში სახელმწიფოს მიერგატარებული დასაქმების პროგრამები აღმოჩნდა არაეფექტური, ემსახურებოდა მოკლევადიანპოლიტიკურ ამოცანებს. დასაქმებაზე ორიენტირებული პოლიტიკა გულისხმობს ჩვენი ქვეყნისეკონომიკის რეალურ განვითარებას და არა მისი ცალკეული მაჩვენებლების ტრიალს სხვადასხვაპრეზენტაციებზე. ეკონომიკური პოლიტიკის ინსტრუმენტებმა უნდა უზრუნველყონ სოფლისმეურნეობის განვითარება, სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული დარგების განვითარება, მცირედა საშუალო ლოკალური ბიზნესის განვითარება და მთლიანობაში შრომის ბაზრის სტრუქტურაშიდაქირავებით მომუშავეთა რიცხვის განუხრელი ზრდის ტენდენცია მთლიან დასაქმებულებში.ასევე, თვითდასაქმებულთა წილის შემცირება ცალკეულ სექტორებში (ძირითადად, აგრარულისექტორი) კომერციალიზაციის დონის ზრდისა და ტექნოლოგიური განვითარების შედეგად.საქართველოს სტატისტიკა იყენებს შრომის ბაზრის იმდაგვარ კრიტერიუმებს (რაც, სხვათაშორის,გარკვეულ შესაბამისობაშია ამ სტატისტიკის საერთაშორისო სტანდარტებთან), რომ ადამიანიდასაქმებულად ითვლება თუ მან წინა კვირის განმავლობაში ერთი საათი მაინც იმუშავაანაზღაურებით ან რაიმდე სხვა ტიპის სარგებლის მიღების მიზნით. ამ კრიტერიუმშიდასაქმებულად მოიაზრება ისიც, ვინც კონტრაქტის ან შეთანხმების საფუძველზე მუშაობსსახელმწიფო ან კერძო ორგანიზაციაში და ისიც, ვინც ფლობს გარკვეულ მიწის ფართობს, სადაცშეუძლია სასოფლო-სამეურნეო წარმოება ან ინდივიდუალურად ჩაფლულია ვაჭრობასა დაწარმოებაში. საქართველოში პირველი ტიპის ანუ დაქირავებით დასაქმებულების რაოდენობა არაღემატება 600 000, ხოლო მეორე ტიპის ე.წ. თვითდასაქმებულთა რაოდენობა მილიონზე მეტია,რომელთა 90% პროცენტი სოფლად მაცხოვრებელთა ადამიანებს ნიშნავს. მნიშვნელოვანია, რომ ესშეფარდება თითქმის 15 წელია რაიმე ცვლილებას არ განიცდის, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ამწლების განმავლობაში არც სოფლის მეურნეობის სექტორი ვითარდება ტექნოლოგიურად და არცმრეწველობის და მომსახურების სექტორები ქმნიან სამუშაო ადგილებს რაიმე ხელშესახებიმასშტაბებით. აღმოსავლეთ ევროპის, ბალტიისპირეთის და ზოგიერთი სხვა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებისმაგალითი ცხადყოფს, რომ ეკონომიკის სტრუქტურული, დინამიური განვითარება, უპირველსყოვლისა, წლების განმავლობაში შრომის ბაზარზე ჩამოყალიბებული სტრუქტურისა დაპროპორციების ცვლილებებში აისახება (ერთის მხრივ, დაქირავებით დასაქმებულთა წილისზრდითა და თვითდასაქმებულთა წილის შემცირებით და მეორეს მხრივ, დაქირავებითდასაქმებულებში კერძო სექტორის წილის ზრდითა და სახელმწიფო სექტორის წილის შემცირებით).ამ ქვეყნებისგან განხსვავევით საქართველოში ასეთი ცვლილებების არარსებობა კიდევ ერთისაბუთია იმისათვის, რომ ითქვას, თავად ეკონომიკა არ განიცდის რაიმე მნიშვნელოვანგანვითარებას. ამასთან, უკვე მრავალი წლის განმვალობაშ ჩამოყალიბებული ტენდენციასაქართველოდან სამუშაო ძალის გადინების. გასული სამუშოა ძალის აბსოლუტური უმრავლესობადავბალკვალიფიციური შრომით არის დაკავებული თურქეთში, რუსეთში, აშშ ში და ევროკავშრის 23
  • ქვეყნებში, და ძალზედ მცირე ნაწილია კვალიფიკაციასთან დაკავშირებული სამუშაო ადგილზედაკავებული.უმნიშვნელოვანეს ამოცანას წარმოადგენს ჯანსაღი ეკონომიკური და ბიზნეს გარემოს ჩამოყალიბება.ამ მხრივ ძირითად მიმართულებას წარმოადგენს კონკურენტული გარემოს არსებობა სხვადასხვაბაზრებზე. სახელმწიფოს გამოკვეთილ ფუნქციას წარმოადგენს ანტიმონოპოლიურიკანონმდებლობის სრულყოფა და ანტიმონოპოლიური პოლიტიკის განხორციელება, რომლისმიზანიც იქნება არაკეთილსინდისიერი კარტელური გარიგებების და საბაზრო ძალაუფლებისმოპოვების წინააღმდეგ საქმიანობა. უნდა შეიქმნას ინსტიტუციურად აღმასრულებელიხელისუფლებისაგან დამოუკიდებელი ანტიმონოპოლიური სააგენტო, რომელსაც ექნებაანალიტიკური, ბაზრის შესწავლის, ადმინისტრაციული და საკანონმდებლო გადაწყვეტილებებისრევიზიის (ანტიმონოპოლიური კუთხით) ფუნქცია, ხოლო კონკრეტულ შემთხვევებშიარაკეთილსინდისიერი ან ხელოვნურად მოპოვებული საბაზრო ძალაუფლების მქონე კომპანიებისადა მათი გაერთიანებების მიმართ გამოდიოდეს სახელმწიფოს მხრიდან მოსარჩელედ ასეთიკომპანიებისათვის სხვადასხვა ტიპის სანქციების შეფარდების მიზნით. მნიშვნელოვანია, აგრეთვე,მოქმედ კანონმდებლობაში ყველა იმ ნორმის გადახედვა, რომელიც განაპირობებს ხელოვნურადმონოპოლიური წარმონაქმნების გაჩენას. სახელმწიფო შესყიდვების დროს მნიშვნელოვანია ბაზრისსხვადასხვა აგენტების თანაბარ პირობებში ჩაყენება. დაუშვებელია საგადასახადო ან სხვა ტიპისადმინისტრაციული შეღავათების ინდივიდუალურად გავრცელება თუ ეს გარკვეულ უპირატესმდგომარეობაში აყენებს ცალკეულ კომპანიებს. საქართველოშ უკვე კარგა ხანია დამკვიდრდაპრაქტიკა, როდესაც ყოველი ახალი ხელისუფლება თავის საქმიანობას ქონების გადანაწილებითიწყებს, რაც შემდგომში ამ ბიზნესის გაკონტროლების საფუძველია. ანუ ერთის მხრივ ხდებასაკუთრების უფლების ხელყოფა და მეორეს მხრივ ვიღებთ პოლიტიკური ხელისუფლების მიერკონტროლირებად ბიზნესს. ამასთან, მუდმივად აპელირება ხდება იმ ფაქტზე რომ ეს ქონებაუკანონოდაა მოპოვებული და სამართლიანობის აღდგენის იდეა მოითხოვს ქონების ჩამორთმევას.მიგვაჩნია, რომ უნდა გაივლოს ერთგვარი გამოყოფი ხაზი, რომლის იქითაც სახელმწიფო უარსიტყვის ქონების გადანაწილების პრაქტიკაზე. 24
  • 2. ოჯახის და ინდივიდის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა2.1. ოჯახის სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემატიკაოფიციალური სტატისტიკაც კი ვერ მალავს იმ ფაქტს, რომ საქართველოში შემოსავლებისუთანაბრობის დონე პერმანენტულად უარესდება. ამასთან ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ქართულრეალობაში, შედარებით მაღალშემოსავლიანი პირები თანაბრად კი არ ნაწილდებიან ოჯახებისმთელ სიმრავლეში, არამედ ძალიან ვიწრო სეგმენტში არიან კონცენტრირებულნი, რაც საბოლოოდიწვევს იმას, რომ ოჯახების უმეტესობა სიღარიბის ზღვარს მიღმა ყოფნას.შინამეურნეობა, რომელიც თავისი არსით ძალიან ახლოსაა ოჯახთან (თუმცა არ არის მისიიდენტური), ეკონომიკის საბაზო ერთეულს წარმოადგენს. ერთი მხრივ, სტატისტიკის ეროვნულისამსახური მთელ რიგ კვლევებს, სწორედ შინამეურნეობის მიხედვით აკეთებს, თუმცა მოქმედიეკონომიკური პოლიტიკა საერთოდ არ ცნობს ოჯახის როლს, არ ინტერესდება მისი პრობლემებითდა საჭიროებით. თუ მრავალშვილიანი დედებისათვის დაწესებულ შეღავათებს არგავითვალისწინებთ, ოჯახის არსებობის მასტიმულირებელი სხვა პრაქტიკა არ არსებობს.განვითარებულ ქვყნებში უკვე დიდი ხანია აღიარებული ოჯახის არა მარტო სოციალური, არამედეკონომიკური მნიშვნელობა - სრულფასოვანი ოჯახი უფრო მდგრადია რისკების მიმართ, უფროორიენტირებულია დაგროვებაზე, ოჯახის ერთ წევრზე გათვლით უფრო ნაკლები „საოპერაციო“ხარჯები გააჩნია. ერთი ოჯახის ფარგლებში ყველა ეს ეფექტი ნაკლებად მნიშვნელოვანია, მაგრამმაკროდონეზე ყველა ეს ფაქტორი უკვე საკმაოდ მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. ასევე, ოჯახიოჯახი მყარი პლატფორმაა მცირე საწარმოებისათვის, რომელთა მხარდაჭერა ჩვენს ერთ-ერთპრიორიტეტს წარმოადგენს.განვითარების ახალი სტრატეგია, რომელსაც ჩვენ ვთავაზობთ საზოგადოებას, ითვალისწინებსოჯახის როლის გააქტიურებას ქვეყნის ცხოვრებაში, რადგან დაბალი შემოსავლების პრობლემაგაცილებით უფრო მწვავეა ოჯახის დონეზე ვიდრე კონკრეტული ინდივიდის, რომელიც შეიძლებამაღალშემოსავლიანი ოჯახის წევრი იყოს. მეორე მხრივ, ცნობილია, რომ ოჯახის შემთხვევაშიგაცილებით უფრო შეღავათიანია დაზღვევის და ერთობლივი საბანკო კრედიტის პირობები.ოჯახების ორიენტაციის ფარგლებში, განვითარების სტრატეგიამ აუცილებელია მოიცვას: მცირე ბიზნესის დაწყებაში ოჯახური ჩართულობის მხარდამჭერი ღონისძიებები; საგადასახადო გამოქვითვების ოჯახზე ორიენტირებულ სისტემა, პირველ რიგში, განათლებისა და მკურნალობის ნაწილში; მრავალშვილიანობის მასტიმულირებელ სისტემური და არა ერთჯერადი შეღავათები.2.2. უმუშევრობა, თვითდასაქმება და დასაქმება„ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ მოსულმა ხელისუფლებამ მხოლოდ წინასაარჩევნო პერიოდებშიერთჯერადი ხასიათის პროგრამებით გადაწყვიტა მოსახლეობის დასაქმება, რამაც სასურველი 25
  • შედეგი ვერ გამოიღო. ხელისუფლებას არასდროს ჰქონია დასაქმების სტრატეგია და შესაბამისადმათ მიერ გატარებული ღონისძიებები ქაოტური იყო. ბოლო 8 წლის განმავლობაში ქვეყანაშიდასაქმების მაჩვენებელი არ გაუმჯობესებულა, პირიქით - უმუშევრობა გაიზარდა კიდეც. მხოლოდდამსაქმებელზე მორგებული შრომის კოდექსის შედეგად, მასობრივი ხასიათი მიიღო ადამიანებისსამსახურებიდან დათხოვნამ. ის ვინც ნაციონალური მოძრაობის წევრი არ არის, პრაქტიკულად ვერხვდება საჯარო სამსახურში. მრავალი პრობლემის და წნეხის მქონე ბიზნესს არ ეძლევა დამატებითისამუშაო ადგილების შექმნის საშუალება. საზღვარგარეთ გადახვეწილი მოსახლეობის აბსოლუტურიუმეტესობა სამუშაოს ძებნით არის დაკავებული და მათი 80%-ზე მეტი საკუთარ კვალიფიკაციაზედაბალ სამუშაოს ასრულებს. უმუშევართა რაოდენობის ხელოვნურად შემცირების მიზნით,ხელისუფლება თვითდასაქმებულებსაც დასაქმებულებში თვლის.დასაქმება მიიღწევა მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარებით, სოფლის მეურნეობისხელშეწყობით, ინვესტიციების მოზიდვით და წარმოების განვითარებით, განათლების დაკვალიფიკაციის ზრდით. ჩვენი ამოცანაა, ნებისმიერ ადამიანს მიეცეს საკუთარი ცოდნის,გამოცდილების და უნარების რეალიზაციის საშუალება. ჩვენ აღვადგენთ 8-საათიან სამუშაო დღესდა არავის მივცემთ უფლებას, შელახოს დასაქმებულის უფლებები. ასევე, შევქმნით ხარისხიანსამუშაო ადგილებს ახალგაზრდებისთვის.დასაქმების უზრუნევლყოფის მიზნით, მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარების, სოფლისმეურნეობის ხელშეწყობის, ინვესტიციების მოზიდვის და წარმოების ხელშეწყობის, განათლების დაკვალიფიკაციის ზრდის საშუალებები, ჩვენს მიერ მომზადებულ შესაბამის თავებშია ასახული.თითეული ადამიანი, ჩვენს მიერ წარმოდგენილი დასაქმების კურსის შედეგად, მიიღებს ძალიანკონკრეტულ სარგებელს:  იპოვის საკუთარი კვალიფიკაციის და გამოცდილების ადექვატურ სამუშაო ადგილს, რითაც შეძლებს საკუთარი შესაძლებლობების რეალიზაციას;  გაუჩნდება დამატებითი შემოსავლები და გაუმჯობესდება მისი სოციალური მდგომარეობა;  დასაქმებული პირების ოჯახებს გაუჩნდება დამატებითი შემოსავლები და ამით მივიღებთ უფრო ძლიერ ოჯახებს;  შემცირდება მოსახლეობის მასობრივი გადინება საზღვარგარეთ;  შემცირდება სოციალური სიდუხჭირის ნიადაგზე ჩადენილი დანაშაულებების რიცხვი და ოჯახური კონფლიქტები;  გაიზრდება შობადობა და ამით გაუმჯობესდება დემოგრაფიული მაჩვენებლები.შრომის კანონმდებლობის ევროპულ კანონმდებლობასთან ჰარმონიზაციაამ ამოცანებისრეალიზაციის მნიშვნელოვანი კომპონენტია.კანონმდებლობის ჰარმონიზაციის და ცივილიზებულიშრომის ბაზრის ფორმირების თვალსაზრისით შემოთავაზებულია: ახალი შრომის კოდექსის შემუშავება და მიღება; შრომითი კანონმდელობის რეფორმირება ეკონომიკაში შრომითი რესურსების ეფექტური განთავსებისა და გამოყენებისათვის მუშაკთა ძირითადი უფლებების მკაცრად დაცვით (შრომითი სამართლიანი ანაზღაურების უფლება, სამუშაოდან დაუსაბუთებელი დათხოვნიდან დაცვის უფლება, გაფიცვის უფლება და სხვ.); 26
  • უმუშევართა აღრიცხვის საინფორმაციო ბანკის შექმნა, რათა შესაძლებელი გახდეს ადექვატური სამუშაოს შეთავაზება მათთვის; უმუშევრებზე სახელმწიფო დახმარების ღონისძიებების რაციონალიზაცია და ოპტიმიზაცია, დასაქმების სამსახურების ძალისხმევის კონცენტრაცია უმუშევრის მიერ ახალი სამუშაო ადგილის ძიების პერიოდის შემცირებისათვის და ხელშეწყობა იმ უმუშევრებს, რომლებსაც აქვთ უმცირესი შანსი და შესაძლებლობა დასაქმებისათვის); შრომითი დავების დარეგულირების ეფექტური მექანიზმების ფორმირება; სოციალური დილოგის და სოციალური პარტნიორობის ეფექტიანი სისტემის უზრუნველყოფა.2.3. კომუნალური პრობლემები და ტარიფებიქვეყანაში არსებული უამრავი სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემებიდან ალბათ ძნელად თუმოიძებნება საკითხი, რომელიც სიმწვავითა და მოსახლეობის უდიდეს ნაწილში არსებულიგულისწყრომით კომუნალურ ტარიფებს აჯობებდა. ეს გასაკვირი ნამდვილად არაა, ვინაიდანკომუნალური ტარიფები ზუსტად ის სფეროა, რომელშიც მთავრობის მიერ გატარებულიპოლიტიკის უსამართლობა, გამოთვლების მანიპულაციებისა და შესაბამისად მათზე დაფუძნებულიგადაწყვეტილებების გაუმჭვირვალობით მიღებული შედეგები ისედაც ძალიან მძიმე პირობებშიმყოფ მოსახლეობას უკიდურესი სიღარიბისკენ უბიძგებს.კომუნალური ტარიფების ზრდა საქართველოში 2003 წლიდან მოყოლებული ყველამიმართულებით გეგმაზომიერად მიმდინარეობდა და 2012 წლისათვის მივიღეთ სურათი, როდესაცქვეყანაში დაკანონებული ტარიფებით საქართველომ არამარტო დსთ-ს ქვეყნებს, არამედ ევროპისბევრ ქვეყანასაც კი გადაუსწრო. ტარიფების გადიდებითა და მათი ამოღების გაუგონარი ხერხებისმეშვეობით (ერთიანი ადმინისტრირების ქართული მოდელი) მკვეთრად გაზრდილი კომუნალურიხარჯები ისედაც ღარიბ მოსახლეობას აუტანელ წნეხად დააწვა. მოსახლეობის უდიდესინაწილისათვის რევოლუციის შემდეგ პერიოდში კომუნალური ხარჯები საშუალოდ 3-4 ჯერგაიზარდა. მიუხედავად განსხვავებული მდგომარეობისა დენის, გაზის, წყლისა და ნარჩენებისგატანას საქართველოში ერთი საერთო რამ აქვს - ყველა ეს მომსახურება მოქალაქეებს იმაზეგაცილებითმეტი უჯდებათ ვიდრე უნდა უჯდებოდეთ რისი მიზეზიც მარეგულირებელიკომისიებისა და მთავრობის მიერ დაკანონებული მოსახლეობის ფაქტიური ძარცვაა.ამმხრივგანსაკუთრებით 2007 და 2010 წლები გამოირჩეოდა, როდესაც მიუხედავად ადრინდელიდაპირებებისა და მძიმე სოციალური ფონისა ტარიფები მკვეთრად გაიზარდა.წყლის ტარიფი მაგალითად2003 წელთან შედარებით 160%-ითაა გაზრდილი: 2007 წელს იგიგაორმაგდა, ხოლო 2010-ში კი კიდევ ერთხელ გაიზარდა. არცერთი დაპირება (24 საათიანიმომარაგება, წყლის ხარისხის გაუმჯობესება, ტარიფის დიფერენცირება და სხვ.) არ შესრულებულადა მოტყუებულმა მოსახლეობამ ფაქტიურად გაცილებით ძვირად იგივე, ან უარესი მომსახურებამიიღო. 27
  • თითქმის გაორმაგებულია ფასი ბუნებრივ აირზე. მიუხედავად ბევრი წინაპირობისა, რომ ტარიფიბუნებრივ აირზე არსებულზე გაცილებით დაბალი იყოს (მაგალითად საქართველო მისტერიტორიაზე არსებული გაზსადენიდან უფასო გაზს იღებს; ბუნებრივი აირის ხარისხი არაამაღალი; ფაქტიურად არ ხორციელდება ოდორიზება, ანუ სპეციალური სუნის შემცველინივთიერებების შეყვანა და ეს თანხებიც იზოგება გაზრდილი რისკის ხარჯზე) ტარიფი სომხეთშიარსებულ ტარიფზეც კი გაცილებით მაღალია, მაშინ როდესაც ამ უკანასკნელში ბუნებრივი აირისაქართველოზე გავლით შედის.მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში ელექტროენერგიის უმეტესი ნაწილი (სხვადასხვაშეფასებით მინიმუმ ორი მესამედი მაინც) ჰიდროელექტროსადგურებიდან მიიღება, რაც იმასნიშნავს, რომ მისი ფასი წესით დაბალი უნდა იყოს ხელისუფლებამ ამ მიმართულებითაც მოახერხატარიფების გაზრდა. ტარიფი განხილულ პერიოდში დაახლოებით 70%-ით გაიზარდა.აღსანიშნავია,რომ დაწესებული დიფერენცირებული ტარიფიც ისეთი პრინციპითაა მოწყობილი, რომ საკმარისიადაწესებულ 300 კვტსთ-ზე თუნდაც ოდნავ მეტი დაიხარჯოს და უკვე მთლიანი გაანგარიშებამაქსიმალური ტარიფით ხდება. უფრო ლოგიკური იქნებოდა მაგალითად პირველი 300 კვტსთიანგარიშებოდეს შეღავათიანი ტარიფით და დანარჩენი გაზრდილით, რაც ხელისუფლებასრაღათქმაუნდა აზრადაც არ მოსვლია. არსებული მიდგომა ეწინააღმდეგება საბაზრო პრინციპს დასაქართველოში პროდუქციის ან მომსახურების ოდენობის ზრდა მის ფასს შემცირების ნაცვლადაძვირებს.2003 წლიდან კომუნალური ტარიფების კუთხით გატარებული უსამართლო პოლიტიკისდაგვირგვინებას უდაოდ ნარჩენების ტარიფის ელექტროენერგიის ხარჯზე მიბმა წარმოადგენს. ესგადაწყვეტილება თავისი უსამართლობითა და თუნდაც ალოგიკურობით ნამდვილადგამორჩეულია და ცხადჰყოფს, რომ მთავრობის მიზანი უბრალოდ მოსახლეობიდან მაქსიმალურიოდენობის თანხების ამოღებაა და არა რეალური ტარიფის გაანგარიშება.კომუნალური ტარიფები უნდა ეფუძნებოდეს რეალურ გათვლებს, შეესაბამებოდეს გაწეულიმომსახურების ხარისხს და ხელმისაწვდომი იყოს ქვეყნის მოქალაქეებისათვის. აქედანგამომდინარე: უნდა მოხდეს ტარიფების ხელახალი - რეალისტური/სამართლიანიგადათვლა ხელოვნური და გაბერილი დანახარჯების გარეშე, რაც გამოიწვევს ტარიფების კლებას; არ უნდა იქნას დაშვებული ტარიფების ზრდა სუბიექტური, უსამართლო და დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილებების საფუძველზე; უნდა შეწყდეს ბიზნესისთვის კორპორატიული ტარიფების დაკისრება (რაც ასევე უსამართლო მიდგომაა), რაც აძვირებს პროდუქციას მოსახლეობისათვის და ხელს უშლის ბიზნესის განვითარებას. შესაბამისად, ბიზნესზე კომუნალური ტარიფები სამომხმარებლოზე მაღალი არ უნდა იყოს; უნდა დაკანონდეს შეღავათები მოსახლეობის ღარიბი ფენებისათვის. 28
  • 2.4. სოციალური დაცვის პოლიტიკასაქართველოს სოციალური დაცვის პოლიტიკა მიზანმიმართული უნდა იყოს დღეს არსებულიკამპანიური და არასისტემური მიდგომის ნაცვლად სრულყოფილი მდგრადი სოციალური დაცვისსისტემების შექმნაზე. სოციალური დაცვის პოლიტიკაში გამოყენებული უნდა იყოს 4 ძირითადიინსტრუმენტი: 1. სავალდებულო დაგროვებითი ასაკობრივი საპენსიო და სახელმწიფო სპეციალური პენსიების სისტემა; 2. სავალდებულო სამედიცინო დაზღვევის და სახელმწიფო პროგრამული ჯანდაცვის პროგრამების სისტემა; 3. უმწეო მდგომარეობაშ მყოფ ოჯახთა ფულადი დახმარების სისტემა; 4. სოციალური სერვისები.ქვეყანასარგააჩნიაარცსახელმწიფო (სავალდებულო)დაარცკერძო (ნებაყოფლობითი)საპენსიოდაზღვევის ერთიანი სისტემა. 2004წლიდანსაქართველოშიგაუქმებულიასოციალურიდაზღვევისკანონმდებლობადასოციალური(საპენსიო) დაზღვევისშენატანი,რისშედეგადაცარგაგვაჩნიასახელმწიფოპენსიისსაერთაშორისოსტანდარტებისშესატყვისიგანმარტებაცკიდაისგაიგივებულიასახელმწიფოშემწეობასთან. დღესსახელმწიფოპენსიისოდენობადამოკიდებულიამხოლოდდამხოლოდხელისუფლებისნება-სურვილზედაყოველიუმნიშვნელომატებაემთხვევაპოლიტიკურკალენდარსდაიღებსხელისუფლების “წყალობის” ფორმას.უფრომეტიც, “წყალობის“გამცემიხელისუფლება, როგორცწესი,სანაცვლოდსაარჩევნოხმებსითხოვსპენსიონერებისაგან. ასეთისისტემასხვაარაფერია,თუარასაბიუჯეტოსახსრებითამომრჩეველთამოსყიდვა,პოლიტიკურიკორუფციადა,რაცსახელმწიფოსთვისგანსაკუთრებითსაშიშია, _ავტორიტარიზმისსოციალურ-ფინანსურისაფუძველი.პოლიტიკურინებისარარსებობისგამოსრულადარამოქმედდაკანონი“არასახელმწიფოდაზღვევისადაუზრუნველყოფისშესახებ”.არსებულისისტემის პირობებში პენსია უშუალოდ ბიუჯეტიდან გაიცემა, რაც ბიუჯეტის მუდმივადმზარდ დანახარჯებს იწვევს და არ იძლევა შესაფერისი ოდენობის პენსიების გაცემის საშუალებას.დემოგრაფიული ტენდენციის გათვალისწინებით, აღნიშნული გარემოება სამომავლოდ კიდევუფრო მეტი პრობლემის მატარებელი იქნება. საქართველოშ ფაქტიურად არსებითად ახალისაპენსიო სისტემაა შესაქმნელი. ამ თვალსაზრისით საინტერესოა მსოფლიოში გავრცელებულირამდენიმე მოდელური სქემის შედარებითი ანალიზი2.4.1. საპენსიო სისტემები შედარებითი ანალიზინაციონალური საპენსიო სისტემის კონსტრუირება დღევანდელ მაღალ განვითარებულ ქვეყნებშიყველაზე მეტად დებატირებული თემაა. ძირითადი აქცენტი კეთდება უკვე არსებული სისტემის 29
  • რეფორმირებაზე. საზოგადოების მაღალი ინტერესი ამ თემის მიმართ განპირობებულია რამოდენიმეფაქტორით. პირველი დემოგრაფიული სტრუქტურის ცვლილებას, რაც განპირობებულიაშობადობის მაჩველებლის შემცირებითი ნეგატიური გავლენა აქვს „pay as you go” დაფინანსებულსაპენსიო სისტემაზე. მეორე დაგროვებითი კაპიტალით დაფინანსებული საპენსიო სიტემისმიმდევრების არგუმენტებით მიუხედავად გარკვეული რისკის კომპონენტებისა ეს სისტემა იძლევაინვესტირებული კაპიტალის მაღალ ამონაგებს და ხელს უწყობს რეaლორი კაპიტალისფორმირებას17.საპენსიო სისტემა ან როგორც მას ანგლო-საქსურ ქვეყნებში სოციალური დაზღვევის სიტემასუწოდებენ უზრუნველყოფს მოქალაქეებს/ინდივიდებს შემოსავლებით საპენსიო ასაკში შესვლისშემდეგ. იგი მოიცავს ასეთი შემოსავლების ძირითად წყაროებს, სხვადასხვა წესებს, შეთანხმებებს დაინსტიტუციებს, რომლებიც მართებულია/აუცილებელია საპენსიო ასაკს მიღწეული მოსახლეობისშემოსავლებით უზრუნველსაყოფად.საპენსიო სისტემების უმეტესობა შედგება სამი ე.წ. პილარისგან/ქვესისტემისგან: სახელმწიფო საპენსიო სისტემა, რომელსაც შეიძლება ქონდეს სადაზღვევო სისტემის ფორმა (ბისმარკისეული საპენსიო დაზღვევა) ან საბაზისო შემწეობების გაცემის სისტემის (ბევერეჯის)18 ხასიათი დაფინანსებული საერთო საგადასახადო შემოსავლებიდან; საწარმოო საპენსიო სქემები; და ინდივიდუალური ან საოჯახო საპენსიო სქემები, რომლებიც დაფუძვნებულია საკუთარ ინიციატივებზე. შესაძლებელია საგადასახადო შეღავათებით წახალისება, რათა მოხდეს საპენსიო ასაკში ინდივიდების შემოსავლების წყაროების შექმნის ხელშეწყობა.საპენსიო სიტემები განსხვავდებიან ერთმანეთისგან სწორედ თითოეულიქვესისტემების/პილარების მნიშვნელობით და მათი დიზაინით.განასხვავებენ ორი სახის სახელმწიფო საპენსიო სისტემას19: ”pay as you go” და დაგროვებითიკაპიტალის საპენსიო სისტემა20. ”pay as you go” სისტემაში ეკონომიურად აქტიური მოსახლებისშენატანებით ფინანსდება საპენსიო ასაკში შესული ინდივიდების პენსიები. ამ სისტემისთვისდამახასიათებელი ნიშანი არის ის, რომ ინსტიტუციას რომელიც ამ სისტემაში ოპერირებას უკეთებსაქტიური მოსახლეობის შენატანების ტრანსფერს პენსიონერებზე არ ფლობს ფასიანი ქაღალდების17 Boersch-Supan (1998): Social Security and Retirement in Germany, in: Gruber, J. (eds), Chicago, pp.135-180, Feldsteil,M.(1998): Introduction,in: M. Feldstein (ed), Privatizing Social Security, Chicago, pp.1-30 დაგროვებითი კაპიტალითდაფინანსებული საპენსიო სისტემის უპირატესობის არგუმენტები. Sinn, H-W. (2000):Why a funded pensionsystem is usefull and why it is not usefull, Cambridge (MA) NBER working paper, 7492, Breyer, F. (2001): Why fundingis not solution to the social security crisis, Journal of institutional and theoretical economics 145, გვ. 643-658 „pay asyou go“ სისტემის უპირატესობის არგუმენტები.18 ბევერეჯის სისტემა გულისმობს მინიმალურ საბაზისო პენსიას ყველასთვის და ფინანსდება საერთოსაგადასახადო შემოსავლებიდან. ვილიამ ჰენრი ბევერეჯი იყო ეკონომისტი და დიდი ბრიტანეთისპარლამენტის ლიბერალური ფრაქციის წევრი, რომლის ხედვასაც ეფუძნება ასეთი საპენსიო სისტემისსტრუქტურა.19 იგულისხმება სოციალური პროგრამების/პენსიების დაფინანსების სიტემა20 Breyer, F. (2000): Kapitaldeckungs- versus Umlageverfahren, Perspektiven der Wirtschaftspolitik 1, გვ. 383-406. 30
  • მნიშვნელოვან რაოდენობას. ყველა ამ პრინციპზე დაფუძნებული საპენსიო სისტემა მოწყობილიაისე, რომ მოიცავს მიმწოდებელს, რომელიც უზრუნველყოფს ტრანსფერების გადაცემასმონაწილეებზე. მექანიზმი ამ მიზნის მისაღწევად შეიძლება იყოს ზოგადად აღიარებულისოციალური ნორმა ან პირდაპირი დავალდებულება სახელმწიფოს მიერ ან თანაბარი სიდიდისგადახდების დაპირება ან ამ სამის ვარიანტის ნარევი. ”pay as you go” საპენსიო სისტემაგავრცელებულია თითქმის ყველა OECD ქვეყანაში აშშ-ის ჩათვლით. ”pay as you go” საპენსიოსისტემა პრაქტიკაში გვხვდება ორი მოდიფიკაციის სახით. პირველი, სადაც ინდივიდებისეკონომიკურად აქტიურ პერიოდში გადახდილი შენატანები ნაკლებად დაკავშირებულიაგადახდილ პენსიების სიდიდესთან და ასეთი საპენსიო სისტემას აქვს შვედეთს, იტალიას დალატვიას. ხოლო მეორე მოდიფიკაციის დროს გადახდილი პენსიების სიდიდეს განსაზღვრავსსწორედ ეკონომიკურად აქტიურ პერიოდში ინდივიდების მიერ გადახდილი შენატანების ჯამი. ამსისტემაზეა გერმანიის და საფრანგეთის საპენსიო სისტემა დაფუძნებული. მეცნიერების აზრითასეთ სისტემა უფრო მოქნილია, რადაგან ავტომატურად ხდება ეკონომიკური და დემოგრაფიულიცვლილებების გათვალისწინება21.ასეთი დაგროვებითი კაპიტალის საპენსიო სიტემაში საპენსიო ასაკში შესული ინდივიდების მიერმიღებული შემოსავლები ეფუძვნება ანაზრაურებას, რომელიც მისი ეკონომიკურად აქტიურიპერიოდის განმავლობაში დაგროვდა კაპიტალურ ბაზარზე ინვესტირებულ დანაზოგებზე დამოიცავს ასევე ამ პერიოდში დაბანდებულ კაპიტალზე დაგროვებულ საპროცენტო განაკვეთს.ამგვარი საინვესტიციო სქემის ორგანიზირება შეიძლება განხორციელდეს სახეოლმწიფო ანპარაფისკალური 22 ან კერძო ფინანსური ინსტიტუციების მიერ. იმ შემთხვევაში თუ მოხდებარომელიმე ვარიანტის არჩევა კერძო ხელშეკრულების პირობების შესრულების უზრუნველყოდაუნდა მოხდეს საკანონმდებლო ძალით ან საჭიროების შემთხვევაში იძულებითი სახელმწიფო ძალისგამოყენებით.საწარმოო საპენსიო სქემების ძირითადი ალტერნატივების დამახასიათებელი ნიშანია ის, რომდანაზოგებისგან შექმნილი ფონდი რჩება კომპანიაში და დასაქმებული ხდება, რომელიც ფლობსუფლებას მიიღოს პენსია ხდება კომპანიის კრედიტორი დიდხნიან პერსპექტივაში ან ფონდისთანხების ინვესტირება ხდება კომპანიის გარეთ და საპენსიო პოლისის მფლობელი ხდებაინვესტირებული საპენსიო ფონდის კრედიტორი ან თანამფლობელი. ამ ორ ვარიანტს შორისდამატებითი განმასხვავებელი ნიშანი შეიძლება ოყოს შემდეგი: საწარმოო საპენსიო ფონდიუზრუნველყოფს დასაქმებულს წინასწარ განსაზღვრული საპენსიო შემოსავლის დო ნით (definedbenefits) ან მოითხოვოს რომ დასაქმებულებმა განახორციელონ შენატანები წინასწარ განსაზღვრული21 Auerbach, A. and Lee, R. (2006): Notional Defined Contribution Pension System in a Strochastic Context: Design andStability, NBER Working Paper 12805.22 პარაფისკიარისისეთიშუალედურიგაერთიანება (შუამავალი),რომელიცთავისიარსითარცწმინდასაჯაროდაწესებულებაა (მაგ. სამინისტროანდეპარტამენტი) დაარცკერძო(მაგ. შპსანსააქციოსაზოგადოება).მათაქვთდამოუკიდებელიორგანიზაციულიმმართველობადადამოუკიდებელიკოლექტიურიდაფინანსებისწყარო სავალდებულო შენატანების სახით. საქართველოშიასეთგაერთიანებასწარმოადგენსსავაჭრო-სამრეწველოპალატა, პროფკავშირებიდაადვოკატთაასოციაცია. 31
  • ოდენობით მათი ეკონომიკურად აქტიური პერიოდის განმავლობაში (defined contributions). მთავარიგანსხვავება წინასწარ განსაზღვრულ შემოსავლების და შენატანების ტიპის საწარმოო საპენსიოსქმებს შორის არის ის, რომ პირველი ტიპის სქემა შეიცავს დაზღვევის ელემენტებს და საშუალებასიძლევა რისკების გენერეციათაშორის განაწილებას, როცა მეორე ტიპის სქემა კაპიტალური ბაზრისმერყეობაზეა დამოკიდებული.გერმანიის საპენსიო სიტემაგერმანიის სოციალური უზრუნველყოფა სისტემის საკანონმდებლო ჩარჩო მოცემულიაკონსტიტუციის მე-20 პარაგრაფში, რომელიც გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკასგანსაზღვრავს, როგორც სოციალურ ფედერალურ სახელმწიფოს. მაგრამ გერმანიას სოციალურისახელმწიფოს სტატუსი 1949 წელს მიღებულ კონსტიტუციამდე ჯერ კიდევ 19 საუკუნეში გააჩნდა.ინდუსტრიალიზაციის პერიოდში, როცა ურაბნიზაციის პროცესი დაჩქარებული ტემპითმიმდინარეობდა, მობილურობა იზრდებოდა და დაქირავებული დასაქმებულთა რიცხვიმატულობდა ქვეყანაში სოციალური კონტექსტი ახალ მოცემულობაში გადავიდა. ამ ცვლილებებისფონზე ოჯახებს და პატარა თემებს აღარ შეეძლოთ დახმარებოდნენ იმ ადამიანებს, რომლებიცავადმყოფობის, უბედური შემთხვევის და მოხუცებულობის გამო ვერ მუშაობდნენ. ამ ცვლილებებისფონზე და სამუშაო კლასის ფორმირების მხარდასაჭერად გერმანიის მაშინდელმა კანცლერმა ოტოვონ ბისმარკმა 1881 წელს შექმნა სოციალური უზრუნველყოფის სიტემა. მომდევნო წლებში შეიქმნასამედიცინო დაზღვევის სისტემა (1883), უბედური შემთხვევის დაზღვევა (1884) და საპენსიო დაუნარშეზღუდულთა დაზღვევა (1889)23.გერმანიის საპენსიო სისტემის ფუნდამენტალური რფორმა განხორციელდა 1957 წელს და მისიმიზანი იყო არა საპენსიო ასაკში შესულთა შემოსავლების არსებობის მხარდაჭერა, არამედ საპენსიოასაკს მიღწეულთა საცხოვრებელი პირობების სტანდარტებით უზრუნველყოფა გადახდილიპენსიებით. ყველა სავალდებულო სახელმწიფო საპენსიო სისტემაში დაზღვეულს უნდა მიეღო მისი40 წლიანი აქტიური სამუშაო პერიოდის განმავლობაში მიღებული მთლიანი შემოსავლების 60 %.რაც გულისმობდა პენსიების დინამიზირებას ანუ პენსიების მიება ხელფასების დონეს და ამითპენსიონრებს შეეძლოთ მიეღოთ სარგებელი ხელფასების ზრდიდან.გერამნიაში ზემოთ მოყვანილი სამი ქვე ტიპის საპენსიო სისტემის ელემნტები შემდეგნაირად არისწარმოდგენილი: საპენსიო სისტემის ძლიერი ელემენტს წარმოადგენს სავალდებულო სახლემწიფოსაპენსიო დაზღვევა, რომელიც ახორციელებს საპენსიო შემოსავლების ყველაზე დიდი რაოდენობისმიწოდებას ვიდრე სხვა ქვეყნების სავალდებულო სახელმწიფო საპენსიო სისტემა. საპენსიო ასაკშიშესვლის შემდეგ გადახდილი შემოსავლის დონე განისაზღვრება ინდივიდების ეკონომიკურადაქტიური პერიოდის განმავლობაში გადახდილი სავალდებულო შენატანებით, რომლის სიდიდეც23 მოგვიანებით ეკონომიკური კრიზისის შემოღებული იქნა უმუშევართა დაზღევევა, ხოლო 1995 წელსსოციალური უზრუნველყოფის სისტემას მიემატა სავალდებულო მოხუცებულთა მოვლა-პატრონობისდაზღვევა. Pilz, F. (2004): Der Sozialstaat. Ausbau – Kontroverse – Umbau. Bundeszentrale für politischeBildung, Bonn.და Schmidt, M. (1998): Sozialpolitik in Deutschland. Historische Entwicklung und internationaler Vergleich. Leske +Budrich, Opladen. 32
  • შემოსავლების დონეზეა დამოკიდებული და “pay as you go24” სიტემით ფინანსდება. საპენსიოდაზღვევა სავალდებულოა დაქირავებული მუშახელისთვის და სხვა პროფესიული ჯგუფებისთვის.საპენსიო დაზღვევის შენატანებს ინაწილებენ დაქირავებულიბი და დამქირავებლები25. იგი მოიცავსასევე კომპენსაციის ელემენტებს მაგალითად ინვალიდებისთვის, მარჩენალ დაკარგულებისთვის დადაქვრივებულებისთვის. უპატრონო სავალდებულო სახელმწიფო საპენსიო და საჯარო მოხელეებისსაპენსიო დაზღვევიდან გადახდილი პენსიები ერთად შეადგენს საშუალო პენსიონერების ოჯახისმთლიანი შემოსავლების 85%-ს. დამატებით მოქმედებს საწარმოო საპენსიო სქემები, რომლებიცფინანსდება საწარმოოს შიგნით აკუმილირებული საპენსიო სარეზერვო ფონდიდან. კერძო საპენსიოსისტემის ელემენტები, რომლებიც კავშირშია კაპიტალურ ბაზრებთან ძალიან მცირეა.საპენსიო სისტემის ყველაზე დიდ პრობლემას წარმოადგენდა მოსახლეობის დაბერება დაუმუშევრობის გაზრდა. ამ პრობლემების ფონზე 2011 წელს განხორციელდა საპენსიო სიტემისფუნდამენტალური რეფორმა. რეფორმის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი იყო საპენსიო სისტემის მესამეპილარის კერზო სადაზღვევო საპენსიო სქემების განვითარების ხელშეწყობა26. რეფორმის შედეგადმოხდა კერძო და საწარმოო საპენსიო სქემების სუბსიდირება სახელმწიფოს მხრიდან, როგორცპირდაპირი მონეტარული დახმარებით ასევე არაპირდაპირი საგადასახადო შეღავათებით.გაერთიანებული სამეფოს საპენსიო სისტემაბრითანეთში გერმანიისგან განხვავებით სახელმწიფო საპენსიო დაზღვევა ნაკლები მნიშვნელობისარის და უფრო მეტად საწარმოო და კერძო საპენსიო სქემებს ენიჭებათ მეტი როლი27. სახელმწიფოპენსიები მოიცავს როგორც საბაზისო პენსიებს, რომელიც ფინანსდება საერთო გადასახადებიდან დარომლის სიდიდეც არ არის დამოკიდებული ეკონომიკურად აქტიური პერიოდის განმავლობაშიგამომუშავებული შემოსავლების დონეზე, ასევე სავალდებულო სახელმწიფო საპენსიო სქემას (StateEarnings Pension Scheme- SERPS), რომელიც pay-as-you-go ბაზისზე ფინანსდება დაქირავებულთა დათვითდასაქმებულთა შენატანებით28.საბაზისო პენსია დღესდღეობით შეადგენს დასაქმებული მამაკაცის საშუალო თვიური ხელფასისმიახლოებით 16%-ს. გაანგარიშებების მიხედვით ეს რიცხვი 2030 წელს შემცირდება 7-8%-მდე.სავალდებულო სახელმწიფო საპენსიო სქემა (State Earnings Pension Scheme- SERPS) ფიქსირებულიადასაქმებულთა საშუალო შემოსავლების 20%-ზე და თუ შემოსავლები საშუალო დონეზე ნაკლებია,24 Pay as you go დაფინანსების ტიპის საპენსიო სისტემა თეორიულად დაფუძნებულია მაკენროტის თეორემაზე,რომელიც იძახის რომ სოციალური დანახარჯები გაწეული უნდა იქნას დღევანდელი აგრეგირებულიშემოსავლებიდან და არ არსებობს (ან მომავალში იარსებებს) სხვა დაფინანსების წყაროები სოციალურიხარჯებისთვის. პენსიორების მომხმარება უნდა დაფინანსდეს აგრეგირებული შემოსავლიდან, რაც გამოიწვევსდასაქმებულთა მოხმარების შემცირებას. Mackenroth, G. (1952): Die Reform der Sozialpolitik durch einendeutschen Sozialplan. In: Schriften des Vereins für Socialpolitik NF, B. 4, Berlin25 იგი შეადგენს დაქირავებულის ხელფასის 9.95%-ს დანარჩენ 9,95%-ს იხდის დამქირავებელი.თვითდასაქმებულები იხდიან შემოსავლის 19,95%-ს.26 ამასთან ერთად მოხდა საპენსიო ასაკის 67 წლამდე გაზრდა და საპენსიო ფორმულის მოდიფიცირება.27 საწარმოო და კერძო საპენსიო სქემების წილი მთლიან პენსიებში მაინც არ არის მიახლოებული 60%-მდე.28 Blundell, R. and Johnson, P. (1999), Pensions and Retirement in the UK, in: J. Gruber and D. Wise (eds.), Social Securityand Retirement around the World, Chicago, 403–436. 33
  • მაშინ იქნება საშუალო დონის 20%-ის ექვივალენტი. ბრიტანეთის მოსახლეობას შეუძლიათ აირჩიონსავალდებულო სახელმწიფო საპენსიო დაზღვევა და ჩაანაცვლონ იგი საწარმოო ან კერძო საპენსიოსქემებით, რომლეიც ემდეგ გახდება სავალდებულო კერძო საპენსიო სქემა. თითქმის ბრიტანეთისდასაქმებულთა 75% ირჩევს ამ ტიპის ჩანაცვლებას29. დასაქმებულების თითქმის 2/3-მა , რომლებიცთავდაპირველად სავალდებულო სახელმწიფო საპენსიო დაზღვევაში (State Earnings Pension Scheme-SERPS) შევიდნენ შემდგომში აირჩიეს საწარმოო ან კერძო საპენსიო სქემები. საწარმოო და კერძოსაპენსიო სქემებით შემოსული თანხების ინვესტირება ხდება კაპიტალურ ბაზარზე30. აქედანგამომდინარე გასაკვირი არ არის, რომ ბრიტანეთში სადაზღვევო კომპანიები, საპენსიო ფონდები დასაფინანსო ინსტიტუციები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ კაპიტალურ ბაზარზე. ბრიტანეთის“PAYG” საპენსიო სისტემა ფარავს მხოლოდ საპენსიო ასაკსი შესულთა საჭირო შემოსავლებისრუდიმენტალურ ნაწილს და დაგროვებითი კაპიტალის საპენსიო სისტემასთან ერთად, რომელიცპირადპირ თუ არაპირდაპირად დაკავშირებულია შენატანების კაპიტალურ ბაზარზედაბანდებასთან მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია საპენსიო ასაკში შესულთა შემოსავლებისუზრუნველყოფაში.ბრიტანეთის საპენსიო სისტემა დიდწილად ორიენტირებულია ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე, რაცზოგადად ბრიტანეტის ეკონომიკაში ფინანსური სისტემის ცენტრალური როლიდანგამომდინარეობს. საპენსიო ფონდების ადმინისტრირებას ახდენენ ფინანსური ინსტიტუტები დამენეჯერები, რომლებსაც ექსკლუზიური უფლებები გააჩნიათ ამ თანხების ინვესტირებისასკომპანიების ფასიან ქაღალდებში. ამიტომ ბრიტანეთის კაპიტალურ ბაზარზე ორიენტირებულისაპენსიო სიტემა ფასიან ქაღალდების ბაზარს ანიჭებს მნიშვნელოვან როლს კომპანიებისდაფინანსების და კორპორაციული მმართველობის სისტემაში. ამით ნაწილობრივ შეზღუდულიაბრიტანეთის ბანკების როლი საპენსიო სისტემის დაფინანსებაში31.გერამნიის შემთხვევაში საპენსიო სისტემის დაფინანსებაში კაპიტალურ ბაზარს ნაკლები როლი აქვს,რაც ზოგადად გერმანიის ეკონომიკაში კაპიტალური ბაზრის ნაკლებ განვითარებაზე მიუთითებს32.კაპიტალური ბაზრის ნაკლები მნიშვნელობა კომპანიების დაფინანსებაში გერმანიაში გამოწვეულიაიმ მექანიზმებით, რომლებიც მენეჯერებს ზღუდავს მთლიანად ორიენტირებული იყვნენ კომპანიისწილის მფლობელების მოგების მაქსიმიზაციით (shareholder value maximization), რაც ნაკლებადმიმზიდველს ხდის ფასიანი ქაღალდების ბაზარს.ეს დამახასიათებელი ნიშანი კარგად შეესაბამებაგერმანიის კორპორაციული მმართველობის სისტემას და ამ სისტემაში საბანკო სექტორის როლს.შვედეთის საპენსიო სისტემა29 Davis, E.P. (1999), Pension Fund Reform and European Financial Markets, London School of Economics, Special PaperNo. 103.30 კომპანიები საპენსიო სქემებში აკუმილირებულ თანხებს გადასცემენ საპენსიო ფონდებს, რომლებიც ახდენენამ თანხების ინვესტირებას და მართვას.31 შესადარებლად თუ ავიღებთ სახელმწიფო პენსიების ხარჯების ფარდობას მშპ-თან გერმანიაში ესმაჩველებელი 2,5 ჯერ მეტია ვიდრე ბრიტანეთში. Davis (2001).32 ნაკლებად განვიტარებული კაპიტალურ ბაზარში იგულისხმება მხოლოდ მისი მცირე ზომა დაფუნქციონალურ ჭრილში მისი მეორადი როლი. 34
