Your SlideShare is downloading. ×
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ                                       ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ                            1
Ëóâñàííàìñðàéí ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ                ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ                 Tàíû õèë õÿçãààðûã òýëíý…              ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ      ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ                                               ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ   Çîõèîã÷ ...
Óíøèã× òàíàà                   Õ    ¿íèé õîðâîî õè÷íýýí óóäìûã õýëæ áàðøã¿é á¿õ                        ç¿éëä ÿìàð íýãýí óò...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ                   Òàëàðõàë           5 íàñ õ¿ðòëýý õýëä îðîîã¿é, òºðºëõèéí        íîî...
Àãóóëãà                     Ý  íý íîì àìüäðàë, àëñûí õàðàà, øèéäâýð, çºâëºìæ                        ãýñýí ¿íäñýí äºðâºí áº...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ      •	 “Øèéäâýð” õýìýýõ ãóòãààð áºëºã     Ǻâ øèéäâýð ãàðãàæ ÷àäâàë ÿìàð ÷ èõ ç¿éëèé...
ÒÝÐï¯Í ÁªËªÃ                            ÀÌÜÄÐÀË                   “Àìüäðàë ãýæ þó âý? ãýäãèéã ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ           ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ                                       ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ                            9
Àìüäðàë ¯íý öýíýòýé                                         -1-                   Í    ýãýí ã¿í óõààíòíààñ ãàéõàìøèã ãýæ þ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ      Áèäýíä ìºõºæ áîëîõ îëîí îëîí øàëòãààí áóé. Ãýâ÷  õ¿í òºðºëõòºí çóðãààí òýðáóìóóë...
áîë, ººð áóñàä æèæèãõýí ç¿éëýýñ øàëòãààëæ ÒÀ ýíý                åðòºíöºä òºðºõã¿é áàéæ áîëîõ áàéñààí. Õàðèí òà áèä        ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ                           -2-      Íýãýí àí÷èí çàëóó òýíãýð áàãàíàäñàí óóëñààð àâ  õè...
áóñäàä òààëàãäàõ áèø” ãýýä ò¿¿íèéã äàãóóëàí ¿¿ëýíä                òóëàì ìºíõ öàñò îðãèëûí äýýã¿¿ð íèñýâ.                  ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ      õýñýã íü äýìèé áàëàé ç¿éëä, áàãàã¿é õýñýã íü      ç¿ãýýð ñóóõàä çîðèóëàãäàæ, õàì...
Áàãø øèðýýíèé àðä î÷îîä: “Á¿õ ºäºð èéì                áàéäàãã¿é íü ÿìàð ãàéõàìøèãòàé âý !!!” ãýæ                õýëýýä õè÷...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ                           -3-      “Àìüäðàë áîë ºíãºðñºí öàã õóãàöàà áèø      áºãººä ...
“Àãóó ¿éëñèéã á¿òýýõýä àìüäðàë þóòàé                áîãèíîõîí, àòààðõàã÷äûí äóíä àìüäðàõàä                àìüäðàë þóòàé óð...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  Öàã õóãàöààíû õßçãààð...      “Àëò õîâîð ó÷ðààñ ¿íýòýé áàéäãèéí      àäèë, àìüäðàë ¿...
÷ ýðãýí èðýõã¿éãýýð îäîõ áîëíî. Öàã õóãàöàà õºðºí㺠               ìºíãº, ýðõ ìýäýë, áîëîâñðîëûí òºâøèí㺺ð ÿëãàõã¿é.     ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  øèéäâýð ãàðãàõóéö õýìæýýíä óõààðàí îéëãîäîãã¿é  áàéâ.      Ãàíöõàí îëäîõ çàëóó íàñàà...
áàéäàë ¿ðãýëæèëñýýð á¿òýí ñàð ºíãºðºâ.                    Íýãýí ºäºð áàãø:                    “Ìèíèé ýäãýðýõã¿é ºâ÷íèé íýð...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ      Òà îäîî í¿äýý àíü! òýãýýä äîòðîî íýã ãýæ  òîîëîîä í¿äýý íýý!      Òàíä ýíýõ¿¿ äà...
ÄÝÄ ÁªËªÃ                       ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ                   “Áè ¿íýí çºâ àëñûí õàðààã àìüäðàëäàà îëæ                àâàõ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ                                       ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ                           25
VISION-èéí òóõàé                   V    ISION íü äýëõèéí îëîí îðîíä àìüäðàëûí óòãà                        ó÷èð, ÷èã áàðèìò...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  ãýæ õóâààí, õàéð õàð õî¸ð ÿàãààä çýðýãöýí îðøäîã òóõàé  ýðãýö¿¿ëýõ áîëîâ÷ ÿã òîäîðõî...
“ÀËÑÛÍ        ÕÀÐÀÀ      õýìýýõ     àìüäðàëûí                óòãà ó÷èð, ¿íý öýíý, óëñ îðíû õºãæëèéã                òîäîðõî...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  çºâººð ýðýìáýëýí, ÷èã áàðèìòëàë, ¿íý öýíèéã òîãòîîæ,  õºòëºí àâ÷ ÿâäàã. Àìüäðàëûí ÷è...
Õàðàìñàëòàé íü áèäíèé àìüäðàë õýð óäààí                ¿ðãýëæèëñíýýð áèø ÿìàð áàéñíààð ë õýìæèãäýõ                áèëýý. Õ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  Àëñûí õàðàà áà çîðèëãî      À   ëñûí õàðàà, çîðèëãî õî¸ð àäèëõàí óó? ãýäýã          ...
çýðýã îëîí ÷óõàë ç¿éëèéã øèíýýð ñýòãýæ, çàðèìûã íü                çîõèîí á¿òýýæ ÷àäñàí íü ¿íýõýýð ãàéõàëòàé ñàíàãääàã.    ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  òàíüäàã ãýæ ¿çäýã. Çîðèëãûã õ¿í ººð÷èëæ, äàõèí òàâüæ  áîëäîã áîë àëñûí õàðàà íýã ë á...
Àëñûí õàðààãàà òàíèàã¿é áîë çîðèëãî ñèñòåìã¿é,                íýã íýãíèéõýý ñóóðü áîëæ ÷àääàãã¿é. Àëñûí õàðàà             ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  ǯðõýíä îðøèõ çªí áèëýã       “Òà ººðèéí àëñûí õàðààã çºâõºí ç¿ðõ      ñýòãýëèéíõýý ...
ìýò. Ãàíö õî¸ð í¿¿äëèéí ¿ð ä¿íã õàðæ òîãëîîìîíä                îðîëöñîí õ¿í èë¿¿ îëîí í¿¿äëèéí öààäàõûã õàðæ áóé          ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  áàãà áàãààð àëäàæ ýõëýäýã áºãººä äèéëýíõ íü àìüä  áàéõ áàòàëãààíûõàà òºëºº áóñäàä òà...
“Íàìàéã óó÷ëààðàé ýíý ¿íýõýýð ìèíèé áóðóó þì áàéíà.                Ìàðãààø òà á¿õýí áàéãóóëëàãûíõàà îðøóóëãûí ¸ñëîëä      ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ      ßã òýð ìº÷èä òýä äîòîîä ç¿ðõ ñýòãýëýý ¿õñýí ãýäãèéã  îéëãîæ, áàéãóóëëàãàà îðøóóë...
Èòãýë íàéäâàðààð èðýýä¯éã                õàðàõ òªñªªëªë.                Õààíà õ¿ðýõýý õàðàõã¿é áîë î÷èæ ÷àäàõã¿é.         ...
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ  àëäàõààñ èë¿¿ õýö¿¿ ç¿éë õ¿íèé àìüäðàëä õîâîð.      Õ¿í òºðºëõòºí îëîí çóóíû òóðøèä ...
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ

5,266

Published on

Таны хил хязгаарыг тэлнэ... "Интер ном" дэлгүүрийн 2006 оны хамгийн их борлуулалттай бүтээл.

Published in: Education
0 Comments
11 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
5,266
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
11
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Алсын хараа - Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ"

  1. 1. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ 1
  2. 2. Ëóâñàííàìñðàéí ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ Tàíû õèë õÿçãààðûã òýëíý… Òàâ äàõü õýâëýë 2
  3. 3. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ Çîõèîã÷ Ëóâñàííàìñðàéí ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ Õÿíàí òîõèîëäóóëñàí Áîëäûí ÒÓÓË Ýðõýì óíøèã÷ òàíä õýðýãòýé ãýæ ¿çâýë ýíý íîìûã àëü ÷ õýëáýðýýð àøèãëàõûã çîõèîã÷èéí ç¿ãýýñ çºâøººðºâ. 3
