Your SlideShare is downloading. ×
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Introducing the official SlideShare app

Stunning, full-screen experience for iPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i

132
views

Published on


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
132
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. 1Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Jani wanirinakaMayïri Panka Félix Layme Pairumani Jiwasa jaqina sarnaqatanakpa, munasitanakpa, amuyatanakpa, k’umitanakpa, pantjasitanakpa, aynjasitanakpa qillqatawa. 2009
  • 2. 2Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 C e n t r o C u l t u r a l Jani wanirinaka Mayïri Panka Primera edición Derechos reservados Félix Layme Pairumani Diciembre 2010 La Paz-Bolivia Fotografía tomada el 8 de diciembre en Chijipata, Laja. Estilización realizada por Félix Layme en base a motivos tiwanakotas.
  • 3. 3Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 UTJIRINAKA Uñaña qalltkasa......................................................................................................................................4 I. Arturu Q’ara.........................................................................................................................................5 II. Janipuniwa nayaxa..............................................................................................................................8 III. Mama Alisya ....................................................................................................................................11 IV. Maymara jichhürjama.....................................................................................................................16 V. Qachu Chuku ....................................................................................................................................19 VI. Lunthatata wawa.............................................................................................................................21 VII. Tata Phaxsi .....................................................................................................................................24 VIII. Ch’ina p’atsuta ..............................................................................................................................28 IX. Kunasa janipuniwa walïkiti..............................................................................................................31 X. Marina: kullawa thuqht’iri................................................................................................................35 XI. Maystru Martinchu..........................................................................................................................37 XII. Sisila: Pirwanu alissuri ....................................................................................................................42 XIII. Panchu Q’arq’anchu......................................................................................................................45 XIV. Simana Machiri..............................................................................................................................48 XV. Sunsu ch’axwa................................................................................................................................55 XVI. Tullqätajaki amtasïxa.....................................................................................................................60 XVII. Wirjina ajanuta ajanuni................................................................................................................64 XVIII. Waxt’jasirita sarnaqxatayna........................................................................................................68 XIX. Axlla wasini....................................................................................................................................70 XX. Waynäskaña ch’urkhiri...................................................................................................................72 XXI. Warmi imasiri ................................................................................................................................77 XXII. Illamata k’ispiña lurt’iri.................................................................................................................79 XXIII. Kullakanakana tukjata jaqi ..........................................................................................................82 XXIV. Mamitana sarnaqatapa...............................................................................................................85 XXV. Jaqiru aljantata warmi..................................................................................................................89
  • 4. 4Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Uñaña qalltkasa J iwasana sarnaqwsata amuyasiña pankawa. Yaqhipa jiwasa jaqinakana sarnaqatanakpa, jakatanakapa, amuyasitanakpa, atipjatanakpa, pantjasitanakpa, aynjasitanakpa, aka pacha jakawina muytatanakpa qillqatawa. Qhanakiwa, aruxa: Ukatsa aymara liyt’asxiri qillqt’asxiri markasana yatsuyañatakiwa. Aka sarnaqawinaka uñxatt’asa, yatirixa juk’ampi yatpana, akanaka liyt’asa amuyt’asirisa wali sarnaqpana, jiwasa pachpa jaqinakana pantjasitapa uñxatt’asa ch’ikhi jaqinakaxa jani pantjaspanti. Uka pacha jaqinakana t’aqhisitpa, jachatapa, pantjasita uñxatt’asa wali sarnaqxapatakiwa. Aka pachana jakañxa jiwasaxa niya jatxtanwa, aka jakawixa: jachaña, laruña, munaña, uñisiña, thithiña, kusisiña, llakisiña, kusaki sarnaqaña, uka paya jani jaljtiri sumankayañawa, suma qamañaxa. Jaqi jani wali sarnaqatapa k’umiñasa aynjasiñakiwa, jaqi masisaru kusipayañasa jiwasaru laqa kutxatirikiwa. P’iqi katt’asisa chuyma luqt’asisa kunasa lurañätayna. Alaya uñtasa uraqi uñantasawa aka pachanxa wali munasiña chuymani sarnaqañawa askïtayna. Nayra qhipha uñtasawa, kupi ch’iqa uñtasawa kunsa lurañätayna. Ukanaka amuyasiñatakiwa aka liwru qillqt’ata. Aka pachana jakkasaxa pachaparuwa kunsa yäpa lurt’awayäta, pantajsiñaxa utjiwa, ukatsa juma wali kusa amtama, jani jaqiru jachayasa, phuqhätaxa, Pacha Mamana amtapa phuqhätawa. Aka pachana jakañaxa wali kusawa, wali jiwakiwa, kusiskañawa suma yäparjama sarnaqäta ukaxa, pachapana kusist’awayätaxa, pachapana thuqhsa jumankirimpi thuqht’awayapxäta, ukaxa. Pachapana manq’asa manq’t’awäñätayna, … aka pankana kunsa luririnakaxa, sarnaqirinakaxa, t’aqhisirinaka salljayasirinakasa aymara parlt’asirkamakiwa, janiwa kuna yaqha pankanakata qillqaqatäkisa, kuna jaya markanakana kuyntupa jaqukipatäkisa, akaxa machaqata uñstayata wali amuykipasa, wali yatxatasa qillqt’atawa. Jani amuyaña
  • 5. 5Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 yatiri, jani yatxatiriki, jani aymarata qillqt’aña yatirikiwa jani akhama panka qillqt’kaspati. Aymara aruna tatapa mamapäñasa janiwa ch’amäkiti, mä llaythakiwa aymara aru qillqaña ch’amawa sasa jayrasisa kastilla arunaki, aymaräkasa, kunjampachasa qillqaskaspa. Aka pankana sutipaxa, tata Jach’a Panqarana mä chuyma arupana “jani wanirinaka” sasa arsutapata jamuqatatawa, ukatsa aka pankaxa juparu chiqanchatawa. I. Arturu Q’ara Nayraxa, asinta pachaxa, patrunaxa, jaqi kayu junt’uchanakani ukhamawa ikirïtayna. Ukxa asinta jaqinakana phuchhanakpata, wali jiwaki tawaqunaka ukanaka ajllt’asipxiri, siwa. Uka tawaqunaka wali suma jariqt’asiyasawa, jupanakampi patrunaxa ikintirïtayna. Ukhamata mä jaqi tawaquxa, mä q’arataki, wawanïxatayna. Awisaxa ukxa, patrunaxa, yatiskiriwa, awisaxa janiraki, ukhamawa q’aq’ata wawanakpaxa yurirïtayna. Uka wawanakaxa, mä qawqha maranakatxa aymara amuyuni, aymara aru arusiriwa jilsxapxirïtayna, ukhamata jaqiru tukxapxirïtayna. Ajanusa janq’ulla, ñik’utasa chuchi, nayrasa qhusi ukhama jaqinakawa utjxiri, siwa. Jawira Pampana, khaysa Tara Quta markana, mä tawaquwa wali jiwitaki utjatayna, ajanupasa janq’u, ñik’utapasa chuchi, nayritapasa qhusi, ukhamätaynawa. Kunjamatxaya ukhamächi, niya amuyktana ukhamatächi, jani ukaxa Chuqi Yapu markaru sarasa mamapaxa ukhama wawa jikinchi. Kunjamächisa chiqpachasa mä wali janq’ulla, wali jiwitaki tawaquwa uka aylluna utjatayna. Jawira Pamparu mä q’arawa, yatichirita, puritayna. Jupaxa chiqpacha janq’u jaqïtaynawa, sutipasa Rodrigues satätaynawa. Ñik’utapaxa chuchi, jach’a tansa jaqi, nayrapaxa qhusi. Jawira Pampanxa manq’apaxa: lichi, k’awna, kisu ukaki manq’irïtayna. Uka q’araxa mä
  • 6. 6Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kawallu alasitayna, uka uywaru lat’xatatawa jalnaqirïtayna. Uka wali jiwitaki tawaquruwa uñt’xatayna. Siwararu yatt’ata iwijjama, janipuniwa jikiqtaña munkxataynati. Wali sumata ukatsa wali kusa arunakampiwa uka wali jiwitaki tawaquru parlxayaña arunakaxa umjamawa chuymapatxa warasitayna: Ajayujampi thuqht’iri warmi, Chuymaja qhanarta urpilita, Jumaru uñjsma ukjaxa, Jumampiki qamañaki munxtha. Amuyujana thuqht’iri pilpintu, Wali jayata uñjansmaxa: Chuymajasa laqawa phuruqt’i. Jumampi jikisxasawa: Nayaxa kawki nayaxthxa,ukjawa: nä pachpasa uñt’asxthxa. Amuyujana ajayupa, jumampipiniwa sarxäxa. Niyaki iyawa sataxa, uka wali jiwaki tawaquta inkantatawa wali kusisita uka Titi Qaqa thiya istansyanakana khuyt’asisa kantt’asisa muynaqt’atayna. Ukata laqapuniwa Saluma tawaqumpi Arturu Q’ara waynampixa jaqichasiña amtapxatayna. Uka istansyanxa jaqinakaxa wali kuspini ukhamarusa wali kusisitapuniwa, Arturu q’araru wali jiwaki Salumampi kasarapxatayna. Uka pani, pä imanjama, munasirinakaxa, mä qawqha maranakana qamkasaxa, kimsa wali jiwitaki imilla wawanaka jikipxatayna. Uka imilla wawanakaxa jiwa chuchi ñik’utani, qhusi nayranitani, janq’u
  • 7. 7Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ajanunituni imillitanakawa, jilarxapxatayna. Qhiphatxa jiwa kimsa chulitanakakiwa jilarxapxatayna. Tata Arturu Q’araxa, khaya suni pampanxa, khaya quta thiyanxa, khaya istansyanxa chula warmini, Chuqi Yapu markanxa, khaya Illimani achachilana uywata markanxa, chuta warmini ukhamätaynawa. Jupaxa uka markaki sapa kutisa juta sart’askirïtayna. Wawanakapaxa Chuqi Yapu markaruwa sarxapxatayna, tataparuwa Ch’iyara Chaka ukäkaru mä jach’a uta alayapxatayna. Ukana uka k’acha jiwaki tawaqunakaxa qamxapxatayna. Saluma warmipaxa Jawira Pampana, wali chhijnuqtatäsaxa, ukana wali jichunuqtataxa, janiwa kawksa saraña munirïkataynati. Sapa kutiwa Arturu Q’araxa warmiplayku suni utaparu puriskirïtayna. Aymara parlañsa yatiqxataynawa. Ukatsa jaqimpixa aymarana parlapxirïna, siwa. Phistanakanxa jaqinakampi wali kusa umt’asirïtayna. Jaqinakana wali munatätaynawa. Jaqinakana mä amawt’jama wali yäqatätaynawa. Jaqinakaxa kuna jachañansa, jani ukaxa, kuna lurañatakisa juparuwa wali jiskht’asipxirïtayna. Jaqinakampi umki ukjaxa, intisa qarita laqamputa jalaqtki ukjaxa, Titi Qaqa qutasa wila umjamaki thaya jayp’una inqiqki ukjaxa, q’ala umatäxi ukjaxa, Saluma mamaxa pachpa kawalluparu Arturu Q’ara liwxatawayasawa, jayp’unakaxa khulampi jaqusa jaqusa kawallu utaru laqaki puriyirïtayna. Kunasa jani wiñayäkiti, pachasa jutiri saririkïchixaya. Arturu Q’araxa taqi jaqjama awkïñaru purt’xasaxa jiwxataynawa. Mama Salumaxa Taqi Santu phistanxa, wali kusa, taqi manq’anaka munirïkanxa ukanaka alasawa, Chuqi Yapu markana alma puriña uruxa suyirïtayna. …
  • 8. 8Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 II. Janipuniwa nayaxa Markasanxa jaqixa kunaymanawa utjtanxa. Yaqhipaxa aski amtkiri chuymani, yaqhiparaki jani ajanu p’inqa amtani, yaqhasti ñanqha amtani. Yaqhipaxa kunsa mayja jaqukipasa parlxiri, yaqhipaxa jani amuyasisa arusxirinaka, yaqhipaxa kusa amuyu chikaqi jalayiri, yaqhipaxa jaqi jani walïskïpana kusipayiri, yaqhiparaki jaqi yaqhampi sarnaqiri uñch’ukjiri, umata jaqinaka uñisiri, lunthatasiri jaqiru k’umiri. Ukhamaraki kusisita chuymani, ch’ikhi jani pantjasiri jaqinaka, qhuru jaqi, suma jaqi… ukhama kunaymani amtaru jichjtatawa jaqixa, aka pachanxa, utjapxtanxa. Mä wali simpatiku tatawa, jisk’a tañpacha jaqiwa Altu Markana utjatayna, jupaxa Jurnantu satätaynawa. Jupaxa sapatunaka qullirïtaynawa. Uka jalaqtampiwa warmipsa wawanakapsa uywirïtayna. Warmipaxa wali jiwitaki, janiraki ancha lunqhu, janira ancha ch’arkhi, janiraki jisk’a janiraki jach’a taña, chukulati ajanituni, nayritapasa jach’anaka, ukata chinuna nayrapjama jiwa alintt’ataki ukhama wali jiwitakïtaynawa. Mä uruxa, sapatu askichkämi uka juk’a qullqimpixa, kimsa wawapatakisa warmipatakisa jani jikt’xïpanxa, warmipa irnaqiri khithxayna. Warmixa nayrïri phaxsinakaxa walikiwa irnaqatayna. Ukjanakaxa mä wali yäqata marka masipa jaqiwa, yaqha warmimpi, sarnaqatayna. Jurnantuxa uka jaqina ajanupata walpuni larusitayna, jupxaruwa sawkasitayna, sanq’xayatayna, walpuni k’umitayna, janipuniwa nayaxa yaqhampi sarnaqkiristhti, sasa, jaqirusa wali parlatayna. Ukhamawa mä qawqha pachaxa, aka taripkiri pachaxa, mäkipaskatayna. Uka sawkxayirina warmipaxa Awki Samañana, mä piryuriku suk’añana, wali kusa aliqaki irnaqt’askatayna.
  • 9. 9Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Supayaxa jani aka pachanxa inaki sarnaqkitixa, ukaxa jaqitaki mä taripiriraki ukhamächiyaxa janicha. Jupakawa uka aru liwrinakaru juchachasiyañaru p’iqinchayxatayna. Ukatsa chachaxa, sañäni chachanakaxa, warminakata sïpansa, ñanqha amuyunïchixaya: supayaxa pä ñanqha amuyuni chachanaka, uka jiwitaki wawani warmiru, chacha pura apuystasa, iyawa sayasiñataki, khithanitayna. Maynisa maynisa wali sapatiruna warmiparu turiyapxatayna. Warmixa janiwa akch’asa chachaparu sallqjaña munkataynati. Amukiwa warmixa wali p’iqi janiwa sasa khiwiskatayna. Qalasa umampi ch’aqkämi p’iyjti. Ukhamawa mä juk’a pachata uka warmiru sumanaka churäma sasa, wali maynisa maynisa parlxayatayna. Walpuni jumaruxa munassma, sasa. Iyawa sitätaxa, janipuniwa qullqita jalstaykämati, sasa. Sarxañäni, yaqhachaqaru uta alkilt’asiñäni ukata uta sutimaru alarapxäma, sasa. Yasta juk’ata juk’ata uka wawani warmina p’iqipanxa ukanaka churäma sataxa amuyupaanxa muyxataynawa. Inasa chiqaya, chachajasa sapatirukipiña. sasa, ukhamaya utsa alarapchitanixa, sasa. Uka mä supaya jaqixa wawani warmiru iyawa sayxataynawa. Yasta warmxa qurpachaña utaru irpantxataynawa. Ukjatxa uka supaya chachatakisa warmitakisa janiwa kunasa jucharara sanaqañtakixa ch’amäkxataynati. Ukatxa, uka paninitakixa, janiwa mayaki payaki, ukjaki sañjamäkataynati. Ukjatxa jani jakhkaya kutiwa juchachasiri sarxapxatayna. Chacha warmi jaljtasiyataynawa. Chacharu pä wawa ant’awayasawa warmixa yaqha chachampi sarxatayna. Sapatiruxa phuxuri jalljama jachatayna, jaqiru k’umirïtsa chuyma liq’isisawa amtasitayna.
  • 10. 10Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Warmixa niyaki uka supaya jaqitaki wallq’ïxasaxa, arsutama phuqhxma sataynawa.Uka supaya chachaxa warminïskchixaya, ukata janiwa kuna aru phuqhañsa amtkataynati. Niyawa marätayna, niyaki jupataki wawani warmiptayxasaxa, warmiru uka supaya jaqixa alispayañkama nuwxatayna. Warmixa nuwjata sapatiru chachapa ukaruwa, mä wawampisa yapt’asita ukhama kutt’xatayna. Yaqhana wawapasa q’ipt’ata, jupana wawapasa ampararu wayt’ata, ukhamawa pä wawaniwa chachapana ukaru kutt’xatayna. Chachaxa amukiwa katuqasxatayna. Niyaki katuqt’asxasaxa, pä jilïri wawanakampi ant’awayasa, ukjpachani pusi wawani warmiru jayt’awayasaxa, jupaxa Brasil irnaqiri sarawayxatayna. Ukana Jurnantuxa umata jichhaxa kantt’asiski, siwa: Warmijlaykuwa irnaqirisa aka jaya markarusa purt’anthxa. Jaqirusa k’umiñäkataynati, Khititsa larusiñäkataynati. Ukja suma nayranakamasa, yaqhana jachäñatakikitayna. Juma yaqhampi sarxatamatxa, nayranakajasa uma laxmaki. Phutuna ajanuma uñkatassma, ukjaxa chuymajasa jiwt’ituwa. Kunaksaya pantjasiwaystanxa, jumalaykuxa kunjampachasa, kawksatsa kawkitsa kunärsasa, jiwatasa jakatasa purinïwa.
  • 11. 11Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Akjaruxa supayawa amtapa tukuyxani, jupakixaya sarnaqatassa saraychixa, janixaya jiwasaxa jaqïñani jaqjama sartañataki, phuqhata ch’ikhi chuymaniru ch’amanïkstantixa, janicha! Kunasa kunäpana jaqiruxa janiwa k’umiñäkiti, taqi kunasa ayniwa, ch’ikhïstaxa amuyasma! III. Mama Alisya Mama Alisyaxa Chuqi Yapu markana yurirïtaynawa. Awkipa taykapaxa Tara Quta markatwa jutapxtayna. Jupaxa janiwa aliqa wamïkataynati. Alisyaxa jani khitimpi tupkaya walt’ata jiwitakïtaynawa. Janiwa jach’a tansäkataynasa, janirakiwa jisk’a tañäkataynasa, lunqhu, wali janq’ulla, muruq’u ajanituni, pä jach’a wali jiwaki nayranakani, ñik’utapaxa ch’umphi, ñuñusa chaka, ch’inasa q’ipi, ukhama kawki munkaña tawaqu warmïtaynawa. Waynasa jupatakixa uka jak’anakata laqawa uñstarapirïtayna. Waynäñasa tawaqüñasa kawkinsa munasiña thakhiru sarirïchixaya, ukata jupanakaxa laqawa wali munasxapxatayna. Waynaxa ratuki Alisyampi jaqichasiñatakixa, kuwartila saraña amtatayna, wiñayataki munasiña tawaquru parlawayasaxa: –Kuwartilatsa kartanaksa walpuni qillqanïma–, sataynawa. Kuwartilaru laqawa sarawayxatayna. Wali jayaruwa, palla jilirïnakaxa, kuwartilatxa ananukutayna. Palla palla waynaxa tawaquparuxa wali kartanaka apayanitayna. Uka walja munasiña kartanakxa, waynana kullakanakapaxa, janiwa mä kartsa tawaquruxa churkapxataynati. Alisya tawaquxa, waynaxa, armasxchitüya, sasaxa, niya tunka phaxsitxa yaqhampiwa parlxatayna, ukampiwa laqa kasarasxatayna.
  • 12. 12Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Palla pallata waynaxa kuwartilatxa purinxataynawa. Tawaqupa kasarasxatapa yatisaxa laqawa tawaquna utapa jalatayna: – Kawkisa, jichhakucha kasarasxañäni,… – ¡Kuna! Nayaxa chachanïxthwa,… Jumaxa janisa mä kartsa kuwartilatxa qillqankistatixa, armasxchitüya, sasawa nayaxa jaqichasxtha, … – Kuna janiwa, akaxa kartanakaxa–, sasa, phamillapata aparaniwayata kartanakampi warmiru phawkatatayna. Sumthapisa, uka paninixa papaya umasiriwa sarxapxatayna. Ukjata jupanakaxa, chachapa jamasata, munasiri tawaqu waynawa tukxapxatayna. Waynaxa umaña yatintawayxatayna. Walja maranakawa ukhama jamasata sarnaqapxatayna. Mä uruxa uka kuwartilaru sarasa warmi apt’iri jaqixa umkämiruwa jiwawayxatayna. Mama Alisyaxa chachaparuxa janiwa ancha kunsa tumpirïkataynati. Chachapaxa, warmipa waynampi sarnaqkañkamaxa, yaqha warminirakiwa qamxatayna. Amijanakapasa: –Chachamaxa yaqha warminïxiwa: mä chutawa warmipaxa–, sasa, inawa parlaskapxatayna, jupaxa waynapampi jani pachanixaya sarnaqaskchixa, ukata chuymapana: “janiwa chiqäkpachati”, sasa, janiwa yäqkataynati. Mä uruxa mä, juparu muni munjama munasiri amijapaxa mayampi sarakikitaynawa: –Chachamaxa yaqha warminïxiwa, Chachamaxa Altu Patana utani ukhamwa, wawapasa tunka phisqhani maranïxiwa. Sapa machaqa
  • 13. 13Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 mara, nawirara, sapa anata phistana chachapaxa uka yaqha warmimpi wali thuqht’aski–, sasa, ukhama wasitata phuqhata parlxayatayna. Ukjawa jupaxa yatiñlayku irpayasitayna, ukhampachasa jupaxa janiwa ukhamäspawa siskataynati. Jupa sapakisa kawki sallqjaña ñaxtaña chuymanïkaspa ukhama amuyasitayna, uka juchsa jani kunjamatsa imt’asiña yatkaspa, ukhama amuyunixa janiwa yäqkataynati. –Khayawa, utapaxa, ukarakiwa tintapasa–, sasawa, wawqipaxa uñacht’ayatayna. Jupanakaxa jayataki uñch’ukipxatayna. Mä warmixa tinta punkuru jak’achasa liq’t’atayna, chachapaxa tinta punkuru jalst’anisa, t’ant’a aljt’awayatayna, anqa uñatatawäsa, laqakiwa kutintawayxatayna. Mama Alisyaxa pachpata uka tinta alasirjama makatasa, liq’t’atayna, chachapaxa laqawa jalst’anitayna: –¿Mama kunsa aljt’äma?, sasa. –Chhuy! Jumaxa akana yaqha warminïskatät!– –Janiwa mama Alisya!....– –¡Qhax! ¡q’ax! ¡chhullx! ¡q’un! ¡ch’unk! ¡tux! ¡chililink!– Uka tinta, qalampi q’ala k’uphsuwätayna. Alisyaxa jacht’asisa tataparuwa awisasitayna. Alisyana tatapaxa qamiri jaqïtaynawa. Pä wawaniki: mä yuqalla mä imilla. Altu Pataruxa pä utani, Chuqi Yapu markanxa pä utaniraki ukhamätaynawa. Uka uruta pulisiyaruwa apayasipxatayna, Fiscalia ukaruwa puripxatayna, ukhamata jaljtxapxatayna. Maranakasa laqawa mäkipawayxatayna. Tatapa wiñaya sarxatapatxa, jilapaxa kullakaparu sataynawa: –Alisya, irnaqawijatxa wali qullqinïskthwa, jumaki uka tinta alkilatanaka apthapisiskma–, sataynawa. Mama Alisyaxa wali qullqini warmïxataynawa.
