Van Post naar Proza

567 views
494 views

Published on

Postkantoor Arnhem genomineerd voor Willem Diehlprijs 2011

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
567
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Van Post naar Proza

  1. 1. Van post naar proza Herbestemming en restauratie van het voormalige postkantoor aan het Jansplein te Arnhem
  2. 2. Van post naar proza Herbestemming en restauratie van het voormalige postkantoor aan het Jansplein te Arnhem Een uitgave van
  3. 3. InleidingHet pand aan het Jansplein 56 deed sinds de op- Tevens zijn de restauratiekosten inzichtelijk gemaakt.levering aan het einde van de 19e eeuw tot medio Het restauratieplan bestond o.a. uit herstel van voeg-2009 dienst als hoofdpostkantoor van Arnhem. Het werk, zink- en loodwerk en herstel van de kap.oorspronkelijke, door rijksbouwmeesterC.H. Peters ontworpen gebouw is gedurende die Daarnaast is Bessels Architekten & Ingenieursperiode verschillende malen verbouwd en uitgebreid. gevraagd om samen met Planus Vastgoedontwik- keling te komen met voorstellen voor een nieuweHet gebouw behoort tot de vijf belangrijkste, door invulling van het gebouw. De opdracht was om hetRijksbouwmeester C.H. Peters ontworpen, postkan- pand zowel in zijn oude luister te herstellen alsooktoren. De rijke detaillering en het materiaalgebruik om het toekomstbestendig te maken, door het pandvan het gebouw zijn bijzonder. te verbouwen en af te stemmen op gebruikers van de 21e eeuw. Voor beide doelstellingen waren kwaliteitVeranderende marktomstandigheden en liberalise- en duurzaamheid de uitgangspunten.ring van de postmarkt heeft de toenmalige eigenaar,Postkantoren Nederland B.V., doen besluiten haar Er is hard gewerkt aan de restauratie en transforma-zelfstandige postkantoren te sluiten. In 2004 heeft de tie van het monumentale postkantoor. Het gebouwElizen Vastgoed Groep dit pand verworven. heeft een nieuwe functie gekregen en is inmiddels in gebruik genomen door boekhandel selexyz enEr was sprake van groot achterstallig onderhoud. horecaketen La Place.Stukken steen van de van pinakels voorzienetopgevels vielen naar beneden. Dit was voor Elizenaanleiding om aan Bessels Architekten & Ingenieursopdracht te geven tot het opstellen van een restau-ratieplan. In samenwerking met restauratieaannemerDijkhofBouw is de bouwkundige staat van het post-kantoor zorgvuldig in kaart gebracht.
  4. 4. HistorieHet voormalige postkantoor staat op de westelijkehoek van het Jansplein en de Mariënburgstraat. Opdeze plaats stond in de tweede helft van de 19deeeuw het huis Kellesteyn. In 1883 werd het huis ende grond aangekocht door de Staat met het plan omdaar een nieuw postkantoor te bouwen.Het eerste deel van het nieuwe gebouw werd in 1889geopend. Rijksbouwmeester C.H. Peters (1847-1932) liet het postkantoor bouwen in een neogoti-sche stijl met enkele kenmerken van de neorenais-sance.Toen in 1905 het perceel rechts naast het nieuwepostkantoor, dat bij vergissing in 1883 niet wasaangekocht, vrij kwam werd het ook door de Staatgekocht. In 1908 waren de plannen voor de uit-breiding van het kantoor klaar en in datzelfde jaarwerd met de bouw van de drie nieuwe vensterassenbegonnen.Behalve een wachtzaal voor het publiek was er eenlokaal voor aangetekende brieven, een ruimte voorde bestellers en de directeurskamer. Op de eersteverdieping was de directeurswoning met negenkamers, een keuken met bijkeuken, een badkameren terras.