  4. 4. Óíøèã× òàíàà Õ ¿íèé õîðâîî õè÷íýýí óóäìûã õýëæ áàðøã¿é á¿õ ç¿éëä ÿìàð íýãýí óòãà ó÷èð, ó÷èã øàëòãààí, óÿëäàà õîëáîî, ¿íäýñ ñóóðü áàéõ àæýý. Õ¿ì¿¿ñèéí çàðèì íü áóñäàä íºëººëæ àìüäàðäàã áîë äèéëýíõ íü ºíººäðèéí õîîë, ìàðãààøèéí õýðýãöýýíèé òºëºº ç¿òãýõ àæ. Ýíý á¿õ ÿëãààòàé áàéäàëä ìýäýýæ îëîí ç¿éë íºëººëºõ áîëîâ÷ íèéòëýã ÿçãóóð íü àëñûí õàðàà (vision) ãýæ îëîí õ¿í ¿çæýý.Ë.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ Íýã ¿ãýýð õýëáýë àìüäðàëûí óòãà ó÷èð, àç æàðãàë, àìæèëò á¿òýýë, èòãýë íàéäâàð, õ¿ñýë òýì¿¿ëýë, ýð÷ õ¿÷, çîðèëãî çîðèëò, áóñäûí òºëººõ õàéð, õºãæèë äýâøèë ãýýä õ¿í òºðºëõòºí îëîí çóóíû òóðøèä õàéñààð èðñýí äààìàí õààëãàíóóäûí ò¿ëõ¿¿ð íü àëñûí õàðàà þì. Õîðâîîä öººõºí õ¿í ýíýõ¿¿ íóóöûí òóõàé ìýäýæ, õààëãàíóóäûã íýýõèéí òºëºº àìüäðàëàà çîðèóëäàã áºãººä ò¿¿õ òýäíèéã õîæèì àãóó õ¿ì¿¿ñ ãýæ äóðñàõ íü îëîíòàà. Õ¿í á¿õýí ÿìàð íýãýí àãóó ç¿éëèéã á¿òýýõýýð ýíý äýëõèéä èðäýã áèëýý. ×óõàìõ¿¿ íºãºº àëñûí õàðàà õýìýýõ ò¿ëõ¿¿ðèéã îëæ àâ÷ ÷àäñàí ýñýõýýñ àìüäðàë íü õýìæèãäýõ ýñýõ íü øàëòãààëäàã. Õàðèí ºíººäºð áèä ýíýõ¿¿ àìèí ÷óõàë ò¿ëõ¿¿ðèéí òóõàé ÿðèëöàõ áîëíî. Òà ýíý æèæèãõýí íîìûã äóóñòàë íü õè÷ýýíã¿éëýí óíøèæ, òóíãààí áîäîîä, øèéäâýð ãàðãàæ ÷àäàõ àâààñ ìàãàäã¿é àìüäðàëûíõàà àëñûí õàðààã îëæ, ç¿ðõ ñýòãýëèéí áîëîîä àìæèëò á¿òýýëèéíõýý îðîí çàé, õèë õÿçãààðàà òýëýõ áîëîìæòîé... Äýëõèéí îëîí îðîíä “Èâ¿¿ðèéí ÷óëóó”-òàé ç¿éðëýãäýí òºñººëºãääºã “àëñûí õàðàà”-íû òóõàé óíøèã÷ òàíòàé ÿðèëöàõ ÷èí ñýòãýë ºâºðëºí ýíýõ¿¿ íîìûã áè÷ëýý. Òàíüòàé òàíû äîòîîä åðòºíöòýé íîìîîðîî äàìæèí òàíèëöàõ õóâü òîõèîñîíä áè áàÿðòàé áàéíà. Õóðö îâîãò Ëóâñàííàìñðàéí Îþóí-Ýðäýíý 4
  5. 5. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ Òàëàðõàë 5 íàñ õ¿ðòëýý õýëä îðîîã¿é, òºðºëõèéí íîîìîé ìèíèéõýý òºëºº ººðèéí á¿õèé ë àìüäðàëàà çîðèóëñàí õàéðò ààâ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ Ñ.Ëóâñàííàìñðàé òàíûõàà öàãëàøã¿é à÷ëàëûã õ¿íäýòãýæ õ¿¿ íü òàíäàà ýíýõ¿¿ íîìîîðîî ñýòãýëèéí ñóâðàãà á¿òýýì¿é. 5
  6. 6. Àãóóëãà Ý íý íîì àìüäðàë, àëñûí õàðàà, øèéäâýð, çºâëºìæ ãýñýí ¿íäñýí äºðâºí áºë㺺ñ á¿ðäýíý. “Àìüäðàë” õýìýýõ òýðã¿¿í áºëºã -- Àìüäðàëûí óòãà ó÷èð, ¿íý öýíý áà öàã õóãàöààíû ìºí ÷àíàð;Ë.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ -- Õ¿í õîðâîîä èðýýä áóöàõ õóãàöààíäàà àìüäðàëûã ººäðºã, ¿íý öýíýòýéãýýð õàðæ ÷àäâàë ÿìàð ÷ áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëæ, þóã ÷ á¿òýýõ áîëîìæòîé òóõàé; -- àìüäðàëûí òóõàé áîäîë ýðãýö¿¿ëýë, õ¿ì¿¿ñèéí õýëñýí ¿ãñ, àìüäðàëä òîõèîëäñîí ñîíèðõîëòîé ò¿¿õ¿¿ä; • “Àëñûí õàðàà” õýìýýõ äýä áºëºã -- àìæèëòàíä õ¿ðñýí õóâü õ¿í áîëîí áàéãóóëëàãà, õºãæèí äýâæñýí óëñ îðíû ñýðãýí ìàíäëûí íóóö áîëñîí àëñûí õàðààíû ìºí ÷àíàð; -- ªºðèéí àëñûí õàðààãàà õýðõýí òàíèõ òóõàé ; -- Óðëàã ñî¸ë, íèéãýì óëñ òºð, áèçíåñ, ã¿í óõààíû ñàëáàðûíõàí àëñûí õàðààã õýðõýí îéëãîäîã òóõàé áîäîë ýðãýö¿¿ëýë; 6
  7. 7. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ • “Øèéäâýð” õýìýýõ ãóòãààð áºëºã Ǻâ øèéäâýð ãàðãàæ ÷àäâàë ÿìàð ÷ èõ ç¿éëèéã á¿òýýæ ÷àäíà; øèéäâýð ãàðãàõã¿é òýýíãýëçýõ àëñûí õàðààòàé óÿëäààã¿é øèéäýë ãàðãàâàë ÿìàð ÷ èõ áîëîìæ àøèãëàãäàõã¿é ºíãºð÷ áîëîõ òóõàé; Øèéäâýðèéí òóõàé ñîíèðõîëòîé ò¿¿õ, ºã¿¿ëýìæ, áîäîë ýðãýö¿¿ëýë, ò¿ëõ¿¿ð ¿ãñ; • “Ǻâëºìæ” õýìýýõ õàâñðàëò áºëºã ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ Àëñûí õàðààíû òºëºº àìüäðàëàà çîðèóëàõàä òàíü ñàíàæ ÿâàõàä èë¿¿äýõã¿é ãîìäîë, òºâëºðºë, àëòàí áàëàíñ çýðýã ñýäâ¿¿ä áîëîí ººðèé㺺 ÿìàð òàëáàðóóäàä ÷àäâàðæóóëàí õºãæ¿¿ëæ ÷àäâàë àìæèëòàíä õ¿ð÷ áîëîõ òóõàé ýíý áºë㺺ñ óíøèæ, õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæòîé. 7
  8. 8. ÒÝÐï¯Í ÁªËªÃ ÀÌÜÄÐÀË “Àìüäðàë ãýæ þó âý? ãýäãèéã ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ áàéõ çóóð òýð àëü õýäèéí ºíãºðºí îäæýý” “Àìüäðàë áîë óðñàí ºíãºð÷ áóé ëàà áèø,Ë.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ õàðèí àãøèí òºäèéä ãàðò ÷èíü áàðèãäàæ áóé øèäýò áàìáàð þì. Ò¿¿íèéã õýí íýãýíä äàìæóóëàí ºãºõººñºº ºìíº ÷àäàõ õýðýýðýý ä¿ðýëç¿¿ë” “Àëò õîâîð ó÷ðààñ ¿íýòýé áàéäãèéí àäèë, àìüäðàë ¿íýòýé ó÷ðààñ áîãèíîõîí áàéäàã” 8
  9. 9. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ 9
  10. 10. Àìüäðàë ¯íý öýíýòýé -1- Í ýãýí ã¿í óõààíòíààñ ãàéõàìøèã ãýæ þó âý? ãýæ àñóóõàä òýðýýð èíýýìñýãëýí íàð ìàíäàõ, íàð æàðãàõ ãýæ õàðèóëñàí ãýäýã. ¯íýõýýð ÷ äýëõèé íàðûã, ñàð äýëõèéã õè÷íýýí æèâàà æèë òîéðñîîð áàéíà. Ãýðýëò íàðàí óðüäûí àäèë èë÷ ãýðëýý õ¿í òºðºëõòºíä ò¿ãýýæ,Ë.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ õÿçãààðã¿é ñàíñàðûí óóäàìä òîîëøã¿é îëîí ãàðèã ýðõýñ ººð ººðèéí çàìààð ýìõ çàìáàðààòàé àÿëñààð ë… Íàðíû ãàðèãóóä àÿëàëûí çàìàà æààõàí ººð÷ëºõ òºäèéä ë ýíý äýëõèé àþóëä ó÷ðàõ áèëýý. Áèäíèé àìüäðàëûã òýòãýã÷ íàð øîî äºðâºëæèí á¿ð íü 130.000 ìîðèíû õ¿÷, íàéìàí öèëèíäðòýé 450 ìàøèíû õºäºëã¿¿ðèéí õ¿÷òýé òýíöýõ ýíåðãèéã òîãòìîë ÿëãàðóóëäàã. Íàð õýäèé õ¿÷òýé ÷ òýíãýðèéí çààäàñ, ñ¿¿í çàìûã á¿ðä¿¿ëäýã çóóí òýðáóì îääûí äîòîð íýã ë æèæèã õýñýãò íü òîîöîãääîã. Äýëõèé òýíõëýãýý ýðãýõ õóãàöààãàà õýäõýí ìèíóòàà𠺺ð÷ëºõºä áèä àìüäðàõ áîëîìæã¿é áîëíî ãýäýã. Áèäíèé àìüäðàí áóé äýëõèé çóðãààí èõ íàÿä òîíí (çóðãààãèéí äàðàà õîðèí òýãòýé) æèíòýé ãýæ òîîöîîëîãäñîí. Ýõ äýëõèé ìààíü åðòºíöèéí óóäàìä ÿã õîðèí ãóðâàí õýì õýëáèéí òîãòñîí áàéäàã. Ýíý õýëáèéëò æààõàí äóòóó ýñâýë æààõàí èë¿¿ áàéõàä ë óëèðëóóä ººð÷ëºãäºæ, òóéëóóäûí ìºñ õàéëæ, õóóðàé ãàçàð áàéõ ÿìàð ÷ áîëîìæã¿é áîëîõ áàéñàí. Õýäèéãýýð áºìáºðöºã ìààíü òýíõëýãýýðýý öàãò ìÿíãà çóðãààí çóóí êì, ºäºðò äº÷èí ìÿíãàí êì, æèëä àðâàí äºðâºí ñàÿ äºðâºí çóóí ìÿíãàí êì õóðäààð ñýíñ ìýò ýðãýäýã ÷ áèäíèé õýí ìààíü ÷ äýëõèéí òîéðîã çàìààñ øèäýãä÷èõäýãã¿é. 10
  11. 11. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ Áèäýíä ìºõºæ áîëîõ îëîí îëîí øàëòãààí áóé. Ãýâ÷ õ¿í òºðºëõòºí çóðãààí òýðáóìóóëàà ýõ äýëõèéíõýý ýëãýí äýýð ç¿ðõ ñýòãýëäýý ñàíñðûí óóäìààñ ÷ àãóó îðîí çàéã õ¿ñýë ìºðººä뺺𺺠á¿òýýæ, áèå áèåíäýý óòãà ó÷èð, àç æàðãàë, õàéð ñýòãýë áýëýãëýí àìüäàðñààð... Õ¿í áîëæ òºðºõ íü äýýø õàðóóëñàí òýâíý äýýð øóóäàé àðâàéã àñãàõàä òîãòîæ ¿ëäñýí ãàíöõàí øèðõýãòýé ä¿éöýõ¿éö õóâü òàâèëàí ãýëöäýã. Ýðòíèé Õ¿íí¿ óëñàä, õîæèì îäîîãîîñ 200 ãàðóé æèëèéí ºìíº Õÿòàäàä óëñàä õ¿íèé õóðóóíû õýý õýçýý ÷ äàâòàãäàõã¿é ãýäãèéã îëæ òîãòîîñîí ãýäýã. Ýíý íü ýðýí ñóðâàëæëàõ ¿éë àæèëëàãààíä òîìîîõîí äýâøëèéã ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ãàðãàñàí áàéäàã. Òýãâýë õóðóóíû õýý íü õ¿ðòýë ¿ë äàâòàãäàõ õ¿íèé äîòîîä åðòºíö, õ¿ñýë ìºðººäºë, õàéð ñýòãýë, ãîî ñàéõíû ìýäðýìæ èë¿¿ ãàéõàëòàé áàéõ íü ìýäýýæ. Òàíòàé àäèëõàí í¿äýýð åðòºíöèéã õàðäàã õ¿í áàéõã¿é, öààøèä ÷ áèé áîëîõã¿é. Óðñàæ áóé óñíààñ áèäíèé íýã íü õýí ÷ ñîíñîæ áàéãààã¿é àÿëãóóã, íºãºº íü ¿ë äàâòàãäàõ çóðàãëàëûã îëæ õàðäàã áèëýý. Ýíãèéí ç¿é òîãòëûã ãîî ñàéõàí áîëãîæ õàðíà ãýäýã õàðàãäàæ áóé ç¿éëýýñýý èë¿¿ ýðõýì þì. Ñýòãýë ñóäëàà÷ Äýéë Êàðíåãè: “Òà àç æàðãàëòàé áàéõûã õ¿ñâýë äýðãýäýõ õ¿ì¿¿ñýý ººðòýé㺺 àäèëõàí áîëãîõ ãýæ á¿¿ õè÷ýýãýýðýé” ãýæ õýëñýí ãýäýã. Õ¿í ººð ººð ó÷ðààñ ë áèå áèåíäýý õýðýãòýé áàéäàã ãýäýã îðã¿é ¿ã áèø ýý. Áèä äàâòàãäàøã¿é ºâºðìºö ó÷ðààñ ë àìüäðàë õýö¿¿ ÷ áàÿëàã áàéäàã. Õ¿í áîëæ òºðºõèéí òºëºº áèäíèé õýíáóãàé íü ÷ þó ÷ õèéæ ÷àäààã¿é þì. ªâºº ýìýý òàíü íýãýí ãàçàð òîìèëîãäîí î÷îîã¿é áîë, ààâ ýýæ õî¸ð ÷èíü òàíèëöààã¿é 11