  • 14. 14Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Janiwa chachapa armaña yatxkataynati. Mama Alisyaxa mä chachampiwa mä phistana uñt’asitayna. Uka chachaxa “sapakïthwa, ukatsa chuphirüthwa”, sataynawa. Mama Alisya wali jiwitakïpanxa uka chuphiruxa, uka warmimpi parlthapisa, wali kusisitayna. Uka chachaxa: “aka warmxa janipuniwa antutaskäti”, sasaxa, layqirimpiwa chinkatayasitayna. Ukhamata warmixa jupampi sarnaqañata wali jiwt’xatayna. Uka chuphirutakixa manq’a alarapitayna, manq’a utana kuntixa munkixa uka phayarapitayna, ukhamaraki uka chachaxa tiliphunutsa uruna kimsa kutiwa mama Alisyaru jawsanirïtayna. Wali sumpini sarnaqapxatayna. Uka jaqiruwa Alisyaxa qullqsa churirïtayna, janchi manqha isinaksa alarapitayna. Qhiphatxa warminïskatapsa yatxataynawa, ukatsa jupaxa janiwa kamsañsa yatxkataynati. Ukhampachasa kunjampachasa jupampi qamxakitaynawa. Taqichaqpuni sarapxirïtayna, ukanxa chuphiruxa janiwa mä papaysa alirïkataynati, alujamintsa janiwa pajirïkataynati, manq’anaksa janipuniwa alaña yatkataynati, janipuniwa kunsa alirïkataynati. Wawjamakiwa mamapampi sarnaqt’irïtayna. –Alisya, pasiyt’iri sarañäni. –Iyawa–, sasa, jupaya jichha mänxa taqi kunsa pajchini, sasa. Ukata janipuniwa kunsa pajirïkataynati. Sapa phaxsiwa uka chuphiruxa kawksa saraña munxirïtayna, anchapuniwa qullqi apsuña munxatayna. Mama Alisya suxta marawa ukhama sarnaqatayna. Kunasa tukusirikïchixaya, ukata mä uruxa mama Alisyaxa amuyasxatayna. Jachjayasisa, mama Alisyaxa janiwa chuphirumpi parlaña munkxataynati. Mama Alisyaxa mä uruxa Tata Panchuruwa, chacha apayita, sasa achikasiri iklisya saratayna. Tata Panchuxa ratukiwa mä chacha khithanitayna. Janiwa jayäkataynati, “akïricha walïni”, siskaspasa,
  • 15. 15Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ukhama mayampsa khithankakitaynawa. Panpachaniwa uka chachanakaxa Julyu sata sutinïtayna. Ukata wasitata mama, Alisyaxa tata Panchu uka, achikasiri saratayna: –¿Nayasti, payata payata khithanita sismatisti? Mayakxaya nayaxa munsthxa, jumakiya maynïri khithanitaxa–, sataynawa. Qhiphjata maynïri Julyu sata, khithanita chachaxa, jiwxataynawa. Mama Alisyaxa maynimpikiwa qhipharxatayna. Jupampiwa chuphiruruxa waxrt’ayxatayna. Chuphirumpi Julyumpiwa mama Alisyaxa sarnaqtatayna, pä marawa ukhama sarnaqatayna. Chupiruxa Alisya waynapampi mä pinsyunana manq’kiri katurxatayna. Ukata nuwsutayna, waynarusa takintatayna, pulisiyaru apayasipxatayna. Jani mämpisa parlañatakiwa papila lurjasinipxatayna. Chuphiruxa layqkatasita ukhamächixaya ukata janiwa jaljtaña yatkapxataynati. Ukjata umata uka jaqixa Alisya utaparu sapüru sarirïtayna, tuqisiri, arnaqiri, ukhamawa machata sarirïtayna. –Awila karaju!, waynarara, pisitira, jani sist’asiri –, sasa, kunaymana arnaqjiriwa sarirïtayna. Ch’uqi chuymaxa janiwa arnaqxkämati, sasa, walipuni achikasirïtayna. Ukhamarakiki machantataxa arnaqiri sarxirïtayna. Ukhamakipuniwa sapa kutisa pasaskatayna. Jupaxa, Alisya mamana chuymapaxa, janirakiwa uka chuphiruta jikiqtaña munirïkataynati, ukhama tuqjatpachasa, arnaqjatpacha, papila lurjasitpachasa, jupampi sarnaqaña sarnaqañakiwa munasiskirïtayna. Mayanxa yasta warmiru nuwxataynawa. Sapa kutiwa ukhama arumaya uru tuqiri, arnaqiri sarirïtayna.
  • 16. 16Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Ukhampachasa Alisya mamaxa qhipha chachampi jaqichasiña amtxatayna. Uka Julyu jaqixa wali suma jaqïtaynawa: juyanaka luriri ijma awkilïtaynawa. Ijma awkilimpixa, ukhamaraki, taqichaqa pasiyiri sarapxirïtayna. Santa Cruz, Tarija, Urüru, Putusi, Qucha Pampa, Arika, Ikïki, Lima, ukanxa jupakamakiwa kunsa pajirïtayna, janipuniwa warmiruxa kunsa pajañapa munirïkataynati. Maynita sïpanxa mayja jaqipunïtaynawa. Mara phuqhawipanxa, mama Alisyaru uruyañatakixa, isinakapsa saypacha alarirïtayna. Qullqsa pä waranqa phisqhapatakani, “akaxa jumana kunsa muntaxa, uka alaqt’asiñmatakiwa”, sasa, churirïtayna. Jichhaxa ukampipiniwa jaqichasiña amtxatayna, ukatsa chuphirsa thaqhaskakitaynawa, janipuniwa armaña yatxkataynati. ¿Uka mamaxa kuna kamachatäpachasa? ¿Uka warmixa layqkatatäpachacha? ¿Ukxa kunjamatsa qullaqañäspa? Ukanakxa jumawa amuyt’xäta. IV. Maymara jichhürjama * Jisk’äkayatha ukjaxa tatajaxa nayaru Yunkasa irpiri. Anaku, Tranküma Ukhamaraki Milliwaya, ukäkanakana sarnaqirïtha. Uka jak’ana, Puente Villa ukjana, pä jach’a jawiranakawa jikisi, ukata uka jawiraxa wali jach’äxiwa, ukhamarusa umasa pampawa qhullullisa saraski, uka thiyanakana yaqhipa jayata jutiri jaqinakaxa ch’alla jariskiri. Trankümana mä tiyujawa, Tiburcio sata, sarnaqatayna. Juparu tumpirjamawa Yunkasa sarapxirïtha. Ukata mä arumaxa tatajaru kuñtiri: aka jawirana mä t’aqhi jaqixa ch’alla sapuru jariskatayna, ukaruwa, uta luririnakaxa, ch’alla alasiri awtupampi sarapxirïtayna, ukhamawa ukana sapüru ch’alla jarisa aljasa sarnaqaskirïtayna. Mä uruxa, ch’alla jarkasaxa, mä qalawa liwstxatayna, ampara qutata jilarkiri ch’iyara saruntata qaljamätaynawa, siwa. Mayja ch’iyara jasa qaläpana irtchi –¿akasti kunaraki?– sasa, ukata yaqha qalaru qaqtchi, ukata mayja q’illu qhuyalaki uñstchi, qurjamakïchi, jupaxa quri uñt’arakchiya, akaxa
  • 17. 17Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 quripuniwa, sasa uka urpacha jani mämpi ukjaru kuttankiri sarawayxatayna. Mayxa ukhamaraki parlapxiri. Suninarakiwa siwa. Kuka akhullt’aschi, jusachañataki alkulampi ch’allt’asirakchi. Mä jaqixa t’aqhiñawa uka Pakaji pampana wakampi qhulu uraqi qhulliskatayna. Rijaxa mä sillp’a qala uraqita khakhtxatayna, mä p’iya qhaphirxatayna, ukata uka jaqixa uñantchi mayja yänakanjamakïchi, ukata q’ipipata alkula aptasinisa ch’allt’chi. Uka yänaka apsurchi, qurikamakïtaynawa, siwa. Jupaxa mä yatirimpi wali waxt’ayxatayna, uka yäna aljarasa awtu alt’asitayna, ukampi jichhakamawa suniru sapüru sarantaski, siwa. ** Kimsa tunka marata nayaxa Chuqi Yapu markankxthwa. P’asanqallanina qamaskayätha, ukjana waljaniwa markajata ukana qamapxarakitayna. Ukana mä waynaxa utjäna, Tipuwani irnaqiri sarirïnwa, purt’anisaxa kawkipuniwa ch’uta thuqht’askiri, mä simana qamarawayi ukata sarawayxaraki, mä kimsa jani ukaxa pusi phaxsi chhaqhasxiri ukata utaparu puriskarakiriwa. Ukhamakpini uñjaskirïtha. Mänxa mä tawaqu jikxatasxatayna. Chikxataynawa. Mä wawanïxapxiwa. Ukhamakpuni uka waynaxa puriskiri saraskiri. Qamt’awayi, umt’awäpxi, uka simana sarnaqt’awäpxi, warmiru qullqi jaytt’awayasa sarawayxi, janjamakiwa qullqitsa pisinkapxirïkiti. Mayana wali kusisita purinxiri. Nayaru wali munasiri, tiyuparjamawa uñt’asitu. Utajaruwa wisitt’anitu. –Tiyu jichha kutixa qurixa wali kusapuniwa wakt’xitu, ¿kunsa luriristhxa tiyu?–, sasawa yuqalla wawaxa jiskht’asitu. –¿Qullqiru sïpanxa, niya qawqhsa waxt’tamxa? –Niya phisqha waranqa ch’uxña qullqiwa.
  • 18. 18Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Ukata nayaxa amuythapisa, jiskht’askakthwa: –¿Kamsaraki munirimasti? –Jupaxa laqa kasarasxañäni sakituwa–, ukata wali amuyt’asina jistha: –Nayraqataxa: janipuni Tipuwaniru kutt’kxamti. Payïri: Akata Tipuwani Wak’anakaru waxt’ayxma. Kimsïri: Uka qullqixa janiwa inaki t’unjtayañmäkiti, juk’ampi mirtañapataki kunsa lurañamapuniwa. Pusïri: jani aka markana jaqichaskamti, akanxa q’ala uka qullqi chhaqhtayxätaxa, antisa kampuna jaqichasinma, ukanxa pinkillusa tarqasa inakiwa jaqisa phusart’arapïtamxa, manq’ayañasa janiwa ancha qullqitakïkaniti–. Ukhama uka waynampi parlt’awayapxtha, jupaxa Inkäwi suyunkiriwa. Muniriparuwa uka pusi amtxa yatiyatayna. Ukata muniripaxa amuyt’xatayna: –Sunsu janitikiti amuyaskta, impiyata ukhama tiyumaxa parltamxa. Maya: antisawa Tipuwaniru kutt’xañamaxa, jichhawa quri jikiñxa qalltasktaxa. Paya: Janiwa kuna wak’anakarusa luqtayksnati, jupaxa yatichirjamarakisa, jani yatki kunaraki: tata kuranakasa iwankhillunakasa uka luqtayañaxa juchawa, siwa. Kimsa: Kuna, qullqixa jiwasankiwa, jiwasawa kuna lurañsa yatiñäni. Pusi: Nayaxa aka La Paz markana jaqichasiña munthxa, phamillanakajawa jaqichasitaja uñjañapa ¡Chhuy! kuna pinkillu, kawki tarqa, pä orquestampi jaqichasiñäni, ukatsa janiwa kuna ch’aphi orquesta ukäñapäkiti, wali yäqkañäki ukäñapawa–. Muniripaxa Wisk’achani pampana jakasiri tawaqütaynawa. Markapanxa jaqinakampi jani wawxa uñjayasiñataki kanastaru wayuskirïtayna, nänkirixa uksa warmirakiwa, jupawa ukhama sarnaqatapa yatinitayna. Warmina amtaprjama jaqichasiwa. Uka qullqi q’ala tukjapxatayna. Muna jani muna uka jaqichasiwiruxa sarapxthwa. Janiwa kuna
  • 19. 19Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 phamillapasa utjkänti, mä kampisinu chacha warmikiwa tatapa mamapäthwa sasa uka thuqht’äska, taqi jaqisa nänaka jaqkamakïnwa. *** Kasarasisaxa warmixa laqawa chacha Tipuwaniru khithanukutayna. Mäna purini jani kuna qullqinikiwa purinitayna. Ukhama sarxarakikiwa, mä kimsa phaxsita purini, ukhamarakikiwa, mayana ukhamarakikiwa, yasta niya maräxataynawa, janiwa qurixa juskxataynati. Ukata warmixa alisnukxatayna: –Aka mäna jani qullqini purinïtaxa, janisa purinxama– sataynawa. Waynaxa, ñakakiwa manq’añataki irnaqasxatayna, janiwa qullqisa qurisa juskxataynati, kimsa phaxsita janiwa purkataynati, ukata warmixa karta apayatayna. –“Janisa purxtasa, nayaxa yaqha chacha jikxatasxtha, nayata armasxita, jani purxamti”– Uka karta waynaxa uñxatt’asitayna, ukata Tipuwanina machantasitayna, jacht’atayna, jalluxa jupana jachataparjamawa jani samart’asa jalluntatayna, uka Tipuwani jawirasa wali phuxutayna, uka jawira qarqa patata qunxatt’atawa, jacht’asisa: –Maymara jichha urjamawa pä orquestampi jaqicht’asiwaythxa,… – sasawa uka walja juri umani jawiraru jalantirjama umata iki chümiskatayna. Yatisaxa walpuni uka jawira aynacha thaqhapxatayna. Uka waynaxa ujata jichhakama jani uñjañatakiwa chhaqhawayxi. V. Qachu Chuku T iti Qaqa quta aynachatuqinxa, uka suni pampanxa, uka Uma markanxa pä phamillawa wali awqapuni utjasipxatayna. Jupanaka jak’asina, ukhamaraki uta qurpani ukhamäpxataynawa. Jupanakaxa
  • 20. 20Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ukhama awqäxasaxa aruntañsa armasxapxataynawa. Janipuniwa jupanakpura uñjasiñsa munkxapxataynati. Maynixa mä phuchhani mayniraki mä yuqani ukhamawa jani akch’asa parlasisa qamasipxatayna. Maynina phuchhapaxa, Teresa sata, niya tunka paqallqu marani, wali lunqhu jach’a tansa janq’ulla, wali jiwitaki, tawaqütaynawa. Mayninraki niya ukja maranakani, kawki piji wayna, inka ajanuta ajanuni, ukhama waynätaynawa. Maynixa mama Qantuta mayniraki mama Qupaña. Uka wawanakaxa uñt’asxasaxa janiwa jupanakaxa tatanaka mamanakapa awqätapxa yatiña munkxapxataynati. Jupanakaxa jani kasusipachawa munasipxatayna. Mä uruxa ukhama tatanakapa awqätaplaykuxa tawaquxa jamasata waynana utaparu sarxatayna. Uka yatisaxa tawaquna mamapaxa walpuni thithitayna. Kamisa phuchhajaxa uka awqa qallumpïnixa, kumjamsa uka awqajampi jaqichasinixa, kunasa aka wawajana chuymaparu mantpacha, sasawa wali thithita tawaqxa, uka awqana utaparu jalasa, munkiri jani munirpacha ch’amampi waysusinitayna. Inawa uka awqa waynana tatapasa mamapasa killiskapxatayna. Ukhampacha tawaqu aparasinisa kawkipuniwa kusisxatayna. Waynana phamillapaxa, Qupaña satätaynawa. Jupanakaxa ukhama tawaqu ch’amampiki waysusiwayxïpanxa, aruta Ch’iwu istansyata yaqha tawaqu yuqapatakixa irpsusinipxatayna. Ukampiwa impiñu kasarkatatayna. Uka tawaqxa wali kusa Tirisa tawaquna mamapa jak’anakana, wali q’aya charula sapatusa k’irikkiriki irpanaqasitayna. Mama Qantutana phuchhapaxa uka awqa qallu waynataki usurïxataynawa. Mamaparu wawachxatatayna. Mamapaxa uka waynata alissusinisa amuykiwa uka wawa uywatayna. Tawaquxa wali kust’ata lunqhu tawaqüsaxa, jani uñt’ata waynataki, wasitata usurïxataynawa, ukata mayampi wawachxatatayna. Uka qhiphata warmini Waqi sultarutaki wasitana usurïxataynawa. Ukata sultaruna warmipawa Tirisa tawaquru sullsuyañkama
  • 21. 21Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 nuwjxatayna. Qhiphata wastata wallq’ïxatayna.Ukjawa mama Qantutaxa kulirasxatayna. Tawaquruxa ukhama niya wawachänchjataru k’uphaña lawampiwa jawq’xatayna. Tawaquxa iskapawayasa mä jawiranwa wawachasitayna, ukhamawa Chuqi Yapu markaru sarxatayna, ukana uka yuqalla wawapa qhilla pataru inknuqt’anxatayna, ukata chuymaya sasina wasitata ukjaru kuttayna, wawaxa janiwa ukankxataynati. Jani wawanikiwa utaparu kutt’xatayna. Qhiphata mä ijma achachiwa Teresa irpaqañataki sart’xatayna. Mama Qantutaxa impiñuwa irpxarayatayna. Uka Qachu Chuku achachixa wali jisk’a tañätaynawa. Warmiruxa niya thixnita p’iqi wayurata ukhamakïtaynawa. Jupaxa Chuqi Yapu markana utanïtaynawa, aruta uka tawaqu irpsusinitayna. Jillimani markana jaqichasipxatayna. Jupatakixa pä imilla wawa wawacht’arapitayna. Warmixa Ikinu plasana aljasawa waynanïxatayna. Qachu Chukuxa warmxa katjasxataynawa, ukatxa pataru sarasawa jaychkatasinxatayna. Kunasa jani wali qalltataxa, janikipuniwa wali tukuyirïkiti. Qawqha awqäkañänisa, pachampixa sumacht’asxañawa waranqaxa. Chuymaxa qawqha jachjayasitasa qullt’asxañapuniwa. Aka pachanxa, jani chuyma luqt’asisa atipt’irikipuniwa aynacht’xirïtayna. Jucha p’amp’achita sasa killkataskiriruxa iyawa jisxañakiwa. Ukxaruxa jumawa juk’ampi amuyt’xäta. VI. Lunthatata wawa Q ’aranakaru sirwiñaxa ispañulanaka purinitatwa utjxatayna,… Mä q’axu tawaquwa Chuqi Yapu markaru sirwintata irnaqiri sunita saratayna. Thaqhasa thaqasa sirwintata irnaqaña jikitaynawa. Ukana taqi kunana irnaqatayna: wawa uñjirïtayna, manq’a phayirïtayna, isinaka t’axsurïtayna, isinaka planchirïtayna, uta pichthapirïtayna, wawa uñjirïtayna, ukatxa arumaruxa uta pisu warirampi llijtayañakama
  • 22. 22Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 qaqsurïtayna, kusina yänaka jariqirïtayna, kusina pichasa jarirïtayna, janipuniwa samart’añaxa jupatakixa utjirïkataynati. Wali q’apha, q’axu tawaqükasaxa, taqi kunsa laqakiwa lurt’irïtayna. Siñurapaxa tuqiki tuqi iqtirïtayna. Janipuniwa uka siñuratakixa kuna luratapasa walïrikataynati. Tuqkamikiwa alisnaqirïtayna. Janiwa jaqirjama juparu uñjkataynati. Manq’a puchunakaki manq’añpatakisa waxt’irïtayna. Taqi kunatsa wali sintisirïtayna. Inya, kuchina sasawa tuqjirïtayna. Juparu ancha uñisita amuyasxatayna. Sapurusa jupaxa utana sapakiwa irnaqaskirïtayna. Mä uruxa amuyt’asxatayna. Wawa q’ipxart’asiwäsa markapa jani mämpi kutiniñataki sarawayxatayna. Siñurapaxa, jani amuyani, wali thaqhatayna. Uka pachanakaxa janiwa sirwintataki ancha, jichhjama, kawkinkirisa, khitisa tatanakapasa, ukanaka jiskhipxirïkataynati, siwa. Ukhamata janiwa uka q’axu tawaquru katuña yatkapxataynati. Uka sirwinta tawaquxa, wawasa q’ipt’ata, markapa purxatayna. Ukana janiwa wawxa utaparu puriyaña yatkxataynati, ukata amuyt’asisaxa: mä qamiri jaqiwa jani wawani uka istansyana utjatayna, ukana utaparu nayraqata puritayna. Uka tataruwa satayna: –Mä q’arawa Chuqi Yapu markana wurlasitu, ukata wawanïthxa, aka yuqalla wawa jumaru churasiwaykäma–, sasawa wawxa churawayxatayna. Uka jaqixa, jani wawanïsaxa wali q’aya uka asu wawa katuqasitayna. Ukhamata uka wawa wawapjama uywasxatayna. Juk’a pachanakata wawaxa jalnaqxataynawa, jisk’a yuqallaxa jiwitakiwa jilsxatayna, iskuylarusa sarxarakitaynawa. Pachaxa jalaskakitaynawa. Niyawa pä tunka mararu purxatayna, uka jisk’a yuqallaxa waynäxataynawa. Kuwartilatsa mistunxataynawa. Pata pampana jaqichañakiwa phaltxatayna.
  • 23. 23Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Taykapa awkipaxa Chuqi Yapu markanxa luqhjamawa wawapxa inamayapuni niya pä tunka maranaka thaqhapxatayna. Inamayawa tiliwisyunarusa raryurusa piryurikurusa awisu apsuskapxatayna. Janipuniwa wawaxa uñstkataynati. Kuka uñirina ukarusa sarapxataynawa. Yatirixa: –Wawamxa katuskapxätawa, suninkaskiwa, janiwa qhirwankkisa kuna jayankkisa, qhathuta qhathu jiskhnaqanipxma–, sataynawa. Pä tunka maranakkamasa sinti llakita jiskhnaqasa uñnaqasa markata marka thaqhasisa saraskapxatayna. Ukata mä suni qhathuna jiskhisa mä juk’a yatxapxatayna. –Jisa, mä jaqiwa mayja q’ara kasta yuqalla wawani, inasa ukächispa–, sataynawa, mä alakipa qhathuni warmixa. Laqawa uka istanskama, wawa chhaqhayasiri chutasa q’arasa, chhukhupxatayna. Uka jaqina utapa qaritawa puripxatayna. Uka jaqixa yuqapa irpsusinitayna. Chiqapuni uka waynaxa q’ara awkipasa kikpkakïtaynawa. – Jumaxa wawajätawa!–, sasawa uka chuta siñuraxa uka waynaru katuntañataki jalkatatayna, ukata waynaxa impiñuwa jaqi tatapata waythapisxatayna. Janiwa uka chuta siñurampixa jak’asiñsa munkataynati. Wali parlapxatayna: –Kuna akaxa wawajäskiwa, nayaxa pä tunka marawa, jisk’a asukutpacha, uywasthxa–, sataynawa. –Janiwa akaxa wawajäwa. ¿Kawkitpinsa aka wawa kattaxa? ¿khitisa aka wawa churtamxa? –, sataynawa, uka q’aranakaxa. Ukata uka jaqixa jisxatayna:
  • 24. 24Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Mä sirwinta imillawa, mä q’arawa, Chuqi Yapu markana, wurlasitu, aka wawa uywjawayaña munthxa, sasa churasiwaykitu. Ukhamata aka wawxa uywasisktha–, sataynawa. –Uka tawaquxa kawkhansa utji, uka uñacht’ayapxita–, sapxataynawa. Awkixa utapa uñacht’ayxatayna. Uka Tawaquxa walja wawani warmïxataynawa, ukata warmixa satayna: – Naya irnaqkayätha ukjaxa, ancha uñisipxirïtu, manq’atsa sintisipxiriwa, manq’a puchsa sintisisawa churapxiri, janirakiwa pajañsa munapxirïkituti, uka kulirata, jupanakaxa t’aqhispxarakpana sasawa wawa apxaruniwaytha–, sataynawa. Waynaxa janiwa uka kampisinu uywiri awkipampi jaljtaña munkataynati. Jupaxa kawki kampisinu, waksa awatt’asiri, aymarsa parlt’asiri ukhamaraki kastillansa arst’iri, ukhamäxataynawa. Siñurampi q’arampixa, uka uywiri awkimppacha yuqapamppacha Chuqi Yapu utaparu irpasinxapxatayna. Jaqiruxa jaqirjamawa uñjañätayna, janiwa jaqiruxa t’aqhïskipana juk’ampi t’aqhisiyañäkiti, siwa. Jaqïña chuymïñawa waranqätayna. Jani jaqïña chuymaninakaruwa kuna chijisa arkirïtayna. Uka jaqiru yäqaña chhaqhanixa, jaqixa janiwa jaqïkxaniti. VII. Tata Phaxsi Pirwata k’ithasinitayna. Chuqi Yapu markana kasarasitayna. Warmini wawanakani ukhama sumawa qamxatayna. Wali qamirïxataynawa. Utanakapasa waljätaynawa. Mä utapaxa Panqara Uñtankataynawa, mayaraki Pantiymata aynachchaqana utjatayna, mayanakasti Buenos Aires jak’ankataynawa.