  5. 5. In 1968 werd de wachtruimte volledig gemoderni- De voormalige hoofdingang bevond zich aan deseerd, waarbij de stergewelven verdwenen. In 1994 rechterkant van de voorgevel aan het Jansplein. Hetwas er een volgende verbouwingsronde waarbij de opschrift ‘Postkantoor’ boven de deur wijst daar nogloketten werden ingeruild voor een open balie. op.Bouwkundige beschrijving Aan de zijgevels is het jaartal 1888 in goudkleurigPeters voerde het postkantoor uit in een op de siersmeedwerk te zien. Voor de westelijke zijgevel,Noordduitse baksteengotiek gebaseerde stijl. Teza- waarvoor men een stukje de Jansplaats om moetmen met het hoofdpostkantoor in Amsterdam dat hij lopen om het jaartal te zien, is dit bijzonder omdatiets later bouwde (nu winkelcentrum Magna Plaza) deze pas in 1908 is bijgebouwd.behoort dit tot het belangrijkste uit zijn oeuvre. Van het prachtige neogotische interieur (o.a ge-Kenmerkend zijn de kruisvensters, de boognissen metselde stergewelven) is, na een verbouwing inboven de hoge smalle vensters, de topgevels, de de jaren zestig van de twintigste eeuw, niets overvele speklagen en het metselwerk met meerdere gebleven.kleuren. Opvallend zijn ook de versierde muurankers.De kwetsbare luchtbogen zijn in de loop der jaren Vroeger werd het postkantoor in de volksmond ookgedeeltelijk dichtgemetseld of verwijderd. wel ‘de Apenrots’ genoemd naar de vele gebeeld- houwde aapjes die als ornament de gevel sieren. ZeHet oorspronkelijke gebouw uit 1888 heeft een L- bevinden zich aan de pilasters tussen de vensters tervormige plattegrond en bestaat uit twee vleugels met hoogte van de eerste verdieping.hoge bouwlagen en een zadeldak, gedekt met leienin Maasdekking tussen gemetselde topgevels. Aan de Mariënburgstraat was vroeger een inrijpoortDe uit twaalf gelijke delen opgetrokken gevel is in voor de postkoetsen te zien. Hier stonden op eensiermetselwerk met geglazuurde en verschillend binnenplaats de drinkbakken voor de paarden opge-gekleurde (donkerrood, groen, geel) baksteen uitge- steld.voerd.
  6. 6. RestauratieEind 2005 heeft Bessels Architekten en Ingenieurs Gedurende het restauratieproces kreeg hetrestauratieaannemer DijkhofBouw benaderd voor het postkantoor langzamerhand haar oorspronkelijkeopnemen van de huidige staat van het pand. Daarbij grandeur en allure terug. Weliswaar moest er veelmoesten ook de kosten in kaart worden gebracht om gebeuren om dit te bewerkstelligen.verder verval van dit karakteristieke gebouw tegen tegaan. De kracht van het project vormt de cohesie tussen Bessels Architekten en Ingenieurs, de afdelingGedurende de opname werden diverse lekkages ont- Cultuurhistorie van de gemeente Arnhem en Dijk-dekt, veroorzaakt door achterstallig onderhoud aan hofBouw, waarbij als gezamenlijk doel was gesteldgoten en dakbedekkingen. Hierdoor was er schade de cultuurhistorische waarde van het pand tijdensaan het metselwerk, de kapconstructie en beglazing de restauratie zoveel mogelijk te waarborgen.en groeide de huiszwam weelderig. Daarnaast werdde tweede verdieping bewoond door duiven, met allegevolgen van dien. Met uitzondering van het nog inbedrijf zijnde postkantoor op de begane grond, be-vond het gebouw zich in een zeer slechte toestand.Tijdens de inspectierondes zijn noodvoorzieningen “De kracht vanaangebracht om verdere schade door lekkages te restaureren is de kunst van het afblijven”voorkomen. Tevens is er gezorgd dat duiven het ge-bouw niet meer in kunnen komen, zijn uitwerpselenen karkassen verwijderd en is zorg gedragen vooreen natuurlijke ventilatie in het gebouw.