  • შვედეთის ძველი სახელმწიფო საპენსიო სისტემა მოიცავდა ბისმარკისეული საპენსიო დაზღვევის,ბევერეგის ტიპის საბაზისო საპენსიო სისტემის და დამატებითი საპენსიო სისტემის ელემეტებს.სახელმწიფო საპენსიო სისტემის ძირითად ელემენტს წარმოადგენდა ე.წ. სახალხო პენსია, რომელიც1999 წლამდე “PAYG” დაფინანსების ხასიათს ატარებდა. სახალხო პენსია ყველა მოქალაქეს,რომელსაც მინიმუმ 3 წელი შვედეთში ქონდა ნაცხოვრები უზრუნველყოფდა საბაზისო შემოსავლითსაპენსიო ასაკში. მთლიანი სახლახო პენსიის მიღება შეეძლოთ მხოლოდ მათ, ვისაც 40 წელიშვედეთში ქონდათ ნაცხოვრები ან 30 წელი შვედეთში ნამუშევარი. სახლახო საპენსიო სიტემიდანგადახდილი პენისების სიდიდე ყველასთვის თანაბარი იყო და დიფერენცირებული იყო მხოლოდოჯახური მდგომარეობის გათვალისწინებით33. სახალხო პენსია დაფინანსებული იყო ნაწილობრივდამქირავებლების (დაახლოებით ხელფასების 6,83%-ი) და თვითდასაქმებულთა შენატანებით დანაწილობრივ საერთო საგადასახადო შემოსავლებისგან34.სახელმწიფო საპენსიო სისტემის მეორე ელემენტი იყო ე.წ. დამატებითი პენსია, რომელიც ასევე 1995წლამდე “PAYG” დაფინანსების ბაზაზე დამქირავებლის შენატანებით და საერთო საგადასახადოშემოსავლებით ფინანსდებოდა35. მოქალაქეებს შეეძლოთ 30 წლიანი სამუშაი სტაჟის შემდეგ მიეღოთმთლიანი დამატებითი პენსია, რომელიც სოციალური სამართლიანობის აღდგენას ემსახურებოდა.შემდეგი 14 წელი ძველი და ახალი სისტემა პარალელურად იარსებებს და 1934-1953 წლებშიდაბადებულები პენსიებს ორივე სისტემიდან შესაბამისი წილობრივი გათვალისწინებით მიიღებენ36.შვედეთის ახალი საპენსიო სისტემის პირველი ელემენტის სტრუქტურა სამ ნაწილად არის აგებულიდა შედგება ა) “PAYG” დაფინანსების ბაზისზე არსებული „შემოსავლების პენსიის“, ბ) საჭიროებისშემთხვევის დროს საერთო საგადასახადო შემოსავლებით დაფინანსებული „გარანტირებული“პენსია და ც) სავალდებულო დაგროვებითი კაპიტალის სისტემის „პრემიუმ“ პენსია. შემოსავლებისპენსიით ხდება წმინდა სიბერის რისკების დაზღვევა37 და არ ითვალისწინებს ქვრივების და სამუშაოუნარის დაკარგვის რისკების, თუმცა ამ ტიპის რისკების დაზღევა შესაძლებელია „პრემიუმ“საპენსიო დაზღვევით. „გარანტირებული პენსიის“ სისტემით იხდება იმ მოქალაქეების საპენსიოშემოსავლებით უზრუნველყოფა, რომელთაც არ გააჩნიათ საპენსიო ასაკში არანაირი შემოსავალი ანიღებენ ძალიან ცოტას. გერმანიის სოციალური დახმარების სისტემისგან განსხვავებით არ ხდებაგადამოწმება ამ კატეგორიის ინდივიდები იღებენ თუ არა დამატებით შემოსავალს საწარმოო დაკერძო საპენსიო სქემებიდან38. სავალდებულო დაგროვებითი კაპიტალის სისტემის „პრემიუმ“საპენსიო დაზღევევის ფონდში დამქირავებელი და დაქირავებული თანაბრად იხდიან წლიურიშემოსავლის 2,5%-ს. დაზღევულებს შეუძლიათ შენატანები გადაანაწილონ 5 საპენსიო ფონდზე. ამთანხების მმართვა გადაცემული აქვს მთავრობის დაქვემდებარებაში მყოფ სააგენტოს (Premium33 დღეს შეადგენს დაახლოებით 314 ვეროს თვეში და საპენსიო ასაკი 65 წელია.34 დაქირავებულები მათ მიერ გადახდილი გადასახადებით ირიბად აფინანსებდნენ პენსიებს.35 გაანგარიშება ხდებოდა „ბოლო საუკეთესო 15 წლის“ შემოსავლების ბაზისზე.36 Anderson, Karen M., and Ellen M. Immergut. 2007. Sweden: After Social DemocraticHegemony. In The Handbook ofWest European Pension Politics, edited by E. M.Immergut, K. M. Anderson and I. Schulze. Oxford and New York: OxfordUniversityPress, 349-395.37 დღესდღეობით შეადგენს შემოსავლის 18,5%.38 მთლიანი საგარანტიო პენსია დღეს შეადგენს 790 ევროს. საპენსიო ასაკი არის 65 წელი და მინიმუმ 25 წელი40 წლიანი სამუშაო სტაჟის გათვალისწინებით ნამუშევარი უნდა ქონდეს შვედეთში. 35
  • Pension Agency), შვედეთის ფინანსთა სამინისტროს და სახელმწიფო ცენტრალური სადაზღევევოსამსახურის კონტროლის ქვეშ არის და დაზღვეულების ინტერესებს იცავს ფასიანი ქაღალდებისშერჩევისას39. საპენსიო სისტემის დანარჩენი ორი ელემენტი არ შეცვლილა და დარჩა თავისპირვანდელ ფორმაში. კერძოდ, ესენი არიან: საპენსიო სისტემის მეორე პილარი არის საწარმოოსაპენსიო სქემები, რომლებიც დიდ როლს თამაშობენ საპენსიო დაზღვევაში. ყველა კომპანია,რომელიც სატარიფო ხელშეკრულებას ექვემდებარება ვალდებულია გადუხადოს დაქირავებულებსსაწარმოო საპენსიო სქემების შენატანები. აქედან გამომდინარე დასაქმებულთა თითქმის 90%ფლობს უფლებას მიიღოს პენსია საწარმოო საპენსიო სქემიდან. დღევანდელი მონაცემებითპენსიონრების 10% იღებს შემოსავლებს საწარმოო საპენსიო სწემებიდან. 1999 წლის საპენსიორეფორმამ თითქმის უცვლელი დატოვა ეს სისტემა თუ არ გავითავლისწინებთ იმას, რომ უმეტესობასატარიფო ხელშეკრულებები დამქირავებელსა და დაქირავებულებს შორის თავიდან გადაიხედა დამათ შორის ახალი შეთანხმებები შედგა40.საპენსიო სისტემის მესამე პილარს შეადგენს ნებაყოფლობითი კერძო საპენსიო დაზღვევადაგროვებითი კაპიტალის დაფინანსების ბაზაზე. 80 წლიების შემდეგ კერძო საპენსიო დაზღვევასდიდი როლიენიჭება და შენატანების გარკვეულ ნაწილზე მოქმედებს საგადასახადო შეღავათები.ჩილეს საპენსიო სისტემა1981 წელს ჩილა პირველი ქვეყანა იყო ლათინურ ამირიკაში, რომელმაც განახორციელა საპენსიოსისტემის რადიკალური რეფორმა და მცირე გამონაკლისების გარდა გადავიდა დაგროვებითიკაპიტალის ინდივიდუალურ საპენსიო სქემების სისტემაზე, რომლის ადმინისტრირებაც კერძოსაპენსიო ფონდებს გადაეცათ. გარდა სახელმწიფო საპენსიო სისტემისა მოხდა ჯანდაცვის და სხვასოციალური უზრუნველყოფის სისტემის შემადგენელი ელემენტების პრივატიზირება. საპენსიოსისტემის ტრანსფორმაცია იმ რეფორმების შემადგენელი ნაწილი იყო, რომლებიც ჩილესეკონომიკის და საზოგადოების გარდაქმნას ემსახურებოდა და რომელებიც 1973-1989 წლებშიჩილეში სამხედრო დიქტატურის პერიოდში განხორციელდა. ჩილეს საპენსიო სისტემის რეფორმაზეორიენტირებით დანარჩენმა ლათინური ამერიკის ქვეყნებმაც ( ურუგვაი(1996), არგენტინა (1994),პერუ (1993) და კოლუმბია (1993)) გაატარეს საპენსიო სისტემის რეფორმა, თუმცა რეფორმებისრადიკალურობით დიდად ჩამორჩებიან ჩილეს ე.წ. ექსპერიმენტს41.მთლიანობაში 60-70 წლებში ჩილეს სოციალური უზრუნველყოფის სისტემა ლათინური ამერიკისქვეყნებს შორისი თვლებოდა ყველაზე მეტად განვითარებულად, რომელიც ფარავდა თითქმისყველა სოციალურ რისკებს, მოიცავდა მთლიან მოსახლეობის დაზღვევას და სთავაზობდადაზღვეულებს საკმაოდ დიდსულოვან ბენეფიტებს42. 1981 წლამდე არსებული სახელმწიფო39 აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფო არ იძლევა არანაირ გარანტიებს შენატანების ინვესტიციებზე შეპირებულგანსაზღვრულ უკუგებაზე და არც ფონდის გადამხდელიანობის პრობლემების დროს უწევს დახმარებას.40 Könberg, B. (2006): The NDC Reform in Sweden: Issues and Prospects for Non-Financial Defined Contribution (NDC)Schemes, edited by R. Holzmann. Washington, DC: The World Bank, 449-461.41 Marcel, M. und A. Arenas (1992): Social Security Reform in Chile. Occasional Paper No. 5., IDB. Washington D.C.42 Marcel, M. und S. Solimano (1994): The Distribution of Income and Economic Adjustment.In: Bosworth B.P. et al. (eds.):The Chilian Economy. Policy Lessons and Challenges. TheBrookings Inst. Washington D.C. 36
  • საპენსიო სისტემა იყო “PAYG” ბაზისზე ორგანიზირებული და თითქმის 30-მდე საჯარო საპენსიოფონდი ახდენდა მის ადმინისტრირებას. სისტემის მეტად კომპლექსური და მაღალ ადმისტარციულხარჯებთან იყო დაკავშირებული. არსებობდა სექტორების მიხედვით დიფერენცირებულისადაზღვევო შენატანების განაკვეთები, რაც გარკვეულ საზოგადოებრივ ჯგუფებსპრივილიგირებულ მდგომარეობაში აყენებდა.70 წლენის დასაწყისში თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ერთხმად მოითხოვდა საპენსიოსისტემის რეფორმას, მაგრამ ყოველთვის “PAYG” დაფინანსების ბაზისზე43.1981 წელს გატარდა სახელმწიფო საპენსიო სისტემის რადიკალური რეფორმა, რომელიცგულისმობდა დაგროვებითი კაპიტალის სავალდებულო სახელმწიფო საპენსიო სისტემაზეგადასვლას და როგორც უკვე ზევით ავღლინშნეთ მისი ადმინისტრირება გადაეცა კერძო საპენსიოფონდებს (Administartoras de Fondos de Pensiones – AFP). საპენსიო სისტემის რეფორმა შეეეხომთლიანად სოციალური უზრუმველყოფის სიტემას მცირედი გამონაკლისების გარდა. მაგალითადსამხედრო მოსამსახურეები და პოლიცია რეფორმის გარეთ დარჩა და დღემდე “PAYG” სისტემისდაფინანსების ბაზისზეა. საპენსიო სისტემის რეფორმას წინ უძღოდა გარკვეული მოსამზადებელისამუშაოები, როგორიც ოყო საპენსიო ბენეფიტების შემცირება და საპენსიო ასაკის გაზრდა.ახალ სისტემაში ინდივიდუალურ დანაზოგების ანგარიშზე ხდება კაპიტალის დაგროვება და მისისიდიდე განსაზღვრავს საპენსიო ბენეფიტების ოდენობას. დღესდღეობით 13-მდე კერძო საპენსიოფონდი თავაზობს დასქმებულებს მათ საჭიროებებზე მორგებულ და სტრუქტურირებულდაგროვებითი კაპიტალის საპენსიო სქემებს. ყველა დასაქმებული ვალდებულია მისი შემოსავლის10% მის მიერ არჩეულ საპენსიო ფონდში დააგროვოს44. ინვალიდობის და ქვრივად დარჩენისრისკების დასაზღვევად დაქირავებულმა დასაქმებულებმა უნდა გადაიხადონ დამატებით მათითვიური შემოსავლების 2,55დან 3,75-მდე. საპენსიო ფონდის მთლიანი მოგება ნაწილდებაინდივიდუალურ საპენსიო სქემებზე. საპენსიო ფონდები თვითონ ფინანსდებიან ნაწილობრივდაზღვეულების მიერ გადახდილი ფიქსირებული მომსახურების გადასახადებისგან დანაწილობრივ მათ შემოსავალზე დაკისრებული დიფერენცირებული გადასახადებისგან. ძველსისტემასთას შედარებით დამქირავებლები და ასევე სახელმწიფო არანაირ კონტრიბუციას არახორციელებს საპენსიო დაზღვევის სისტემაში. საპენსიო ასაკში შესვლის შემდეგ (მამაკაცებისთვის65 წელი, ხოლო ქალებისთვის 60 წელი) ინდივიდებს შეუძლიათ საპენსიო ანგარიშის ღირებულებისგადაცემა სადაზღვევო კომპანიებზე, რომლებიც დაზღვეულებს სიკვდილამე გადაუხდიან პენსიას ანდატოვონ საპენსიო ფონდში, რომლისგანაც მიიღებენ პენსიას ან დაგროვილი კაპიტალის ნაწილისაჭიროების მიხედვით გამოიყენონ ნებისმიერ დროს.აუცილებელია მინიმალური პენსიისთვის საჭირო რაოდენობის თანხის აკუმილირება დანაზოგებისანგარიშზე და მხოლოდ საპენსიო ასაკის მიღწევის შემდეგ არის შესაძლებელი პენსიის მიღებისმოთხოვნის დაყენება. იმ შემთხვევაში თუ დაგროვილი შენატანების თანხა არ არის საკმარისი43 Calderón, H. (1981): Veränderungen in der Klassenstruktur der Bourgeoisie von 1970 - 1980.In: H. Calderón et al. (ed.1981): Chile. Der Monetarismus an der Macht. Junius: Hamburg.44 შენატანების ქვედა ზღვარი დაახლოებით 150 აშშ დოლარია თვეში, ხოლო ზედა ზღვარი 2000 აშშ დოლარითვეში. 37
  • მინიმალური პენსიის რაოდენობის უზრუნველსაყოფად, მაშინ სხვაობას ფარავს სახლემწიფო.მაგრამ აუცილებელია, რომ მინიმუმ 20 წელი ხორციელდებოდეს ინდივიდუალურ დანაზოგებისანგარიშზე შენატანების აკუმილირება. გარდა ამისა საპენსიო ფონდის გაკოტრების შემთხვევაშისახელმწიფო თავის თავზე იღებს დაზღვეულთა საპენსიო უფლებების დაკმაყოფილებას.დიაგრამა2.1. საპენსიო ფონდების ინვესტიციები 1981-2006 წლებში წყარო:SAFP 2007.საპენსიო რეფორმის გატარების შემდეგ ჩილემ მოახდინა საინვესტიციო კანონმდებლობისლიბერალიზაცია. ინდივიდუალური დანაზოგების ანგარიშების შემოსვლის დღიდან საპენსიოფონდებს (APF) დაუწესდათ შეზღუდვები ანგარიშებზე აკუმულირებული თანხებისინვესტირებისას. ამ თანხების ინვესტირება უნდა განეხორციელებინათ სახელმწიფო ფასიანიქაღალდებში და მცირედი ნაწილი საწარმოო აქციებში. ეკრძალებოდათ უცხო ქვეყნის ფასიანიქაღალდებში ამ თანხების ინვესტირება. 1985 წელს უკვე როცა ქვეყანაში ფასიანი ქაღალდებისბაზარმა განვითარება დაიწყო საპენსიო ფონდებს მიეცათ უფლება 10%-დან 30%-მდე ადგილობრივისაწარმოების აქციებით შეევსოთ თავიანთი საინვესტიციო პორტფელი. 2002 წელს უკვე შევიდადამატებითი ცვლილებები საინვესტიციო კანონდმებლობაში, რომელიც უკვე საშუალებას აძლევდასაპენსიო ფონდებს 30% უცხო ქვეყნის ფასიანი ქაღალდების შეძენას45.2007 წელს ჩილეს საპენსიო ფონდების მიერ მართლუმა ფასიანი ქაღალდების ღირებულებამ მიაღწია111 მილიარდ აშშ დოლარს, რაც დაახლოებით ჩილეს მშპ-ს 64% იყო. ხოლო 1981- 1990 წლებშიინივიდუალურ დანაზოგების ანგარიშებზე საპენსიო ფონდების მიერ გადახდილმა საშუალოწლიურმა პროცენტმა შეადგინა 6,4%. 2004 წლამდე ინდივიდებს შეეძლოთ თავიანთმოთხოვნილებებზე მორგებული საპენსიო სქემების ყიდვა პირდაპირ საპენსიო ფონდისგან ანშუამავალი სააგენტოსგან. მომსახურების ფასი კანონით არ რეგულირდებოდა და შეადგენდა45 De Mesa, A. (2007): The Chilean pension reform turns 25 Lessons from the social protection survey. Pension ResearchCouncil Working Paper 2007-9, The Wharton School, University of Pennsylvania. 38
  • მთლიანი საპენსიო სქემის ღირებულების 6%-ს, რაც ძალიან მაღალი იყო. 2004 წელს საპენსიოფონდები და სიცოცხლის დაზღვევის კომპანიები კანონმა დაავალდებულა მიეწოდებინათთავიანთი პროდუქტები ელექტრონული სისტემის საშუალოებით (SISTEMA DE CONSULTASYOFERTAS DE MONTOS DE PENSION-SCOMP), სადაც ინდივიდებს შეეძლოთ სხვა და სხვამიმწოდებლის საპენსიო სქემების ერთმანეთან შედარება და ინდივიდუალურ მოთხოვნებზეშესაბამისად ყიდვა. საპენსიო სქემების ყიდვისას გადასახდელი მომსახურების ოდენობა შეიზღუდადა არ უნდა ყოფულიყო მთლიანი ღირებულების 2,5% ზე მეტი46.ჩილეს საპენსიო სისტემის რეფორმა სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ შეფასდა,როგორც ერთ-ერთი წარმატებული რეფორმა, რომელმაც ხელი შეუწყო ქვეყანაში დანაზოგებისზრდას47, ფასიალი ქაღალდების ბაზრის განვითარებას, ინვესტიციების გენერირებას და ახალისამუშაო ადგილების შექმნას.2.4.2. რეკომენდაციები საქართველოში საპენსიო რეფორმასთან დაკავშირებითუნდა ჩამოყალიბდეს დაგროვებითი საპენსიო სისტემა, რომლითაც ადამიანის პენსიის მიღებისსაფუძველი იქნება მისი შრომითი სტაჯის დროს საპენსიო შენატანებით დაგროვებული სახსრები.ამავდროულად, დღევანდელი პენსიონრები, და პირები, რომლებიც უახლოეს წლებში შევლენსაპენსიო ასაკში მოითხოვენ განსხვავებულ მიდგომას. ასეთი პირებისთვისმათი სამუშაო სტაჟისა დადამსახუებების გათვალისწინებით შემოტანილ იქნება პირობითი საპენსიო კაპიტალის ცნება,რომლითაც მოხდება პენსიის ოდენობის დაანგარიშება. პენსიის დაანგარშების პრინციპის მიხედვითყველა ამ კატეგორიის პენისონერი მიიღებს არანაკლებ საარსებო მინიმუმის ტოლფას პენსიას ხოლოპენსიის ოდენობის ზრდა უშალოდ მიბმული იქნება ოფიციალურად განსაზღვრული ეკონომიკაშისაშუალო ხელფასისი ზრდის ტემპთან. დღეს 50 წელზე ახალგაზრდა პირებისთვის ამოქმედდებაშერეული და მთლიანად სავალდებულო დაგროვებითი სისტემა, რომელშიც ჩართული იქნებაკერძო საპენსიო ფონდები. საპენსიო შენატანებმა არ უნდა გამოიწვიონ დღეს საშემოსავლოგადასახადის განაკვეთზე (20%) მეტი დანახარჯები სისტემაში ჩართული პირებისთვის.დაგროვებითმა სისტემა ამ კატეგორიის ადამიანებისთვის უნდა უზრუნველყოს საპენსიო ასაკისდადგომის მომენტისთვის შესაბამისი საპენსიო კაპიტალის ფორმირება, რომელმაც მას საშუალებაუნდა მისცეს საარსებო მინიმუმზე მეტი (კაპიტალის მოცულობიდან გამომდინარედიფერენცირებული) პენსიის მიღების შესაძლებლობა.სხვადასხვა კატეგორიის მოქალაქეებისთვის (უნარშეზღუდულები, ვეტერანები, პოლიტიკურირეპრესიის მსხვერპლები, სპეციალური ძალოვანი სტრუქტურების პენსიონერები, განსაკუთრებულპირობებში მომუშავეები/განსაკუთრებული პროფესიები და ა.შ.) უნდა მოქმედებდეს სპეციალური46 Estelle, J./Martinez, G. (2006): The payout stage in Chile: Who annuitizes and why? Journal of Pension Economics andFinance 5(2) 121-154.47 დანაზოგების ზრის ტემპი უახლოვდება ე.წ. „აზიური ვეფხვების“ ზრდის ტემპს (30%). დღესდღეობითშეადგენს მთლიანი ეროვნული პროდუქტის 26%, როცა იგივე მაჩვენებელი ლათინური ამერიკის ქვეყნებშისაშუალოდ 15%-ია. 39
  • საპენსიო დახმარების სისტემა. ამასთან, იმ პირებისთვის, რომლებიც ჩართულები არიან ასაკობრივსაპენსიო სისტემაში ამ ტიპის დახმარებას ექნება საპენსიო დანამატის ფორმა და კომბინირებულიიქნება ასაკობრივ პენსიებთან. იმ პირებისთვის, რომლებიც არ იქნებიან ჩართულები ასაკობრივსაპენსიო სისტემაში და მის ფარგლებში არ აიღებენ ასაკობრივ პენსიას, სპეციალური პენსიებიგაიცემა სრულად. არც კომბინირებული და არც სრული სპეციალური პენსიის ოდენობა არ უნდაიყოს ოფიციალურად დადგენილ საარსებო მინიმუმზე ნაკლები. სპეციალური პენსიებისდაფინანსება უნდა განხორციელდეს სახელმწიფო ბიუჯეტის სპეციალური პროგრამებისსაშუალებით, თუმცა, ადმინისტრირება და მომსახურება დელეგირებულ უნდა იქნეს მუნიციპალურხელისუფლებაზე. ყოველწლიურად სპეციალური პენსიების ოდენობის ზრდა არ უნდაეფუძნებოდეს ერთჯერად საკანონმდებლო გადაწყვეტილებებს. პენსიის ოდენობის ცვლილებასაკანონმდებლო წესით მიბუმლი უნდა იყოს ოფიციალურად დადგენილ სტატისტიკურმაჩვენებელს. მაგალითად, ყოველ მომდევნო წელს სპეციალური პენსიის ოდენობა უნდაგაიზარდოს იმდენით, როგორც გაიზრდება წინა წელს ოფიციალური საშუალო ხელფასიეკონომიკაში.საპენსიო რეფორმისთვის მოსახლეობა დაიყოფა სამ ჯგუფად: I ჯგუფი: მიმდინარე პერიოდში საპენსიო ასაკში მყოფი მოსახლეობა იმ პირთა ჩათვლით რომლებიც 2013-2014 წლებში შევლენ საპენსიო ასაკში. II ჯგუფი: მოქალაქეები, რომლებიც გახდებიან საპენსიო ასაკის 2013 წლიდან რეფორმით გათვალისწინებული სრული გარდაქმნის წლამდე. სრული გარდაქმნის წელის განსაზღვრა მოხდება 2013 წლისათვის იმ წლების რაოდენობის დამატებით, რომ ამ წლების განვალობაში პირობიტი და დაგროვებითი კაპიტალის ჯამობრივი რაოდენობით უზრუნველყოფილ იქნას უზრუნველყოფილ იქნას სრული გარაქმნის წლის მდგომარეობით არსებული II ჯგუფის პენსიონრებისათვის საპენსიო ასკის დადგომიდან 10 წლის განმვალობაში მიიღონ ყოველთვიურად არანაკლებ იმ პერიოდის სავარაუდო საარსებო მინიმუმის ტოლი პენსია) III ჯგუფი: პირები, რომლებიც სრული გარდაქმნის წლის შემდეგ შევლენ საპენსიო ასაკში.I ჯგუფისათვის პენსიების ოდენობა გაანგარიშებისთვის ამ ჯგუფისთვის გამოყენებული იქნებაპირობითი კაპიტალი. პირობითი კაპიტალის გაანგარიშება მოხდება გასული კალენდარული წლისქვეყანაში საშუალო წლიური ხელფასის, რეფორმის წინა პერიოდის შრომითი სტაჟის დადამსახურებების საფუდძველზე. პირობითი კაპიტალის გათვალისწინებით გაანგარიშებული იქნებაპირთა პენსიის ყოველთვიური თანაბარი ოდენობა მიმდინარე წლისთვის. პირობითი კაპიტალისსაფუძველზე გაანაგრიშებული ყოველთვიური თანხა შეივსება საარსებო მინიმუმამდე დადაემატება კვლავ პირობითი კაპიტალის საფუძველზე გაანგარიშებული თანხა. ანუ თითოეულიპენსიონერი მიიღებს არანაკლებ საარსებო მინიმუმის ტოლ პენსიას (თუ პირობითი კაპიტალიტოლია 0 – ის) და საარსებო მინიმუმზე პირობითი კაპიტალის გათვალისწინებით დანამატს.I ჯგუფისათვის პენსიების გაცემა მოხდება შემდეგი სქემით: მთავრობა ყოველწლიურადდადგენილი ფორმულის საშუალებით დაიანგარიშებს მიმდინარე წლის განვალობაშიყოველთვიური პენსიის ოდენობას და თითოეული პენსიონერისთვის დაამზადებს ვაუჩერს პენსიისწლიური ოდენობის ნომინალით. პენსიონერი შეარჩევს სადაზღვევო კომპანიას, გადასცემს მას 40
  • ვაუჩერს და მის საფუძველზე გააფორმებს 1 წლიან კონტრაქტს. სადაზღვევო კომპანიას ექნებასაშუალება მის მიერ აკუმულირებული ვაუჩერები გადაცვალოს შესაბამისი ნომინალითსახლემწიფო საკუთრებაში არსებული საწარმოების აქციებზე, სახელმწიფო საშუალო დაგრძელვადიან ობლიგაციებზე და მიიღოს შესაბამისი საბიუჯეტო ფინანსური ანაზღაურება.II ჯგუფისათვის პენსია იქნება სამ კომპონენტიანი: პირობითი კაპიტალი, დაგროვებითი კაპიტალი.პირობითი კაპიტალი დაანგარიშებული იქნება I ჯგუფისთვის პირობითი კაპიტალის გაანგარიშებისპრინციპის ანალოგიურად, იმის გათვალისწინებით, რომ 2013 წლის შემდგომი პერიოდის სამუშაოსტაჟი არ იქნება გათვალისწინებული პირობით კაპიტალში. დაგროვებითი კაპიტალი წარმოადგენს2013 წლიდან პირად საპენსიო ანგარიშზე დაგროვებული თანხის ოდენობას. პენსიის სრულიოდენობისთვის დაჯამებულ იქნება ორივე კონპონენტით განსაზღვრული თანხა.დაგროვებითი კაპიტალი იქმნება სავალდებულო საპენსიო დაზღვევის პრინციპზე. აღნიშნულითანხთ ჩაირიცხება მის პირად ანგარიშზე მის მიერვე შერჩეულ საპენსიო დაზღვევის კომპანიაშისახელმწიფოს თანამონაწილეობით კატეგორიების მიხედვით და სხვადასხვა პროპორციებით.III ჯგუფისათვის პენსია იქნება მხოლოდ დაგროვებითი კაპიტალის საფუძველზე. დაგროვებითიკაპიტალი წარმოადგენს პირად საპენსიო ანგარიშზე დაგროვებული თანხის ოდენობას.დაგროვებითი საპენსიო კაპიტალის ფორმირებისთვის II და III ჯგუფისთვის 2013 წლიდანშემოღებულ იქნება სავალდებულო საპენსიო დაზრვევა დიფერენცირებული შემოსავლებვისოდენობის მიხედვით. გასათვალისწინებელია, რომ პარალელურად საშემოსავლო გადასახადიგარდაქმნილ იქნება დიფერენცირებულ პროგრესულ გადასახადად.ცხრილი 2.1. საშემოსავლო გადასახადი და საპენსიო შენატანებიყოველთვიურიშემოსავალიარანაკლებ: საშემოსავლოგადასახადი საპენსიოშენატანიარანაკლებX1 10 % 10%X2 12 % 8%X3 15 % 5%X4 17 % 3%X5 19 % 1%X1, X2, X3, X4, X5 ის გაანგარიშება მოხდება შემდეგი პრინციპით – პირის სრულწლოვანებიდანსაპენსიო ასაკის დადგომამდე იმ მოცულობის დაგროვებითი კაპიტალის შექმნა დადგენილიდიფერენცირებული სავალდებულო მინიმალური საპენსიო შენატანების საფუძველზე, რომსაპენსიო ასაკიდან 10 წლის განვალობაში უზრუნველყოფილ იქნას ყოველთვიური სავარაუდოარანაკლებ საასებო მინიმუმის ტოლი პენსიის ოდენობა.თუ პირის შემოსავლის სიმცირის ან შემოსავლის არარსებობის შემთხვევაში სახელმწიფოუზრუნველყოფს საპენსიო პირის მიერ ყოველთვიური საპენსიო შენატანების შევსებას იმოდენობამდე, რომ საპენსიო შენატანი არ აღმოჩნდეს წინა კალენდარული წლის ქვეყანისთვისოფიციალური სტატისტიკით განსაზღვრული მინიმალური ხელფასის 10 პროცენტზე ნაკლები. II 41
  • ჯგუფისთვის საპენიო შენატანების სახელმწიფოს შემავსებელ კომპონენტში გატვალისწინებულიქნებ პირისტვის განსაზღვრული პირობითი კაპიტალიც.საპენსიო სადაზღვევო სისტემის ძირითადი მახასიათებლები შემდეგია:1. ინდივიდუალური კაპიტალიზაცია. შემოსავლიდან გარკვეული ნაწილის (მაგ. 10%) რეგულარულად დაზღვეულის პირად ანგარიშზე ჩარიცხვა უზრუნველყოფს მის პირად საპენსიო კაპიტალის ზრდას არა მარტო ჩარიცხული თანხით, არამედ ანგარიშზე არსებულ თანხაზე დარიცხული % მეშვეობით;2. დაზღვეულებისათვის თავისუფალი არჩევანის უფლება. დაზღვეულს უფლება ენიჭება თავისი შეხედულებისამებრ აირჩიოს სადაზღვევო კომპანია და ასევე ნებისმიერ დროს გადავიდეს ერთი კომპანიიდან მეორეში. გარდა ამისა, პენსიაზე გასვლის მომენტში მას ენიჭება პენსიის მიღების ფორმის არჩევის საშუალება, ერთჯერადი, მის მიერ განსაზღვრული ვადითა და ოდენობით ან სიცოცხლის ბოლომდე;3. პენსიაზე ვადამდელი გასვლის უფლება (პირველი ჯგუფის პენსიონერთა გარდა);4. პენსიების ინდექსაცია;5. საპენსიო დანაზოგის მემკვიდრეობითობა.კერძო საპენსიო სადაზღვევო სისტემის განვითარება, მასში დანაზოგების აკუმულირებისხელოვნური სტიმულირება და ბუნებრივი ზრდა, ინევსტიციების ზრდა, ფასიანი ქაღალდებისბაზრის, როგორც ამ პროცესში მონაწილე ერთ-ერთი ინსტრუმენტის, განვითარება.შემოთავაზებული მოდელი არსებითად ყველაზე ახლოს ჩილეს მოდელთანაა. თუმცა, ქართულიეკონომიკის მახასიათებლების, დასაქმების და შმეოსავლების დაბალი დონის, დასაქმებულთა დაპენსიონრთა რაოდენობის გათვალისწინებით, მაში შესაძებელია გათვალისწინებულ იქნესგარკვეული კორექტირებები. კორექტირებები შეეხება სახელმწიფოს როლის შედარებით გაზრდას,მათ შორის ნაწილობრივ სახელმწიფო საპენსიო ფონდის როლის გაჩენაც. ამასთან რეფორმისპირველ წლებში არსებული პენსიონერებისთვის დგება სოციალური გარანტიების შექმნისაუცილებლბა, რაც უნდა გამოიხატოს იმაშ რომ მათთვის უზრუნველყოფილი იქნეს სახელმწიფოსმიერ დადგენილი საარსებო მინიმუმის ოდენობა.პენსიის ოდენობა საარსებო მინიმუმს უნდა გაუთანაბრდეს აგრეთვე სპეციალურიკატეგორიებისთვის (მაგ:I და II ჯგუფისშეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთადამარჩენალდაკარგულთა, პოლიტრეპრესირებულთა, ჩერნობილისკატასტროფის შედეგადდაზარალებულთადასხვასპეციფიკურიკონტინგენტისსახელმწიფოპენსია და ა.შ.) პენსიებისშემთხვევაშიც.2.4.3. სოციალურად დაცუველ ოჯახთა ფულადი დახმარების სისტემაიმ პირობებში, როდესაც სრულყოფილად ფუნქციონირებს ასაკობრივი და სპეციალური საპენსიოსისტემა, ჯანდაცვის უზრუნველყოფის სისტემა, სოციალური დაცვის პრიორიტეტულ სფეროებად 42
  • განვიხილავთ სოციალურ დახმარებას ფულადი ფორმით და სოციალურ მომსახურებას. ჩვენმიზანშეწონილად მიგვაჩნია სხვადასხვა ტიპის სოციალური შეღავათების გაუქმება და მისიჩანაცვლება სოციალური დახმარების ფულადი ფორმით გაცემის ერთიანი სისტემით. სოციალურიდახმარების სისტემამ უნდა მოიცვას საზოგადოების ყველა ის ფენა, რომელიც რეალურადსაჭიროებს ასეთ დახმარებას. სოციალური მდგომარეობის შეფასებისთვის გამოყენებული უნდაიქნეს მრავალფაქტორული მოდელი, საქართველოში უკვე მოქმედი სოციალური გაჭირვების მქონეოჯახების შეფასების სისტემის ბაზაზე მისი შემდგომი სრულყოფის გზით. ყოველწლიურადსოციალური დახმარების ოდენობის ზრდა არ უნდა ეფუძნებოდეს ერთერად საკანონმდებლოგადაწყვეტილებებს. სოციალური დახმარების ოდენობის ცვლილება საკანონმდებლო წესითმიბმული უნდა იყოს ოფიციალურად დადგენილ სტატისტიკურ მაჩვენებელს.სოციალურად დაუცველი მოსახლეობის ბაზა, შეფასების სისტემის გათვალისწინებით,დიფერენცირებული უნდა იყოს კატეგორიებად და, შესაბამისად, ამ კატეგორიებისთვის დახმარებაცდიფერენცირებული უნდა იყოს. უნდა გაორმაგდეს უკიდურესად გაჭირვებულთათვის სოციალურიდახმარების ოდენობა და გაიზრდოს დახმარების მიმღებთა რაოდენობა.მიუხედავად იმისა, რომ სოციალური დახმარების შემოთავაზებული სისტემა ფედერალური დაუნიფიცირებულია, ქვეყნის მასშტაბით სოციალურად დაუცველ პირთა შეფასება, მომსახურება დაადმინისტრირება დელეგურებული უნდა იყოს მუნიციპალურ ორგანოებზე.სოციალური დაცვის მეორე მნიშვნელოვანი კომპონენტი უნდა იყოს სოციალური მომსახურება (მაგ.უდედმამო ბავშვების, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა, მოხუცებულთა და ა.შ.სპეციალიზირებული დაწესებულებები). ასეთი მომსახურების გაწევის საკითხები მისიადმინისტრირებისა და დაფინანსების ჩათვლით გეოგრაფიული მიზანშეწონილობისგათვალისწინებით გადაცემული უნდა იქნას რეგიონული და მუნიციპალური ხელისუფლებისთვისექსკლუზიური უფლებამოსილებების სახით.2.5. ჯანმრთელობის დაცვის სისტემაჯანმრთელობის დაცვის სისტემაში ბოლო წლების განმავლობაში განხორციელებულიგაუაზრებელი „რეფორმების“ შედეგად, საქართველოს მთელი მოსახლეობის 70% სამედიცინომომსახურების გარეშეა დარჩენილი. გაუმართლებლად მაღალია ფასები მედიკამენტებზე.მოსახლეობის უმრავლესობა ოჯახის ბიუჯეტის დიდ ნაწილს წამლების შეძენისა და ექიმებთანკონსულტაციებისათვის ხარჯავს. ბევრს კი საერთოდ არ გააჩნია მკურნალობისათვის საჭიროსახსრები.ჯანდაცვის სისტემაში დღემდე არ შემუშავებულა ჯანდაცვის ხარისხისა და სტანდარტიზაციისერთიანი ეროვნული პოლიტიკა, აგრეთვე სახელმწიფო დონეზე სამედიცინო მომსახურებისმიმწოდებელთა შეფასების კრიტერიუმები და მექანიზმები; სისტემა არ არის დაყოფილირეგიონალური და ფუნქციური პრინციპით, აგრეთვე დონეების მიხედვით. შესაბამისად, არ არისგანსაზღვრული თითოეული მათგანის უფლება-მოვალეობები; ანგარიშვალდებულება; სადაზღვევოკომპანიებისათვის არ არსებობს საზოგადოებისა და სახელმწიფოს წინაშე ანგარიშვალდებულების 43
  • სისტემა; თითქმის არ გამოიყენება ქცევის რეგულაციის ისეთი ფორმები, როგორებიცაა:თანამედროვე სტანდარტები/გაიდლაინები და პროტოკოლები, უწყვეტი სამედიცინო განათლება დაგანვითარება.ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაშ არსებობს აზრთა სხვადასხვაობა დაალტერნატიული მოდელები. საქართველოსთვის რეკომენდაციის სახითაც ორ ალტერნატიულმოდელია შემოთავაზებული. თუმცა, პოლიტიკის შემუშავებისას შესაძებელია განხილულ იქნესშერეული მოდელიც.ალტერნატივა 1 - საყოველთაო სახელმწიფო სამედიცინო დაზღვევის მოდელისახელმწიფო ზრუნავს თავისი მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე და იღებს პასუხიმგებლობასსამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობაზე. სახელმწიფოსთან ერთად მოსახლეობას აქვსუფლება და შესაძლებლობა, ინდივიდუალურად თუ კოლექტიურად მიიღოს მონაწილეობა თავისიჯანმრთელობის დაცვის დაგეგმვასა და განხორციელებაში.საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის მთავარი ამოცანა უნდა იყოს მოსახლეობის ჯანმრთელობისმუდმივად გაუმჯობესება. ამ ამოცანის გადაწყვეტა მოითხოვს ყველა მონაწილე მხარის(მომსახურების მიმწოდებელი, გადაწყვეტილების მიმღები, დამფინანსებელი) ერთობლივძალისხმევას.ჯანდაცვის სისტემის მახასიათებლები უნდა იყოს: ხარისხიანი ჯანდაცვის მომსახურების საყოველთაო და თავისუფალი ხელმისაწვდომობა; სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრული ბაზისური კალათით ოპერირება; სახელმწიფოს მარეგულირებელი როლი; დაავადებათა პრევენციაზე ორიენტირებული პირველადი ჯანდაცვის ქსელით ოპერირება; სახელმწიფო და კერძო სისტემებისათვის კონკურენტული გარემოს შექმნა; დამატებითი მომსახურების თავისუფალი არჩევანის უზრუნველყოფა.ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის დაფინანსების ორგანიზაცია და მართვა. ჯანმრთელობისდაცვის სისტემის დაფინანსების გაუმჯობესებისათვის შემოღებული იქნება მსოფლიოშიაპრობირებული მექანიზმები. შესაძლებელია შეიქნას არასახელმწიფო არამომგებიანი ინსტიტუტი,რომელიც მოახდენს თანხების ადმინისტრირებას, მიმწოდებლების (ექიმები, საავადმყოფოები)შერჩევას და დაფინანსებას. მისი საბჭო დაკომპლექტდება სახელმწიფოს, პაციენტების, ექიმების,სადაზღვევო და არასამთავრობო ორგანიზაციების (მათ შორის პროფკავშირების)წარმომადგენლებისაგან.ჯანდაცვის სამინისტროს ფუნქციებად უნდა განისაზღვროს საკანონმდებლო ინიციატივები,ინსტიტუტის მუშაობის მონიტორინგი, ბაზისური კალათის განსაზღვრა-განფასება,მარეგულირებელი აქტივობები (ლიცენზირება, სერტიფიცირება, ხარისხის კონტროლი, უწყვეტისამედიცინო განათლების ხელშეწყობა), საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პროგრამების დაფინანსება დამართვა. 44
  • გამიჯნული უნდა იყოს ცენტრალური და ადგილობრივი ხელისუფლების ფუნქციები. ცენტრალურდონეზე უნდა განხორციელდეს სისტემის დაფინანსების პოლიტიკის შემუშავება, ფარმაცევტულირეგულაციები, ექიმთა ლიცენზირება, სამედიცინო დაწესებულებათა (სახელმწიფო, კერძო)ლიცენზირება და ჯანდაცვის პოლიტიკის კოორდინაცია, აგრეთვე უზრუნველყოფილი უნდა იქნასსამედიცინო ტექნოლოგიების შეფასების (კალიბრირება, მეტროლოგია) სისტემის ფუნქციონირება.ადგილობრივ დონეზე შეიქმნება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დეპარტამენტები, რომლებიცეპიდემიოლოგიური კვლევების საშუალებით განახორციელებენ ლოკალური საჭიროებებისა დამოთხოვნილებების შესწავლასა და ანალიზს, პრობლემების იდენტიფიცირებას და ცენტრალურიხელისუფლებისათვის მიწოდებას; მათ დაქვემდებარებში უნდა შევიდნენ პირველადი ჯანდაცვისლოკალური ქსელები, რომლებიც ჩაბმული იქნებიან, როგორც ჩვეული და ხშირი დაავადებებისმკურნალობის, ისე რეგიონში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკის შემუშავებასა დაგანხორციელებაში.უნდა შეიქმნას მონაცემთა ერთიანი ბაზა, რომელზე დაყრდნობითაც შესაძლებელი იქნებაჯანდაცვის სისტემის საჭიროებათა რეალისტური გაანალიზება, დაგეგმვა, ადეკვატურიგადაწყვეტილებების მიღების პროცესის წარმართვა და სწორი ინტერვენციების განხორციელება.კერძო სადაზღვევო კომპანიები ჩაბმული უნდა იყვნენ დამატებითი, ბაზისური კალათითგათვალისწინებულზე მეტი, მომსახურების გაწევაში.საქართველოს ჰოსპიტალური სექტორი წარმოდგენილი უნდა იყოს სახელმწიფო, მუნიციპალურიდა კერძო ჰოსპიტლებით.ჯანდაცვის სისტემის დაფინანსება. ჯანდაცვის სისტემის სახელმწიფო დაფინანსების მოდელი უნდადაეფუძნოს შემდეგ პრინციპებს: განისაზღვროს სტანდარტიზებული ბაზისური სარგებლის კალათა, რომელიც ერთიანი იქნება მთელი მოსახლეობისათვის; შემავსებელი და დამატებითი მომსახურების უფლება უნდა მიეცეს კერძო სადაზღვევო კომპანიებს; ხელი უნდა შეეწყოს კონკურენციას შემავსებელი და დამატებითი მომსახურების შესყიდვის მიზნით (დაზღვეულს შეეძლება სადაზღვევო კომპანიის არჩევა და შეცვლა წელიწადში ერთხელ); ბაზისური კალათისათვის პრემიუმების ფასის წარმოებაუნდა მოახდინოს სახელმწიფომ და არ უნდა იყოს დაკავშირებული ინდივიდუალური ჯანმრთელობის რისკთან.სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრულ და დაფინანსებულ ბაზისური სარგებლის კალათში უნდაშევიდეს მომსახურებები, რომლებიც ჯანმრთელობის დაზღვევის პოლისით სრულადდაფინანსდება: ამბულატორიული მომსახურება (ოჯახის/სოფლის ექიმი და სპეციალისტები); მოსახლეობის პროფილაქტიკური გამოკვლევები (სკრინინგი) და იმუნიზაცია (აცრა); სასწრაფო სამედიცინო დახმარება; ჰოსპიტალური მომსახურება (მათ შორის გულის სისხლძარღვთა სტენტირება, შუნტირება); 45