  • 25. 25Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Uka pachanakaxa jupaxa sumiru yänaka lurarirïtaynawa. Uka yänakxa Uma Llamaya markanwa aljirïtayna. Mä imilla, sirwintataki, uywasitayna. Imillxa aliqata munataparjama uywsusitayna. Imillaxa nayaru wali kusa yanapitu, sasawa, warmiparuxa Yunkasa aljiri khithanukurïtayna. Warmixa Yunkasa sart’askirïtayna, ukata muxsa achunaka aljañataki apasinkirïtayna. Juk’ata juk’ata tata Phaxsixa uka imillampikiwa apthaptxatayna. Ukatxa warmisxataynawa. Ukhama jayawa sarnaqapxatayna, mayanxa munata imillapaxa usurïxataynawa. Tata Phaxsixa pastillanaka imillaru sulluñpataki churirïtayna. Mä kutixa janiwa sullsuyaña yatkxataynati, atipjäsxataynawa. Janq’u isini qullirï ukaruwa imillaru sullsuyañataki irpxatayna. Uka uruxa imilla qulläwita irpsusinkatayna, ukhamaruwa warmipaxa, imilla irpsunkiri, katjayasxatayna. Ukjata tuqjasxapxatayna, achachixa jupakiwa wapuchasxatayna: –Kuna karaju ¿Kuna jumaxa yatta? –Kuna jayawa ukhama sarnaqxapxtha–,… sataynawa imillasa,… Warmipasa wawanakapasa, q’ala maya maya utanakxa katuntasxapxatayna, awkiruxa mä utaki uñachat’äpxatayna. –Nayawa taqi kunsa yatthxa–, sasa tawaqu irpxarusiwayasa utata sarawayxataynawa. Tata Phasixa 42 marani, imillaraki 15 marani, ukhamätayna. Pantiyma utapa aljantawayasaxa, uka qullqi q’ipxart’asiwayasa, Brasil marka tawaqumpi sarawayxapxatayna. Ukana kuspini sarnaqt’apxatayna, walkiri qurpachaña utanakana qamt’aniwäpxatayna, ukhamaraki manq’anaksa manq’t’apxatayna, phuthunaksa apst’ayasipxatayna. Niya qullqi tukusirjamäpanxa Santa Cruz markaru sarxapxatayna. Ukhamarakiki uka markanxa qamt’apxatayna, ikt’apxatayna, manq’t’apxatayna, thuqht’apxatayna, phutunaksa apst’ayasipxatayna,…ukata qullqi tukusirjamäpanxa Chuqi Yapu
  • 26. 26Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 markaruwa kutt’anxapxatayna. Qullqixa q’ala tukuntata, ñakawa antikritikutaksa utjxatayna, ukata antikritiku K’ili K’ili parkiru katt’asipxatayna, uka wasitata sumiru yänaka luraraña qallantatayna. Uka Uma Llamaya uka yänaka aljañataki wasitata sarantirïtayna. Imillxa, warmiya nuwjaraqchitaspa sasaxa, janiwa Uma Llamaya marka irpirïkataynati. Pantiyma jak’anaka imillaxa sumirusa k’umphunt’ata ukhamarusa chukt’ata sapa wirnisa achachi puriri suyt’askirïtayna. Warmipaxa janiwa nuwjirïkataynati, janirakiwa phuchanakapasa ukhamaraki yuqanakapasa kunsa sapxirïkataynati. Qhiphatxa mä wawaniwa qamasxapxatayna. Uka wawaruxa, taqi jaqinakjama, ukch’alalpacharu wali sumpini uruyapxatayna. Kutillunanakani, jawillatanakani, musunakani, payasunakani, amtaskañatakiwa uruyapxatayna. Wawaxa janisa uka uruyatxa amuyaskpa, tatapa mamapa yäqasiyañawa nayrankatayna. Ukana uka Brasil ukhamaraki Santa Cruz markana phutunaka apsutsa jawillata jaqinakaru uñayasipxatayna. Warmixa uqi sumiri ch’iyara suma saminaka pilpintunkani taqi k’achachita, aliqata lurayasita, mantani, aritisa chika kunkkama jach’a warkkatata, quri phich’ipasa ukch’a t’irkatata, pullirapa laqhu ch’uxña tercio pelo ukatxa ukaxa bordado, sapatupaxa ch’iyara, nayluna miryasasa ch’iyara rayani, ukhamawa kawkipuni sarnaqtirïtayna. Ukamawa pasawayxatayna. Ukhamarusa mä wawampi yapt’asipxatayna. Ukjatxa yasta janjamakiwa qullqisa utjxataynati, ukata yasta Alaya Ch’ijiniruwa makatxapxatayna. Uka amstana t’aqhïñanaki qamxapxatayna. Qullqisa qhilljamawa thayampi chika phuthumxirïtayna, samisa phuphu phuyjamawa t’uytawayxirïtayna. Ch’amasa marata maratjamaruwa maranakampi chika, jani jaljtata, sarawayxirïtayna. Tata Phaxsixa, wawqinakapampi mayacht’asisa, Wankuta qullqi maysusipxatayna. Jupaxa, Inaya tata Santusa yanapt’chitani, sasa phista
  • 27. 27Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 pasañatakiwa qullqi maysusitayna. Tata Santuxa janiwa kunsa yanapt’ankataynati. Wankunxa waljawa manuxa makatxatayna, jaqinakata mayt’asisakiwa uka manuruxa, mä juk’anaksa, phuqhxatayna. Ukata wasitata Wankuta jilpacha qullqi apsurakikitaynawa, ukhama jaqinakata, akjawa ukjawa churxäma, sasawa Wankuru phuqhantañataki mayt’asitayna, Wankusa manu phuqhañataki qullqi churarakikitaynawa. Wankuxa wali suma manu phuqhiripiña sasa juk’ampi qullqi mayt’arakiktaynawa. Mä uruxa janiwa Wankuru phuqhañatakisa, uka jaqinakaru manu phuqhañatakisa, qullqixa utjkxataynati. Ukjawa jupaxa imanaqasxatayna. Jani wali lurañanaka amtxatayna. Mä wawqipawa wali qullqini utjatayna. Ukampixa wali qhumantasitawa sarnaqapxirïtayna, ukata jaqixa jupanakaru «chacha warmi» sapxirïtayna. Umantatasa qhumantasitawa sarxapxirïtayna, awtuta saraqawayasasa qhumantatawa witiwayxapxirïtayna. Qhathutsa ukhamaraki sarxapxirïtayna… Jani qullqi Wanku manutaki ukhamaraki jaqinakaru manu churañataki ukatsa manq’añataki jani qullqi utjxïpanxa, wawqipa qawqha qullqi apnaqirsa uñjasaxa amuyt’xataynawa. Mä wirnisa uka wawqipaxa Uma Llamaya qhathu saratayna, Phaxsi tataxa uka qhathuta puriri utapata suyt’atayna. Jani munkirpacha umayatayna. Uka wawqipaxa janiwa warminïkataynati, mä uywata yuqallapakiwa utjatayna. Uka arumaxa umapxataynawa. Niya kimsa willjta arumaxa wawqipaxa chhuxuririwa saratayna, ukata jupaxa qhiphapata mistuwayasaxa warita jirumpiwa p’iqita jawq’antasa jiwayxatayna, ukjaruwa uywata yuqallaxa mistunirakitayna, yuqallaxa jach’ata wararitayna. Ukata jaqixa t’ijsuwayxatayna. Pulisiyanxa uywata yuqallarukiwa jupawa jiwayi sasa tumpantatayna. Ukxa pulisiyanxa janiwa yäqapxkataynati, khitisa jiwayi ukxa yatxapxataynawa. Ukata Piruti tataxa, tata Phaxsxa k’usillu t’ixiritaki uywasxapxatayna.
  • 28. 28Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Uka wali suma uruyata wawanakapaxa q’alluta ukhamaraki paqara umiriwa tukxapxatayna. Warmixa ukhamarakiwa chachata chacha sarxatayna, niya suxta chachanakampiwa sarnaqxatayna, ukjanitakixa sapa maynitakisa wawanïtaynawa, ukhamaraki juparuxa uka chachanakana warminakapasa mayni mayni nuwjapxatayna. Warmixa tata Phaxsimpi karsilaru mantxatayna. Ukjata chachapampi jaljtxataynawa. Jichhaxa warmixa jisk’a lluch’una liwxatata, t’arwa taxta mantani, larama thantha pullirani, jani kuna quri yänakani ch’uxña achunaka Altu Pata markana aljasiski, siwa. Tata Phaxsixa, warminsa apanukuta, mä uruxa Altu Pata markana pä askichata thantha sumirusa ast’ata, alt’asitaya, alt’asitaya sasakiwa sarnaqaskatayna, janiwa khitisa alaña munkatayna. Jupaxa q’ala ajanusa t’uxu, nayrasa larphatanjama jalantata, p’urp’thapita, ukhamakiwa, kujtasa kujtasa saraskatayna, siwa. VIII. Ch’ina p’atsuta Tawaqüñasa waynäñasa mä akch’itankakiwa. Ukata jaqïñasa kunäñasa mä juk’a pachakirakiwa. Ukhamawa mä mamaxa Waqi marka pampana wali lakasa chispita sarnaqasirïtayna. Paquwankampiwa kasarasitayna, jupampixa pusi wawanïtaynawa. Wiktuchita awila sata. Jupaxa awila tawaqükasaxa wali qullqinïtaynawa. Wali isintasita, wali qamiri, ukhamätaynawa. Jupaxa contrabandista apnaqirïtaynawa. T’ant’sa chhuyu t’ant’a manq’asirïtayna. Jichhaxa mä uruxa mä jisk’a imilla uywasitayna, uka jisk’a imillaruxa: –T’ant’a alt’anma sasawa khithatayna. Jisk’a imillaxa t’ant’xa ikinukataki puriyxatayna, ukata jisk’a imillaruxa t’ant’ampiwa jaqt’xatayna:
  • 29. 29Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –¿Jumatakixa akaxa t’ant’ati?, ¿manq’añati akaxa?,… uka jisk’a imillaruxa t’ant’a aliri wasitata alisnukxatayna. Jisk’a imillaxa janiwa chhuyu t’ant’a jikxatkataynati. Ukhamata jisk’a imillaruxa: –Janiwa jumaxa kunatakisa sirwktati– sasawa ch’inata takisina alisnukxatayna. Ukatxa k’arisisa akhama mä risima jaqichasitata satayna: –Markintaxa umantata, yaqha chachanakampiwa Uma Llamayana sarnaqaskäna –sataynawa– jumaru jaqisa kamsätamsa, janiti tuqjankäta– , sasawa Markintana tiyaparu awisiri saratayna. Markintaruxa chachapaxa tiyupana ukaruwa q’ara p’iqiki alist’xatayna. Risima jaqichasitana tiyapaxa panpacharuwa jawstayatayna. Tiyapaxa Markintaru wali tuqjatayna. Markintaxa inapuniwa wali jacht’asisa, killt’asisa: –Janiwa ukhamäkiti, janiwa Uma Llamaya sarirïkhti–, saskatayna. Uka tiyapaxa pächasisa uka k’arintata warmina chaparu satayna: –Ukhamaxa, ratuki jiskht’anma, irkatpana, kamisaraki ukhama warmi sarnaqayätasti. Risima kasarunakaxa laqapuniwa, uka awila Wiktuchitana utaparu, sarawayapxatayna. Ukata uka awila Wiktuchitaxa, mistunitayna, jach’a aritisa warkkatata, kawki chulapuniwa utapata mistsunitayna. Ukata aruntt’asisa, k’arintata warmixa satayna: –Mama Wiktucha, kamisaraki, ukhama k’arinaka Ilina tiyajaru parlxätasti?, janiwa nayaxa Uma Llamaysa sarirïkthti,… Kamisasa ukhama k’arintitätaxa,…
  • 30. 30Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Chhuy! Aka jurma ch’uxña imillaxa, kunki Mama Wiktuchita sisxitu, nayraxa märina märina sirïnwa, kuna kawki, chachanïsaxa walï sarnaqasmaxa,… Ukhama sasaxa laqapuniwa punkumpi jaqkataniwayasa llawintasinxatayna. Wali qullqini, kawki k’ari ukhamawa uka mamaxa jaqiruxa k’arxayasa k’arimpikipuniwa sarnaqirïtayna. Jupaxa wali kuntrawantunaka apnaqirïtayna, ukata jamasata qhanata, uruya arumawa Pirwa markata taqi yänaka apanirïtayna. Arumankaxa jamasata qutannama uka yänaka apkatayanirïtayna. Mä arumaxa aduanero jupanakampiwa katjayasxatayna, uka ch’amaka arumaxa, jani aparayasiñatakixa, uka pani chachampiwa mä utaru qurpachäsiñataki purxapxatayna. Uka utana mä taykakiwa qamasitayna, jupaxa chiqaya kunasa arumaxa paschispa, sasa, qurpachañataki katuqatayna. Uka utaru purisawa qaritjama ikintxapxatayna. Utani taykalixa junt’u uma wallxtäwayasa uka kimsanitaki asarapitayna. Utana uka aruwaniru chachampi kumpxatasita katjxatayna, … ukhama sapa kutiwa, sapa simanawa uka jaqinakampi uka utaru arumanakaxa puripxirïtayna. Taykaliruxa kuna waxt’asasa qurpachäsirïtayna, jayawa ukhama sarnaqapxatayna. Ukhamakpini uka arumanakaxa purisa qurpachäsirïtayna, qhiphatxa uka taykalixa phuchhaparuwa, awila Wiktuchitaxa ukhamäskiwa sasa awisxatayna. Mayanxa ukhama warmi q’alanchuki kumpt’ata chachaxa qhiphäxata mayni chacharaki q’alakiraki ukhama uka awilana k’arintata Markinta warmixa katjxatayna, uñkatasaxa, uka awilaxa wali sustjasitayna. Wali tuqjatayna. –Chhuy! “chachanïsaxa walï sarnaqasmaxa”, sirïstaxaya. Kamisa kuna,… jumaxa ukhama chachanakampi sarnaqasa utajsa qhinchhachxitätawa, jani mamajana utaparu mämpsa jutistati.
  • 31. 31Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Ukjata uka awilaxa chhaqhawayxatayna. Janiwa mayampsa jutxataynati. Uka aruwaniru jupanakampixa, yaqhachaqana, uka awilaxa ikiskakitaynawa. Aruwaniru waynanakampikiwa, uka pata utanakana “kumäri” sasa, mantxirïtyana, ukana pani aruwanirumankampi aruma aruma qurumt’askirïtayna. Chachapampiwa katjayasxatayna. Katjasinxa chachapaxa chhuxuña patapa p’atsxatayna, ukata Paquwanka chachapaxa Santa Cruz sarawayxatayna. Chachapampixa jaljtawayxataynawa. Jayapuniwa usuntxatayna. Ukhama p’atsutpachasa waliptxataynawa. Ukjatxa janiwa kuntrawantsa apanxataynati. Juk’ata juk’ata q’alawa qullqita tukusxatayna. Ukhama sarnaqkämiruxa q’alawa thantharnukxatayna. Utapsa aljantxataynawa. Mä jilïri phuchhaparusa, lunthatanakaxa, qatatisawa phursanuqxapxatayna. Imillxa khathatkiriki aptanxapxatayna. Jichhaxa q’ala thantha, taykaliptata, jisk’a muxsa ch’amuñanakaki kallina aljasiski, awisaxa kullakapana lukala punkupana aljasiski. Janiwa chhuwa t’ant’sa manq’askxataynati. Qhulu maymara t’ant’aki jikxatasxatayna. Q’uluna liwxatata, mantasa tuntintata, ukahamawa chukxatayna. Janiwa wiñayäthwa sañäkataynati, k’arisisasa sarnaqañäkataynati. IX. Kunasa janipuniwa walïkiti Taqi Kunasa janiwa walïkiti, kuna chijisa juparukiwa arkaski, kuna jachañasa jupatakikiwa, kuna llakisa juparukiwa llakisiyaski. Kuna thithiñasa juparukiwa thithiyaski. Kunasa janipuniwa walïkiti, qullqi chhaqhayañasa jupankiwa, lunthatasa chintapawa, warmipasa awqapjamawa, muniripasa waxrampjamakiwa p’iqita junuraski, ukatsa inamayawa irnaqi, janiwa kunasa uñstkiti, kunawa jani jikiskiti. Marka masinakapasa jupampi ch’axwañaki munaskapxi, jak’asinanakapasa
  • 32. 32Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 janjamakiwa uñjaña juparu munkapxiti ¿Kunatsa ukhamäpacha? Sasawa mä uruxa jupa pacha jiskht’asitayna. Janiwa ukaru jaysañaxa utjkataynati. Mä uruxa mä yatiriru jiskht’aña amtatayna ¿Yatirixa chiqpachapuniti yatpacha? ¿Kawkïri yatirirusa jiskht’asiristha? ¿Kawkïri yatirisa kusa yatpacha? ¿Khitisa chiqapa yatiyitaspa? ¿Kawkinsa chiqapa yatiyiri yatirixa utjpacha? Jichha pachaxa, jani irnaqaña utjkxïpanxa, khitisa yatirikïxarakisä ¿Kunjatsa wali chiqa yatiri jikiristhxa? Sasawa lup’iskatayna. Mä arumaxa mä yatiriwa samkachatayna, ukata qhipha arumirjaxa uka yatiri thaqhiriwa Waqi marka saratayna. – Mama yatiri, samkachistawa ukata juttha. – ¿Kunacha aka jaqïña ch’aphi thakhina t’anqhtayxtma? – Nayatakixa taqi kunasa janikiwa walïkxiti, suyrtijata uñxatt’ayasiriwa juttha. – Iyapuysa ¿kunäxarakisti? Awira anchhitawa yatjañäni. Kawkisa puruxa, akaxa, akampi ch’allt’añäni: Inala Mama, aka wawana jakawipata yatt’ayita, jumawa yattaxa, ukhamaraki aküjankiri wak’a achachilanakasa qhanancht’anipxita, jumanakawa aka pachsa khaya pachsa kawki pachsa awatipxtaxa ukhamaraki Santiku Illapa awki jumasa yanapt’anipxita,… awira uñjañäni,… Ummm ¿Jumaxa ispa wawätati? –Janipuniwa, naya sapsapa yuqalla wawakïthwa, janiwa kullakanïkthsa, janiwa jilanakanïkthsa, sapsapapunïthwa– sasawa yatiriru jistha. Yatirixa janjamakiwa yäqkataynasa, k’ariskaspasa ukhamjamaki amuyatayna. –Janiway! Jumaxa ispa wawätawa, akaxa kukawa ukhama saski. Ukhampuniwa. –Janipuniwa, sapsapa wawäthwa! –Mamamaru sumata jiskht’asma, jani ukaxa yurkasacha maynimaxa jiwxi, mamamakiwa ukxa suma yatispa,… Ukhama jani taqi kunasa
  • 33. 33Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 walïkiti, ukawa qullaqañätaxa, ukataki wali kusa sartawayxätaxa,… ukhamaxa mamama jiskht’asinma. Ukata mamaparuxa, jiskht’xapunitaynawa. –Janiwa wawa, jumaxa sapa tunqukipunitawa. Jaqixa uñisiñata ukhama parltamxa. –Janiwa mamita ukhamäkiti, mä yatiri mamawa situxa: –Janiwa jumaxa ispapunïtawa, ukhama situwa mamita. –Awisxakipunita mamita, chiqpachapuni munaschista ukaxa, awisxakipunita. –Jumaxa yatxasaxa naya thiyatsa sarxpachächïtaya. –Janipuniwa, juma thiyatxa sarkäti, kunächinisa mamajakïskätawa–. Ukata mamapaxa jachawayxatayna: – Janiwa wawa, wawajapunïsktawa. – Janiwa mamita, chiqpcha arsxakipunma, nätaki askïniwa mamita, qullayasxa ukata walikiwa sarnaqasxaxa, yatiri mamaxa qullxämawa situwa. – Chiqapuni ispa wawapunisktawa, Pirwankaskiwa mamamaxa, kullakamasa utjaskiwa. Jumaxa jilanakani kunäsktawa. Jichhakamasa mamamampisa jikisiskarakthwa, janiwa mamamasa armasktamti–. Tata Qhispixa wali kusisitayna, akapiña chiqpacha mamajaxa, sasa wali qhumantasitayna. Ukata jichhaxa: –Akataqiraksa, naya sapäpana, jaqixa uñisistuxa mamita! Jichhaxa uka jilanakaja kullakanakaja akaru irpaniristhti? –Jisa wawa, irpansnawa. Taqpachani irpaniñäni. Aka mä phistha lurañäni, ukaruwa taqpachaniru jawillañäni, sataynawa.
  • 34. 34Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 – Jichha wirnisawa mamaruxa awisaniwayä, jutapxäwa sasa, sataynawa. Ukata warmimampi, wawamampi uñt’ayiri irpapxama, sataynawa. Uka wirnisaxa Uma Llamayana mamaparu awisatayna. –Ukhamawa yuqamaxa arsuyxitu, qullayasiñatakiwa ukhama arsuyxitu, ispätathwa sasawa, yatiri ukata purinxi, uka arxstha. –Jichhaxa janiwa wawajaxa uñkatañsa munkchitaniti–, sataynawa. –Janiwa, antisawa wawamaxa wali kusisita, wali munasïtamxa, wali jilanakapsa kullakanakapsa uñt’aña muni–, sataynawa. –Ukhamaxa jurpüruwa jikisiñani–. Sasawa jaljtaniwayapxatayna. Uka uruxa rayana suyantapxatayna, Uma Llamaya chaka patana. Tatapasa mamapasa, jilanakapasa awtuni ukhamawa Pirwaru irpañatakixa suyantapxatayna. Wantampiwa rayana katuqapxatayna, ukhamawa awtuta apasxapxatayna. Jachasa phuqha phuqawa qhumarasipxatayna. –Wawita, nayaxa t’aqhikiwa sarnaqirïtha, apjt’asisa, q’ipinaka akkatita khukatiru apkataskirïtha, pä wawasa q’ipt’ata, ukhamakwa nayaxa sarnaqasirïtha. Janiwa lichisa wawataki utjirïkiti, aka siñuraru uñt’tha, jupaxa wali suma jaqïriwa, wali utjirinjama, jani wawani ukhama, juparuwa nayaxa parlt’irïtha, aka imilla wawaja churaskama, sasa, jupaxa janiwa imilla wawa munirïkiti, antisa yuqalla wawa churaskita, situwa, ukata juma aka uywiri mamamaru churawaysma, wawa. Janiwa nayaxa jumaru liwinukuñsa munirïkthti, uñisnukkarasmasa. Aka uywiri mamaruxa sarakthwa: sapa wirnisa awisapunitätawa, kujamäskisa wawajaxa ukxa. Sapa wirnisarakiwa nayaxa q’ipinaksa akkatita ukkatiru apkataskirïtha. Mayanxa uñjsmawa, wali lunqhu yuqallitu, ukata chuymajasa chuymajäxisa, qhiphatsa uñjaskakipunsmawa, kawki wali wiraxuchawa jumaxa sarnaqaskirïta, janiwa nayaxa kamsañsa yatirïkthti–. Yuqaxa wali jacht’asisawa chiqpacha mamaparu qhumantasitayna.
  • 35. 35Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Jichhüruta aksaruxa janiwa llakiskxatati, wali kusisitawa jakasxañäni. Ma suni pamparukiwa purintapxatayna, utapaxa aliqa jisk’a wichhu utanakakïtaynawa. Ukanxa waljawa jaqinakaxa suyantapxatayna. Kullakanakapaxa ma jisk’a taña wiskhituni warminakätaynawa. Yamasa ispa kullakapaxa wali t’urikïtaynawa, ukatsa jupasa kikpakïtaynawa. Jilanakapaxa ukhama jisk’a jaqinakakïtaynawa. Ukhama wali kusa qamaniwäpxatayna. Ukatxa Waqina yaqha katuqaña phistxa lurapxatayna. Jilanaka kullakanakapa Waqiru purintayatayna. Ukana wali uka jaqinakaru uñstayatayna. Uka juparu uñisiri jaqinakaparu sataynawa: –Jichhaxa kamsapxistasa, janiwa sapäkthti, kullakanakani jilanakakanïthwa– sataynawa. Ukatxa qulliri mamampiwa qullaqayasxatayna. Ukjata wali kusawa jupaxa sartawayxatayna, surtipasa kutt’anxataynawa, qullqinïñasa jutxataynawa. Taqi kunasa kuttanxatayna. Achachi Qalana, Chuqi Yapu markana, wali jach’a utanïxataynawa. X. Marina: kullawa thuqht’iri Wali kullawa thuqt’iri tawaqütaynawa. Aka Chuqi Yapu markana yurirïtaynawa. Laja markaruwa sapa mara kullawa thuqht’iri sarirïtayna. Mä janq’ulla, lunqhu tawaqütaynawa. T’ususa q’ipi, thixnisa sapalljama q’ipi, ukhamätaynawa. Parijupaxa Laja markankirïtaynawa. Uka parijupampixa tunka marawa kullawa Ch’iji Pataru thuqhuri sarapxatayna. Ukata niyaki jaqichasiña, waynaxa, munxïpanxa, jupaxa janiwa jaqichasiña munkxataynati. Wayna ch’iyara uñnaqanïpanxa, janiwa kullawa thuqhuri sarkxataynati, janiwa uñstkxataynasa, imantasxataynawa. Inapuniwa waynaxa jaqichasxañataki thaqhatayna,
  • 36. 36Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 uka waynaxa wali Marinatjama jachatayna, jani chachanïñpatakiwa yatirimpi ñach’t’ayxatayna. Chiqasa kunasa mäpitakipuniwa wakisiri ¿Janicha? Jupaxa raryu aljiri tawaqütaynawa. Ukata uka Marina tawaquxa mä warmini jaqitaki inamurasxatayna. Janiwa warminïtapasa jupatakixa kunäkxataynasa. Chachaxa chuphirütaynawa, jaya marka sarirïtaynawa. Jayata jayataki, simanata simataki Marina ukxa sarirïtayna. Ukhampachasa Marinaxa uka jaqitakixa wawanïxataynawa, ukatxa payïri, kimsïri, pusïri, phisqhïri, suxtïri ukatsa paqallqüri wawanïxataynwa, ukjaruwa suyt’atayna. Uka chuphirusa janiwa mayampsa jutxkataynati. Chhaqhxataynawa. Tatapasa, ukhama sarnaqïpanxa phuchhaparu janiwa uñkatañsa munkxataynati, tatapaxa utsa aljawayxataynawa. Kulirata janiwa Marinaru kunsa churawaykxataynati. –Uka qallunakana tatapata kunsa mayisinma!–, sasakiwa tatapaxa sarawayxatayna. Ukhamaki apanukuwayxatayna. Wawanakasa jilarawayasa maya mayawa tukusiwayxatayna. Q’ala t’uri, manq’ata jiwarata ukhama tixi waynitunakakiwa jilaraxatayna, ukhampachasa maya mayawa sarxatayna. Marinaxa jacht’asisawa prima kullakapa ukaru sarawayxatayna. Ukana ch’uqiki muntjasiskatayna, q’ala taykali, jisk’a supu taykalikiwa tukuwayxatayna. ¿Kawkinkaraki kawki janq’ulla uñnaqasti? ¿Kawkinkaraki sapallu thixnisa? ¿Kawkinraki t’usu q’ipisa? Chiqa taqi kunasa sarxirïtaynawa. Yamasa kunasa jani urasaparu lurataxa, jani yäparu phuqhataxa, kunasa pantjtata qalltataxa janipuniwa waliru tukurïkataynati.