  7. 7. Uitgangspunten die hierbij werden gehanteerd: Door de combinatie van profilering en massiviteit van het metselwerk is besloten deze niet te ontzouten,• niet onnodig herstellen van voegwerk, verblend en maar te kiezen voor het plaatselijk verwijderen van profielstenen die in technisch redelijke staat voegwerk en de voegmortel te voorzien van sulfaat- verkeren bestendige bindmiddelen.• vervangen van voegwerk dat in de nabije toekomst schade aan het metselwerk kan veroorzaken De uitvoering van de werkzaamheden verliep volgens de zogenaamde Lean planningsmethode.Het behouden van de oorspronkelijke staat had in dit De betrokkenheid en verantwoordelijkheid van allegeval voorrang op vervanging. betrokken partijen gaf hierbij grote voordelen ten aanzien van de te behalen kwaliteit en de voortgangGezamenlijk is besloten om de gevels te voorzien van het bouwproces. Hierdoor zijn de kosten voor devan steigerwerk, zodat deze tot in detail in kaart kon- restauratie beheersbaar gebleven.den worden gebracht. Op deze manier werden ookde onderdelen die voor restauratie in aanmerking Gebruikssporen en ouderdom zijn zichtbaar geble-kwamen, aangegeven op de geveltekeningen en op ven door bepaalde elementen, zoals origineel voeg-foto vastgelegd. werk, niet in nieuwstaat te herstellen, maar in haar oude glorie te behouden. Het voormalige postkantoorDoor de langdurige lekkages van de bakgoten die kan de tand des tijds weer doorstaan en bij regelma-boven het metselwerk gesitueerd zijn, was het onder- tig onderhoud de Parel van Arnhem blijven.liggende metselwerk verzadigd met water. Met nameaan de linkerzijgevel was hierdoor schade ontstaan. Het mooiste compliment is uiteindelijk dat er veel geïnvesteerd is in duurzaamheid en kwaliteit, maarMet het verhelpen van de lekkages kwam het dat het niet opvalt hoeveel werkzaamheden aan hetdrogingsproces en daardoor ook het uitbloeden van pand zijn uitgevoerd.zouten op gang. Het kristalliseren van de zoutenveroorzaakte veel schade aan het voegwerk.
  8. 8. entree entree Herbestemming selexyz “Niets is zo belangrijk voor historische gebouwen als een goede gebruiksfunctie van kelder tot zolder, ze blijven dan warm en droog en de gebruiker signaleert snel gebreken als lekkage of vandalisme”. la place Plattegrond Begane grond Ten behoeve van de herinvulling van het gebouw is uitgebreid marktonderzoek verricht. Al snel werd serre duidelijk dat de mogelijkheden voor hergebruik vooral lift 740-P door de monumentale status van het gebouw beperkt zijn. Functies met een openbaar karakter zouden binnentuin theoretisch mogelijk zijn maar bleken niet voorhan- den, althans geen functies die huuropbrengsten zouden genereren. Voor een hoogwaardig binnen- stadshotel waren de marktmogelijkheden onvoldoen- de groot, bovendien bleek het gebouw daarvoor te klein en de ruimtelijke mogelijkheden onvoldoende. Verbouw van het pand tot een woninggebouw was fi- selexyz nancieel niet mogelijk, tenzij tegen zeer hoge kosten. Bovendien zouden daarvoor ongewenste ingrepen in het gebouw moeten worden gedaan die het monu-Plattegrond mentale karakter wezenlijk zouden aantasten. 19151e verdieping 900 Uiteindelijk is besloten om het gebouw een commer- cieel publieke functie te geven, maar wel een heel 1630 lift bijzondere, te weten een combinatieconcept boeken/ horeca. Daartoe is samenwerking gezocht met de Boekhandels Groep Nederland/selexyz en La Place, het horecabedrijf van V&D