  12. 12. áîë, ººð áóñàä æèæèãõýí ç¿éëýýñ øàëòãààëæ ÒÀ ýíý åðòºíöºä òºðºõã¿é áàéæ áîëîõ áàéñààí. Õàðèí òà áèä ºíººäºð õ¿í òºðºëõòíèé íýã õýñýã áîëæ ººðèéí ºâºðìºö íàìòðûã á¿òýýæ ÿâíà ãýäýã íýã ë óòãà ó÷èðòàé. Äýëõèéí òîìîîõîí êîðïîðàöèéí çàõèðàë òåõíèêèéí øèíý÷ëýë õèéñýí òàëààðàà õýâëýëèéí áàãà õóðàë õèéëãýæ: “Ýíýõ¿¿ øèíý÷ëýë áîë õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí øèëäýã äýâøèë áîëëîî. Áèä îäîî þóã ÷ õèéæ á¿òýýõýä áýëýí ãýæ áàõàðõàí õýëæýý” Óäààí ¿ðãýëæèëñýí àëãà òàøèëò íàìäñàíû äàðàà õ¿¿õäèéí ñîíèíûã òºëººëºí îðîëöîæ áàéñàí áÿöõàíË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ õ¿¿: “Òýãâýë òàíàé ¿éëäâýð ãàíöõàí øèðõýã àìüä àëòàí çàãàñ õèéæ ÷àäàõ óó?” ãýæ àñóóñàí ãýäýã. Õ¿íèé àìüäðàëûí ¿íý öýíèéí òóõàé Áóðõàí áàãøèéí ñóðãààëä “Çàìáóóëèí õîðâîîä õ¿ì¿¿í áîëæ òºðíº ãýäýã äýëõèéä äýýä òºðëèéã îëæ áóé ç¿éë” ãýæ ¿çäýã áîë Áèáëèéí ñóäàðò “Òà åðòºíöèéí ñóóðèàñ ÷ ºìíº ¿íý öýíýòýéãýýð òºëºâëºãäñºí” ãýæ áè÷èãäñýí áàéäàã àæýý. Õîðâîîä õ¿í áîëîí òºðæ, çîâëîí áà æàðãàëûí ìºí ÷àíàðûã õàéí àìüäðàõ íü åðòºíöèéí ãàéõàìøèã ãýæ íýðëýãäñýí áàðèëãà, ã¿¿ð, öàìõàã, õýðýì, õýäýí ñàÿàðàà ¿éëäâýðëýãääýã Áåíö, Õàììåð ìàøèíààñ õàâüã¿é èë¿¿ ãàéõàìøèãòàé áèëýý. Õ¿ì¿¿ñ àìüäðàëûíõàà ìºí ÷àíàðûã òàíèõûí òºëºº õè÷ýýæ, îëîí ¿çýë áîäîë, óðñãàë ÷èãëýëèéã ãàðãàñàí áºãººä õàìòäàà ôèëîñîôè õýìýýí íýðëýñýí áàéäàã. Ýíý á¿õíýýñ ñóäëàæ, îþóíû åðòºíöºä á¿òýýí áóé áîëãîñîí á¿õíèéã íü ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ òóñàì õ¿í ç¿ãýýð ë áè÷íýýñ ¿¿ññýí áèîëîãèéí àìüòàí áèø ãýæ áîäîãääîã þì. 12
  13. 13. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ -2- Íýãýí àí÷èí çàëóó òýíãýð áàãàíàäñàí óóëñààð àâ õèéæ ÿâààä ãýíýò õàëüòèðàí óíàõäàà á¿ðãýäèéí ¿¿ðýíä áàéñàí ºíäºãíèé íýãýýñ áóñäûã íü õàãàë÷èõàæ. ¯ëäñýí ºíäãèéã ýõ á¿ðãýä ãîëîõ òóë áîëãîîìæòîé àâ÷èð÷ òàõèàíû ñàðàâ÷èíä õèéãýýä ýõ òàõèàãààð äàðóóëæýý. Öàã õóãàöàà óðñàí îäîæ, íýã ë ºã뺺 áÿöõàí á¿ðãýäèéí äýãäýýõýé, òàõèàíóóäûí äóíä í¿äýý íýýâ. Áóñàä äýãäýýõýéí àäèë òýð áóäàà òîíøèæ, àìüäðàëûí óòãà ó÷ðûí òóõàé òàõèà ýýæýýñýý ñóðàëöäàã áàéâ. “ªíäºã ãàðãàæ òàõèà áîëãîõ, àëäàà áàãà ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ãàðãàæ ýçýääýý òààëàãäàõ íü õàìãèéí ÷óõàë“ ãýæ òàõèà ýýæ çààâàð÷èëíà. Á¿ãä ò¿¿íèé ¿ãèéã àíõààðàëòàé ñîíñîæ, õè÷ýýíã¿éëýí õºäºëìºðëºíº. Ǻâõºí íýã ë äýãäýýõýé ÿàæ ÷ õè÷ýýãýýä îëèãòîé ¿ð ä¿íä õ¿ðñýíã¿é. Áóñàä íü ò¿¿íèéã: “Öàðàé ìóóòàé, çàëõóó, õàìãèéí èõ èääýã” ãýæ àä ¿çäýã áàéâ. Õîíîã õóãàöàà ºíãºð÷ òàõèàíóóäûí õýâèéí àìüäðàë ¿ðãýëæèëñýýð... Íýãýí ºã뺺 òàõèàíóóä áóäàà òîíøèæ áàéòàë òîì ¿¿ë ãàð÷ èðýí ýðãýí òîéðîí õàðàíõóé áîëîâ. Äýãäýýõýéí¿¿ä àéí ñàíäàð÷, ýýæ ð¿¿ãýý ÿàðàí ã¿éöãýýëýý. Õàðèí öàðàé ìóóò äýýøýý ñàíàìñàðã¿é õàðàõäàà ýíý áîë ¿¿ë áèø õàðèí àñàð òîì øóâóó áîëîõûã ìýäýâ. Ò¿¿íèé æèæèãõýí ç¿ðõ õ¿÷òýé áóëãèëàí öîõèëæ, åð áóñûí òîì øóâóóíû èä áàõûã ãàéõàí áèøðýâ. Á¿ðãýä ýðãýëäñýýð ò¿¿íèé õàæóóä áóóãààä ò¿¿íýýñ òàõèàíû ñàðàâ÷èíä þó õèéæ áàéãààã íü àñóóæýý. Äýãäýýõýé óéëàãíàí ººðèéí á¿òýëã¿éòëèéí òóõàé ÿðüæ, õàìãèéí àçã¿é òàõèà ãýäýãòýý ãóòàð÷ ÿâäãàà õýëýâ. Á¿ðãýä èíýýìñýãëýí: “×È òàõèà áèø ó÷ðààñ ë òýð. ×èíèé àìüäðàëûí óòãà ó÷èð çºâõºí ºíäºã ãàðãàæ, 13
  14. 14. áóñäàä òààëàãäàõ áèø” ãýýä ò¿¿íèéã äàãóóëàí ¿¿ëýíä òóëàì ìºíõ öàñò îðãèëûí äýýã¿¿ð íèñýâ. Äýãäýýõýé ºíººã õ¿ðòýë àìüäàðñàí ñàðàâ÷, ºíäºð óóëñ, ºðãºí ìºðíèé äýýã¿¿ð íèñýõäýý åðòºíö ò¿¿íèé ñýòãýæ áàéñíààñ õàâüã¿é óóäìûã îéëãîæýý. Á¿ðãýä ò¿¿íä õýðõýí àãààð ñºðºí íèñýõèéã, æèã¿¿ðýý àøèãëàí àãààðò òîãòîõûã, ãýíýò øóìáàí èäýø õîîëîî ø¿¿ðýõèéã çààæ ºãººä “Îäîî ×È àìüäðàëûíõàà æèíõýíý óòãà ó÷ðûí äàãóó àìüäàð, á¿¿ð õîë íèñ” ãýæ õýëæýý. Õ¿í á¿õýí ýíý õîðâîîä ÿìàð íýãýí àãóó ç¿éëèéã á¿òýýõýýð óòãà ó÷èðòàé èðäýã ÷ îëîíõè íü ýíý ç¿éëèéãË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ ìýäýõã¿é òººðºëäñººð ººðòºº áóé áîëîìæ, àâüÿàñ áèëãýý àøèãëàæ ÷àäàëã¿éãýýð áóöäàã. Àäèëõàí öàã õóãàöààíä àìüäàð÷ áóé àòëàà çàðèì íü ò¿¿õèéã á¿òýýæ, ¿ëäñýí íü òýäíèéã õàðæ àìüäðàõàä ìýäýýæ îëîí ç¿éë íºëººëºõ áîëîâ÷ àìüäðàëûã õýðõýí õàðæ, õ¿ëýýí àâ÷ áàéãààãààñ íýæãýýä íü øàëòãààëíà. Àÿãàíä áóé äóíäóóð óñûã ä¿¿ðýí ãýæ õàðàõ õ¿í áàéõàä õîîñîí ãýæ õàðàõ ÷ õ¿í áàéäàã. Ýðòíèé Ðîìûí ã¿í óõààíòàí Ñåíåêà àìüäðàëûã òóéëûí çîðèëãîã¿é, ººäðºã áóñààð õàðâàë þóíä õ¿ðýõ òóõàé îëîíòàà ñóðãàñàí áàéäàã. Ýíý òóõàé ò¿¿íèé ñóðãàñàí ãóðâàí àëäàðòàé ¿ã áàéäàã íü: “Çîðèëãîã¿é. Àìüäðàëàà ÿã ë ãîëûí óñàíä õºâæ áóé ºâñ ìýò ºíãºðººäºã õ¿ì¿¿ñ áèé. Òýä ººðñ人 ÿâäàãã¿é, õàðèí òýäíèéã 纺âºðëºäºã þì” “Àìüäðàë ãýæ þó âý? ãýäãèéã ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ áàéõ çóóð òýð àëü õýäèéí ºíãºðºí îäæýý”. “Ýðãýýä õàðàõ þì áîë àìüäðàëûí èõýíõ 14
  15. 15. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ õýñýã íü äýìèé áàëàé ç¿éëä, áàãàã¿é õýñýã íü ç¿ãýýð ñóóõàä çîðèóëàãäàæ, õàìãèéí ÷óõàë ç¿éëä åðººñºº çàðöóóëàãäààã¿é áàéäàã” çýðýã áºë㺺. Ýíý ãóðâàí ¿ã á¿ãäýýðýý ë òóéëûí ãàøóóí ñîíñîãäîæ áàéãàà áèç. Áèä ººäðºã áóñ ¿çëýýð åðòºíöèéã õàðæ, çîðèëãî, õ¿ñýë òýì¿¿ëýëã¿éãýýð öàã õóãàöààã ºíãºðººâºë ãîëûí óñàíä õàÿãäñàí ºâñ ìýò ¿íý öýíýã¿éãýýð àìüäàð÷, á¿õ ç¿éë ºíãºðñºí õîéíî õàðàìñàæ áîëçîøã¿é ãýäãèéã òýðýýð õýëæýý. Õ¿í õî¸ð àìüäðàõã¿é àòàë, ãàíö ÷ àìüäàð÷ ÷àäàõã¿é õ¿í áàñ áàéõ þì äàà ãýæ íýãýí ã¿í óõààíòàí óóëãà àëäñàí áàéäàã íü áàñ ë áîäóóøòàé. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ Õàðèí Àíãëèéí çîõèîë÷ Áåðíàðä Øîó: “Àìüäðàë áîë øàòàí óðñàæ áóé ëàà áèø, õàðèí àãøèí òºäèéä ãàðò ÷èíü áàðèãäàæ áóé øèäýò áàìáàð þì. Ò¿¿íèéã õýí íýãýíä äàìæóóëàí ºãºõººñºº ºìíº ÷àäàõ õýðýýðýý ä¿ðýëç¿¿ë” ãýæ õýëñýí áàéäàã. Òýðýýð ýíý ¿ãýýðýý ººäðºã ¿çëèéí òóõàé ñóðãàñàí áºãººä õàìãèéí äýýä õýìæ¿¿ðýýð àìüäàð÷, ººðòºº áóé á¿õèé ë áîëîìæèéã õàìãèéí ñàéíààð àøèãëàõûã óðèàëñàí áàéíà. Á¿õ ç¿éëèéã ãàéõàìøèãòàé ãýæ õýëäýã íýãýí áàãø áàéæýý. Ò¿¿íèéã îþóòíóóä íü “ãàéõàìøèãòàí” ãýæ õî÷èëäîã áàéâ. Íýã óäàà áàãø õè÷ýýëýý çààõààð èðæ ÿâàõ çàìä ìàøèí íü ýâäýð÷ýý. Õýäèéãýýð ààäàð öóòãàæ áàéñàí ÷ òýðýýð îþóòíóóä óðóóãàà ÿàðàí ã¿éñýýð àíãèä îðîâ. Óñ äóññàí á¿ðõ ìàëãàé, íîðæ ã¿éöñýí öóâàà áàðüñààð øèðýýíèéõýý ç¿ã ààæèìõàí àëõëàà. Îþóòíóóä õîîðîíäîî õàðö ñîëèëöîí èíýýëäýæ, îäîî ãàéõàìøèãòàé ãýæ õýëýõèéã íü õàðàõ þìñàí ãýñýí áàéäàëòàé æèã æóã õèéëöýæ áàéâ. 15
  16. 16. Áàãø øèðýýíèé àðä î÷îîä: “Á¿õ ºäºð èéì áàéäàãã¿é íü ÿìàð ãàéõàìøèãòàé âý !!!” ãýæ õýëýýä õè÷ýýëäýý îðæýý. Ýíý áàãø íºõöºë áàéäëààñ ¿ë øàëòãààëàí á¿õ ç¿éëèéã ººäðºãººð õàðæ ñóðñíûã áèä õàðæ áàéíà. Õàðààã¿é õ¿ì¿¿ñèéí òºëººõ äýëõèéí òîìîîõîí õîëáîîã áàéãóóëñàí Õåëëåí Êýéëýð ãýã÷ ýìýãòýéí áýðõøýýë òýìöëèéí òóõàé ºã¿¿ëñýí “Ìèíèé àìüäðàëûí ò¿¿õ” íýðòýé íîì íàäàä ìàðòàãäàøã¿é ñýòãýãäýë ¿ëäýýñýí þì. Òýðýýð òºðºëõèéí áèå ñóëòàé áàéñàí áºãººä äîëîîõîí íàñàíäàà õàðààã¿é, ñîíñãîëã¿é áîëæýý.Ë.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ Õàðàõã¿é, ñîíñîõã¿é ó÷èð òýðýýð ýíãèéí õ¿ì¿¿ñèéí ìýäýðäãýýñ îãò ººð îð÷èíä àìüäàð÷ áàéñàí áîëîâ÷ ººðèé㺺 äàé÷ëàí, óäòàë õè÷ýýñíèé ¿ð ä¿íä óñàíä ãàðàà ä¿ðæ óñíû òóõàé, ãàçàðò ãàðàà õ¿ðãýí ãàçðûí òóõàé îéëãîæ, àìíû õºäºë㺺í òýìòðýí ÿðüæ ñóð÷ýý. Ýõýíäýý ò¿¿íèé ÿðèàã õ¿ì¿¿ñ ñàéí îéëãîäîãã¿é áàéñàí áîëîâ÷ óéãàã¿é îðîëäñîîð ôðàíö, ëàòèí, ãåðìàí õýëèéã äîõèîãîîð ýçýìøèæ àìüäðàëûíõàà òóðøèä 39 îðíîîð àÿëàí, îëîí õ¿ì¿¿íëýãèéí áàéãóóëëàãàä ñàíõ¿¿æèëò îëîõîä íü òóñëàæ, 12 íîì áè÷ñýíýýñ, 2 íîì íü äýëõèéí øèëäýã íîìîîð øàëãàð÷ áàéâ. Òýðýýð: “Õýäèéãýýð áè îð÷ëîí åðòºíöèéã æèíõýíýýð íü õàðæ ÷àäàõã¿é ÷ ç¿ðõ ñýòãýëäýý àç æàðãàëàà á¿òýýæ ÷àäñàí” ãýæ õýëñýí áàéäàã. Àìüäðàëûã ººäðºãººð õàðæ ÷àäâàë ãàëò áàìáàð, ººíòºã÷ëºí õàðâàë áýðõøýýëýýð ä¿¿ðñýí òýíãèñ áàéõ áîëíî. Áè òàíûã ýíýõ¿¿ ¿íý öýíýòýé àìüäðàëàà ãàëò áàìáàð ãýæ õàðàí, äóíäóóð óñòàé àÿãûã õàãàñ íü ä¿¿ðýí áàéíà, èðýýä¿éä òàëûã íü ä¿¿ðãýíý ãýñýí èòãýë íàéäâàðòàé àìüäðààñàé ãýæ õ¿ñ÷ áàéíà. 16