  • 37. 37Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 XI. Maystru Martinchu Janiwa jani munañata sartawinixa jaqixa sarnaqkaspati, warmi chacha munasiñäpana taqi kunasa lurata, ukalykuwa jaqïñasa munata. Ukäpana kunsa, q’aphaki, lurata, jani ukhamäxixa mä jani qarpata aliru uñtatawa jaqixa jiwsuwayxi. Markasana munasiñxata sarnaqatapaxa waljawa, jani tukkayawa, jichha mänxa yaqha kuynturaki qillqt’antha. Markapaxa Qumanchi uksätaynawa. Maystru Martinchuxa wali jaqinsa munkayawa jaqichasitayna. Ukatxa kimsa wawanïxataynwa: pä yuqalla mä imilla ukhamataynawa. Mä phistana juparu jaqinakapaxa sapxatayna: “Akha suma lunqhu warminïtaxa!” Walikpuni ukhama sarnaqasisktaxa, jupaxa wawanakama uywaskaniwa. Uka warmipampixa murinu mayura markapana pasantanitayna. Taqi jaqinakapansa wali uñt’ata, kumparinakani, wali yäqata ukhama jaqïtaynawa. Chuqi Yapu markana, Ch’alla Pampa aynachchaqanxa, sumiru luraña tallira jist’arasitayna. Ukana wali kusa, kunasa jupatakixa wiñayäkaspa, ukhamawa irnaqañapana apusnaqatayna. Jani qariñatakixa, juk’ampi qullqi jikiñatakixa, mä yanapaku yuqalla irnaqaña yanapiritaki katuqasitayna. Jupaxa mä uruxa markapa, tallira yanapakuru jaytawayasa, ch’uqi llamayuri, sarxirïtayna. Ch’uqi llamayurixa warmiruxa janiwa irpirïkataynati. –Wawanakawa lupimpi nakharayasispa, jiwa janq’ullanakakiwa, janiwa janq’ulläxaspati, jumaxa akana wawanaka uñjaskäta, Tallira uñjkata –, sasawa warmxa utaru yanapakupampi jaytawayirïtayna. Jupaxa ch’uqi llamayutxa pä simanata awisaxa phaxsita kutt’asinkirïtayna,… Ukhamxa walja kutiwa sarirïtayna, qhullina satana
  • 38. 38Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 qawana llamayuna. Mayanxa pachpa wisinu jaqi masinakapawa jisxatayna: –Tata Martinchu jani sarkxamti, warmimaxa uka yanapakumpi janiwa tallirsa llawirkxapxiti, antisawa jist’ant’asinisa jamasata sarnaqaskapxi– sasa. Ukxa Maystru Martinchuxa janiwa yäqirïkataynati. Mayana Martinchu Mamanilaxa payachasxatayna. Ukata ch’uqi satiriwa sarasktha, sasa. Sarasaxa, maya kutt’anitayna. Jamasata arknaqatayna. Jupanakaxa mä jawiraruwa wawanakapampi ukhama t’axsurt’asiri sarapxatayna, jupaxa jayataki qhamiyatayna. Ukanxa wawanaka jayachaqana anastasiskïpanxa, jupanakaxa walipuniwa anatt’asisa jamp’atisisa qhumasipxirïtayna. Jithiqawayxasa arumaru wali amuyt’asisa, utapa llawirt’asisa akatajamata ikiña utaparu mantatayna, ukana aliqapuni qurumjasiskiri katuratayna. Ukjata warmi ukhamaraki uka yanapaku wayna, jani mayampitaki, chhukhuyatayna. Kimsa wawani ukhama maystru Martinchu Mamanilaxa kawkipuniwa yaqha warmi thaqhaña amtatayna. Yaqha yanapaku jikxatasitayna, ukampiwa yaqha warmi thaqhiri sarnaqatayna. Illampu kalliruwa lichuna manq’iri sarapxatayna. Ukana mä tawaquxa maystru Martinchu Mamanilataki jiwaki lart’arapitayna, ukata jupaxa amparata waythapitayna, ukana jupampi sitasipxatayna. –Qharayp’uwa parkina jikisiñäni–, sasa. Maystru Martinchu Mamanilaxa uka jayp’uxa sapakiwa saratayna, ukata janiwa uka tuminkuxa tawaquru uñt’aña yatkxataynati. Qhipha tuminkuxa yanapakupa irpxarusiwayasa wasitata saratayna, jupawa kawkïri tawaqusa ukxa uñacht’ayxatayna. Ukana juntasxañataki parlt’asxapxatayna. Tawaquxa, aka Chuqi Yapu markanxa, jani awkini
  • 39. 39Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 jani taykani ukhamätaynawa, tatapasa mamapasa Pirwa markankirïtaynawa. Tawaqxa warmitaki alkilata utaparuwa irpasxatayna. Maystru Martinchu Mamanilaxa yasta warminïxataynawa. Ukaruwa nayrïri alisnukuta warmipaxa saratayna, wali aruma, jacht’asisa, achikasiriwa tintaparu mantatayna. Martinchuxa janiwa mantayaña munkataynati: –Janiwa mantankasmati, nayaxa waminïxthwa, akaxa uñjita! –sasawa machaqa warmipsa uñacht’ayatayna– Jumaxa chachaniwa sarxtaxa, kunsa jichhaxa akana muntaxa!–, sataynawa: –Chachaxa sarxiwa! Wawanaklaykusay katuqt’asita!, warminïskamsaya, janiwa nayaxa warmimata sarnaqkäti, isklawumakïyawa, mirä, katuqt’asxakitaya, kawkiraki aka chika arumaxa saräxa–,… sasawa jachasisa warmixa achikatayna, ukata maystru Martinchu Mamanixa chika uta taypiru mä jisk’a ikiña wakt’ayasa qurpacht’awätayna. Alwaxa, janira qhanjtawa takiskama nayrïri warmxa, jani kutinkiri, alisnukxatayna. Qhipha warmipampixa kimsa wawanïtaynawa, nayrïri warmipampjama: pä yuqalla mä imilla ukhamarakiki, ukjarakiki qhipha waarmipaxa wawachayatayna. Uka tawaqu warmixa, Uma Llamaya sumiru aljiri saraña qallantatayna. Ukanxa mä chuphirumpiwa sarnaqxatayna. Ukampixa wali inkantatawa, pirwanu kasitinaka tukt’ayasisa kirkt’asisa kantt’irïtayna. Qhinchha warnitakixa kunawa jani chiqäkiti, chiqa arusa k’arikiwa khitisa chiqxa aruskiti. Qhinchha jaqitakixa kunasa pasajirukiwa,
  • 40. 40Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kawkirusa puriñakiwa kunasa wakisirikiwa. ... Ukhamaxa kawkipuniwa, papayasa wayt’asita, chuphiruru qunkatt’ata, kantxayt’askirïtayna. Jaqixa amuyxataynawa, maystru Martinchu Mamanilaruwa waxrampi junukipaskatapa amuyunaka awisxapxatayna. –Warmimaxa lisasiskiwa, amuyasiñamawa,… Maystru Martinchu Mamanilaxa Garita Limata warmi purirxa suyjaskirïtayna. Jayawa uka ch’uñu thä arumanakaxa suyirïtayna. Ukhampachasa suyaskakitaynawa. Niyawa chika aruma pasxatayna. Ukjakiwa mä iskinata mä jach’a kuliktiwuxa pasakiptanitayna. Uñkatatayna, ukataki warmipaxa q’ipisa inkt’ata ukhama jalaqanitayna. –Kunraki aka arumkama lurtasti! –Aduanero jaqinakawa q’ipi aparitu uka ñaka aparasinisktha, ukata anchhitaki purisinktha!–, sasakiwa k’art’asitayna. Maystru Martinchu Mamanilaxa, amukiwa warmi irptaniwayasa jutaywayxatayna. Chuphirupa jaqtasxasaxa, chachapana yanapakpampiwa warmixa sarnaqxatayna. Jupata wali qatatiwa tukxatayna. Uka waynaruxa Uma Llamaya saraña yatintayxatayna, ukana chachapampjamawa sarnaqt’apxirïtayna. Wali manqt’apxatayna, umt’apxatayna, thuqht’apxatayna. Uka waynapxa chachapana kullakapampiwa irpthapiwayxatayna. Pirwanu warmixa awtu q’iwirina yanapiripampiwa awtuna q’aphisisa q’aphisisa apthaptxatayna. Uka awtu yanapiritxa jaytjawasa yaqhampirakiwa mitisxatayna. Maystru Martinchu Mamanilawa yaqha yanapaku katuqasitayna, ukampiwa warmixa sarnaqxatayna. Uka waynaxa pachpa utapana qamatayna. Ukana wali umapxirïtayna, kunärsasa maystru Martinchu
  • 41. 41Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Mamanilaxa umjasxixa, warmixa chhaqhata, waynana utaparuwa ikiri mantxirïtayna. Ukhama walja kutiwa chhaqhirïtayna. –Jumaxa kawkinsa sarnaqtaxa, walja kutiwa chhaqhatätaxa–, sataynawa: –Kuna kawki, akankaskaratsa! Maystru Martinchu Mamanilaxa warmiru takitaynawa. Uka arumaxa warat’asisawa, wayna utparu t’ijuntawäsawa, jist’antasinxatayna. Maystru Martinchu Mamanilaxa inamayawa punku liq’itayna, ukata kantarumpi llawintatayna. –Akanakxa, phamillajampi arumanthiwa katjayäxa, jiwaki aka warmixa wurlasituxa–,… ukhama sasa awkixa umataraki ikt’awayxatayna. Alwaxa sartasa laqawa phamillapa antanitayna, utapa punkuxa llawirata, chhaqharata, janiwa ukana kunasa utjkatanati. Uka paninixa jist’arasisa sarxapxataynawa. Phamillapaxa k’aristawa sasa juparukiwa tuqinuqapxatayna. –Warmixa tawaquwa, silusütawa, ukata ukhamanaka parltaxa–, sapxataynawa. Maystru Martinchu Mamanilaxa wali jachatayna: –Maynixa kimsa wawani: pä yuqalla, mä imilla wawani jaytawayitu. ¿Jichhasti ukhama pä yuqalla mä imilla wawani, uka pachparakti jaytawaypachïtani? ¿Kuna suyrtinikïxpachäthsa? Akaxa janiwa ukhamakïkaniti, janipuniwa aka warmxa apt’askäti, kunsa lurapunïwa–, sasawa Susana mamaru jachxayatayna. Qhiphata uka waynaxa Ch’alla Patana, mä arumaxa, p’iqita jawq’antata jiwayatakiwa uñstxatayna.
  • 42. 42Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Wali jaya qhiphata mama Susanaxa chachapampi jaljtxataynawa, ukana juparu maystru Martinchu Mamanilana warmipaxa jikxatatayna: –Ay! “Janiwa chachanïkxiti, sapakïxiwa” sapxaraktanmsa!– sasawa mama Susanata sanq’a arupampi larusiña munatayna. Ukxaruwa jupa pachpa aruparu kutt’ayatayna: –¿Jumasti? ¿Jichaxa jumaxa walikïxtati? ¿Kunjamaraki jumasti kuñtumsti tukuyxtasti?! Ukata uraqiru alintasakiwa uka pirwanu wachuqiri warmixa sarawayxatayna. Akxaruxa jumaki kamsxamsa, nayaxa yaqha kuyntu thaqhañäthwa. XII. Sisila: Pirwanu alissuri Quta tuqinkiri warmïtaynawa. Mä Pirwanu jaqimpiwa kasarasitayna. Uka jaqixa iyawa sayasiñatakixa pirwata tatapa sapaki jaqichasiñataki irptasinitayna. Uka jaqixa Suwapi manqhana, Kilu Kilu ukaru uraqi jikxatasitayna. Ukanxa wali jach’a kaphitala ayrunakani ukhamätaynawa. Uka pirwanu jaqimpixa kimsawa wawapaxa utjatayna. Uka jaqixa wali pirwanu wayñu kantt’asisa machaki machaskirïtayna. Warmixa, jani chacha irnaqkïpanxa, insiñsu uka ch’umi wali jaya manqhata apsuriwa sarirïtayna. Uka aljasawa wawa uywañatakisa qullqi jikxatasirïtayna. Qhiphatxa, niya mä qawqha maratxa, chachaxa pirwanu kantkämiru machkämiru jiwxataynawa. Jiwirixa markapana yaqha warminïtaynawa, siwa.
  • 43. 43Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Juparu jaqichañataki jutiri awkipaxa, Pirwa jalasaxa jupana tawaqupa irptasinisaxa, akawa yuqajana warmipaxa, sasakiwa mä pirwanu warmi puriyatayna. –Nayawa warmipäthxa, akatxa sarxañamaw!–, sasakiwa mä yaqha jani uñt’ata warmixa Yunkasa utaparu purintxatayna. Uka pirwanu achachisa uka warmita arxatasitakiwa purxatayna. –Jalla, jupaxa wamipapinïskiwa!– sakitaynawa. –¿Kamisaraki ukhamänisti? Nayawa warmipäthxa, akaxa kuna niyawa tunka maräxani, wawasa kimsawa, ¿kamisa jichhaki uñstanïtasti?– sasawa, nuwasipxatayna. Warmina wichhu utanakapsa pirwanunakaxa q’ala phichhantapxatayna. Mama Qhispixa ñakawa iskapxatayna, uka muntinakana ikisisakiwa sarnaqxatayna, mä wawasa ukana jiwxatayna. Jaqisa mä qawqhakiwa jupatxa arxatapxatayna, uka jak’a markana jilïrinakapasa pirwanurukiwa arxatapxatayna. Pirwanuxa, uta phichhantasaxa, wali chacha warmiwa qamt’apxatayna. Machaqa jach’a utxa aruwita sayt’ayapxatayna, kalaminampiwa, utachst’apxatayna. Warmixa saparu tukt’ataxa, jani kullakani jani jilanïsaxa, janiwa uka awqanakaparu kamachañsa yatkxataynati, Chuqi Yapu markaruwa iskapanxatayna. Ukana p’iqi ch’uqt’asisa lup’itayna, kunjamsa warmi sapjtaxa, uka ñanqha jaqinakaru saykatiristhxa, sasa. Ukata maya chuyma luqt’asisa jachatayna, ukaru amukt’asaxa wara warjama amuyupa qhana uñjatayna: Kuna janixa,… Jalkiri jamach’isa katuñakïchï, munä ukaxa
  • 44. 44Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kunsa lurakipunïwa. ¿Khitisa chachampi ikiñtañsa, wawa lurañsa suma yatkasa, yatichituxa? Kawkita kunsa jani lurañxa yatïxa, maya kunsa luraña amtäxa, luraskakïwa. Jani kunsa yatiña munañaxa p’iqinkaskiwa, janiwa säxa janïnipi. Nayaxa luriristhwa, sañaxa chuymajankchixa luräwa, lurapuniwa. ¡Taqi kunasa nayankiw! Mä arxatiri jikxatasitayna, ukampiwa triwunalana pirwanuru kijantatayna. Ukana jayawa papilanaka jikirañkama sarnaqatayna. Triwunala papilanaka jikirasaxa, Yunkasa sarantatayna, mä arumaxa pirwanunaka mä phistana macharañkamaxa, jupaxa uka jach’a uta pusi iskinata pikumpiwa phat’anuqatayna, justupakiwa juk’ampjaruxa utaxa jipt’awayxatayna. Utaxa yaqha utanakata sïpansa wali khuri thiyankataynawa, uta tinkurxa, janiwa khiti uñjirisa, utjkataynati. Pirwanunakaxa uta tinkuta uñjasisaxa walpuni mulljasipxatayna, jachapxataynawa. ¿Kuna wali ch’amani jaqinakasa jani ukaxa animalacha akhama jach’a uta allthapxpacha? sasawa muspapxatayna, janiwa mä warmina allthapitxa akch’asa amuykapxataynati.
  • 45. 45Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Mama Sisilaxa, qhipha uruxa, triwunala papilasa suma jikiratasa apt’ata, kawkipuni mä jilïrimpi uka pirwanu ukaru purintakitaynawa. Pirwanunakaxa jani mayampitakiwa Yunkasata sarawayxatayna. Kaphitala ayrunakasa, muxsa achunaka ayrunakasa q’ala ch’umintatäxataynawa. Sapa kimsa phaxsixaya qurañächixa, ukata mara mara jani qurataxa qura ch’umiwa chaqhayxatayna. Uka t’aqhi warmixa janiwa kunampi jakañsa yatkxataynati. Jupaxa iñsiñsu apsurikipuniwa ch’umi manqha sarirïtayna. Uka qullqimpiwa pirwanunakarusa atipatayna. Kuna jikiñsa munätaxa, ukata jikiñpini amtätaxa, jikïtawa. XIII. Panchu Q’arq’anchu J isk’a Machaqaxa, Titi Qaqa qutata, aynachankiwa. Ukana niya pusi tunka ayllunakawa utji. Ukanxa mayaxa Llink’i satawa mä aylluxa utji. Ukana mä yatirita layqata sarnaqiri jaqiwa utjatayna. Jupaxa Panchu Q’arq’anchu satätaynawa. Waynäkasaxa tawaqunaka arknaqt’añataki jani khitinsa atipkaya yatt’atätaynawa. Ukhamata mä tawaqumpiwa jaqichasxatayna. Ukhampachasa tawaqunaka warminaka arknaqaskaña janiwa armaskataynati. Mä tawaqumpiwa qhirwaru irpasxatayna, ukata mä pä phaxsita kutnuqanisa warmipampi kunjampachasa chikxakitaynawa. Mä qawqha marata warmipaxa jiwxataynawa. Ukata mä Jakiri sata tawaqumpiwa mitintasitayna. Inapuniwa warminakampi sarnaqatayna, janiwa wawachayaña yatkataynati. Uka istansyanxa mä jaqiwa wali jiwitaki warmini ukhama utjatayna. Uka warmixa nayra maranakaxa Chuqi Yapu markana sirwintata irnaqirïtayna, ukata mä qawqha marata uka aylluru kutt’awayxatayna. Wali jiwaki warmini utjañaxa ancha ch’amächixaya, ukata inasa jaqixa
  • 46. 46Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 jani jiwitaki warmimpi jaqichasiña munirïkchiti. Ukata chacha warmixa kunjamasa, walisa jani walisa, sarnaqapxataynawa. Uka jaqina warmipa walpuni Q’arq’anchuxa munirïtayna, chachapa ancha silusüpanxa janiwa kamachañsa yatkataynati. Jani aka pachanxa kunasa wiñayäkiti, ñanqha jaqinakarukiwa jiwasa jani munkitixa, suma jaqinakxa laqaya jiwasa irpasxchixa, ukhamata mä qawqha marata uka jiwitaki warmina chachapaxa jiwxataynawa. Kunampiya jiwxchi, inasa layqjatächi, janiwa kunampi jiwatapasa yatiskiti. Ukjawa Q’arq’anchuxa ampara jusq’urt’asitayna. Ukata maraki suyt’atayna, yasta ukatxa warmiru liwxattakitaynawa. Ukatxa uka wali jiwitaki warmiru, chikxañataki, turiyakitaynawa. Uka ijma warmixa pusi wawani t’aqhïñana sarnaqaskatayna, ukata kunjampachasa iyawa jisxataynawa. Laqawa Q’arq’anchuxa uka warmimpi jaqichasitayna. Warmina utapanaki qamantatayna. Uka warmixa pusi wawanïtaynawa. Mä yuqalla kimsa imilla. Ukatxa yuqalla tawaqunakampi sarnaqïpanxa, apanukutaynawa. Jilïri imillaxa yaqha istansyaruwa, chachampi sarxatayna. Ukxaru imilla ukaxa, mamapjama jani kamskaya wali jiwitakïtaynawa, ukatsa wali ch’ikhïtaynawa, janiwa achachimpi jak’ayaskataynati, Chuqi Yapu marka sarawayxatayna, ukana Kumparina pulitiku jaqi annaqiripata sarnaqatayna. Q’arq’anchuxa sullka imilla ukana jilañapa suyatayna. Taykapasa wali jiwitakïna, phuchhanakapaxa ukhama k’acha tawaqunakawa jilsxarakitayna. Sullka ukxa Q’arq’anchuxa aliqatpuni imillana jilsuñapa suyatayna. Q’ayachatayna, taqi kuna alarapitayna, kuna amtapsa phuqhañpataki yanapatayna, kunti jani lurataynaxa. Ukatsa pachaxa janiwa inaki sarirïkataynati, uka wali jiwitaki ijma warmixa juk’ata juk’ata t’aqhi taykaliruwa tukxatayna. Ukata taykali warmiparu, jani ukaxa q’axu tawaquna mamaparu satayna:
  • 47. 47Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Mama: nänakaxa, Ruksanampi nayampixa Lampati tunquru sart’apxä, simanata kutt’anxapxakïwa –sasa, warmixa– chiqaya tunqu aptanipxchini, imillxa wawapjampiña q’ayachasixa, sarapxpansaya–, sasa. –Sarapxamsaya, manq’añasa janipiña utjkitixa, phistanxa tunqu mirintsa phayt’aschiñäniya– sasa, panini khithapayataynawa. Jichha mänxa tiwuljama mayampi ampara jusq’urt’asisa wali kusist’atayna. Q’arqanchuxa imillasa irpt’ata Chuqi Yapu marka purintatayna. Qhipha uruxa alwapuniwa Lampati sarantapxatayna. Uruwa puripxatayna, ukana mä anatiri tama waynanakawa, piluta anataña atipañataki luqtayasiña thaqhaskapxatayna. Jupa uñjasaxa uka waynanakaxa laqawa uka jayp’u misanaka luqtañataki achikt’apxatayna. Ukaxa qullqita luqtañächixaya, ukata Q’arq’anchuxa wali kusist’atayna. Uka jayp’uxa yasta misa luqtañanaka uka anatirinakana utaparu purintapxataynawa. Ukana jupaxa warmijawa sasa uka jiwitaki imilla, uka waynanakaru, uñt’ayatayna. Waynanakaxa yaqhipaxa chiqaya sasa, mayninakaxa ukhamänixa, sasa, amuki sumataki katuqt’apxatayna. Yasta misa waxt’añanaka walja wakiyapxatayna. Chika arumawa luqtañänixa, sasa wali wakiyasipxatayna. –Kawkisa alkulasa, kawkisa sirwisasa luqtañataki apanipxam! ¡Ukhamarki jumanaka chiqa chuyma wali ch’allt’asipxañamaw!– sataynawa. Ukjawa waynanakaxa, mä wutilla alkula, mä pusi sirwisa churasa, jamasata kajuna kajuna sirwisa altasinxapxatayna, ukata amukiwa suyarapxatayna. Wak’anakarusa niyakiwa luqtxapxatayna ukata jaypachatxa, yatirixa mä lisu jaqïtaynawa, wali kusisita, ukata janipuni ancha kusisiñaxa walïkiti, jupaxa wali sawkasisjama sanq’asjama, uka pusi wutilla q’ala aliqata ch’alljasa:
  • 48. 48Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Jumanakaxa ch’allt’apxarakmay!–, sasa, wali kusisita, niya sirwisanjama amuyasa, akaxa tukuyxakchiniya, sasjama sanq’asjama arst’askakitaynawa. Ukata waynanakaxa sirwisa kajuna kajuna yatiriru itkatxapxatayna, ukampixa q’ala aliqata yatiriru umjayapxatayna. Awkïchixaya, mä juk’ampjaruxa q’ala machantata ikiwayxataynawa. Waynanakaxa ukjawa tawaquru suma jiskht’xapxatayna, tawaquxa, wali kust’ata simpatiku waynanaka uñjasaxa: –Kamisaraki chachajänixa, mamajana chachapawa– sisxataynawa. Waynanakaxa mayni maynipuniwa tawaqumpïña munxapxatayna. Ukhamata ukhamata, umarataraki, umataxa janipuni jaqïktanti, yasta maynixa ñuñuta luqantxatayna, maynixa janiti nayaxa sasa, ch’ina nawnata llawq’antxatayna, ukkañkamaxa yatirixa q’ala qhuxuni qhuxuni ikita, ukhamkämixa maynixa tawaquru sarxatxataynawa, mayniraki mayniraki q’alawa tukurtapxatayna. Willjtakiwa yatirixa thuqhthapitayna: Imillaxa waynaka taypina jani wali ikintata, ukana pantalunasa alli alliki ikirata ukhamaki uñjasxatayna. Ukata tunqusa amtäma, ukaratpachawa jani mämpitaki, imilla qatatxarawayasa, markaparu kutt’awayxatayna. ¡Ay aka sunsu achachinaka! Kamisaraki pacharu jupanakaxa atipxanixa! ¡Xa! ¡Xa! ¡Xa! ¡Xa! ¡Xa! XIV. Simana Machiri Nayraxa aymara qhichhwanakataki janiwa iskuylana yatiñaxa utjirïkataynati. Khaya 1931 marana ñakawa mä pä iskuylsa q’aranakata jikiqapxatayna. Ukjanakaxa chiqasa jaqiru ch’ama apjañawa utjatayna. Khä 1952 marana markaxa wali t’iphuta marka apnaqirinaka t’unsxapxatayna, uka 1955 marata walja iskuylanakaxa kampuna utjawayxatayna. Ukjata muna jani muna, jupanakjama tukuykiri chhapchha iskuylanaka, inyunakatakjama, uskuwäpxatayna.