  9. 9. Het nieuwe invullingsconcept van het voormalige “Kijk bij dit soort projecten naar de kwaliteiten vanpostkantoor paste uitstekend in de binnenstadsvi- het pand en niet naar de onmogelijkheden. Uitgangs-sie van de gemeente, want vestiging van de twee punten hierbij zijn altijd de kracht van de aanwezigeformules in dit gebouw maakte de door de ge- architectuur en het casco van het gebouw. Wat heb-meente gewenste winkelroute via Mariënburgstraat ben deze bouwtechnisch en qua invulling te bieden”.en Jansplein mede mogelijk. De samengesteldewinkelformule bood de mogelijkheid om van een Begane gronda-typische winkellocatie een goede vestigingsplaats De oorspronkelijke entree, welke was afgesloten,voor detailhandel te maken. Bijkomend voordeel van is weer toegankelijk gemaakt. Deze toegang is dehet horeca-onderdeel was dat de onooglijke binnen- hoofdentree van de nieuwe winkelruimte geworden.plaats kon worden getransformeerd tot een aantrek- De voormalige entree van het postkantoor fungeertkelijke binnenstedelijke ruimte (stadstuin). als neventoegang en dient tevens als ingang voor mindervaliden en voor de aanlevering van goederenOm het pand geschikt te maken voor het beoogde met behulp van rolcontainers. De later aangebrachtedoel is een verbouwingsplan ontworpen dat zoveel entresols op de begane grond van het gebouw zijnmogelijk tegemoet kwam aan de wensen van de verwijderd, waardoor de oorspronkelijke hoogte nutoekomstige gebruikers. De monumentale status van over de gehele begane grond weer aanwezig is.het pand is natuurlijk uitgangspunt geweest voor deplanontwikkeling. De architecten van Bessels hebben doorbrakenzich mede laten leiden door de bevindingen van het Op verzoek van huurders zijn enkele doorbrakenbouwhistorisch onderzoek door het Monumenten- aangebracht op de begane grond en 1e verdiepingadviesbureau. De wijzigingen die in het gebouw zijn om doorzicht en integratie van formules te bevorde-aangebracht doen geen afbreuk aan het historische ren. De doorbraken zijn uitgevoerd als ‘gaten in dekarakter van het gebouw. Om het monumentale pand wand’, waardoor de historische structuur inzichtelijkte beschermen tegen brand en de veiligheid van blijft. Op de eerste verdieping zijn op die plaatsenbezoekers te waarborgen is het pand voorzien van waar muren zijn weggehaald de aanzetten in deeen sprinklerinstallatie. wanden en plafonds behouden.
  10. 10. Serre en binnenterreinDe horecaruimte van La Place is aan de achterzijdevan het gebouw op de begane grond gesitueerd.Doordat aan de achterzijde van het gebouw de trans-portfunctie verdween, ontstond de mogelijkheid hiereen verblijfsgebied te realiseren waar het mogelijkis om in het februarizonnetje, buiten, uit de wind eenkop koffie te drinken.De storende uitbouw, daterend van 1967-1968, isgesloopt en vervangen door een eigentijds elementdat de historie van het gebouw respecteert; de oudestructuur is weer blootgelegd.Om “binnen” en “buiten” in elkaar over te laten lopenen de bezoeker deze als één geïntegreerd geheelte laten ervaren, is de scheiding tussen het café-restaurant en de buitenruimte in glas uitgevoerd. Denieuwe glazen achterwand is uit de gevel geplaatstom in de horeca-unit voldoende werk- en zitruimtete creëren. Er is rekening gehouden met de zichtlijnop het binnenterrein vanuit de Mariënburgstraat; degevel is terug geplaatst ten opzichte van het belen-dende perceel. De glazen achtergevel van de serreis parallel aan de schuine scheidingsmuur geplaatst.