  17. 17. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ -3- “Àìüäðàë áîë ºíãºðñºí öàã õóãàöàà áèø áºãººä çºâõºí äóðñàãäàí ¿ëäñýí òýð ë õýñýã þì”. Îðîñûí çîõèîë÷ Ïåòð Ïàâëåíêî. Ýíý ¿ãýýðýý òýðýýð óòãà ó÷èðòàé àìüäðàë áà àìüä áàéõûí ÿëãààã ãàðãàõûã õ¿ññýí áèç ýý. Óòãà ó÷èðòàé àìüäàð÷ ÷àäñàí ìº÷ á¿õýí äóðñàìæ, ò¿¿õèéã áýëýãëýäýã áºãººä õîæèì íü áàÿð áàõäëûã òºð¿¿ëæ áàéäàã. Õàðèí óðñãàë äàãàí çîðèëãî, õ¿ñýë òýì¿¿ëýë, àëñûí õàðààã¿é ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ àìüäðàõ íü ç¿ãýýð àìüä áàéãàà õýëáýð þì. Çîðèëãîã¿é àìüäàðíà ãýäýã ¿íýíäýý àìüäàð÷ áàéãàà áóñ õàðèí àñàð óäààí ¿õýæ áàéíà ãýæ òóí ÷ ãàéõàëòàé îëæ õýëñýí ç¿éðëýë ñàíàãääàã. Õ¿ì¿¿ñ äóíä ñóðãóóëüä çàãíóóëæ áàéñàí ¿åý, ìºí㺺ð äóòàãäñàí îþóòàí íàñàà ¿íýõýýð ñàéõàí áàéñàí ø¿¿ õýìýýí äóðñàõ äóðòàé áàéäàã íü àìüäðàëä íü îëîí äóðñàìæ ¿ëäýýñýí ó÷ðààñ ë òýð. Óäààí õóãàöàà ºíãºðñºí ÷ äóðñàãäàõ ç¿éë áàãà ¿ëäýýñýí àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéã õ¿ì¿¿ñ ººð÷ëºõèéã õ¿ñäýã ó÷ðààñ ðîìàíòèê êèíî ¿çýæ, àäàë ÿâäàëòàé íîì çîõèîë óíøèõ äóðòàé áàéäàã áèç ýý. Òýðáóìòíóóäûí õàìãèéí àéäàã ç¿éë íü ìàðòàãäàõ ó÷ðààñ òýä õàíäèâ ºðãºäºã ãýäýã ¸ãò ¿ã áàéäàã íü ÷ ¿¿íòýé õîëáîîòîé. Ãýâ÷ àìüäðàë ñàéõíààð äóðñàãäàí ¿ëäýõ ãàíö õî¸ðõîí õîðìîîñ èë¿¿ ¿íý öýíýòýé áèëýý. Óòãà ó÷èðòàé àìüäðàõ áîëîí ç¿ãýýð ë óðñãàëààðàà àìüä áàéõ ãýñýí äýýð äóðüäàãäñàí õî¸ð îéëãîëòûã çààãëàäàã ÷óõàë ç¿éë íü áèäíèé ÿðèëöàõ òóéëûí çîðèëãî, àëñûí õàðàà þì. Áèäíèé àìüäðàë çºâõºí äóðñàìæ ¿ëäýýõýä áóñ ò¿¿õ á¿òýýõýä çîðèóëàãäàõ ¸ñòîé. 17
  18. 18. “Àãóó ¿éëñèéã á¿òýýõýä àìüäðàë þóòàé áîãèíîõîí, àòààðõàã÷äûí äóíä àìüäðàõàä àìüäðàë þóòàé óðò” õýìýýí áèëã¿¿í íîì÷ Á.Ðåí÷èí ãóàé íýãýíòýý àéëäñàí áàéäàã. Àëñûí õàðàà, òóéëûí çîðèëãîòîé àìüäàðñàí õ¿ì¿¿ñ çºâõºí ººðòºº òºäèéã¿é õ¿ì¿¿ñò äóðñàìæ, ò¿¿õèéã ¿ëäýýäýã íü ãàéõàìøèãòàé. Òýðýýð äàÿàð÷ëàãäààã¿é, òåõíèê õºã溺ã¿é öàã ¿åä ÷ àðàâ ãàðóé îðíû õýëèéã ñóäëàí ýçýìøèæ, ¿çýë ñóðòàëæñàí íèéãýìä ÷ ººðèéí àãóó á¿òýýë¿¿äýý òóóðâèí ¿ëäýýæ ÷àäñàí áàéäàã. Àìüäðàë ãýäýã óðòààñ óðò îëñîí ã¿¿ð ìýò. Çàðèì ¿åäË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ ìàø íàðèéõàí, òàñðàõ øàõñàí ãèøã¿¿ðèéí äîîãóóð õºëã¿é àíãàë õàðëàí õàðàãääàã áîë çàðèìäàà àëòàí ãóðãàëäàé æèðãýñýí öýöýãò íóãûí äýýã¿¿ð ýíýõ¿¿ ã¿¿ðýýð àëõàæ ÿâàõàä õýçýý ÷ íóðàøã¿é ìýò ñýòãýãäýë òºðíº. ÿ¿ð ààëçíû òîð ëóãàà àäèë àëõàì òóòàìä ñàëààëàõ òóë õààãóóð ÿâàõàà ¿ðãýëæ øèéäýõ õýðýãòýé áîëíî. Ãàíöõàí àëòàí ä¿ðýì íü ÿâñàí ãàçðàà ýðãýí õàðæ áîëîõ ÷ áóöàæ ÿâàõ áîëîìæã¿é. Íýãýíò áóöàõ áîëîìæã¿é ã¿¿ðýýð àëõàæ ÿâààãààñ õîéø ºíººäðèéí àëõàì á¿ð ìàðãààøèéí õ¿ðýõ ãàçðûí ñóóðü áîëæ, ýðãýí õàðàõàä ñàéõàí äóðñàìæ, ñàéí ò¿¿õèéã ¿ëäýýñýí áàéõ íü ÷óõàë. ×èí õ¿ñýë, òóéëûí çîðèëãî, àëñûí õàðààãàà àëü áîëîõ õóðäàí îëæ, ç¿ðõ ñýòãýëäýý õ¿ëýýí àâ÷ ÷àäâàë, îëîí ñàëàà çàìûí àëü íü çºâ ýñýõèéã çààõ ëóóæèíã îëæ áàéãààòàé àãààð íýã áèëýý. Àìüäðàëûí òóõàé äýýð äóðüäàãäñàí ºã¿¿ëýìæ, áîäîë ýðãýö¿¿ëëèéí çàðèìòàé íü òà ñàíàà íèéëýõã¿é áàéæ áîëíî. Ãàãöõ¿¿ õ¿íèé àìüäðàë áîë ñàíàìñàðã¿é òîõèîëäîë áèø óòãà ó÷èð, ¿íý öýíýòýé ãýäãèéã îéëãîõ íü á¿õèé ë õ¿íä òóéëààñ ÷óõàë áºãººä àëñûí õàðààíû ìºí ÷àíàðûã òàíèõ ¿íäñýí ñóóðü áîëíî. Òàíû àìüäðàë óòãà ó÷èð, ¿íý öýíýòýé. 18
  19. 19. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ Öàã õóãàöààíû õßçãààð... “Àëò õîâîð ó÷ðààñ ¿íýòýé áàéäãèéí àäèë, àìüäðàë ¿íýòýé ó÷ðààñ áîãèíîõîí áàéäàã”. Àìüäðàë ¿íýõýýð ¿íý öýíýòýé ó÷ðààñ ë áîãèíîõîí áàéäàã áèç ýý. Áèä ÿäàõäàà íýã çóóíûã á¿òýí ¿çýõ áàòàëãààòàéñàí áîë ýíý ñýäâèéã îãò õºíäºõã¿é îðõèæ áîëîõ áàéëàà. Õàðàìñàëòàé íü õ¿íèé àìüäðàë òèéì ÷ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ óðò áèø àæãóó. Õ¿í òºðºëõòºí îëîí ç¿éëèéã ñýòãýæ, á¿òýýæ, õºãæ¿¿ëæ ÷àäñàí ÷ öàã õóãàöààíû ìºíõèéí õ¿ðäèéã çîãñîîæ ýñ ÷àäæýý. Õààí ×èíãèñ: ªðëºã ñàéäóóääàà ñóìíû ÷èíü çýâ, õ¿ëãèéí ÷èíü òóóðàé õ¿ðýõ ãàçðûã ÷è àâñóãàé õýìýýí çàðëèãäàí äàÿí äýëõèéä õÿçãààðã¿é ñ¿ð õ¿÷ýý õàðóóëæ áàéõ ¿åäýý åðòºíö äàõèíûã íýãýí òóãèéí äîð íýãòãýõ ¿éë õýðãýý ã¿éöýýõýä áèå íü õ¿ðýõã¿é áîëîõóéä íýãýí ç¿éëýýñ èõýä ýìýýñýí áàéäàã. Òýðáýýð èõ íîìûí õ¿ì¿í ×àí ×óí Ðàø áóìáûã çàëæ àìüäðàë óðòàñãàõ ìºíõèéí ðàøààí ãýðýëò íàðíû äîð áàéäàã ýñýõèéã àñóóäàã. ×àí ×óí Ðàø: “ßâñàí ãàçàð, ñîíññîí ç¿éë îëîí áîëîâ÷ àìüäðàëûã òàñëàã÷ ðàøààíûã õàðñíààñ áèø, àìüäðàë ºãºõ ðàøààíûã ºíºº õýð íü îëñîíã¿é” ãýæ õàðèóëäàã íýãýí ò¿¿õèéã áèä ìýäíý. Õ¿ì¿¿ñ öàã õóãàöàà óðñàí ºíãºð÷ áàéíà ãýæ îëîíòàà ÿðüäàã ÷ ¿íýíäýý öàã õóãàöààí äîòîð áèä ë ººðñ人 óðñàí ºíãºðäºã ãýäýã ¿íýí áèëýý. ªâºã äýýäñèéí ¿åèéã îðõèæ, ñàÿõàí áèäýí äýýð èíýýìñýãëýí èðñýí öàã õóãàöàà òóí óäàëã¿é áèäíèéã îðõèí, øèíý ¿åèéã òîñîõîîð õýçýý 19
  20. 20. ÷ ýðãýí èðýõã¿éãýýð îäîõ áîëíî. Öàã õóãàöàà õºðºí㺠ìºíãº, ýðõ ìýäýë, áîëîâñðîëûí òºâøèí㺺ð ÿëãàõã¿é. Áèä çàëóó íàñûã äóóñàõã¿é þì øèã áîäîæ, äýíä¿¿ ò¿ð çóóðûí ç¿éëèéí òºëºº çîðèóëäàã íü ¿íýí. Õàðàìñàëòàé íü ýíý áîãèíîõîí õóãàöàà õýðõýí ºíãºðºõººñ åðòºíöèéã õýðõýí òàíüæ, àìüäðàëûí ¿çýë áàðèìòëàëàà òîãòîîõ, èðýýä¿éä õýí áîëæ, þóã á¿òýýõ ãýýä îëîí ÷óõàë ç¿éëñ øàëòãààëäàã. Õ¿í íàñàí áóóðàé áîëîîä èäýð ¿åäýý á¿òýýñýí ç¿éë, ºíãºð¿¿ëñýí öàã õóãàöààíûõàà ÷àíàð, ¿ð ä¿íãýýð áàõàðõàõ íü õ¿í áîëæ òºðñºí óòãà ó÷ðûí ÷óõàë õýñýãË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ áîëäîã áèëýý. Åðººñ àìüäðàëûí ñ¿¿ë÷èéí õîðìóóä ýõýí ¿åèéí çóãààòàé àìüäðàëààñ èë¿¿ ÷óõàë áºãººä ñ¿¿ë÷èéí õîðîì õýðõýí ºíãºðºõ íü ºíººäðèéí ñýòãýí áîäîæ, ¿éëäýí õèéæ áóé ç¿éëñýýñ èõýä õàìààðíà. “Õ¿í ãýäýã õà÷èí àìüòàí ø¿¿. Ýä õºðºí㺠íü àëäàæ ¿ðýãäýõýä ãîìîðõîæ áàéõ àòëàà àìüäðàëûíõ íü õóãàöàà óðñàí ºíãºð÷ áàéõàä àæèãã¿é àëõàæ ÿâàõ þì” õýìýýí Àðìåíèé åâðåé ãàðàëòàé ò¿¿õ ñóäëàà÷ À.Ôàðàæ ãàéõøèðñàí áàéäàã. Õàðàìñàëòàé íü îëîí õ¿í öàã õóãàöààã òóéëûí çîðèëãî, àëñûí õàðààíû òºëºº áóñ, òóõàéí öàãèéí òààëàìæòàé áàéäëûí òºëºº çàðöóóëàõ íü ýëáýã. Àìüäðàëàà ò¿¿õèéí õóóäñàíä ìºíõºëñºí õ¿ì¿¿ñò àæèãëàãääàã íèéòëýã íýã ç¿éë áîë öàã õóãàöààã òóéëûí çîðèëãî, àëñûí õàðààíûõàà òºëºº çîðèóëæ, äóð õ¿ñëýý õÿçãààðëàæ ÷àäñàíä îðøäîã. Áè îþóòàí áàéõäàà öàã õóãàöààã ºíãºðºõã¿é ìýòýýð ë òºñººëäºã íýãýí áàéëàà. Îëîí õ¿í öàã õóãàöààã ¿ð ä¿íòýé ºíãºð¿¿ëýõ íü ÷óõàë òóõàé çºâëºäºã áàéâ. ¯íýí ç¿éë õýëæ áàéãàà íü ýðãýëçýýã¿é ÷ ººðèéí àìüäðàëäàà 20
  21. 21. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ øèéäâýð ãàðãàõóéö õýìæýýíä óõààðàí îéëãîäîãã¿é áàéâ. Ãàíöõàí îëäîõ çàëóó íàñàà íàðãèæ, öýíãýõã¿éãýýð ºíãºðººíº ãýäýã äýíä¿¿ óéòãàðòàé ãýäýãòýé ñàíàë íèéëäýã áàéñàí. Äóóëèì ýíýõýí õîðâîîä ìºíõ àìüäðàõã¿éãýýñ õîéø. Äóðëàë äàðñ õî¸ðã¿éãýýð íàñûã ýëýýâýë í¿ãýëòýé. ̺íãºí ñàðòàé îð÷ëîíã öºìººðºº ë îðõèõîîñ õîéø. ̺íõðºõ ýñýõèéí òóõàé áîäîæ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ñóóõ íü èë¿¿òýé. ãýñýí ÿðóó íàéðàã÷, ã¿í óõààíòàí Îìàð Õàéÿàìûí ø¿ëãèéí ìºð íýãýí ¿åèéí ìèíèé àìüäðàëûí ¿íäñýí óðèà áàéëàà. Öàã õóãàöààíäàà èõýä õàðàì áîëîõîä íýãýí ò¿¿õ íàäàä íèëýýäã¿é íºëºº ¿ç¿¿ëñýí þì. Èõ ñóðãóóëèéí íýã áàãø áàéæýý. Òýðýýð îþóòíóóääàà ¿ðãýëæ ë öàã õóãàöàà ¿íý öýíýòýé ãýæ ÿðüäàã áàéñàí ÷ îþóòíóóä íü òºäèéëºí îéøîîäã¿é áàéâ. ...Òýðýýð íýã ºäºð ëåêö óíøèæ áàéãààä ãýíýò õîîëîéãîî çàíãèðóóëàí: “Áè òà íàðò íýã ç¿éëèéã õýëüå. Õýçýý ÷ ýäãýðýõã¿é ºâ÷èí òóññàíàà áè ñàÿõàí ìýäñýí. Õîðîì õîðìîîð òà á¿õíýýñýý õîëäîæ áàéíà” ãýæýý. Îþóòíóóä öî÷èðäîæ, áèå áèå ð¿¿ãýý õàðö ñîëèëöîâ. Õè÷ýýëèéí äàðàà îõèäóóä óéëàëäàæ, çàëóó÷óóä íýã äîð öóãëàí õºìñºã àòèðóóëàí ã¿í áîäîëä äàðàãäæýý. Çàðèì ñýðãýëýí íýã íü àëü õýäèéí õîðò õàâäàð ãýýä îíîøèë÷èõñîí ìºí㺠öóãëóóëàõ òóõàé ÿðüæ ÿâàâ. Þóòàé ÷ òýð ºäðººñ õîéø óóð àìüñãàë íýã ë ñîíèí áîëæýý. Òýðýýð îþóòíóóääàà äàõèí þó ÷ ÿðüñàíã¿é. Ýíý 21