  • 49. 49Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Iskuylaxa yuqallanaka p’inqasiyaña, imillanaka markapa armasiyaña jichjtayxatayna. Iskuylata mistuta yuqallanakasa imillanakasa sutipata p’inqasiri, taykapana arupa arsuña p’inqasiri, maranakapa jithirayasiri ukhama chuymanïxataynawa. Simana Machirixa uka pacha iskuylana yatichatätaynawa. Janiwa aymarsa parlaña munkxataynati, tatapatsa mamapatsa p’inqasxataynawa. Siñuritampi jaqichasiña samkirïtayna, ukata janiwa juparuxa, ajanu qhachhqhäpana, khitisa juparu munarixa utjirïkataynati. Yaqhana tatapaki tatajawa sasa aytasxirïtayna. Utanïthwa, khayawa utajaxa sasa jaqina utapaki chulita tawaqunakaru uñachayirïtayna. Sullkäskthwa sasaxa paqallqu mara jithiqayasitayna. Wachilliräxawa sasaxa inapuniwa Chuqi Yapu marka kulijyurusa saratayna. Wachillira titulu apsxä sasa tawaquna waka aljata qullqimppachsa apt’xataynawa. Yatichirïxawa sasaxa inapini Wari Sayt’a marksa puritayna. Ukhamakiwa Jillimani markaru kutinxatayna. Maystru Manuylu ukaruwa sumiru askichirita mantxatayna. Ukana wallkhasa sumiru luraña yatiqatayna. … Ukatxa mä tunka phisqha marani jisk’a imillaruwa munapayatayna. Uka imilla wawa apinawa mä marsa iskuylaru mantawätayna, ukata tiyanakapana tuqita, chuyma chhaqhatäskipana murumpi lunthatawayxatayna. Irpaqañatakixa aliqata arumt’ayatayna. Janiwa uka imilla wawaru munsmawa, jaqichasxañäniwa, sasasa jiskataynati. Mä sallqa utanipana yanapatawa uka arumaxa uka imilla wawa ikinukuyasa irpaqxapxatayna. Uka imilla wawaxa uka arumaxa janipuniwa akch’asa ikkataynati, ukhama mä k’uchuru chukkatatawa qhantatitayna. Uka utani jaqixa kusisita satayna: –Yasta ikinukutätawa, janiwa kunasa paskiti saskamsa, inawa parlaskäta. Tatama mamamaru yatiyanisa jaqichasxañama ukch’akipuniwa– sataynawa. Ukhamata uka jisk’a imilla wawa kasarañataki irpaqxapxatayna.
  • 50. 50Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Uka jisk’a imilla wawaruxa awichapasa mamapasa wali tuqjapxatayna, jupasa aliqata chacharu sarkaspa ukhama amuyapxatayna, janiwa akch’asa arsuykapxataynati. –Chacha munasaxaya chacharu sarstaxa, jichhaxa jupawa jiwayaskätamsa jakayaskätamsa, jaqichasiñaxa wiñayatakiwa, jiwa qurpawa, jiwawa jaljtayapxätamsa–, sasawa, jaqichäwinxa jinchuta wikhapxatayna. Uka jisk’a imilla wawaxa chiqaya ukhamächi sasa, walpuni t’aqhisxatayna. Uka chachana taqi luqhi luratanakpini pasayxatayna. Jaqichasita uka simanpachawa chachaxa nuwjt’xatayna, nasa wilsa jani sayt’kirpini lurxatayna. Planchampisa jaqt’atayna, misanaksa nayraqatapana: –Akhama chachäthwa– sasa, p’akinuqt’atayna. Tiliwisyunampisa jaqt’atayna, alisnukusa anqaruwa ikiyatayna. Manq’atsa jiwayatayna. Isitsa jalstata, t’aqhiñawa uka imilla wawaxa sarnaqxatayna. Qhipha maraxa usuri jaqïxataynawa. Ukxa janiwa uñjaña munkataynati. –Sullütati janicha sullkätaxa, sullxañamapuniwa–, sataynawa. Purakata warmiru takintatayna, sapa kutiwa nuwatayna. Kunjampachasa warmixa ispa wawa ususitayna. Yamasa ukatxa uka jaqixa luqhiptatawa walpuni jalnaqatayna. –Uka wawanakxa jiwarayañamawa, kuna anütati kunätacha paya paya wawachañamatakixa–, sataynawa– janipuniwa ukhama paya paya wawachiri warnimpixa ikintkiristi– sasaxa, yaqha ikiñaruwa ikinxatayna. Sapa arumasa umatakiwa purt’asinkirïtayna. –Uka wawanakxa jiwarayañamawa saskakitaynawa, jani jiwaraykätaxa, nayawa jiwarayä– sataynawa. Uka wawanakaru janiwa ñuñt’ayañapsa munirïkataynati, lichi alïpanxa uksa warsurïtaynawa. Janiwa isiru wawanaka k’irt’ayañsa munirïkataynati. Yamasa aruma umatakiwa purt’askirïtayna, awisa qhipha urunakakiwa purxirïtayna.
  • 51. 51Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Mayanxa mä wawxa jiwayxataynawa. Mayaxa lichitjama jiwxarakitayna. Kusisitakiwa jalnaqt’atayna. Uka simananakaxa janiwa anchasa umkxataynati. Warmixa usuri jaqïxarakikchi, ukata sullsuñamawa sasa wasitana sarnaqatayna. Uka mänxa warmixa wali sayt’asxatayna. Kunjampachasa wawa qhispiyataynawa. Warmxa walpuni uñisxatayna. Sapa aruma wasitata umatakiwa alkilata utaparu purt’asinkirïtayna, yaqhipa pachaxa qhipha jayp’ukiwa purxirïtayna. Uka wawa jiwayañataki mä jisk’a warirampi lakata chillantaskiri warmixa katjatayna. Warmixa walpuni kulirasitayna. Chuyma manqhapanxa akampixa janipuniwa, … sataynawa. Ukata janiwa ikiñana ikkatxataynati. Jilani kullakanjamakiwa uka alkilata utana qamxapxatayna. Warmixa kunamana qullqi jikxatasitayna. Uma Llamaya sumiru aljiriwa sarirïtayna. Irnaqirinaka katusina, ukanakampiwa waljata waljata sumiru lurarayirïtayna. Chachaxa lunisampi martisampiki irnaqt’ixa, ukatxa mirkurisaxa umt’asiriwa sarxirïtayna, juywisa jayp’ukiwa purxirïtayna. Wirnisa Uma Llamaya ukhama ch’akhpachawa warmiru arkxarawayïtayna. Ukana jaqinakampi umaskirïtayna, ukatsa nuwasirkamawa, jaqitakisa p’inqa, warmiru jikxatirïtayna. Ukhamxa qawqha kutiwa luratayna. Ukhampachasa, alakipkämixa, warmixa qullqi jikxatataynawa. Ukhampacha Altu Markaru, Payïri Santikuru sunaru, uta alasitaynawa. Chachaxa uksa janiwa alayaña munirïkataynati: –Janiwa nayaxa uka thaya pamparu utjiri sarkiristhti–, sataynawa. Ukatxa mararu: –Uka utpini aljxañäni– sasawa warmiru arknaqxatayna. Warmixa: – Janiwa utxa aljksnati, ukaxa kasäru thaxsisjama, janipuniwa aljksnati–, sataynawa. Warmixa janipuniwa aljaña munkataynati, chachaxa mä uta alasiri sallqa masipampi yaticht’asisawa, warmiru uta aljañataki arknaqatayna, munkiri jani munkirpacha: –Yaqha wali kusa alasiñänixa– sasa, chika arumpachawa warmiru uta aljaña papila nuwkämi phirmt’ayxatayna.
  • 52. 52Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Warmiru, waynanïtawa, akampiwa ukampiwa sarnaqtaxa sasawa, utaru llawint’asa jani utata mistuykxataynati. Ukkañkamaxa chachaxa qullqi q’ala tukunt’xatayna. –Waynanïtawa, jichhaxa jaljtxañäni. Abogado uka sarañäni–, sasawa, warmi alissuwayxatayna. Mä uphisinaru alisrantatayna: –Doctor, aka warmixa yaqhampiwa sarnaqi ukata nayaxa jaljtxaña muntha–, sataynawa. Arxatirixa uka t’aqhi warmina ajanupana amuyupa liyt’asa, satayna: –¿Khitimpiraki sarnaqisti? –Sullkajampiwa sarnaqi, jaljtxañpini muntha–, sataynawa. Doctor tataxa satayna: –Walikiwa, jichhaxa jumaxa jaljtxätawa, aka warmimpi janiwa kunasa chinthapxkätamti, jumaxa sultirjamäxätawa–. Ukata warmiru uñkatasa satayna: –Jumaxa, warmi: ¿Kunatsa llakisiskta?, jaljtatäxatawa, uka chachamana sullkapampi jichhaxa kasarasxätawa!...–, ukaxa janipuniwa uka silusu jaqitakixa walïkxataynati. Ukjakiwa: –¿Doctor janiki jaljtxiristhti ukasti?– sasa jisxatayna. Doctor tataxa walpuni ajanupata larusitayna. –Ja!, ja!, ja! ja! Aka sunsu, machatäpachätaw! Qhiphatxa warmiru niyawa, qunqurita takintasina, kayu apaqatayna. Q’alapuniwa warmixa tukusxatayana. Simana Machirixa Altu Pata, uka Achuqalla pata uñxatasiru uta alkilt’asinisa ukaruwa sarawayxatayna. Warmiruxa uspitalana kayu khariqañataki wila tintampiwa chimpt’xapxatayna. Warmina mamapawa mä qulliri yanapirimpi yanapata jamasata uspitalata apsunxapxatayna. Utana ch’illkhampiwa kayu qullasxatayna. Ukata Simana Machirixa, k’umarakïxiti sirjama, jutxatayna.
  • 53. 53Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Yasta, jaljtañataki wasitata jalnaqatayna. Jichhaxa waynanïtawa, ukampitawa, akampitawa, sasa turumpsa silt’ataynawa. Warmixa maya thithita jisxatayna: –Aka sapa kuti sarxam! Sarxam! Saskistaxa, sarxäpï, ukata janiwa aka axtaña sutimani sarxaña munkthti!– sasawa karnitipa misa pataru liwnuqatayna. Chachaxa Fiscalía uphisinaru warmxa puriyatayna. Ukatxa q’illt’asisawa jaltaniwayxatayna. Warmixa wali kulirata: –Akhama inapuni alisnaqitu–, sasa uka uphisinata mä citación apsusiniwätayna. Simana Machirixa larusisa utankxataynawa, ukaruwa uka citación warmixa churatayna, Simana Machirixa ukxa q’ala ch’iythapt’asa willtt’xatayna. –Nayawa arumanthixa nayraqata Fiscalía ukaru purïxa–, sataynawa. Chiqapuniwa qhipharmantixa jupaxa nayraqata ukankxatayna. Doctor tataxa Simana Machiriru citación mayitayna. Ch’iythapxchixaya ukata janiwa kuna churañsa yatkxataynati. Warmiru uñkatayna, ukata jupaxa satayna: –Utana q’ala ch’iythapxi! –Aka jaqi karsilitaru llawintapxma, kapasa umatäyäthwa saspa. Jumaxa warmi phisqha jayp’u urasawa akankäta– sataynawa. Uka suykañkamawa warmixa mä jaqimpi uñt’asxatayna, wali kusisitayna, chuymapasa chuymapawa suyatayna, ukatsa pächasirakitaynawa. Phisqha jayp’u urasaxa Simana Machirixa jani jaljtxañatakixa, jani mämpsa nuwasiñataki, jani umata utaru puriñatakiwa phirmantt’xatayna. Simana Machirixa mä simanaki wali kusa sarnaqt’atayna, ukata wasitata nuwasisa thuqhnaqxatayna. Warmixa ukhampacha amuwa sarnaqaskatayna. Phuchhaja jaqichasini ukjasa jaqisa kamsarakispa, jaljtatana wawapakiwa sapxchispaya sasa. Mayana, mayana, asta mayana, ukhamakipuniwa umata k’uphsurkama
  • 54. 54Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 puriskatayna. Utana yänaksa q’ala k’uphthapxatayna. Warmixa wali kulirata Fiscalía jalawayatayna. Ukhamäxiwa sasawa yatiyatayna. Ukata Taripirixa satayna: –Aka citación apawayma–. –Tata Taripiri, uka jaqixa janiwa jutaña munirïkiti. –Janiwa! Uka jaqixa kunjamatsa akaru purininiwa, kayupampi purinchini, q’ipt’ata puriyanipxchini, kunjamatsa purininiwa!–. Uka citación churataxa wasitata Simana Machirixa q’ala ch’iythapt’xatayna. Ukata qhiphüruxa wasitata nuwasitayna. Ukata warmixa uka suna Pulisiyaru saratayna, ukana mä pulisiyawa Q’arisxa apxaruwayxatayna. Uka kallita jaqichayiri pärinupawa jutaskatayna, ukaruwa warmixa jalkatatayna, ukaruxa Simana Machirixa: janiwa, janiwa, nayawa akxa askichsinkä, jumaxa akaru mitisimti sasa q’ala jani aruni alisnukuwätayna. Ukhampacha Fiscalía uphisinaru purintapxataynawa. Ukata tata Taripirixa jisxatayna: –Aka jaqi karsilitaru llawintapxma, kapasa umatäyäthwa saspa. Jumaxa phisqha jayp’u urasawa jutäta– sataynawa. Uka phisqha jayp’u urasaxa: –Awira ¿kunjamasa?– satayna. Simana Machirixa Taripiriru achikasiskatayna, ukata satayna: –¿Nampiti chikxañäni? Warmimaruya achikamxa!– sataynawa. Ukata warmiru jachirjama achikaskatayna, warnixa: – Janiwa, janiwa, jaanipuniwa, jumaxa akja kuti janiwa aruma phuqhirïktati–, sataynawa. Taripiri tataxa Simana Machiriru phirmantayxatayna. Warmixa paqallqu urutxa utata sarxañapataki, warmi isisiña yänaka apxarusiwayasa sarxañapataki, jani kawkinsa kawkhansa, khitimpisa kuna warmiru parlayaskañataki, kimsa waranqa multani ukhama jaljtxañataki phirmt’awayxatayna.
  • 55. 55Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Warmixa janira chiqpachsa suma nuwaski ukjawa sarawayxatayna. Ukjakamaxa warmiruxa yaqha chachaxa suyaskatayna. Warmixa jichhaxa wali kusisitawa, jani khitinsa kamskaya, sarnaqt’askatayna. Kursillunakaruwa sart’atayna, wali kastillanuna liyiñsa yatintxatayna, psicología yatintxatayna. Simana Machiriruxa, jaljtatäpanxa janiwa uñt’ata jaqinakpasa yäqapxkataynati. Taqpacha jilanaka kullakanakpampiwa uñisiyasxatayna, sapakiwa Altu markana umantata t’aqhiña, nayrasa juykhu, jaqinsa uñisjata ukhama sarnaqxatayna. Aka pachanxa walja, kunaymana juchanaka ukhamaraki k’arinakawa, jamasana, jani Willkana uñjata qurwariski. Ukatsa kunasa jani yatisirixa, k’ari q’upsuñatakixa wali kusa wakicht’atätanwa. Ukhamaxa jumaxa inasa k’ari q’upsutanaka yatiychitasma. XV. Sunsu ch’axwa Mä ch’axwata José Carlo Bernabé jilatawa, khaya 1984 marana, parlawayatäna, jichhaxa uka qillqantha. Markasana jaqinakapana sarnaqataxa wali muspkayawa, ukhamaraki wali amuyasiykiriwa. Ukata jiwasana yatiñasatakiwa aka alicata qillqt’anitawa. Wali kusapuniwa uka istansyanakaxa sarnaqasipxatayna. Quta jak’anakäpanxa, yapunakasa wali kusa, apillasa, ch’uqisa, juphasa, qañawasa, ullukusa wali achurïtayna. Uywanakasa ukhamaraki wali mirantirïtayna. Qutanxa challwasa waljawa utjirïtayna: qirisa, ispisa, umantusa, … Yamasa mä uruxa turuchi challwawa utjxatayna. Ukhama wali kusa sarnaqapxasaxa, kusisitana taqi kunatsa armata sarnaqasxasaxa, uka Alaxa Pacharu sarxañäni, sasa parlirinakana amtayataxa Pacha Mamatsa, Wak’a Achachilanakatsa q’ala armasxapxatayna. Janiwa khitiru yäqañasa, kunaru amtañasa, kawkita
  • 56. 56Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 llakiñasa, kunata axsarañasa utjkxataynati. Kunasa janiwa wiñayäkiti, kunasa sarxirikïtaynawa. Ukata mayaki pachaxa mayjt’awayxatayna. Khaya Camacho suyuna nuwasiñawa qalltawayxatayna. Mä pachaxa Titi Qaqa quta uka irama ayllunakawa, turuchi challwa qutata apsupxirïtayna. Uka istansyanakaxa akhama satanakätaynawa: Jach’a Ch’alla Pata ukxaruxa Ch’alla Pata Belén mayaraki Uxchi. Ukjanakaxa 1940–1952 maranakätaynawa. Uxchi istansyawa, uka challwa tuksurjama, waljpuni challwanaka katsupxirïtayna. Uka uñjasaxa uka Ch’alla Pata ukxaruxa Ch’alla Pata Belén uka istansyanakaxa janiwa ukhama katsuñäkaspati, sapxataynawa. Uxchinkirinakaxa jani kasusispacha challwanaka katsusipxkakitayna. Maya akatjamata mä jaqixa phusilampi, mayni challwa apsuriru, illapt’atayna, jiwt’ayataynawa. Ukjata walipuni k’upsupxatayna. Challwa aparañatakiwa sarxatapxatayna. Lawa ayt’atanaka, qala irt’atanaka, jalla ukhamawa ch’axwiri sarapxatayna. Uka uñjasaxa mayninakaxa uka pachparakiwa lawanaka apsusinipxatayna, ukhama maya k’uphantasipxatayna. Qalanakampiwa jaqurasipxatyna. Ukatxa mä uru jurnala nuwarasisaxa p’iqisa ch’iyantratawa arumaxa sarxapxatayna. Mayni amuyt’iri jaqixa waljapuni jaqinakaru tantthapitayna. Uka p’iqinchiri jilïrixa Benjamin Chipana satätaynawa. Jupaxa Ch’alla Pata istansyätaynawa, ukjaruwa mä uruxa wali alwatpuni, phusilanaka, qalanaka apt’ata ukhama t’unsuñataki sarthapipxatayna. Ukata maya istansyanakaxa ukhamaraki wakiyasipxatayna. Mayni tataxa qullu parkiru qhamiyiriwa saratayna. Walja jaqinaka ch’axwañataki wakichayasiri uñjatayna. Armantatkamaki ukhamaraki phusilasa ayt’atkamawa, sasawa, jilïrinakaparu awisatayna. Ukhama sarantapxatayna, ukata maynikiwa illapt’atayna. Mayninakaxa walpuni kawkhatsa atipañjamaxa ukjanakaru imantrasipxatayna, ukhamata q’urawanakampi churt’asipxatayna.
  • 57. 57Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 K’achata k’achata jak’achasipxatayna, walipuni k’uphusipxatayna, uka uruxa phisqha jiwatawa utjatayna. Ch’alla Pata Belén ukatxa kimsani, Uxchi ukatxa paniniraki ukata ukhamarakkiwa istansyanakaparu sarxapxatayna. Arumanakaxa walpuni quta iramanakana suyantasipxatayna. Juk’ampisa jani yäqasiñatakixa challwanakxa waljpuni aljañataki katsupxirïtayna. Uka qullqimpixa phusilanaka alantapxatayna, ukxaruxa alkula alsusipxatayna, walpuni machantasipxatayna. Ukatxa yaqha istansyanakaruwa: yanapita sasa wali achikasiri sarapxatayna. Mä uruxa mayni istansyanakaxa, mayninaka umaraskiriruxa, q’ala t’unjañataki, walpuni k’uphsupxatyna. Ukhama utata uta thaqhsupxatayna. Isinaksa ukhamaraki utanaksa q’alpuni phichhkatapxatayna. Uywanakxa q’ala ansunipxatayna. Ukhama atipt’apxatayna, ukatxa wali kusisitawa istnasyanakaparu sarxapxatayna. Uxchi satäki uka istansyaxa jani yäqaspachawa challwa waljpuni katsuskapxatayna. Ukhama katsusinxa wali challwxa aljantapxatayna. Uka qullqimpixa walja manq’añanaka alantasipxatayna. Walja lanchanaka juk’ampi katsuñataki lurarasipxatayna. Mayni istansyanakaxa uka uñjasaxa walpuni kulirapxatayna. Juk’ampi armantasiña thaqhapxatayna. Pä pataka phusilanaka, wayunita kuchilluni, juk’ampi jiwsuyasiñataki, jikipxatayna. Jaqixa jaqina awqapjamawa, jaqïña tukusaxa jiwañarjamakiwa taqisa puriña munxapxi. Ukxaruxa mayninakaxa janiwa inakïpxkataynati, jani ukaxa, juk’ampiwa wali nuwasiñataki wakiyasipxatayna, ukhamaraki yaqha istansyanakaru awisanipxatayna. Mä alwaxa walja illapt’atanaka ist’apxatayna. Ukata qullu parkiruwa, wali sayt’asiñataki, chhukhsupxatayna. Chikatanixa qutana suyantasipxkatayna, ukhamaruwa akatjamata chhukht’apxatayna. Sapa lanchankiriruwa t’unsupxatayna, ukhama jiwarayasinxa umarkamawa jiwatanakxa warantapxatayna. Yaqhipanakaruxa katuntasaxa waysunisaxa wali k’upjapxatayna, kunsa mayninakaxa kunsa lurixa uka arsuyapxatayna. Jani arsurinakaruxa pitanakampiwa jaychkatapxatayna. Chikataniruxa
  • 58. 58Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 phusilampiwa illapt’apxatayna. Ukhama lurata yatisaxa mayni istansyanakaxa waliraki juk’ampi istansyanakampi sayt’anxapxatayna. Ch’axwirixa waljaniwa sarantapxatayna, kimsa pataka jaqinakampi, qhiphatxa warminakampi ukhama mayaki ch’axwañataki katjasxapxatayna. Jichhayrinxa waljapuniwa jiwsuyasipxatayna, arumaya uru tutuknaqayasisa sartapxatayna. P’iqinakasa ch’iyantatkamaki, ukhamaraki lawanakasa ayt’asitkama. Jichhayrinxa janiwa kawkïrisa atipirisa utjkataynati. Ukhamakiwa utanakaparu amayasa q’ipt’atkama, kayunakasa kujuratkamaki, chikataxa jani phusilani ukhama kutxapxatayna. Qhipharuxa challwa wali katsuri sarasipxkakitaynawa, challwasa q’ala tukusxatayna, janiwa kuna aljasiñasa utjkxataynati, uywamppacha aljantasxapxatayna. Ch’axwaxa janiwa tukuskataynati, janiwa kuna sumthapiñaru puriñasa utjkataynati. Mayni ch’axwaa p¡iqinchiriwa yaqha warmimpi irpasxatayna. Uka warmixa prima kullakapätaynawa, uka yatisawa jaqixa q’alpuni k’uphsupxatayna. Janiwa ukhamakïkataynati, warmina jaqinakapawa walpuni q’ala k’upsuñataki, lawanakasa q’urawanakasa apt’atkamaki sayt’asinipxatayna. Q’alpuni utata uta k’upsusipxatayna, chikataxa, jani ukhama jawq’äsiñtakixa, qullu pataruwa chhukhtxapxatayna. Ukatxa utanakayturu q’ala phichhantasipxatayna, ukhamaraki jiwatanakasa waljaniwa utjxatayna. Ukhama uñjasaxa, uka warmina phamillanakapaxa, walipuni jachapxatayna. Janiwa utanakapasa uywanakapasa utjkxataynati, uka mayni sallqanakawa ukhama jani kunani luratayna. Ukhama jachaña uñjasisaxa yaqha istansyanaruwa wali mink’asiniñataki sarxapxatayna. Walja jaqinakapuniwa q’ala t’unjañataki tantasitayna. Q’ala ch’iqintapxatayna, ukatxa kuchillunaka q’urawanaka, lawanakani ukhamawa awqanakana ukaru sarantapxatayna. Ukatxa, uksata aksata q’alpuni mayaki
  • 59. 59Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 jark’thapiñatakiwa muyuntapxatayna. Chachana phamillanakapaxa, ukhama yatkasaxa janiwa utankapxkataynati, jani ukaxa qullu patanakaruwa jani t’unsuyasiñataki sarxapxatayna. Jupanakaxa ukhamaki armantasipxatayna, ukhamarakiwa warminakapasa q’urawanaka lurarapxatayna, lawanaka khithurapxatayna. Ukhama q’alapuniwa k’uphsusipxatayna. Warminakaxa warminakkama, wawanakasa ukhamaraki q’ala k’uphjasipxatayna. Chikatanixa jiwarata, uka ch’axwañanxa janiwa kunasa yäqatäkxataynati. Chachanakaxa kuchillumpkamawa junurasipxatayna, ukhamarakiwa jinchunaksa mururasipxatayna, isinakapasa phichhsutkamaki, ina wila p’iqinkamaki. Warminakaxa uka kikparakiwa lurasipxatayna, k’ananakapasa khuchuqasitkamaki, ina q’alalkamakiwa qhipharuxa maysaru maysaru tutukiyasipxatayna. Chikatanixa utanakapa q’alapuni phichhkatapxatayna, ukhamawa uka uruxa arumkama k’upsusipxatayna. Ukhamakiwa sarxapxatayna, jani ukaxa, mä qawqha amayanaka apt’ata kutiwayxapxatayna. Uka pachpankirinakaxa jacht’asisa wali llakitakiwa qhipharxapxatayna. Ukhama walja jiwatanaka uñjasaxa ina ch’ama qaritakiwa jacharapxatayna. Chikatanixa jani utani jani uywani ukhamawa jacharapxatayna. Qhipha uruxa wali alwata amayanaka wali llakt’ata imanxapxatayna. Uka awqanakaparuxa qutarkamawa jiwatanaka warantanipxatayna, mä qawqhaniruxa ninampiwa phichhantapxatayna. Ukhama uka ina ch’axwañanaka uñjasaxa uka pani irpasirixa jayatuqiruwa iskapxapxatayna. Jaqinakaxa uka yatisaxa, uka paniniru katjaniñataki, ratukiwa arktapxatayna. Uka paninïpana aka inapuniki ch’axwañaxa utjawayixa, sasa. Ukata mä uruxa, uka irpasirinakaru katjanisa, arsuyañataki, puriyanipxatayna. Ina ch’ama q’alaki, isisnakasa thanthsuta, walpuni chakanakaxa nuwjapxatayna, warminakasa k’uphjapxatayna. Warmiruxa k’ana khuchhuqapxatayna, chacharuxa jinchunakapa muruqapxatayna. Ukhama anchapuni uka pani irpasirinakaruxa t’aqhisiyapxatayna. Ukatxa janiwa ukakïkataynati, mä uruxa, uka paniniru, jiwaña amtxapxatayna: chachanakaxa jupanaka kawsawa warminakasasa jiwarataxa,
  • 60. 60Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 sapxataynawa, ukhamaraki warminakasa uka panïpana chachanakasasa jiwarataxa, sapxataynawa. Ukhamawa uka paniniru jaychkatapxatayna. Uka paniniruxa mä allsutarujiwa imantapxatayna. Qhipharirinakaxa jani kunaniwa sarnaqxapxatayna, janiwa uywapasa manq’añapasa utapasa utjkxataynati. Chikatanixa yaqhatuqiruwa sarxapxatayna. Achuskiri yapunkxa laq’unakawa tukuntxatayna, ukatxa chhijchhiwa q’alpuni k’uphsxatayna, ukata istansyaxa q’alapuniwa tukusxatayna. Ukhamawa nayra pachaxa pasawayatayna. XVI. Tullqätajaki amtasïxa Machaqaxa Inkawi suyunkiwa, Titi Qaqa qutata aynachankiwa. Uksata mä tawaquwa Chuqi Yapu markaru puritayna. “Inacha wali kusa sarnaqasxä”, sasina. Taqi warmina amtapjama “inacha mä wali yäqaykiri chachsa jikiskä”, sasa. Yuqalla wawatakisa imilla wawatakisa, jupatakjama, maynipa jikisiñaxaya nayraqatächixa, ukata laqakiwa ch’ullapa jikispxatayna. Ukhama laqaki, jani suma amuyt’asisa, jani mayniru suma amuyt’asa jikitaxa, kunasa pantjtakirïtaynawa. Kunasa ina laqaki laqaki lurataxa janipuni walïrikitixa, ukhamawa laqaki jikisisa qamantasipxatayna. Chachaxa mä wali jaqi jaqi jiq’iri, kawki q’arjama jaqiru uñisiri simpatiku jaqïtaynawa. Laqakirakiwa kasarasipxatayna. Mayampi mayampixa janipuni payäkiti, jani ukaxa kimsawa, pusiwa, phisqhawa, chuymatuqxata jakht’ataxa. Kimsa wawaniwa utjasxapxataynawa. Ukata jaqixa wawa sutiya phistana qhana saskatayna, ukana wali kantt’asitayna: Nayaxa ancha kusapunïthwa, taqita sipänsa simpatiküthwa.