  • ორსულთა მოვლა და მშობიარობა; უშვილობის დიაგნოსტიკა და მკურნალობა; ონკოლოგიურ დაავადებათა მკურნალობა (მათ შორის სხივური თერაპია, ქიმიოთერაპია); გადაუდებელი სტომატოლოგია; მედიკამენტები - პირველადი მოხმარების (ესენციური) მედიკამენტები 50%-იანი ფასდაკლებით.ამასთან ერთად, უნდა გაგრძელდეს ჯანდაცვის სპეციალიზებული მიმართულებების პროგრამულიდაფინანსება, კერძოდ:  დიაბეტის პროგრამა (დაფინანსება ბიუჯეტიდან გაორმაგდება);  ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამა ( დაფინანსება ბიუჯეტიდან გაორმაგდება );  ანტირაბიული (ცოფის საწინააღმდეგო) დახმარების პროგრამა (დაფინანსება ბიუჯეტიდან გაორმაგდება);  უსაფრთხო სისხლის პროგრამა (დაფინანსება ბიუჯეტიდან გაორმაგდება);  ტუბერკულოზის პროგრამა;  აივ ინფექცია/შიდსის პროგრამა;  დიალიზისა და თირკმლის გადანერგვის პროგრამა;  ნარკომანიის პროგრამა;  ეპიდემიოლოგიური ზედამხედველობის პროგრამა;  ინკურაბელურ პაციენტთა პალიატიური მზრუნველობის პროგრამა;  იშვიათი დაავადების მქონე ავადმყოფთა მკურნალობის პროგრამა;  პროფესიულ დაავადებათა პრევენციის პროგრამა;  უწყვეტი სამედიცინო განათლებისა და კვლევების ხელშეწყობის პროგრამა.სამედიცინო მომსახურების მიწოდება და ხარისხი. სამედიცინო მომსახურება თანაბრად უნდაგადანაწილდეს მთელი ქვეყნის მასშტაბით, რათა მოსახლეობას მიეცეს საშუალება ქვეყნისნებისმიერ წერტილში მიიღოს ხარისხიანი სამედიცინო მომსახურება.სამედიცინო მომსახურების ხარისხი უზრუნველყოფილი უნდა იქნას შიდა და გარე აუდიტის,ხარისხის მართვის ოფისების, ხარისხის კონტროლის პროგრამების, შემფასებელი ინდიკატორების,აკრედიტაციის სტანდარტების, პაციენტთა უსაფრთხოების სტანდარტებისა და რიკსების მართვისსტანდარტებით. პერსონალი გაივლის სწავლებას ტექნიკური უსაფრთხოების მეთოდოლოგიებისგამოყენებით.უზრუნველყოფილი უნდა იქნას ფიზიკური, ფინანსური, ხარისხობრივი ხელმისაწვდომობა დადასაბუთებული გადაწყვეტილებებით ოპერირება და სამედიცინო მომსახურების ეთიკის ნორმებისდაცვა.ალტერნატივა 2 - სავალდებულო სამედიცინო დაზღვევის მოდელიჯანმრთელობის დაცვის სფერო ერთერთი იმ სფეროთაგანია, სადაც რეალური რეფორმებისგანხორციელება, განსაკუთრებით, საწყის ეტაპზე წარმოუდგენელია სახელმწიფოს ინტერვენციისგარეშე. პრიორიტეტს უნდა წარმოადგენდეს ჯანდაცვის 4 მნიშვნელოვანი მიმართულება: 46
  • პირველადი ჯანდაცვა, გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სისტემა, გეგმიური სამედიცინომომსახურება, ქრონიკულ პათოლოგიებთან და ძვირადღირებული/ბიზნესისთვის არარენტაბელურსამედიცინო მომსახურების გაწევა. პირველადი და პროფილაქტიკური ჯანდაცვის სისტემა უნდაიქნეს დეცენტრალიზებული და მუნიციპალური ამბულატორიების ქსელის საშუალებით უნდაგანხორციელდეს. შემოღებულ უნდა იქნას სავალდებულო სამედიცინო დაზღვევა, რომლისმინიმალური პაკეტი უნდა ითვალისწინებდეს ურგენტული ჯანდაცვის კომპონენტს სრულად დაგეგმიურ სამედიცინო მომსახურების კომპონენტებს ნაწილობრივ. სავალდებულო დაზღვევისსისტემა უნდა ითვალისწინებდეს მოქალაქის მიერ კერძო, ერთმანეთთან კონკურენციაში მყოფსადაზღვევო კომპანიებთან ურთიერთობას. შესაბამისი შემოსავლების მქონე პირებისთვისმინიმალური სადაზღვევო შენატანი (ინდივიდუალური, საოჯახო ან კოლექტიური სქემებით) უნდაიქნას სავალდებულო. მოსახლეობის დაბალშემოსავლიანი ნაწილისათვის სადაზღვევო შენატანებისუზრუნველყოფა გათვალისწინებული უნდა იქნეს სოციალური, ფულადი დახმარების სისტემაში.ქრონიკულ პათოლოგიებთან და ძვირადღირებული/ბიზნესისთვის არარენტაბელურ სამედიცინომომსახურების სფეროში უნდა მოქმედებდეს სპეციალური სახელმწიფო პროგრამები, რომელიცმიბმული იქნება უშუალოდ ბენეფიციარზე. სავალდებულო დაზღვევის ჩარჩოებისგათვალისწინებით კანონმდებლობა უნდა ითვალისწინებდეს დიფერენცირებულ პირობებსსადაზღვევო შენატანების დაფარვის სხვადასხვა სქემების (მათ შორის, დამქირავებლისა დადაქირავებულის, ოჯახის მომუშავე წევრის მხრიდან უმუშევარ და პენსიონერ წევრებზეშენატანების უზრუნველყოფის და ა.შ) არსებობას, რათა მოქალაქეებს ჰქონდეთ თავისუფალი,ოპტიმალური ვარიანტების შერჩევის საშუალება. სახელმწიფო სადაზღვეო შენატანებითუზრუნველყოფას უნდა ახორციელებდეს ნაწილობრივ, ოღონდ არა კატეგორიების მიხედვით,არამედ სოციალური დაცვის ერთიანი უნიფიცირებული სისტემის ფარგლებში ფოკუსირებულადდაბალშემოსავლიანი მოსახლეობის ჯგუფებისათვის. რეფორმის ეტაპობრივობა დათანმიმდევრულობა საერთო ეკონომიკური განვითარების ფონზე უნდა გულისხმობდესსახელმწიფოს ფინანსური მონაწილეობის წილის თანდათანობით შემცირებას.პირველადი ჯანდაცვა მთლიანად უნდა დაეფუძნოს სადაზღვევო პრინციპს. უნდა დადგინდესმინიმალური სადაზღვევო პაკეტის მოცულობა სამედიცინო დაზღვევა ყველასთვის უნდა იყოსსავალდებულო. სადაზღვევო კომპანიის შერჩევა უნდა მოხდეს დასაზღვევი პირის მიერ.მინიმალური სავალდებული სამედიცინო სადაზღვევო შენატანი უნდა იყოს დიფერენცირებულიშემოსავლების მიხედვით. ნიმუშის სახით წარმოდგენილია ცხრილი (იხ. ცხრილი 2.2).პირებისათვის, რომელთა შემოსავალი 300 ლარზე ნაკლებია, სახელმწიფომ უნდა შეავსოს მისყოველთვიურ სადაზღვევო შენატანები იმ მოცულობით, რომ უზრუნველყოფილი იქნას ყველაზემაქსიმუმის წინა პროცენტული სავალდებულო შენატანის განაკვეთის შემოსავლითი დიაპაზონისმინიმუმის მიმართ პროცენტულად განსაზღვრული თანხა (ამ შემთხვევაში 500 ლარის 3 პროცენტი).ანუ შევსებული უნდა იქნეს 15 ლარამდე ძირითადი საპენსიო შენატანი და შესაბამისად სხვა ტიპისდაზღვევისას კოეფიციენტების გათვალისწინებით.ცხრილი 2.2. ფიზიკური პირის შემოსავალი, სადაზღვევო შენატანები და დაზღვევა 47
  • შემოსავ მინიმალუ სადაზღვევოშენატანებისშემ ოჯახურიდაზღვევასაერთო კოლექტიურიდაზღველისოდ რიინდივი ტანპირზეყოველ- სადაზღვევოშენატანშიერთ ვაენობალ დუალური თვიურიდანამატიმისკმაყოფა დაზღვეულპირზესაბაზისო საერთოსადაზღვევოშეარებში საბაზისოს ზემყოფ (ოჯახისწევრ) განაკვეთისკოეფიციენტი ნატანშიერთდაზღვეუ ადაზღვევ არასრულწლოვანზედაშეზღ ლპირზესაბაზისოგანა ოშენატანი უდულიშესაძლებლობებისმქ კვეთისკოეფიციენტი ერთპირზე ონეპირზესაბაზისოსადაზღვე 18 ვოშენატანისკოეფიციენტი წლისზემო თ (საპენსიოა საკშიმყოფ პირთაჩათ ვლით)>1500 1% 0,2 %750 – 2% 0,3 %1500500 – 3% 0,4 %750<500 5% 0,5 %სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობა სამედიცინო სადაზღვევო შენატანებში არ უნდა შეეხოს: არასრულწლოვნებს (გარდა დედ-მამით ობოლი და მზრუნველობას მოკლებული კატეგორიისა); საჯარო სექტორში, ასევე საბიუჯეტო დაფინანსებაზე მყოფი ორგანიზაციების თანმშრომლებს; კერძო სექტორში დაქირავებით მომუშავე ადამიანებს; თვითდასაქმებულთა კატეგორია, რომელთა სოციალური მდგომარეობის შეფასება აღმატება X1 ქულას; ინდივიდუალური მეწარმეები, რომელთა სოციალური მდგომარეობის შეფასება აღემატება X2 ქულას; პენსიონრებს, რომელთა სადაზღვევო შენატანი უზურნველყოფილ იქნება ან საოჯახო დაზრვევით, ან კოლექტიური დაზღვევიტ, ან ანაზრაურებული იქნება მათთვის განსაზღვრული ყოველთვიური პენსიის ოდენობიდან.ყოველწლიურად საერთო ეკონომიკურმა პოლიტიკამ უნდა უზრუნველყოს სახელმწიფოს მხრიდანსადაზღვევო შენატანებზე გაწეული ხარჯების 10 პროცენტიანი შემცირება. სახლემწიფო კერძოსადაზღვევო კომპანიებთან მოქალაქეთა სავალდებულო სამედიცინო დაზღვევასთანდაკავშირებული ვალდებულებების ნაწილობრივ კომპენსაციას უნდა ახორციელებდეს სახელმწიფოობლიგაციებისა და სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქონების აქციათა ან წილის გადაცემით.კანონმდებლობით უნდა განისაზღვროს რეგიონული და მუნიციპალური ხელისუფლებისორგანოების დამატებითი უფლებამოსილებები და მონაწილეობა სავალდებული სამედიცინოდაზღვევის სისტემაში. 48
  • თავისი შინაარსით, საჯარო სიკეთის ან საზოგადოების განსაკუთრებული საფრთხის შემცველისფეროებში მათ შორის: ურგენტულ, პრევენციულ, სასწრაფო სამედიცინო დახმარების, სამედიცინოგანათლების და ჯანმრთელობის დაცვის სხვა კომპონენტების დაფინანსება, რომელიც არ იქნებაასახული ინდივიდუალურ სადაზღვევო სამედიცინო პაკეტში, უნდა განხორციელდეს სახელმწიფო,რეგიონული და მუნიციპალური ბიუჯეტებიდან შესაბამისად მიკუთვნებული კომპეტენციებისფარგლებში პროგრამულ საფუძველზე. 49
  • 3. ბიზნეს-გარემო და საინვესტიციო პოლიტიკა საქართველოში3.1. მცირე და საშუალო ბიზნესის მდგომარეობაგანვითარებული ქვეყნების უმეტესობაში მცირე და საშუალო ბიზნესის მხარდაჭერა სახელმწოფოეკონომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთ უმთავრეს პრიორიტეტულ მიმართულებას წარმოადგენს. ამისბევრი წინაპირობა არსებობს და მათგან უმთავრესია შემდეგი: მცირე ბიზნესს ძალზე სწრაფადშეუძლია ბაზრის მოთხოვნებთან ადაპტირება; მსხვილ საწარმოებთან შედარებით, მცირე ბიზნესიგაცილებით მობილურია და შეუძლია სწრაფად გადაიარაღდეს ახალი, თანამედროვე ტექნიკითა დატექნოლოგიებით; მცირე ბიზნესი საქმის დასაწყებად და წარმოების განსავითარებლად ნაკლებკაპიტალს მოითხოვს; მცირე ბიზნესი ეკონომიკურად აქტიური მოსახლეობის მნიშვნელოვანნაწილს ასაქმებს და ქმნის საშუალო ფენას. სწორედ ამიტომ, მსოფლიოს მრავალი ქვეყნისპრაქტიკიდან გამომდინარე, მცირე და საშუალო მეწარმეობას მნიშვნელოვანი როლი აკისრიაეკონომიკის უმუშევრობის დაძლევის, სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებისადა ქვეყნის სტაბილურობის შენარჩუნების საქმეში.საქართველოში მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარება სადღეისოდ დაბალ დონეზეა და მათიწილობრივი მონაწილეობა ეკონომიკაში ძალიან მცირეა. კერძოდ, მცირე და საშუალო ბიზნესისბრუნვა, გამოშვებული პროდუქციის მოცულობა და დამატებული ღირებულება მთლიანი ბიზნესისმაჩვენებლების 20%-ს არ აღემატება; ინვესტირება მცირე და საშუალო ბიზნესში 10%-ზე ნაკლებია,რაც ნიშნავს იმას, რომ მთლიანი ინვესტიციების 90%-ზე მეტი მსხვილ ბიზნესზე მოდის (იხ.ცხრილი 3.1)48.ცხრილი 3.1. მცირე და საშუალო ბიზნესის ზოგიერთი მაჩვენებელი, 2010 წ. საშუალო და მცირე სულ მსხვილი საშუალო მცირე ბიზნესის წილი, %მთლიანი ბრუნვა 24,400.7 20,469.1 2,350.3 1,581.2 16.1გამოშვებული პროდუქცია 13,303.7 10,859.6 1,461.5 982.6 18.4დასაქმებულთა რაოდენობა,კაცი 397,806.0 224,354.0 91,943.0 81,508.0 43.6დამატებული ღირებულება 6,703.2 5,408.3 809.8 485.1 19.3ინვესტირება ფიქსირებულაქტივებში (კაპიტალი) 3,210.1 2,895.5 153.9 160.7 9.8წყარო: საქსტატი, www.geostat.ge48 ნარმანია დ.,ბიზნეს-გარემოს სრულყოფის კონცეფცია, საქართველოს განვითარების კვლევითი ინსტიტუტი,თბ. 2012., გვ. 13-16. 50
  • როგორც ხრილიდან ჩანს, ასეთ პირობებშიც კი, მცირე და საშუალო ბიზნესში დასაქმებულიამთლიანად ბიზნეს-სექტორში დასაქმებულთა 44%-მდე. მცირე და საშუალო ბიზნესის მეტიგანვითარების პირობებში, ის მოსახლეობის საკმაოდ დიდ ნაწილს დაასაქმებდა და მოხსნიდაქვეყნისთვის უმნიშვნელოვანეს - უმუშევრობის პრობლემას.მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარების თვალსაზრისით საინტერესოა ბევრი ქვეყნისმაგალითი.ევროკავშირის ქვეყნებში (EU 27) მცირე და საშუალო საწარმოთა ბრუნვა 2010 წელსმთლიანი ბრუნვის 58%-ს შეადგენდა, ხოლო გამოშვებული პროდუქცია - 59%-ს. მცირე და საშუალოსაწარმოებში დასაქმებული იყო მთლიანად ბიზნეს-სექტორში დასაქმებულთა 67%. ამიტომაც,ევროკავშირი მცირე და საშუალო ბიზნესს ეკონომიკის ზრდის უმთავრეს მამოძრავებელს უწოდებს(The main drivers of economic growth)49. ანალოგიური მდგომარეობაა აშშ-ში და ბევრ სხვა ქვეყანაში.მცირე და საშუალო ბიზნესი ქვეყნის ხელისუფლების პრიორიტეტებში არ ხვდება. ამის ნათელიდადასტურებაა ის, რომ ამ სახის ბიზნესის ფორმალური დეფინიციის გარდა, სხვა ხელშემწყობიგარემოებები არ არსებობს. ბოლო 5 წლის განმავლობაში მცირე ბიზნესთან დაკავშირებულიმხოლოდ ერთი ცვლილება განხორიცელდა. კერძოდ, ახალი საგადასახადო კოდექსით, 2011 წლის 1იანვრიდან შემოღებული მცირე ბიზნესის და ფიქსირებული გადასახადები, თუმცა საგადასახადოტვირთი მთელ რიგ შემთხვევებში გაიზარდა და ვერ შექმნა მათი სტიმულირების მყარსამართლებრივ-ეკონომიკური გარანტიები. რეფორმატორთა შეფასებით, აღნიშნულ ცვლილებებსუნდა მოჰყოლოდა გამარტივება მცირე მეწარმეებისათვის. სინამდვილეში, საკმაოდ გართულებულიდა ხშირ შემთხვევაში მეწარმეებისათვის მიუღებელი რეგულაციები დადგინდა. კერძოდ:მიკრობიზნესის სტატუსი ეძლევა მეწარმე ფიზიკურ პირს, რომლის წლიური შემოსავალიც არ უნდააღემატებოდეს 30,000 ლარს. ეს კი ნიშნავს იმას, რომ მისი საშუალო დღიური შემოსავალი არ უნდააჭარბებდეს 82 ლარს, რაც დღევანდელი ფასების პირობებში ძალიან მცირე თანხაა დაელემენტარულად მცირე სახაჭაპურეც ცდება ამ ზღვარს. ამდენად, ბევრი მცირე მეწარმისთვის ესრეჟიმი მიუღებელია; მცირე ბიზნესის დასაბეგრი შემოსავალი იბეგრება 5%-იანი განაკვეთით.შემოსავლის 5%-ით დაბეგვრა გამოქვითვების გარეშე ძალიან ბევრი მეწარმისთვის გაცილებითმეტია, ვიდრე შემოსავლის დაბევრა გამოქვითვების შემდეგ 20%-იანი საშემოსავლო გადასახადით.ამიტომაც, ეს რეჟიმი ბევრი მეწარმისთვის მიმზიდველი არ არის. ამასთან, ხარჯებიდან არგამოიქვითება მიკრო და ფიქსირებული გადასახადის გადანხდელისგან შეძენილსაქონელზე/მომსახურებაზე გაწეული ხარჯი. ეს ნიშნავს იმას, რომ საშუალო და დიდმა ბიზნესმახარჯი ისე უნდა გაწიოს, რომ ვერ აღიარებს მას. ასეთი რამ კი ბიზნესს არ აწყობს. სახელმწიფოხელოვნურად ცდილობს გაწყვიტოს კავშირი ერთი მხრივ, მიკრო და ფიქსირებული გადასახადისგადამხდელ ბიზნესსა და, მეორე მხრივ, საშუალო და დიდ ბიზნესს შორის. ამით ხელოვნურადუმცირდებათ ბრუნვა მიკრო და ფიქსირებული გადასახადის გადამხდელებს, რადგანაც მათგან არიძენს საქონელს/მომსახურებას საშუალო და დიდი ბიზნესი50.49 ევროსტატი, www.eurostat.com50 ბიზნეს-სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობის და პრაქტიკის კვლევა, კონსტიტუციის 42-ე მუხლი,თბ. 2012. 51
  • 2011 წელს, 2010 წელთან შედარებით შემცირდა როგორც მცირე, ასევე საშუალო საწარმოთა ზრდისმაჩვენებლები. საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის (IFC) მიერ გამოკითხულ მცირე მეწარმეთა43%-ს შეუმცირდა ბიზნესი და მხოლოდ 17%-ს გაეზარდა. საშუალო საწარმოებიდან 32%-სშეუმცირდა და 31%-ს გაეზარდა ბიზნესი. 2012 წელს, მცირე მეწარმეთა 54% და საშუალო მეწარმეთა31% არ აპირებს გაფართოებას51.მცირე და საშულო ბიზნესის განვითარება თავისთავად ძალიან ნელა ხდება. მსოფლიო პრაქტიკით,აქ მნიშვნელოვანია სახელმწიფოს მონაწილეობა მცირე და საშუალო ბიზნესის იმგვარ წახალისებაში,რაც: (ა) კერძო სექტორში ინვესტიციებისა, და (ბ) ინოვაციების ზრდას გამოიწვევს. აღნიშნულიეფექტის მიღწევა შესაძლებელია მცირე და საშუალო ბიზნესისთვის შემდეგი გარემოებებისუზრუნველყოფით:  დანახარჯების შემცირების უზრუნველყოფი რეფორმების გატარება, ანუ ნედლეულზე და რესურსებზე მონოპოლიური ფასების შემცირება;  ეფექტიანი კონკურენციის პოლიტიკის გატარება, რომლის მიხედვითაც თანაბარი პირობები შეიქმნება ყველა სახის ბიზნესისთვის;  ბიზნეს-გარემოში არსებული რისკების შემცირება;  კრედიტების ხელმისაწვდომობის ზრდა (რისკების შემცირების გზით საპროცენტო განაკვეთების დაწევა);  საკუთრების და გარიგების დაცულობა, მათი ხელშეუხებლობა;  საგადასახადო პროცედურების გამარტივება (გადასახადების გამოანგარიშებისა და გადახდის მარტივი წესების შემოღება).ერთის მხრივ,სამართლიანიკონკურენციის პოლიტიკა და მეორეს მხრივ, მცირე და საშუალოსაწარმოთა მხარდაჭერა უზრუნველყოფს მათ მიერ წარმოებული პროდუქციის მოცულობის დაკაპიტალის ზრდას. ეს კი ამ სექტორში დასაქმების მაჩვენებლების ზრდას გამოიწვევს, რაცსოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესების ერთ-ერთი საფუძველი იქნება.3.2. საინვესტიციო პოლიტიკა3.1.2. საინვესტიციო ნაკადები საქართველოშისაქართველოს ეკონომიკის განვითარებისთვის საინვესტიციო ნაკადებს განსაკუთრებულიმნიშვნელობა აქვს. ინვესტიცია იწვევს მშპ-ს ზრდას, აუმჯობესებს საგადამხდელო ბალანსისმაჩვენებელს, ქმნის სამუშაო ადგილებს, იწვევს საბიუჯეტო შემოსავლების ზრდას და ამ ყველაფრისშედეგად, ხდება ქვეყნის მოსახლეობის სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესება. ისეთპირობებში, როდესაც პატარა ქვეყანაში ადგილობრივი ინვესტიციების მოცულობა შედარებით51 საქართველოს ბიზნეს-გარემოს კვლევა 2012, საგადასახადო პროექტი საქართველოში, IFC, 20 აპრილი, 2012. 52
  • შეზღუდულია, უცხოური ინვესტიციები კიდევ უფრო მეტ მნიშვნელობას იძენს საიმისოდ, რომსაზოგადოებრივი კეთილდღეობა უზრუნველყოს52.პირდაპირი უცხოური ინვესტიცია (FDI) გულისხმობს უცხო ქვეყნის რეზიდენტის მიერსაქართველოს ტერიტორიაზე განლაგებულ საწარმოში და ამ საწარმოსთან დაკავშირებულისხვადასხვა ეკონომიკური ხასიათის ოპერაციების წარმოებას. პირდაპირი ინვესტიცია მოიცავს არამხოლოდ კაპიტალის ჩადების საწყის ოპერაციას, არამედ ყოველ შემდგომ ოპერაციას პირდაპირინვესტორსა და პირდაპირი ინვესტირების საწარმოს შორის. პირდაპირია ინვესტორი, რომელიცფლობს საწარმოს აქციების არანაკლებ 10%-ს ან ასეთი მონაწილეობის ექვივალენტს. პირდაპირიინვესტორები შეიძლება იყვნენ როგორც ფიზიკური პირები, ასევე კორპორაციული დაარაკორპორაციული კერძო და სახელმწიფო ორგანიზაციები. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციისძირითადი კომპონენტებია: სააქციო კაპიტალი, რეინვესტიცია და სხვა კაპიტალი53.2003 წლის ვარდების რევოლუციის შემდეგ მოსულმა ხელისუფლებამ მკვეთრი რეფორმების სერიადაიწყო. ეს შეეხო გადასახადების რაოდენობის და განაკვეთების შეცირებას, ლიცენზიებისა დანებართვების რაოდენობის შემცირებას, ასევე ბიზნესის რეგისტრაციის პროცედურებისგამარტივებას. შედეგად, 2006 წლიდან განსაკუთრებით სწრაფი ტემპებით დაიწყო საინვესტიციონაკადებმა ზრდა, რაც სწორედ 2008 წლის აგვისტოს მოვლენების და მსოფლიო ფინანსურიკრიზისის გავლენის შემდეგ დამუხრუჭდა (იხ. დიაგრამა 3.1).დიაგრამა 3.1. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები, მლნ აშშ დოლარი 2,500.0 2,000.0 1,500.0 1,000.0 500.0 0.0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011*წყარო: საქსტატი, www.geostat.ge* წინასწარი მონაცემები.52 Нармания Д., Схиерели М.,прямо в экономику, Ж. Business Time Georgia, #4, 2012, გვ. 94-96.53 საქსტატი, http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/methodology/macro/FDI%20short%20methodology.pdf 53
  • 2008 წლის მოვლენებს და მსოფლიო ეკონომიკურ კრიზისს დაემატა მნიშნელოვნად გაუარესებულიბიზნეს-გარემო, რომლის გაჯანსაღებაც ბოლო წლებში ვერ მოხერხდა. შედეგად, ქვეყანაში შემცირდამშპ-ს ზრდის ტემპი, გაიზარდა უმუშევრობა და სიღარიბის მაჩვენებლები. ამდენად, დღემდესაქართველოს მთავრობის ერთ-ერთ ძირითად ეკონომიკურ გამოწვევად ბიზნეს-გარემოსგაჯანსაღება, კონკურენციის პოლიტიკის დაცვა და ამით უცხოური ინვესტიციების მოზიდვა რჩება.პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებსა და მშპ-ს ზრდას შორის პირდაპირი კავშირი არსებობს. ამასმოწმობს როგორც თეორიული კვლევები და ოფიციალური სტატისტიკა, ასევე საინვესტიციონაკადების ტენდენციები54. მაგალითად, 2006-2008 წლებში, როდესაც საქართველოში ინვესტიციებისმაღალი მოცულობა იყო, სწორედ ამ წლებში იზრდებოდა ყველაზე მაღალი ტემპებით მშპ-სმოცულობა (იხ. ცხრილი 3.2.). ასევე, საინტერესო მაჩვენებელია FDI-ის თანაფარდობა მშპ-სთან.სწორედ ამ წლებში ასევე მაღალი იყოს ეს მაჩვენებელი და შესაბამისად 15.3%-ს, 19,8%-ს და 12.2%-სშეადგენდა (იხ. დიაგრამა 3.2). 2008 წელს საქართველოზე განხორციელებულმა აგრესიამ დაშემდგომ, მსოფლიო ფინანსურმა კრიზისისმა, უარყოფითი გავლენა იქონია საინვესტიციონაკადებზე და მათი მოცულობა მნიშვნელოვნად შემცირდა.ცხრილი 3.2. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების თანაფარდობა მშპ-სთან პირდაპირი უცხოური პირდაპირი უცხოური მშპ, მლნაშშ $ ინვესტიცია, მლნაშშ $ ინვესტიცია/მშპ 2003 340.1 3,990.8 8.5 2004 499.1 5,124.7 9.7 2005 449.8 6,411.0 7.0 2006 1,190.4 7,761.7 15.3 2007 2,014.8 10,171.9 19.8 2008 1,564.0 12,800.5 12.2 2009 658.4 10,767.1 6.1 2010 814.5 11,636.5 7.0 2011* 980.6 14,370.4 6.8წყარო: საქსტატი, www.geostat.ge* წინასწარი მონაცემები.დიაგრამა 3.2. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების თანაფარდობა მშპ-სთან Albu L.L.,Trends in the Interest Rate – Investment – GDP Growth Relationship, Romanian Journal of54Economic Forecasting, #3, 2006. 54
  • 25.0 20.0 19.8 15.0 15.3 12.2 10.0 9.7 8.5 7.0 7.0 6.8 6.1 5.0 0.0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011*წყარო: საქსტატი, www.geostat.ge* წინასწარი მონაცემები.3.2.2. საქართველოში განხორციელებული ინვესტიციების გეოგრაფიასაქართველო ღიაა ნებისმიერი ქვეყნიდან და თავისუფალი ზონიდან შემოსულიინვესტიციებისთვის. საქართველოს მთავრობის პოლიტიკა ამ შემთხვევაში არადისკრიმინაციულიადა არ ზღუდავს ინვესტიციებს, მიუხედავად მისი წარმომავლობისა. ამის დასტურია ის, რომრუსეთის მხრიდან მუდმივი აგრესიის მიუხედავად, ყოველწლიურად იზრდება ამ ქვეყნიდანსაქართველოში განხორციელებული პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოცულობა. ასევე,საქართველოში საკმაო მოცულობით არის წარმოდგენილი ე.წ. „ოფშრული კაპიტალი“ ანუოფშორული ზონებიდან განხორციელებული ინვესტიციები (იხ. ცხრილი 3.3), რაც ყოველთვის არშეიძლება სანდო ინვესტიციებად ჩაითვალოს.ცხრილი 3.3.საქართველოშიგანხორციელებულიპირდაპირიუცხოურიინვესტიციებიქვეყნებისმიხედვით, ათასიაშშ დოლარი ქვეყნები 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011* 449,784. 1,190,374. 2,014,841. 1,563,962. 658,400. 814,496. 980,600.სულ 8 6 6 4 6 6 7 მათშორის:დსთ-ისქვეყნები 107,754. 119,696. 266,414.3 238,389.0 94,695.6 1,024.4 91,155.6 3 3 აზერბაიჯანი 66,920.2 77,804.5 41,368.1 23,942.7 29,824.4 57,962.0 44,763.7 რუსეთი 38,737.6 34,210.0 88,996.5 26,212.2 10,253.4 47,881.0 52,329.3 სხვა 2,096.4 154,399.9 108,024.4 44,540.7 -39,053.3 -14,687.4 22,603.3 243,749. 1,132,726. 224,722. 248,211. 543,051. 407,189.7 476,655.2ევროკავშირისქვეყნები 0 1 2 4 8 55
  • ავსტრია 14,732.2 10,749.3 11,384.4 51,463.4 29,709.0 10,045.0 22,169.2 კვიპროსი 47,537.3 40,071.2 148,643.6 26,165.8 -1,612.1 40,387.7 94,244.1 ჩეხეთი 1,279.6 15,032.2 227,926.4 34,857.6 45,679.0 24,213.5 9,597.0 გერმანია 5,031.8 20,380.8 56,987.8 40,590.6 21,345.0 12,848.0 24,619.3 ნიდერლანდები 492.0 18,530.2 299,277.2 135,870.2 32,586.4 73,362.2 213,373.7 გაერთიანებულისამეფო 132,925. 186,824.1 145,474.8 148,907.6 72,313.2 58,964.2 37,224.2 8 სხვა 41,750.4 115,601.8 243,032.0 38,800.0 24,701.7 28,390.8 141,824.3დანარჩენიქვეყნები 390,847. 429,943. 223,344. 98,281.6 508,028.9 629,432.6 968,960.7 9 5 7 ვირჯინისკ-ები (ბრიტ.) 4,900.2 58,586.2 187,815.5 156,847.3 35,434.2 40,235.9 40,765.5 კაიმანისკ-ბი 0.0 2,972.0 3,104.9 -7,007.3 2,161.1 12,332.3 19,321.9 ინდოეთი 29.0 54.9 61.9 26,998.4 271.1 14,886.6 29,971.7 იაპონია 16,610.1 34,433.1 34,368.3 11,655.4 -30,808.7 17,492.5 21,975.0 არაბეთისგაერთ.ემირატე 280.5 422.6 130,858.7 306,576.3 162,756.5 55,530.7 -55,651.3ბი თურქეთი 21,812.5 129,727.8 93,871.1 164,525.1 97,939.7 91,786.5 77,393.7 აშშ 15,025.6 182,651.5 84,412.2 167,920.7 -10,026.0 135,818.5 29,000.8 საერთაშორისოორგანიზა 0.0 8,741.7 14,293.9 23,651.0 30,739.2 45,186.0 94,508.0ციები სხვა 39,623.7 90,439.0 80,645.9 117,793.9 102,380.9 16,674.5 -33,940.6წყარო: საქსტატი, www.geostat.ge* წინასწარი მონაცემები.ბოლო წლებში, ყველაზე დიდი პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები განხორციელდა შემდეგიქვეყნებიდან: თურქეთი, ნიდერლანდები და კვიპროსი, ასევე საკმაოდ მაღალია ვირჯინიისკუნძულებიდან განხორციელებული ინვესტიციები. ბოლო წლებში ასევე იმატა საერთაშორისოორგანიზაციების მიერ განხორციელებულმა ინვესტიციებმა. მათგან აღსანიშნავია ევროპისრეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის (EBRD) და საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის(IFC) ინვესტიციები.ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად იზრდება აზიური ქვეყნებიდან განხორციელებული ინვესტიციებისმოცულობა, რომელთაც არა აქვთ პოსტკომფლიქტური ზონისთვის დამახასიათებელი მაღალირისკების შიში (განსხვავებით დასავლური ინვესტორებისგან). ამასთან, მსოფლიო კრიზისი აზიურკაპიტალს შედარებით ნაკლებად შეეხო და საქართველოს მთავრობამაც ინვესტიციების მოზიდვისმიზნით არაერთი ბიზნეს-ფორუმი გამართა აზიურ ქვეყნებში.3.2.3. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები სექტორების მიხედვითსაქართველოში განხორციელებული ინვესტიციების უმეტესი წილი სამ სექტორზე მოდის. ესენია:დამამუშავებელი მრეწველობა, უძრავი ქონება, ტრანსპორტი და კავშირგაბმულობა, ასევე საფინანსო 56
  • სექტორი (იხ.ცხრილი 3.4 და დიაგრამა 3.3). ბოლო პერიოდში საინვესტიციო აქტიობა გაიზარდაასევე ენერგეტიკულ სექტორში, რადგანაც ეს სექტორი (განსაკუთრებით ჰესების მშენებლობა)მთავრობის მიერ პრიორიტეტად გამოცხადდა.ცხრილი 3.4. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები საქართველოს ეკონომიკის სექტორებისმიხედვით, ათასი აშშ დოლარი 2009 2010 2011*სულ 658,400.6 814,496.6 980,600.7 მათ შორის:სოფლის მეურნეობა, თევზჭერა 22,326.9 8,631.9 13,607.1სამთომოპოვებითიმრეწველობა 15,023.4 53,435.9 37,354.0დამამუშავებელიმრეწველობა 124,781.7 175,334.5 180,768.3ენერგეტიკა -2,130.6 21,877.9 158,308.9მშენებლობა 105,218.8 4,705.9 34,823.1სასტუმროები და რესტორნები 37,542.3 17,121.8 13,906.8ტრანსპორტი და კავშირგაბმულობა 98,432.0 215,116.2 130,906.3უძრავი ქონება 147,410.3 119,253.0 122,212.7ჯანმრთელობის დაცვა და სოციალური დახმარება 289.1 1,182.4 17,807.4დანარჩენი მომსახურება** 59,843.3 90,430.7 93,439.3საფინანსო სექტორი*** 49,663.4 107,406.4 177,466.7წყარო: საქსტატი, www.geostat.ge* წინასწარი მონაცემები.** ვაჭრობა; განათლება; კომუნალური, სოციალური და პერსონალური მომსახურება.*** საფინანსო სექტორი 2009 წლიდან საბანკო სფეროს გარდა მოიცავს მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებშიგანხორციელებული პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მონაცემებსაც.ყველაზე მცირე უცხოური ინვესტიციები მოდის სოფლის მეურნეობაზე, ჯანდაცვასა და სოციალურმომსახურებაზე, ასევე სასტუმროებსა და რესტორნებზე. თუმცა, ამ სექტორებს განვითარებისმნიშვნელოვანი პოტენციალი გააჩნიათ და ინვესტირების თვალსაზრისით საინტერსოა. პრობლემასწარმოადგენს, განსაკუთრებით სოფლის მეურნეობაში, განვითარების სტრატეგიის არარსებობა.ქვემოთ მოცემულია საქართველოს მთავრობის საინვესტიციო პოლიტიკა, სადაც განსაკუთრებითჩანს ტურისტულ ზონაში სასტუმროების მშენებლობაში ინვესტირებაზე მნიშვნელოვანიშეღავათები და სახელმწიფო მხარდაჭერა.დიაგრამა 3.3. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები საქართველოს ეკონომიკის სექტორებისმიხედვით, ათასი აშშ დოლარი 57
  • 250,000.0 200,000.0 150,000.0 100,000.0 50,000.0 0.0 -50,000.0 2009 2010 2011*წყარო: საქსტატი, www.geostat.ge* წინასწარი მონაცემები.3.2.4. სახელმწიფო საინვესტიციო პოლიტიკაუცხოურ ინვესტიციებზე მნიშვნელოვნად დამოკიდებულ ნებისმიერ ქვეყანაში მთავრობა ატარებსსპეციალურ ეკონომიკურ პოლიტიკას, რათა წახალისდეს ინვესტიციების მოზიდვა. სტიმულირებისმექანიზმები მრავალრიცხოვანია, დაწყებული უფასო ბიზნეს-ფორუმების ორგანიზებით,საგადასახადო შეღავათებით დამთავრებული. წესრიგის დამყარებისათვის კი არსებობსმარეგულირებელი კანონმდებლობა.საქართველოში საინვესტიციო საქმიანობასთან დაკავშირებულ საკითხებს სამი კანონიარეგულირებს: საინვესტიციო საქმიანობის ხელშეწყობისა და გარანტიების შესახებ (2006 წ.);საქართველოს ეროვნული საინვესტიციო სააგენტოს შესახებ (2002 წ.); ინვესტიციების სახელმწიფომხარდაჭერის შესახებ (2006 წ.). სწორედ ამ უკანასკნელით განსაზღვრულია შეღავათები იმინვესტორებისთვის, რომელებიც განსაკუთრებული მნიშვნელობის ინვესტირებას ახორციელებენქვეყანაში. კერძოდ, ინვესტორს, რომელიც გეგმავს განახორციელოს 8 მლნ ლარზე მეტის ინვესტიცია(ან ისეთი ინვესტიცია, რომელიც ფუნქციონალური და სტრატეგიული თვალსაზრისითმნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს ქვეყნის ეკონომიკისა და ინფრასტრუქტურის განვითარებაზე),უფლება აქვს, საქართველოს მთავრობისაგან მოითხოვოს თავის მიერ განსახორციელებელი 58
  • ინვესტიციისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობის ინვესტიციის სტატუსის მინიჭება55. ამსტატუსის მინიჭება გულისხმობს ლიცენზიის/ნებართვის მარტივი წესით მიღებას და საჯაროდაწესებულებებთან ურთიერთობების გამარტივებას, თუმცა ის საგადასახადო შეღავათებს არითვალისწინებს.სპეციალურ ტურისტულ ზონებში საინვესტიციო მიმზიდველობისთვის საქართველოს მთავრობასპეციალურ შეღავათებს ავრცელებს. კერძოდ, მოგების გადასახადისგან თავისუფლდებატურისტულ ზონაში 2026 წლის 1 იანვრამდე მეწარმე სუბიექტის მიერ სასტუმრო მომსახურებისგაწევით მიღებული მოგება, ასევე ტურისტული ზონის მეწარმე სუბიექტის მიერ მიღებული მიწისნაკვეთის (ნაკვეთების) ღირებულება, ასევე ქონების გადასახადისგან თავისუფლდება ტურისტულიზონის მეწარმე სუბიექტის სასტუმრო მომსახურებასთან დაკავშირებული ქონება56.ტუროპერატორულ მომსახურებაზე კი არსებობს სხვადასხვა სახის შეღავათები. ამდენად,ტურისტულ სექტორში ინვესტირება საკმაოდ საინტერესო და მიმზიდველია.აქვე უნდა ითქვას, რომ საქართველოს მთავრობა (ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარებისსამინისტრო) საკმაოდ ხშირად ატარებს ბიზნეს-ფორუმებს, რათა მოხდეს ინვესტორთადაინტერსება საქართველოთი და ქვეყანაში ინვესტიციების მოზიდვა. ინვესტორებთანურთიერთობა, საშუამავლო საქმიანობა ინვესტორებსა და მთავრობას შორის, ასევე კონსულტაციებიდა ინვესტიციების მოზიდვასთან დაკავშირებული საკითხები დავალებული აქვს საქართველოსეროვნულ საინვესტიციო სააგენტოს (Georgian National Investment Agency - GNIA)57.მიუხედავად ყველაფრისა, ქვეყანაში საინვესტიციო აქტივობა მაინც დაბალია. არადა, საკუთარიკაპიტალის შეზღუდული მოცულობის პირობებში, საქართველოსთვის სასიცოცხლოდმნიშვნელოვანია უცხოური საინვესტიციო ნაკადები.3.3. გადასახადების ადმინიტრირების წესები და საგადასახადო სისტემის სირთულეებისაქართველოს პარლამენტმა 2010 წლის 17 სექტემბერს ახალი საგადასახადო კოდექსი მიიღო,რომელიც 2011 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედდა. პარადოქსია ის, რომ კოდექსის აღრულებისათვისსაჭირო ინსტრუქციები ფინანსთა მინისტმა 2010 წლის 31 დეკემბერს მიიღო და ძალაში 2011 წლის 1იანვრიდან (მომდევნო დღიდან) შევიდა. ამდაგვარი მიდგომა კი შეუძლებელია ჩაითვალოს ჯანსაღბიზნეს-გარემოსთვის დამახასიათებელ ელემენტად, რადგანაც შეუძლებელია მეწარმეთა55 ზოგიერთ შემთხვევაში ეს შესაძლებელია 2 მლნ ლარზე მეტი ინვესტიციის შემთხვევაშიც.56 საქართველოს საგადასახადო კოდექსი, 99-ე მუხლის 1-ლი პუნქტის „ტ“ და „უ“ ქვეპუნქტები, ასევე 206-ემუხლის 1-ლი პუნქტის „ხ“ ქვეპუნქტი..57 საქართველოს ეროვნული საინვესტიციო სააგენტო, www.investingeorgia.org 59
  • აბსოლუტურმა უმეტესობამ გაიგოს და გამოიყენოს წინა დღეს მიღებული ცვლილება მომხდევნოდღეს58.ამასთან, ხშირი საკანონმდებლო ცვლილებები და არამდგრადი საგადასახადო სისტემა ბიზნესისგანვითარებას მნიშვნელოვნად უშლის ხელს. კერძოდ:  ახალმიღებულ საგადასახადო კოდექსში 2011 წელს 25 ცვლილება იქნა შეტანილი. ამდენივე ცვლილება შევიდა კანონქვემდებარე აქტებში. 2012 წლის იანვარ-ივნისში კოდექში ასევე 9 ცლილება შევიდა. ანალოგიური მდგომარეობა იყო წინა წლებშიც (მაგ. 2005-2010 წლებში მოქმედ საგადასახადო კოდექსში 60 ცვლილება განხორციელდა. დაახლოებით 2-ჯერ მეტად შეიცვალა კანონქვემდებარე აქტები, რომლებიც საგადასახადო-სამართლებრივ ურთიერთობებს არეგულირებენ);  მცირე და საშუალო ბიზნესს არ მიუწვდება ხელი ხშირი საკანონმდებლო ცვლილებების მიმართ, ვინაიდან მათ არა აქვთ ძვირადღირებული კადრების დაქირავების ფუფუნება და ცვლილებების ოპერატიული ნახვის საშუალება. ამის გამო ისინი ხშირად ჯარიმდებიან;  შესაბამისად, საგადასახადო რეგულაციებთან დაკავშირებით მეწარმეთა ინფორმირების დონე ძალიან დაბალია (მხოლოდ 1/5 იცნობს კანონმდებლობას ნორმალურად, რომელთაგანაც უმეტესი ნაწილი საშუალო მეწარმეები არიან);  ხშირი ცვლილებებით გამოწვეული ხშირი დაჯარიმებები მათ განვითარებას მნიშვნელოვნად აფერხებს.მნიშვნელოვანია, რომ კანონმდებლობაში შეტანილი ცვლილებების ამოქმედება მოხდეს არაუადრესმისი მიღებიდან 3 თვისა, რათა მეწარმეებმა შეძლონ კანონმდებლობაში გარკვევა და ბიზნესისმომზადება შესაბამისი ცვლილებებისადმი (ბუღალტრის ტრენინგი, ცვლილებები ბიზნეს-გეგმაში,კორექტირება ხარჯთაათრიცხვაში და სხვა). ამის მაგალითები მრავლად არის მსოფლიოსგანვითარებულ ქვეყნებში, სადაც საგადასახადო ნორმა ძალაში შედის ან მიღებიდან 6 თვის შემდეგან მომდევნო კალენდარული წლის დასაწყისიდან (თუ მიღებამიდან წლის ბოლომდე რამდენიმეთვე მაინც არის გასული).საქართველოს საგადასახადო კოდექსით, ფიზიკური პირის შემოსავალი პროპორციული 20%-იანიგანაკვეთით იბეგრება, მიუხედავად შემოსავლების სიდიდისა. ამასთან, არ არსებობს დაუბეგრავიმინიმუმი და პირს ებეგრება ნებისმიერი შემოსავალი (მ.შ. საარსებო მინიმუმზე ნაკლებიშემოსავალიც). უნდა აღინიშნოს, რომ მსოფლიო პრაქტიკით ასეთი დაბეგვრის სისტემა ძირითადადჩამორჩენილი საგადასახადო სისტემის ქვეყნებს გააჩნიათ (მაგ. რუსეთის ფედერაცია), იქ სადაცგადასახადის ადმინისტრირების პრობლემები არსებობს59. დაუბეგრავი მინიმუმის არარსებობაპრობლემაა როგორც სოციალური სამართლიანობის, ასევე ეკონომიკური ეფექტიიანობისთვალსაზრისით. დაუბეგრავი მინიმუმი სტიმულია როგორც მეწარმისთვის, ასევედაქირავებულისთვის:58 ნარმანია დ.,ბიზნეს-გარემოს სრულყოფის კონცეფცია, საქართველოს განვითარების კვლევითი ინსტიტუტი,თბ. 2012., გვ. 16-20.59 ბიზნეს-სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობის და პრაქტიკის კვლევა, კონსტიტუციის 42-ე მუხლი,თბ. 2012. 60