  22. 22. áàéäàë ¿ðãýëæèëñýýð á¿òýí ñàð ºíãºðºâ. Íýãýí ºäºð áàãø: “Ìèíèé ýäãýðýõã¿é ºâ÷íèé íýð áîë ÖÀà ÕÓÃÀÖÀÀ þì. Áèäíèé õîðâîîä àìüäðàõ õóãàöàà õîðîì õîðìîîð áàãàñ÷ áàéíà. ßìàð ÷ ýì õýðýãëýýä ýíý ºâ÷èí ýäãýðýõã¿é ó÷ðààñ àìüäðàëûíõàà ãàíö ìº÷èéã ÷ ãýñýí óòãà ó÷èðòàéãààð ºíãºð¿¿ëöãýýå” ãýýä öàã õóãàöàà ¿íý öýíýòýé ãýäãèéã òà íàðò îéëãóóëàõ ãýæ èéì àðãà ñîíãîñîí þì ãýæýý. Îþóòíóóäûí çàðèì íü óóðëàæ, çàðèì íü èíýýä àëäàâ. Ãýõäýý ë òýð ºäðººñ õîéø òóõàéí àíãèéí îþóòíóóä öàãË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ õóãàöààã õàìãèéí ¿íý öýíýòýé ç¿éëä òîîöîæ ñóð÷ýý. Ýíý ò¿¿õ òàíä ÷ íýãèéã áîäîãäóóëæ áîëîõ. Õ¿í äóíäæààð 25.000 ãàðóé ºäºð ë íàñëàäàã ãýäãèéã ýðäýìòýä òîãòîîñîí áàéíà. Õ¿¿õýä íàñ, ñóðàõ õóãàöàà, àìðàõ öàã çýðãèéã õàñàæ òîîöâîë áèäýíä ¿ð ä¿íòýé àæèëëàæ àìüäðàõ 8.000 õ¿ðýõòýé ¿ã¿éòýé ºäºð ¿ëäýæ áàéíà. (Á¿ð ýì÷ë¿¿ëýõ, ñàëõèíä ãàðàõ, õýí íýãýíòýé áóó õàëàõ ìº÷èéã õ¿ðòýë èäýâõèòýé àìüäðàëûí öàãò îðóóëæ òîîöîîëîõîä ø¿¿.) Ò¿¿í÷ëýí áèä ýíý àõàðõàí õóãàöààíûõàà õýäýí õóâèéã çàðöóóë÷èõààä áàéãàà áèëýý?! Æèøýý íü: ªíººäºð òà èðýýä¿éä òàâüæ áóé çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òºëºº þó õèéâ? ýñâýë ºíººäðèéí õýðýãöýý, àæëûí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõèéí òóëä ýíý ºäðèéã á¿õýëä íü çàðöóóë÷èõàâ óó? ͺ㺺 ë õýäõýí ºäðèéí ìààíü íýã ø¿¿ äýý. Õ¿ì¿¿ñ íýã ºäðèéã áàãà õóãàöàà ãýæ ¿çýí òºäèéëºí àíçààðäàãã¿é. Ãýâ÷ ñàð, æèë, àðâàí æèë ãýñýí õóãàöààíû õýìæ¿¿ð¿¿ä á¿ãä íýã ºäðººñ òýð ÷ á¿¿ õýë íýã öàã, íýã ìèíóòààñ á¿ðääýã ãýäãèéã ìàðòàæ áîëîõã¿é. Õàìòäàà íýãýí äàñãàë õèéæ ¿çüå. 22
  23. 23. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ Òà îäîî í¿äýý àíü! òýãýýä äîòðîî íýã ãýæ òîîëîîä í¿äýý íýý! Òàíä ýíýõ¿¿ äàñãàë ýíãèéí ñàíàãäàæ áîëîõ ë þì. Ãýñýí õýäèé ÷ òàíû í¿äýý àíüæ áàéñàí òýð õîðîì äàõèí õýçýý ÷ èðýõã¿éãýýð ºíãºðºí îäñîíûã òà àæèãëàæ áàéãàà áèçýý. Îäîî òà ãóéãààä, óóðëààä, äóóëààä, áÿñàëãàë ¿éëäýýä, ìºí㺠òºëººä ÷ òýðõ¿¿ íýãýíò ºíãºðñºí õîðìûã áóöààí àâ÷ ÷àäàõã¿é. Ñàÿûí íýã õîðîìä òàíû öóñ õýäýí àðâàí óäàà ýðãýæ, òàíû îëîí ìÿíãàí ýñ ¿õýæ, ìºí íºõºí òºëæñºí áàéãàà. Ýíý õîðîìä Äýëõèéí õàà íýãýí ãàçàð õ¿í òºðæ, ìºí àëü íýãýí ãàçàð õýí íýãýí àìüñãàë õóðààñàí ÷ áàéæ áîëîõ. Íýã õîðîì ãýäýã èõ õóãàöàà... ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ Ýðòíèé Ãðåêèéí ñýòãýã÷ Ãåðàêëèò íýã ãîëûí óñàíä õî¸ð îðæ áîëîõã¿é õýìýýí öàã õóãàöàà õýçýý ÷ äàâòàãäàõã¿éãýýð ºíãºðäºã òóõàé ñóðãàñàí áàéäàã áîë ò¿¿íèé øàâü Êðàòèë á¿ð íýã ÷ îðîõ áîëîìæã¿é ãýæ õýëýí áàãøèéãàà äàâñàí ãýäýã. Àãóó á¿õýí ýíãèéíýýñ, òîì á¿õýí æèæãýýñ á¿ðääýã õóóëèéã ñàíàæ ÿâàõ õýðýãòýé. Õ¿ì¿¿ñ øèíý æèë ãàðàõûí ºìíºõºí ºíãºðñºíºº äóðñàõ äóðòàé áàéäàã. Íýã ìýäýõýä ë æèë ºíãºð÷èõºæ, ÿìàð õóðäàí áàéíà àà ãýæ äóó àëäàõ îëîí õ¿íòýé áè òààð÷ áàéñàí. Æèëä ãàíöõàí óäàà öàã õóãàöàà ¿íý öýíýòýé ãýäãèéã ìýäýðâýë á¿õ ë àìüäðàëûíõàà òóðøèä ýíý òóõàé çóó õ¿ðýõã¿é óäàà ë áîäîîä ºíãºðºõ íü... ÒÀ õîðîì á¿ð, öàã òóòàì ýíý ìýäðýìæèéã ººðòºº õàäãàëæ, àëòàí öàãàà óðüä÷èëàí òºëºâ뺺ã¿é, èðýýä¿éí çîðèëãîä òàíü ñàéíààð íºëººëºõã¿é ç¿éëä ¿ðýõã¿é áàéæ õýâøýýðýé. ̺íãº, ýðõ ìýäýë, àëäàð íýðèéã òà àëäààä äàõèí îëæ àâ÷ áîëíî. Õàðèí àëäñàí öàãèéã ÿàæ ÷ õè÷ýýãýýä ýðã¿¿ëýí îëæ àâ÷ ÷àäàõã¿é. Öàã õóãàöààã ¿íýëæ ñóð, ó÷èð íü òýð òàíû àìüäðàë áèëýý. 23
  24. 24. ÄÝÄ ÁªËªÃ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ “Áè ¿íýí çºâ àëñûí õàðààã àìüäðàëäàà îëæ àâàõûí òóëä áîëäîãñîí áîë äýëõèéí á¿õ áàÿëàã, àëäàðò áààòðóóäûí àãóó ¿éëñýýð ÷ äýí÷èí òàâèõàä áýëýí áàéíà” “Ýíý äýëõèé äýýð ºðºâä캺ð àìüäàðñàíË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ õ¿ì¿¿ñèéí äèéëýíõ íü õýäèéãýýð í¿äýýðýý õàðäàã áàéñàí áîëîâ÷, àëñûí õàðààãàà ç¿ðõ ñýòãýëýýñýý îëæ õàðààã¿é ñîõîð áàéñàíä îðøèíî” “Õýðýâ òà àëñûí õàðààã îþóíààðàà îéëãîâîë ìºðººäºã÷, ç¿ðõ ñýòãýëäýý õ¿ëýýí àâáàë òýì¿¿ëýã÷ áîëíî. Õàðèí îþóíààðàà îéëãîí, ç¿ðõ ñýòãýëäýý õ¿ëýýí àâ÷, ¿éëäýë õèéæ ÷àäàõ àâààñ àìüäðàëûí öàã õóãàöààãàà æèíõýíý ¿ð ä¿íãýýð õýìæ¿¿ëæ ÷àäíà.” 24
  25. 25. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ 25
  26. 26. VISION-èéí òóõàé V ISION íü äýëõèéí îëîí îðîíä àìüäðàëûí óòãà ó÷èð, ÷èã áàðèìòëàë, óëñ îðíû ñýðãýí ìàíäëûí íóóöòàé õîëáîí òàéëáàðëàãääàã áºãººä òîëü áè÷ã¿¿äýä çºí áèëýã, àëñûí õàðàà, òóéëûí çîðèëãî, ÷èí õ¿ñëýí, ìºðººäºë òýì¿¿ëýë çýðýã îëîí óòãààð èëýðõèéëýãääýã áîëîâ÷ àëü ÷ ¿ã íü ìºí ÷àíàðûã íü á¿ðýí ãàðãàæ ÷àäàõã¿é þì.Ë.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ Ìîíãîë õýëíýý çºí õàðàà, òóéëûí çîðèëãî, áèëãèéí ìýëìèé ãýæ îð÷óóëàõ íü óòãà ç¿éí õóâüä èë¿¿ äºõºæ î÷èõ áîëîâ÷ îëîí õ¿í àëñûí õàðàà ãýäýã ¿ãýýð òºëººë¿¿ëýí èëýðõèéëæ, ýðýëõèéëæ áàéãàà òóë ýíý ¿ãèéã èë¿¿ õýðýãëýõèéã çîðüñîí ÷ çàéëøã¿é ººð óòãà øààðäàæ áàéãàà ãàçàðò òîõèðîõ ¿ãýýð íü îðëóóëàõûã õè÷ýýñýí áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí VISION-èéã ÿã òèéì ç¿éë ãýæ òîäîð­ îéëîõ õ áîëîìæã¿é þì. Õàéðûã õ¿í òºðºëõòºí äóðëàë, ñýòãýë àëäðàõ, õ¿íäýòãýë, øèéäâýð, çîðèóëàëò, ç¿ðõ ñýòãýë, äàñàõóé, îéëãîëöîõóé, õàðèëöàõóé ãýõ÷èëýí îëîí ÿíçààð òàéëáàðëàæ, ã¿í óõààí, óðëàãèéí îëîí ÷èãëýëýýð èëýðõèéëýõèéã îðîëäñîí ÷ ºíºº õýð õàéð áîë ÿã òèéì ç¿éë ãýñýí òîäîðõîéëîëò ãàðààã¿é ë áàéíà. Òîäîðõîéëæ ÷àäààã¿é õýðíýý õàéð áîë õ¿íèé àìüäðàëûí õàìãèéí íàíäèí ç¿éë ãýäãèéã áèä õ¿ëýýí çºâøººðäºã. Õàéðûã áèä ººð ººðèéíõººðºº îéëãîæ, õýíèéã ÷ äóóðàéõã¿éãýýð õàéðûí åðòºíöºº ç¿ðõ ñýòãýëäýý á¿òýýäýã. Ìàãàäã¿é ÿã òèéì ç¿éë ãýýä òîäîðõîéë÷èõâîë õàéð íàíäèí ÷àíàðàà àëä÷èõàæ ÷ áîëîõ þì. Õ¿ì¿¿ñ õàéðûã äîòîð íü õ¿íäýòãýëèéí, ÿíàã àìðàãèéí 26
  27. 27. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ ãýæ õóâààí, õàéð õàð õî¸ð ÿàãààä çýðýãöýí îðøäîã òóõàé ýðãýö¿¿ëýõ áîëîâ÷ ÿã òîäîðõîé ä¿ãíýëòýä ºíºº õýð íü õ¿ð÷ ÷àäààã¿é áàéíà. Ýðòíèé õÿòàäûí Ëàîç, Æóàíç, Ê¿íç çýðýã ã¿í óõààíòíóóäûí ñóðãààëä Äàî õýìýýí íýðèéäñýí íýã ç¿éëèéí òóõàé îëîí ÿíçààð òàéëáàðëàí áè÷ñýí áàéäàã. Äàî áîë õîâ õîîñîí, ¿çýãäýõã¿é, äóóëäàõã¿é, òýìòðýãäýõã¿é, òîäîðõîéëîãäîõã¿é. Õýðýâ òîäîð­ õîéë÷èõâîë òýð íü æèíõýíý Äàî áèø àæ. Ãýâ÷ Äàî õÿçãààðã¿é èõ ¿íý öýíýòýé ãýõ àãààä ýíý èõ ¿íý öýíýòýé ç¿éëèéã õîëîîñ áèø, òýð ÷ á¿¿ õýë öîíõîî ÷ íýýõã¿éãýýð òàíüæ áîëíî ãýæ ñóðãàñàí áàéäàã. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ Åðººñ àìüäðàëûí óòãà ó÷èð á¿ðýí òàéëáàð­ àãäààã¿é ë ç¿éëñýýñ á¿ðäýæ, òàéëáàð­ àãäààã¿é ç¿éë­ èéí ìºí ë ñ ÷àíàðûã òàíèõûí òºëºº õ¿í á¿õýí äàâòàãäàøã¿é äîòîîä åðòºíöèéã áàéãóóëäàã. Òèéìýýñ VISION ÷ ÿã òèéì ç¿éë ãýæ òîäîð­ õîéëîãäîõã¿é. Òà ººðèéíõººðºº ë òàíüæ, ç¿ðõ ñýòãýëäýý õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæòîé áºãººä ýíý íîì çºâõºí ñýäýë ë òºð¿¿ëýõ áîëíî. Òà àìüäðàëûíõàà VISION-ã òàíèõã¿é áîë àìüäðàëûíõàà öàãèéã ¿ð ä¿íòýé ºíãºð¿¿ëýõ áîëîìæ áàãà áàéõ áºãººä õîæèì íü ÷óõàëä òîîöîæ áàéñàí ç¿éë ÷èíü õîîñîí áàéñíûã óõààðàí õàðàìñàæ áîëîõ òóë ýíý òóõàé ñàéòàð òóíãààí áîäîîðîé. Íýãýí èõ ñóðãóóëü äýýð áè àëñûí õàðàà ñýäâýýð ëåêö óíøèæ áèëýý. Ìèíèé òà á¿õýíä ÿðèõ ç¿éë áîë àëñûí õàðààíû òóõàé þì ãýæ áè ëåêöýý ýõëýâ. Ãýòýë óðä ñóóñàí íýëýýä èäýâõòýé áàéðûí íýã çàëóó: Òàíû ëåêö ………. êîìïàíèé ñóðòàë÷èëãààòàé õîëáîîòîé þó? ãýæ àñóóëàà. Òà íàð òýãâýë TRUST-ûã þó ãýæ îéëãîäîã âý? ãýæ áè ýðã¿¿ëýí àñóóâ. Îþóòíóóä íèðõèéòýë èíýýëäýæ, õîîðîíäîî íóäðàëöàæ õàðàãäàíà. 27