  • 61. 61Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Janipuniwa nayjama jaqixa, janq’ulla ajanuni khitisa utjkiti. Tikina markana jakasirïthwa, taqi panqaransa q’ayapunïthwa. Machaqa tullqätajaki amtasïxa, taqichaqarusa yaqha warmini. … Jawillata jaqinakaxa walpuni musparapxatayna. “Akaxa jaqixa janjamakisa walïkitixa, kuna amtani jaqirakïpacha. Ay! uka t’aqhi warmi”. Sasawa warmisa chachasa, ukhama siri ist’asaxa, parlarapxatayna. Warmixa Machaqa uksankirïtaynawa, uksanxa Yawrïri uka ayllunkirïtaynawa. Chacharaki Tikina uksankirïtaynawa. Jupaxa alwañilata irnaqiri sarirïtayna. Awtupista luriri imprisana irnaqirïtayna, ukatsa liwsuyasxataynawa. Jupaxa wali alarakuwa sarnaqirïtayna. Jupakisa kunsa yatkaspa, jupakisa wali ch’amanïkaspa, munañanïkaspa, jupakisa wali amuyanïkaspa ukhamwa amuyasirïtayna. Warmiparuxa anurjamawa uñjirïtayna. Janipuniwa kuna amuyt’atapsa, kuna lup’itapsa, kuna luratapsa, kuna llakitapsa yäqirïkataynati. –Juma sunsaxa janiwa tiliphunuta parlañsa yatktati, juma t’axmaraxa janiwa kunsa lurañsa yatktati. Nayra phichhumasa khuchhi ch’awarjamawa. Jumaxa pataru khuchhi thisi, iwija jama mukhiri saraskma–, sataynawa. Warmixa t’aqhiñawa, jani kamachaña yatisa mutuskirïtayna. Warmixa, wawanirakïchi, warmixa warmipuniwa, jani manq’aña wawanakataki utjkïpanxa: –Manq’añasa janipiña utjkitixa–, sasa, uka wawanakapa anxart’asiwayasa, Yawirïri istansyapa mä simanaru, ch’uqi satt’aniri saratayna.
  • 62. 62Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Ukkañkamaxa, uka alaraku jaqixa, tawaqupampi, warmina utapa q’ala apst’awayxatayna. Utatxa q’ala pichst’atjama, walkiri jani walkiri yänakpuni achakunakjama apasiwaxatayna. Asta jaqina uta lusinku phukhunaksa q’ala q’iwsusiwayatayna. Jisk’a wayk’iña qalamppachsa apasxataynawa. Utaxa ch’usapuni, warmina isinakpasa q’ala lunthatjama apasiwayxatayna. Jisk’a wawanakapana isinakpasa, q’añu isinakapsa q’ala apasiwayxatayna. Utaxa suma pichhst’atapini jaytawayxatayna. Kunjama jaqïpacha, kuna chuymanïpachasa, kunjama amtanïpacha, kamisa ukhama q’ala uta pichsusiwayanixa, janipuniti khuyapayasiña chuymapaxa mä juk’itasa utjkpacha,… Warmixa ch’uqi satt’aniwayasaxa utaru purinxataynawa. Utaxa q’ala ch’usaki, warmixa kimsa uru, supayarusa chuyma ch’allxtayañkama, walpuni jachatayna. –Kunjama jaqikïpachasa, kamacht’akïsa, wawanakana isinakapaksa apanxaspa–, sasawa warmixa jachasa quta pampa jachatyana. Mä warmi masipawa, chacha jamasata, uka warmiru paqallqu pataka qullqi mayt’atayna, ukampiwa uka warmixa wasitata kutitatxatayna. Jupa pachpata wali lup’itayna. Uka Qallisaya warmixa qala palliriwa mä jaya jawiraru sarxatayna. Uka jawiraxa khunu qulluta saraqki ukjankataynawa. Ukana jayawa qamxatayna, ch’alla jarirïxataynawa. Ukhama t’aqhiña jacht’asisa irnaqkïpanxa, kuna achachilanakasa khuyapt’ätaynawa. Mä uruxa ch’alla jarkasa jarkasa quri jikitayna, qhiphüruxa quri apsurakkitaynawa, qhiphurunakasa ukhama quri katurakkitaynawa. Ukata maya jutawayxatayna. Mä uruxa Munaypataruwa, wali suma istthapt’ata ukhama purt’anxatayna. Kimsa wawanakapampi, wawanakasa ukhama wali suma machaqa isinakana isthapht’ata ukhamawa purxatayna. Utsa alaqt’asxataynawa, wali kusawa jakasxatayna. Chachaxa, warmina ukhama sarnaqkañkamaxa, q’alawa tukurnukxatayna. Muniri tawaqupampixa mä wawanïtaynawa. Ukatsa
  • 63. 63Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 uka tawaqupasa juparu jaqtawayasa yaqhampiwa sarawayxatayna. Jupaxa yaqha tawaqu jikirakkitaynawa. Ukaxa yaqhampirakiwa nayraqatapata sarawayxatayna. Uka Warmixa janiwa mä sunsäkataynati. Uka jaqiru walpuni arnaqxawätayna. –Kuna amuyt’atamasa walïkiti, kuna lup’itamasa kusäkiti, kuna luratamasa yäpäkiti, jumasti ñiq’i luch’ikïstaxaya, sapüru ñiq’i lluch’kämixa jumana lixwimasa ñiq’ikïxpachawa! Juma sunsuxa janiwa tiliphunu alaqañsa yatktati, juma ipikuxa, jani kunaniwa, awkirnuktäta. Jumaxa patana awila khuchhinaka awatisinkma, waka jama phurutaki llawch’isinkma–, sataynawa. Qallisaya warmixa uka uta q’ipsuri chachampi jikisxataynawa. Warmixa wali isthapt’atäxïpanxa: –Kawkisa jumawa yaqhampi sarnaqtaxa jichhaxa kutthapxañäni– sasa, riwurakiwa satayna. Warmixa janiwa kutthapiña munkataynati. Jani munïpanxa chachaxa Machaqkamawa achikasiri saratayna. Warmina phamillanakparu suma ch’iqachjiriwa, saratayna. Ukana: – Warmiwa jani wali sarnaqkiti, yaqha chachataki usuriwa–, sasawa, Yawirina ch’iqachanitayna. Warmixa wali thithita markapa saratayna: uka kawkikiwa phamillapampi tuqjayatayna. –Karaju jumawa jani wali sarnaqkiti sistamsa! –, sasa. Warmixa ukärsaxa phaxsi wilanïskataynawa, uka wilarara kalsunapa thathsusiwa ukampiwa uka jaqiru ajanuta jawq’jatayna, ukata warmina phamillapaxa uka jaqi alisinxapxatayna. Uka qhiphata warmixa yaqhampiwa kasart’asxataynawa. Uka jaqixa, q’ala atipjata, warmiru sawayxataynawa:
  • 64. 64Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Akhama suma, jach’a tansa warmpini apanukt’asitäthxa, janq’ullatsa janq’ulla, lunqhutsa lunqhu, kuna amtanikisa ukhama lurpachätha! Mama: janiwa kunasa wakisxiti. Jumaxa wali aski sarantaskakma, waliki kusa sarantaskakma. Nayampixa jani mämpitaki. Chiqasa janiwa khitisa yatkiti: Khititakisa supayaxa irnaqki ukxa, awisaxa jachirisa laruritaynawa, larurisaxa qhiphata jachirïtaynawa. Chuymaya sasapuniwa p’iqi amuyu yäqasa chuyma luqt’asisa sarnaqañätayna. Khitisa jani taripiri chuymani sarnaqixa ukhamakpuni jachiri, siwa. Uka jaqixa wali jacht’asisawa sarnaqxatayna, mä uruxa t’unanaka qhilla patanakana pallasxirïtayna. Ukana mä t’aqhi pusi wawani taykalimpiwa chikxatayna. Jichhaxa qhilla pata karpana pallasisa pallasisa sarnaqasiski, siwa. XVII. Wirjina ajanuta ajanuni Markasanxa jaqixa kunaymawa utjtanxa. Jiwitanakaki, axtañakasa utjaraki, yaqhipaxa jiwakjamaraki janjamaraki. Ukatsa jiwakiwa sañasa jani ukaxa ñaxtañawa sañasa k’ari katuyakirakiwa. Kuna jiwaki satasa yaqhipatakixa janiwa jiwakïkiti, kuna jani jiwasataki jiwaki jaqisa yaqhipatakixa kusa wali jiwakiwa, ukhamaxa kunasa janiwa ukhamapuniwa, nayawa chiqpachxa yatthxa, sañjamäkiti. Jani ukaxa janiwa chiqxa alaqasthxa, ukhamaxa nayataki chiqäki ukaxa jumataki chiqäñparakiwa, sañjamäkiti. Ukatsa aka wali jiwaki, jani ukaxa ñaxtaña jaqi wawanakaxa, janiwa kunjamarusa sarnaqawäñpaxa akata qhiphanxa tukuyani, ukxa janiwa yatipxkti. Ukasa amuyasiñäspawa: Ukata uksa wali suma chuymani, wali kusa amtanikiwa, janira kunäkipanxa amuyasispa. Jaqïñaxa wali ch’amawa, samkapata amuyasiri, achila jani ukaxa awichapata amtasisa, p’iqimpi wali lup’isa
  • 65. 65Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 chuyma luqt’asisa amuyasirinaka, jani ukaxa Pacha Mamata amtasirinakakiwa jani pantjaskaspati. Jichhaxa mä mamata kuynt’apxäma. Jupaxa jiwasjama aymara arusiri, sunita mantanita, jiwasjama sartiri jaqirakiwa. Pantjasitapasa utjchixa, ukhamarjama aka pachanxa, tumpirinakana, taripatarakiwa. Taqi warminakjamawa, jaqichasiwisa kawki wali askïkaspa ukhama jaqichasitayna. Ukasa ukaxa wali kusa yäqasa sarnaqataxa, wali jaqïña askiwa. Ukatsa jani ukhama amtampi uñjataxa, q’ala kunarusa tukxakirakiriwa. Mä waynampiwa uñt’asitayna, jupampiwa jaqichasitayna. Uka jaqimpixa mä yuqalla wawanïtaynawa, ukata mä uruxa, uka jaqipa yaqhampi sarnaqaskatapa katjxatayna. Ukjawa jupatakixa aka pachaxa tukusiwayxatayna. Janiwa kamacht’añsa yatkxataynati, kimsa uruwa ina p’iqi muyuta sarnaqatayna. Mä jupjama warmixa amuyt’ayxatayna: –Ukhama sallqjataxa sallqjarakmaya–, sasa. Mä kimsa urunxa wali amuyt’asxatayna. Uka chacharu ukhamaraki jupaxa waxranakampi p’iqita junuratayna. Jupa wali jiwitakïpanxa, jupatakixa janiwa ch’amäkataynati, chachparu waxrt’ayañaxa. Wali kawki sartañsa yatintatayna, ukata wali laqaki, kuna satasa, jaysaña yatintatayna. Ukhamata juk’ampi qhalinchäñsa yatintawayxatayna. –Kunasa yatiqañakiwa–, sasa. Chachapaxa waxra llamkht’asxataynawa. Wali thithitawa utaparu purisa warmxa nuwsutayna. Warmixa uka mä wawapa ichxart’asiwayasa, uka chacha jak’ata, sarawayxataynawa. Ukjanakaxa jupana ajanupaxa t’aqhi mirkhantata ukhamawa sarnaqaskirïtayna. Mä warmi masipawa, Marina sata utjatayna. Jupawa kunasa mirkhatataki qullaxa uka yatiyxatayna. Ukampiwa marpacha jani pantjasa, jani armt’asisa qullasitayna. Ukjawa jupana ajanupaxa,
  • 66. 66Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 wali jiwitaki, wirjinanakana ajanupjama tukuwayxatayna. Mä wali simpatika warmïxataynawa. Janiwa muqäkataynasa janirakiwa ancha jach’a tansäkataynasa, janiwa p’islïkataynasa, janirakiwa ancha lunqhükataynakasa. Wali janq’ulla ukatsa ajanu nawnasa chapusani ukhamätaynawa. Ajanupaxa muruq’u, ukaru qhiphäxata ch’iya ñik’utasa qhuphkatt’anita, k’anapaxa pä chiyara yanani warkatt’anita, nayranakapaxa wali jiwitaki, nasapasa jiwa chiqaki, lakapaxa jisk’a anti wilala, ukhamawa uka uñnaqt’ani warmixa p’inqast’askiri, siwa. Kunkapasa jiwa wayst’ataki, ñuñupasa jayata uñjkaya chaka, thixnipasa muruq’u, ch’inasa patilla, jiwa kayu t’usuniki, ukhamätaynawa. Sarnaqt’atapaxa wali jiwaki, jiwa qiwnaqt’asjamakiwa sarantt’irïtayna, akaxa jumataki, ukaraki jupataki jiskaspasa ukhama. Parlt’añatakixa, aru wayaqa, aruparuxa janiwa khitisa atipjirïkataynati. Ukhamarusa kawkita mä wali kusa simpatika warmixa, juparu atipirixa, utjkanixa. Jupaxa wali jani atipkaya qhalinchäxataynawa. Niyaki chachata qhispitäxasaxa mayni mayni chachanakampiwa sarnaqxatayna. Wali jiwitaki warmitakixa jani chachaxa t’aqkitixa, laqawa chachaxa jupataki uñstarapitayna. Jichha mänxa mä awtu q’iwirimpiwa jaqichasitayna. Ukaxa wali sarnaqkasa sarnaqkasa, chuphirüchixaya, Marsilaru sallqjarakkitaynawa. Yaqhampi sarnaqkiri katjxarakkitaynawa. Wasitata uka jaqiru waxrampi, p’iqiparu: tarukarjama, junurasa tukjarakkitaynawa. Juk’ampi chachanakampi sarnaqaña yatintxatayna. Ukhamata wawasa tunka payani maranïxataynawa. Ukahama sarnaqïpanxa wawasa juparu aynxataynawa. Marsilaxa yuqallxa tataparu irpxarayxatayna. Ukatxa juk’ampi chachanakampi sarnaqaña munxirïtayna, ukjawa amuyasxatayna: jupaxa wali chachampi sarnaqaña, jani chachanixa sartkiri jaqïthxa. Qhathuna mamq’a aljañanïtaynawa. Ukaruwa warmilayku chachanakaxa waljani manq’iri sarapxirïtayna. Aliqa jaqinakjama
  • 67. 67Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ukanakxa, ñuxunakjama ukxa, kusinaruwa qunurt’ayirïtayna, ukatxa ukanakaru kunsa lurayakitaynawa: –Aka lurma, uka lurma– sasa, ch’inata takintaskamawa, kunsa lurayirïtayna. Wiraxuchanakjama jaqinakaruxa wali kusa misaru qunurt’ayirïtayna. Ukanakampisa sawkasisa wali manq’a aljirïtayna. Ukata, yuqalla wawata amartilasxatayna, mänxa wawa armxañatakixa, mä iwija chita qallu uywasxatayna. Ukaxa wali jiwaki, mirinuraki, t’arwapaxa chumpa p’itst’atjama, ukhama wali jiwakïtaynawa. Uka jaqinakaxa uka chita qallxa wali waynaqapxirïtayna. Kunärsasa Marsilaxa kuna alirisa t’ijtawayixa, uka chita qalluxa jupampi chikawa jaltawayxirïtayna. Ukata mayanxa Marsila jaltawayïpanxa, laqawa waynanakaxa iwisa qallu waythapipxirïtayna, uka iwisa qalluxa warart’atayna: –Mamaaaaa!–, mayni waynaxa aparirjama waythapi, ukata ukhamaraki: –Mamaaaaa!– saskirïtayna. Qhiphatxa yaqha chachampirakiwa jaqichasxatayna, ukaxa yamasa juk’ampi sallqjiri jaqïtaynawa. Jupaxa ukaru waxrampi junurasa, supayjama wasitana sarnaqayatayna. Ukampixa q’ala nuwjasxapxatayna. Wali munata, wali jiwaki Marsilaxa uka jaqimpi jaljtxarakkitaynawa. Chachana jaqtataxa wali kusisirïtayna. –Janiwa chacharuxa munañäkiti, jupampiñapï, ukata janiwa juparu chuymasa ajayusa wiñayataki churasxañäkiti, jupanakaxa ukhamächixaya–, sataynawa.– q’ala chuyma ajayu churasxätaxa, jachayätamwa, chachana jaqtataxa larusiñawa. Chhijchhiti, juyphicha chachanakxa apixa? Ukatti jupanakata jachaskañäni?–, sirïtaynawa. Inasa jichhaxa Marsilaxa juma ukjäkanakana sarnaqaskchi. Marsilatakixa akjakamaxa kusakjamakiwa. Kunasa janipuni jilanchjañaxa walïkiti. Marsilaxa usutäxataynawa. Janipuniwa sayt’aña puyrkxataynati. Sayt’ataxa ch’illapakiwa walpuni usxatayna. Mä
  • 68. 68Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ratukiwa sayt’ata awantirïtayna. ¿Kunasa maymuru usutaki qulläpacha? Ukasa mä yatxatañaraki, sakpachätapi. Marsilaruxa qullt’añasawa, jumjama jaqirakïchixaya. Jani ukhamäkchi ukaxa: jaqiru k’umiristaxa, janisaya Marsilaru kunsa yanapt’kma, ukata jumaraki, jani ukaxa phuchhamaraki ukhmaru puriskaspa. Jichhaxa yaqhipaxa wali q’uma jaqinakawa amuyastanxa, ukata saraksnapï: Uka warmixa uspitalaru sarpsamay! Ukanxa upirañawa, sasa, ukakxaya yatipxchixa. Kunasa, qullqilayku, upirañawa sapxkchixaya, janicha. Ukhama Marsiljama usuta jaqinakaruxa yanapt’añawa, ukarakiya mä uruxa yanapt’atächitaxa. Yaqhipaxa jani churirïsaxa ayni chuyasiña munapxi. Kunasa sarxakirïtayna, ukhama kusisiña thayampi chikawa sarawayxirïtayna. ¿Kunasa jichhaxa jiwasataki utji? Qamt’ata amtanaka, sarnaqt’ata amtanaka, thuqht’ata, kusist’ata, markanaka sarnaqt’aniwayata, amtakiwa utjxi, kunasa saririkïtaynawa. Akjaruxa jumawa, kunjamsa yatirixa sijaru pitkasa, uka jiq’ipa uñjasa, amuyt’ixa, jalla ukhama amuykipxäta. ¿Kuna jilanchjañasa waliti janicha? ¿Kunanïkasasa aphallaki tukjañaxa kusätaynati, janicha? ¿Waynäña, tawaqüña sarnaqañaxa, jani amuyt’asisa, phasilaki tukjaña walikïtaynati janicha? Jumaxa, kawkitani janixa, akhama yatichkiri sarnaqatanakxa jani yatkätaxa, sumanaka yatpachätaxa. Inacha mayita awist’itäta, mirä ampi!. Jikisiñkama. XVIII. Waxt’jasirita sarnaqxatayna Altuna Patanxa mä q’apha, alwata arumkama irnaqt’iri, mikanikuwa utjatayna. Jupatxa janiwa kawksata purinitapasa, kawki jaya markata jutatapasa, kuna thayana apanitapasa yatiskiti. Jupaxa warmipampi, jani juchikisa, wali suma munasiñana qamasipxatayna. Paqallqu wawani: phisqha imilla pä yuqalla,
  • 69. 69Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ukhamätaynawa. Wiyacha jach’a thakhxana mä jach’a uta lurasipxatayna. Ukhama irnaqkämi irnaqkämixa, supayaxa janiwa inakt’kataynati. Askïña taypinkañaxa ancha ch’amächixaya, janiti. Jaqiru uñch’ukiñasa aynikiwa, umataru k’umiñasa jiwasaru kutikipstirikiwa, wachuqa sarnaqirirusa janiwa k’umiñäkiti, kunasa aynikïchixaya. Jupanakaxa uka jaqinakaru k’umxapxatayna, uñch’ukxapxatayna, uñisxapxatayna. Ukata supaya amuyuni alturu thusatapaxa kutxatxatayna. Mikanikuxa mä lunqhu munkaya tawaqu mä uruxa jikxatasxatayna. Warmipaxa ukhama wachuqaskirxa katjxataynawa. Ukatxa jupaxa janiwa pullirampisa chachapana juchachasitapxa imxatt’askataynati. Antisawa jaljtañataki, aliqatsa munkaspa ukhama, ch’amanchatayna. Jaljtxañataki mä suma amtaru purapata mantxapxatayna. Utasa aljt’xaña, yänakasa jaljt’asxaña ukhamaruwa wawanakata armt’asisa, luqhi t’iphuta chuymaxa amtapxatayna. Chikatkama qullqsa jaljt’asiwäpxatayna. Maynisa thakhipa maynisa sarañapa sarxapxatayna. Wawanakaxa pili chhiwchhinakjama tayka chikawa qututiwayxatayna. Chachaxa, uka chikata qullqipxa, ch’inasa sapallu munata tawaquparuwa taqpacha q’ipxart’ayxatayna. Tawaqupaxa kusisitawa qullqxa apaqt’asitayna, ukjaxa jupaxa jamasata waynanïskataynawa. Uka qullqi katuqasisaxa tawaquxa impiñuwa waynapampi k’umu k’umu sarawayxapxatayna. Chachaxa uma llaxmapuniwa jachatayna. Yatirinakana uka, kukata uñayiri, jalnaqatayna: ¿kawkinkisa? ¿kunjamäskisa? ¿khitimpisa? ¿kawkimpisa? ¿jutxaniti? ¿purinxaniti? ¿janicha?, uka kukata uñayatayna, ajayunakapa khiwiyatayna, jañayupa jawsayatayna, janipuniwa kunasa yatiskataynati. Qhiphata: Ispañankxiwa, satakiwa
  • 70. 70Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 yatisxatayna. Jichhaxa kutt’anxaniwa sasakiwa p’iqisa q’ala muytatjama suyaskatayna. Ukhama suykämixa p’iqisa q’ala tuntïxataynawa. Mikanikuxa alwañila yanapirita sarnaqxataynawa. Ukatsa ukhama qaqa p’iqiruxa janiwa khiti warmisa juparu munirixa utjkxataynati. Munatapa suykämiruxa q’alawa p’uqu sunkhasa alintxatayna. Jichhaxa Wiyacha markana, mä kallina killt’ata, sapa jaqiru ampara luqkataski, siwa. Mä uruxa phuchhapawa uka kalli saraskatayna, ukata phuchhaparuwa limusna mayiñataki ampara luqkatxatayna. Phuchhapaxa jachasisawa tatapa irptasiwätayna. Mayjasiri yatitäxasinxa wasitatawa mayjasiri sarxarakkitayna. Warmixa, uka qullqi chachapampi jaljasitapxa, waynaparuwa, jupaxa uraqi aljiriwa, sasa, churarakitayna. Waynapaxa qullqi katuqt’asisaxa, mayjakiwa sarnaqxatayna. Ukatxa janiwa mayampsa uñstankxataynati, jayawa chhaqhasxatayna, yaqha tawaqunïsaxa ukampiwa chhaqhawayxatayna. Warmixa pächasisjamawa mä juk’a qullqi jilt’ayasitayna. Ukampikiwa mä alaña alakipaña apnuqasxatayna. Jupaxa anqäxa markanaka saraña yatisaxa, ukampiwa wallkhasa paqallqu wawanaka jilaräñatakixa yanapt’asitayna. Akjaruwa aka kuyntuxa tukuyi, jumawa ukxaruxa jaqiru jani k’umisa khuyapayxäta. Jaqïñaxa ancha ch’amawa, ñanqhana askina suma, jani kawkïrirusa jalantañataki, awatisiñawa. XIX. Axlla wasini Sisku Qallisayaxa Tikina markankirïtaynawa. Pusi tawaqumpiwa markapana sarnaqatayna, janiwa maynimpisa jaqichaskxataynati. Tikina markapanxa, akkati ukkati saririnaka apkataña apkataniña lanchanakapsa q’ala aparxapxatayna, ukata wiñayatakiwa alispayxapxatayna.