  •  თუ ხდება დაუბეგრავი მინიმუმის გამოქვითვა, მეწარმეს ჰყავს უფრო მეტად უზრუნველყოფილი (მოტივირებული) დასაქმებული;  დაუბეგრავი მინიმუმის არსებობის შემთვევაში, დასაქმებულებს საშუალება ეძლევათ მიიღონ მეტი შემოსავლები და იყვნენ მეტად უზრუნველყოფილი სოციალური დაცვის თვალსაზრისით;  დაუბეგრავი მინიმუმი ასევე უზრუნველყოფს დასაქმებულის დაცვას ინფლაციის უარყოფითი ზემოქმდებისგან (ფასების ზრდა);  დაუბეგრავი მინიმუმი უზრუნველყოფს თითოეული მოქალაქის კონსტიტუციურ უფლებას - იყოს უზრუნველყოფილი ფიზიკური საარსებო მინიმუმით.პროპორციული დაბეგვრა სოციალური სამართლიანობის თვალსაზრისით ვერ ჩაითვლება მისაღებსისტემად, თუმცა ამ სახის გადასახადის ადმინისტრირება გაცილებით უფრო მარტივია. სოციალურუსამართლობას კიდევ უფრო ამძიმებს დაუბეგრავი მინიმუმის არარსებობა. ასევე პრობლემასწარმოადგენს ფიზიკური პირის მიერ გამოქვითვების სისტემის არარსებობა. მაგ. გერმანიაშიპროგრესული საშემოსავლო გადასახადის განაკვეთი მერყეობს 29%-დან 42%-მდე. შემოსავლიდანგამოიქვითება განათლებაზე წლიურად 4,000 ევრომდე ხარჯები, დაზღვევაზე - 2,400 ევრომდე, ასევე10%-მდე ხარჯები საქველმოქმედო და კულტურული მიზნებისთვის. დაუბეგრავი მინიმუმიერთსულიან ოჯახზე შეადგენს 7664 ევროს, საოჯახო წყვილზე კი - 15328 ევროს;აშშ-ში მოქმედებსპროგრესული საშემოსავლო გადასახადი, რომლის განაკვეთიც 15%-დან 39.6%-მდეა. ერთსულიანიოჯახისთვის 24,000 აშშ დოლარამდე წლიური შემოსავალი (ხოლო საოჯახო წყვილის მიერმიღებული 40,000 დოლარამდე შემოსავალი) იბეგრება 15%-იანი საშემოსავლო გადასახადით;საფრანგეთშიც მოქმედებს პროგრესული საშემოსავლო გადასახადი, 0%-დან 54%-მდე; ასევეიტალიაშიც, 10%-დან 50%-მდე; იაპონიაშიც პროგრესული დაბეგვრის რეჟიმია: 3-დან 30 მლნიენამდე შემოსავლები იბეგრება 10-დან 40%-მდე საშემოსავლო გადასახადით, 30 მლნ-ზე მეტიწლიური შემოსავლებისთვის გამოიყენება 50%-იანი საშემოსავლო გადასახადი. დაუბეგრავიმინიმუმი შეადგენს 3 მლნ იენს60.გადასახადების ადმინისტრირების რთული სისტემა მნიშვნელოვნად აფერხებს ბიზნესისგანვითარებას და ხელს უშლის საქმის მშვიდად კეთებას. კერძოდ:  ხარჯების გამოქვითვის ბუნდოვანი სისტემა, ზოგიერთ ნაწილში მაღალი და გაუმართლებელი ჯარიმები (100%-200%), საგადასახადო სუბიექტივიზმი და სხვა მომენტები იწვევს მეწარმეთა უსამართლო დაჯარიმებას/დასჯას;  საგადასახადო კოდექსით, მტკიცების ტვირთის მეწარმეზეა დაკისრებული, რაც იმას ნიშნავს, რომ შემოწმების და დამატებით გადასახადის დაკისრების შემდგომ მეწარმეს უწევს მისი უდანაშაულობის დამტკიცება. ამ დროს მან მაინც უნდა გადაიხადოს უკანონოდ დარიცხული გადასახადები და თუ გაიმართლა თავი, შემდგომ უნდა იზრუნოს მათ მომდევნო გადასახდელებში ჩათვლაზე;60 ჩიკვილაძე მ., კოპალეიშვილი თ.,საგადასახადო საქმე, თსუ 2011. 61
  •  საგადასახადო ორგანოებს სურვილისამებრ, ხშირ შემთხვევაში სუბიექტურ მოსაზრებებზე დაყრდნობით, შეუძლიათ დააყადაღონ გადამხდელის საბანკო ანგარიშები და ქონება, რითაც პარალიზება გაუკეთონ მათ საქმიანობას.საყურადღებოა, რომ გერმანიაში, აშშ-ში და სხვა ცივილურ ქვეყნებში მტკიცების ტვირთისახელმწიფოზეა ანუ დამნაშავე ბიზნესს სახელმწიფომ უნდა უმტკიცოს, რომ მან დანაშაულიჩაიდინა და მხოლოდ დამტკიცების მერე ვრცელდება მასზე პასუხისმგებლობა.ევროპის ქვეყნების საგადასახადო სისტემა განსხვავებულ მიდგომას ირჩევს. ევროპაში ყოველთვისდადგენილია ჯარიმის ზედა ზღვარი, რათა გაუთვალისწინებლი შემთხვევით წარმოშობილმაჯარიმის ოდენობამ გადასახადის გადამხდელის ბაზრიდან გაქრობა - მისი გაკოტრება არგამოიწვიოს. თანაც, თითქმის არ არსებობს ჯარიმის გამოთვლა პროცენტული სისტემით. მაშინაც კი,როცა პროცენტული სისტემა გამოიყენება, იგი შეზღუდულია მაქსიმალური ოდენობით. ჯარიმაუმეტესწილად ფიქსირებული ოდენობით გამოიყენება.მაგალითისათვის შეგვიძლია მოვიხმოთ ჯარიმის ოდენობები ესპანეთის საგადასახდო სამართალში,რომელიც არ მიეკუთვნება ლიბერალურ საგადასახადო სისტემის ქვეყანას. ესპანეთში საგადასახადონორმების ყველაზე მძიმე დარღვევად მიიჩნევა, როცა პირი შემოწმების დროს ვერ წარადგენსოპერაციის ამსახველ საგადასახადო დოკუმენტაციას. ასეთ შემთხვევაში ჯარიმა 1,500 ევროდან15,000 ევრომდე მერყეობს. ჯარიმის პროცენტული სისტემით გამოყენების შემთხვევაშიცდადგენილია ჯარიმის ზედა ზღვარი. როცა გადასახადის გადამხდელის მიერ შემცირებულიადასაბეგრი ოპერაციის საბაზრო ფასი, ჯარიმა შეიძლება იყოს სხვაობის 15%, მაგრამ მინიმუმ 3,000ევრო და მაქსიმუმ 30,000 ევრო61.საგადასახადო დავების მოგვარების რთული სისტემა და სახელმწიფოს დომინანტური როლი,ბიზნეს-გარემოს შემაფერხებელი მნიშვნელოვანი პრობლემაა. კერძოდ:  ხშირ შემთხვევაში, ფინანსთა სამინისტროს დავების განხილვის საბჭოზე, საჩივარი დროულად არ განიხილება, რაც დავის დროულ გადაწყვეტას აყოვნებს;  სასამართლო არსებითად ვერ წყვეტს საგადასახდო დავას. საქმე ისევ უკან საგადასახადო სამსახურში ბრუნდება და გარკვეული პერიოდის შემდეგ კვლავ სასამართლოს უბრუნდება. ამით საქმე მრავალწლიანი დავის ციკლში ერთვება;  მოსამართლეთა კვალიფიკაციის სიმწირე ეკონომიკურ (მ.შ. საგადასახადო) სამართალში, ხელს უშლის დავების სამართლიან გადაწყვეტას;  სასამართლო ბაჟის მაღალი ოდენობა (სამივე ინსტანციაში ჯამურად შეადგენს სადაო თანხის 12%-ს) საკმაოდ მძიმე ტვირთია გადასახადის გადამხდელისათვის და სასამართლო ხელმისაწვდომობის პრობლემას ქმნის.დავების მოგვარების სისტემაში არსებულ პრობლემებს ეხმიანება რამდენიმე საერთაშორისოინდექსიც. მათ შორის ასანიშნავია, რომ გლობალური კონკურენტუნარიანობის უკანასკნელ61 ბიზნეს-სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობის და პრაქტიკის კვლევა, კონსტიტუციის 42-ე მუხლი,თბ. 2012. 62
  • ინდექსში (GCR 2011-2012), საქართველო 142 ქვეყანას შორის, დავების ეფექტიანი მოგვარებისსამართლებრივი გარემოს კუთხით 82-ე ადგილზეა, ხოლო სასამართლო დამოუკიდებლობისკუთხით - 91-ზე.საგადასახადო სისტემაში არსებულ პრობლემებს მკაფიოდ ასახავს უკანასკნელ პერიოდშიჩატარებული კვლევებიც. გამოკითხულ მეწარმეთა 37%-თვის გადასახადების განაკვეთები მაღალია.შემოსავლების სამსახური ყოველწლიურად მეწარმეთა 1/3-ს ამოწმებს და უმრავლესობა სალაროაპარატებს უკავშირდება. შემოწმების სხვა ტიპები უკავშირდება საწარმოთა 20%-ზე ნაკლებს. მცირეკომპანების შემოწმება გაცილებით უფრო ხშირად ხდება. შემოწმებულ საწარმოთა 1/3-ს დაეკისრაჯარიმები და საურავები. ჯარიმების უმეტესობა სალარო აპარატების გამოყენების წესებისდარღვევებზე მოდის. ბიზნეს-გარემოს გასაუმჯობესებელ ღონისძიებებთაგან ყველაზე მეტიმხარდაჭერა გადასახადების შემცირებას აქვს62.3.4. საკრედიტო რესურსების ხელმისაწვდომობასაკრედიტო რესურსები ბიზნესის განვითარების უმნიშნელოვანესი წინაპირობაა. საკუთარირესურსების შეზღუდულობის პირობებში, სწორედ ბანკების მეშვეობით ახერხებს ბიზნესიგაფართოებას და განვითარებას.კომერციული ბანკების მიერ იურიდიულ პირებზე გაცემული ვადიანი სესხების მოცულობა 2012წლის 1 ივლისის მდგომარეობით შეადგენს 4,34 მლრდ ლარს, საიდანაც 2,03 მლრდ (46,8%)გაცემულია ვაჭრობის სექტორზე, ხოლო რეალურ სექტორზე (სოფლის მეურნეობა, მრეწველობა,მშენებლობა) - ჯამში 1,36 მლრდ (31,3%). ეს ნიშნავს იმას, რომ კომერციული ბანკები ძრითადშიგადართული არიან ვაჭრობის დაფინანსებაზე, ანუ იმპორტის ხელშეწყობაზე, სადაც რისკებიშედარებით მცირეა, ვიდრე რეალურ სექტორში. ამავე პერიოდისთვის, ფიზიკურ პირებზეგაცემული სესხების მოცულობა 3,29 მლრდ ლარია, საიდანაც 1,46 მლნ ლარი (44,4%) უძრავიქონებით უზრუნველყოფილია63.საქართველოში საბანკო კრედიტების აღებასთან დაკავშირებით ბევრი პრობლემა არსებობს(განსაკუთრებით დამწყები ბიზნესისთვის, ასევე მცირე საწარმოებისთვის), რაც განპირობებულიაშემდეგი ფაქტორებით: - კრედიტებზე არსებული მაღალი საპროცენტო განაკვეთები (მ.შ. მაღალია საპროცენტო განაკვეთის სპრედი, რაც ეროვნული ბანკის შეფასებით 9,6%-ია, ხოლო მსოფლიო ბანკის შეფასებით 15%-მდეა)64; - მაღალი უზრუნველყოფის გარანტიების მოთხოვნა (2-3-ჯერ მეტი უზრუნველყოფა უძრავი ქონებით ან სხვა აქტივით);62 საქართველოს ბიზნეს-გარემოს კვლევა 2012, საგადასახადო პროექტი საქართველოში, IFC, 20 აპრილი, 2012.63 საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარული სტატისტიკა, www.nbg.gov.ge64 კონკურენციის პოლიტიკა და ბაზრის რეგულირების პრაქტიკა,მურღულია თ., მურღულია შ., ნარმანია დ.,ხადური ნ., ეკონომიკის პრობლემების კვლევის ცენტრი, ფრიდრიხ ებერტის ფონდი, 2012, გვ. 123. 63
  • - პრაქტიკულად განუვითარებელი კაპიტალის ბაზარი (საფონდო ბირჟის უმოქმედობა ქვეყანაში); - ბიზნეს-გარემოში არსებული მაღალი რისკები (რითაც ბანკები ხშირად თავს იმართლებენ, თუმცა ეს რეალურად მართლაც ასეა).ამასთან, საბანკო სექტორის მხრიდან, ხშირია მომხმარებელთა უფლებების დარღვევები (არასწორიინფორმირება საპროცენტო განაკვეთებზე, წინასწარ გაუთვალისწინებელი სანქციების დაკისრება დასხვა).მიუხედავად საბანკო სექტორის მომსახურეობის ხარისხის გაუმჯობესებისა (ფილიალების ქსელისგაფართოება, ელექტრონული ოპერაციები, ოპერაციების სისწრაფე და სხვა), კრედიტებზეხელმისაწვდომობა ბიზნესის განვითარების ჯერ კიდევ მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ბარიერსწარმოადგენს. მაღალი საპროცენტო განაკვეთები ვერ უზრუნველყოფს ქვეყნის ეკონომიკისპოტენციური შესაძლებლობების სრულ გამოყენებას და არ იძლევა მეწარმეთა უნარებისმაქსიმალური რეალიზაციის საშუალებას.საქართველოს კომერციული ბანკების სექტორისათვის დამახასითებელია სესხების დადეპოზიტების უცხოურ ვალუტით ოპერაციების მაღალი წილი, რაც მნიშვნელოვნადდამოკიდებულს და მგრძნობიარეს ხდის ქვეყანას უცხოეთის სავალუტი ბაზრებზე მიმდინარეპროცესებზე და, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, როგორც ეროვნულ ვალუტაში, ასევე უცხოურვალუტაში იზრდება სესხებსა და დეპოზიტებზე საშუალო შეწონილ განაკვეთებს შორის სხვაობა,ანუ სპრედი. სპრედის მაჩვენებელი 2003-2011 წლებში 10-15 პროცენტის ფარგლებში მერყეობდა. იგისესხების გაცემის რისკიანობის ზრდის მანიშნებელია, რომელიც წლების განმავლობაში არმცირდება.საქართველოში კრედიტებზე საპროცენტო განაკვეთი და შესაბამისად სპრედის მაჩვებნებელიყირგიზეთის შემდეგ ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია მთელს პოსტსაბჭოთა სივრცეში.ცხრილი 3.5.კრედიტებზე საპროცენტო განაკვეთი, 2008-2011 წლები კრედიტებზე კრედიტებსა და დეპოზიტებზე საშუალოწლიური საპროცენტო განაკვეთებს შორის საპროცენტო განაკვეთი სხვაობა ( სპრედი)აზერბაიჯანი 19.87 8.14სომხეთი 18.19 9.82ბელარუსი 10.75 0.35საქართველო 24.21 14.35ყირგიზეთი 28.66 24.06მოლდოვა 18.10 6.07რუსეთის ფედერაცია 11.70 5.50ტაჯიკეთი 23.82 15.36უკრაინა 17.54 7.00წყარო: IMF, International Financial Statistics (IFS). http://elibrary-data.imf.org/FindDataReports.aspx?d=33061&e=169393 64
  • ქვეყანაში მაღალი ინფლაცია მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს კრედიტების სიძვირეს. ხოლო მაღალისაპროცენტი განაკვეთები კი კარგ პირობას წარმოადგენს იმისათვის, რომ ბანკებმა მოიზიდონსაკრედიტო რესუსები საზღვარგარეთიდან, ამის შედეგად დღესდღეობით ბანკების უცხოურმადავალიანებამ 2 მლრდ დოლარს გადააჭარბა, რომელიც საქართველოს ეკონომიკის სუბიექტებმაუნდა გადაიხადონ. ცნობილია, რომ ინფლაციის შემცირების მიზნით განხორციელებულიმონეტარული პოლიტიკის გამკაცრება იწვევს კრედიტების შეზღუდვას, რაც თავის მხრივ ასუსტებსეკონომიკის სუბიექტების აქტივობას, მაგრამ ამყარებს ეროვნულ ვალუტას და აძლიერებსიმპორტიორების კონკურენტუნარიანობას. და პირიქით. ამ წინააღმდეგობის შედეგად წლებისგანმავლობაში საქართველოში პერიოდულად ხორციელდებოდა ხან ანტიინფლაციური პოლიტიკა,ხან კიდევ ეკონომიკის დაკრედიტების, სავალუტო კურსის წონასწორობის აღდგენის ანსაერთაშორისო რეზერვების ზრდის ხელშემწყობი ღონისძიებები.საქართველოში მაღალ ინფლაციასთან ერთად მაღალი საპროცენტი განაკვეთები ეკონომიკისდაკრედიტებას მნიშვნელოვნად ზღუდავს და სამეწარმეო აქტივობა საკმაოდ მაღალი რისკებითმიმდინარეობს, რაც ხელისუფლების მიერ საქართველოში ბიზნესისათვის საუკეთესოსაინვესტიციო გარემოს შექმნის შესახებ მტკიცებას ილუზიურს ხდის.საბანკო პრობლემატიკას კარგად ასახავსგლობალური კონკურენტუნარიანობის ინდექსი.უკანასკნელ ინდექსის მიხედვით (GCR 2011-2012), საქართველო 142 ქვეყანას შორის სესხებისხელმისაწვდომობის სიმარტივის კუთხით 79-ე ადგილზეა, ფინანსური მომსახურებისხელმისაწვდომობის კუთხით - 107-ზე (იხ. დიაგრამა 3.4).დიაგრამა 3.4.საბანკო სექტორის ზოგიერთი პრობლემური მაჩვენებელი • ფინანსური • საბანკო მომსახურების კრედიტების წილი ხელმისაწვდომო მშპ-სთან ბა - 107 ადგილი მიმართებაში - 121 ადგილი განუვითარე კრედიტებზე ბელი მაღალი კაპიტალურ საპროცენტო ი ბაზარი განაკვეთები ბიზნეს- მაღალი გარემოში უზრუნველყო არსებული ფის მაღალი გარანტიების • საპროცენტო რისკები მოთხოვნა; • სესხების განაკვეთის ხელმისაწვდომობა სპრედი - 129 - 79 ადგილი ადგილიწყარო: The Global Competitiveness Report 2011-2012, World Economic Forum (WEF), www.weforum.org 65
  • მსოფლიო ბანკის განვითარების ინდიკატორების მიხედვით (World Development Indicators),საქართველო საბანკო კრედიტების წილით მშპ-სთან მიმართებაში (2010 წ. – 33.8) ბოლო წლებშიუცვლელ მდგომარეობაში იმყოფება. ამ მაჩვენებლით, უარესი მდგომარეობაა ისეთ ქვეყნებთანშედარებით, როგორებიცაა ყაზახეთი, ბელორუსი, შრი-ლანკა და სხვა65.საკრედიტო რესურსების სიმცირე და სიძვირე საქართველოს კვლავ ერთ-ერთი მნიშვნელოვანიწინააღმდეგობაა, რომელიც ქმნის იმის საფრთხეს, რომ მომავალში ქვეყნის განვითარება ზრდისზომიერად დაბალ ტემპებს შეიძლება ვერ ასცდეს, ხოლო სესხებსა და დეპოზიტების განაკვეთებსშორის სპრედის უცვლელი სიდიდე კი მეტყველებს იმაზე, რომ ბიზნესის წარმოება დაინვესტიციების დაბანდება საქართველოში საკმაოდ კვლავ მაღალ რისკებთან იქნებადაკავშირებული.ქვეყნის ეკონომიკური პოლიტიკის სტრატეგიული გეგმების შემუშავებასთან ერთად აუცილებელიხდება საკრედიტო გარანტიების მექანიზმის დანერგვა, დანაზოგებზე ორიენტირებული ფინანსურიბაზრების განვითარებისათვის ხელშეწყობა, დეპოზიტების დაზღვევის ინსტიტუციონალიზაცია,ბიზნეს გარემოს სრულყოფა და სხვა კომპლექსური ღონისძიებები, რომელთა სისტემურ გააზრებასდაეფუძნება ქვეყნის ეროვნული განვითარება. მნიშვნელოვანია, რომსაქართველოსეკონომიკისგანვითარებაადგილობრივიწარმოებისგანვითარებასადადანაზოგებისსტიმულირებასდაეფუძნოს;შესაბამისადუნდაგაფართოვდესბიზნესისგანვითარებისწახალისებისღონსძიებებიდამდგრადიდაგრძელვადიანისახელმწიფოპროგრამები. სახელმწიფოთავისიინსტრუმენტებით,ინსტიტუციონალურიცვლილებებითმხარსუნდაუჭერდესსაბანკოსექტორსადაბიზნესერთეულებისპარტნიორებთანთანამშრომლობისგანვითარებას,ხელსუწყობდესსაკრედიტოგარანტიებისსისტემისშექმნას.აცილებელიხდებადეპოზიტებისდაზღვევისმექანიზმისდანერგვა,რომელიცგახდებადანაზოგებისზრდისადადაბანდებისმასტიმულირებელისაიმედომექანიზმი.ინფლაციისმიზნობრივადმართვახანგრძლივმოქმედიორიენტირიუნდაგახდესდადაწესდესსაპროცენტიგანაკვეთებისმარეგულირებელიეფექტურინორმები,რასაცუნდამოჰყვესექსპანსიონისტურიმოენტარულიპოლიტიკისშემუშავებადასაინვესტიციოგარემოშიბარიერებისამოფხვრა; საგადასახადოპოლიტიკაუნდაგანისაზღვროსმეწარმისაქტივობებისამაღლებისინტერესებისშესაბამისად.განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ბიზნესის დაწყებასა და იმ ახალგაზრდებისდაკრედიტებას, რომლებსაც სურთ წამოიწყონ საკუთარი ბიზნესი. ამ მიზნით მიზანშწონილიაშეიქმნას სპეციალური პროგრამები და ინსტიტუციური ერთეულები, რომლებიც იზრუნებენბიზნესის, უნივერსიტეტებისა და სამეცნიერო დაწესებულებების კოორდინიორებული საქმიანობისჩამოყალიბებაზე, რომლის საბოლოო შედეგი წარმატებული, ინოვაციური ბიზნესის ხელშეწყობაიქნება. ახალგაზრდული ოჯახების განვიტარებისა და მათი ცხოვრების ფინანსურად65 World Bank, World Development Indicators, http://data.worldbank.org/indicator 66
  • უზრუნველყოფის მიზნით უნდა განისაზღვროს სპეციალური ღონისძიებები, რომლებიცგაადვილებენ ხელმისაწვდომობას ბინათმშენებლობებზე და ხელს შუწყობს დემოგრაფიულიგანვიტარებასა და კეთილდღეობისს ზრდას.3.5. საკუთრების და გარიგების დაცულობასაკუთრების და გარიგების დაცულობა ბიზნესის განვითარების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანიწინაპირობაა. როცა ინვესტორისთვის მკაფიოა, რომ მის საკუთრებას და გარიგებას ქვეყანაშისაფრთხე არ ემუქრება, მისი უმთავრესი საზრუნავი ბიზნესის განვითარება და გაფართოებაა.დაცულობის თვალსაზსირით საქართველოში მთელი რიგი პრობლემებია. კერძოდ,გადასახადისგადამხდელთასაკუთრებისუფლებებისდაცვისკუთხითპრობლემურიასაგადასახადოსამსახურისმიერგადასახადისგადამხდელისქონებისხელყოფასასამართლოგადაწყვეტილებისგარეშე.ერთ-ერთიკლასიკურიმაგალითიაინკასო.ინკასოსშემთხვევაშიბანკიგადასახადისგადამხდელსსაბანკოანგარიშიდანაჭრისთანხებსსაგადასახდოსამსახურისმიმართვის (ინკასოს) საფუძველზე.იმავეშინაარსისპრობლემააგადასახადისგადამხდელისსალაროდანნაღდიფულისამოღება.ესოპერაციახდებასაგადასახადოსამსახურისმიერმოსამართლისბრძანებისგარეშე.მოსამართლისბრძანებასაჭიროამხოლოდიმშემთხვევაში,თუსალაროდანნაღდიფულისამოღებახდებაფიზიკურიპირისსაცხოვრებელბინაში.ორივეგანხილულიშემთხვევაშიფულიარისქონება,გადასახადისგადამხდელისსაკუთრებადაიგიდაცულიასაქართველოსკონსტიტუციითადასამოქალაქოკოდექსით.ამკუთხითსაბანკოანგარიშზესაინკასოდავალებისწარდგენადასალაროდანნაღდიფულისამოღებაანტიკონსტიტუციურღონისძიებასწარმოადგენს66.საკუთრებისდაცვისკუთხითპრობლემებიარსებობსდაყადაღებულიქონებისრეალიზაციისშემთხვევაშიც. როგორცწესი,დაყადაღებულიქონებისრეალიზაციისმიზნითსაგადასახადოსამსახურიან/დააღსრულებისბიურომიმართავსსასამართლოს. თუმცა,არისშემთხვევა,როცასასამართლოსადმიმიმართვისგარეშესაგადასახადოსამსახურსუფლებააქვსმოითხოვოსქონებისპირდაპირსაკუთრებაშიგადაცემა. ეს ის შემთხვევაა, როცა აღიარებულისაგადასახადო დავალიანების დროს გადასახადის გადამხდელის ქონება საგადასახადოდავალიანების ტოლია ან აღემატება მას. ქონების პირდაპირ საკუთრებაში გადაცემის მოთხოვნაშეიძლება არსებობდეს, თუ საჯარო აუქციონის გამართვის შედეგად ვერ გაიყიდება ქონება.არასამართლიანია გადასახადის გადამხდელის ქონების პირდაპირ სახელმწიფოს საკუთრებაშიგადასვლა,66 ბიზნეს-სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობის და პრაქტიკის კვლევა, კონსტიტუციის 42-ე მუხლი,თბ. 2012. 67
  • რადგანაცაუქციონზეყოველთვისარისპოტენციურიშესაძლებლობაქონებისმაღალფასადგაყიდვაზე.მიღებულითანხითკიდაიფარებადავალიანებადაშესაძლებელიადამატებითსარგებელიდარჩესგადასახადისგადამხდელს. ამკუთხით, ესდებულებახელყოფსგადასახადისგადამხდელისუფლებებს.სახელმწიფო, საგადასახადო სამსახურის მეშვეობით, გვევლინება უპირატესი კრედიტორის როლში.ამით ირღვევა სამართლიანობის პრინციპი და ხდება სამოქალაქო ურთიერთობის მონაწილეპირების არათანაბრ პირობებში ჩაყენება67.საკუთრების უფლების დაცვის პრობლემებს საქართველოში გვიჩვენებს გლობალურიკონკურენტუნარიანობის ინდექსიც. უკანასკნელ ინდექსში (GCR 2011-2012) საქართველო 142ქვეყანას შორის საკუთრების უფლების დაცვის კუთხით 120-ე ადგილზეა და ჩამორჩება მეზობელქვეყნებს (იხ. დიაგრამა 3.5).დიაგრამა 3.5. საკუთრების უფლების დაცვის მდგომარეობა საქართველოში • აზერბაიჯანი 90 • სომხეთი 95 • ყაზახეთი 107 • საქართველო 120წყარო: The Global Competitiveness Report 2011-2012, World Economic Forum (WEF), www.weforum.orgHeritage Foundation-ის 2011 წლის ეკონომიკური თავისუფლების ინდექსის მიხედვით, საქართველოსაკუთრების უფლების დაცვით დგას ისეთი ქვეყნების გვერდით (40 ქულა, იხ. დიაგრამა 3.6),როგორიცაა ყაზახეთი, შრი-ლანკა, პაკისტანი, ნეპალი, კამბოჯა და ა.შ.დიაგრამა 3.6.საკუთრების უფლების დაცვის პრობლემები საქართველოში სასამართლოს სისტემა არსებობს კორუფცია არის ძალიან არაეფექტიანი საკუთრების დაცვაზე მინიჭებული 40 ქულის განმარტება სასამართლო სისტემა საკუთრების კონფისკაცია განიცდის სახელმწიფო ადვილად შესაძლებელია ორგანოების ზეწოლასწყარო: Index of Economic Freedom 2011, Heritage Foundation, www.heritage.org67 ნარმანია დ.,ბიზნეს-გარემოს სრულყოფის კონცეფცია, საქართველოს განვითარების კვლევითი ინსტიტუტი,თბ. 2012., გვ. 20. 68
  • საქართველოში საკუთრების უფლების დაცვის თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია შემდეგრეფორმათა გატარება:  დისკრიმინაციის დაუშვებლობა როგორც კანონმდებლობით, ასევე ადმინისტრაციულ ორგანოთა მიერ სხვადასხვა პროცედურების განხორციელებისას (სახელმწიფოს და მეწარმის თანაბარ პოზიციაში ჩაყენება);  საკუთრების დაცვის მყარი ინსტრუმენტების ფორმირება, რომ გადაისინჯოს სახელმწოფოს სასარგებლოდ ჩუქების შემთხვევები სასამართლოს მიერ და გამკაცრდეს პასუხისმგებლობა (დაწესდეს მაღალი ჯარიმები და გაიზარდოს სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობის ზომები) სხვისი საკუთრების ხელყოფის შემთხვევებზე;  სასამართლო სისტემის ქმედითობის გაზრდა და ეკონომიკური პროფილის დავების პალატის ფორმირება, რათა ეკონომიკურ დავებზე კვალიფიცირებულმა მოსამართლეებმა განახორციელონ ინვესტორთა და მეწარმეთა დავების განხილვა-გადაწყვეტა.3.6. გაკოტრების სისტემაგაკოტრება, ეს არის ფინანსური კრახი, რომელიც გამოწვეულია საწარმოს შეუძლებლობითდააკმაყოფილოს კრედიტორების მოთხოვნები და სხვა ვალდებულებები. ამასთან, საწარმოსგაკოტრებულად უნდა გამოცხადდეს სასამართლოს მიერ68. ბიზნეს-გარემოში მომეტებული რისკებიკომპანიების გაკოტრებას უწყობს ხელს, თუმცა ეს ბუნებრივი პროცესია. მნიშვნელოვანია, რომსახელმწიფოს ჰქონდეს გაკოტრების მარტივი პროცედურები, რომ რთულმა პროცედურებმა დამაღალმა ხარჯებმა ინიციატივიანი მეწარმეების მოცდენა არ გამოიწვიოს და დროულად დაკავდნენისინი სხვა საქმით (თუნდაც გახსნან სხვა კომპანია და დაიწყონ საქმიანობა).საქართველოშიმწვავედდგას ასევე ფირმისგაკოტრებისდადახურვისპრობლემები, ვინაიდან:  გაკოტრებისდაფირმისდახურვის (ლიკვიდაციის) ვადადაახლოებით 3.3 წელსმოიცავს და ეს საკმაოდ დიდი ვადაა;  გაკოტრებამდე საწარმომ აუცილებლად უნდა გაიაროს საგადასახადო შემოწმების პროცედურები, რაც მოუქნელი კანონმდებლობის პირობებში ყოველთვის ამ საწარმოს დაჯარიმებით მთავრდება;  ოფიციალურადგადასახდელისახელმწიფობაჟი 5,000 ლარსშეადგენს, რასაც ემატება კერძო აუდიტის ან სხვა ზედნადები ხარჯები.ინფორმაციისათვის,აღმოსავლეთევროპისქვეყნებშიგაკოტრებისდასრულებისპერიოდისაშუალოდ2.7 წელსმოიცავს, ხოლოეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანზიაციის(OECD)წევრ ქვეყნებში - საშუალოდ 1.7 წელს (იხ. ცხრილი 3.5).ცხრილი 3.5. გაკოტრებისდასრულებისპერიოდი68 მოხელისსამაგიდოლექსიკონი,UNDP,შემდგ.ურიდიას. დასხვ.; თბ., 2004. 69
  • საქართველო აღმოსავლეთევროპისქვეყნები OECD-სქვეყნები დრო (წლები) 3.3 2.7 1.7წყარო: Doing Business 2011, WB, IFC, www.doingbusiness.orgსაქართველოში გაკოტრების სისტემის ეფექტიანობის გასაზრდელად, მნიშვნელოვანია გატარდესშემდეგი ღონისძიებები: კანონმდებლობით მაქსიმალურად შემჭიდროვდეს გაკოტრების პროცედურები და ვადები, მ.შ. სასამართლომ დაჩქარებული წესით განიხილოს გაკოტრების საქმეები; გაკოტრებულ კომპანიებზე საგადასახადო შემოწმებამ მიიღოს პროფილაქტიკური ხასიათი და არა ფისკალური (რათა დადგინდეს, გადასახადების თავის არიდების მიზნით ხელოვნურად ხომ არ მოხდა საწარმოს გაკოტრება); გაუქმდეს სახელმწიფო ბაჟი გაკოტრების პროცედურების წარმოებაზე, რათა ისედაც გაკოტრებულ ბიზნესს დამატებით ტვირთად არ დააწვეს მისი გადახდა.3.7. რეალური სექტორის განვითარებარეალური სექტორის განვითარება (სოფლის მეურნეობა, მრეწველობა, მშენებლობა)ჯანსაღიეკონომიკის საფუძველია, ვინაიდან იქნება მწარმოებლური სამუშაო ადგილები და იზრდება ქვეყნისთვითუზრუნველყოფის დონე ამ სექტორის მიერ წარმოებული პროდუქციით, ასევე იზრდებასაექსპორტო პოტენციალი. ამიტომაც, ძალიან ბევრი ქვეყანა რეალური სექტორის განვითარებასგანსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს.რეალური სექტორის მდგომარეობის დასანახად, მნიშვნელოვანია მისი წილის შეფასება მშპ-სთანმიმართებაში. 2008 წლის აგვისტოს რუსული აგრესიის და მსოფლიო ფინანსური კრიზისის შემდეგ,2010 წლიდან საქართველოში მშპ-ს ნომინალური ზრდა კვლავ გრძელდება. თუმცა, რეალურისექტორის წილი მშპ-ში სტაბილურად მცირდება (იხ. დიაგრამა 3.7). მაგ. თუ 1996 წელს რეალურისექტორის წილი მშპ-ში 50%-მდე იყო, ის თითქმის განახევრდა და 2011 წელს დაახლოებით 27%შეადგინა.დიაგრამა 3.7.რეალური სექტორის (სოფლის მეურნეობა, მრეწველობა, მშენებლობა) წილი მშპ-ში 70
  • წყარო: საქსტატი, www.geostat.geასევე, რეალური სექტორის (სოფლის მეურნეობა, მრეწველობა, მშენებლობა) დინამიკა მიმდინარეფასებში ბოლო წლებში პრაქტიკულად უცვლელია და მცირედ შემცირებასაც აქვს ადგილი (იხ.დიაგრამა 3.8). 2010 წლის აღნიშნული მაჩვენებელი საომარი და კრიზისული 2008 წლისმაჩვენებლის ტოლია. თუ ამ მაჩვენებლეს დეფლატორით დავაკორექტირებთ, მაშინ მნიშვნელოვანშემცირებასთან გვექნება ადგილი. 2011 წელს წარმოებულ მშპ-ში სოფლის მეურნეობას დაახლოებით8% ეჭირა (მეთევზეობის ჩათვლით), მრეწველობას 12% (თამბაქოს წარმოების ჩათვლით), ხოლომშენებლობას - 5,4% (სახელმწიფო სამშენებლო პროექტების ჩათვლით)69.დიაგრამა 3.8.რეალური სექტორის (სოფლის მეურნეობა, მრეწველობა, მშენებლობა) დინამიკამიმდინარე ფასებშიწყარო: საქსტატი, www.geostat.ge69 საქსტატი, მშპ საქმიანობის სახეების მიხედვით, http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=118&lang=geo 71
  • ზემოთ აღნიშნული ორი დიაგრამა მოწმობს იმას, რომ მთლიანი შიდა პროდუქტის სტრუქტურაშიძირითადად არამწარმოებლური სექტორების წილი იზრდება. ფაქტია, რომ სოფლის მეურნეობა,მრეწველობა და მშენებლობა, რომელიც სახელმწიფოს პრიორიტეტებში ვერ ხვდება, ნელ-ნელაადგილს უთმობს ფინანსურ სექტორს, ტურიზმს და მომსახურების სხვა სახეებს. პარადოქსია ის,რომ სახელმწიფო ინფრასტრუქტურული პროექტების მასშტაბური მშენებლობის მიუხედავად,რეალური სექტორის მაჩვენებლები მნიშვნელოვნად მცირდება.მშპ-ს სტრუქტურაში სულ უფრო მცირდება რეალური სექტორის მონაწილეობა ნიშნავს იმას, რომმწარმოებლური ეკონომიკიდან ქვეყანა ნელ-ნელა სერვისულ ეკონომიკაზე გადადის. ეს ყველაფერიკი ექსპორტის მოცულობაზე პოვებს ასახვას, რადგანაც ქვეყანაშ ვერ იქმნება საექსპორტომწარმოებლური პროდუქცია.3.8. კონკურენცია და მომხმარებელთა ინტერესების დაცვა3.8.1. კონკურენციის პოლიტიკის არსიკონკურენციის განვითარება ეკონომიკური წინსვლის უმთავრეს პირობად არის აღიარებული დამისი ხელშეწყობა სახელმწიფოს ამოცანაა. აღნიშნული მოიცავს თავისუფალი ვაჭრობის დაკონკურენციის შემზღუდავი ქმედებების გამოვლენასა და აღმოფხვრას.თავისუფალი კონკურენციის მხარდამჭერი კანონმდებლობა და ანტიმონოპოლიური რეგულირება,რიგ ქვეყნებში, განიხილება როგორც სიღარიბესთან ბრძოლის მექანიზმი.ამ მექანიზმის ფარგლებშიმოიაზრება ისეთი ინსტრუმენტები, როგორიცაა მეწარმეთა ფენის ზრდის ხელშეწყობა არასაბაზროგარიგებების და საბაზრო ძალების შეზღუდვის გზით. თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ორშემთხვევაში, როდესაც დასაქმების ნომინალური რაოდენობა თანაბრად იზრდება, მაგრამ ერთი –მონოპოლიებში დაქირავებულთა ხარჯზე, ხოლო მეორე – მცირე მეწარმეთა რიცხოვნობის ზრდით,მეორე შემთხვევაში ეკონომიკის და საზოგადოების სარგებელი განუზომლად დიდია, რადგანთავისუფალი მეწარმე გაცილებით უფრო ინიციატივიანი და ენერგიული ეკონომიკური ერთეულია,ვიდრე დაქირავებული მუშაკი. გარდა ამისა, ეკონომიკის განვითარების მდგრადობის პოზიციიდან,დივერსიფიკაციის კლასიკური უპირატესობების გათვალისწინებით, მცირე და საშუალომეწარმეების წილის ზრდა დასაქმებულთა საერთო რიცხოვნობაში, რა თქმა უნდა, უფრომისასალმებელია.მსოფლიოში ინტეგრაციული პროცესების განვითარებამ, რომელსაც მოჰყვება საწარმოებისტრანსნაციონალური კავშირების გაფართოება და დივერსიფიკაცია, გამოიწვია მათი ზემოქმედებისუფრო მკვეთრი რეგლამენტაციის საჭიროება, რამაც განაპირობა კონკურენციის რეგულირებისიურიდიული ბაზის შემდგომი გაფართოება. მათ შორის, უშუალოდ წარმოების კონცენტრაციისრეგულირების მიმართულებით.განვითარებული ქვეყნების კონკურენციის პოლიტიკის მთავარ მიზანს ბაზარზე ქმედითიკონკურენციის დაცვა და ხელშეწყობა წარმოადგენს. კონკურენცია არის მთავარი ელემენტი,რომელიც მიწოდებისა და მოთხოვნის მექანიზმებით საბაზრო ეკონომიკას ქმნის. კონკურენცია არამხოლოდ მომხმარებელს აძლევს საშუალებას მიიღოს მაღალი ხარისხის პროდუქცია ადეკვატურ 72
  • ფასად, არამედ, სტიმულს აძლევს მიმწოდებლებს გაზარდონ მწარმოებლურობა და გამოიყენონინოვაციური მიდგომები.ქვეყნების უმეტესობაში იკრძალება საწარმოებს და/ან მათ გაერთიანებებს შორის ყველა ისეთიშეთანხმება ან ქმედება, რომელიც ზღუდავს კონკურენციას ბაზარზე: პირდაპირ ან არაპირდაპირ არასამართლიანი შესყიდვის ან გაყიდვის ფასების ან სხვა არასამართლიანი სავაჭრო პირობების დადგენა; წარმოების, გასაღების, ტექნიკური განვითარების და ინვესტიციების შეზღუდვა ან კონტროლი; ბაზრების ან რესურსების ხელოვნური დანაწილება; სხვადასხვა პარტნიორთან ეკვივალენტური ტრანზაქციისას დისკრიმინაციული პირობების გამოყენება, რომლის შედეგადაც კონკურენცია იზღუდება; ხელშეკრულების დადებასთან დაკავშირებული ისეთი პირობების დადგენა მეორე მხარისათვის, რომელთა შესრულებაც დამატებით ძალისხმევას მოითხოვს და არც საგნობრივად და არც კომერციული თვალსაზრისით კავშირი არ გააჩნია ამ ხელშეკრულებასთან.3.8.2. კონკურენციის პოლიტიკა საქართველოში2005 წელს საქართველოს ხელისუფლებამ გააუქმა "ანტიმონოპოლიური" კანონმდებლობა დასახელმწიფო რეგულირების გარეშე დატოვა ისეთი სახის კონკურენციის შემზღუდავი ქმედებებიროგორებიცაა: დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენება - ბაზრის მსხვილი მოთამაშის მიერ ხელოვნური ფასების და პირობების დადგენა; კარტელური გარიგებები - ბაზრის მსხვილ მოთამაშეებს შორის ხელოვნურად გაზრდილ ფასსა და არასამართლიან პირობებეზე შეთანხმება; მსხვილი საწარმოების შერწყმა, რომელიც იწვევს ბაზარზე კონკურენციის მნიშვნელოვნად შეზღუდვას.აღნიშნული "რეფორმის" შედეგად, ნავთობპროდუქტების, ფარმაცეპტულ და სხვადასხვა ტიპისბაზრებზე საგანგაშო მდგომარეობა შეიქმნა. რეალურად რამოდენიმე მსხვილი მოთამაშე აწესებსხელოვნურ ფასებს და არაკონკურენტული ქმედებების გამოყენებით ზღუდავს სხვა კონკურენტებისშემოსვლას ბაზარზე. აღნიშნული მოთამაშეები დაკავშირებული არიან ხელისუფლებასთან დაზემოგებით მიღებული თანხები არაგამჭვირვალე გზებით (ბიუჯეტის გვერდის ავლით) მმართველიპარტიის საარჩევნო კამპანიას და ჩინოვნიკების კეთილდღეობის ზრდას ხმარდება.კარტელური გარიგებების ნათელი მაგალითია საწვავის ფასები და მისი ცვლილების დინამიკა.ყოველგვარი შენიღბვის გარეშე საქართველოში საწვავზე ფასების ცვლილება მსხვილ მოთამაშეებსშორის საათის სიზუსტით ხორციელდება, რაც პარარელიზმს ნიშნავს და განვითარებულ ქვეყნებშიდასჯადი ქმედებაა. თუმცა საქართველოში მსხვილი მოთამაშეების მიერ გაბერილ ფასებზეშეთანხმება არ წარმოადგენს კანონდარღვევას. აღნიშნული ხელისუფლებამ 2005 წლიდან დააკანონა. 73
  • საწვავის უდიდესი ნაწილი საქართველოში იმპორტირებულია და მისი ფასი მსოფლიო ვაჭრობისშედეგად დაფიქსირებულ ფასზეა დამოკიდებული. მსფოლიო ფასების ზრდა საქართველოშიარსებულ ფასებზე მყისიერად აისახება, ხოლო კლება გაცილებით გვიან და გაცილებით ნაკლებიპროცენტულობით.ეკონომიკის თითქმის ყველა სფეროში შეზღუდულია კონკურენცია. შედეგად მნიშვნელოვნად არისგაბერილი ფასები, რაც საბოლოო ჯამში მომხმარებელზე (ძირითადად სოციალურად დაუცველიმოსახლეობა) მნიშვნელოვნად უარყოფითად აისახება. აღნიშნული ნათლად აჩვენებს თუ როგორზრუნავს ხელისუფლება მოსახლეობაზე და რას ემსახურება თითქოსდა ლიბერალური რეფორმები.2010 წელს ხელისუფლებამ ევროპის მხარის მოთხოვნის საფუძველზე დაიწყო კონკურენციისპოლიტიკის ხელოვნურად აღდგენის პროცესი, რომელსაც დროში აჭიანურებს."ანტიმონოპოლიური" კანონმდებლობის აღდგენა ევროპასთან ღრმა და ყოვლისმომცველითავისუფალი ვაჭრობის შესახებ მოლაპარაკების პროცესში უმთავრესი თემაა.2011-2012 წლებში ხელისუფლების მიერ შემუშავებულ და დამტკიცებულ იქნა "თავისუფალივაჭრობისა და კონკურენციის" ახალი კანონი, რომელიც საკმაოდ მნიშვნელოვან ხარვეზებს შეიცავს.რეალურად ხელისუფლებას არც აწყობს და არც აპირებს კონკურენციის შემზღუდავი ქმედებებისგამოვლნას და აღმოფხვრას.3.8.3. მომხმარებელთა უფლებების დაცვაევროპაში კონკურენციის პოლიტიკის უმთავრეს მიზანს მომხმარებლის კეთილდღეობის ზრდაწარმოადგენს, რაც კონკურენციის განვითარების შედეგად მიიღწევა. საქართველოში კიმომხმარებელის ინტერესი იგნორირებულია და უმთავრეს მიზანს ხელისუფლებასთანდაახლოებული წრის კეთილდღეობის სწრაფი ზრდა წარმოადგენს.მომხმარებელთა უფლებების დაცვა თანამედროვე ეტაპზე ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საკითხთაროცხვს განეკუთვნება. ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ბაზრების განვითარებამ ხელი შეუწყოსაქონლისა და მომსახურების ისეთ მრავალფეროვნებას, რომ მომხმარებელი საკუთარი ძალებითუკვე ვეღარ ახერხებს ბაზარზე შესაბამისი ზემოქმედება გაუწიოს მომწოდებლების წარმოებისა დარეალიზაციის კარგად ორგანიზებულ, ძვირადღირებულ სქემებს. შედეგად სახელმწიფოს მხრიდანმომხმარებლის უფლებების სათანადოდ დაცვის გარეშე იგი აპრიორი უთანასწორო მდგომარეობაშივარდება. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე როგორც ევროკავშირში, ასევე სხვა განვითარებულქვეყნებშიც მომხმარებლების უფლებების დაცვას უდიდესი ყურადღება ექცევა რასაც სამწუხაროდვერ ვიტყვით საქართველოზე.რევოლუციის შემდეგ ქვეყანაში ბევრ გაუაზრებელ გადაწყვეტილებასთან ერთად თითქმის გაუქმდასახელმწიფოს მხრიდან მომხმარებელთა უფლებებზე ზრუნვის მექანიზმები. მმართველი გუნდისმიერ გატარებული პოლიტიკა გულისხმობს, რომ ურთიერთობები მხოლოდ ბაზარმა უნდადაარეგულიროს და დამატებითი გარანტიები სახელმწიფოს მხრიდან, რომ მომხმარებელს არმოატყუებენ სრულიად ზედმეტია. მსგავსი მიდგომა, არამარტო რადიკალურად ეწინააღმდეგება 74
  • თანამედროვე განვითარებული ქვეყნების პრაქტიკას, არამედ შეიცავს საკმაოდ მნიშვნელოვანრისკებს. ამგავრი პოლიტიკის პირობებში ბიზნეს სექტორს თავისუფლად შეუძლია მომხმარებლისშეცდომაში შეყვანა, რამაც შესაძლოა ფატალური შედეგებიც კი გამოიწვიოს.ჩვენთვის მნიშვნელოვანია ქვეყანაში მდგრადი ეკონომიკური გარემოს შექმნა, რომელიცდამყარებული იქნება სამართლიან გარემოზე და არა მომხმარებელთა უფლებების ფასად დახარჯზე ბიზნესის თითქოსდა განვითარებაზე.საქართველოში უნდა განხორციელდეს თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის ხელშემწყობიპოლიტიკა, რაც აისახებ შემდეგში: შევქმნით რეალურად დამოუკიდებელ და არაკორუმპირებულ კონკურენციის სააგენტოს- დღეს ეს სააგენტო საქართველოს მაშტაბით 9 ადამიანით არის წარმოდგენილი და მისი ბიუჯეტი ყოველწლიურად მცირდება; შესაბამის სააგენტოს ავღჭურვავთ სათანადო ფუნქციებით - დღეს სააგენტოს მიერ განსახორციელებელ ქმედებებს არა კანონი არამედ მთავრობა განსაზღვრავს და საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება სააგენტოს არ შეუძლია; სააგენტოს მივცემთ ბაზრის მონიტორინგის ფუნქციას, რაც შესაბამისი კვლევების განხორციელებას გულისხმობს - დღეს მოქმედი კანონით სააგენტო მხოლოდ საჩივრებზე და განცხადებებზე უნდა რეაგირებდეს და ისიც მხოლოდ იმ სფეროებში რომელიც მთავრობამ განუსაზღვრა; მნიშვნელოვნად გავზრდით ვერტიკალური და ჰორიზონტალური გარიგებების კონტროლის არეალს - დღეს მოქმედი კანონით მსგავსი გარიგეგების დიდი ნაწილი რეგულირების სფეროში არ ხვდება, რაც ევროპის მოდელთან შეუსაბამოა; აღვადგენთ სახელმწიფოს მიერ კონკურენციის შემზღუდავი ქმედებების კონტროლს - დღეს მოქმედი კანონმდებლობით პრეზიდენტის, საქართველოს მთავრობის და თბილისის ბიუჯეტის სარეზერვო ფონდების მართვის დროს არ ხდება სახელმწიფო შესყიდვების და კონკურენციის კანონმდებლობის მოთხოვნების გათვალისწინება. აღნიშნული ფონდების მოცულობა 100 მილიონ ლარზე მეტია; მივიღებთ შესაბამის საკანონმდებლო ცვლილებებს რის შედეგადაც საქართველოში მომხმარებლების უფლებების დაცვა საკანონმდებლო და პრაქტიკულ დონეზე იქნება გარანტირებული; ვუზრუნველყოფთ ევროკავშირში აპრობირებული ხერხებისა და ინსტრუმენტების დანერგავს ქვეყანაში, რათა სახელმწიფო უბრალო მომხმარებლების ინტერესების სადარაჯოზე იდგეს.შედეგად: მოსახლეობა დაინახავს საწვავის, ფარმაცეპტული პროდუქციის და სხვა საქონლის ფასების კლებას, რაც ჯანსაღი კონკრენციის შედეგად მიიღწევა; მცირე და საშუალო ბიზნესის წარმომადგენლებს დღეს მათთვის ხელოვნურად დახურულ სფეროებში ოპერირების შესაძლებლობა მიეცემათ, რაც დადებითად აისახება როგორც ბიზნეს-აქტივობაზე, ასევე მოსახლეობის დასაქმების მაჩვენებელზე; 75