  28. 28. “ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ õýìýýõ àìüäðàëûí óòãà ó÷èð, ¿íý öýíý, óëñ îðíû õºãæëèéã òîäîðõîéëîã÷ ÷óõàë ç¿éëèéã çºâõºí íýã êîìïàíèé ñóðòàë÷èëãàà ìýòýýð îéëãîæ, ÈÒÃÝË ÍÀÉÄÂÀÐ ãýñýí õ¿íèé àìüäðàëûí íàíäèí ¿ãèéã áýëãýâ÷íèé îíîîñîí íýð ãýæ àíäóóðâàë óëñ îðíûõîî èðýýä¿éã áèä ÷èíü ÿìàð íýð ¿ãýýð òîäîðõîéëîõ áîëæ áàéíà” ãýæ õýëòýë òýä èíýýëäýí àëãà òàøèâ. Ãýâ÷ íàäàä õàðàìñàëòàé ñàíàãäñàí õýâýýðýý ë áàéëàà. Àëñûí õàðààã æèíõýíý óòãààð íü òàíèõã¿éãýýðË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ àìüäðàëûí óòãà ó÷ðûã îëæ ìýäýí, ò¿¿õ á¿òýýæ àìüäðàõ íü ÷óõàìäàà óñàí äóíäààñ ãàë ãàðãàõòàé àäèë õ¿íä àñóóäàë áºë㺺. Áèäíèé íèéòëýã äóòàãäàë áîë ÷óõàë ç¿éëñèéã, ÷óõàë áóñ ç¿éëñýýð àìàðõàí ñîëèõ ÿâäàë þì. Õ¿ì¿¿ñ ººðºº ÷ ìýäýõã¿éãýýð ÷óõàë áóñ ç¿éëñèéã ÷óõàë ãýäýãò íü ÷èí ñýòãýëýýñýý èòãý÷èõñýí áàéäàã íü õàìãèéí õàðàìñàëòàé. Íèéãýìä ¿éë÷èëäýã òîìîîõîí ÒÁÁ-ûí íýãýí óäèðäàã÷ õ¿íä ºâ÷èí òóñ÷ ¿õýë àìüäðàëûí çààãò ýì÷ë¿¿ëæ áàéõ ¿åäýý îéëãîñîí ç¿éëýý ÿðüñàí íü íàäàä îëîí ç¿éëèéã áîäîãäóóëæ áèëýý. Òýðýýð “Àìüäðàë òèéì ÷ óðò áèø áîëæ áàéíà äàà ãýæ áîäîãäîõ ¿åä ÷óõàë ç¿éëñ ýðãýæ çºâ äàðààëàëäàà îðäîã þì áèëýý. Áè òýð ¿åä õàìãèéí õàéðòàé õ¿ì¿¿ñ ìèíü ìèíèé õàæóóä áàéãààñàé ãýæ õ¿ñ÷ áàéñíààñ áèø, ºíäºð ¿íýýð õóäàëäàí àâñàí ìàøèíàà ãàíö óäàà õàð÷èõ þìñàí ãýæ îãò áîäîîã¿é ø¿¿” ãýæ õýëñýí þì. Áèäíèé àìüäðàëûí æèíõýíý ÷óõàë ç¿éëñ, ò¿ð çóóðûí òààëàìæòàé áàéäàë òºð¿¿ëýõ¿éö ç¿éëñòýé íýëýýä õîëèëääîã. Õàðèí àëñûí õàðàà àìüäðàëûã õàìãèéí 28
  29. 29. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ çºâººð ýðýìáýëýí, ÷èã áàðèìòëàë, ¿íý öýíèéã òîãòîîæ, õºòëºí àâ÷ ÿâäàã. Àìüäðàëûí ÷èã áàðèìòëàë ¿íýí çºâ òîäîðõîéëîãäîõã¿é áîë ýä õºðºíãº, àâüÿàñ áèëýã, àëäàð íýð, ýðõ ìýäýë õè÷íýýí èõ áàéñàí ÷ ýðãýýä õàðàõàä õîîñîí áàéõ áîëíî. Òèéìýýñ ÷ àëñûí õàðàà àìüäðàëûã æèíõýíý óòãààð íü ýõë¿¿ëäýã ãýäýã ¿íýí áèç ýý. Íýãýí íàìàð áè íàéçóóäòàéãàà æèìñýíä ÿâëàà. Íýãýí ¿åèéí çàëóóñûã ìàøèíààðàà õîë ãàçàð àâ÷ ÿâàõ æîëîî÷ îëäîõã¿é óäñàíû ýöýñò, òººðäºã ãýäãýýðýý íóòàã óñàíäàà àëäàðòàé íýã àõ çºâøººðºâ. Îðîéòñîíûã ÷ õýëýõ ¿¿ áèä íýã ìýäýõýä ë òººð÷èõºâ. Áàðóóí, ç¿¿í, óðàãøàà, õîéøîî ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ãýõ÷èëýí á¿ãä ë ãàçàð÷ëàâ. Ñ¿¿ëäýý àëü íü áàðóóí, àëü íü ç¿¿í ç¿ã áîëîõ äýýð õ¿ðòýë ìàðãàëäàâ. Æîëîî÷ ýõëýýä äóóëãàâàðòàé íü àðãàã¿é áèäíèé çºâëºãººã äàãàæ õýñýã ÿâààä: “Õ¿¿õä¿¿ä ìèíü øàòàõóóí äóóñëàà, èíãýæ õàìààã¿é ÿâñíààñ ¿¿ð öàéõûã õ¿ëýýõ ¿¿?” ãýëýý. Áèäýíä ººð ñîíãîëò áàéãààã¿é òóë ìàøèíäàà óíòàöãààâ. Ìàðãààø íü áèä î÷èõ ¸ñòîé ãàçðûíõàà õàæóóõàíä èðýýä òººðñíºº ìýäýæ Ẻí èíýýäýì áîëëîî. Îëîí óäàà òîéðñîí ìàøèíû ìºðèéã õàðñàí íýã íàéç ìààíü: “Äýëõèé Ẻðºíõèé ó÷ðààñ áèä òîéðãèéí îíîëîîð àìüäàðäàã. Òèéìýýñ õ¿í òººðºõººðºº ë èíãýæ òîéðäîã ãýñýí, ìºí ìàë ýðã¿¿ ºâ÷èí òóñàõààðàà ÿã ë èíãýæ äîðîî ýðãýäýã ãýñýí” ãýæ ìýäýìõèéð÷ áàñ ë èíýýëäýâ. Õàðèí ýíý àÿëàëààñ áè íîìíûõîî àíõíû ñàíààã îëæ áèëýý. Õ¿íèé àìüäðàëä àëñûí õàðàà, àìüäðàëûí ÷èã áàðèìòëàë áàéõã¿é áîë õè÷íýýí èõ èäýâõè ç¿òãýë, ñýòãýë ç¿ðõ, öàã õóãàöàà, õºðºí㺠ìºí㺠çîðèóëààä ÷ ¿ð ä¿íã¿é ãýäãèéã îéëãîñîí þì. 29
  30. 30. Õàðàìñàëòàé íü áèäíèé àìüäðàë õýð óäààí ¿ðãýëæèëñíýýð áèø ÿìàð áàéñíààð ë õýìæèãäýõ áèëýý. Õ¿íèé àìüäðàë ÷èã áàðèìòëàëã¿é óäààí äàâõèæ áîëîõîîð òèéì ÷ óðò, óóäàì áèø þì. Íýã ë ºäºð òàíû øàòàõóóí äàõèí öýíýãëýõ áîëîìæã¿éãýýð äóóñíà. Òèéìýýñ àëñûí õàðàà, òóéëûí çîðèëãî, àìüäðàëûí ÷èã áàðèìòëàë, ¿íýò ç¿éëñýý (vision) õóðäàí òàíüæ ò¿¿íèé òºëºº öàã õóãàöààãàà ¿ð ä¿íòýé çàðöóóëàõ õýðýãòýé. Àìüäðàëàà àëñûí õàðààã¿é ºíãºðººâºë ººðèé㺺 òàõèà õýìýýí òººðºãäºí ÿâñàí á¿ðãýäèéí äýãäýýõýéí òóõàé ºã¿¿ëñýí ãóíèãòàé ò¿¿õèéã äàâòàæ áîëçîøã¿é.Ë.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ “Áè ¿íýí çºâ àëñûí õàðààã àìüäðàëäàà îëæ àâàõûí òóëä áîëäîãñîí áîë äýëõèéí á¿õ áàÿëàã, àëäàðò áààòðóóäûí àãóó ¿éëñýýð ÷ äýí÷èí òàâèõàä áýëýí áàéíà” ãýæ ÀÍÓ-ûí áàéãàëü ñóäëàà÷, çîõèîë÷ Õåíðè Äàâèä Òîð õýëñýí áàéäàã. Àëñûí õàðààãàà çºâ òîäîðõîéëæ, åðòºíöºä þóíû òºëºº, þóã á¿òýýõýýð èðñýí ãýäãýý ìýäýæ àìüäàðíà ãýäýã ÿìàð ÷ áàÿëãààñ èë¿¿ ÷óõàë ãýäãèéã òýð õýëæýý. Äýëõèéí õ¿ì¿¿ñèéí äºíãºæ 15% íü àëñûí õàðààãàà òàíüæ, õ¿í òºðºëõòºíä íºëººëæ àìüäàðäàã áîë 20% íü äýýðõ õ¿ì¿¿ñèéã ø¿¿ìæèëæ ýñâýë ìàãòàæ, íýã áîë òýäíèé àëñûí õàðààã äýìæèæ, ¿ëäñýí 65% ãàðóé íü àëñûí õàðààã áîäîõ ÷ ñýõýýã¿é çºâõºí õîîëíûõîî òºëºº àìüäàðäàã ãýñýí íýãýí ñóäàëãàà áàéäàã þì áèëýý. Ìàãàäã¿é æààõàí äýãñä¿¿ëñýí áàéæ áîëîõ òàëòàé ÷ áîäîæ ¿çýõ ë àñóóäëûí íýã. Àëñûí õàðàà ÷óõàë ó÷ðààñ ò¿¿íèé òºëºº àìüäðàõ íü õýö¿¿ áàéäàã. Îëîí õ¿í ººðòºº õÿëáàð çàì õàéí óóëûí áýëýýð ÿâæ áàéíà. Õàðèí òà ÿàãààä îðãèë ººä ìàöàã÷äûí íýã íü áàéæ áîëîõã¿é ãýæ. 30
  31. 31. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ Àëñûí õàðàà áà çîðèëãî À ëñûí õàðàà, çîðèëãî õî¸ð àäèëõàí óó? ãýäýã íýëýýä ìàðãààíòàé àñóóäàë. Ýíý òàëààð ÿðèëöàõûí òóëä çîðèëãûí ìºí ÷àíàð äýýð æààõàí òîãòîõ õýðýãòýé. Õ¿ì¿¿ñ áàéð, ìàøèíòàé áîëîõ, ñàéí áîëîâñðîë ýçýìøèõ, õàéðòàé õ¿íòýéãýý àìüäðàõ, ºíäºð öàëèíòàé àæèëä îðîõ çýðýã áîäèò õýðýãöýý, õ¿ñýæ áóé ç¿éëýý çîðèëãî ãýæ íýðèéäýõ íü îëîíòàà. Òýãýýä çîðèëãûã ºäðèéí, ñàðûí, æèëèéí, òàâàí æèëèéí, óäààí ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ õóãàöààíû, õýòèéí ãýõ ìýò÷èëýí îëîí àíãèëæ ¿çäýã. Òýãâýë çîõèîë÷ Âàøèíãòîí Èðâèíã: “Óõààíòíóóä ºìíºº çîðèëãî òàâüæ, áóñàä íü õ¿ñëýý ë äàãàäàã” ãýæ õýëñýí áàéäàã. Ýíäýýñ çîðèëãî, õ¿ñýë õî¸ð ººð áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. ªäºð òóòìûí õýðýãöýý, õ¿ñýë, òààëàìæòàé áàéäëûí òºëºº òàâèãäàæ áóé ç¿éë áîë ¿íýíäýý çîðèëãî ãýõýýñýý èë¿¿ çîðèëò, òºëºâëºëòòýé óòãà ä¿éõ áºãººä öàã ¿å, íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëæ õýäýí ÷ óäàà òàâèãäàæ ìºí ººð÷ëºãäºæ áîëäîã. Õàðèí çîðèëãî ýíý á¿õíýýñ èë¿¿ ºðãºí óòãà ó÷èð, öàð õ¿ðýý èëýðõèéëäýã áºãººä ýíãèéí õýðýãöýýíýýñ ¿ðãýëæ öààø òàâèãäàõ áºë㺺. Èòàëèéí óðàí çóðàà÷, ñýòãýã÷, çîõèîí á¿òýýã÷ Ëåîíàðäî Äà Âèí÷è òóéëûí õºäºëìºð÷ õ¿í áàéñàí ãýäýã. Òýðýýð êîìïüþòåðûí ýðèí çóóí ýõëýýã¿é, áàãàæ òîíîã òºõººðºìæ òºäèéëºí ñàéí õºã溺ã¿é ¿åä 67-õîí æèë àìüäðàõäàà Ìîíà Ëèçà çýðýã òóéëûí íàðèéí àæèëáàð á¿õèé 20 îð÷èì ñóóò á¿òýýë òóóðâèñíààñ ãàäíà íèñäýã îíãîö, óñàíä øóìáàã÷ îíãîö, î¸äëûí ìàøèí, õ¿íèé àíîòîìèéí á¿òöèéã òîäîðõîéëñîí á¿ðäýëáýð çóðàã 31