  11. 11. De detaillering van de serre is ondergeschikt, sober Om de belasting van de vele boeken te kunnenen contrasteert met de rijke detaillering van het dragen was het noodzakelijk de draagkracht van depostkantoor. eerste verdieping te vergroten. Hiervoor zijn extra stalen liggers aangebracht om de overspanning vanDe glazen pui is uitgevoerd in een aluminium vliesge- de trogvloeren op de eerste verdieping te verkleinen.velsysteem met open glazen hoeken (er is geenhoekstijl toegepast). Het gesloten stukplafond zakt Op de verdieping zijn de monumentale plafonds,binnen als het ware door het platdakvlak naar bene- welke verborgen lagen boven systeemplafonds,den. In de tussenliggende ruimten is de benodigde blootgelegd en hersteld. De plafonds bestaan uitconstructie en installatietechniek uit het zicht weg- geprofileerde, houten balklagen met daartussengewerkt. gestukte vlakken. Door middel van kleuronderzoek is getracht de oorspronkelijke kleurstellingen zo nauw-Het binnenterrein is herstraat met een gebakken keurig mogelijk te benaderen.klinkerbestrating in keperverband. Het terrein wordtafgesloten met behulp van een nieuw hekwerk. Bijhet ontwerp is gekozen voor ambachtelijk smeed-werk met een eigentijdse vormgeving, waardoor eenlevendig beeld ontstaat.VerdiepingHet gebruik van de eerste verdieping van het ge-bouw als winkelruimte was noodzakelijk. Voor dewinkelvestiging van selexyz was het vloeroppervlakvan de begane grond te klein. De ruimtelijke struc-tuur van het postkantoor is zodanig gewijzigd dat hetvoor het publiek mogelijk is geworden niet alleen debegane grond te bezoeken, maar het gebouw in z’ntotaliteit te beleven.
  12. 12. liftOp het binnenterrein is een lift geplaatst welke voertvan de kelder tot en met de 1e verdieping. Een nieuwstijgpunt was noodzakelijk om de kelder (opslagselexyz) en de verdiepingen (winkel- en installatie-ruimte, alsmede mindervalidentoilet) bereikbaar temaken voor het personeel en de bezoekers.Plaatsing binnen in het gebouw is in een vroegstadium onderzocht maar zou teveel ingrijpen inbestaande historische structuren. Derhalve is ervoorgekozen om de lift als een toegevoegd element uit tevoeren. De lift vervangt de voormalige externe toe-gang naar de fietsenkelder, hetgeen de voorgesteldeherinrichting van de binnenplaats mogelijk maakte.De lift is zodanig uitgevoerd dat hij optisch vrijstaaten als het ware “los komt” van het gebouw. De liftis in dezelfde stijl uitgevoerd als de serre, waardoorhet duidelijk is dat beide toevoegingen in dezelfdetijdsperiode zijn uitgevoerd.Op de begane grond en 1e verdieping zijn debestaande raamopeningen gebruikt om toegang teverkrijgen tot het gebouw vanuit de liftschacht. Terplaatse van deze toegangen zijn de metselwerk-borstweringen verwijderd. Door de spiegeling in hetglas lijkt het echter alsof de oude openingen nogaltijd bestaan. Het doortrekken van de lift naar de 2everdieping werd te ingrijpend geacht.
  13. 13. Hierdoor zijn de gootlijst en het onderliggende met-selwerk intact gebleven. Voor de fundering van deliftschacht is de grond onder de kelder geïnjecteerdmet glasvezel en cement.roltrappenHet pand is voorzien van twee roltrappen. De posi-tionering van de roltrappen is onderwerp geweestvan zorgvuldig en uitgebreid onderzoek wegens deafmeting en natuurlijk ook het belang voor de routingbinnen de boekhandel. De plaats is vastgesteld doorze tegen de waardevolle muur op de eerste verdie-ping te plaatsen en door het begin van de trappenzo te kiezen dat ook de waardevolle elementen in dekelder ongemoeid zijn gebleven.Voor het plaatsen van de roltrappen zou aanvankelijkhet dak worden opengemaakt. Tijdens de verbou-wing werd echter een historisch houten tongewelfontdekt, dat in eerste instantie niet zichtbaar wasomdat er een extra plafond tussen zat. Om hettongewelf te sparen zijn de 14 meter lange roltrap-pen door een raamopening op de begane grondnaar binnen geschoven. Alle bewegingen om deroltrappen op hun plaats te krijgen, zijn van tevorenuitgedacht en nagemeten. Om de puntbelasting vanhet materieel en de 6 ton zware roltrappen op devloer op te vangen, is in de kelders het hele gebouwonderstempeld.