  • ბიუჯეტი გადასახადის სახით მიიღებს იმ დამალულ თანხებს, რომელსაც ბიზნესი პირდაპირხელისუფლების წარმომადგენლებს უხდიდა;პროდუქტებისა და მომსახურების შეძენა სიცოცხლისათვის საშიში არ იქნება;მნიშვნელოვნად შემცირდება მომხმარებელთა უფლებების დარღვევის ფაქტები. 76
  • 4. მაკროეკონომიკური პოლიტიკა4.1. უცხოური ინვესტიციები და საგადასახდელო ბალანსი“ვარდების რევოლუციის“ შემდგომი პერიოდისათვის დამახასიათებელი გახდა პირდაპირიუცხოური ინვესტიციების ნაკადების შემოდინება საქართველოს ეკონომიკაში. უცხოურიინვესტიციების ზრდა 2004-2011 წლებში მშპ-ს რეალურ ზრდას საშუალოდ თითქმის 4-ჯერაცაჭარბებდა. თუ 2004 წელსპირდაპირიუცხოურიინვესტიციებიშეადგენდა 37დოლარსმოსახლეობისერთსულზე,შემდგომწლებშიიგიმნიშვნელოვნადგაიზარდადაკულმინაციასმიაღწია 2007 წელს (360დოლარიმოსახლეობისერთსულზე). თუმცა შემდგომიგიშემცირდამნიშვნელოვნადდა 2010-2011წლებშისაშუალოდშეადგინა 190-200 დოლარიმოსახლეობისერთსულზე.უცხოური ივესტიციების ზრდას სავარაუდოდ, დადებითი ზემოქმედება უნდა მოეხდინა ხალხისსოციალურ ცხოვრებაზე. თუმცა იგი ვერ გახდა დასაქმების სფეროს აღმავლობის მიზეზი. ამპერიოდში კიდევ უფრო შემცირდა დასაქმებისა და შრომაში მონაწილეობის დონე. ოფიციალურსტატისტიკური მონაცემებით, 2005 წელს უმუშევრობამ შეადგინა 13.8 პროცენტი, შემდგომ ესმაჩვენებელიკიდევ უფრო გაუარესდა და 2009 წელს მიაღწია 16.9 პროცენტს, ხოლო 2011 წელს კი -15.1 პროცენტს.დიაგრამა 4.1. უმუშევრობის დონისა და ინვესტიციების ზრდის ტემპების თანაფარდობა 300 250 200 150 100 50 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 უმუშევრობის დონე, % ინვესტიციების ზრდის ტემპიწყარო: სტატისტიკის ეროვნული სამსახური.ინვესტიციების უმუშევრობაზე არაეფექტური ზემოქმედების ტენდენცია ფაქტობრივადდღევანდელი ხელისუფლების მოღვაწეობის მთელ პერიოდს თან სდევს. ამ პერიოდში მკვეთრადშემცირდა დაქირავებით დასაქმებულთა დონე. შედარებისათვს, 1998 წელს დაქირავებითდასაქმებულები შეადგენდნენ აქტიური სამუშაო ძალის 36.7 პროცენტს, ხოლო 2003 წელს -30.1პროცენტს. შემდგომ 2004-2006 წლებში მან შეადგინა 29 პროცენტი, 2010-2011 წლებში კი ეს 77
  • მაჩვენებელი 1998 წლის დონეს 4-5 პროცენტით ჩამორჩება. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისმონაცემებით კი საქართველოში უმუშევრობის დონე გაცილებით უფრო მაღალია ვიდრე სხვაპოსტსაბჭოთა ქვეყნებში და აღემატება მათ 2-3 ჯერ (სომხეთის გარდა).70 ამდენად უმუშევრობისზრდისა და დაქირვებით დასაქმებულთა შემცირების ფონზე ინვესტიციების პერიოდული ზრდამზეგავლენა ვერ მოახდინა შრომის ბაზრის და შესაბამისად ხალხის კეთილდეობის გაუმჯობესებაზე,რის შედეგადაც შრომითი მიგრაცია, რომლის ერთ ერთი მიზეზთაგანი უმუშევრობაა, კვლავდრამატული მოვლენად დარჩა საქართველოს მოსახლეობისათვის.უცხოური ინვესტიციები ვერ გახდა სოციალური ცხოვრების გაუმჯობესების პირობა და ვერუზრუნველყო დასაქმების მაჩვენებლების გაუმჯობესება. კაპიტალი, რომელიც საქართველოშიუცხოეთიდან შემოვიდა არ ემსახურებოდა ეკონომიკისა და სოციალური განვითარების მიზნებს.მას არ მოჰყოლია ტექნოლოგიების შემოდინება და სამუშაო ადგილების გაზრდა და, შესაბამისადშრომის მწარმოებლურობის რადიკალურ ზრდა. იგი არ იყო ორიენტიებული ინოვაციებსა დაეკონომიკის გრძელვადიან განვითარებაზე და მას ძირითადად სპეკულაციური ხასიათი ჰქონდა.აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ინვესტიციების ზრდა 2010-2011 წლებში ნაწილობრივ განხორციელდარეინვესტირების გზით, რომელთა წილმაც პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებში შეადგინადაახლოებით ერთი მესამედი და უფრო მეტი, (2010 წელს - 28.1 პროცენტი, ხოლო 2011 წელს კი -38.5 პროცენტი), მაშინ როდესაც ეს მაჩვენებელი 2006-2007 წლებში მხოლოდ 2-5 პროცენტი იყო. ამფაქტორის გათვალისწინებთ ინვესტიციების შეფარდებითი შემცირების ტენდენცია კვლავგაგრძელდა გლობალური კრიზისი შემდგომ პერიოდშიც. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციებივეღარ ასრულებენ ქვეყნის მთავარი მამოძრავებელი ძალის როლს, რის შედეგადაც ეჭვის ქვეშდააყენა მთელი რიგი გახმაურებული მსხვილი პროექტების განხორციელება, მათ შორის ფოთისინდუსტრიული ზონის შექმნა, რომელსაც ათიათასობით ადამიანი უნდა დაესაქმებინა და ხელიშეწყო ამ რეგიონის განვითარებისათვის.საქართველოს ხელსაყრელი გეორაფიული გარემოსი და მიმზიდველი პირობებისა, როგორც ჩანსსაქართველოში არ შემოდის ის სერიოზული ინვესტორები, რომლებიც დაინტერესებულნი იქნებიანეკონომიკით. იგი კვლავ დარჩა მაღალრისკიან ქვეყნად, სადაც საკუთრების უფლებების დარღვევა,პოლიტიკური მენეჯმენტის გაუთვალისწინებელი ქცევები და გამწვავებული გეოპოლიტიკურიურთიერთობები აიძულებს მათ თავი შეიკავონ ან გაყინონ დაბანდებული კაპიტალი და ელოდონხელსაყრელ დროს, რათა ისინი გახადონ მწარმოებლური. ამის შედეგად 2007 წლის შემდგომპერიოდში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების შემცირება სულ უფრო ნათელი გახდა.ამ ვითარების პარალელურად, საქართველოს მიმდინარე ანგარიშის ბალანსი, რომელიც საგარეოეკონომიკური ურთიერთობების მდგომარეობას ასახავს, კატასტროფულად უარყოფითია. ეს კინიშნავს იმას, რომ საქართველოს ეროვნული წარმოება არაკონკურენტუნარიანი დარჩა.2002-2007 წლებში მკვეთრად გაიზარდა საგარეო სავაჭრო ბრუნვა, მაგრამ იმპორტი გაცილებითსწრაფად იზრდებოდა ვიდრე ექსპორტი. შესაბამისად მცირდებოდა იმპორტის ექსპორტით70 IMF, World Economic Outlook Databasehttp://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/index.aspx 78
  • გადაფარვის კოეფიციენტი და თუ 2002 წელს იგი შეადგენდა 46.5 პროცენტს, 2007 წელს იგიშემცირდა 27.0 პროცენტამდე და სავაჭრო ბალანსის დეფიციტი კი გაიზარდა 6-ჯერ, ხოლომიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი კი -2-ჯერ და უფრო მეტად. 2007 წელს მიმდინარე ანგარიშისდეფიციტმა მიაღწია მშპ-ს 19.0 პროცენტს. მართალია 2010-2011 წლებში მდგომარეობაუმნიშვნელოდ გაუმჯობესდა, მაგრამ რეალურად ადგილობრივი წარმოების საექპორტოშესაძლებლობები კვლავ დარჩა ეკონომიკის განვითარების სუსტ მხარედ.საქართველოს აქვს უარყოფითი სავაჭრო ბალანსი თითქმის ყველა ძირითად პარტნიორთან.იმპორტი თითქმის 4-ჯერ აღემატება ექსპორტს. ანუ 4-ჯერ მეტი კაპიტალი გაედინებასაქართველოდან, ვიდრე ქართულ საექსპორტო წარმოებას შემოაქვს საზღვარგარეთიდან. ისძირითადი პროდუქცია კი, რომელიც საზღვარგარეთ გადის, არ არის საქართველოში წარმოებული.ექსპორტის თითქმის ერთი მეოთხედი მოდის უცხოეთში წარმოებული იმპორტირებულიპროდუქციის - ავტომობილების რეექსპორტზე. საქართველო არ არის არც რკინის მომპოვებელიქვეყანა, მაგრამ შავი ლითონის ექსპორტს საექსპორტო პროდუქციაში მეორე ადგილ უკავია.ამ მდგომარეობას კიდევ უფრო ამწვავებს უთანასწორო სავაჭრო ურთიერთობები: პარტნიორიქვეყნები მიმართავენ პროტექციონისტულ პოლიტიკას და ახდენდნენ თავიანთი საექსპორტოპროდუქციის სუბსიდირებას, (მაგალითად, თურქეთი უზრუნველყოფს სუბსიდიებითადგილობრივი მარცვლეულის წარმოებას), რის შედეგადაც. მნიშვნელოვნად მცირდებოდასაქართველოს მეწარმეების კონკურენტუნარიანობა (საქართველოს ხორბლითთვითუზრუნველყოფის კოეფიციენტი 6 პროცენტია, კრიტიკულია კვების უსაფრთხოებისთვალსაზრისით). მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში დაიწყო სავაჭრო ბარიერების გაუქმება დამიღწეული იქნა რეგიონალური და თავისუფალი სავაჭრო ხელშეკრულებები, ხელისუფლებისპერიოდში ექსპორტის ზრდის მაჩვენებელი დარჩა უცვლელი, ხოლო იმპორტის მოცულობა დასაშუალო სავაჭრო ბრუნვა კი გაიზარდა, რის შედეგადაც სავაჭრო ბალანსის დეფიციტის ზრდაკიდევ უფრო მეტად დაჩქარდა.მთლიანად 2006-2010 წლებში სავაჭრო დეფიციტი გაიზარდა 1.4-ჯერ, ხოლო მიმდინარე ანგარიშისდეფიციტი კი - 3.5-ჯერ.მიმდინარე ანგაროშის დეფიციტი დაფარვა ხორციელდებოდა პირდაპირი უცხოურიინვესტიციებით, საზღვარგარეთიდან ტრანსფერტებით და საგარეო ვალის ზრდით. 2007 წლისშემდგომ პერიოდში პირდაპირი უცხოური ინგესტიციების ნაკადები მკვეთრად შემცირდა, ხოლომსოფლიო ფინანსური კრიზისის შემდგომ პერიოდში კი მნიშვნელოვნად გაიზარდა უცხოეთშიჩვენი თანამემამულეების მიერ გადმორიცხული თანხები საქართველოში დარჩენილ ოჯახებისსარჩენად.ამჟამად მან 1.2 მლრდ აშშ დოლარს გადააჭარბა, რაც რეალური მშპ-ს 15.6 პროცენტსშეადგენს, მაშინ როდესაც ეს მაჩვენებელი 2003 წელს 5 პროცენსტ არ რემატებოდა. მოუხედავადუცხოეთში წასული ჩვენი თანამემამულეების შრომისა, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ მათ მიერგადმორიცხული თანხები ვერ შველის საქართველოს იმისათვის, რომ დააბალანსოს ეკონომიკურიჩავარდნა. ამიტომ ხელისუფლებამ გაზარდა საგრეო ვალი და 2011 წლის ბოლოს მთლიანადსაგარეო ვალის მოცულობამ (11,1 მლრდ. დოლარი) მშპ-ს 78.4 პროცენტს მიაღწია (აქედან ერთმესამედზე მეტი სახელმწიფოს ვალია) და მისმა სიდიდემ საქონლისა და მომსახურების 79
  • ექსპორტთან მიმართებაში კრიტიკულ წერტილს მიაღწია (515 პროცენტი), ხოლო ქვეყანისსავალუტო რეზერვებით ამ ვალის მომსახურების დონე კი მნიშვნელოვნად დაბალია მსოფლიოსსაშუალო მაჩვენებელზე და მხოლოდ 25 პროცენტს შეადგენს, რაც ქვეყნისათვის ვალის მძიმეტვირთს გამოხატავს. ყოველივე ეს არასახარბიელო მიმდინარე ანგარიშის ბალანსზე მეტყველებს.საქართველო ყოფილ საბჭოთა ქვეყნებს შორის ერთ-ერთი ბოლო ადგილზეა მიმდინარე ანგარიშისბალანსის მთლიან შიდა პროდუქტთან მიმართებაში.დიაგრამა 4.2. მიმდინარე ანგარიშისა და მშპ-ს თანაფარდობა (2011 წელი) 30 25 20 15 10 5 0 -5 -10 -15წყარო: IMF, World Economic Outlook Database.ცხრილი 4.1. მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი მშპ-სთან მიმართებაში ქვეყანა 2011წ. აზერბაიჯანი 26.311 ყაზახეთი 7.632 უზბეკეთი 5.78 რუსეთი 5.466 თურქმენეთი 1.809 ტაჯიკეთი -2.344 ყირგიზეთი -3.084 უკრაინა -5.626 მოლდოვა -10.614 ბელარუსი -10.408 სომხეთი -12.321 საქართველო -12.658წყარო: IMF, World Economic Outlook Database. 80
  • ყოველივე აქედან გამოდინარე შეიძლება დავასკვნათ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოშიეკონომიკა პერიოდულად მკვეთრად იზრდებოდა, პირდაპირი უცხოური ინვესტიციებისშემცირებით ქვეყანამ დაკარგა ზრდის ძირითადი წყარო, რაც საინვენსტიციო გარემოს გაუარესებაზემეტყველებს, ხოლო ადგიოლობრივი წარმოების დაბალმა კონკურენტუნარიანობა კი ვერუზრუნველყო საგადასახდელო ბალანსის დეფიციტის შემცირება. საზღვარგარეთიდან წასულიმოქალაქეების მიერ საქართველოში გადმორიცხული ტრანსფერები კვლავ ეკონომიკის ბალანსისმნიშვნელოვანი წყარო დარჩა, ხოლო გაზრდილი უარყოფითი დეფიციტის დასაფარავად კი ქვეყნისსაგარეო ვალები მკვეთრად გაიზარდა. შესაბამისად 9 წლის განმავლობაში ქვეყნის საგარეოკონკურენტუნარიანობა არ გაუმჯობესებულა და ეკონომიკა ფინანსური ინექციების წყალობითინარჩუნებს სიცოცხლიუნარიანობას. მისი მდგრადობა სულ უფრო და უფრო მყიფე ხდება.საქართველოს ეკონომიკური სიძლიერე დამოკიდებულია მის კონკურენტუნარიანობაზე,რესურსების ხელმისაწვდომობასა და მართვის ეფექტიანობაზე, რომლებიც საბოლოო ჯამშიგანსაზღვრავს მისი ზრდის ტემპებს. არც ერთი ინვესტიცია ვერ გახდება ქმედითი, არ წარადგებასაქართველოს ეკონომიკას და ჩვენს თანამემამულეებს კვლავ მოუწევს საზღვარგარეთ თავიანთიახლობლების შრომითი მიგრაციის იმედად ყოფნა, თუ რეალურად არ გაუმჯობესდებასაინვესტიციო გარემო. ინვესტორებს სჭირდებათ ხელისუფლების ინტერვენციებისაგანთავისუფალი და დაბალანსებული პოლიტიკური გარემო საკუთრების უფლების მყარიგარანტიებით; მეწარმეები თავისუფალი უნდა იყვნენ „ვალდებულებისაგან“ ხელისუფლებისმიმართ დააფინანსონ ხელისუფლების სხვადასხვა ღონისძიებები და გაწიონ ხელისუფლების მიერინსპირირებული „ქველმოქმედება“ თუ ეს მათ ინტერესებში არ შედის; ხელი უნდა შეეწყოს დაგაუმჯობესდეს ქართული საექსპორტო დარგების საქმიანობა; აქტიურ ფაზაში უნდა გადავიდესევროკავშირთან „თავისუფალი სავაჭრო ხელშეკრულების“ გაფორმება. ამ მიზნით აუცუილებელიხდება ცვლილებების გატარება შრომის კოდექსში საერთაშორისო მოთხოვნების შესაბამისად,ანტიმონოპოლიური კანომდებლობის შემოღება და კარტელური გარიგებების აღმოფხვრა,საერთაშორისო სტანდარტიზაციისა და სერტიფიცირების მექანიზმების დანერგვა და სასურსათოუსაფრთხოების უზრუნველყოფა, რომელიც ამ ხელშეკრულების აუცილებელ პირობასწარმოადგენს; აუცილებელია დივერსიფიცირებულ ექსპორტზე ორიენტირებული ეკონომიკისზრდა, საგარეო ინტერვენციებისაგან ადგილობრივი ბაზრის დაცვა ანტიდემპინგურიღონისძიებების გატარებით მსოფლიოს სავაჭრო ორგანიზაციის წესდების შესაბამისად;ადგილობრივი საწარმოების კონკურენტუნარიანობაზე ზრუნვა დასაგარეოსავაჭრობალანსისსტრუქტურის გაუმჯობესება, რის შედეგადაც შეიქმნება სამუშაოადგილები, გაუმჯობესდება დასაქმების პირობები და შეიქმნება კეთილდრეობა4.2. გაცვლითი კურსი და ინფლაციავალუტის სტაბილურობა ქვეყნის ეკონომიკური მდგრადობის, საგარეო ვაჭრობის განვითარებისა დაინვესტირების აუცილებელი პირობაა. გაცვლითი კურსი კი მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს ფასებისდონეს იმპორტსა და ექსპორტზე. საქართველო იმპორტზე დამოკიდებული ქვეყანაა და საგარეო 81
  • ვაჭრობის განვითარება მხოლოდ იმ შეთხვევაში იქნება შესაძლებელი, თუ სავალუტი კურსისრყევას არ ექნება სტიქიური და სპეკულაციური ხასიათი.ცნობილია, რომ ეროვნულივალუტისგაძლიერებახელსუშლისექსპორტისზრდას, დაპირიქით,მისიშესუსტებასტიმულსაძლევსადგილობრივწარმოებას, ექსპორტისგანვითარებას. თუმცავალუტისკურსისხელოვნურადდაჭერისდროსეკონომიკათავისუფლადვერვითარდებამოთხოვნისადამიწოდებისგავლენით.საქართველოში სავალუტო რყევას ყოველთვის დრამატული ხასიათი ჰქონდა და იგი არ იყოდაკავშირებული ეროვნული ეკონომიკის განვითარების ხანგრძლივ სტრატეგიულ მიზნებთან, რაცძირითადად გამოიხატებოდა იმაში, რომ უცხოური კაპიტალის შემოდინებისა და მისი დეფიციტისპერიოდში მონეტარული ხელისუფლება ცალმხრივი ან ორმხრივი ინტერვენციებით ცდილობდავალუტის ფართო რყევების შემცირებას და ღია ბაზრის ოპერაციები მხოლოდ ხანმოკლე შედეგებზეიყო გათვლილი. ეროვნული ვალუტის ღირებულების ცვლილებები ნახტომისებურადხორციელდებოდა, რაც აზარალებდა მეწამეების რეალურ შემოსავლებს და იგი ვერ ვერ ასრულებდაქმედით როლს მზარდი საგადასახდელო ბალანსის დეფიციტის შემცირებაში. საქართველოსმოქალაქეები კი საკუთარი ნება-სურვილის მიუხედავად იძულებულნი იყვნენ უარი ეთქვათსაკუთარი შემოსავლების ნაწილზე.მონეტარული ხელისუფლება ყოველთვის იდგა ალტერნატივის წინაშე: ეზრუნა ან ინფლაციისშემცირებაზე და მოეხდინა ეროვნული ვალუტის რევალვაცია და გამყარება, ან კიდევ ინფლაციისდათმობის ხარჯზე უზრუნველყო მეწარმეობის სტიმულირება და მათი საინვესტიციო კაპიტალისსიმტკიცე. ხანგრძლივმოქმედი მონეტარული პოლიტიკის ორიენტირების უქონლობის შედეგადეს პროცესი არასისტემურ ხასიათს ღებულობდა.ბოლო წლებში მონეტარული ხელისუფლებამ დაიწყო კონტროლირებადი გაცვლითი კურსისპოლიტიკის განხორციელება, როს შედეგადაც ეროვნული ვალუტის კურსი შედარებითსტაბილური გახდა, მას ღრმა რყევები არ ახასიათებს, მონეტარული ხელისუფლებისინტერვენციების სავალუტო ბაზარზე შემცირდა, თუმცა ასეთი მოჩვენებითი მონეტარულისტაბილურობა აიძულებს მომხმარებელს უფრო მეტი იმპორტირებული პროდუქტი შეიძინიოსადგილობრივის ნაცვლად და შესაბამისად შემოსავლების ნაწილდება იმპიორტიორებისსასარგებლოდ და ადგილობრივი მწარმოებლების საზიანოდ, რაც ეკონომიკისკონკურენტუნარიანობაზეც აისახა.მონეტარული სტაბილურობის საფრთხეს ქმნის ინფლაცია, რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომმონეტარული ხელისუფლება მას თავისი საქმიანობის მიზნობრივ მაჩვენებლად აცხადებს, მაღალირყევებით გამოირჩევა და ფაქტობრივად ფულადი აგრეგატების მოკლევადიან შედეგებზეორიენტაციის შედეგად პერიოდულად ორნიშნა ციფრს აღწევს.საქართველოსათვისდამახასიათებელიგახდაარაპროგნოზირებადიინფლაცია, რომელიც,როგორცსაგაროშოკებისდაძირითადადენერგეტიკულრესურსებზეფასებისრყევით,ასევემისირეგულირებისათვისაუცილებელიმონეტარულიმექანიზმებისნაკლებობითარისგანპირობებული. 82
  • ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემებით, ბოლო 7 წლის განმავლობაში წლიური ინფლაციისყველაზე მაღალი დონე დაფიქსირდა 2011 წლის მაისში -14.3 პროცენტი, 2008 წლის აგვისტოში – 12.8პროცენტი, 2006 წლის ივლისში – 14.5 პროცენტი. საშუალო წლიურმა ინფლაციამ 2007 და 2010წლებში ორნიშნა რიცხვს გადააჭარბა და შეადგინა შესაბამისად 11 და 11.2 პროცენტი. 2006-2011წლებში მისი საშუალო წლიური მაჩვენებელი საშუალოდ 7-8 პროცენტს შეადგენდა. მხოლოდ 2009წელს ენერგეტიკულ რესურსებზე ფასების მკვეთრი დაცემისა და რეცესიის შედეგად ოფიციალურმაწლიურმა ინფლაციამ შეადგინა 3.0 პროცენტი და 2011 წელს კი - 2 პროცენტი, რაც ყველაზე დაბალიმაჩვენებელი იყო “ვარდების რევოლუციის” შემდეგ, თუმცა ამავე წლის პირველ ნახევარში ფასებისსაშუალო წლიური ინდექსი 13 პროცენტს შეადგენდა, რაც ინფლაციის წინააღმდეგ მონეტარულიპოლიტიკის ფრაგმენტული გამოყენების შედეგი იყო.ცენტრალური ბანკის მიერ ფულის მიწოდების ბერკეტებით ფასების რეგულირება აქტიურდებამხოლოდ მაშინ, როდესაც ინფლაცია ორნიშნა მიჯნულს გადააჭარბებს ხოლმე.იმავდროულად,მონეტარული ინსტრუმენტების გამოყენება ხდება სავალუტო კურსის რყევებისა და საპროცენტოგანაკვეთების რეგულირების მიზნით, ყოველივე ეს კი მონეტარული პოლიტიკის აქტიურობასციკლურ ხასიათს ანიჭებს და განსხვავებულ პერიოდებში მისი საქმიანობა განსხვავებული მიზნებისგანხორციელებისაკენ წარიმართება.ინფლაცია მოსახლეობას სერიოზულ ტვირთად აწევს. ეს პროცესი, თუ მხედველობაში არ მივიღებთეგზოგენურ ფაქტორებს, არის მონეტარული მიზნების აღმასრულებელი ხელისუფლებისსაბიუჯეტი ქცევებთან დაუბალანსებლობის შედეგი. ხელისუფლების ყოველწლიური ხარჯებიინფლაციური ბუნების იყო, რაზედაც მიუთითებს თუნდაც ის ფაქტი, რომ 2003-2010 წლებშისახელმწიფო მართვაში ხელფასების ზრდის საშუალო წლიური ტემპი თუ შეადგენდა 35 პროცენტს,კერძო სექტორს იგი მხოლოდ 23 პროცენტით იზრდებოდა, ხოლო ამავე პერიოდში კი რეალურ მშპ-სსაშუალო წლიურმა ზრდამ 6.1 პროცენტი შეადგინა. ხელფასების უპირატესი ზრდითშემოსავლებთან შედარებით ეკონომიკა მოხმარებაზე ორიენტირებული გახდა და მისი გამომწვევითანამდე უარყოფითი შედეგების განეიტრალებას კი მონეტარულ ხელისუფლება ანეიტრალებს,თუმცა რეალურად ეს წარუმატებლად ხორციელდებოდა, რომლის შედეგიც ფასების ზრდაა, რაცსაბოლოო ანგარიშში რეალურად აუფასურებდა ეროვნულ ვალუტას და აღარიბებდა საქართველოსმოსახლეობას.71დიაგრამა 4.3.ინფლაცია და გაცვლითი კურსი71 ხელისუფლებამ 2012 წლიდან შეცვალა ინფლაციის გამოსათვლელი ფორმულა და სამომხმარებლოკალათაში სასურსათო პროდუქციის წილი, რომლიც ფასები მაღალი ზრდით გამოირჩევა, 40 პროცენტიდან 30პროცენტამდე შეამცირა (მოსახლეობის მოხმარების სტრუქტურაში სურსათის წილი თითქმის ორიმესამედია), რის შედეგადაც ფასების ზრდის რეალური სურათი ხელოვნურად შერბილდა. 83
  • 50.0 40.0 30.0 20.0 10.0 0.0 2011 2005 2006 2007 2008 2009 2010 -10.0 -20.0 -30.0 samomxmareblo fasebis indeqsebi… realuri gacvliTi kursi (lari/aSS dol)…წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი.აუცილებელი ხდება მონეტარული ხელისუფლების საიმედობისა და ქმედითუნარიანობისგაძლიერება ხანგრძლივი მიზნობრივი ორიენტაციების შემოღებითა და ეროვნული ბანკისსაქმიანობის დამოუკიდებლობის გაძლიერებით. მონეტარული პოლიტიკა მიზნობრივ ინფლაციაზეუნდა გახდეს ორიენტირებული და ფულის მასის მიწოდება დაქვემდებაროს იმ მონეტარულმაჩვენებლებს, რომლებიც ხანგრძლივი პერიოდით იქნება განსაზღვრული. ფულის ემისიაინფლაციის შემცირების მიზანს უნდა ექვემდებარებოდეს და ფულის მასის ზრდა შესაბამისობაშიუნდა მოვიდეს ეკონომიკურ ზრდის ტემპთან; ეროვნული ვალუტის ღირებულება მთლიანადეკონომიკის, სავალუტო ბაზრის კონიუნქტურისა და საგარო სექტორში ჩამოყალიბებულიტენდენციების გაუმჯობესების შედეგად უნდა გახდეს სტაბილური, მასზე ნდობა გაიზრდება დაშემცირდება დოლარიზაციის კოეფიციენტი. რეალური გაცვლითი კურსის დინამიკის ძირითადიორიენტაცია მოსახლეობის ცხოვრების დონისა და ქვეყნის ეკონომიკის კონკურენტუნარიანობისზრდა გახდება. ინფლაციის შემცირების მიზანს უნდა დაექვემდებაროს სახელმწიფოს ბიუჯეტისხარჯვა.4.3. ფისკალური პოლიტიკა4.3.1. ფისკალური პოლიტიკის პრინციპები და ამოცანებისაჯარო ფინანსების ეფექტურად მართვის უმთავრეს პირობას სწორად ჩამოყალიბებულიპრინციპები და ამოცანები წარმოადგენს.ჩვენი ქვეყნის ფისკალური პოლიტიკის პრინციპები და ამოცანები უნდა იყოს: 84
  • სამართლიანობის უზრუნველყოფა -მთავრობის მიერ გაწეული ხარჯები უნდა ემყარებოდეს სოციალური სამართლიანობას. ხელისუფლების მიერ აღებული საგარეო და საშინაო ვალდებულებების მომსახურება სამართლიანად უნდა ნაწილდებოდეს თაობებს შორის – ფისკალური პოლიტიკა სამართლიანი უნდა იყოს არსებული და მომავალი თაობებისთვის; მთავრობის ხარჯების დაფინანსების ოპტიმალური მოდელის შემუშავება - ხარჯების დაფინანსება საგადასახადო ტვირთის მნიშვნელოვანი ზრდისა და ვალის მნიშვნელოვანი დამძიმების გარეშე; მონეტარული პოლიტიკის მიზნების ხელშეწყობა - ინფლაციის სტაბილური დონის შენარჩუნება ეკონომიკური ციკლების მიხედვით ერთიანი მოთხოვნის რეგულირებითა და სტაბილური ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფით; ბენეფიციარობის პრინციპი -ისინი, ვინც სარგებლობენ სახელმწიფოს მიერ შეთავაზებული სერვისებით, როგორებიცაა, მაგალითად, განათლება, ჯანდაცვა და ტრანსპორტი, ასევე შეძლებისდაგვარად უნდა აფინანსებდნენ შესაბამის ხარჯებს; ანტიციკლური პოლიტიკის გატარების ქმედითი მექანიზმის უზრუნველყოფა -ეკონომიკის ციკლურობით გამოწვეული რყევების ნეგატიური გავლენის შესუსტება საგადასახადო ტვირთის მნიშვნელოვანი ზრდისა და ვალის მნიშვნელოვანი დამძიმების გარეშე.ეფექტური ფისკალური პოლიტიკის განხორციელების პროცესში აუცილებელია გათვალისწინებულიქნას შემდეგი ხელისშემშლელი ფაქტორები (წინააღმდეგობები):სტაბილური ეკონომიკური ზრდა ინფლაციის დაბალი დონის შენარჩუნების პირობებში -აღნიშნული ამოცანის მიღწევა გართულებულია შემდეგი ურთიერთსაწინააღმდეგო გავლენის გამო:ეკონომიკის სწრაფი ზრდის შემთხვევაში მოთხოვნა სავარაუდოდ გადააჭარბებს მიწოდებას, რაცთავისმხრივ გამოიწვევს ფასების ზრდას. ასევე პირიქით - ინფლაციის დაბალ დონეზე შენარჩუნებისღონისძიებები, მაგალითად, მაღალი საპროცენტო განაკვეთები ზღუდავს ეკონომიკურ ზრდასმოსახლეობის მიერ გაწეული ხარჯების შემცირების გამო;სტაბილური ეკონომიკური ზრდა საგადამხდელო ბალანსის გაუარესების გარეშე - ამოცანის მიღწევაშეიცავს საგადამხდელო ბალანსის გაუარესების რისკსვინაიდან ეკონომიკური ზრდა იწვევსმოსახლეობის მიერ თანხების ხარჯვის ზრდას და შესაბამისად მოსახლეობა უფრო მეტადყიდულობს საქონელს უცხოეთიდან, რაც თავისმხრივ აუარესებს ექსპორტ/იმპორტისთანაფარდობას;უმუშევრობის დაბალი დონე ინფლაციის დაბალი დონის შენარჩუნების პირობებში - უმუშევრობასადა ინფლაციას შორის არსებული ურთიერთსაწინააღმდეგო დამოკიდებულება ეკონომიკაში დიდიხანია ცნობილია. მთავრობის მცდელობები დაძლიოს უმუშევრობა საპროცენტო განაკვეთებისშემცირებისა და ხარჯების ზრდის მეშვეობით ხელს უწყობს ფასების ზრდას ანუ ინფლაციას.მეორესმხრივ მთავრობის მიერ ინფლაციის კონტროლი ხელს უწყობს უმუშევრობის ზრდას.ვარდების რევოლუციის შემდეგ მნიშვნელოვნად გაიზარდა ნაერთი ბიუჯეტის მოცულობა, თუმცაშემოსავლების ზრდამ სოციალური მაჩვენებლების საგრძნობი გაუმჯობესება არ გამოიწვია. 2009-2011 წლებში სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების მოცულობა შეადგენდა 21 მილიარდ ლარს 85
  • და ამ პერიოდში უმუშევრობა უმნიშვნელოდ შემცირდა (1 პროცენტის ფარგლებში). ეს ნიშნავსსახელმწიფო პროგრამების მინიმალურ შედეგს და არაეფექტურ ფისკალურ პოლიტიკას.განსაკუთრებით საყურადღებოა ბიუჯეტის "საერთო დანიშნულების სახელმწიფო მომსახურების"მოცულობა, რომელმაც 2011 წელს მთლიანი გადასახდელების 29 პროცენტს მიაღწია.72 ამ თანხებისდიდი ნაწილი ადმინისტრაციული ხარჯებზე არის გამოყოფილი.4.3.2. ბიუჯეტის გამჭვირვალობადა ანგარიშვალდებულებაბიუჯეტის გამჭვირვალობა ერთ-ერთი აუცილებელია პირობაა საბიუჯეტო პოლიტკის ეფექტურადგანსახორციელებლად. ბიუჯეტის გამჭვირვალობა მოიცავს: "ბიუჯეტების პროექტებისწარმომადგენლობით ორგანოებში განხილვის პროცედურების საჯაროობა საზოგადოებისა დამასობრივი ინფორმაციის საშუალებებისათვის; დამტკიცებული ბიუჯეტებისა და მათი შესრულებისშესახებ ანგარიშების გამოქვეყნება; ბიუჯეტის შესახებ ინფორმაციის (გარდა საიდუმლოინფორმაციისა) ხელმისაწვდომობა ნებისმიერი ფიზიკური და იურიდიული პირისათვის"73.მიუხედავად ამ ჩანაწერია მოსახლეობისთვის და სხვა დაინტერესებული პირების მიერ ბიუჯეტისშემოსულობების და გადასახდელების შესახებ დეტალური ინფორმაციის მოძიება გართულებულია.ის ფაქტი, რომ მოსახლეობისათვის გასაგები ბიუჯეტის გამოქვეყნება მთავრობას არ სურს და არაწყობს ცალსახად დასტურდება საერთაშორისო შეფასებებში. Open Budget Index-ის მიხედვითსაქართველო ქულებით ჩამორჩება ისეთ ქვეყნებს, როგორებიცაა მაგალითად, რუსეთი და უკრაინა.საქართველოს შეფასება გაცილებით უკეთესი იქნებოდა ქვეყანაში ე.წ. ”Citizen Budget” რომქვეყნდებოდეს, რომელშიც მოსახლეობისათვის გასაგები ენით იქნებოდა აღწერილი ქვეყნისბიუჯეტი (მსგავსი მარტივი სახით ბიუჯეტის გამოქვეყნება განვითარებულ ქვეყნებში უკვე დიდიხანია აუცილებლობას წარმოადგენს). საქართველოს მსგავსი მაჩვენებლი გააჩნია ისეთ ქვეყნებს,როგორებიცაა უგანდა და განა.დიაგრამა 4.4. ბიუჯეტის გამჭვირვალობის რეიგინგი72 საქართველოს კანონი "2012 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ".73 საქართველოს კანონი "საბიუჯეტო კოდექსი" მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტი. 86
  • 62 60 60 60 59 58 58 58 57 57 57 57 56 56 56 55 55 55 54 54 54 53 52 50 48წყარო: Open Budget Index74ბიუჯეტის ანგარიშვალდებულების პრინციპი გულისხმობს: ”საბიუჯეტო პროცესის ყველამონაწილის პასუხისმგებლობა მის მიერ განხორციელებულ საქმიანობაზე და ბიუჯეტის შესახებწარდგენილ ინფორმაციაზე”75. მიუხედავად ამ ჩანაწერისა საქართველოში ბიუჯეტისანგარიშვალდებულების პრინციპის დარღვევის გამო საჯარო მოხელეების პასუხისმგებლობისსაკითხის დაყენება არ მომხდარა.საბიუჯეტო პოლიტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი საჯარო მოხელეების კომპეტენციებისგანსაზღვრაა. საქართველოში საჯარო ფინანსების სფეროში დასაქმებული საჯარო მოხელეებისუმეტესობა დიდი რისკის ქვეშ დგას, რადგან გაუმართავი საბიუჯეტო სისტემა მაკონტროლებელისმიერ დადანაშაულების უმარტივეს მექანიზმებს ითვალისწინებს. გაუმართავი პროცედურები დათითოეული თანამშრომლის/პოზიციის კომპეტენციის ჩარჩოს არ განსაზღვრა პრაქტიკულად ყველასაეჭვო ქმედებას დანაშაულის კვალიფიკაციას აძლევს. ხელისუფლებას აწყობს მსგავსთანამდებობებზე მყოფი ადამიანების რისკის ქვეშ დაყენება, რადგან მათი მართვა და საჯაროფინანსების პოლიტიკური მიზნებისკენ მიმართვა იოლდება.ამ მიმართულებით პირველი რიგის ამოცანებია: • ბიუჯეტის დოკუმენტის ფორმატის შეცვლა და სრულფასოვან პროგრამულ ბიუჯეტებზე გადასვლა, როგორც ცენტრალურ, ასევე ადგილობრივ დონეზე, სრულფასოვანი პროგრამებით, რომლებშიც ნათლად იქნება განსაზღვრული თითოეული პროგრამის მიზნები, ამოცანები და ინდიკატორები; • ბიუჯეტის მარტივი, მოსახლეობისათვის გასაგები ფორმატით გამოცემა, რაც უზრუნველყოფს გამჭვირვალობის მაღალ დონეს და რეალური პრიორიტეტების დაფინანსებას.74 http://internationalbudget.org75 საქართველოს კანონი ”საბიუჯეტო კოდექსი” მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის გ ქვეპუნქტი 87
  • მეორე რიგის ამოცანებია: • ე.წ. “Performance Budget”-ზე ეტაპობრივად გადასვლა ეფექტიანობის მაღალი დონის მიღწევის უზრუნველსაყოფად. აღნიშნული მიდგომის პირობებში ხორციელდება თითოეული პროგრამის სიღრმისეული ანალიზი არამარტო საბოლოო მიზნის მიღწევის, ან ვერ მიღწევის კუთხით, არამედ ოპტიმალური და მაქსიმალურად ეფექტიანი მართვის თვალსაზრისითაც; • ბიუჯეტის შუალედური (საბიუჯეტო წლის შუაში) ანგარიშის პუბლიკაცია პოპულარულ ენაზე.4.3.3. ბიუჯეტის დაგეგმვა და მოსახლეობის ჩართვა საბიუჯეტო პროცესშისაბიუჯეტო პროცესში მნიშვნელოვანია ბიუჯეტის პარამეტრების სწორი გათვლა და საბიუჯეტოშემოსულობებისა და გადასახდელების სწორი დაგეგმვა. აღნიშნული მიიღწევა საბიუჯეტოპარამეტრების სწორი პროგნოზით, რაც საქართველოში პრაქტიკულად არ ხორციელდება.ბიუჯეტის შედგენას წინ უნდა უსწრებდეს ხელისუფლების მიერ პროგრამების შემუშავება დაგანხორციელების დეტალური გეგმის გაწერა. საქართველოში მსგავსი მიდგომის გამოყენება არხდება და ხელისუფლების მიერ წარმოდგენილი ”პროგრამები” არასრულფასოვანია.არსებული საბიუჯეტო პოლიტიკის პირობებში სრულიად იგნორირებულია ისეთიუმნიშვნელოვანესი ფაქტორი, როგორიც პროგნოზირებადობაა. ამ დროს პროგნოზირებადობისსაკითხი საკმაოდ მნიშვნელოვანია, როგორც ზოგადად გრძელვადიანი მაკროეკონომიკურიპოლიტიკის, ასევე ფისკალური პოლიტიკის გატარების უზრუნველსაყოფად. ბიუჯეტის შედგენისარსებული პროცესი არ მოიცავს ანალიზისა და გათვლების შედეგად დოკუმენტის (ბიუჯეტი)მიღებას, რომელშიც გადასახდელების დეტალური და ზუსტი განწერა ხდება. აღნიშნულმა 2011წელს გამოიწვია საქართველოს საბიუჯეტო სისტემაში შემავალ ბიუჯეტებში 500-მდე ცვლილება. ამოდენობის ცვლილებების პირობებში მთავრობა ადვილად ახორციელებს ნებისმიერ სასურველხარჯს მისი მთლიან ბიუჯეტზე გავლენის შეფასების გარეშე. ბიუჯეტი, როგორც დოკუმენტი არისგეგმა და მასში უამრავი ცვლილების განხორცილება დაგეგმვის უუნარობაზე მიუთითებს.მაკროეკონომიკური თვალსაზრისით ბიუჯეტის დოკუმენტის პროექტის არასრულყოფილი(გაუშიფრავი) ფორმატი და წლის განმავლობაში ხშირად განხორციელებული ცვლილებებისავარაუდოდ შეუძლებელს ხდის ქმედითი მაკროეკონომიკური დაგეგმვისა და ცალკეულიპარამეტრების მიხედვით დასახული მიზნების მიღწევის განხორციელებას. აღნიშნულ საკითხსმიესადაგება PEFA76-ს ინდიკატორები PI5 და PI6:პირველი ზომავს ბიუჯეტის კლასიფიკაციისსრულყოფილებას, ხოლო მეორე კი ბიუჯეტის დოკუმენტში არსებული ინფორმაციისსრულყოფილებას და ყოვლისმომცველობას.დოკუმენტი, რომელიც ქვეყნის მაკროეკონომიკურ პარამეტრებს და პრიორიტეტებს განსაზღვრავს(ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტი) რეალურად არ არის ქმედითი76Public Expenditure and Financial Accountability,www.pefa.org 88
  • დოკუმენტი და მისი შესრულების განხილვა და შეფასება არ ხდება.ხელისუფლების მხრიდანხორციელდება პიარული ”პროგრამებისა” და ”ხედვების” წარმოდგენა, რომელიც წესით ძირითადიმონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტში უნდა იყოს ასახული. არ არსებობს გრძელვადიანიგეგმა, რომლის მიხედვითაც უნდა ხორციელდებოდეს პრიორიტეტების დადგენა და ფისკალურიპოლიტიკის წარმართვა.სრულფასოვანი საბიუჯეტო პროგრამების არარსებობა მთავრობას საშუალებას აძლევს დიდიოდენობით დაუსაბუთებელი და მოსახლეობისათვის მიუღებელი ხარჯები გაწიოს. ვინაიდანქვეყანაში არსებული ბიუჯეტების ფორმატი მოსახლეობისათვის გაუგებარია, ხოლო მთავრობისმხრიდან კი ამ მიმართულებით თითქმის არაფერი კეთდება. ქვეყნის მოსახლეობის უდიდესინაწილი მოწყვეტილია საბიუჯეტო პროცესებს და იძულებულია ბრმად ”ენდოს” და დაეთანხმოსხელისუფლების მიერ შეთავაზებულ ნებისმიერ ბიუჯეტს, ვინაიდან მისი რეალური შინაარსიმისთვის დაფარული და გაუგებარია.საქართველოს საბიუჯეტო სისტემა შედგება 70-მდე ბიუჯეტისგან და ისინი მოსახლეობისათვისმნიშვნელოვანი პრობლემების გადაჭრის მექანიზმია. შესაბამისად მოსახლეობის არ ჩართვა ანფიქტიური ჩართვა პროცესში საჯარო ფინანსების არასწორი ხარჯვის ძალიან მაღალ რისკს შეიცავს.საქართველოს კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს მოსახლეობის საბიუჯეტო პროცესში ჩართვისქმედით მექანიზმებს. ის, რომ ბიუჯეტის განხილვას შეიძლება დაესწროს მოქალაქე არ ნიშნავსბიუჯეტის პროცესში ჩართულობას. იქ წარდგენილი ბიუჯეტის შინაარსი გადაწყვეტილებისმიმღებთა დიდ ნაწილს არ ესმის არათუ მოქალაქეს.საქართველოში ხშირია მოსახლეობის შეცდომაში შეყვანის შემთხვევები საბიუჯეტო პროცესშიჩართულობასთან დაკავშირებით., მაგალითად: თბილისის მერიამ ბიუჯეტის პროექტისსაკრებულოში განსახილველად წარდგენის შემდეგ დაიწყო მოსახლეობის გამოკითხვაპრობლემების შესახებ.დღეს მოქმედ ბიუჯეტებში (სახელმწიფო; ავტონომიური და ადგილობრივი) არსებულიპროგრამების შედეგები არ არის გაზომვადი და არ არსებობს მოსახლეობისთვის გასაგები დასაინტერესო ინდიკატორები. ხშირად სახელმწიფო პროგრამის ან ინიციატივის რეალური შედეგებისმოსახლეობისთვის მცდარად მიწოდება ხდება, რადგან არ არსებობს მიზნის მიღწევის სწორისაზომი. განვითარბულ ქვეყნებში არსებობს „მოსახლეობისთვის გასაგები ბიუჯეტის“ მცნება,რომელიც შესაძლებელს ხდის მოსახლეობის მიერ ბიუჯეტის პროექტების სოციალური შედეგებისგაზომვას.მოქალაქეს უნდა შეეძლოს ბიუჯეტის პროგრამის დადებითი და უარყოფითი მხარეების დანახვა.გაუზარებელმა სოციალურმა პროგრამამ შესაძლებელია გაზარდოს ინფლაცია და საერთო ჯამიუკუეფექტი მოგვცეს. ეს გასაგებად (რიცხვებში) უნდა იყოს მიწოდებული მოსახლეობისთვის.ბიუჯეტი და მასში არსებული პროგრამები მოსახლეობისთვის გასაგები იქნება თუ ყველაპროგრამას ექნება რამოდენიმე საერთო ინდიკატორი: უმუშევრობის მაჩვენებელზე; საშუალოშემოსავლის სიდიდეზე; სიღარიბის დონეზე გავლენა.ამ მიმართულებით პირველი რიგის ამოცანებია: 89
  • • ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტის იურიდიული სტატუსის ამაღლება - უნდა მტკიცდებოდეს როგორც ცალკე დოკუმენტი და მთავრობის წარმატება უნდა გაიზომოს ამ დოკუმენტში დასახული მიზნებისა და ინდიკატორების მიღწევის მიხედვით; • COFOG (გაეროს მიერ შემუშავებული კლასიფიკაცია) - ის მიხედვით საბიუჯეტო პარამეტრების დამუშავება და შესაბამისი მონაცემების ანალიზი.მეორე რიგის ამოცანებია: • ბიუჯეტის შედგენის დროს სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრული მიზნების და შესაბამისი ინდიკატორების ასახვა. მათ შორის კავშირის დადგენის ქმედითი მექანიზმის შემუშავება; • ადმინისტრირების ხარჯების მთლიან ხარჯებთან თანაფარდობის ეტაპობრივი შემცირება, რაც არ გამოიწვევს საჯარო სექტორში დასაქმებული ადამიანების მდგომარეობის გაუარესებას. ეს მიიღწევა შიდა ფუნქციონალური და სტრუქტურული ცვლილებების განხორციელების შედეგად; • ბიუჯეტში გადასახადების მუხლით მიღებული შემოსავლების ზრდის მაჩვენებლის სხვადასხვა პრიორიტეტულ ფუნქციებზე გადანაწილების ქმედითი მექანიზმის დანერგვა.4.3.4. ბიუჯეტის შესრულების პროცესიბიუჯეტის ეფექტურად შესრულების წინაპირობაა დაგეგმვის პროცესში სახელმწიფო პროგრამებისსწორად ჩამოყალიბება, რაც შესაძლებლობას გვაძლევს დავაკვირდეთ გაწერილი საქმიანობებისდროში შესრულებას და დასახული მიზნების მიღწევას (ინდიკატორების მეშვეობით). როგორცავღნიშნეთ საქართველოში ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესი მნიშვნელოვანი ხარვეზებით ხასიათდებადა შესაბამისად ბიუჯეტის შესრულების დროს აქცენტი კეთდება ისეთ პარამეტრზე, როგორიცააბიუჯეტში გათვალისწინებული თანხების ხარჯვა. დახარჯული თანხა არ ნიშნავს წარმატებას თუ ისარ აისახა სოციალურ პარამეტრებზე.2009-2011 წლებში სახელმწიფო ბიუჯეტში გათვალისწინებული ”საქართველოს რეგიონებშიგანსახორციელებელი პროექტების ფონდის” მოცულობა შეადგენს 755 მილიონ ლარს. ამ თანხებისგანაწილება საბიუჯეტო წლის განმავლობაში ხდება, რაც დაგეგმვის პროცესის ხარვეზია.აღნიშნულმა ხარვეზმა 2011 წელს გამოიწვია საქართველოს საბიუჯეტო სისტემაში შემავალბიუჯეტებში 500-მდე ცვლილება. ეს მაჩვენებელი პირდაპირ მიუთითებს ბიუჯეტის (როგორცგეგმის) არარსებობაზე.მთავრობის მიერ დასახული მიზნების მიღწევა ფასდება მხოლოდ ბიუჯეტის დაზუსტებულიმონაცემების შესრულებით, რაც რეალურად მხოლოდ რიცხვების შედარებას მოიცავს და პირდაპირიკავშირი არ აქვს დასახული მიზნის მიღწევასთან. ბიუჯეტის საბოლოო დაზუსტება, როგორც წესისაბიუჯეტო წლის დეკემბრის მიწურულს ხდება და ამ მონაცემებით ბიუჯეტის გადაჭარბებითშესრულება ხელისუფლებისთვის პრობლემას აღარ წარმოადგენს.საქართველოს 2011 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტში პროცენტულად ყველაზე დიდი თანხები საერთოდანიშნულების სახელმწიფო მომსახურებაზე მოდის - 29 პროცენტი, რაც მაღალი 90
  • მაჩვენებელია.სახელმწიფო ბიუჯეტის საერთო დანიშნულების სახელმწიფო მომსახურებაშიტარდება თვითმართველობებისთვის გადასაცემი ტრანსფერები, რომლებიც სხვადასხვა ფუნქციისშესასრულებლად შეიძლება იყოს გამოყენებული. აღნიშნული თანხების მოცულობა დიდია, რაცფისკალური დეცენტრალიზაციის დაბალ მაჩვენებელზე მიუთითებს.დიაგრამა 4.5. სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯებისა და არაფინანსური აქტივების ზრდისფუნქციონალური კლასიფიკაცია 100% 90% სოციალური დაცვა 80% სხვა 70% განათლება 60% ჯანმრთელობის დაცვა 50% ეკონომიკური საქმიანობა 40% საზოგადოებრივი წესრიგი და 30% უსაფრთხოება თავდაცვა 20% საერთო დანიშნულების 10% სახელმწიფო მომსახურება 0% 2009 2010 2011წყარო: საქართველოს კანონი ”2011 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ”.2009-2011 წლების ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის ფუნქციონალურ ჭრილში ანალიზი გვაჩვენებს,რომ 3 წლის განმავლობაში ბიუჯეტის სტრუქტურაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები არგანხორციელებულა. ფუნქციების მიხედვით ყველაზე მაღალი ზრდა საერთო დანიშნულებისსახელმწიფო მომსახურებაზე მოდის.საქართველოში წარმატებულად ითვლება სახელმწიფო შესყიდვების მიმართულებითგანხორციელებული რეფორმა. ელექტრონულ სისტემაზე გადასვლა წინგადადგმული ნაბიჯია,თუმცა უმთავრეს პრობლემად კვლავ შესყიდვების არაადეკვატურობა რჩება. შემსყიდველისუბიექტების მიერ არ ხდება შესასყიდი საქონლის/მომსახურების აუცილებლობის დასაბუთება, რაციწვევს საჯარო ფინანსების ხარჯვის არაეფექტურობას. ასევე პრობლემატურია შესაძენი საქონლისმომსახურების (ექსპლუატაციის) ხარჯების გაუთვალისწინებლობა.სხვადასხვა დონის ბიუჯეტებში თანხების მაქსიმალურად დეტალიზაცია და განწერა, პოლიტიკისდახვეწა და ცვლილებების რაოდენობისა და ხარისხის შემცირება მნიშვნელოვნად გაზრდისპროგნოზირების შესაძლებლობებს;თვითმმართველობების ბიუჯეტები დაემსგავსება რეალურბიუჯეტებს და მოსახლეობისთვის წლის დასაწისშივე გასაგები იქნება თუ რა პროექტებისგანხორციელება მოხდება საბიუჯეტო წელს. შედეგად საბიუჯეტო სისტემა გახდება უფროსტაბილური და ხელს შეუწყობს მაკროეკონომიკურ პოლიტიკას. 91
  • ამ მიმართულებით პირველი რიგის ამოცანებია: • ბიუჯეტების დაგეგმვის პროცესის დახვეწა და დამტკიცებული ბიუჯეტების ხარისხის ამაღლება; • წლის განმავლობაში შეტანილი ცვლილებების რაოდენობის ეტაპობრივი შემცირება.მეორე რიგის ამოცანებია: • სრულყოფილი სამწლიანი საბიუჯეტო პროგნოზების მომზადება; • მაკროეკონომიკური პოლიტიკის უზრუნველყოფა მაღალი სიზუსტის პროგნოზებით.4.3.5. ანტიციკლური პოლიტიკაეკონომიკის ციკლურობიდან გამომდინარე აქტიური ფისკალური პოლიტიკის ერთ-ერთუმნიშვნელოვანეს მიმართულებას ანტიციკლური ქმედებების განხორციელება წარმოადგენს.აღნიშნული მიდგომის პირობებში მთავრობა მოთხოვნის დონის ცვლილებით ცდილობსდააბალანსოს ეკონომიკის სხვადასხვა ციკლების პირობებში არსებული უარყოფითი ზეგავლენა.შესაბამისად ეკონომიკური აღმავლობის პერიოდებში ხდება მოთხოვნის შემცირება, ხოლორეცესიის დროს, კი პირიქით სტიმულირება.საქართველოს რეალობაში ქვეყნის მთავრობის მიერ გატარებული პოლიტიკა არც ეკონომიკურპროცესებში მინიმალურ ჩარევას ემყარება (მიუხედავად გაცხადებული `ლიბერტარიანელობისა~რეალურად საკმაოდ უხეში ჩარევები მაინც ხორციელდება) და არც კარგად გააზრებულ დამეცნიერულ ანალიზზე დამყარებულ ე.წ. ეკონომიკის რეგულირებას. შეიძლება ითქვას, რომდდღესდღეობით საქართველოში არსებული ფისკალური პოლიტიკა მხოლოდ პრობლემისწარმოჩინების შემდეგ მათ ზედაპირული და უხეში ჩარევით განეიტრალების მცდელობებს, ანპრობლემების სრული იგნორირებების ერთობლიობას წარმოადგენს.თანამდროვე მსოფლიოში მიმდინარე ეკონომიკურმა კრიზისმა ნათლად წარმოაჩინა ერთის მხრივსწორი ფისკალური პოლიტიკის გატარების აუცილებლობა, ხოლო მეორესმხრივ კი სირთულე.ქვეყნების უმეტესობა ცდილობს ეკონომიკური პროცესების პროგნოზირებას და შესაბამისიფისკალური ინსტრუმენტების გამოყენებით პრევენციული ღონისძიებების შემცველი პოლიტიკისგატარებას, რომელმაც თავისმხრივ შოკები უნდა უნდა შეამციროს და სტაბილურობის შენარჩუნებაუზრუნველყოს. მიუხედავად საერთაშორისო მხარდაჭერისა (მაგ. მსოფლიო ბანკის მიერგამოყოფილი დამხარება კონკრეტულად ანტიციკლური პოლიტიკის გატარებისუზრუნველსაყოფად 2010 წელს) საქართველოს მთავრობამ საკმაოდ არაეფექტური შედეგები აჩვენა.ქვეყანაში არსებული ფისკალური პოლიტიკა უნდა უზრუნველყოფდეს მაკროეკონომიკურიპოლიტიკის დონეზე არსებული მიზნების მიღწევას და შესაბამისი ამოცანების გადაჭრას.აღნიშნულიდან გამომდინარე აუცილებელია ქვეყანაში არსებობდეს ოფიციალურად გაცხადებულიფისკალური პოლიტიკის (სტრატეგია), რომელშიც გაწერილი იქნება ანტიციკლურიინსტრუმენტების გამოყენების მხრივ შემუშავებული ხედვა და ეკონომიკაში ჩარევის კონკრეტულიმასშტაბები. გატარებულმა ანტიციკლურმა პოლიტიკამ უნდა შეარბილოს ეკონომიკური ციკლების 92
  • მიხედვით არსებული შოკები და ამით თავიდან აარიდოს ქვეყანას ინფლაციის, უმუშევრობის დასხვ მაჩვენებლების მკვეთრი ცვლილებები.ამ მიმართულებით პირველი რიგის ამოცანებია: • ქვეყნის ხარჯვითი პოლიტიკის ფარგლებში გარკვეული რეზერვის (ფონდების) გათვალისწინება აქტიური ფისკალური პოლიტიკის გატარების უზრუნველსაყოფად; • ქვეყნის მიერ აღებულის სესხების მხრივ რეზერვის შენარჩუნება რათა საჭიროების შემთხვევაში ქვეყანამ შეძლოს აქტიური ფისკალური პოლიტიკის გატარება.მეორე რიგის ამოცანებია: • ძირითადი მაკროეკონომიკური პარამეტრების მიხედვით სტაბილურობის მიღწევა მიუხედავად ციკლური რყევებისა; • მსოფლიო ინსტიტუტებიდან მიღებულ დახმარებაზე დამოკიდებულების საგრძნობი შემცირება ანტიციკლური პოლიტიკის გატარებისათვის საჭირო რესურსების მხრივ.4.3.6. ფისკალური დეცენტრალიზაციაფისკალური დეცენტრალიზაციის საკითხი საკმაოდ მნიშვნელოვანია, ვინაიდან საჯარო ფინანსებისსხვადასხვა დონის ბიუჯეტებს შორის ოპტიმალურად გადანაწილების გარეშე წარმატებულიფისკალური პოლიტიკის გატარება თითქმის შეუძლებელია. საქართველოში საჯარო ფინანსებისუდიდესი ნაწილი სახელმწიფო ბიუჯეტშია თავმოყრილი და ბოლო წლებში საჯარო ფინანსებისგადანაწილებაში მნიშვნელოვანი ცვლილება არ განხორციელებეულა.ადგილობრივი ბიუჯეტები მოკლებულია რეალურ ფინანსურ დამოუკიდებლობას დამნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული ცენტრალური ბიუჯეტიდან მიღებულ ტრანსფერებზე.ფაქტიურად ადგილობრივი ბიუჯეტების ფინანსური რესურსების ორ მესამედს ცენტრიდანმიღებული თანხები წარმოადგენს, რაც უფრო ცენტრალიზაციაზე მიგვანიშნებს ვიდრედეცენტრალიზაციაზე.მსოფლიო ბანკის მიერ შემუშავებული ინდიკატორების მიხედვით 2008-2011 წლების მიხედვითსაქართველო დაბალ მაჩვენებლებით გამოირჩევა. განსაკუთრებით ცუდი მდგომარეობა ფიქსირდებაშემოსულობების (გრანტების გარდა) ინდიკატორში. აღნიშნული პარამეტრი 5-7 პროცენტშიმერყეობს, მაშინ როდესაც ქვეყნების უმეტესობაში ეს მაჩვენებელი 15 პროცენტზე მეტია.მართალია ხარჯებისა და არაფინანსური აქტივების ზრდის ინდიკატორის მიხედვითსაქართველოში დეცენტრალიზაციის ხარისხი 17-22 პროცენტის ფარგლებში მერყეობს, რაც ძალიანდაბალი მაჩვენებელი არ არის და ნიშნავს, რომ საჯარო ფინანსების დაახლოებით 20 პროცენტიადგილობრივი ბიუჯეტებიდან იხარჯება, მაგრამ ვერტიკალური დისბალანსის ინდიკატორირომლის მიხედვითაც დისბალანსის მაჩვენებელი 64-73 პროცენტის ფარგლებში მერყეობს 93
  • გვიჩვენებს, რომ თვითმმართველი ერთეულების ბიუჯეტებიდან დახარჯული თანხის უმეტესინაწილი სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გრანტის (ტრანსფერების) სახით არის გაცემული.77მაკროეკონომიკური თვალსაზრისით ფისკალური დეცენტრალიზაციის სწორი მოდელიუზრუნველყოფს მაკროეკონომიკური პარამეტრების სტაბილურობას ვინაიდან დეცენტრალიზაციისოპტიმალური დონით გამოყენება ხელს უწყობს ეკონომიკურ ზრდას და უმუშევრობის დონისშემცირებას.ფისკალური დეცენტრალიზაციის რეფორმამ საქართველოში უნდა უზრუნველყოს რესურსებისოპტიმალური გადანაწილება ხელისუფლების დონეებს შორის. თვითმმართველ ერთეულებს უნდაგააჩნდეს რეალური დამოუკიდებლობა გამყარებული შესაბამისი ფინანსებით.ამ მიმართულებით პირველი რიგის ამოცანებია: • ტრანსფერების განაწილების გამჭვირვალობის უზრუნველყოფა; • ქვეყანაში განხორციელებულ ხარჯებში ადგილობრივი ხარჯების ხვედრითი წილის ზრდა.მეორე რიგის ამოცანებია: • თვითმმართველი ერთეულების მიერ საკუთარი კომპეტენციების ფარგლებში გასაწევი ხარჯების საკუთარი შემოსულობებით დაფინანსების შესაბამისი წყაროებით უზრუნველყოფა; • ადგილობრივი ბიუჯეტების ტრანსფერებზე დამოკიდებულების შემცირება.4.3.7. სახელმწიფო ვალის მართვასახელმწიფო ვალი, მისი სტრუქტურა, ხელისუფლების მიერ ამ კუთხით გატარებული პოლიტიკამნიშვნელოვანწილად განაპირობებს ქვეყნის განვითარების პერსპექტივებს. მიუხედავად იმისა, რომმმართველი პარტიის მხრიდან პერიოდულად ხდება იმის მტკიცება, რომ ქვეყნის საგარეო ვალისაკმაოდ მცირეა და ამმხრივ საგანგაშო ნამდვილად არაფერია ვალის მართვის მხრივ გატარებულიპოლიტიკა დადებით შეფასებას ნამდვილად ვერ იმსახურებს.ხელისუფლების განცხადებები, რომ ჩვენ ქვეყანას ამ კუთხით პრობლემები არ აქვს მსოფლიობანკის ზოგიერთ ინდიკატორს (მთლიანი შიდა პროდუქტის 60 პროცენტი და ექსპორტის 110პროცენტი) ემყარება, თუმცა მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ყველა ინდიკატორს კრიტიკულ დონემდე არმიუღწევია არ იძლევა ვალის ზრდის ტემპის დადებითად შეფასების საფუძველს.ეროვნული ბანკის მონაცემებით 2011 წლის 31 დეკემბრისათვის საგარეო ვალი 11.2 მილიარდ აშშდოლარს გაუტოლდა(18.6 მლრდ ლარი). აქედან 32.9 პროცენტი ანუ 3.7 მილიარდი აშშ დოლარისამთავრობო სექტორზე მოდის. 815.0 მლნ აშშ დოლარი, 7.3 პროცენტი - ეროვნული ბანკის ვალია,2.1 მილიარდი აშშ დოლარი(19.0პროცენტი)- საბანკო სექტორის, 2.0 მილიარდი აშშ დოლარი (17.8პროცენტი) - სხვა სექტორებზე ნაწილდება, ხოლო 2.6 მილიარდი აშშ დოლარი (23.0 პროცენტი) -კომპანიებს შორის არსებული ვალია.77 ”ფისკალური დეცენტრალიზაცია საქართველოში” - საქართველოს სტრატეგიული კვლევებისა დაგანვითარების ცენტრის №119 ბიულეტენი, 2011 წლის მაისი. 94
  • დიაგრამა 4.6. სამთავრობო ვალის ცვლილება ბოლო წლებში სამთავრობო ვალის ცვლილება (მილიონი ლარი) 1400 1276 1200 962,2 1000 800 697,4 600 400 200 -125,5 -15,3 0 -200 2006 2007 2008 2009 2010წყარო: საქართველოს კანონი: ”სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ” (2006-2010 წლები).მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს სახელმწიფო საგარეო ვალი 2004–2006 წლებში მცირედითშემცირდა კიდეც დაწყებული 2007 წლიდან იწყება მისი ყოველწლიური ზრდა. ამისგარკვეულწილად გამართლება შესაძლებელი იქნებოდა ვალად აღებული რესურსების გამოყენებისფაქტები მომავალში ეკონომიკური განვითარების წინაპირობად რომ გვესახებოდეს, თუმცასამწუხაროდ ამის მაგალითები საკმაოდ მცირეა. გარდა ამისა მნიშვნელოვანია იმისგათვალისწინებაც, რომ ქვეყანაში არსებული ვალის ზრდის ტენდენცია აუცილებლად გამოიწვევსმისი საბოლოო ჯამში სავალალო მოცულობამდე გაზრდას ვინაიდან მშპ–ს ზრდის ტემპიგაცილებით დაბალია ვიდრე ხელისუფლების მიერ ახალი ვალების დინამიკა.2006-2010 წლებში მთავრობის საგარეო ვალი დაახლოებით 2,7 მილიარდი ლარით გაიზარდა. 2011წელს მოგვიწია 500 მილიონი დოლარის ვალის (ევრობონდები) გადავადება, რადგან მისი გადახდისრეალური შესაძლებლობა ხელისუფლებას არ გააჩნდა. აღნიშნული ვალდებულება არ წარმოადგენსშეღავათიან სესხს და ყოველწლიურად მძიმე ტვირთად აწვება ბიუჯეტს.ვალის ზრდის მაღალი ტემპი ერთისმხრივ თაობათა შორის სამართლიანობის პრინციპის დარღვევასიწვევს, მეორესმხრივ კი შემაფერხებელი ფაქტორია ინვესტიციებისთვის. ინვესტორს კარგად ესმის,რომ სამთავრობო ვალის გასტუმრებისთვის ხელისუფლება მომავალში გადასახადების გაზრდაზეიფიქრებს, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში ინვესტორისთვის მომგებიანი არ არის.ბევრი ქვეყნისგამოცდილების ანალიზის საფუძველზე შეიძლება ითქვას, რომ “სამთავრობო ვალის მნიშვნელოვანიზრდა დღეს იწვევს გადასახადების ზრდას ხვალ”.2008 წელს ევრობონდების გამოშვება, როდესაცხელისუფლების თქმით ბიუჯეტის პროფიციტი გვქონდა, არალოგიკური იყო, თანაც გაკეთებულიდაპირება არ შესრულდა და ქვეყანას ეს თანხებიგაზსაცავისმშენებლობაზეანმაღალიძაბვისგადამცემიხაზებისმშენებლობაზედამომავლისადაგანვითარებისფონდებში რეალურად არ გამოუყენებია. 95
  • მნიშვნელოვანია ქვეყნის ეკონომიკური განვითარება, მომავალი თაობებისათვის დიდი ოდენობითვალების დატოვების არსებული პოლიტიკის ძირეული შეცვლა და კრედიტების მხოლოდგონივრული და რაც მთავარია გამჭვირვალედ დასაბუთებული საინვესტიციო პროექტებისათვისგამოყენება. აქედან გამომდინარე: უნდა გატარდეს ვალების მართვის ეფექტიანიპოლიტიკა, რომელიც გაითვალისწინებს თაობათა შორის სამართლიანობას და უზრუნველყოფს მდგრადი მაკროეკონომიკური პოლიტიკის ხელშეწყობას უნდა დაკანონდეს ვალების მხოლოდ კაპიტალურ და ქვეყნის მოსახლეობისათვის მომგებიან პროექტებზე გამოყენებას, რაც გამორიცხავს ვალების მიმდინარე, გაბერილ ხარჯებზე არაეფექტურად გამოყენებას; შესაბამისი პოლიტიკა უზრუნველყოფს ვალების ოპტიმალურ დონეზე შენარჩუნებასა და მართვას და იმავდროულად ხელს შეუწყობს ქვეყნის ეკონომიკურ კეთილდღეობას.სახელმწიფოს საშინაო ვალის მოცულობა და მისი გასტუმრების ტემპები დიდ უკმაყოფილებასიწვევს საზოგადოებაში. განსაკუთრებით მტიკვენულია ე.წ. ”ისტორიული ვალების”თემა.სამწუხაროა, რომ ვარდების რევოლუციის შემდეგ გაჩენილი მოლოდინი ამ ვალებისგადაანგარიშებისა და გასტუმრების თუნდაც გრძელვადიანი გეგმის შემუშავების შესახებ არგამართლდა. ”ისტორიულ ვალებში” განსაკუთრებით პრობლემატურია ”ანაბრების” და”კოოპერატიული ბინათმშენებლობის” შედეგად წარმოქმნილი საშიანაო ვალის საკითხი.ბოლო 20 წლის განმავლობაში, თითქმის, არაფერი გაკეთებულა მოქალაქეთა იმ ვალდებულებებისდაფარვის მიზნით, რომელიც საბანკო სისტემაში მოქალაქეთა ანაბრებით იყო განპირობებლისაბჭოთა პერიოდში. საქართველოს სახელმწიფოს ეს ვალდებულება აღიარებული აქვს როგორცსახელმწიფოს შიდა დავალიანება, თუმცა, მიუხედავად სხვადასხვა პოლიტიკური დაპირებებისა,თუ საკანონმდებლო დარეგულირების მცდელობისა, რაიმე ხელშესახები ნაბიჯები არ გადადგმულა.აქედან გამომდინარე,მნიშვნელოვანია სახელმწიფო პროგრამის შემუშავება, რომლისგანხორციელების პერიოდიც, სავარაუდოდ, 10წელზე მეტი იქნება და რომელიც გაითვალისწინებსკონკრეტული მკაფიო კრიტერიუმების და პრიორიტეტების საფუძველზე ამ დავალიანებებისეტაპობრივ დაფარვას ძირითადად ფულადი და ასევე სხვა ფინანსური აქტივების (სახაზინოვალდებულებები, სახელმწიფო საწარმოთა აქციები) სახით.ამავდროულად, აღნიშნული პროგრამის რეალიზაცია უნდა იყოს თანმიმდევრული დააუცილებელი ფინანსური სახსრების ყოველწლიურად სახელმწიფო ბიუჯეტში გათვალისწინებაგარანტირებული იქნება მკაფიოდ საკანონმდებლო წესით.4.3.8. საბიუჯეტო ფონდებისაერთაშორისო პრაქტიკაში ცნობილია ბიუჯეტგარეშე სხვადასხვა სახის ფონდების არსებობა.მიუხედავად იმისა, რომ მსგავსი ფონდების არსებობის შემთხვევაში გაცილებით უფრო რთულიაგამჭვირვალობის უზრუნველყოფა და მაქსიმალურად ეფექტიანი პოლიტიკის გატარება სხვადასხვაქვეყნები, მათ შორის განვითარებულიც მსგავს ინსტრუმენტებს იყენებენ, თუმცა სხვადასხვა 96
  • წარმატებით. ამგვარი ფონდების გამოყენების შემთხვევაში აუცილებელია გაცილებით მეტიყურადღება ეთმობოდეს რესურსების განაწილებისა და გამოყენების კოორდინირებას და სახსრებისგანკარგვის საჯაროობას.საქართველოში განხორციელებული რეფორმების შედეგად გაუქმდა სხვადასხვა ფონდები დაბიუჯეტი უნივერსალობის პრინციპზე გადავიდა, თუმცა წლების განმავლობაში სხვადასხვაფონდები ქვეყანაში ეტაპობრივად ისევ გაჩნდნენ. ფონდების არსებობის შემთხვევაში აუცილებელიამათი მართვის დეტალური მექანიზმის არსებობა და ერთიანი მიდგომების ჩამოყალიბება.გაუმართლებელია, რომ თბილისის თვითმმართველობის სარეზერვო ფონდი სახელმწიფოშესყიდვების კანონმდებლობისგან განთავისუფლებული და სხვა თვითმმართველობებისსარეზერვო ფონდები არა. სახელმწიფო შესყიდვების კანონმდებლობა აგრეთვე არ ვრცელდებაპრეზიდენტის და მთავრობის სარეზერვო ფონდზე. არ არსებობს სარეზერვო ფონდისდან თანხებისხარჯვის მიზნობრივი შეზღუდვები და კონცერტების და ვაუჩერების პროგრამების ნაწილისდაფინანსება ამ ფონდებიდან ხდება.კრახით დასრულდა მომავალი თაობებისა და სტაბილიზაციის ფონდების შექმნის საკითხი,რომლებიც შექმნიდან 2 წელიწადში გაუქმდა. გაურკვეველია თუ მოხდა ამ ფონდებში თანხებიჩარიცხვა და რა მიზნებისთვის დაიხარჯა ეს თანხები.საქართველოში ერთ ერთ მნიშვნელოვან ინსტიტუტს მუნიციპალური განვითარების ფონდიწარმოადგენს, რომელიც დონორების მიერ დაფინანსებული მსხვილი პროექტების განმკარგავია.საზოგადოების წინაშე გრანტებით და კრედიტებით განხორციელებული პროექტებისინდიკატორების მიხედვით ანგარიშის წარდგენას კონკრეტულად ეს უწყება უნდა ახდენდეს.მაკროეკონომიკური თვალსაზრისით აღნიშნული საკითხის მოუგვარებლობა აუარესებს თითქმისმთლიან მაკროეკონომიკურ გარემოს. ფონდების გაუმჭვირვალე და ხშირად სპონტანური განკარგვაამცირების მაკროკონომიკური პოლიტიკის გატარების შესაძლებლობებს. ამ საკითხის შესწავლისმიზნით შესაძლებელია PEFA-ს ინდიკატორი PI7 გამოყენება. ინდიკატორი ზომავს ძირითადსაბიუჯეტო ანგარიშებსგარეთ მოძრავ ხარჯებს. 97
  • 5. სოფლის მეურნეობისსექტორშიარსებულიმდგომარეობადაპრობლემები2.1დამოუკიდებლობისაღდგენისშემდეგსაქართველოგამოვიდადახურულიბაზრისპოლიტიკურიდაეკონომიკურისივრციდანდამსოფლიობაზრისსუბიექტადიქცა,რომლისპირობებშიფუნქციონირებისგამოცდილებამასარგააჩნდა. როგორცობიექტური,ისესუბიექტურიფაქტორებისგამოვერმოხერხდაეკონომიკის,მათშორისსოფლისმეურნეობისგანვითარებისისეთიქმედითიმოდელისშემუშავება,რომელიცქვეყანაშისიმდიდრისდაგროვებასადადასაქმებასშეუწყობდახელს. პარადოქსია,მაგრამფაქტია,რომკერძოსაკუთრებითიურთიერთობებისდამკვიდრებისშემდეგდღემდევერჩამოყალიბდაეფექტურიმიწისბაზარი, რისგარეშეცწარმოუდგენელიასოფლისმეურნეობისშემდგომიგანვითარება.2.2. 1992-1993წლებშიმიწისპრივატიზაციისშედეგადფიზიკურპირებსკერძოსაკუთრებაშიგადაეცათსასოფლო-სამეურნეოდანიშნულებისმიწის0.76მილიონიჰექტარი. მიწის განკერძოება ძირითადად სოციალურმიზნებს ემსახურებოდა და ეს პროცესი ქაოტურად და დაუფიქრებლად მიმდინარეობდა.პრივატიზაციის დროს დაშვებულმა სერიოზულმა საკანონმდებლო და ადმინისტრაციულმახარვეზებმა სოფლის მეურნეობის მწარმოებლურობის მკვეთრ დაცემას შეუწყო ხელი. აღმოჩნდა,რომ მიწისგანკერძოებისშედეგადსოფლისმეურნეობამ,როგორცსექტორმა,ეკონომიკურისაქმიანობისროლიდაკარგადასოფლისმოსახლეობის უდიდესი ნაწილისათვისმხოლოდ თავისრჩენისსაშუალებადიქცა.2.3 სოფლებსა და მცირე ქალაქებში მცხოვრებ საოჯახო მეურნეობებს ყოველგვარი საფასურისგარეშე დაურიგდათ 1.25 ჰა მიწა, ხოლო 5 ჰა–მდე საძოვრები იმ ოჯახებს, რომლებიც მთიანრაიონებში მეცხოველეობას მისდევდნენ.სახელმწიფოსსაკუთრებაშიდარჩა0.46მილიონიჰექტარი,რომლიდან0.30მილიონიჰექტარიიჯარითგაიცა. ცხრილი 1 ფერმერული მეურნეობების რაოდენობა და სიდიდემეურნეობის მეურნეობების % მეურნეობების %სიდიდე (ჰა) რაოდენობა ფართობი (ჰა)<0,1 69800 9.60 5000 0.50.1–1 430100 59.22 223000 23.3 98
  • 1–5 214700 29.60 381000 39.85–50 10300 1.42 119000 12.450–500 1060 0.15 174000 18.2500> 90 0.01 56000 5.8სულ 726000 100.0 958000 100.0წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურიცხრილში მოტანილი მონაცემები ნათლად მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ საქართველოშიარსებული სასოფლო მეურნეობების აბსოლუტური უმეტესობა უკიდურესად მცირე ზომისაა დაშესაბამისად ორიენტირებულია ნატურალურ მეურნეობაზე. სოფლის მეურნეობის 2004 წლისაღწერის მონაცემებით, საშუალოდ ერთი შინამეურნეობის საკუთრებაშია 1.32 ჰა მიწის ფართობი,რომელიც შედგება დაახლოებით 0.45 ჰა ფართობის საშუალოდ 2–3 მიწის ნაკვეთისაგან. 5 ჰა–ზეუფრო ნაკლები ფართობის მიწის ნაკვეთების წილი ფერმერული მეურნეობების საერთორაოდენობაში 98.4%–ს შეადგენს. შედარებით ნაკლებია, თუმცა მაინც საკმაოდ დიდია ამ ზომისნაკვეთების წილი მიწის საერთო ფართობში – 63.4%.2.4 საქართველოს რეალობაში ნებისმიერი სასოფლო მეურნეობა 2–3 ჰა–ზე ნაკლები მიწისფართობით იძულებულია ნატურალურ მეურნეობას მისდიოს. 5 ჰა–ზე მეტი სიდიდის მეურნეობასკი უკვე შეუძლია წარმოებული პროდუქციის ნახევარი ბაზარზე გაიტანოს. ბუნებრივია, ესმაჩვენებელი იცვლება სასოფლო–სამეურნეო კულტურის სახეობისა და ოჯახის წევრთარაოდენობის მიხედვით, მაგრამ თუ მაინც დავუშვებთ, რომ მხოლოდ 5 ჰა–ზე უფრო დიდიმეურნეობები ატარებენ კომერციულ დატვირთვას, მაშინ ამგვარი მეურნეობების რაოდენობადაახლოებით 11500 შეადგენს, რაც ქვეყანაში არსებული მეურნეობების 2%–ზე ნაკლებია.2.5 მიწების ფრაგმენტაცია, ანუ პარცელაცია წარმოშობს მრავალ პრობლემას, რომელთა დასაძლევადწლების მანძილზე პრაქტიკულად არაფერი გაკეთებულა.მიწისპრივატიზაციისპროცესისშემდგომიყომოლოდინი,რომმოხდებოდადანაწევრებულიფართობების კონსოლიდაციამიწისიჯარითგაცემისადამიწისბაზრისამოქმედებისშედეგად.ამისთვისსაჭიროიყოხელისუფლებისმიერშესაბამისიღონისძიებებისგატარება,თუმცაესმოლოდინიარგამართლდადაკვლავაცარაეფექტურიმცირემიწათმოქმედებადომინირებს.2.6 გასულ წლებში ამ მიმართულებით მთავრობისა და დონორთა მიერ გადადგმული ნაბიჯებიგაუაზრებელი და არასრული იყო. სადღეისოდ, სასოფლო–სამეურნეო მიწის ნაკვეთებისმფლობელთა უმრავლესობას არ გააჩნია საკუთრების სრულფასოვანი დამადასტურებელიდოკუმენტაცია. დასრულებული არ არის მიწის კადასტრი. შედეგად, ქვეყანაში მიწა, იშვიათიგამონაკლისების გარდა, არ წარმოადგენს ყიდვა–გაყიდვის საგანს, რის გარეშეც პრაქტიკულად 99
  • შეუძლებელია არსებული ნაკვეთების გამსხვილება და შემდგომში წარმოების ეფექტიანობისამაღლება.2.7 არარსებობსსაიმედოინფორმაცია სასოფლო-სამეურნეოდანიშნულებისმიწისდინამიკის,მფლობელობისადაგამოყენებისშესახებ.ექსპერტულიშეფასებებით, კერძო საკუთრებაში არსებული ან იჯარით აღებული მიწის მნიშვნელოვანი ნაწილიარმუშავდება.ფერმერული მეურნეობების კუთვნილი 958 ათასი ჰა მიწიდან 300 ათას ჰა–ზე მეტი (ანუ,თითქმის მესამედი) დაუმუშავებელია. აღნიშნულის მიზეზები შესაძლოა სხვადასხვა იყოს, მაგრამფაქტია, რომ ხელისუფლებამ ვერ შეძლო სასოფლო წარმოების სტიმულირების ეფექტურიმექანიზმების შემუშავება. გარდაამისა,სოფლის მეურნეობის მწარმოებლურობის შემცირება დადარგის დაკნინება უშუალოდ გამომდინარეობს მიწის ბაზრის არარსებობიდან, რისი ნეგატიურიშედეგები გამოიხატება, მათ შორის ფინანსური საშუალებებისა და ტექნიკის დეფიციტში, ასევესარწყავი და სადრენაჟო ინფრასტრუქტურის მოშლაში.2.8საბაზროეკონომიკაზეგადასვლისშემდგომგანვლილმაორმაათწლეულმააშკარაგახადა,რომსოფლისმოსახლეობისმძიმესოციალურ-ეკონომიკურიმდგომარეობისგაუმჯობესება,სოფლადმასობრივიუმუშევრობისადასიღარიბისწინააღმდეგბრძოლაშეუძლებელიამხოლოდულტრალიბერალურიეკონომიკური პოლიტიკისგანხორციელებით. განვლილი წლების მანძილზე მთავრობა დეკლარირებულად გაემიჯნა აგრარულწარმოებას, მინიმუმამდე შემცირდა სამთავრობო მომსახურება და ხელშეწყობა, სოფლისმეურნეობაში ჩამოყალიბდა მაქსიმალურად დერეგულირებული სისტემა. აგრარულისექტორისგანვითარებისსტრატეგიისარარსებობამ,სახელმწიფოპოლიტიკისფსევდოლიბერალურსაწყისებზეაგებამდარეგულირებისბერკეტებისსრულმაიგნორირებამსექტორშიპროცესებისპრაქტიკულადთვითდინებაზემიშვებაგანაპირობა.შედეგად მივიღეთ დაუხვეწავი კანონმდებლობა, არაპროფესიონალიკადრები, ენერგოშემცველებზე გაუმართლებლად მაღალი მონოპოლიური ფასები, პესტიციდებითადა ქიმიკატებით ვაჭრობაში არსებული განუკითხაობა, შემოტანილი თესლის ხარისხისუკონტროლობა, დაბალტექნოლოგიური მიწათმოქმედება, არაეფექტური საერთაშორისოდახმარება.ჩვენმიგვაჩნია,რომ საკანონმდებლო და მარეგულირებელი ბაზა სასურველია იყოსმინიმალური, თუმცა ეს არ ნიშნავს მათ სრულიად გაუქმებას. პირიქით,მხოლოდსახელმწიფომხარდაჭერით, შესაბამისი გარემოს შექმნითა დარეგულირებისბერკეტებითარისშესაძლებელიაგრარულსექტორის როგორც სისტემის ეფექტურიფუნქციონირება დაიმფუნქციებისგანხორციელება,რომელთასრულიუზრუნველყოფათვითრეგულირებისსაბაზრომექანიზმებითვერხერხდება.2.9 ისიც აღსანიშნავია, რომ მკაცრი ლიბერალური პრინციპების მიმდევარი ხელისუფლება,გარკვეულ შემთხვევებში, პოპულისტური მიზნებიდან გამომდინარე თავად ახდენდა სოფლისმეურნეობაში ჩარევას. მემარჯვენე ლიბერალური პოზიციებიდან გადახვევის არაერთი მაგალითისმოყვანა შეიძლება, მათ შორის, გლეხებისათვის დიზელის საწვავის, სასუქისა და ვაუჩერებისდარიგების საპრეზიდენტო პროგრამები, სანიტარული სასაკლაოების მშენებლობის ხელშეწყობა 100
  • მათი შემდგომი პრივატიზების მიზნით, მთავრობის მიერ დამტკიცებული პროგრამებითდონორების მიერ გრანტების გამოყოფა კერძო ბიზნესისათვის და სხვა.2.10 საქართველოს მოსახლეობაში სოფლის მოსახლეობის წილი ტრადიციულად მაღალია.უკანასკნელ წლებში სოფლის მოსახლეობა მცირდება, როგორც აბსოლუტურად, ასევე მცირდებამისი წილი მოსახლეობის საერთო რაოდენობაში. ქვეყნის შიგნით მოსახლეობის მოძრაობისთვალსაზრისით შეინიშნება სოფლის მოსახლეობის მიგრაცია ქალაქებში. ცხრილი 2 საქართველოსსოფლისმოსახლეობისრაოდენობისადადასაქმებისდინამიკა (ათასიკაცი) 2000 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011მოსახლეობა სულ 4435 4343 4322 4401 4395 4382 4385 4436 4469მ.შ. სოფლად 2027 2124 2091 2091 2086 2078 2076 2086 2098% 45.7 48.9 48.3 47.5 47.5 47.4 47.3 47.0 46.9ეკონ. აქტიური 2049 2051 2024 2022 1965 1918 1992 1945 1959მოსახლეობა სულმ.შ. სოფლის 1139 1205 1184 1190 1126 1090 1135 1097 1120% 55.6 58.8 58.5 58.9 57.3 56.8 57.0 56.4 57.2დასაქმებულთა 1838 1812 1745 1747 1704 1602 1656 1628 1664რაოდენობა სულმ.შ. სოფლად 1095 1156 1126 1132 1066 1013 1046 1011 1047% 59.6 63.8 64.5 64.8 62.6 63.3 63.2 62.1 62.9აქედან: 205 176 177 178 166 164 183 194 189დაქირავებულითვითდასაქმებული 818 978 949 954 899 848 863 816 854უმუშევარი 44 49 59 58 60 77 89 86 73 101
  • უმუშევობის დონე 18.4 22.1 26.3 26.1 23.9 28.9 28.8 27.2 26.5ქალაქში %უმუშევრობის დონე 3.9 4.1 5.0 4.8 5.4 7.1 7.8 7.9 6.5სოფელში %წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურისოფლის მოსახლეობა მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 47%–ს შეადგენს. უფრო მაღალიასოფლად მაცხოვრებელთა წილი ეკონომიკურად აქტიურ მოსახლეობაში – 57.2%. დასაქმებულიმოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილიც სასოფლო სექტორზე მოდის – დაახლოებით 63%.აღნიშნული მონაცემები მიუთითებს ქვეყნისათვის სოფლის და მათ შორის აგრარული სფეროსუდიდეს მნიშვნელობაზე.სოფლის მეურნეობა იყო და რჩება დასაქმების უმთავრეს სეგმენტად. უშუალოდ სოფლისმეურნეობის დარგში დასაქმებულია 910 ათასი ადამიანი, ანუ ეკონომიკაში დასაქმებულთა 53.4%(2007წ). ამასთან უნდა აღინიშნოს, რომ სოფლად დასაქმებულთა უდიდესი ნაწილი – 82%–მდემოდის თვითდასაქმებულ მოსახლეობაზე. მოქმედი სტატისტიკა სოფლის ეკონომიკურად აქტიურმოსახლეობას, რომელიც ფლობს მიწის ნაკვეთს, დასაქმებულად მიიჩნევს. ამიტომ უმუშევრობისმაჩვენებელი ქალაქში 4–5–ჯერ აღემატება უმუშევრობის მაჩვენებელს სოფლად. თუმცა იმ 850 ათასისოფლად მცხოვრები ადამიანიდან, რომელთაც სტატისტიკა დასაქმებულად მიიჩნევს, მხოლოდძალზე ცოტას თუ შეუძლია ოჯახისა და საკუთარი თავის რჩენა მის მფლობელობაში არსებულიმიწის ნაკვეთიდან მიღებული შემოსავლით. სოფლად არსებული ფარული უმუშევრობაწარმოადგენს სოფლის მოსახლეობის ქალაქებში მასობრივი მიგრაციის, აგრეთვე საზღვარგარეთემიგრაციის ძირითად მიზეზს. სოფლის მოსახლეობის შემდგომ გაღატაკებაზე მიუთითებს ისგარემოებაც, რომ წლიდან წლამდე იზრდება სოფლად უმუშევრობის დონე (2003 წელს 3.9%–დან2009 წელს 6.5%–მდე) ე.ი. სოფლის მოსახლეობის გარკვეული ნაწილი არსებულ მიწის ნაკვეთსაცკარგავს და უკვე ოფიციალური სტატისტიკის მიერ თვითდასაქმებულადაც კი ვეღარ მიიჩნევა.2.11საქართველოშიდამუშავებული მიწების ფართობებისა დასოფლისმეურნეობისპროდუქციისწარმოებისშემცირებადაიწყოგასულისაუკუნის90-იანიწლებიდანდა2004-2010წლებშიმკვეთრადგამოხატულიდაღმავალიტენდენციაშეიძინა.ცხრილი3წელი მოხნულიფართობი(ჰა) პირუტყვი წილიმშპ-ში (ათასი სული) %1990 701,9 3797 29.7% 102
  • 1995 453,1 2051 41.7%2000 610,8 2248 20.6%2003 561.7 2439 19.3%2005 539,6 2461 12.0%2006 330,2 2213 12.8%2007 297,2 1956 10.7%2008 329,3 1901 9.4%2009 308,3 1824 9.4%2010 275,3 1813 8.4%უკანასკნელი ოციწლისმანძილზე მნიშვნელოვნადშემცირდაერთწლოვანი კულტურებისნათესიფართობები.2010წელსდამუშავებულიმიწისფართობი1990წელთანშედარებით2.6-ჯერშემცირდა,ხოლო2003წელთანშედარებითგანახევრდა.მგავსისიტუაციააპირუტყვისსულადობასთანდაკავშირებით.2010 წლისთვის1990წელთანშედარებითსულადობა2.1-ჯერარისშემცირებული,ხოლო2003წელთანშედარებით30%-ით.მთლიანშიდაპროდუქტშისოფლისმეურნეობისწილინათლადგამოხატულიკლებისტენდენციითხასიათდებადა2003 წლიდან 2010წლამდე პერიოდში19.3%–დან 8.4%-მდეშემცირდა.სოფლისმეურნეობაშიდასაქმებულთასტაბილურადმაღალიწილისპირობებში,მშპ-შიდარგისმონაწილეობისმაჩვენებლისმკვეთრიშემცირებამიუთითებსმისუკიდურესადარაეფექტიანფუნქციონირებაზე.შრომისპროდუქტიულობასოფლისმეურნეობაშითითქმის8-ჯერნაკლებიაქვეყნისსაშუალომაჩვენებელთანდა19-ჯერნაკლებისხვადარგებთანშედარებით. ცხრილი 4 სოფლისმეურნეობისპროდუქციისგამოშვება (ათასილარი) 2000 2005 2006 2007 2008 2009 2010სულ 1633 2330 2134 2251 2203 2072 2242მ.შ.მემცენარეობა 761 1185 911 1052 918 868 932მეცხოველეობა 830 1105 1165 1139 1228 1141 1240 103
  • სასოფლო– 41 41 58 60 57 63 69სამეურნეომომსახურეობასოფლის მეურნეობის დარგობრივი სტრუქტურა ბოლო 10 წლის მანძილზე პრაქტიკულად არიცვლება. მთლიანი წარმოებიდან დაახლოებით 55% წარმოადგენს მეცხოველეობის პროდუქციას,42% მემცენარეობის პროდუქციას და 3% მიეკუთვნება სასოფლო–სამეურნეო მომსახურებას.სხვადასხვა მიზეზის, მათ შორის ხელისუფლების უყურადღებობის გამო ვერ განვითარდასასოფლო–სამეურნეო მომსახურება, ვერ ჩამოყალიბდა თანამედროვე სერვის ცენტრები. ამიტომძალზე დაბალია მომსახურების ღირებულების როგორც აბსოლუტური, ასევე წილობრივიმაჩვენებლები. 2.12ბოლოწლებშიმუდმივადმცირდებოდაძირითადისასოფლო–სამეურნეოკულტურებისნათესიფართობები. ცხრილი5 სასოფლო-სამეურნეოკულტურებისნათესიფართობები (ათასიჰექტარი) 2000 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010ნათესიფართობებისულ 611 562 540 330 297 329 308 275მარცვლოვანიკულტურებიმ.შ. 375 371 355 220 206 235 225 184ხორბალი 105 117 97 59 45 48 57 50სიმინდი 220 198 194 129 126 146 130 109ლობიო 11 11 10 7 7 7 6 7მზესუმზირა 66 46 37 26 22 30 26 27კარტოფილი 37 38 40 24 22 24 18 21ბოსტნეული 46 40 44 30 32 27 24 24ბაღჩეული 9 9 10 3 5 4 3 2ცხოვ.საკვ.კულტურები 58 55 51 18 10 9 17 9წყარო: საქართველოსსტატისტიკისეროვნულისამსახური 104