  32. 32. çýðýã îëîí ÷óõàë ç¿éëèéã øèíýýð ñýòãýæ, çàðèìûã íü çîõèîí á¿òýýæ ÷àäñàí íü ¿íýõýýð ãàéõàëòàé ñàíàãääàã. Ìàãàäã¿é õºãæèëòýéãýýð òºñººëºí áîäîõîä ò¿¿íèé òóõàéí öàã ¿åèéí àíä íàéçóóä íü Ëåîíàðäîã îëîí çóóíû òóðøèä ìºíõºä àìüäðàõ ñóóòàí ãýæ ÿàõàí òºñººëºõ áèëýý. Õààÿà øàð àéðàã óóõààð, òîãëîëò ¿çýõýýð îðîõîä íü òýðýýð óðëàíãèéíõàà ºðººíä çóðàã çóðæ ýñâýë ãàðàà õàðàí ÷èâ ÷èìýýã¿é õ¿íèé àíîòîìèéí á¿òöèéã ñýòãýëäýý òºñººëºí ñóóæ áàéäàã áàéæ… Òýð ¿åèéíõíèé çàðèì íü ò¿¿íèéã ÿìàð ÷ àç æàðãàëã¿é ìýòýýð òºñººëæ, õýðýãã¿é ç¿éëñèéí òºëºº öàãàà ¿ðýíË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ àìüäàð÷ áàéãààä íü ÷èí ñýòãýëýýñýý õàðàìñàæ áàéñàí ÷ áàéæ áîëîõ. Ãýâ÷ ò¿¿íèé õèéæ áàéñàí ç¿éëñ, òàâüæ áàéñàí çîðèëãî íü çºâõºí ººðèéíõ íü àìæèëòûí ñóóðü áîëîîä çîãññîíã¿é äàðààãèéí îëîí ìÿíãàí õ¿íä õ¿÷òýé íºëººëæ ÷àäñàí þì. Ò¿¿íèé çóðñàí ãàíöõàí çóðãèéí óòãà ó÷ðûã õ¿í òºðºëõòºí ºíººã õ¿ðòýë òàéëáàðëàæ ÷àäàõã¿é áàéãààãààñ ¿çýõýä ò¿¿íèé äîòîîä åðòºíö, ºìíºº òàâüæ áàéñàí àëñûí õàðàà íü ÿìàð ºðãºí áàéñíûã èëýðõèéëíý. Ìàãàäã¿é òýðýýð òààëàìæòàé áàéäàë, ºäºð òóòìûíõàà õýðýãöýýíèé òºëºº çîðèëò òàâüæ õºäºëìºðëºñºí áîë ò¿¿íýýñ òóõàéí öàã ¿åèéí áàÿ÷óóäûí íýã áîëîõóéö óõààí ãàðàõ áàéñàí áèç ýý. Õàðèí àç áîëîõîä òýðýýð òààòàé áàéäëûíõàà òºëºº áóñ, èðýýä¿éí òºëºº õýòèéí çîðèëãî òàâüæ ÷àäñàí ó÷ðààñ õ¿í òºðºëõòºí Ìîíà Ëèçàòàéãàà ¿ëäñýí áèç ýý. Àëñûí õàðààíû ìºí ÷àíàð òóéëûí çîðèëãîòîé óòãà äºõíº ãýæ áèä äýýð ÿðèëöñàí. Ãýõäýý àëñûí õàðàà çîðèëãîîñ õýä õýäýí ç¿éëýýð ÿëãààòàé áàéæ áîëîõ òóõàé ¿çýë áîäëóóä áàéäàã. Çîðèëãûã õ¿í ººðºº òîäîðõîéëäîã áîë àëñûí õàðààã 32
  33. 33. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ òàíüäàã ãýæ ¿çäýã. Çîðèëãûã õ¿í ººð÷èëæ, äàõèí òàâüæ áîëäîã áîë àëñûí õàðàà íýã ë áàéäàã. Çîðèëãîä õè÷ýýâýë õ¿ð÷ áîëäîã áîë àëñûí õàðààíä õ¿ðýõã¿é ÷ áàéæ áîëîõ áºãººä ãàãöõ¿¿ àìüäðàëûí ÷èã áàðèìòëàë, ¿íýëýìæèéã òîäîðõîéëæ áàéäàã. Èðãýíèé íèéãìèéí õºãæëèéí òóõàé ñóðãàëòààðàà íýëýýä àëäàðòàé ïðîôåññîð Áåííåò Òàÿàãèéí íýãýí ñóðãàëòàíä ñóóæ “Àëñûí õàðàà”-íû ìºí ÷àíàðûí òóõàé á¿ëãýýð ÿðèëöàæ áàéâ. Íýã ãèø¿¿í ìààíü: “Àëñûí õàðàà áîë øàòíû õàìãèéí äýýä òàëûí òàâöàí áºãººä ò¿¿íä õ¿ðýõèéí òºëººõ ãèøã¿¿ð á¿õýí õ¿íèé ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ àìüäðàëûí çîðèëãî áîëæ áàéäàã” ãýæ õýëñýí íü àëñûí õàðààíû òºëºº çîðèëãî òàâèãääàã áºãººä èíãýæ òàâèãäñàí çîðèëãî ¿ð ä¿íòýé áàéäàã ãýñýí ñàíàà áàéñàí þì. Õýðýâ àëñûí õàðàà òºðºõºä ºãºãääºã áîë ò¿¿íèé òºëºº òóéëûí çîðèëãî òàâèãäàæ áîëîõ òàëòàé. Ãýâ÷ ýíý ìàðãààí òºäèéëºí ÷óõàë áèø õàðèí òóéëûí çîðèëãî, àëñûí õàðàà àëü àëü íü ºíººäðèéí ¿íýëýìæ áóñ èðýýä¿éí ¿íý öýíèéí òºëºº áàéäãààðàà îíöëîãòîé. ªíãºö õàðàõàä òóéëûí çîðèëãî, àëñûí õàðààíû òºëºº àìüäðàõàä áîäèò õýðýãöýýíèé îëîí ç¿éëä àëäàæ áóé ìýò õàðàãääàã ÷ æèíõýíý ¿íý öýíý, óòãà ó÷ðûã äàãóóëæ áàéäàã. ßðóó íàéðàã÷ Ã.Àþóðçàíà ººðèéí ýðõëýí ãàðãàñàí “Øèíý ¿åèéí íîìûí ñàí” öóâðàëûíõàà íýã á¿òýýë äýýð: “Ýíý íîìûã õýäýýð ÷ ¿íýëñýí æèíõýíý ¿íý öýíýýñ íü ¿ðãýëæ äîîãóóð áàéõ áîëíî” ãýæ áè÷ñýí íü æèíõýíý ¿íý öýíý, ¿íýëýìæýýñ àãóó áîëîõûã ýíãèéíýýð èëýðõèéëñýí ìýò ñàíàãääàã. 33
  34. 34. Àëñûí õàðààãàà òàíèàã¿é áîë çîðèëãî ñèñòåìã¿é, íýã íýãíèéõýý ñóóðü áîëæ ÷àääàãã¿é. Àëñûí õàðàà çîðèëãîã¿é áîë ìºðººäëèéí øèíæ ÷àíàðòàé ç¿éë áîëîí õóâèðäàã. Òèéìýýñ íýã ç¿éëèéí õî¸ð òàë ãýëòýé. Àëñûí õàðàà ºíäºð óóëûí îðãèëä íóóãäñàí ¿íýò ýðäýíýñòýé àäèë. Òà ò¿¿íèéã îëîõîîð àâèðàõ òóñàì, óëàì ºíäºðò ãàð÷ îð÷èí òîéðíîî èë¿¿ ñàéí õàðàí, òýäãýýð ç¿éëñèéí óòãà ó÷èð, óÿëäàà õîëáîîã òàíèí ìýäýæ, öààø àâèðàõ òýì¿¿ëëèéã òºð¿¿ëíý. Îðãèë íü ãýæ áîäîæ áàéñàí ºíäºðëºãò àâèðàí ãàðàõàä äàõèí èë¿¿ ºíäºðò îðãèë áàéãàà íü õàðàãäàíà.Ë.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ Õ¿íèé àëñûí õàðàà ºñºí õºãæèæ áóé ñýòãýãäýë òºð¿¿ëäýã íü àëñûí õàðàà ººð÷ëºãäºæ áóé ç¿éë áèø ò¿¿íèéã èë¿¿ îéëãîí òàíüæ áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéäàã. Àëñûí õàðàà ãýæ òàíèñàí ç¿éë ÷èíü îëîí äàõèí ººð÷ëºãäâºë áóðóó óóë ñîíãî÷èõñîí áàéæ áîëîõ. Ýðäýíýñ íóóãäàæ áóé æèíõýíý óóë àëü íü áîëîõûã òà áîäèò áàéäàë, àëäàð íýð, ýä õºðºíãºíä äóðëàæ áóé îþóí áîäîë, õ¿ñýë òà÷ààë áóñ àìüäðàëûí ¿íý öýíý, óòãà ó÷ðûã ýðýí õàéæ áóé ç¿ðõ ñýòãýë, çºí áèëãýýñýý àñóóãààðàé. 34
  35. 35. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ Ç¯ðõýíä îðøèõ çªí áèëýã “Òà ººðèéí àëñûí õàðààã çºâõºí ç¿ðõ ñýòãýëèéíõýý ã¿íýýñ ë îëæ õàðæ ÷àäíà, àëñûí õàðààã ãàäíààñ õàéñàí õ¿í çºâõºí ìºðººäºã÷ ÷èãýýðýý ¿ëäýæ, ç¿ðõ ñýòãýëýýñýý õàéñàí õ¿í ë òýðõ¿¿ àÿëàëàà ýõë¿¿ëæ ÷àääàã” Àíàëèòèê ñýòãýë ñóäëàëûã ¿íäýñëýã÷ Êàðë Þíã. Ä¿ãíýí áîäîõîä çºâ ìýò áîëîâ÷, õèéõèéí ºìíºõºí ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ áîëèõ ýñ áºãººñ áîäîõîä ýðñäýëòýé ÷ õèéõ íü çºâ ãýæ ¿çýõ, õ¿¿ãýý àþóëä ó÷ðàõûã ýýæ íü ìýäýõ, óäààí áîäñîí õàðèóãàà ç¿¿äýíäýý îëîõ çýðýã îþóí ñàíààíä ¿ë çàõèðàãäàõ òàéëáàðëàõûí àðãàã¿é ñîíèí ç¿éëñòýé çàðèìäàà áèä ó÷èðäàã. Áèä ò¿¿íèéã çºí áèëýã, äîòîîä õ¿í ãýæ íýðëýõ íü ò¿ãýýìýë. Ñ¿¿ëèéí ¿åä øèíæëýõ óõààí õ¿ðòýë õ¿í çºâõºí áèå ìàõáîä, îþóí ñàíààíààñ ãàäíà ñ¿íñëýã ÿìàð íýãýí ç¿éëýýñ á¿ðääýã ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ áîëñîí. Ǻí ãýõýýð ìýäýýæ òàíä Íîñòðàäàìóñ, Âàíãà çýðýã õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé áîäîë òºðæ áàéãàà íü äàìæèãã¿é. Ãýõäýý ºíººäºð ýäãýýð ãàíö õî¸ð õ¿íèé ò¿¿õèéã ä¿ãíýõ áóñ õ¿í á¿õýíä áàéäàã çºí áèëýã, ç¿ðõ ñýòãýëä ìýäðýãäýõ ñ¿íñëýã ç¿éë íü àëñûí õàðààòàé õýðõýí õîëáîãäîæ áîëîõ òóõàé ºã¿¿ëýõ áîëíî. Õàðèí àëñûí õàðààòàé àìüäàðñàí õ¿ì¿¿ñèéí äèéëýíõ íü èðýýä¿éä þó áîëîõûã óðüä÷èëàí òààìàãëàæ, òýðõ¿¿ ìýäðýìæèíäýý òóëãóóðëàí ºíººäðèéí ¿éëäëýý èðýýä¿éä áîëîõ ç¿éëä õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýõ áàéäëààð õèéäýã áàéñàí òóõàé ºã¿¿ëñýí ýõ ñóðâàëæ îëîí áàéäàã. Õ¿íèé àìüäðàëûí çàìíàë á¿õýëäýý øàòðûí í¿¿äýë 35
  36. 36. ìýò. Ãàíö õî¸ð í¿¿äëèéí ¿ð ä¿íã õàðæ òîãëîîìîíä îðîëöñîí õ¿í èë¿¿ îëîí í¿¿äëèéí öààäàõûã õàðæ áóé õ¿íä õîæèãäîõ íü îéëãîìæòîé. Õýí èë¿¿ õîëûã õàðíà òýðýýð àìüäðàëàà èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé ç¿éëñèéí òºëºº çîðèóëæ ÷àäíà. Òà àìüäðàëààñ òºãñ øèéäëèéã îëîõîä õýö¿¿, òèéìýýñ çºí áèëýãòýý íàéäàæ ñóðàõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. ªìíºä Àôðèêèéí åðºíõèéëºã÷ àñàí Íåëüñýí Ìàíäèëà: “Ǻí áèëýãòýý íàéäàõ õ¿÷ ÷àäàë ìèíèé õàðäàã ýíãèéí í¿äèéã ìèíü àëñûí õàðààòàéË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ áîëãîæ ººð÷èëñºí þì”. ãýæ õýëñýí áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí çºí áèëýã õ¿¿õýä áàéõ ¿åèéí ìºðººäºë, çºí ñîâèíòîé õîëáîãääîã. Àëñûí õàðàà òàíû ç¿ðõ ñýòãýëèéí ã¿íä óóðñàí áóé ãàëò óóë ìýò ýçíèéõýý ñýðýõèéã õ¿ëýýí îðøäîã áºãººä òàíûã àìüäðàëäàà þóã á¿òýýõýýð èðñýí ¿íý öýíý, óòãà ó÷ðûã òàíü áàéíãà õºíäºæ, çºí áèëýã òºð¿¿ëäýã ãýäýã. Õ¿¿õýä íàñàíä ýíý íü ìºðººäºë áàéäëààð èëýðäýã áîëîâ÷ öººõºí õ¿í ò¿¿íèéã àëñûí õàðààòàé íü õîëáîîòîéã òàíüñàí áàéäàã. Íàñ àõèõ òóñàì àìüäðàëûí òýìöýë, õàðèóöëàãà, òîãòñîí çàí çàíøëûí õýâ ìàÿãò èäýãäýí ç¿ðõ ñýòãýëýýñ àëñëàãäñààð áàéäàã. “Õ¿¿õýä õ¿íä èòãýõýý áîëèõäîî ë òîì õ¿í áîëäîã” ãýæ æ¿æãèéí çàëóó çîõèîë÷ Ã.Ìýíäñàéõàí íýãýí çîõèîëäîî òýðëýñýí ¿ã áîäóóøòàé. Õ¿í ç¿ðõ ñýòãýëèéí õàìãèéí ñàéõàí ç¿éëñýý àëäàæ, õýíä ÷ èòãýõýý áîëèõäîî ë ººðèé㺺 óõààæëàà ãýæ áîääîã íü ¿íýõýýð õàðàìñàëòàé. ¯íýíäýý ÿã èíãýæ áîäîæ ýõýëñýí õîðìîîñ, õóóðàì÷ áàã ºìñºæ, ººðèéí ñýòãýëãýýíèé á¿õèé ë ýðõ ÷ºëººã õÿçãààðëàí, àç æàðãàëàà 36