  14. 14. Zolder In de plafonds zijn een reeks vlakken opgehangenDe zolder is deels ingericht ten behoeve van instal- waarin verlichting, sprinkler en luchtbehandeling zijnlatietechniek. Er is één installatieruimte, de overige opgenomen. Deze vlakken laten, doordat zij ook losruimte is onbenoemd. Ten behoeve van de plaatsing van de wanden zijn aangebracht, de hoogte in hetvan een luchtbehandelingkast op de houten zolder- zicht. De gehele oorspronkelijke ruimte van het Post-vloer is een stalen frame aangebracht om deze last kantoor kan op deze wijze worden ervaren.te spreiden.Isolatie buitengevels / zoldervloerDe buitengevels op de begane grond en 1e verdie-ping zijn geïsoleerd om het gebouw op te waarderennaar de eisen van deze tijd, alsmede om de verwar-mingscapaciteit en koellast te reduceren. Veel zorg isbesteed aan de detaillering ter plaatse van de kozijn-aansluitingen, zodat de historische betimmeringenvan de ramen zichtbaar zijn gebleven. De zoldervloeris aan de bovenzijde geïsoleerd, waardoor de monu-mentale plafonds en kapconstructie ongemoeid zijngelaten.InterieurHet interieur is ontworpen door Merkx+GirodArchitecten. Het interieur wordt bepaald door deboekenkasten langs muren en boekenmeubels inde ruimte. Al deze kasten hebben een zelfstandigeuitstraling en positie, in het bijzonder waar zij tegenmuren met ramen of openingen geplaatst zijn.
  15. 15. Afsluiting ColofonOp 28 oktober 2010 hebben selexyz en La Place hun DijkhofBouw Klarenbeek. Het restauratiebedrijf van tekstendeuren geopend in het voormalige postkantoor. DijkhofBouw heeft veel vakkennis ingebracht en de Bram van Gurp, Bessels Architekten & Ingenieurs B.V. restauratiewerkzaamheden met oog voor detail en Frederiek Muller, Bessels Architekten & Ingenieurs B.V.De belangrijkste pijler van het tot stand komen van gevoel voor historie uitgevoerd. DijkhofBouw ontving Willem Penninkhof, DijkhofBouw B.V.dit veelomvattende project is de optimale samenwer- voor dit project een nominatie voor de Ramiro Awardking tussen alle betrokken partijen: 2010 (de leerlingbouwplaatsprijs voor Noord-Oost Vormgeving Nederland). Angela Barto, DijkhofBouw B.V.De Elizen Vastgoed Groep Twello, eigenaar van hetgebouw en Planus Vastgoedontwikkeling Twello, ont- Dank aan de Gemeente Arnhem voor de samenwer- drukwikkelaar van dit project: vanaf dag één vol vertrou- king, betrokkenheid en het spoedig doorlopen van de Riwa, print & design Twellowen in een succesvol herbestemmingsproject. benodigde procedures. Foto’s en illustratiesBessels Architekten & Ingenieurs B.V. Twello. Het Dank ook aan de Provincie Gelderland die het pro- Bessels Architekten & Ingenieurs B.V.bureau heeft het restauratieplan opgesteld en is ject met geldelijke middelen heeft ondersteund. DijkhofBouwmet voorstellen gekomen voor de huidige invulling De Gelderlander/Hans Broekhuizenvan het postkantoor. Valkuilen werden in een vroeg Verder dank aan alle betrokkenen die op deze plaats Monumenten Adviesbureau Arnhemstadium geëlimineerd. Samenwerking werd gezocht niet met naam worden genoemd, maar die vanmet deskundige partners, huurders (selexyz en La grote waarde zijn geweest voor de realisatie van ditPlace) en interieurarchitect Merkx+Girod Architecten. project. “Hij die niet op zijn geschiedenis let, zal ook geen goed oog voor de toekomst kunnen hebben”

×