  • 2010 წელს 2003 წელთან შედარებით ნათესი ფართობები განახევრდა. 60%–ით შემცირდა ხორბლის,45%–ით სიმინდის, კარტოფილის და ბოსტნეულის, 80%–მდე ბაღჩეულისა და ცხოველთა საკვებიკულტურების (ერთწლოვანი და მრავალწლოვანი ბალახების) ნათესი ფართობები.მოხნული სავარგულების ფართობის დრამატული შემცირების მიზეზებია: – მელიორაციის სისტემის მოშლა და მორწყული მიწების ფართობის მკვეთრი შემცირება. – საწვავზე, მინერალურ სასუქებზე და მცენარეთა დაცვის საშუალებებზე ფასების სწრაფი ზრდა (რაც ხშირად სუბიექტური ფაქტორებით იყო განპირობებული). ამ სფეროების მონოპოლიზაციამ გამოიწვია იმპორტიორების მიერ ფასების კონტროლის შესაძლებლობა, რის შედეგადაც შემოტანილი პროდუქცია უმეტეს შემთხვევაში იყო ძვირი და უხარისხო. – პრობლემური გახდა სასოფლო–სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება. ქვეყანაში არსებული ტექნიკა მნიშვნელოვნად ნაკლებია საჭირო რაოდენობასთან შედარებით. ძველი ტექნიკა მორალურთან ერთად უკვე ფიზიკურადაც გაცვდა და ხშირად გამოდის მწყობრიდან. ახალი კი დეფიციტურია, თანაც მომსახურების მაღალი ფასების გამო ნაკლებად არის ხელმისაწვდომი. შედეგად, გლეხები ვეღარ ახერხებენ მემცენარეობის პროდუქციის წარმოებისათვის აუცილებელი სამანქანო ტექნიკით დროულად სარგებლობას და ტექნოლოგიური პროცესის დაცვას. - სასოფლო–სამეურნეო მიწის სავარგულების ხშირად გაუმართლებელი, პირდაპირი მიყიდვის წესით გასხვისება, როდესაც მიწის მფლობელები გახდნენ საქართველოსა და უცხოეთის ქვეყნების ისეთი მოქალაქეები, რომელთაც მიწის დამუშავების არც გამოცდილება და არც სურვილი არ გააჩნდათ. მათ შეძენილი სავარგულები გადააქციეს ე.წ. „დაძინებულ“ კაპიტალად და ელოდებიან ფასების მატებას მისი შემდგომი გაყიდვისა და მოგების მიღების მიზნით. – მიწის არასწორი ექსპლუატაციის გამო გაიზარდა ამორტიზებული, საკვები ნივთიერებებისაგან გამოფიტული და ეროზირებული მიწის ნაკვეთების წილი ქვეყნის მიწის მთლიან სავარგულებში. არ წარმოებს ასეთი ნაკვეთების რეკულტივაცია. – სიდუხჭირის გამო ეკონომიკურად აქტიური მოსახლეობის დიდმა ნაწილმა დატოვა სოფელი და სამუშაოს მოსაძებნად დიდ ქალაქებს მიაშურა ან ემიგრაციაში წავიდა. ამიტომ ამმიწისნაკვეთებსარცთავადამუშავებსდათან არციჯარითაქვსგაცემული. სოფლად მუშახელის დეფიციტი გაჩნდა.გაზრდილი დანახარჯების, მაღალი თვითღირებულებისა და წარმოებული პროდუქციისიმპორტულთან შედარებით ნაკლები კონკურენტუნარიანობის გამო, მიწის დამუშავებასაქართველოში წამგებიანი გახდა. გლეხებმა მასობრივად მიატოვეს მამაპაპისეული მიწა.2.13 ნათესი ფართობების შემცირებასთან ერთად შემცირდა მემცენარეობის პროდუქციის წარმოებაც. ცხრილი6 მემცენარეობისპროდუქციისწარმოება (ათასიტონა) 2000 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010ხორბალი 89.4 225.4 190.1 69.7 74.9 80.3 53.9 48.4 105
  • სიმინდი 295.9 461.9 421.3 217.4 295.8 328.2 291.0 141.1ლობიო 2.7 12.1 23.0 7.8 10.5 11.6 10.2 5.8მზესუმზირა 2.6 25.5 22.3 12.3 16.1 15.1კარტოფილი 302.0 425.2 432.2 168.7 229.2 193.4 216.8 228.8ბოსტნეული 354.2 430.1 436.7 179.7 190.3 165.0 170.3 175.7ბაღჩეული 80.2 125.0 119.6 37.8 73.5 52.8 43.7 40.9საკვებიკულტურები 51.5 179.4 138.1 52.3 29.3 35.2 39.0 37.1ხილი 250.0 260.0 264.9 153.3 227.5 157.6 181.0 124.1ციტრუსები 40.0 59.2 122.2 52.2 98.9 55.2 93.6 52.1ყურძენი 210.0 200.0 250.3 162.5 227.3 175.8 150.0 120.7ჩაისფოთოლი 24.0 25.5 22.8 6.6 7.5 5.4 5.8 3.5წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური2010 წელს 2003 წელთან შედარებით შემცირებულია ყველა ერთწლიანი და მრავალწლიანისასოფლო–სამეურნეო კულტურის მოსავალი. კერძოდ, ყურძნის მოსავალი შემცირდა 40%–ით,კარტოფილის, ლობიოს და ხილის მოსავალი განახევრდა, ბოსტნეულის შემცირდა 60%–ით,ბაღჩეულის 65%–ით, სიმინდის 70%, ხორბლის, საკვები ბალახებისა და ჩაის წარმოება 80%–ით.2.14 სხვადასხვა მიზეზით სასოფლო–სამეურნეო სარგებლობიდან მიწების გამოსვლის გამომსოფლიოს მრავალ სხვა ქვეყანაშიც აქვს ადგილი სასოფლო–სამეურნეო სავარგულებისფართობების შემცირებას. თუმცა, ამ მოვლენის კომპენსირება ხშირ შემთხვევაში ხერხდებამოსავლიანობის გაზრდით, რაც წარმოების ინტენსიფიკაციით შედეგად მიიღწევა. საქართველოსრეალობაში კი ადგილი აქვს არა მარტო დამუშავებული მიწის ფართობებისა და სასოფლო–სამეურნეო პროდუქციის წარმოების კლებას, არამედ რაც ყველაზე უფრო სამწუხაროა, ძირითადიკულტურების მოსავლიანობის შემცირებასაც. 106
  • ცხრილი7 ერთწლიანი სასოფლო–სამეურნეოკულტურებისმოსავლიანობა (ტონა 1 ჰექტარიდან) 2000 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010ხორბალი 1.0 1.9 2.0 1.2 1.7 1.7 1.1 1.0სიმინდი 1.6 2.4 2.2 1.8 2.4 2.3 2.4 1.4ლობიო 0.3 0.6 0.8 0.5 0.7 0.6 1.0 0.6მზესუმზირა 1.0 0.6 0.6 0.6 0.7 0.5 0.5კარტოფილი 8.9 11.4 11.3 7.4 10.8 8.0 11.5 11.1ბოსტნეული 9.3 11.0 9.9 6.6 6.1 5.9 6.8 7.1ბაღჩეული 9.8 14.2 12.5 11.1 13.2 13.6 14.8 15.2საკვებიკულტურები 1.1 3.3 3.0 3.3 3.5 3.9 2.4 4.5წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურიცხრილიდან ჩანს, რომ საქართველოში სასოფლო წარმოების ინტენსიფიკაცია არ ხორციელდება დაპროდუქტების უმეტესი სახეობების მოსავლიანობა პრაქტიკულად არ შეცვლილა. ზოგიერთიკულტურის მოსავლიანობა კი პირიქით, საგრძნობლად შემცირდა. მაგალითად, თუ 2003 წელს ერთჰექტარზე 1.9 ტონა ხორბლის წარმოება მოხდა, შარშან ეს მაჩვენებელი 1.0 ტონამდე შემცირდა, ანუთითქმის განახევრდა. დანარჩენი კულტურების მოსავლიანობა ან მცირედით შემცირდა (სიმინდი,ბოსტნეული), ან პრაქტიკულად არ შეცვლილა.მოსავლიანობის შემცირება გამოწვეულია, როგორცობიექტურის მიზეზებით (კლიმატის ცვლილება), ასევე თესვის აგროტექნიკური ვადების დაკულტურების მოვლა–მოყვანის ტექნოლოგიების დაუცველობით, აგრარული მეცნიერებისმიღწევებისა და ახალი ტექნოლოგიების გამოუყენებლობით, სასუქებსა და მცენარეთა დაცვისსაშუალებებზე ხელმიუწვდომლობით, მეწარმეებში აგრონომიული ცოდნის დეფიციტით.დღეისათვის საქართველოში სასოფლო–სამეურნეო კულტურების საშუალო მოსავლიანობადაახლოებით სამჯერ ნაკლებია, ვიდრე განვითარებულ ქვეყნებში. მარცვლეული კულტურებისსაშუალო მოსავლიანობა პოტენციურის მხოლოდ 20%–ს შეადგენს. დიდია დანაკარგები მოსავლისაღების შემდეგაც. აღნიშნული მდგომარეობა სულაც არ არის გასაკვირი, რადგან მოსავლისძირითადი ნაწილი ოჯახურ მეურნეობებშია წარმოებული. ასეთი მეურნეობები მცირე ზომისსავარგულებზეა განთავსებული და არ აქვთ თანამედროვე აგროტექნიკური ღონისძიებებისჩატარების არც გამოცდილება და არც ფინანსური რესურსები. დაეცა ნიადაგის ნაყოფიერება 107
  • სასუქების არასაკმარისი გამოყენების, ეროზიული პროცესის გაძლიერებისა და თესლბრუნვისშემცირების გამო.სამწუხაროა, მაგრამ ფაქტია, რომ ოცდამეერთე საუკუნეში საქართველოს სასოფლო წარმოება სულუფრო მეტად იღებს ნატურალური მეურნეობის ხასიათს: შინამეურნეობების მიერ წარმოებულიპროდუქციის მხოლოდ 18% იღებს სასაქონლო სახეს, დანარჩენი კი ადგილზე მოიხმარება.2.15 მსგავსი არასახარბიელო მდგომარეობაა მეცხოველეობაშიც. ცხრილი 8 პირუტყვისადაფრინველისსულადობა 2000–2011 წლებში (ათასისული) 2000 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010მსხილფეხარქოსანიპირუტყვი 1177 1243 1190 1080 1049 1046 1015 1049ღორი 443 474 455 344 110 86 135 110ცხვარიდათხა 628 722 815 789 797 769 674 654ფრინველი 7826 9200 7482 5400 6150 6682 6675 6522წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურიცხრილი9 მეცხოველეობისძირითადიპროდუქტებისწარმოება 2000–2011 წლებში (ათასი ტონა) 2000 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010ხორცი 108 109 105 83 73 57 54 56მ.შ. 48 50 47 33 31 25 29 27საქონლისღორის 37 37 31 31 21 11 8 12 108
  • ცხვრის 9 8 10 8 8 8 4 5ფრინველის 14 13 17 11 12 13 12 12რძე 619 765 756 606 625 646 551 588კვერცხი 361 458 505 249 438 438 431 445(მლნ.ცალი)წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურიმეცხოველეობაშიც ადგილი აქვს პირუტყვისა და ფრინველის სულადობის კლებას დამეცხოველეობის პროდუქციის წარმოების შემცირებას. 10%–ით შემცირდა ცხვრის, 16%–ითმსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის, 30%–ით ფრინველის, 77%–ით ღორის სულადობა. განახევრდახორცის წარმოება, მათ შორის ღორის ხორცის შემცირდა 2/3–ით. 2010 წელს 25%–ით ნაკლებ რძესვაწარმოვებთ, ვიდრე 7 წლის წინათ. აღნიშნულის მთავარ მიზეზად ცილებით დაბალანსებულისაკვების დეფიციტსა და დაბალკონდიციური ჯიშების მოშენებას, ასევე იმპორტის წახალისებას დასამამულო მწარმოებლის დაუცველობას მიიჩნევენ.2.16 მიუხედავად იმისა, რომ უკანასკნელ წლებში ადგილი ჰქონდა მოსახლეობის რიცხოვნობისუმნიშვნელო მატებას, სასოფლო–სამეურნეო პროდუქციის წარმოების ვარდნამ განაპირობა ყველაძირითადი აგრარული პროდუქტის წარმოების მკვეთრი შემცირება ერთ სულ მოსახლეზეგაანგარიშებით. ცხრილი 10 ძირითადისასოფლო–სამეურნეოპროდუქციისწარმოებაერთსულმოსახლეზე(კგ)პროდუქცია 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010 % 2003 წელთან შედარებითხორბალი 52 44 16 17 18 12 11 –473სიმინდი 106 98 49 68 75 66 32 –331კარტოფილი 98 101 38 52 44 49 51 –192ბოსტნეული 99 102 41 43 38 37 39 –254ხილი 60 62 35 52 36 41 28 –214ყურძენი 46 58 37 52 40 34 27 –170ხორცი 25 24 19 16 12 12 13 –192 109
  • რძე 176 184 138 143 146 124 132 –133კვერცხი 105 118 57 100 100 97 100 –105წყარო: საქართველოსსტატისტიკისეროვნულისამსახურიწარმოდგენილი მონაცემებიდან ჩანს, რომ აგრარული პროდუქციის წარმოება ერთ სულ მოსახლეზე2003–2010 წლებში პრაქტიკულად სტაბილურად, წლიდან წლამდე მცირდებოდა. ყველაზემნიშვნელოვანად შემცირდა ხორბლის წარმოება – 4.7–ჯერ. სიმინდის წარმოება შემცირდა 3.3–ჯერ,ბოსტნეულის 2.5–ჯერ, ხორცის, კარტოფილის და ხილი 2–ჯერ. 2010 წელს საქართველომ ერთ სულმოსახლეზე გაანგარიშებით აწარმოა უფრო ნაკლები ხორბალი, სიმინდი, კარტოფილი, ბოსტნეული,ხილი, ყურძენი, ხორცი, რძე და კვერცხი, ვიდრე 2003 წელს.2.17 გაუარესდა სასურსათო უსაფრთხოების მაჩვენებლები. სურსათის მოხმარების სტრუქტურაშიადგილობრივ წარმოებას თანდათან იმპორტი ჩაენაცვლა. საქართველოს საგარეო ვაჭრობისდეფიციტის მნიშვნელოვან ნაწილს სწორედ სურსათის იმპორტი ქმნის. 2011 წელს ქვეყანაშიუცხოეთიდან შემოვიდა 1181 მლნ აშშ დოლარის სასურსათო პროდუქცია (მთლიანი იმპორტისდაახლოებით 17%), მაშინ, როდესაც 2003–2005 წლებში 200–400 მლნ დოლარის ფარგლებშიმერყეობდა. იმპორტზე დამოკიდებულების ასეთი ზრდა მცდარი აგრარული პოლიტიკის შედეგადუნდა იქნეს მიჩნეული.საქართველოს სოფლის მეურნეობაში პარადოქსული სიტუაციაჩამოყალიბდა: ბოლო ხუთი წლის მანძილზე დაახლოებით 50%–ით გაიზარდა ფასები მხოლოდ იმსურსათზე, რომელიც იწარმოება ქვეყანაში ან რომლის წარმოებაც ადგილობრივად შესაძლებელია,მაშინ როდესაც, მემცენარეობის პროდუქციის ფიზიკური წარმოების მოცულობა თითქმისგანახევრდა, ხოლო მეცხოველეობის კი 40%–ით შემცირდა.2.18 2009 წლისთვის 34%–მდე შემცირდა სასურსათო თვითუზრუნველყოფის კოეფიციენტი. ამმხრივ განსაკუთრებით მგრძნობიარე პოზიციაა ხორბალი, რომლის იმპორტი 193 ათასი ტონიდან2003 წელს 720 ათას ტონამდე 2010 წელს, ანუ 3,7ჯერ გაიზარდა. ხორბლით თვითუზრუნველყოფისკოეფიციენტი 8%–მდე შემცირდა. ამ დროს შესაბამისი აგროტექნიკისა და ტექნოლოგიისპირობებში, დახლოებით 350 ათას ჰექტარზე შეიძლება ვაწარმოოთ 1.4–1.5 მლნ ტონა მარცვლეული,მათ შორის 450–500 ათასი ტონა ხორბალი, რაც მოთხოვნილების (650–700 ათასი ტონა) 65–70%–სშეადგენს.2.19 დასანანია ადგილობრივ ბაზარზე პოზიციების დათმობა ჩვენთვის ტრადიციულ ისეთპროდუქტებზეც კი, როგორიცაა ხილი, ბოსტნეული, ბაღჩეული, კარტოფილი. მოხმარებულიხორცის საერთო როდენობაში ნახევარზე მეტი იმპორტულია. შემცირდა კარტოფილითა და ხორცითთვითუზრუნველყოფის მაჩვენებელი. ყველაზე სერიოზული პრობლემები კი ქვეყანას მარცვლოვანიკულტურებითა და მცენარეული ზეთით თვითუზრუნველყოფის თვალსაზრისით გაააჩნია.2.20 საქართველოში საშუალო ოჯახი შემოსავლების 50–60%–ს სურსათზე ხარჯავს. (შედარებისთვის,ევროკავშირის ქვეყნებში ანალოგიური მაჩვენებელი საშუალოდ 20%–ს არ აღემატება). ოჯახის 110
  • ბიუჯეტში სასურსათო ხარჯების მაღალი წილის მიუხედავად, საკვების დეფიციტი მაინცმნიშვნელოვან პრობლემად რჩება. დაპირებული სიღარიბის აღმოფხვრის ნაცვლად,ფასების ზრდისგამო თანდათან გაუარესდა კვების პროდუქტების მოხმარების მაჩვენებლები. საქართველოსმოსახლეობა ერთ სულზე გაანგარიშებით 2010 წელს მოიხმარდა უფრო ნაკლებ პურს, ხორცსა დახორცის პროდუქტებს, რძესა და რძის ნაწარმს, კვერცხს, ხილს, ბოსტნეულს, თაფლს, შოკოლადს დაკვების სხვა პროდუქტებს, ვიდრე 2003 წელს. 2010 წელს მოსახლეობა საშუალოდ დღიურად 2790კილოკალორიას მოიხმარდა, რაც 2004 წლის მაჩვენებელთან შედარებით 6,3%–ით ნაკლებია.საქართველოს მოსახლეობის თითქმის ნახევარი დღეში მოიხმარს საერთაშორისო სტანდარტებით(მსოფლიო სასურსათო პროგრამა – WFP) საქართველოსთვის რეკომენდირებულ მინიმალურ 2100კილოკალორიაზე ნაკლებს, ხოლო 25% დღიურად 1600 კილოკალორიაზე ნაკლებს, რაცმნიშვნელოვნად ჩამორჩება აბსოლუტურ მინიმუმს – 1800 კილოკალორიას. ამასთან,რეკომენდირებული ნორმებისგან მკვეთრად განსხვავდება კვების სტრუქტურაც.2.21 დაბალია არა მარტო სოფლის მეურნეობის სექტორის მწარმოებლურობა, არამედ ამ სექტორშიდასაქმებულ ადამიანთა შემოსავლებიც. სასოფლო–სამეურნეო სექტორში დასაქმებული ერთიადამიანის საშუალო წლიური შემოსავალი დაახლოებით 2300 ლარს შეადგენს, რაც ოდნავ აღემატებაარასასოფლო–სამეურნეო სექტორში დასაქმებულთა საერთო ეროვნული მაჩვენებლის ერთმესამედს. აღნიშნულის გამო, ნატურალური წარმოების ფონზეც კი, სოფლის მეურნეობის სექტორშიდასაქმებულთა 53% საარსებო მინიმუმის ზღვარს დაბლა იმყოფება, აქედან 23% უკიდურესსიღარიბეში ცხოვრობს.2.22 განვლილი 7 წლის მანძილზე საქართველოს ხელისუფლება გამუდმებით ამტკიცებდა, რომმსოფლიოს ქვეყნების, მით უფრო წამყვანი ქვეყნების მიერ სოფლის მეურნეობის სექტორი აღარგანიხილებოდა განვითარების პრიორიტეტულ მიმართულებად. ამიტომ დარგის განვითარებათვითდინებაზე იყო მიშვებული და მთლიანად ბაზარზე მინდობილი. შედეგად, FAO–სმონაცემებით, 2003–2009 წლების პერიოდში საქართველოში ერთ სულ მოსახლეზე სოფლისმეურნეობის პროდუქციის წარმოების ინდექსი შემცირდა 29%–ით, რაც განხილულ 194 ქვეყანასშორის ამ პერიოდში ყველაზე უარესი მაჩვენებელია. განსხვავებული მდგომარეობაა ქვეყნებისუმეტეს ნაწილში, მაგალითად ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებში. ცხრილი 11 ერთსულმოსახლეზესოფლისმეურნეობისპროდუქციისწარმოებისინდექსი ყოფილისაბჭოთაკავშირისქვეყნებში (2003–2005წწ.=100) 111
  • ერთ სულ მოსახლეზე სოფლის მეურნეობის პრდუქციის წარმოების ინდექსი ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებში 200 189 180 164 160 146 147 136 138 138 140 132 132 125 124 116 120 110 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 89 80 71 60 40 20 0 2003-2005 2009წყარო: FAO Statistical Yearbook, 2010№11ცხრილიდან ჩანს, რომ პრაქტიკულად ყველა წარმოდგენილ ქვეყანაში განხილულ პერიოდშისოფლის მეურნეობა მეტ–ნაკლები წარმატებით ვითარდებოდა. საქართველოსა და ყირგიზეთისგარდა ყველგან დაფიქსირდა პროდუქციის ზრდა. 40–45%–ით გაიზარდა ინდექსიბალტიისპირეთის ქვეყნებში. ზოგ ქვეყანაში ადგილი ქონდა პროდუქციის მნიშვნელოვან მატებას,სომხეთის შემთხვევაში კი ინდექსი თითქმის გაორმაგდა. რაც შეეხება ყირგიზეთს, აქგასათვალისწინებელია ამ პერიოდში ქვეყანაში მომხდარი ცნობილი მოვლენები, რასაც არ შეეძლოუარყოფითი გავლენა არ მოეხდინა ეკონომიკის განვითარებაზე. საქართველოს მაჩვენებელი მითუფრო სავალალოა, თუ გავითვალისწინებთ იმ გარემოებას, რომ ცხრილში მოცემულია სოფლისმეურნეობის პროდუქციის წარმოების ინდექსი ერთ სულ მოსახლეზე გაანგარიშებით. ოფიციალურიმონაცემებით, საქართველოში განხილულ პერიოდში მოსახლეობის რაოდენობა თითქმის არშეცვლილა, ხოლო მოცემული ქვეყნების უმეტესობაში (მათ შორის ყირგიზეთში) კი მოსახლეობისრიცხოვნება გაიზარდა. რომ არა ეს გარემოება, ამ კუთხით საქართველოს ჩამორჩენა კიდევ უფროთვალსაჩინო იქნებოდა. უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ჩვენი უახლოესი მეზობლები – სომხეთი დააზერბაიჯანი სათანადო ყურადღებით ეკიდებიან როგორც მთლიანად დარგს, ასევე სხვადასხვასტრატეგიული მნიშვნელობის მქონე პროდუქციის სახეობების, მაგალითად, მარცვლეულისწარმოებას. FAO–ს მონაცემებით, 2007–2009 წლებში 2003–2005 წლებთან შედარებით, მარცვლეულისწარმოება სომხეთში გაიზარდა 10%–ით, აზერბაიჯანში 16%–ით, მაშინ როდესაც საქართველოშითითქმის 40%–ით შემცირდა. 112
  • მსოფლიო ბანკის მონაცემებით, სურსათის წარმოების ინდექსი საქართველოში 2010 წელს 1999–2001წლებთან შედარებით შემცირდა 34%–ით, რაც არაბთა გაერთიანებული ემირატების შემდეგყველაზე უარესი მაჩვენებელია მსოფლიოს 180 ქვეყანას შორის.2.23მსოფლიოშიარსებულისასურსათოკრიზისისპირობებშითითოეულიქვეყანამიზნადისახავსშეძლებისდაგვარადაამაღლოსეროვნულისასურსათოუსაფრთხოებისდონე,რისთვისაცპირველრიგში,ადგილობრივიპოტენციალისსრულადგამოყენებასცდილობს. ქართველი და უცხოელი ექსპერტებისშეფასებით საქართველოს არსებული რესურსების ბაზაზე შეუძლია 10–12 მლნ ადამიანის სრულირაციონით გამოკვება. ამგვარიპოტენციალიკიმხოლოდ30-35%-ითგამოიყენება.ამისგამოსასურსათოუსაფრთხოებისმაჩვენებელიკრიტიკულზღვრადმიჩნეულკოეფიციენტზე(0,5)დაბალია.უფრომეტიც,გაეროსსურსათისადასოფლისმეურნეობისორგანიზაციის(FAO)მონაცემებით,ესმაჩვენებელიყოველწლიურადმცირდება,საქართველომსასურსათოუსაფრთხოებისდონისმიხედვითგანვითარებადიქვეყნებისმეხუთედანმეექვსეჯგუფშიგადაინაცვლადამსოფლიოსუღარიბესიქვეყნებისგვერდითაღმოჩნდა.2.24 მოუწესრიგებელი და არასანდოა სოფლის მეურნეობისა და სურსათის სექტორთანდაკავშირებული სტატისტიკური ინფორმაცია. სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერგამოქვეყნებული კვლევები მონაცემთა და ინფორმაციის საკმაო მრავალფეროვნების მიუხედავად,მთელი რიგი ხარვეზებითა და ნაკლოვანებებით ხასიათდება. კერძოდ, მათ შორისაა ერთი და იმავეწყაროდან მოპოვებულ მონაცემებს შორის მნიშვნელოვანი განსხვავება, ფერმერული მეურნეობისწარმართვისათვის საჭირო დანახარჯების, მოგების, რენტაბელობის, მარკეტინგისა და დაგეგმვისშესახებ ინფორმაციის არარსებობა. საეჭვოა სტატისტიკის ეროვნული სამსახურისდამოუკიდებლობის ხარისხი ხელისუფლების პოლიტიკური კონიუნქტურის გავლენისაგან.2.25მთლიანობაშისაქართველოსსოფლისმეურნეობისათვისდამახასიათებელიგახდა: სოფლის მეურნეობის, როგორც დარგის არაეფექტური და არაკომპეტენტური მართვა; ერთწლოვანიკულტურებისნათესებისადამრავალწლოვანინარგაობების,პირუტყვისადაფრინვ ელისსულადობის,სოფლისმეურნეობისთითქმისყველასახისპროდუქციისწარმოებისშემცირე ბა; საეჭვო ხარისხის სურსათისიმპორტისზრდა,იმპორტირებულიპროდუქციითგაჯერებულიისედაცმცირემასშტა ბისქართულიბაზრიდანადგილობრივიპროდუქციისგამოდევნა; საკუთარიწარმოებისპროდუქციითმოსახლეობისთვითუზრუნველ- ყოფისკოეფიციენტისგაუარესება,მისიკრიტიკულზღვრამდეშემცირება; სასუქების,პესტიციდებისადაქიმიკატებისგამოყენების,სარწყავიდადაშრობილიმიწებისფართ ობებისმრავალჯერადიშემცირება,სათესლედასანერგემეურნეობების, ჯიშთაგამოცდისადაჯიშთაგანახლებისსისტემებისმოშლა; სასოფლო- სამეურნეოტექნიკისნაკლებობა,მისიხანდაზმულობა,არსებულისადაახლადშემოყვანილისარა რაციონალურადგამოყენება,სოფლისმეურნეობაშიძირითადადექსტენსიურიტექნოლოგიების გამოყენება; 113
  • სოფლის მეურნეობის არამასტიმულირებელი საგადასახადო სისტემა; სოფლის მეურნეობაში ხელსაყრელიდაკრედიტების, დაზღვევისა და ლიზინგის სისტემებისგანუვითარებლობა; სოფლისმეურნეობაშიგამოყენებულსამრეწველოწარმოშობისპროდუქციაზე (საწვავი, სასუქები, პესტიციდები, ქიმიკატები, სასოფლო-სამეურნეოტექნიკადასხვ.) ფასებისმრავალჯერადიზრდასოფლისმეურნეობისპროდუქციაზეარსებულფასებთანშედარებ ით; ეროზირებულიმიწების ფართობებისზრდა, ნიადაგშიჰუმუსისპროცენტულიშემცირება. მიწის რესურსის გამოფიტვა არარაციონალური სასოფლო–სამეურნეო ტექნოლოგიების ხანგრძლივი გამოყენების შედეგად; ყველაფორმისმიგრაცია. სოფლადკვალიფიციურიდაეკონომიკურადაქტიურიშრომითირესურსებისდეფიციტი; სოფლად ალტერნატიული სამუშაო ადგილების არარსებობა; წვრილიმეურნეობებისსიჭარბე, მათინატურალიზაცია; არაკონკურენტუნარიანიპროდუქციისწარმოება, ხარჯებთანშედარებითმწირიფულადიშემოსავლები, საწარმოოდასოციალურიინფრასტრუქტურისგანუვითარებლობა; აგრარულისექტორისგანვითარებისშესახებარსებულისტატისტიკურიმონაცემებისარარსებობ ა, ანარასაიმედოობა; სახელმწიფომხრიდანგამოჩენილიუყურადღებობისშედეგადსოფლისმეურნეობისმართვისრგ ოლებისმოშლასოფლის,რაიონის,რეგიონის,ქვეყნისდონეზე. აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტ–იმპორტი1.1 2011 წელს აგროსასურსათო პროდუქციით საგარეო სავაჭრო ბრუნვამ 1616 მლნ აშშ დოლარიშეადგინა. აქედან 1181 მლნ დოლარი (ბრუნვის 73.1%) იმპორტზე, ხოლო 435 მლნ აშშ დოლარი(ბრუნვის 26.9%) იმპორტზე მოდიოდა. აგროსასურსათო პროდუქციის 2011 წლის ბრუნვამფაქტობრივად გადააჭარბა 2003 წლის საქართველოს მთლიან სავაჭრო ბრუნვას. აღნიშნულიკატეგორიის საქონლის მიხედვით უარყოფითმა სავაჭრო სალდომ შეადგინა 746 მლნ დოლარი -ქვეყნის მთლიანი უარყოფითი სავაჭრო ბალანსის 15.3%. 2000 წელთან შედარებით აგრარულიპროდუქციის უარყოფითი სავაჭრო ბალანსი გაიზარდა თითქმის 10–ჯერ და თავისი ნომინალურიმოცულობით აღემატება 2001 წლის საქართველოს მთლიანი იმპორტის მოცულობას.აგროსასურსათო პროდუქციით საგარეო ვაჭრობა 2000–2011 წლებში(ათასი აშშ დოლარი) 2000 2003 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011აგროსასურსათ 26062 37349 74133 85005 112383 119153 110927 130573 161573ო პროდუქციით 0 5 0 5 0 0 5 5 5საგარეოსავაჭრო ბრუნვა 114
  • აგროსასურსათ 92615 16467 30391 24490 298625 250000 315595 346605 434810ო პროდუქციის 0 0 0ექსპორტიაგროსასურსათ 16800 20882 43742 60515 825205 941530 793680 959130 118092ო პროდუქციის 5 5 0 5 5იმპორტიექსპორტის 35.5 44.1 41.0 28.8 26.6 21.0 28.5 26.5 26.9წილი მთლიანბრუნვაშიიმპორტის წილი 64.5 55.9 59.0 71.2 73.4 79.0 71.5 73.5 73.1მთლიანბრუნვაშისალდო – – – – – – – – – 75390 44155 13061 36025 526580 691530 478085 612525 746115 0 5უარყოფითისალდოს წილი 28.9 11.8 17.6 42.4 46.9 58.0 43.1 46.9 46.2საგარეოსავაჭრობრუნვაშიაგრარულიპროდუქციისმიხედვითმთელი სავაჭრო 20.1 6.6 8.1 13.2 13.2 14.4 14.2 17.1 15.3ბრუნვისმიხედვითწყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური1.2 2003–2011 წლებში საქართველოში აგროსასურსათო პროდუქციის იმპორტი 5.7–ჯერ, ექსპორტიკი მხოლოდ 2.6–ჯერ გაიზარდა. ამ სახეობის პროდუქციით საგარეო ვაჭრობის დეფიციტისაბსოლუტური მოცულობა წლიდან წლამდე იზრდებოდა (კრიზისული 2009–2010 წლებისგამოკლებით) და 2011 წელს მაქსიმუმს მიაღწია. „ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ ხელისუფლებისმიერ იმპორტის სტიმულირებისა და ადგილობრივი წარმოების საჭიროებების მიმართ სრულიიგნორირების პოლიტიკის გატარების გამო, ექსპორტთან შედარებით გაცილებით სწრაფადიზრდება იმპორტის მოცულობა, რის შედეგადაც 2004–2011 წლებში აგროსასურსათო პროდუქციითსაგარეო ვაჭრობაში უარყოფითი სალდოს წილი თითქმის 4–ჯერ გაიზარდა (11.8%–დან 46.2%–მდე),შესაბამისად, მოსახლეობის სურსათზე მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებაში სულ უფრო მზარდროლს ასრულებს იმპორტირებული აგრარული, სასურსათო დანიშნულების საქონელი.1.3 უარყოფითი სავაჭრო ბალანსი ქვეყნისათვის პრობლემაა (რადგან ამ დროს ხდება ვალუტისგადინება), მაგრამ კატასტროფაა არაა. თუმცა, საქართველოს მსგავს ღარიბ აგრარულ ქვეყანაში,სასოფლო–სამეურნეო წარმოების დაბალი დონითა და დაბალი შრომის მწარმოებლურობით, 115
  • აღნიშნული გარემოება სულ უფრო მეტად იძენს პოლიტ–ეკონომიკურ დატვირთვას. –აგროსასურსათო პროდუქციით საგარეო ვაჭრობაში 750 მილიონიანი დეფიციტი – ეს არისსაქართველოს აგრარულ სექტორში შექმნილი დამატებული ღირებულების თითქმის 2/3 (65%).შედეგად, საქართველოს სასურსათო ბაზარზე იმპორტირებული პროდუქციის წილი 70%–საღემატება. იმპორტირებული პროდუქციის მოხმარებით საქართველოს მთელი მოსახლეობა„აქტიურად“ მონაწილეობს იმპორტიორი ქვეყნების შესაბამის სექტორებში დამატებითი სამუშაოადგილების შექმნასა და მთლიანად, ამ ქვეყნების ფისკალურ გაძლიერებაში.დიაგრამა: აგროსასურსათო პროდუქციით საქართველოს საგარეო ვაჭრობა 969 942 832 803 606 438 391 316 314 304 299 250 235 209 202 165 -44 -134 -188 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 -371 -487 -534 -692 -655 იმპორტი ექსპორტი ბალანსი1.4 საქართველოს სოფლის მეურნეობაში სახეზეა გაჭიანურებული კრიზისი და რეცესია, რამაცუშუალო გავლენა მოახდინა აგროსასურსათო პროდუქციის საექსპორტო პოტენციალზეც – ესუკანასკნელი (აგროსასურსათო პროდუქციის წილი მთლიან ექსპორტში) იმავე პერიოდში შემცირდა36%–დან 20%–მდე. ქვეყნის მთლიან იმპორტში კი სექტორის წილი 2003 წლიდან მოყოლებულითითქმის არ იცვლება და 16–18%–ის ფარგლებში მერყეობს. მიუხედავად იმისა, რომაგროსასურსათო სექტორის როლი და მნიშვნელობა ქვეყნის ექსპორტში ჯერჯერობით უფრო მეტია,ვიდრე იმპორტში, აგროსასურსათო პროდუქციის იმპორტის ღირებულებამ მიმდინარე ფასებშიუკვე გადაუსწრო ქვეყნის სოფლის მეურნეობაში შექმნილ დამატებულ ღირებულებას,მაშინროდესაც 2000 წელს მხოლოდ 1/5–ის დონეზე იყო. 2011 წელს ქვეყნის თითოეულ მცხოვრებზემოდიოდა თითქმის 450 ლარის ოდენობის იმპორტირებული აგროსასურსათო პროდუქცია, რაცმოსახლეობის ერთ სულზე 95 დღის ფულადი შემოსავლების ექვივალენტურია. 116
  • 1.5 აგროსასურსათო პროდუქციის საგარეო სავაჭრო ბრუნვაში ნახევარზე მეტი – 51.6%, (მათ შორისექსპორტის 58.0% და იმპორტის 49.3%) დსთ–ის ქვეყნებზე მოდის. ამ ქვეყნებზე მოდიოდააგროსასურსათო პროდუქციით საგარეო სავაჭრო დეფიციტის 45%.ევროკავშირის წილი საქართველოს აგროსასურსათო პროდუქციის საგარეო სავაჭრო ბრუნვაშიმხოლოდ 19.8%–ია (ექსპორტის 32.9% და იმპორტის 15.2%). ამ ქვეყნებზე მოდიოდააგროსასურსათო პროდუქციით საგარეო სავაჭრო დეფიციტის 5%.საქართველოს უმსხვილესი პარტნიორი ქვეყნებიაგროსასურსათო პროდუქციით სავაჭრო ბრუნვაში 2011 წელს ექსპორტი იმპორტი ბრუნვა ათასი აშშ პროცენტი ათასი აშშ პროცენტი ათასი აშშ პროცენტი დოლარი დოლარი დოლარისულ 403945 100.0 1142180 100.0 1546125 100.0მ.შ. უკრაინა 93930 23.3 290560 25.4 384490 24.9 რუსეთი 1095 0.3 160690 14.1 161785 10.5 თურქეთი 7965 2.0 123390 10.8 131355 8.5 ბრაზილია – – 103120 9.0 103120 6.7 აზერბაიჯანი 64795 16.1 24115 2.1 88910 5.8 ყაზახეთი 26495 6.6 52195 4.6 78690 5.1 გერმანია 37460 9.3 27235 2.4 64695 4.2 აშშ 3810 0.9 50265 4.4 54075 3.5 სომხეთი 23910 5.9 15175 1.3 39085 2.5 ბელორუსია 17165 4.3 11120 1.0 28285 1.82 დსთ 23350 58.0 562895 49.3 794245 51.6 ევროკავშირი 133000 32.9 173095 15.2 306095 19.8 დანარჩენი 126435 31.3 284403 24.9 409723 26.5 ქვეყნებიაგროსასურსათო პროდუქციით ვაჭრობაში საქართველოს უმთავრეს პარტნიორ ქვეყნებსწარმოადგენენ უკრაინა, რუსეთი, თურქეთი და ბრაზილია. 2011 წელს მათზე მოდიოდა აგრარულიპროდუქციით ქვეყნის საგარეო ვაჭრობის ნახევარზე მეტი (780 მლნ დოლარი). აქ პარადოქსი ისარის, რომ ამ ოთხი ქვეყნიდან, სამში: რუსეთში, ბრაზილიასა და თურქეთში, პრაქტიკულად არგადის ქართული წარმოების აგროსასურსათო პროდუქცია და ბრუნვის საკმაოდ მაღალიმაჩვენებლები განპირობებულია მხოლოდ იმპორტის დიდი მოცულობით. ხსენებულ სამქვეყანასთან სავაჭრო ბრუნვის 98% იმპორტია და მხოლოდ 2% – ექსპორტი.ცალკეული ქვეყნებიდან, როგორც ექსპორტის, ასევ იმპორტის თვალსაზრისით საქართველოსმთავარი სავაჭრო პარტნიორია უკრაინა, რომელმაც მნიშვნელოვანწილად ჩაანაცვლა რუსეთი ამუკანასკნელის მიერ 2006 წელს ქართულ პროდუქციაზე გამოცხადებული ემბარგოს შემდეგ. 117
  • 1.6 ექსპორტის სტრუქტურაში ტრადიციულად წამყვანი ადგილი უკავია კვების მზა პროდუქტებისჯგუფს. ამასთან, ბოლო წლებში ამ ჯგუფის წილი თანდათან მცირდება და იზრდება მცენარეულიდა განსაკუთრებით ცხოველური წარმოშობის პროდუქტების როლი.2011 წელს საქართველოდან ექსპორტზე გავიდა 132 მლნ დოლარის ღირებულების თხილისნედლეული, რაც აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტის თითქმის მესამედს შეადგენს. 2006წელს რუსეთის მიერ ქართულ პროდუქციაზე გამოცხადებული ემბარგოს შემდეგ, თხილი გახდასაქართველოს აგრარული საქონლის ექსპორტის მთავარი და მთელი ექსპორტის ერთ–ერთიწამყვანი პოზიცია (6% მთლიან ექსპორტში), ასევე საქართველოს სოფლის მეურნეობის სავიზიტობარათი ევროპისა და აზიის ქვეყნებში. უცხოეთის ბაზრებზე თხილზე არსებულმა სტაბილურადმაღალმა მოთხოვნამ სტიმული მისცა მისი ადგილობრივი წარმოების გაფართოებას და ექსპორტისსწრაფ ზრდას.სხვადასხვა ობიექტური და სუბიექტური ფაქტორების გამო ვერ გაიზარდა კვების მზაპროდუქტების ექსპორტი. აქ გავლენა იქონია რუსეთის ემბარგომ, რის შედეგადაც 2006 წლიდანშეწყდა საქართველოდან რუსეთში ღვინის, სპირტიანი სასმელებისა და მინერალური წყლებისექსპორტი. ასევე ფუნქციონირება შეაჩერა აგარის შაქრის ქარხანამ და შეწყდა შაქრის როგორცწარმოება, ასევე ექსპორტი. ამ ფაქტორებმა დაახლოებით 80–100 მლნ დოლარით შეამცირა ქვეყნისსაექსპორტო პოტენციალი.2006 წელს რუსეთის ბაზრის დაკარგვის შემდეგ ღვინის ექსპორტი განახევრდა, ხოლო საქართველოსეკონომიკის სრული დანაკარგების მოცულობამ დაახლოებით 300 მლნ ლარი შეადგინა. 2006წლამდე საქართველოდან ექსპორტზე გატანილი ღვინის 4/5 რუსეთზე მოდიოდა. ბიზნესისა დახელისუფლების ერთობლივი მცდელობების მიუხედავად, ვერ მოხერხდა ისეთი ახალი ბაზრებისმოძიება, რომლებიც სრულფასოვნად ჩაანაცვლებდნენ დაკარგულ რუსულ ბაზარს. ევროპის(ბალტიის ქვეყნებისა და პოლონეთის გამოკლებით), აზიისა და ჩრდილოეთ ამერიკის ბაზრებზეგაყიდული ქართული ღვინის მოცულობა კვლავ უმნიშვნელოა. 2011 წელს ექსპორტზე გავიდა 56მლნ დოლარის ღვინო, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება ემბარგოს დაწესების შემდგომი წლებისმაჩვენებელებს, მაგრამ ჯერაც ვერ მიაღწია ემბარგომდელ დონეს, როდესაც ღვინის ექსპორტიდანმიღებული შემოსავალი 80 მლნ დოლარს აჭარბებდა (2005 წელი). რუსული ბაზრის მნიშვნელობაზექართული სასმელებისა და მინერალური წყლების ექსპორტში მეტყველებს ისიც, რომ 2006–2011წლებში ჩინეთში ექსპორტირებული ქართული ღვინის მთლიანი ფიზიკური მოცულობა ჯამშიშეადგენდა იმ ღვინის მხოლოდ 10 %–ს, რომლის ექსპორტიც „მოასწრო“ საქართველომ რუსეთში2006 წლის პირველ ოთხ თვეში ემბარგოს შემოღებამდე.მიგვაჩნია, რომ არსებული რისკების მიუხედავად, რუსული ბაზარი ქართული პროდუქციისათვისდა განსაკუთრებით, ღვინის ბიზნესისათვის ცალსახად საინტერესოა. მისი სხვა ბაზრითსრულფასოვნად ჩანაცვლება რეალურად პრაქტიკულად შეუძლებელია. ამიტომ რუსული ბაზრისგახსნა და მასზე დაბრუნება ხელისუფლების ერთ–ერთი პრიორიტეტი უნდა იყოს. თუმცა რუსეთშიძველი პოზიციების დაბრუნება უკვე შეუძლებელი იქნება და თუნდაც უფრო შევიწროვებულინიშის დასაკავებლად ქართული ღვინის მწარმოებლებს რთული კონკურენცია მოუწევთ. იგივეშეიძლება ითქვას მინერალურ წყალზე, ციტრუსზე და ხილზე. რუსეთთან სავაჭროურთიერთობების აღდგენის შედეგად ქართული ბიზნესი დაახლოებით 2–ჯერ მეტ შემოსავალსმიიღებს, ვიდრე 2011 წლის მთავარი საექსპორტო პოზიციის – ავტომობილების რეექსპორტითიღებს. ამასთან, ქართული ღვინის, მინერალური წყლების, ციტრუსისა და ხილის მთავარ 118
  • საექსპორტო ბაზარზე დაბრუნება მძლავრ სტიმულს მიცემს შესაბამისი დარგების განვითარებას,გლეხებისა და ფერმერების შემოსავლების ზრდას, ინვესტიციების მოზიდვას და ახალი სამუშაოადგილების შექმნას. რუსეთთან გვჭირდება არა ურთიერთბრალდებებზე დაფუძნებული რიტორიკა,არამედ პრაგმატული ურთიერთობები მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის წესების ფარგლებში.მცირე ზრდის ტენდენციით ხასიათდება ციტრუსებისა და სანელებლების ექსპორტი. არსებულიპოტენციალის მიუხედავად, ვერ მოხერხდა ხილისა და ბოსტნეული კულტურების ექსპორტისგაზრდა. პირიქით, ბოლო წლებში ამ სფეროში ადგილი ჰქონდა წარმოების დეგრადაციას, რისშედეგადაც ამ კულტურების ექსპორტი მართალია გაიზარდა, მაგრამ ექსპორტის აბსოლუტურიმოცულობა კვლავ უმნიშვნელოა. გაურკვეველი შემადგენლობისა და წარმოშობის ქიმიკატებისგამოყენების გამო ქართულმა ხილმა (ვაშლმა) და ციტრუსმა საექსპორტო სახე მნიშვნელოვანწილადდაკარგა და მათი გატანა პრობლემატური გახდა.განვლილი პერიოდი ხასიათდებოდა ჩაის ექსპორტის კიდევ უფრო შემცირებით. ქართული ჩაიდაბალი ხარისხის გამო (არომატი და გემო აკლია) საერთაშორისო ბაზრებზე ნაკლებადკონკურენტუნარიანია. უფრო მეტიც, ქართული ჩაი უკვე დიდი ხანია აღარაა უალტერნატივოდწარმოდგენილი ქვეყნის შიდა სამომხმარებლო ბაზარზეც და მასზე ადგილის შესანარჩუნებლადსერიოზული ბრძოლა უწევს.იზრდება საკონსერვო ნაწარმის, მათ შორის ბოსტნეულისა და ხილის წვენების ექსპორტი. ამასთან,ამ პროდუქციის ექსპორტის აბსოლუტური მოცულობები უმნიშვნელოა, მით უფრო ამ სეგმენტშისაქართველოს შესაძლებლობების გათვალისწინებით.ცხოველური წარმოშობის პროდუქტები ტრადიციულად მცირე რაოდენობით გადიოდა ექსპორტზედა მათი როლი სრულიად უმნიშვნელო იყო აგროსასურსათო პროდუქციით ვაჭრობაში(დაახლოებით 1%–ის ფარგლებში 2000–2006 წლებში). აქ გარღვევა მოხდა 2009 წლიდან, როდესაცდაიწყო მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვისა და ცხვარის ექსპორტი აზერბაიჯანსა და ახლოაღმოსავლეთის (იორდანია, ლიბანი, ერაყი) ქვეყნებში. 2011 წელს ცოცხალი ცხოველებისექსპორტიდან მიღებულმა შემოსავალმა 43 მლნ დოლარს მიაღწია. საქართველოდან ამ წელსგაიყვანეს 59 ათასი სული საქონელი და 162 ათასი ცხვარი. თუმცა, აღნიშნული ოპერაციებიხანმოკლე ეფექტის მომტანია, რადგან ექსპორტი ეფუძნება შედარებით მაღალ საფასო კონკურენციასდა იმავდროულად, ქვეყნისშიდა ბაზარზე დაბალ გადახდისუნარიან მოთხოვნას კვების აღნიშნულპროდუქტებზე მოსახლეობის დიდი მასის მოთხოვნილების მსხვილმასშტაბიანიდაუკმაყოფილებლობის პირობებში.ნათელია, რომ აგროსასურსათო პროდუქციით ვაჭრობაში საქართველო სათანადოდ ვერ იყენებსევროკავშირთან და აშშ–სთან გაფორმებული პრეფერენციების ზოგადი სისტემის (GSP+) ფარგლებშიარსებულ შეღავათებს. ეს სისტემა ითვალისწინებს ევროკავშირსა და აშშ–ში ექსპორტირებულისაქონლის საბაჟო გადასახადებისაგან გათავისუფლებას და ტარიფების ცალმხრივად შემცირებას.ევროპისა და ამერიკის ბაზრებზე ქართული აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტიდივერსიფიცირებული არ არის.1.7 ბოლო წლების მანძილზე მთავარ საიმპორტო პოზიციას ხორბალი წარმოადგენს. 2011 წლსიმპორტირებული იქნა 184 მლნ დოლარის 623.9 ათასი ტონა ხორბალი, რაც აგროსასურსათოპროდუქციის მთლიანი იმპორტის თითქმის 16%–ს შეადგენს. ტრადიციულად მნიშვნელოვანიაშაქრის, სიგარეტისა და მზესუმზირის ზეთის იმპორტი.სწრაფი ტემპით იზრდება ხორცის იმპორტი. თუ 2003 წელს შემოტანილი იქნა 14 მლნ დოლარისღირებულების ფრინველის, საქონლისა და ღორის ხორცი, 2011 წელს იმპორტირებული ხორცის 119