  37. 37. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ áàãà áàãààð àëäàæ ýõëýäýã áºãººä äèéëýíõ íü àìüä áàéõ áàòàëãààíûõàà òºëºº áóñäàä òààëàãäàõûã õè÷ýýí àìüäàð÷ ýõýëäýã. Òà öýëìýã òýíãýðò ò¿ãñýí îääûã õàðààä þóã òºñººëæ áàéñíàà, àíõ ñóðãóóëüä îðñîí ºäðºº, áàãà àíãèä ìèíèé ìºðººäºë ýñâýë ìèíèé èðýýä¿é ñýäâýýð ÿìàð çîõèîí áè÷ëýã áè÷èæ áàéñíàà, àíõíû õàéðûí çàõèàã õýíýýñ õýçýý àâñíàà, àíõíû ¿íñýëòèéã, îþóòàí áîëñîí ºäðºº, ìýðãýæëèéí ¿íýìëýõýý ãàðäàí àâñàí ìº÷ºº, àæèëä îðñîí àíõíû ºäðºº, òýäãýýð ºäð¿¿äýä þóã ìºðººäºæ áàéñíàà ñàíàæ áàéíà óó? Òýð ç¿éëñ òàíû ç¿ðõ ñýòãýëä ºíººäºð ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ àìüäàð÷ áàéíà óó? ¯ã¿é áîë õýçýý þóíààñ áîëæ àëãà áîëñíûã ìýäýõ ¿¿? Ýðãýí ñàíàõ õýðýãòýé. Åð íü ìºðººäºë ãýäýã õîîñîí ç¿éë áèø. Õ¿í ººðèéí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí îãò ººð ººð ç¿éë ìºðººääºã áîëîõûã ñóäëàà÷èä òîãòîîñîí áàéäàã. ̺ðººäºæ áàéñàí ç¿éëñ äóíäààñ àëñûí õàðààãàà õàéõ íü äºò çàì. Õ¿¿õýä íàñíûõàà ìºðººäë¿¿ä äóíäààñ ýðãýæ áîäîõîä ñýòãýëä îéð, õýðýâ áèåëâýë õàìãèéí èõ ñýòãýë õàíàìæèéã àâàõ áàéñíûã íü òýìäýãëýí àâààä àõèí òóíãààí áîäîæ ýðãýö¿¿ëýýðýé. Òýð ìºðººäºë òàíû àëñûí õàðààòàé õîëáîîòîé áàéñíûã òà òóí óäàõã¿é îéëãîíî. Íýãýí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä õàìòäàà öóãëàæ öààøèä õàìòðàí àæèëëàõ áîëîìæã¿é áîëñíîî óäèðäàã÷äàà èëýðõèéëæýý. Òà îëîí æèë áèäíèéã óäèðäñàí áîëîâ÷ ìàíàé áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà îëèãòîé ºðãºæèæ ÷àäñàíã¿é. Ýíý á¿õíèé ãîë áóðóóòàí áîë ÒÀ. Òèéìýýñ òà ººðèéí ñàíàëààð àæëààñàà ãàðàõ ¸ñòîé ãýæ õýëæýý. Óäèðäàã÷ óäààí áîäñîíû ýöýñò íóëèìñòàé í¿äýýð àæèë÷äàà õàðààä: 37
  38. 38. “Íàìàéã óó÷ëààðàé ýíý ¿íýõýýð ìèíèé áóðóó þì áàéíà. Ìàðãààø òà á¿õýí áàéãóóëëàãûíõàà îðøóóëãûí ¸ñëîëä èðíý ¿¿. Áè áàéãóóëëàãàà îðøóóë÷èõààä ÿâüÿ äàà” ãýæ õýëæýý. Õ¿ì¿¿ñèéí çàðèì íü òîõóóðõàí èíýýæ, ýíý õ¿í õºãøðººä óõààí ñàíàà íü îðæ ãàðäàã áîëæýý. Èéì õ¿í áèäíèéã óäèðäàõ ÷ ãýæ äýý õýìýýí õîîðîíäîî ÿðèëöàæ áàéâ. Ìàðãààø íü àæèë÷äûã èðýõýä òýðõ¿¿ óäèðäàã÷ òàñ õàð õóâöàñòàé õóðëûí òàíõèìä çîãñîæ áàéâ. Òàíõèìûí ãîëä ãî¸ìñîã àâñ òàâüñàí áàéõ áºãººä àæèë÷èä íýã õààëãààð îðîîä íºãºº õààëãààð ãàð÷ áîëîõîîð çîõèîíË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ áàéãóóëæýý. Õ¿ì¿¿ñ ¸æòîé èíýýìñýãëýí õàðö ñîëèëöîæ, õààëãà óðóó öóâàí îðæ ýõëýâ. Àíõíû õ¿í àâñûã ºíãèéí õàðààä èõýä öî÷èí öàðàé íü ¿õñýí ìýò öîíõèéæ öààø ãàðàâ. Íýãýí ýìýãòýé àâñ óðóó î÷èí óäààí ãýã÷ íü õàðààä óäàëã¿é ýõýð òàòàí óéëæ í¿¿ðýý ãàðààðàà òàãëàí öààø ã¿éí ãàð÷ýý. Õ¿ì¿¿ñ ýýëæëýí îðñîîð ë áàéëàà. Õàìãèéí õà÷èðõàëòàé íü íºãºº òàëûí õààëãààð ãàðààä øóóä ÿâàõ ¸ñòîé áàéñàí õ¿ì¿¿ñ áóöàæ îðîõ õààëãàíû õàæóóä èðæ áàéâ. Óäèðäàã÷àà ÿâóóëàõ ýíýõ¿¿ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ áóñäûãàà óðèàëñàí àæèëòàí þó áîëîîä áàéãààã îéëãîõîî áîëüæ õàìãèéí ñ¿¿ëä àâñ óðóó î÷èí, óäààí ãýã÷ íü õàðæ çîãñîîä, ñàíàà àëäàæ, óäèðäàã÷èéíõàà ºìíº ºâäºã ñºãäºí óó÷ëàëò ãóéæýý. Óíøèã÷ òà ÷óõàì þó àæèë÷äàä èíãýòëýý íºëººëñíèéã ìýäýýæ ñîíèðõîæ áàéãàà áàéõ. Óäèðäàã÷ àâñàí äîòîð òîëü áàéðëóóëñàí áàéæýý. Õ¿ì¿¿ñ àâñ óðóó õàðàõäàà õ¿íèéã áóðóóòãàñàí ä¿ð òºðõºº, ãàëã¿é áîëñîí í¿äýý îëæ õàðæýý. 38
  39. 39. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ ßã òýð ìº÷èä òýä äîòîîä ç¿ðõ ñýòãýëýý ¿õñýí ãýäãèéã îéëãîæ, áàéãóóëëàãàà îðøóóëæ áàéãàà õ¿í áîë ¿íýíäýý óäèðäàã÷ íü áèø õàðèí ººðñ人 áîëîõûã îéëãîæýý. Õàìò îëîí íü òîëãîé ãóäàéëãàí óäèðäàã÷ààñàà óó÷ëàëò ãóéæ áàéãóóëëàãûí àìüä íýãýí õýñýã áàéõàà àìëàí, óäèðäàã÷ ÷ á¿õ õ¿÷ýý äàé÷ëàí àæèëëàõàà èëýðõèéëýâ. Òýð öàãààñ õîéø òýä îëîí àìæèëòûí ýçýí áîëñîí ãýäýã. Òàíû äîòîîä õ¿í, ç¿ðõ ñýòãýëèéí ã¿íä ÷èíü îðøèõ òýðõ¿¿ àìüä ìýäðýìæ ¿õìýë áàéâàë ÿàæ ÷ õè÷ýýãýýä õ¿÷èðõýã áàéæ ÷àäàõã¿é. Äîòîîä åðòºíö, ç¿ðõ ñýòãýë äýõü àìüä ìýäðýìæ çºí áèëãýý ñýðýýæ, õ¿÷èðõýã àìüäðàõûã ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ õè÷ýýãò¿í. Áèäíèé äýýð ºã¿¿ëñýí õàðààã¿é õ¿ì¿¿ñèéí äýëõèéí òîìîîõîí áàéãóóëëàãûã ¿íäýñëýñýí Õåëëåí Êýéëýð: “Ýíý äýëõèé äýýð ºðºâä캺ð àìüäàðñàí õ¿ì¿¿ñèéí äèéëýíõ íü õýäèéãýýð í¿äýýðýý õàðäàã áàéñàí áîëîâ÷, àëñûí õàðààãàà ç¿ðõ ñýòãýëýýñýý îëæ õàðààã¿é ñîõîð áàéñàíä îðøèíî” ãýæ õýëæýý. Õýðýâ òà àìüäðàëûíõàà æèíõýíý óòãà ó÷èð, àëñûí õàðàà, òóéëûí çîðèëãûã îëæ àâàõûã õ¿ñ÷ áàéãàà áîë ç¿ðõ ñýòãýëýýñýý õàéæ, äîòîîä õ¿íòýéãýý õàðèëöààãàà ñýðãýýõ õýðýãòýé. Òà àìüäðàëûíõàà õàìãèéí ÷óõàë ç¿éëñèéã çºâõºí ç¿ðõýýðýý ë õàðæ ÷àäíà. ßàãààä ãýâýë õàìãèéí ÷óõàë ç¿éëñ õ¿íèé í¿äýíä õàðàãäàõã¿éãýýð îðøäîã áèëýý. 39
  40. 40. Èòãýë íàéäâàðààð èðýýä¯éã õàðàõ òªñªªëªë. Õààíà õ¿ðýõýý õàðàõã¿é áîë î÷èæ ÷àäàõã¿é. Á àíãêîê õîòíîî ºì㺺ëºë (advocacy)-èéí ÷èãëýëýýð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí Àçè ÍîìõîíË.ÎÞÓÍ-ÝÐÄÝÍÝ Äàëàéí Á¿ñèéí íýãýí áàãà õóðëûí ¿åýð äîêòîð Áèëë Âîêåð õýìýýõ áàãøòàé òàíèëöàæ àëñûí õàðààíû ìºí ÷àíàðûí òóõàé íýëýýä óäààí õººðºëäºæ áèëýý. Òýðýýð: “Àëñûí õàðàà áîë èòãýë íàéäâàðààð èðýýä¿éã ç¿ðõ ñýòãýëäýý õàðæ áóé òºñººëºë”. ãýæ õýëñýí þì. Èòãýë íàéäâàð ãýäýã õ¿íèé àìüäðàëûí õàìãèéí ÷óõàë ç¿éëñèéí íýã ãýäãèéã áèä õ¿ëýýí çºâøººðäºã. Õàðèí àëñûí õàðààòàé õîëáîãäîõ òóõàéä òà áîäîæ áàéãààã¿é ÷ áàéæ áîëîõ. Èòãýë íàéäâàð àëñûí õàðààã äýìæèæ, àëñûí õàðàà èòãýë íàéäâàðûã òºð¿¿ëäýã ãýäýã ¿ã áèé. Þóòàé ÷ èòãýë íàéäâàð áîë àëñûí õàðààíû ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí íýã þì. Áèä ò¿ìýí ýðñäýëèéí äóíä ¿ðãýëæ ë èòãýëýýð àìüäàðäàã áèëýý. Öàõèëãààí øàò íàìàéã äýýä äàâõàðò ãàðãàíà, ýíý àâòîáóñ íàìàéã ãýðò ìààíü õ¿ðãýæ ºãíº, ýíý çîîãèéí ãàçðûí õîîë øèíý ãýõ ìýò òºðºë á¿ðèéí èòãýë áèäíèéã ¿éëäýë õèéõýä õ¿ðãýäýã. Áèä áèåëýõã¿é ÷ åðººëèéí áýëãýäýëò ¿ã, ðîìàíòèê õàéðûí òóõàé äóó ø¿ëýã, êèíî, æ¿æèã, íîì çîõèîëä äóðòàé áàéäàã. Óðìûã íü õóãàëàõààð óóöûã íü õóãàë ãýñýí Ìîíãîë àðäûí ç¿éð ¿ã ¿íýõýýð ¿íýí. Õàìãèéí íàéäàæ áàéñàí ç¿éë íü òàëààð áîëæ, õàìãèéí èòãýæ áàéñàí õ¿í íü èòãýë 40
  41. 41. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ ÒÀÍÛ ÕÈË ÕßÇÃÀÀÐÛà ÒÝËÍÝ àëäàõààñ èë¿¿ õýö¿¿ ç¿éë õ¿íèé àìüäðàëä õîâîð. Õ¿í òºðºëõòºí îëîí çóóíû òóðøèä ¿ðãýëæ ìàðãààø, ºíººäðººñ èë¿¿ ñàéõàí áîëíî ãýæ èòãýí íàéäñààð, á¿òýýí òóóðâèñààð èðñýí áèëýý. Õîðâîî äýýð àìüäðàõ íýãýí íàñàà àëäàæ áàéãàà àòëàà øèíý æèëèéí áàÿðò õ¿ì¿¿ñ õàìãèéí èõ äóðòàé áàéäàã íü ¿¿íòýé ë õîëáîîòîé. Ýöýã ºâãºä ìèíü æèë á¿ð öàãààí ñàðûí øèíèéí íýãýíä ñàéõàí æèë ãàðëàà õýìýýí õóó÷èëäàã. ßã ¿íýíäýý øèíý æèë, öàãààí ñàðûí àëü àëü íü òóõàéí æèëèéí ýíãèéí ë íýã ºäºð áàéæ áîëîõ ÷ èðýýä¿éã ñàéí ñàéõíààð õàðæ áóé èòãýë íàéäâàð íü òýðõ¿¿ ºäðèéã èë¿¿ ÷óõàë áîëãîæ áàéãàà íü òýð. ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ Èòãýë íàéäâàðòàé àìüäðàõ õàìãèéí çºâ ãàðö áîë àëñûí õàðààòàé àìüäðàë þì. Ó÷èð íü àëñûí õàðàà ýä ç¿éë øèã àëãà áîëæ, õýí íýãýí øèã èòãýë ýâääýãã¿é áèëýý. Íýãýí ñóäàðò: “Èòãýë áîë íàéääàã ç¿éëñèéí áîäèò áàéäàë, õàðàãäàõã¿é ç¿éëñèéí áàòàëãàà ìºí” õýìýýí áè÷èãäñýí áàéäàã. Õàðàãäàæ áóé áîäèò ç¿éëä íàéäàõàä èòãýë îãò õýðýãã¿é áºãººä èòãýëýý áîäèò ç¿éëä òàâèëàà ãýõýä èéì èòãýë õÿëáàðõàí õóãàðàõ áîëîìæòîé. Õàðèí õàðàãäàõã¿é ç¿éëèéí òºëºº èòãýí íàéäàõ íü èë¿¿ áîäèòîé. Àëñûí õàðààòàé àìüäðàõ íü áàéõã¿é ç¿éëñèéã áèé áîëãîí èòãýí íàéäàõàä îðøäîã. Äýëõèé Ẻðºíõèé õýëáýðòýé ãýäãèéã ýä¿ãýý òºñººëºí áîäîõîä õÿëáàð ÷, õ¿í òºðºëõòºí Àa

×