  • 71. 71Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Wali warmi munachi, warmi chuyma, khiti warmimpisa, kunja warmimpisa, parlt’akiri, ukhama jaqïtaynawa. Chuqi Yapu markaruwa sarxatayna. Sumiru luraraña yatiqxatayna. Walja sumirunaka lurarasa Uma Llamayaruwa aljañataki apirïtayna. Mä chutampiwa jaqichasitayna, jupaxa Suruka satätaynawa. Ukatxa mä uta Waña Jawiraru alt’asitayna, ukaruwa utachasitayna, manqharuxa tunka jisk’a utallanaka, jisk’a putunakjama, utachrayatayna. Mä misa, mä silla, mä ikiña mantkiriki lurarayatayna. Ukaruxa sumiru luraña yanapiri tawaqunaka, uñtani jani uñtani katuqasitayna. Ukanakaruxa jupakiwa sapa mayniru warmisxirïtayna. Mä wali kust’ata tawaqu ajllt’asitayna, ukata juparuxa sirwintata uskt’asitayna, Suruka warmixa, jani wawanïrisaxa, wali q’aya uka tawaqxa katuqasitayna. Tawaquruxa Sisku Qallisayaxa paya wawachayatayna. Ukhamawa kimsani qamasxapxatayna. Ukata mama Surukaxa uka wawanaka wali q’aya q’ipnaqt’asirïtayna. Chachaxa uka tunka sumiru luraña yanapiri tawaqunakampi ikirisa uka utallanakaru sapaku kutiwa sarirïtayna. Taqpacharuxa warminakapaxa tunka payanïxataynawa. Ukata janixaya kunasa wiñayäkchitixa, jirusa mirq’isipuni, ukata mä uruxa tata Sisku Qallisayana aparatupawa q’ala ñusantxatayna, janipuniwa mä warmipampi ikintañsa yatkxataynati. Q’alapuniwa tata Siskuxa tukusxatayna. Uspitalaruwa askichäñataki, antisasa qulläñataki, liwintanxapxatayna. Ukana q’ala upirxapxatayna, q’ala kunataki jani sirwkiri irpsunxapxatayna. Ukkañkamaxa uka tunka warminakapaxa q’alawa maya mayata sarxapxatayna. Ukhamaraki uka “Axlla Wasi” uka utanallanaksa jist’antxapxatayna.
  • 72. 72Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Tata Sisku Qallisayaxa jani kuna lurkiri santukiwa aski nayra pacha jaqjama, jichha kutixa jani warmi munkiri, sarnaqasxatayna. Jichhaxa yaqhampi wachuqirinakxa wali uñisirïxataynawa. Uka pä warminakapaxa yaqhampi yaqhampiwa sarnaqxatayana. Mayni chuta warmixa wiñayatakiwa Alaxa Pacharu sarawayxatayna. Tawaqu ukaxa q’alpuni tata Sisku Qallisayaru waxrampi supayarjama p’iqita junurxatayna. Warmixa tarukaru uñtatpuni chacharu waxrt’ayxatayna. Ukata mä uruxa mama Susanampi tata Sisku Qallisayaxa, mä tinta punkuna, jikisipxatayna. Mama Susanaruxa wali tawaqukïskïpanxa ukhamaraki kawki jiwakïskipanxa, ukatsa uka warmi jani chachaanakampi sarnaqirïtapa yatisaxa, satayna: –Mama Susana, sapakïxiwa saraktamsä, Tata Simukusti? –, sasa, kawkipuniwa jani warmiru luriri jaqixa awqaparjama uñakipt’atayna, ukata maynixa maya sisxataya: –¿Jumasti? ¿Warminakmasti? ¿Jumaru nayata jiskhiñaxa kattamti? ¿Warmi alujamintumasti?–, ukata amuki uraqiru alintawäsakiwa Sisku Qallisayaxa sarawayxatayna. XX. Waynäskaña ch’urkhiri Tata Manukuxa Machaqa uksankirïtaynawa. Mä uruxa jaqichasisaxa warmipampi wali kusa sarnaqapxatayna. Kimsa uta wali irnaqasa jikipxataynawa: payaxa Buenos Aires ukjana, mayaraki 16 de Julio Altu Patana. Ukatsa kimsa phuchhanikiraki ukhamawa qamasitayna. Jupaxa warmi utanakaki sart’askirïtayna, ukata mä uruxa warmipaxa mulla usumpiwa jiwxatayna.
  • 73. 73Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Phuchhanakaparu utanaka lakt’awayasaxa, yaqhakiwa sapaki utjiri, jithiqawayxatayna. Jupaxa suxta tunka maranaka pasxataynawa. Wali lunqhu, ukatsa jach’a tansa, janq’ulla, ñatu waphurjama nasaru sirk’ini, jaqïtaynawa. Janiwa phuchhanakapampi uñjayasiñsa munkxataynati. Ukata warmi thaqhaña qallantatayna. Awila tawaqjama, warmitaki, thaqhatayna. Marina wali tawaquruwa warmitaki arxayatayna. Qullqinaka churaña muq’ichayatayna. Mayanxa: –Nayampiyäta ukaxa uta sutimaru alarapïma–, sataynawa. – Qalltañatakixa waranqa pä patakani phinu sumiru ch’ulunaka churäma, mirä iyawa sakitaya–, sataynawa. Warmixa, sustjasisaxa, janiwa ukxa munkataynati. Uka warmixa, ukhama qullqilaykuki jaqichasiñaxa janiwa wiñayäkaspati, sasawa chuyma manqhapana amuyatayna. Ukata ukhama churäma situwa, sasa, mä amijaparuwa awist’atayna, uka amijapaxa uka arumirjpachawa uka tata Manuku jaqi uka jalawayatayna. Uka jaqixa ina tuxu awilakïpanxa janiwa kunsa parlaña jupampi munkataynati. Marina wali tawaquruwa, mayampi achikañataki, parlxayatayna. –Janira juntaskasa, jisk’a phuchhama irpanma, jupana sutiparuwa uta alañäni–, sasaxa: tiliphunu chinusa papilaru qillqt’atasa iqt’atawa achikatayna. –Tata Manuku, luqhïxpachätawa, kamisa nayaru ukhama parlxayistaxa. ¿Kamspachasa warmimaxa? Alaxa pachatsa jupaxa uñjasinkpachätamwa. ¿Kamisasa jumaxa ukhamanaka lup’iskätaxa? Qaqa sunkhasa aywirata: ¿janikiti ispijutsa uñkatasktha? –Janiwa nayaxa awkilïthsa kunasa, nayaxa waynäskthwa, nayaxa muniristhxa yamasa mä tunka phisqhani marani tawaqitampiwa kasarasiristhxa,…
  • 74. 74Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Janipuniwa wali parlktati, ukaxa allchhimampisa ikintaskasma ukhamäspawa. Ukatsa, qhiphärmanthixa inasa jani sartxchismati, pachparuwa jiwxatxasma–,... ukhamaruwa phuchhapaxa, uka sumiru aljaña kiyuskuparu, mantanxatayna. Ukhamata jani juk’ampi parlkxapxataynati, Marinaxa manupsa tata Manukuta mayisiwayxatayna. Mä kimsa phaxsitxa Marinaxa sumiru yänaka alasiri wasitata saratayna. Tata Manukuna, sumiru aljaña, kiyuskupana mä warmikiwa qununtatäxatayna. Wali quri aritinikasa jinchuru warkkatata, sapa luk’anankarusa quri anillunkamaki, phinu borsalino sumirusa wixruta asxatata, mantasa llijkiriki, waka wakjama thara pullirani, ukhama isthapita, ukhamawa mä warmixa kawkipuni ukankaskatayna. –Tata Manuku sumiru yänaka aljita–, tata Manukuxa walipuniwa kusist’atayna, lakapasa jinchuta jinchukamawa kusisita thiskattatayna. «Karaju aka warmiru khitïtsa uka uñacht’ayaña puriwa», siskaspa ukhama. Uka isthapita warmipaxa walpuni Marinaru lirq’untatayna. –Mama Marina, ¿Uma Llamaya saraskaktati?– sakitaynawa, tata Manukuxa, larusisa larusisa. –Jisa, saraskthwa–, Marinaxa alasiniwayasa impiñuwa sarawayxatayna. Phaxsitxa tata Manukuxa kasarasxataynawa. Uma Llamayaru sumiru aljiri sariri jaqinakaru, taqi sumiru aljirinakaruwa, taqpachaniruwa kasarasiwiparu jawillasitayna. Wali kuspini, amtaskañatakiwa, jaqichasitayna. Pä urkistampi, mariyachimpisa thuqhuntataynawa, kimsa uruwa jaqichäwipxa uruyasitayna. Jaqisa jupata wali parlapxatayna. Mä uruxa, mama Marina qamki uka pampa sunanwa sarnaqaskatayna. Marinampi wasitata jikisxapxatayna.
  • 75. 75Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –¡Mama Marina! –Tata Manuku. – ¿Kunsa jumaxa akana luraskta? Mayürutsa akana uñjsmaxä. ¿Jani sistati, jumaxa akancha qamaraktaxa?, sasakiwa, Marinaxa juparusa thaqhkaspa ukhama amuyasa tata Manukuxa jiskht’atayna. – Saya akana utanïtpï. Tata Manuku: ¿Kamisaraki jumasti,…? ¿Akjana qamätasti?. Buenos Airesana pä ukch’a utanakani, ¿aka pamparu qamiri jutxätasti?. ¿Jumaxa akana qamaqiru uñtata sarnaqaskätasti? Jumaxa Achumanina, Qala Qutuna, Quta Qutana uksanakana qamañamasä. –Nayaxa akana qamtxa, khaya Illimani jach’a kalli uka qhiphäxana, uta alasipxtha. Yattaxayä, kasarasxapxthwa. –¿Uka k’ullk’u kallirukiti alasipxta?, aka avenida jak’arusaya alasipxasmaxa,… Ukata qhiphatxa, tata Manukuxa, uka k’ullk’u kallina utxa aljasiniwayasa, avenida ukaru uñxatatapini uta alaqasxatayna. Uka qhiphatxa uta jak’anakaru awtumpiwa jutarakikitayna. Niyasa awtumpisa Marinaru taqxatirjamawa turiyatayna. –Mama Marina, awturu makatanma, apawayäma–, sakitaynawa. –Janiwa, kuna akana parlxayaskitätati– sasa yaqha awturuwa Marinaxa mantawayxatayna. Mä phaxsinakata, Marinaxa miniwusuta saraskiriruwa tata Manukuxa makatatayna, qunuñanakasa nayraqatana walja utjaskïpanxa, amanutpini mama Marinaru qhiphäxa qunuskïpana qunkatawayatayna. –¿Mama Marina: Kamisakïsktasa? –Nayaxa walikïsktaya–, Mama Marinaxa ukjakamaxa wali kulirasxatayna. P’iqipana amuki lup’itayna: «¿Akaxa kunsa nayampi
  • 76. 76Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 munpacha? Warminïxaraki, ukata nayaru parlxayaskakitani. Aka tukjawäpunï», sasawa chuyma manqhapana amuyt’asitayna. –Nayaxa mä minibus alastha. Jichhaxa askichayiriwa juttha. Makatantha, jichhaxa aynacha sarasktha– sataynawa. –Ä, jichhaxa voceador ukatti sarnaqäta. –Janiwa, ukxa chuphiruwa sarnaqaskani. Jichhaxa warmijaxa usurïxchixaya, wawanïxchixaya. –Janjamakiwa, tata Manuku, wawama yurirsa uñjasiwaykxätati. –Mama Marina: Jumaxa ukhama sakistapï. ¿Awira kunsa luräxa, qullqijaxa atipituya? Awira, mama Marina, jumana qullqimaxa jilt’ätma ukaxa. Utanakasa phuchhanakaru lakirataraki. ¿Kunsa uka walja qullqimpi lurasmaxa? –Nayaxa jumjama qullqinïristha, ukjaxa, mä sikritarya irpasiwayiristha, jaya anqäxa markanaka pasiyt’iriwa, sarawayistha. Uka qullqinaka tukuntt’awayasa, nayaxa k’uchiwa jiwxiristha. Janiwa jumjama akjaru ukjaru wawanakani, kasarasiwayasa, jaqïyawa sasa, niya pantiyma punkunkkasa jaqïña amtkiristhti. Ukjata wali kulirasisa, tata Manukuxa, wiñayatakiwa sarawayxatayna. Janiwa mayampsa parlxaykxataynati. Ukata qhiphatxa warmina markapana jilaqata lurt’iri saraskatayna, ukana umaki umt’askatayna. Ukata p’iqi wila phallampiwa jiwaxatayna. Chiqapuniwa, jani wawapa yurirsa uñjasawa, jiwawayxatayna. Jichhaxa ijmapaxa waynapampiwa, uka utana, wawaparu takiyaski, jinchuta mithayaski. Ukatsa, waarmina waynapasa maya mayawa, siwa. Warmixa q’ala umantata, mä yaqha waynapasa wayt’ata ukhamawa wawa tuqjaskatayna. Wawaxa t’aqhiñawa wiskhituniki iskuylaru
  • 77. 77Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 saraskatayna, warmixa ukch’a ch’inasa q’ipi, waynapatakixa pä minibus, tata Manukuna uta alatapxaru manuki, apsuyatayna. Akxaruxa supayawa aka kuyntxa tukt’ayxani, jupakiwa khititaki irnaqatsa yatiraki. XXI. Warmi imasiri Janq’u Asnuxa Jisk’a Machaqa markankirïtaynawa. Wali jiwaki uñtani jaqïtaynawa. Jupaxa jach’atansa, wali janq’ulla, janiwa lunqhükataynasa, janirakiwa kuna tixi jaqïkataynasa. Jupaxa mä wali jiwitaki tawaqumpiwa jaqichasitayna. Uka tawaquxa Chuqi Yapu markana yurirïtaynawa. Jupaxa wali kust’ata, wali jiwaki tawaqütaynawa. Jach’atansa, wali janq’ulla, ch’iyara muspkaya jach’a k’ananakani, nayra phichhupasa wali jiwaki laqaru qiwtata, chapusaraki, lunqhu, ñuñuxaya kawki chaka, ch’inasa patillaraki, walt’ata t’usunakani, ukhama tawaqütaynawa. Janiwa ukjaxa jupampi, wali jiwaki warmita sïpanxa, khitisa waytaskataynati. Taqiru atipjkiri wali jiwaki quyätaynawa. Waynana tatapawa, mä jach’a uta, Garita ukjana alawätayna. Ukaru sumiru aljaña yänaka apnuqasisawa irnaqapxatayna. Ukana wali kusisita sarnaqt’apxatayna. Kumparinakani, ayjarunakani kawkipuniwa qamt’apxatayna. Mä pä wawanakani, ukhamawa qamasipxatayna. Ukata wawqinakparu sirïtayna: –Warmixa janiwa ratuki mirq’intasiñäkiti, imasiñaw!–, sasaxa janq’u utanakaki jayp’unakaxa sart’askapxirïtayna. Janipuniwa warmiparu munasiña chuymapampi qarpirïkataynati.
  • 78. 78Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Yaqhaxa, uka jani mirq’ita warmi, uñchukirixa utjaskataynawa. Mänxa mä musuta sarnaqiri chachampiwa uka wali jiwitaki warmixa uñt’asxatayna, jupampixa mä qawqha marawa jamasata iskapxaña amuyt’apxatayna. Janq’u Asnu janq’u utanaka sarkañkamaxa, uka wali jiwitaki warmixa, uka musuta irnaqiri waynawa lunthatjawayxatayna. Warmixa wali kusisitawa, wawanaka utaru ant’awayasa, waynapampi sarawayxatayna. Wali jaya, jani amuykaya ukhamaraki katkaya, markaruwa sarxapxatayna. Ukanxa mä warmi chuyma lunthataxa utjarakkitaynawa. Ukana warmi lunthatirixa, taqi kunasa aynitapa, lup’iski, siwa. Janq’u Asnuxa ukjakiwa sapaki jacht’asisa tiwuljama jalnaqxatayna, ukhampacha warmi jikxä jikxä, sasa. Inamayawa sarnaqatayna. Pachaxa laqawa jalaki jalaskatayna, q’alawa warmi suykämiru, warmi thaqhkämiru achachnuktxatayna. Ukhampachasa jacht’asisa ayqt’asisa warmi suyaskakitaynawa. Sarxatama amtañaxa luqhiptkaya, wawa nayaru ant’awayasa, yaqha chachampi, jaya markaru, jani mayampitaki sarxtaxa. Munsmawa munsmawa sakistaxa, kunki jumaxa waynanïskatäta. Warmi imasiñaxa juchäkatayna, ancha munañasa ñaxükatayna. P’iqisa muytasjamawa sarxitu, chuymasa thuqhsurjamawa usutu.