  • ღირებულებამ 106 მლნ დოლარს მიაღწია. მთლიანად 2000 წელთან შედარებით ხორცის იმპორტიგაიზარდა 3.4–ჯერ – 17.5 ათასი ტონიდან 58.9 ათას ტონამდე. ხორცის მთლიანი იმპორტი უკვე 22პროცენტით აღემატება ადგილობრივ წარმოებას, მაშინ როდესაც 2000 წელს 6.2–ჯერ ჩამორჩებოდა.საქართველოში წლების მანძილზე საკმაოდ დიდი რაოდენობით ხორბლის ფქვილი შემოდიოდა (74მლნ დოლარის ღირებულების 2008 წელს), თუმცა ადგილობრივი წისქვილკომბინატებისამუშავების შედეგად 2008 წლის შემდეგ პერიოდში ფქვილის იმპორტი მკვეთრად შემცირდა და 2011წელს 2 მლნ დოლარამდე ჩამოვიდა. სამაგიეროდ, მკვეთრად გაიზარდა – 1.8–ჯერ 2008 წელთან და6.6–ჯერ – 2003 წელთან – ხორბლის იმპორტი.ხელისუფლების მცდელობების მიუხედავად, საქართველო არა თუ ვერ იქცა სიმინდის ექსპორტიორქვეყნად, არამედ ბოლო ათი წლის მაჩვენებლებთან შედარებით, 2011 წელს რეკორდულირაოდენობის – 11.5 მლნ აშშ დოლარის ღირებულების 25 ათასი ტონა სიმინდი იქნა შემოტანილი.2011 წელს სიმინდის იმპორტი მხოლოდ წინა წელთან შედარებით სამჯერ გაიზარდა. ანალოგიურისიტუაციაა 2012 წლის პირველ ხუთ თვეშიც. ამ პერიოდში ქვეყანაში შემოტანილი იქნა 14 ათასტონაზე მეტი 5.8 მლნ დოლარის ღირებულების სიმინდი, მაშინ როდესაც, დაპირებებისმიუხედავად, გავიტანეთ სულ 2.7 მლნ დოლარის ღირებულების 9 ათასი ტონა სიმინდის მარცვალი.1.8 საქართველოს აგროსასურსათო პროდუქციის ძირითად საექსპორტო ბაზრებს, როგორც ზემოთუკვე ითქვა, დსთ–სა და ევროკავშირის ქვეყნები წარმოადგენენ. ექსპორტის 58% იგზავნება დსთ–სქვეყნებში, 33% – ევროპაში, და მხოლოდ 2% – თურქეთში.2011 წლის მდგომარეობით ექსპორტის მიხედვით მთავარი სავაჭრო პარტნიორები არიან უკრაინა,აზერბაიჯანი და გერმანია.დსთ–ში ექსპორტის 90% მოდის 4 ქვეყანაზე. ესენია: უკრაინა, აზერბაიჯანი, ყაზახეთი და სომხეთი.დსთ–ის ქვეყნებში ექსპორტი გარკვეულწილად დივერსიფიცირებულია და მოიცავსსაქართველოსთვის ყველა მნიშვნელოვან სასაქონლო პოზიციას. ამის მიუხედავად, მაინც შეიძლებაითქვას, რომ ამ რეგიონში საქართველოს მთავარი საექსპორტო პოზიცია ალკოჰოლიანი დაუალკოჰოლო სასმელებია. ამ ჯგუფზე მოდის დსთ–ში აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტის56%.ევროკავშირის ქვეყნებიდან ქართული ექსპორტის მოცულობით გამოირჩევიან გერმანია და იტალია.ამ რეგიონში ექსპორტი ნაკლებადაა დივერსიფიცირებული და მისი ღირებულების 75% მხოლოდერთი სახის პროდუქციაზე – თხილზე მოდის. ზოგიერთ ქვეყანაში ეს მაჩვენებელი კიდევ უფრომაღალია (ბელგიაში, ჩეხეთსა და ესპანეთში – 98%, იტალიაში – 97%, გერმანიაში – 81%). უფრომეტიც, თხილი შეადგენს ევროკავშირის ზოგიერთ ქვეყანაში საქართველოს მთლიანი ექსპორტისმნიშვნელოვან ნაწილს (62%–ს გერმანიაში, 95%–ს ჩეხეთსა და სლოვაკეთში). ბალტიის ქვეყნებსა დაპოლონეთში თხილის წილი შედარებით დაბალია (შესაბამისად, 37% და 47%), რადგან ამ რეგიონსისტორიულად უფრო მჭიდრო კავშირი ჰქონდა საქართველოსთან და აქ უკეთ იცნობენ ქართულაგრარულ პროდუქციას. თხილის ერთად აქ გადის გარკვეული რაოდენობის ქართული ღვინო დამინერალური წყალი.მდგომარეობა სავარაუდოდ შეიცვლება ევროკავშირსა და აშშ–სთან თავისუფალი ვაჭრობისხელშეკრულების გაფორმების შემთხვევაში. მაგალითად, ევროკავშირთან ხელშეკრულებისგაფორმების შედეგად ექსპორტის 12%–ით, ხოლო იმპორტის 7.5%–ით ზრდაა ნავარაუდევი. რაცშეეხება დარგობრივ ჭრილს, აგროსასურსათო სექტორის წილი ექსპორტის მატებაში არ იქნებაგანსაკუთრებულად დიდი და იგი შეფასებულია 16.7%–ად. აქედან ცოცხალი ცხოველებისა და 120
  • ხორცის ნაწარმის წილად მოდის 7.2%, ბოსტნეულის, ხილისა და თხილის წილად – 6.8%,სასმელებისა და თამბაქოს ნაწარმის წილად – 2.7%.**Trade Sustainability Impact Assessment in support of Negotiations of a DCFTA Between the EU an Georgiaand the Republic of Moldova. Rotterdam 14 April 20121.9 2011 წელს საქართველოში აგროსასურსათო პროდუქციის მთავარი იმპორტიორები იყვნენუკრაინა, რუსეთი, თურქეთი და ბრაზილია. ამ 4 ქვეყანაზე მოდიოდა იმპორტის საერთომოცულობის 59%. რეგიონულ ჭრილის მიხედვით: იმპორტის 49% შემოვიდა დსთ–ს ქვეყნებიდან,18% – აზიიდან, 16% – ამერიკიდან და მხოლოდ 15% – ევროკავშირის წევრი ქვეყნებიდან.სხვადასხვა სასაქონლო ჯგუფების მიხედვით 2011 წელს იმპორტის გეოგრაფია შემდეგი სახისაა:ხორბალი ძირითადად შემოდის რუსეთიდან (იმპორტის 41%), ყაზახეთიდან (30%) და უკრაინიდან(24%);სიმინდი – უკრაინიდან (41%) და რუმინეთიდან (25%);საქონლის ხორცი – ინდოეთიდან (91%);ღორის ხორცი – ბრაზილიიდან (48%) და ევროპის ქვეყნებიდან (27%);ფრინველის ხორცი – აშშ–დან (50%), ბრაზილიიდან (20%) და ევროპის ქვეყნებიდან (9%);თევზი – აშშ–დან და კანადიდან (32%) და ევროპიდან (31%);შესქელებული რძე – უკრაინიდან (27%) და ბალტიის ქვეყნებიდან (21%);კარტოფილი – თურქეთიდან (88%);ხახვი – თურქეთიდან (82%) და ჩინეთიდან (17%);ვაშლი – თურქეთიდან (67%) და საბერძნეთიდან (11%);მზესუმზირის ზეთი – უკრაინიდან (85%);შაქარი – ბრაზილიიდან (78%);სიგარეტი – უკრაინიდან (76%) და ბულგარეთიდან (7%).1.10 ამრიგად, აბსოლუტური ზრდის მიუხედავად, საქართველოს აგროსასურსათო პროდუქციისექსპორტი კვლავ მცირე მოცულობისაა. საექსპორტო პოტენციალი მნიშვნელოვანწილადაუთვისებელია და ამ მიმართულებით ჯერ მხოლოდ მოკრძალებული ნაბიჯებია გადადგმული.ექსპორტის შემდგომი ზრდა დამოკიდებულია სოფლის მეურნეობის, კვებისა დაგადამამუშავებელი მრეწველობის გამართულ და ეფექტურ საქმიანობაზე, სექტორის ხელშეწყობისმიზნით ხელისუფლების მიერ გატარებულ ეკონომიკურ პოლიტიკაზე.სანუგეშოს ვერ ვუწოდებთ მდგომარეობას, როდესაც აგრარული პროდუქციის უარყოფითი სავაჭრობალანსის ზრდა რამდენადმე ჩამორჩა მთლიანი უარყოფითი სავაჭრო ბალანსის ზრდას.თვალშისაცემია ის როლი, რომელსაც აგრარული პროდუქციის დეფიციტი ასრულებს ქვეყნისმთლიანი უარყოფითი სავაჭრო ბალანსის ფორმირებაში. ეს „წვლილი“ 2003 წელთან შედარებით 2.3–ჯერ გაიზარდა და 2011 წლისთვის 15.3%–ს მიაღწია.საგარეო სავაჭრო ბრუნვაში აგრარული პროდუქციის სუსტი პოზიცია ძირითადადგანპირობებულია ამ დარგის გაჭიანურებული კრიზისით და მისი როლის დაკნინებით ქვეყნისმთლიანი პროდუქტის შექმნაში. სოფლის მეურნეობა ეროვნული ეკონომიკის ერთადერთი დარგია,სადაც ადგილი ჰქონდა არა წარმოების ზრდას, არამედ შემცირებას. ამასთან, ტრადიციულადიმპორტზე დამოკიდებულ პროდუქციის სახეობებს (ხორბალი, პურის ფქვილი, შაქარი) ბოლო 121
  • წლებში დაემატა ხორცი, ბოსტნეული, კარტოფილი და ხილი. ხორცის, ბოსტნეულის,კარტოფილის, და ხილის წარმოების შემცირებამ გამოიწვია 2011 წელს 2003 წელთან შედარებითხორცის იმპორტის ზრდა 3.4–ჯერ, ხილის, შესაბამისად, 6.1–ჯერ, კარტოფილის – 9.8–ჯერ, ხოლობოსტნეულისა – 14.0–ჯერ.მკვეთრად უარყოფითად შეიძლება შეფასდეს თურქეთთან არსებული სავაჭრო ბალანსი. ეს ქვეყანასაქართველოს ერთ–ერთი მთავარი სავაჭრო პარტნიორია, მათ შორის აგრარული პროდუქციის ერთ–ერთი უმსხვილესი ექსპორტიორიც. დღეისათვის თურქეთის მიერ ამ კატეგორიის საქონლისექსპორტის მოცულობა თითქმის 2–ჯერ აღემატება საქართველოს მთლიანი შიდა პროდუქტისმოცულობას, ხოლო აგრარული პროდუქციის ექსპორტით იმპორტის გადაფარვის მაჩვენებელი 160პროცენტია – საქართველოს ანალოგიურ მაჩვენებელზე 6–ჯერ მეტი. საქართველოს თურქეთთანსავაჭრო ურთიერთობების დინამიკა ხარისხობრივად საგრძნობლად ჩამორჩება ჩვენი ქვეყნისსაგრეო–სავაჭრო ურთიერთობების საერთო მდგომარეობას: თუ საქართველოს ექსპორტითიმპორტის გადაფარვა მთელი სავაჭრო ბრუნვის მიხედვით 31%–ია, თურქეთთან მიმართებაში ესმაჩვენებელი შეადგენს 17.9%–ს, ხოლო აგროსასურსათო პროდუქციის მიხედვით – მხოლოდ 6.5%.როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, საქართველოს აგრარული პროდუქციის ექსპორტის მხოლოდ 2%ხვდება თურქეთში, მაშინ როდესაც იმპორტში შესაბამისი წილი თითქმის 11%–ია. შედეგად,საქართველოდან თურქეთში გატანილ ყოველი ერთი დოლარის პროდუქციაზე თურქეთიდან 15დოლარზე მეტი ღირებულების სასოფლო–სამეურნეო პროდუქცია შემოდის. სოფლის მეურნეობის განვითარების ძირითადი მიმართულებები აგრარული პოლიტიკის მიზანია სოფლის ეკონომიკური გაძლიერება, გლეხის (ფერმერის)შემოსავლების ზრდა და ცხოვრების დონის ამაღლება. აგრარული სექტორის მოდერნიზაცია დაინტენსიური განვითარება უზრუნველყოფს სოფლად სიღარიბის აღმოფხვრას და რეგიონულიეკონომიკის წინსვლას. რეგიონის განვითარება უპირველეს ყოვლისა მისი მოსახლეობის ცხოვრებისდონის გაუმჯობესებაზე უნდა აისახოს. აგროსასურსათო სექტორის განვითარების ძირითადი ამოცანებია:სასოფლო-სამეურნეოპოტენციალის სრულად და ეფექტიანად ათვისება; აგროსასურსათო სექტორთან დაკავშირებულიმომსახურებების განვითარება; აგროსამრეწველო პროდუქციის წარმოების სტაბილური ზრდა;სექტორის რენტაბელობის ზრდა და კონკურენტუნარიანი წარმოების განვითარება; გრძელვადიანპერიოდში მდგრადი განვითარების უზრუნველყოფა; იმპორტის ჩანაცვლება ადგილობრივიპროდუქციით; აგროსასურსათო სექტორის საექსპორტო პოტენციალის ამაღლება; სასურსათოუსაფრთხოების უზრუნველყოფა; სურსათის უვნებლობა და აგრობიომრავალფეროვნებისშენარჩუნება. რეგიონული განვითარების ძირითადი ამოცანები: სოფლის მოსახლეობის შემოსავლებისმატება და სიღარიბის აღმოფხვრა; სოციალური და ურბანული სერვისების განვითარება;არასასოფლო-სამეურნეო წარმოებების განვითარება; ახალი სამუშაო ადგილების შექმნა დაადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმება; საჯარო ხელისუფლების დეცენტრალიზაცია და მისი 122
  • ეფექტიანობა; ადგილობრივი არასასოფლო ბუნებრივი რესურსების ათვისება; ტურისტული დაადგილობრივი მომსახურებითი პოტენციალის გამოყენება-განვითარება. სტრატეგიის განხორციელება დამოსალოდნელიშედეგებიაგრარული და რეგიონალური პოლოტიკის სტრატეგიის განხორციელების შედეგად მიღწეულიქნება: მიწათსარგებლობის საკითხების დარეგულირება.შემუშავდება მიწაზე საკუთრების დაცულობის მკაფიო გარანტიები. დარეგულირდება სასოფლო-სამეურნეო მიწის საკუთრების სამართლებრივი და ტექნიკური ასპექტები. ჩატარდება მიწების პასპორტიზაცია. ხელი შეეწყობა არსებული ბუნებრივი რესურსების მაქსიმალურად ეფექტიან გამოყენებას, როგორც ექსტენსიური (ფართობების სრული მოცვა), ასევე ინტენსიური (პროდუქციის და მოსავლიანობის ზრდა) ფაქტორების გათვალისწინებით. შემუშავდება მიწათსარგებლობის სისტემის მარეგულირებელი ნორმები, ჩამოყალიბდება საკონსულტაციო და საინფორმაციო მომსახურების ქსელი. მიწების ფრაგმენტაციით გამოწვეული არაეფექტიანობის დაძლევა მოხდება სავარგულების გამსხვილების ეკონომიკური სტიმულების შექმნით. ამ სფეროში გატარებული პოლიტიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი იქნება კოოპერაციის ხელშეწყობა და მისი განვითარების წახალისება; სასოფლო სამეურნეო სექტორის სერვისებით და ნედლეულით უზრუნველყოფა. გლეხისთვის (ფერმერისთვის) ხელმისაწვდომი გახდება სარწყავი და სადრენაჟე სისტემებით, ტექნიკით, ვეტერინარული სერვისებით, აგრეთვე მოსავლის შემდგომი ტექნოლოგიებით (გადამუშავება, შენახვა, დაფასოება) სარგებლობა, ხარისხიანი სათესლე-სანერგე მასალების, სასუქების, მცენარეთა დაცვის საშუალებების და ცხოველთა საკვების გამოყენება. სერვისების და მასალა-საშუალებების მიწოდება ორიენტირებული იქნება როგორც კომერციალიზაციაზე, ასევე გლეხებისთვის ხელმისაწვდომობაზე. სახელმწიფო მხარდაჭერით, ცალკეული რეგიონების სპეციფიკის გათვალისწინებით, შეიქმნება სასოფლო-სამეურნეო სერვის- ცენტრები; მცირე და საშუალო ფერმერებისა ხელმისაწვდომი ფინანსებით უზრუნველყოფა. აგროსასურსათო სექტორის საჭიროებებზე მორგებული პოლიტიკა შეამცირებს სექტორის რისკიანობას და უფრო მიმზიდველს გახდის მას საკრედიტო ინსტიტუტებისთვის. სახელმწიფოს უშუალო ფინანსური მხარდაჭერის პროგრამები იქნება მიზნობრივი, გაითვალისწინებს სასოფლო წარმოების ეფექტიანობის ზრდის, ტექნოლოგიური განვითარების და კაპიტალიზაციის ამოცანებს; სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ზრდა. აგრარული პოლიტიკა ორიენტირებული იქნება სასოფლო-სამეურნეო სექტორში პროდუქციის წარმოების მოცულობის მკვეთრ ზრდაზე. 123
  • სოფლის მეურნეობის პროდუქციის წარმოების ზრდა უშუალოდ უნდა აისახოს სურსათისწარმოების ზრდაზე. ქართულმა აგროსასურსათო საწარმოებმა, მათ შორის გადამამუშავებელმამრეწველობამ, უნდა შექმნან ქვეყნის სასურსათო უზრუნველყოფის (როგორც რაოდენობრივი,ასევე ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით) საფუძველი; აგრარულ სექტორში მწარმოებლურობის, რენტაბელურობისა და კონკურენტუნარიანობისზრდა. აგრარული სექტორის ფუნქციონირების ხარისხობრივი მაჩვენებლები თანდათანგახდება საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი, ხოლო წარმოებული პროდუქცია -კონკურენტუნარიანი, უწინარეს ყოვლისა, შიდა ბაზარზე; სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან მიღებული შემოსავლების ზრდა. აგრარული სექტორისგანვითარება უშუალოდ აისახება მოსახლეობის შემოსავლების ზრდაზე. გაიზრდებაკომერციალიზაციის დონე და ფულადი ბრუნვა; აგრარული განათლებისა და მეცნიერების, კონსულტირებისა და ექსტენციის თანამედროვესისტემის ჩამოყალიბება. შეიქმნება გლეხების (ფერმერების) საკონსულტაციო-საინფორმაციოდა ექსტენციის სისტემები. აგრარული მეცნიერების და განათლების სისტემის განვითარებაუზრუნველყოფს კვალიფიციური ადამიანისეული რესურსების მომზადებასა დასექტორისთვის მიწოდებას. გლეხების (ფერმერების) მხადაჭერის (მათ შორის, ფინანსური)პროგრამებში პრიორიტეტული იქნება ტექნოლოგიური მოდერნიზაციისა და ინოვაციებისშემცველი პროექტები; ქართული პროდუქციის დაბრუნება შიდა ბაზარზე. აგრარული სექტორის განვითარებისშედეგად მოხდება სამამულო წარმოების აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტის ზრდა, ამოროდუქციით იმპორტის ნაწილობრივი ჩანაცვლება და თვითუზრუნველყოფის მაჩვენებლისზრდა. იმპორტის ნაწილობრივი ჩანაცვლების საფუძველი გახდება აგროსასურსათოპროდუქციის კონკრეტული სახეობების საბაზრო კონკურენტუნარიანობის მნიშვნელოვანიზრდა. ჩამოყალიბდება სურსათის უვნებლობის ეფექტიანი სისტემა; ღირსეული ადგილის დაკავება საერთაშორისო ბაზარზე. ხარისხიანი დაკონკურენტუნარიანი აგროსასურსათო პროდუქციის წარმოება შექმნის საექსპორტოპოტენციალის სრულად გამოყენების შესაძლებლობას. ჩამოყალიბდება ისეთი ინსტიტუციურისისტემები, რომლებიც აგროსასურსათო პროდუქციის სამამულო მწარმოებლებს დაეხმარებაუცხოეთის ქვეყნების არასატარიფო ბარიერების გადალახვაში. სახელმწიფო საგარეო სავაჭროპოლიტიკისთვის პრიორიტეტული იქნება პრეფერენციული სავაჭრო რეჟიმების მოპოვებაუცხოეთის ქვეყნებთან, უპირველესად ძირითად სავაჭრო პარტნიორებთან; რეგიონული და ადგილობრივი ხელისუფლების როლის გაძლიერება.თვითმმართველობისსისტემის რეფორმის შედეგად აღდგება თვითმმართველობა ქალაქებსა დასოფლებში/თემებში, სამხარეო დონეზე ჩამოყალობდება სამხარეო თვითმმართველობა.ადგილობრივი და სამხარეო თვითმმართველობის ორგანოებს გადაეცემათ შესაბამისიუფლებამოსილებებით და ფინასებით. მართვის დეცენტრალიზაციის შედეგად, ადგილობრივიდა რეგიონული ხელისუფლების როლი განსაკუთრებით გაიზრდება იმ საჯარო 124
  • სერვისების/ინფრასტრუქტურის დაგეგმვასა და მიწოდებაში, რომლებიც ადგილობრივიბიზნესის მწარმოებლურობისა და კონკურენტუნარიანობის ზრდას განაპირობებენ.აგროსასუსათო სექტორის, ადგილობრივი მნიშვნელობის ბუნებრივი რესურსებისგამოყენების, მცირე და საშუალო ბიზნესისთვის ადეკვატური ინფრასტრუქტურული გარემოსშექმნაში ადგილობრივი და სამხარეო თვითმმართველობის როლი გახდება განმსაზღვრელი.ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია და ფუნქციონირება ორიენტირებული უნდა იყოსადგილობრივი პრიორიტეტულ საჭიროებებზე და არა ცენტრიდან თავს მოხვეულგაუაზრებელ ფასადურ პროექტებზე. ქალაქების და სოფლების ინფრასტრუქტურულიპროექტები მოქალაქეთა საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესების და ბიზნეს აქტიურობისრეალურ ხელშეწყობაზე იქნება ორიენტირებული. ადგილობრივი და სამხარეოხელისუფლების ორგანოები ფუნქციონალურად იქნება ორიენტირებული გლეხის, ფერმერის,დაქირავებით მომუშავეს, თვითდასაქმებულის, მეწარმის, საბიუჯეტო მუშაკის საჯაროსერვისებს მიკუთვნებული საკითხების მოგავრებისთვის დახარჯული დროისა დადანახარჯების მნიშვნელოვანი შემცირებაზე და მათ ორიენტაციაზე საქმიანობის ძირითადსფეროში სპეციალიზაციისა და მწარმოებლურობის მნიშვნელოვანი ზრდისკენ; რეგიონებში ბიზნეს გარემოს გაჯანსაღება და სტიმულირება. კონკურენტუნარიანიპირველადი აგრარული პროდუქციის წარმოების გაზრდის საფუძველი გახდება სოფლისმეურნეობასთან დაკავშირებული წარმოებების და სერვისების გაფართოება და განვითარება.მოხდება ისეთი ინფრასტრუქტურული კომპონენტების განვითარების ხელშეწყობა, რომლებიცაგრარული პროდუქციის წარმოების შემდგომ ეტაპებზე იქნებიან ორიენტირებული დარომლებიც დასაქმების და მთლიანად რეგიონული განვითარების მნიშნელოვან ფაქტორსწარმოადგენენ. პრიორიტეტული იქნება როგორც შიდა, ასევე უცხოეთის ბაზრებზეკონკურენტუნარიანი სასურსათო და კვების მრეწველობის პროდუქციის წარმოება.რეგიონებში აგროსასურსათო სექტორის და მასთან დაკავშირებული ბიზნეს კომპონენტებისგანვითარებამ უნდა შეასრულოს მოსახლეობის შემოსავლების ზრდის ძირითადიგენერატორის ფუნქცია, რაც შემდგომ თავის მხრივ აისახება არასასოფლო წარმოებისა დამომსახურების განვითარებაზე. აღნიშნული განაპირობებს მოსახლეობის გადახდისუნარიანიმოთხოვნის, ასევე დანაზოგებისა და საინვესტიციო რესურსების ზრდას. ეკონომიკური პოლიტიკის შემადგენელი ნაწილი იქნება ადგილობრივი სამეწარმეოინიციატივების წახალისება, რაც მოიცავს საკანონმდებლო და საკონსულტაციო მხარდაჭერას,ასევე ისეთი პროგრამების შემუშავებას, რომლებიც გაზრდის მათ ფინანსურ რესურსებთანხელმისაწვდომობას. ინოვაციური სამეწარმეო ინიციატივების განხორციელება მოხდება მათიპრიორიტეტულობის შესაბამისად. ეკონომიკური და ინფრასტრუქტურული გარემოსგაუმჯობესება გამოიწვევს ადგილობრივ ბუნებრივ რესურსებზე მოთხოვნის გადიდებას, რაცგაზრდის მცირე და საშუალო ბიზნესის აქტივობას. საქართველოს ყველა რეგიონს აქვსგარკვეული ტურისტული პოტენციალი. ტურისტული და აგროსასურსათო სექტორებისგანვითარება ერთმანეთთან ორგანულად უნდა იყოს დაკავშირებული. ტურისტულ ბიზნესშიშექმნილი დამატებული ღირებულების სულ უფრო მეტი ნაწილი უნდა აისახოს რეგიონის 125
  • ეკონომიკაზე. საჯარო ხელისუფლების დეცენტრალიზაციის ფონზე, ადგილობრივი/რეგიონული ინფრასტრუქტურული პროექტების მნიშვნელოვანი ნაწილი უნდა განხორციელდეს კონკურენტუნარიანი ადგილობრივი ბიზნეს სუბიექტების მიერ. რეგიონებში ცხოვრების პირობების გაუმჯობესება. სოფლის მეურნეობისა და რეგიონული ეკონომიკური განვითარების შემოთავაზებული პოლიტიკის წარმატების განმსაზღვრელი იქნება რეგიონებში ცხოვრების დონის ამაღლება და სიღარიბის აღმოფხვრა, ადამიანების ყოფითი საცხოვრებელი და ინფრასტრუქტურული გარემოს გაუმჯობესება. დეცენტრალიზაციის ეკონომიკური შინაარსი სახელმწიფო ორგანოების დედაქალაქიდან რეგიონებში გადატანაში არ იგულისხმება, არამედ რეგიონებში ღირსეული სამუშაო ადგილების შექმნის, ბიზნეს აქტიოურობების არეალის გაფართოვებაში უნდა გამოიხატოს. ადგილებზე ღირსეული ცხოვრების და საქმიანობის შესაძლებლობების გაჩენა, რამაც მიმზიდველი უნდა გახადოს რეგიონში ცხოვრება და უცხოეთსა და დედაქალაქში იძულებით მიგრირებული მოსახლეობის უკან დაბრუნების მკაფიო ტენდენციები ჩამოაყალიბოს. რგიონულმა პოლიტიკამ უნდა უზრუნველყოს ქალაქებსა და სოფლებში ეკონომიკური ცხოვრების რითმის და უსაფრთხოების ზრდა, სოციალურად გარიყულ, სიღატაკეში მყოფ, უმუშევარ (ან არასრულად დასაქმებულ) ადამიანთა მოტივირების ზრდა და მათი ინტეგრირება მუნიციპალიტეტის დინამიურად განვითარებად ლოკალურ ეკონომიკაში; სპეციფიური რეგიონების სახელმწიფო მხარდაჭერა. თავისი კულტურული, და სახელმწიფო-პოლიტიკური მნიშვნელობის ცალკეული გეოგრაფიულ ზონებში, მათ შორის სასაზღვრო, ჩიხურ და განსაკუთრებით დეპრესიულ დასახლებებში და მაღალმთაინ სოფლებში სახელმწიფო გაატარებს დამატებით პროგრამებს ადგილობრივი მოსახლეობის დამაგრებისთვის და მათთვის საცხოვრებელი პირობების უზრუნველყოფისათვის. მექანიზაცია (აგროსაინჟინრო სერვისი) 1.სოფლისმეურნეობისწარმოებისინტენსიფიკაციაშეუძლებელიათანამედროვესასოფლო-სამეურნეოტექნიკისგამოყენებისგარეშე.არსებულიტექნიკაფიზიკურადდამორალურადმოძველებულია,არარსებობსსათადარიგონაწილებითმომარაგებისადამომსახურებისეფექტურისისტემა,რისგამოცტექნიკისუმეტესინაწილიგაუმართავია.რაოდენობრივისიმცირისადასაწვავისმაღალიფასების, ასევე მიწისნაკვეთების ფრაგმენტაციისგამოდაბალიამეწარმეებისხელმისაწვდომობათუნდაცამმოძველებულტექნიკაზე,რაცსახნავიმიწების 126
  • ფართობისადაშესაბამისადმიღებულიმოსავლისშემცირებისმნიშვნელოვანიმიზეზია.მეორემხრივ,ამორტიზებული,უხარისხოტექნიკისგამოყენებაგანაპირობებსმიწისდამუშავებისხარისხისგაუარესებას,აგრეთვედანახარჯებისგაზრდას,რაცსაბოლოოჯამშიაუარესებსწარმოებულიპროდუქციისხარისხს,ზრდისმისთვითღირებულებას და ამცირებს კონკურენტუნარიანობას.2.საქართველოსსოფლისმეურნეობისწინაშემდგარერთ-ერთუპირველესამოცანასწარმოადგენსსასოფლო-სამეურნეოტექნიკით წარმოების უზრუნველყოფა,სამანქანო პარკისრეგულარულიგანახლების,მისისათადარიგონაწილებითმომარაგებისადამომსახურებისმწყობრისისტემისჩამოყალიბება.დღეისათვის სასოფლო–სამეურნეო ტექნიკა არასაკმარისია, ზოგშემთხვევაში დეფიციტურიც. ქვეყანაში ამჟამად არსებული სამანქანო პარკი, როგორცრაოდენობრივად, ასევე ხარისხობრივად, ჩამორჩება არა მხოლოდ სექტორის მოთხოვნას, არამედ იმაუცილებელ მინიმუმს, რაც საჭიროა თუნდაც წინა წლებთან შედარებით მკვეთრად შემცირებულიფართობის სავარგულების დასამუშავებლად. 1992 წლიდან 2012 წლამდე მთავრობისა და კერძოკომპანიების მიერ ქვეყანაში შემოტანილია 2000 ერთეულამდე სხვადასხვა სიმძლავრის სასოფლო–სამეურნეო დანიშნულების ტრაქტორი. აღნიშნულს ემატება ამორტიზებული საბჭოთა ტექნიკა(დაახლოებით 800–1000 ერთეული), რომლის გამოყენება საწვავის მაღალი ხარჯის და მწყობრიდანხშირად გამოსვლის გამო ეკონომიკური თვალსაზრისით გაუმართლებელია. მიუხედავად ამისა,დღეისათვის დამუშავებულ სავარგულებში სასოფლო–სამეურნეო სამუშაოების სრულფასოვნად,ტექნოლოგიური მოთხოვნების დაცვით წარმართვისათვის აუცილებელია, დაახლოებით 3–ჯერმეტი რაოდენობის ტექნიკა.3. ხელისუფლების მიერ შემოყვანილი ტრაქტორების განაწილება უმეტეს შემთხვევაში ხდებაარაპროფესიონალი ჩინოვნიკების მიერ სუბიექტური მოსაზრებებით. ეს ტექნიკა ან უფუნქციოდდგას ან მისი დატვირთვა არის მინიმალური – დაახლოებით 300–400 ძრავ–საათი წელიწადში, რაცგანვითარებული სოფლის მეურნეობის ქვეყნებში ტრაქტორების დატვირთვის მხოლოდ 20%–სშეადგენს (ტრაქტორების წლიური დატვირთვა ევროკავშირის ქვეყნებში 1500–2000 ძრავ–საათსაჭარბებს). ამიტომ შეიძლება ითქვას, რომ ეს ტექნიკა ვერ ასრულებს თავის ფუნქციონალურდანიშნულებას და ხელისუფლების მიერ გამოყენებულია მხოლოდ პოლიტიკური მიზნებისათვისპიარკამპანიის საწარმოებლად.ამრიგად, საქართველოში დღეისათვის არსებული სასოფლო–სამეურნეო ტექნიკა არასაკმარისიარაოდენობრივად, მისი ნაწილი ამორტიზებულობის გამო უხარისხოა, ხოლო არსებულისდატვირთვა არ ხდება ნორმატიულ დონეზე.4. საქართველოს ტერიტორიის დიდი ნაწილი მიწათმოქმდების თვალსაზრისით სამთო ზონასმიეკუთვნება. მიწის სავარგულები ხშირად განლაგებულია ფერდობებზე, ზღვის დონიდანმნიშვნელოვან სიმაღლეებზე, ახასიათებთ მცირეკონტურიანობა, არასწორი კონფიგურაცია დარელიეფი. ძალზე მრავალფეროვანია ქვეყნის ნიადაგობრივი საფარი. სხვადასხვა ბუნებრივ–კლიმატური ზონების არსებობა განაპირობებს წარმოებული პროდუქციის მრავალფეროვნებას. 127
  • აღნიშნული გარემოება გათვალისწინებული უნდა იყოს სამანქანო პარკის სტრუქტურისგანსაზღვრის დროს.5. მემცენარეობის პროდუქციის წარმოების არსებული ტექნოლოგიების ანალიზის საფუძველზესამუშაოების ენერგომოთხოვნილების მიხედვით დადგენილი იქნა აგრარული სფეროსათვისსაჭირო ტრაქტორების საერთო რაოდენობა. ჩვენ გამოვედით საერთაშორისო სტანდარტიდან, რომ100 ჰექტარ სახნავსა და მრავალწლოვან კულტურებში მექანიზებული სამუშაოებისშესრულებისთვის საჭიროა 170 კვტ სიმძლავრე. შემდგომ განისაზღვრა მექანიზებული სამუშაოებისსაერთო მოცულობა ქვეყნის მასშტაბით ეტალონურ ჰექტრებში* (მექანიზებული სამუშაოებისმოცულობის ერთეული), რის საფუძველზეც დადგინდა ეტალონური ტრაქტორების* საჭირორაოდენობა. ეტალონურიდან ფიზიკურ ტრაქტორებში გადამყვანი და ტრაქტორების წლიურიგამოყენების კოეფიციენტების საშუალებით მოხდა აგრარულ სფეროში საჭირო ფიზიკურიტრაქტორების, კომბაინებისა და მოტობლოკების რაოდენობის გაანგარიშება სიმძლავრეებისმიხედვით.6. ტექნიკაზე მოთხოვნის გაანგარიშების დროს გათვალისწინებული იქნა არსებული პარკი, მისისტრუქტურა და მდგომარეობა. საქართველოში ამჟამად გამოყენებისთვის ვარგისი დაახლოებით2000 ერთეულამდე სხვადასხვა სიმძლავრის ტრაქტორია. ერთწლიან კულტურებში ჩატარებულისასოფლო-სამეურნეო სამუშაოების ენერგომოთხოვნილების ანალიზიდან გამომდინარე, შეიძლებაითქვას, რომ აქედან 30% (სავარაუდოდ, დაახლოებით 600 ერთეული) - მცირე სიმძლავრის (20-50ცძ), 50% (1000 ერთეული) - საშუალო სიმძლავრის (51-90 ცძ) და - 20% (400 ერთეული) დიდისიმძლავრის (91 ცძ-ზე მეტი) ტრაქტორია. გარდა ამისა, აგრობიზნესის განვითარების პროექტ ADA-სმიერ ჩატარებული კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ფერმერებს საკუთრებაში გააჩნიათ 3500ერთეულამდე სხვადასხვა სიმძლავრის მოტობლოკი შესაბამისი სასოფლო-სამეურნეო მანქანებისშლეიფით. ასევე ექსპერტული შეფასებით,ქვეყანაში ამჟამად მუშა მდგომარეობაშია 40-მდესიმინდის და 70-მდე მარცვლეულის ამღები კომბაინი.7. ქვეყანაში შემოსატანი ტექნიკის რაოდენობის განსაზღვრის დროს მხედველობაში იქნა მიღებულიის გარემოება, რომ ეს ტექნიკა დაკომპლექტებული უნდა იყოს შესაბამისი სასოფლო-სამეურნეომანქანების შლეიფით. ტრაქტორების (კომბაინების) აგრეგატების (გუთანი, კულტივატორი, ფარცხი,სათესი, სასუქების შემტანი, შემსხურებელი და სხვა) ღირებულებების ჯამი სულ ცოტა თავადტრაქტორის (კომბაინის) ღირებულების ტოლი უნდა იყოს. განვითარებული სოფლის მეურნეობისქვეყნებში ეს მაჩვენებელი კიდევ უფრო მაღალია და ტრაქტორების სასოფლო-სამეურნეოაგრეგატებით აღჭურვის ხარისხი 1–1.8–ის ფარგლებში მერყეობს, ანუ აგრეგატების ღირებულებებისჯამი საშუალოდ შესაძლოა 1.5–ჯერ აღემატებოდეს ტრაქტორის ფასს. აღნიშნული მეთოდიკითგაანგარიშებული იქნა ქვეყანაში ამჟამად დამუშავებულ მიწის სავარგულებზე თანამედროვესამანქანო ტექნოლოგიებით მემცენარეობის პროდუქციის წარმოებისთვის საჭირო სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის რაოდენობრივი და სტრუქტურული შემადგენლობა.*ეტალონურიჰექტარიწარმოადგენსსამუშაოსმოცულობას,როდესაცხვნაწარმოებსერთჰექტარფართობზე, რომლისსიგრძეა500 მეტრი, ნაკვეთისდახრილობა 0– 128
  • დან 1°–მდე, ზღვისდონიდანსიმაღლე 0–დან 100 მ–მდე, ხვნისსიღრმე 20–22 სმ,ნიადაგისხვედრითიწინააღმდეგობა 50 კილონიუტონი 1კვმ–ზე, ქვიანობადაღრმულებიარარსებობს.** ეტალონურიტრაქტორიწარმოადგენსტრაქტორს, რომელსაცშეუძლია1 ეტალონური ჰექტრისმოცულობის სამუშაო შეასრულოს 1 სთ წმინდა სამუშაო დროში.8. გაანგარიშების საპროგნოზო მაჩვენებლები მოცემულია № ცხრილში. 2011 წლისმდგომარეობით არსებულსავარგულებზე(სახნავიდამრავალწლიანიკულტურებისფართობები)თანამედროვესამანქანოტექნოლოგიებისგანხო რციელების მიზნით ქვეყანაში შემოსატანისასოფლო–სამეურნეოტექნიკისრაოდენობა და ღირებულება ცხრილი სატრაქტორო გამოყენების არეალი ტრაქტორების რაოდენობა (ერთეული) საპროგნოზო ღირებულება (ათასი აშშ აგრეგატების საპროგნოზო ღირებულება (ათასი აშშ დოლარი) დასავლეთ ევროპის და აშშ–ს პოსტსაბჭოთა ქვეყნების, თურქული, ან მახასიათებლები დოლარი) აღმოსავლეთ ევროპის, ჩინური ტექნიკა ტექნიკა 1 2 5 6 7 მოტობლოკები, მობილურიტექნიკისთვისმიუღწეველდ 6200 14900 23560 შესაბამისისასოფლ ასაკარმიდამონაკვეთებშინიადაგდამამ ო- უშავებელი,სამეურნეომანქანები მცენარეთამოვლისადადაცვის, სშლეიფით, ცალი სათიბიასევემცირემოცულობისტვირთზ იდვისსამუშაოები 129
  • მცირესიმძლავრისტ მცირედასაშუალოკონტურიანინაკვეთე 700 22400 33900რაქტორები(20-50 ბშინიადაგისზედაპირულიდამუშავებისცძ)შესაბამისისასოფ , თესვის, გამოკვების,ლო- მცენარეთამოვლისადადაცვის,სამეურნეომანქანები სათიბიასევეტვირთზიდვისსამუშაოებისშლეიფითსაშუალოსიმძლავრ საშუალოკონტურიანნაკვეთებშინიადაგ 105600 158400ისტრაქტორები (51- ისსახნავი, ზედაპირულიდამუშავების,90 თესვის, გამოკვების,ცძ)შესაბამისისასოფ მცენარეთამოვლისადადაცვის,ლო- მოსავლისამღებიასევეტვირთზიდვისსა 2400სამეურნეომანქანები მუშაოებისშლეიფითმძლავრიტრაქტორე საშუალოდადიდკონტურიანნაკვეთებში 129200 205200ბი(91 სახნავი,ცძდაზევით)შესაბამ ნიადაგისზედაპირულიდამუშავების, 1900ისისასოფლო- თესვის, გამოკვების,სამეურნეომანქანები მცენარეთამოვლისადადაცვის,სშლეიფით მოსავლისამღებიასევეტვირთზიდვისსა მუშაოები; ნიადაგისრეკულტივაცია (ღრმადგაფხვირება, პლანტაჟი, გაყამირებულიმიწებისათვისებისოპერა ციები)სულტრაქტორები 5000 257200 397500კომბაინებიმარცვლ მარცვლეულის (ხორბალი, ქერი, შვრია) 110 11550 19480ისკომბაინებისიმინდი სიმინდი, მზესუმზირა, სოია 170 19550 31460სსულკომბაინები 280 31100 50940 130
  • სულაგრარულისფე 304000 472000როსტექნიკურიშეიარაღებისთვისსაჭიროინვესტიცია2011 წლის მდგომარეობით დამუშავებულ სავარგულებზე თანამედროვე სამანქანო ტექნოლოგიებისგანხორციელებისათვის ქვეყანაში არსებული ტექნიკის დამატებით საჭიროა დაახლოებით 5000ტრაქტორის, 280 კომბაინის და 6200 მოტობლოკის (შესაბამისი სასოფლო-სამეურნეო აგრეგატებისშლეიფით) შემოტანა.შემოსაყვანი ტრაქტორების საერთო რაოდენობიდან 700 (საერთო რაოდენობის 14%) უნდა იყოსმცირე სიმძლავრის (20–50 ცძ), შესაბამისი სასოფლო–სამეურნეო მანქანების შლეიფით, მცირე დასაშუალო კონტურიან ადგილებში ნიადაგის ზედაპირული დამუშავების, თესვის, გამოკვების,მცენარეთა მოვლისა და დაცვის, ასევე ტვირთზიდვის სამუშაოების შესრულებისათვის; 2400ტრაქტორი (საერთო რაოდენობის 48%) უნდა იყოს საშუალო სიმძლავრის (50–90 ცძ), ხოლო 1900ერთეული (საერთო რაოდენობის 38%) უნდა იყოს მძლავრი ტრაქტორები (91 და მეტი ცძ) საშუალოდა დიდ კონტურიან ნაკვეთებში სახნავი, თესვის, გამოკვების, მოსავლის ამღები, ასევეტვირთზიდვისა და ნიადაგის რეკულტივაციის (ღრმად გაფხვიერება, გაყამირებული მიწებისათვისების ოპერაციების) სამუშაოების შესრულებისათვის.ტრაქტორების გარდა გათვალისწინებულია 6200 ერთეული მოტობლოკის შეძენა, თავისმისაბმელებთან ერთად, ძნელად მისაღწევ და საკარმიდამო ნაკვეთებში მცირე მოცულობისსამუშაოების შესასრულებად. საჭირო იქნება ასევე 280 კომბაინის (როგორც მარცვლეულის, ასევესიმინდის ტაროს ასაღებად) შემოტანა (სიმინდის, მზესუმზირის და სოიას ამღები კომბაინებისსაჭირო რაოდენობის განსაზღვრა მოხდა იმ საწარმოო ნაკვეთების ფართობების მიხედვით სადაცმათი გამოყენება შესაძლებელია).შესასყიდი ტექნიკის სავარაუდო ღირებულება გათვლილია ორ ვარიანტად: – თუ სასოფლო-სამეურნეოტექნიკისპარკიშეივსებააღმოსავლეთევროპის, პოსტსაბჭოთა ქვეყნების, თურქულიდაჩინურიტექნიკით, საჭიროიქნება 304მილიონამდეაშშდოლარისინვესტიცია; – თუსასოფლო-სამეურნეოტექნიკისპარკიშეივსებადასავლეთევროპისდააშშ–სტექნიკით, საჭიროიქნება 472 მილიონამდეაშშდოლარისინვესტიცია.9. ჩვენ ასევე გავიანგარიშეთ სასოფლო–სამეურნეო ტექნიკის რაოდენობრივი და სტრუქტურულიშემადგენლობა, აგრეთვე საჭირო ინვესტიციების ოდენობა 2001 წელს გამოყენებული სავარგულებისფართობების მიხედვით (ცხრილი № ). 131
  • ამ გაანგარიშების თანახმად, თუ მოხდება მცირე ნაკვეთების შეერთება და უფრო დიდი მასივებისწარმოქმნა, შესაბამისად შემცირდება მცირე და საშუალო სიმძლავრის ტრაქტორებზე მოთხოვნა დაგაიზრდება მძლავრი ტრაქტორების წილი ტრაქტორების საერთო რაოდენობაში, ამასთანდამუშავებული მიწის ფართობები გაიზრდება და მიაღწევს 2001 წლის 1 იანვრის მაჩვენებელს, მაშინსაჭირო იქნება დამატებით 10700 სხვადასხვა სიმძლავრის ტრაქტორის, 7800 მოტობლოკის და 760კომბაინის შეძენა.თუ ეს ტექნიკა შეძენილი იქნება აღმოსავლეთ ევროპის, პოსტსაბჭოთა სივრცის ქვეყნებში,თურქეთშიან/და ჩინეთში, მაშინ აგრარული სფეროს ტექნიკური გადაიარაღებისათვის საჭიროიქნება 684მლნ აშშ დოლარის, ხოლო დასავლეთ ევროპასა და აშშ–ში წარმოებული ტექნიკის შეძენისშემთხვევაში – 1 მილიარდზე ცოტა მეტი აშშ დოლარის მოცულობის ინვესტიცია.ბუნებრივია, ტექნიკის შეძენა და შემოყვანა მოხდება ეტაპობრივად, ადგილობრივი ბაზრის მზაობისშესაბამისად. 2001წლისმდგომარეობით არსებულსავარგულებზე (სახნავიდამრავალწლიანი კულტურებისფართობები)თანამედროვესამანქანოტექნოლოგიების განხორციელების მიზნით ქვეყანაშიშემოსატანი სასოფლო–სამეურნეოტექნიკისრაოდენობა და ღირებულება ცხრილი № სატრაქტორო გამოყენების არეალი საპროგნოზო ღირებულება დასავლეთ ევროპის და აშშ საპროგნოზო ღირებულება ტრაქტორების რაოდენობა პოსტსაბჭოური სივცის, აღმოსავლეთ ევროპის, თურქული, ან ჩინური აგრეგატების (ათასი აშშ დოლარი) აშშ დოლარი) მახასიათებლები (ერთეული) (ათასიტექნიკა ტექნიკა 1 2 5 6 7 132
  • მოტობლოკები, მობილურიტექნიკისთვისმიუღწევე 7800 18700 29600შესაბამისისასოფლ ლდასაკარმიდამონაკვეთებშინიადაგ ო- დამამუშავებელი,სამეურნეომანქანები მცენარეთამოვლისადადაცვის, სშლეიფით, ცალი სათიბიასევემცირემოცულობისტვირ თზიდვისსამუშაოებიმცირესიმძლავრისტ მცირედასაშუალოკონტურიანინაკვე 1000 32000 48000რაქტორები 20-50 ცძ, თებშინიადაგისზედაპირულიდამუშშესაბამისისასოფლ ავების, თესვის, გამოკვების,ო- მცენარეთამოვლისადადაცვის,სამეურნეომანქანები სათიბიასევეტვირთზიდვისსამუშაოესშლეიფით ბისაშუალოსიმძლავრ საშუალოკონტურიანნაკვეთებშინია 4600 202400 303600ისტრაქტორები დაგისსახნავი, ზედაპირულიდამუშავების, თესვის,51-90 ცძ, გამოკვების,შესაბამისისასოფლ მცენარეთამოვლისადადაცვის,ო- მოსავლისამღებიასევეტვირთზიდვისამეურნეომანქანები სსამუშაოებისშლეიფითმძლავრიტრაქტორე საშუალოდადიდკონტურიანნაკვეთე 346800 550800ბი ბშისახნავი, ნიადაგისზედაპირულიდამუშავების, 510091 ცძდაზევით; თესვის, გამოკვების,შესაბამისისასოფლ მცენარეთამოვლისადადაცვის,ო- მოსავლისამღებიასევეტვირთზიდვისამეურნეომანქანები სსამუშაოები;სშლეიფით ნიადაგისრეკულტივაცია (ღრმადგაფხვირება, პლანტაჟი, გაყამირებულიმიწებისათვისებისოპე რაციები)სულტრაქტორები 10700 581200 902400 133
  • კომბაინებიმარცვლ მარცვლეულის (ხორბალი, ქერი, 360 37800 63700ის შვრია)კომბაინებისიმინდი სიმინდი, მზესუმზირა, სოია 400 46000 74000ს (აქიგულისხმებაისნაკვეთები, სადაცკომბაინისგამოყენებაშეიძლება )სულკომბაინები 760 83800 137700სულაგრარულისფე 683500 1069700როსტექნიკურიშეიარაღებისთვისსაჭიროთანხა(აშშდოლარი)10. რეგიონებში მემცენარეობის პროდუქციის წარმოებისათვის საჭირო ტექნიკის რაოდენობრივი დასტრუქტურული შემადგენლობა განსხვავებულია ცალკეული რეგიონების მიწის სავარგულებისფართობების ზომისა და კონფიგურაციის, ასევე სასოფლო–სამეურნეო კულტურების სახეებისმიხედვით. ამიტომ შესაძენი სასოფლო–სამეურნეო ტექნიკის რეგიონებში გადანაწილება მოხდებარეგიონული სპეციფიკის გათვალისწინებით. საქართველოს რეგიონების სასოფლო–სამეურნეოტექნიკით აღჭურვის გეგმა დამუშავებული სავარგულების ფართობების 2011 წლის მდგომარეობითმოცემულია № ცხრილში საქართველოს რეგიონების სასოფლო–სამეურნეო ტექნიკით აღჭურვის გეგმა დამუშავებული სავარგულების ფართობების 2011 წლის მდგომარეობით ცხრილი № 134
  • 20-50 cxenisZaliani traqtorebis 51-90 cxenisZaliani traqtorebis simindis da marcvlis amRebi ფართობები რეგიონების