  • 79. 79Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Janjakiwa mämpsa uñjawaykxämati, Jumampi mä pachanaki jikisxñäni… Ukhamarusa supayawa jalxatasa q’ala Janq’u Asnxa tukt’äwayxatayna. XXII. Illamata k’ispiña lurt’iri Mä jaqiwa wali t’aqhïñana, Uma Markana, utjasirïtayna. Uma Markaxa, Titi Qaqa quta thiyana, Tara Quta marka jak’ankiwa. Uka ijma warmixa chachapa jiwatatxa usurnuktatawa sarnaqxatayna. Chachapaxa mä asu imilla wawani jaytawätayna. Ukhama jani chachani ijmaki, ukhama sarnaqañaxa, taqi warmitakisa, wali ch’amätaynawa. Juparaki tayka juparaki awki, juparaki yapu luriri, juparaki uywa awatiri, juparaki taqi kunasa, ukhama t’aqhiñana sarnaqatayna. Ukatsa jupaxa kayutsa usuta, wixchüsaxa janiwa jank’asa sartirïkxataynati. Kawkinsa chachapuniwa yapu yapuchañatakisa nayraqataxa, uka jani chachani warmixa anchapuniwa, yapuchirita, t’aqhisxatayna. Ukhamata pisïña sarnaqanaña t’aqhisitayna, ukata t’aqhisiñasa jaqiruxa yaticharakitaynawa: ukata kuna utjirinakansa wali mich’t’asisawa sarnaqirïtayna. Qhathunakatsa wali q’urikiwa kuna juk’anaksa chhalaqt’asisa sarnaqirïtayna. Pisïñana jakañaxa jaqiruxa wali kusa sarnaqkiri yatichsurïtayna. Ukatsa jani chachaniruxa khitisa janiwa yäqirïkataynati. Ukhama armasiñana, jisk’achasiñana, awisaxa uñisisiñana uka t’aqhi warmixa jisk’a phuchhapa uywatayna. Janiwa kuna manq’aña juyrasa phasilaki jupatakixa utjirïkataynati. Uywapsa mä qawqhaki jikhnaqasirïtayna. Uka markansa yaqha markansa ancha jani kunanïñaxa juchätaynawa, ukhamaraki ancha supayjama qamirïñasa jucharakïtaynawa. Ukatsa jupaxa janiwa
  • 80. 80Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 tukusitapuni sarnaqkataynati. Jaqïña unralaykuxa jupaxa kunjampacha jisk’a imillapampi, apjt’asisa, kunsa lurjt’asisaxa sarnaqapxataynawa, lunthata maya jani lunthatasiña yatkataynati, manq’añanaka kunjamatsa jikisaxa qamataynawa, wawsa uywsutaynawa. Jupaxa wali q’aphacht’asisa, jisk’a phuchhapampi, taqichaqa llamayjasiri sarirïtayna. Jaqitaki juphsa laqawa jik’iri, jani inakt’asa, sarirïtayna. Kuna jupha jawq’añansa laqarakiwa jupha jawq’aña yanapt’iri sarirïtayna. Ukhamaraki uka qañawa jawq’ansa q’aphawa apjt’asiri sarirïtayna. Q’apha jaqitakixa kunawa jani ch’amäkataynati, kunawa jani jikkayasa utjkayakataynati. Ukatsa jupaxa uka qañawa jipsa wali q’aya, apaqt’asisa, imasxirïtayna. Mä pachaxa janipuni ukasa utjxïpanxa, uka illama jupha jani ukaxa illama qañawsa wali q’aya apthapt’asirïtayna. Ukxa uka jisk’a phuchhapaxa, mamapa chikawa, wali irnaqt’irïtayna. Wawasa taykatxaya kunsa suma yatiqchixa, ukata uka jisk’a phuchhapatakixa ukhama t’aqhïñana, wali q’aphacht’asisa irnaqañaxa, mä wali yatichkiri iskuylätaynawa. Ukhamata ukhamata, marata marata, uka jisk’a imillaxa niya q’axu tawaqüxataynawa. Jupaxa wali jiwitaki, lichimpi chukulatimpi ch’allqhunta ajanuta ajanuni, warwiru uñtata wali jiwaki imillätaynawa. Janiwa kuna lunqhu tawaqükataynasa. Nasapasa chiqaki, ajanupasa wali kusisita uñnaqt’ani, nayra phichhupasa jach’anaka, lakapasa wali wila anti, laka ch’anakapasa jach’anaka. Ukata aka jaqïña utjawinxa waynasa tawaqusa laqakiwa ch’ullapa thaqhasxañätayna. Uka ijma warmiru t’aqhiñana sarnaqiriruxa, janikiwa jaqisa yäqirïkataynati. Wixchu warmi uñjasaxa jaqisa janikiwa sumana uñjirïkataynati. Ukhama taykanïñasa, awkinïñasa jachkañätaynawa. Ukhamanxa janiwa chachasa tawaquru munirïkataynati, ukhama jakañanxa janiwa waynaru tawaqusa laqaki munirïkataynati. Lirq’üpansa, wixchüpansa, jani awkinïpansa, jani taykanïpansa, jani
  • 81. 81Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kunanïpansa, wajchäpansa, warmi jani ukaxa chacha irpaqañasa ancha ch’amätaynawa. Yaqhipaxa inakiwa lunthatjama irptasxapxirïtayna. Mä uruxa, uka wali k’achalla tawaqutxa mä qamirina yuqapawa wurlasxatayna. Ukata uka tawaquxa wawanïxataynawa. Wixcha mamapaxa wali thithitayna, ukata: –Khititakisa wawanïta ukaru sarma!– sasawa, uka tawaqxa mamapaxa alisnukxatayna. Ukata uka q’axu tawaquxa uka juparu wurlasiri waynana utaparuwa sarxatayna. Ukaruwa waynansa jani munatpacha jithintxatayna. Uka waynana mamapaxa anatasiñjamataki wali amuyt’atayna, ukjaxa mayni sullka yuqapawa tawaqu puriyarakitayna. Pani tawaquwa uka qamiri mamaruxa utaparu yuxch’ataki purt’atayna. Uka sullka ukankiri munasitapa tawaquxa qamirina phuchhapätaynawa. Ukhamaxa uka mamaxa mä tawaquxa qamiri mayaraki t’aqhi jani kunani tawaquraki, ukhama anatasiñataki katuqasitayna. Ukata satayna: –Lulu, yuxch’ajaña munstaxa, jumaxa aka juphata k’ispiña lurt’äta– sasawa uka qamiri mamaxa illama jupha uka t’aqhi tawaquru inkxarayatayna. Maynitakixa janiwa illama juphaxa utjxataynati, ukata q’illu jupha qamirina phuchhaparu inkxarayatayna. –Jumaxa, yuxch’ajaña munsta ukaxa, aka juphata k’ispiña mirinta lurt’äta– sasawa q’illu jupha inxarayatayna. Uka qamirina phuchhapaxa, janiwa k’ispiña uka q’illu jaru juphata lurt’aña yatkxataynati, ukata ukampi wart’awayasawa jaltawayxatayna. T’aqhïñana sarnaqiri tawaquxa uka illama jupha wali q’aya apaqt’asitayna. Wali munata, aka panka uñiri, jumaxa: ¿kunasa illama juphaxa ukxa yattati? Illama juphaxa jani jaqina satata, ina quranakjamaki pampansa
  • 82. 82Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kawkinsa aliskixa, ukawa. Uka juphaxa ancha k’ask’askawa, janiwa kawkïri satata juphanakjamäkisa, ukhamarakikiwa illama qañawasa. Ukatsa uka juphaxa wali qullawa, kunatakisa qulläpacha, ukxa jumawa yatxatxäta. Inasa jumaxa kulirasxchïta, antisa mä kimsa sawayxakïma: mayaxa ch’akha p’akitatakiwa qulla, mayaraki wila khusutakiwa qulla, mayaxa ancha jump’irinakatakiwa qullätayna. Ukxaruxa jumawa juk’ampi yatxatxäta. Uka t’aqhi tawaquxa uka jupha ch’utataynawa, inasa jani yatkarakstati ¿kunasa ch’utañaxa? Ukaxa umaru jupha juq’uchañawa. Ukata wañacht’atayna, ukatxa jiwki’iru jawritaynawa jani ukaxa tiwitayna, ukatxa q’ara lip’ichina qaqst’atayna. Ukata qhunt’xatayna, ukxaruxa uka illama aqallaputa k’ispiña lurt’xatayna, ukxa tapani phukuruwa phuthitayna, ukata uka qamiri taykch’iruxa illama k’ispiña mirinta kisumpi inkkatxatayna. Qamiri mamaxa wali muspasa muspasawa uka illama k’ispiña mirintxa manq’t’atayna. Uka q’apha tawaqxa janiwa kunjamatsa alispayaña uka mamaxa yatkxataynati. Ukata wali munataki uka jani munata tawaqxa yuxch’ataki uywasxatayna. Jichhaxa uka t’aqhi tawaquxa wali qamiriwa utjasiskatayna, uñjkapxasma, jupaxa Altu Markana Germán Busch ukjana wali jach’a utani, ukatxa Uma Markaru saraskapuniwa, siwa. XXIII. Kullakanakana tukjata jaqi P ä kullaka mä jilawa Los Andes sunana awkipampi taykapampi qamasipxatayna. Jupanakaxa Chuqi Yapu markana yurirïpxataynawa. Taqpachanisa aymara aru yatkasasa janiwa uka aru arsuña munapxirïkiti, siwa. Taykapaxa Lanza qhathuna pullirani kawki chula warmïtaynawa. Uka pä phuchhapaxa chutanakata isthapita tawaqunakänwa, siwa. Jupanakaxa janipuniwa mä arsa aymara arsuña munapxirïkänti, siwa. Maynixa Ilina mayniraki Anjicha
  • 83. 83Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ukhamätaynawa. Sullka sullka yuqalla ukaxa Irnistu satätaynawa. Pä jilïri tawaqunakaxa janirawa chachanïpxkataynati. Ukjaxa sullkaxa warmi jikxatasxataynawa. Mä wali kust’ata wali jiwitaki chula warmitaki jikxatasitayna. Jupaxa Ulinka Yapu satätaynawa. Uka pä chutaxa, ukhama pullirani warmi uñjasaxa janipuniwa uñkatañsa munkapxataynati. Waynaxa uka tawaqupxa utaparu irpasxataynawa, ukanxa mamapasa kullakanakapasa janipuniwa Irnistu waynana tawaqupxa katuqaña munkapxataynati. Utatsa waysusa tuqkämiwa alisnukupxatayna. Tawaquxa sarawayxatyanawa. Jupaxa janiwa mä t’aqhi warmïkataynati, tatapasa qamirïtaynawa. Utapasa waynana utapata uka jak’ankakitaynawa. Waynaxa jallu qarpjamapiniwa jachatayna. Tawaquxa uka mä juk’a pachatxa, walt’ata wali kusapuni, chutata isthapt’asxatayna. Uka qhiphatxa yaqhampiwa kasart’asxatayna. Ukjaxa waynaxa luqhiptirjama, wawjamawa jachasa qaritayna. Waynaxa uküruta machaña qalltawayxatayna, janipuniwa utarusa ikiri purkxataynati, kantinanakana machata jacht’askirïtayna. Q’ala jani kunatakisa sirwkiri, estudio saratapsa irnaqawipsa armawayxatayna. Pä tunka mayani marata umaña qalltawayasaxa pusi tunka phisqhani marankamaxa Irnistu waynaxa machkamiru jachkamiru q’ala awkiptxataynawa. Ilina kullakapaxa chachanïxataynawa, ukasa warmini jaqikirakiwa, siwa. Mayni kullakapasa kasart’asisa wali kusa qamt’asxapxatayna. Maynisa wawani maynisa wawani ukhamawa jilaparu tukjt’asa qamart’apxatayna.
  • 84. 84Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Pachaxa muykamiru jani qarirïkataynatixa, pachaxa jupanakaru maranakxa tawqaki tawqt’atayna. Pachaxa jaqiru qullirïtaynawa, pachaxa jaqiru yatichsurïtaynawa. Pachaxa jaqiru jaqïñani apsurïtayna. Pachaxa p’uqunaka jilarayasaxa jaqiru wali chuymani, suma chuymani, quri chuymani yatichsurïtayna. Mamapasa tatapasa jiwawayxataynawa. Irnistu tutira waynaxa q’ala tukusxatayna, janiwa jaqjamäkxataynasa, malikunakampi mitisitawa macht’asa jacht’asisa sarnaqxatayna. Kullakanakapaxa luratanakapata chuympini liq’isipxatayna. Inawa qawqhasa waynaruxa achikasipxkatayna, chuymachasipxkatayna, yaqha warmsa uñachayaskapxatayna, jupaxa janipuniwa kunsa yatiña munkataynati. Uka sapa jilapana jachatapaxa uka mä pacha jani chuymani kullakanakana chuymaparuxa ch’allxtxataynawa. Uka tutira waynampi chikawa kullakanakaxa arumaya uru jacht’apxatayna. Inamayawa ch’askanakapsa mithasisipxkatayna, inamayawa chuymanakapsa liq’isispxkatayna. Lurataxa luratätaynawa. Pantjataxa pantjata ukhamawa tukuwayxirïtayna. –Ukjanakaxa Ulinka warmisa ijmäxataynawa. Ukata uka kullakanakapaxa uka warmi sullkapana warmipataki achikiri saraña amtapxatayna. Jichhaxa, machchisa umchisa, uka warmiru irpaqaniñäni–, sasawa amtapxatayna. Ukata uka Ulinka ijma warmi irpaqiri sarapxatayna, jupatakixa walpuni killipxatayna, jupanakxa jupanakjamawa, utatsa waysusa tuqkämiwa alissunipxatayna, ukhampacha kutintasa achikasa achikasawa iyawa sayapxatayna. Kunasa kunächi pä wawanpachampisa irpthapipxataynawa. Mä utallaparu mä kusinampi yapt’apxatayna. Ukaruwa uka nayra pacha munasirinakaxa qamantapxatayna, waynasa kusisitjamätaynawa.
  • 85. 85Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Aka warmiwa ajayujana munatapaxa Aka warmiwa nayana tukusiñaxäxa Jichhaxa tukuya tukuyañatakixa: Kunjampachasa jupampipunïthwa, Ukatsa mä chuyma usuxa utjaskakiwa, Uka jani jichhaxa atipjaña yatkthti,… Ukata qhiphüruxa machantata uñstxarakikiwa. Jacht’asisa, malikunakasa ant’ata utaru purxarakiktaynawa. Warmixa ukhampachsa katuqataynawa. Mä marjama sarnaqapxatayna. Warmixa sarawayxataynawa. Irnistu jaqixa jani umxänxa khathati khathatiwa sarxatxatayna. Machaski ukjakiwa walïskirïtayna. Uka jaqixa machaña usunïxataynawa. Ukata qhipha maraxa jiwawayxataynawa. XXIV. Mamitana sarnaqatapa Tara Quta markaxa mä suma jaqi uywasitayna. Jupaxa Iwaristu Aqarapi satätaynawa. Wali janchini jaqi, janiwa jisk’a jaqïkisa, janirakiwa ancha jach’atansa jaqïkataynasa. Janq’ulla, jach’a nasa junstata, niya jinchuta jinchukama jach’a lakani, lart’aski ukjaxa laka ch’akhanakasa tunqjama ina khuskhaki jach’anaka siqiki, ukhama uñtani jaqïtaynawa. Irnaqt’añanxa jupaxa wali q’aphapiniwa taqi chuyma kunsa lurt’irïtayna. Jaqirusa wali sumata parlxayt’asa kunsa aljt’irïtayna. Lakasa jinchuta jinchukama lart’asisa. Janipuniwa thithirixa uñjañäkataynati. Ukatxa warminïxataynawa. Juparuxa janiwa kuna ch’ama tukuñansa irnaqayaña munasaxa mä tinta llawirasa ukaruwa qunt’ayirïtayna. Warmipaxa uka tintana aljaskirïtayna.
  • 86. 86Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Jupaxa waynatpacha, t’ant’a lurañana ukhamaraki sumiru lurañana, wali irnaqasawa Munaypataru pä uta alasitayna. Uka qhiphatxa Altu Markaruwa mä utampi alasitayna. Taqichaqa irnaqañatakixa sarirïtayna. Qhathunakaru sumirunaka aljañataki apirïtayna. Nayraxa qhathunakaxa sima simanïriwa, siwa. Uma Llamayanxa mä qhathuxa San Andrés satawa utjäna, jichhaxa janjamakiwa ukasa utjkxiti. Yunkasansa qhirwanakansa ukhama qhathunakaxa utjarakitaynawa. Qhathunaka aljiri sarkämixa, sariri masinakapampiwa uñt’asxatayna. Jupampixa pä alakipa warmiwa qhathunaka sarantapxirïtayna. Mänxa Yunkasa sarapxatayna, Quri Pata markaruwa purintapxatayna, ukaru purisaxa mä qurpachaña uta jikipxatayna: –Jichha mä utarukiwa kimsanpacha qurpachat’äsiñäni– sasawa warminakaxa laqa qurpachaña uta jikinipxatayna. Ikiña utani ukhamaxa, wali kusisitawa kuna aljaña yänaksa qhathuna aljt’iri sarapxatayna. Tata Iwaristuxa wali Jaqiru yäqiri, jupa pachasa yäqasiri ukhama jaqïtaynawa, janiwa kuna ñanqha chuymani jaqïkataynasa. Uka uruxa aljt’aniwayasa, arumaruxa manq’iri sarawayasaxa ikiriwa sarawayxapxatayna. Iwaristuxa: “Nayaxa janiwa uka siñuranakampixa lisuskiristhti, nayaxa aliqakiwa parlxayt’askä”, sasawa, wali chuyma manqhaparu p’iqiparu amuyu uskt’asitayna. Warminakaxa kimsanitaki mä sapa ikiñaki wakt’ayapxatayna. Ukata chacharuxa, taypiruwa, ikintayapxatayna. Iwaristuxa ina chiqaki jani unxtasakiwa, jani jach’atsa samsusakiwa, ikt’awayxatayna. Qhipha arumanthixa jani kunakiwa sartt’apxatayna. Uka qarita alakipiri jaqinakaruxa janiwa ch’uspisa k’utisa acht’kataynati. Mayanxa: aljt’aniwayasa, arumaruxa manq’t’iri sart’awayasaxa, ikiriwa sarawayxapxatayna. Uka pä warminakaxa kimsanitaki mä sapa
  • 87. 87Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ikiñakirakiki wakt’äpxatayna. Iwaristu Aqarapiruxa, taypiruwa, ikintt’ayapxatayna. Chachaxa ina chiqakiwa jani unxtasa, jani jach’atsa samsusaki, ikt’awayxatayna. Qhipha arumanthixa jani kamachasitakiwa sartt’apxatayna. Ukhamarakiki uka qarita alakipiri jaqinakaruxa janiwa ch’uspisa k’utisa acht’karakkitaynati. Ukata uka pä warminakaxa parlasxatayna. Iwaristu Aqarapita, warmiru kusa yäqirïtapata, wali alawasxapxatayna. –Tata Iwaristumpi sarañaxa wali kusapuniwa, mamitampjama wali junt’u ikt’asiñapuniwa– sasawa warminakaxa parlatatasxatayna … Ukatxa chacha wawqinakapawa ukxa yatxatayna, jupanakaxa laruñataki kust’ata larxasiri jaqinakachixaya ukata juparu arutt’xapxatayna. –Maytru Mamita! –Maystru Mamitasti? –Janiwa uñjkthti, warminaka ikiyiriwa saraskpacha!– Ukjakiwa jupaxa amuyasxatayna. Ukata mayanxa: aljt’iri uka warminakampi sararakkitaynawa, arumaruxa manq’t’iri sart’awayasaxa, ikiriwa laqa saraxapxatayna. Uka pä warminakaxa kimsanitaki mä sapa ikiñarakiki wakt’äpxatayna. Iwaristu Aqarapiruxa, taypiruwa, nayrjama ikintt’äpxatayna. Jichhakuchaxa ch’uspisa k’utisa aliqapuniwa qhachhillayxatayna. Chachaxa janiwa chiqaki ikiña yatkxataynati. Wali unuqxatayna, maystarakitayna, maystarakitayna, warminaka janiwa ikiykxataynati, qhipha arumirjaxa q’ala qariratakiwa sartxapxatayana. Tata Iwaristuruxa Mamitatsa Papituptayasa wali kusisxapxatayna. Uka qhiphatxa walja qhathunaka sariri warminakaxa Maystru Mamitampi qhathunaka saraña wali munxapxirïtayna. Maystru Mamitana warmipaxa wali kust’ata, wali jiwaki janq’ulla chulätaynawa, juparuxa janiwa kawksa sarayaña munirïkataynati. Utana mä tintanti, ukaru jurnuni, t’ant’a suxta mink’anakampi
  • 88. 88Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 lurayaskirïtayna. Ukanxa waljaniwa: t’ant’a chapurinaka, t’ant’a aljsuniri chuphirunaka ukhama irnaqirïtayna. Uka warmixa wali kusisitawa ukana chachasa amtäma irnaqt’askirïtayna. Jupatakixa, chuymaru mantasa p’iqi muyuyiri Supaya qallusa inakïtaynawa. Ukata phuchhapaxa wali jiwitaki, jani khitimpisa tupuskiri wali jiwaki tawaqütaynawa: Alisya sata. Warminakaxa, yatiñlayku walpuni Iwaristumpi qhathunaka simanaru saraña munxapxirïtayna. Maystru Mamitana warmipaxa, kunärsasa, qhathunaka sariri warminakaxa chachaparu, qhathunaka sarañataki, thaqhiri jutapxki ukjaxa laqakiwa chachaparu jawssunirïtayna: –¿Kawkisa, Iwaristu, wakiyt’asti?! Warminakamawa suyaraskapxtam!!– sasa, Iwaristuxa laqapiniwa sumiru q’ipinakasa apt’ata sarawayxirïtayna. Ukjata tata Aqarapixa warminakampi sarnaqaña yat’xatayna. Mä uruxa mä tawaqu jikxatasisawa awtuta, laqa sarañataki, irpxatasiwäsawa saraskatayna. Ukata chuphiruxa amuyt’xatayna: –¡Phur! !phur! muturawa jani nakhtaña munkiti, saraqasa awtu nukht’anita– sataynawa. Jupaxa laqapuniwa jalaqasa nukht’anitayna, ukata awtuxa laqawa jalawayxatayna, tawaqu chuphiruru apt’aniwäsa ukhamakiwa sarawayxatayna. Qhiphata Iwaristu Aqarapixa kawki lisüxataynawa. Ukata yaqha warmi, warmipa patxatsa jikxatasxatayna, Abaroa tatana chakaparuwa warmxa wali kusa ukhamaraki q’aya uywasitayna. Ukatxa taqpacha uñt’ata jaqinakpapiniwa Maystru Mamita sisxapxatayna, chachanakansa warminakansa ukhama Mamita sutini uñt’atäxataynawa. Uka Iwaristuna wawqi jaqinakpaxa phuchhaparuwa uñjxapxatayna: Jupaxa janiwa aliqa tawaqukïkataynati. Alisyaxa jani
  • 89. 89Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 khitinsa atipkaya wali jiwitakipini. Janiraki jach’a tansa janiraki jisk’a taña, lunqhu, wali janq’ulla, phaxsi ajanituni, pä jach’a nayrani, ñik’utapaxa ch’umphi, pä thuru k’anani, ñuñusa chaka, ch’inasa patilla, ukhama kawki munkaya tawaqütaynawa. Ukata jaqinakaxa jisxapxatayna: –¡Akapi Mamitax!! –¡Ay! Chiqa, akapi Mamitax!!! XXV. Jaqiru aljantata warmi J awira Qhathu. Tatapaxa jaqichasisa kimsa wawanïtaynawa. Jilïrixa mä imilla, sullkaxa yuqalla qhipha ukaraki imilla. Tatapaxa, jani wawa muniri, mä qhuru jaqïtaynawa. Mamapxa nuwantasa chachapawa jiwayxatayna. Mamapxa pantiymaru imantiriwa apxapxatayna. Wawanakaxa ukxa suma uñch’ukipxatayna. Ukata qhipha uruxa pantiyma sarapxatayna. Ukana mamapa allintata amparampi jurqhkami laq’a allsupxatayna, mamapana p’iqipa katupxatayna, ñik’utata jiyapxatayna, ukhama jiykiriruwa tatapaxa katuratayna. Tatapaxa walpuni lasumpi wawanakxa jawq’aratayna. Ukata wawanaka mayniru mayniru, tiyanakaparu wiñayataki uywjarxatayna. Jilïri, suxta marani ukxa mä tiyaparuwa uywjawayxatayna. Ukanxa wali nuwapxirïtayna, jawq’apxirïtayna, umampisa warapxirïtayna, uka tiyana wawanakapaxa wali uñisipxrïtayna. Mä phuchhani chulawa Chuqi Yapu markata uka tiyapana utaparu puritayna, uka chularuwa Jakuwa imillxa tiyapaxa aljantawayxatayna. Uka chulaxa Chuqi Yapu markaruwa, kalli Yunkasa ukjaruwa,
  • 90. 90Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 puriyxatayna. Ukanxa ukhamaraki chulasa phuchhapasa uñisxapxatayna. Jakuwa imillawa taqi kunsa uka utana lurirïtayna, jupankataynawa: manq’a phayañata, uta pichthapiñasa, ikiñanaka t’axsiñasa, taqi kuna jariñasa,… ukata janiwa kunsa pajapxirïkataynati, ukana isitsa thanthstata, q’ara kayuki ukhama t’aqhisiyapxatayna. Ukata uka chulaxa mä Yunkasa jutiri warmiruwa kimsa pataka qullqiru aljantawayxatayna. Yunkasanxa, Jakuwa imillaxa, taqi kuna uka jani uñt’ata warmiru yanapatayna, ukata mä uruxa yuka sillp’suña churatayna, jupaxa janiwa ukxa sillp’suña yatkxataynati. Uka warmixa kulirata imillaru yukampkamawa amparata jawq’xatayna. Uka warmixa sapa aruma yaqha chachampi yaqha chachampikiwa ikt’askirïtayna. Jani uñjäsiñatakixa jayachaqaru mä quqaruwa riyatampi chinkatxirïtayna. Ukana anu wawjama uywatakiwa jachaskirïtayna. Mä uruxa, waynanakapampi phista sarañlaykuxa, utapata jaya ch’umi manqharuwa imillxa chinkatawayxatayna. Uka manqhaxa niya jach’a tupuru jak’äxataynawa, uka imillaxa chinkata ukhama q’asaskatayna. Ukana awtu pasajirunakawa imilla wali q’asiri ist’xapxatayna. Ukhamata imilla jararxapxatayna. –¿Imillita kawkinkisa tatamasa mamasa? –¿Tataja mamajasa jiwaratawa? Tiyajawa mä chularu aljanitu, jupawa yunkasaru aljanitu, … Ukatxa Chuqi Yapu markaru imillxa irpanxapxatayna. Uka awtunixa pulisiyaru imillxa jaytawayxatayna. Uka pulisiyanakaxa uka kalli Yunkasa chularuwa, wasitata irpxarayxatayna. Utanxa: –¡K’itha imilla! ¡jichhawa uñt’itäta! Kunki pulisiyampi tuqiyitäta ¿Kawkhatsa uka Yunkasa warmiruxa qullqi kutt’ayäxa? –, sasawa imilla jawq’anuqatayna. Imillaxa walpuni wararitayna. Uka chulaxa phuchhaparu arnaqatayna:
  • 91. 91Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –¡Lulu: wayk’a chira inksunma!, aka imilla wayk’a chirampi jiq’ichsuñäni!–, sasawa, wayk’a chira wrasiruru apxatasa, imillxa panituqita wayk’a chira jiq’itatkiriru alt’ayata wayxatapxatayna. Imillaruxa janiwa uka jiq’ixa kamachkataynasa, jupanakakiwa uka jiq’impixa axskatxapxatayna, taykampi phuchampixa qurumi qurumiwa sart’apxatayna, ukkañkamawa imilla p’iqisa q’arpacha iskapxatayna… Ukata k’illima aljiri mamaxa jawsatayna: –¡Akaru mantanma, akaru mantanma! –, sasa, ukata uka wali sustjata imillaxa ukaru ratuki jalantxatayna. Ukana uka k’illima aljiri wisinupa mamaxa imillaru imantxatayna. Uka chulaxa laqapuniwa ch’uxusa ch’uxusa jalsunitayna, uñatatasitayna, amuytatasitayna, ukata mama k’illima aljiri chiqa jalatayna. Jupampiwa tuqisitayna: –Kawkisa, jumawa imilla imantaraqistaxa! –¡Kuna imilla! ¡Aka warmixa luqhïxicha! ¿Kuna imillsa katuyasista?–, uka chulaxa ukhamakiwa sarawayxatayna. Ukjaxa imillaxa ukana khathatiskatayna. Ukanxa mä simanawa ukankatayna. Qhipha uruxa mä manq’a phayiri chularurakiwa imillxa uka k’illimiraxa irpxarayxatayna. Ukanxa imillaxa chika arumkamawa ch’uqi muntaskirïtayna. Janipuniwa kawkirusa mistuykataynati. Pä urakiwa ikt’irïtayna, kimsa willjta urasaxa manq’a phayañataki sartxirïtaynawa. Ukhama sapürusa mä mara jani pajuni, isitsa q’ala jalstata, jani wiskhuni ukhama irnaqaskatayna. Mä uruxa: –Akanaka ukanaka alt’anma–, sasawa, imilla khithatayna. Ukata imillaxa sarawayxatayna. Markaja sarxä, sasawa, q’ara kayuki, San Jorge ukja saraskatayna. Ukhamaruwa mä awtuxa jalanitayna, ukata mä wiraxuchaxa, awtu sayt’ayasisa, art’atayna: –¡Imilla kawkirusa saraskta!–, sataynawa. Jupaxa janiwa ist’aña munkataynati. T’ijtaña yant’xatayna, ukata wasitata art’atayna:
  • 92. 92Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –¡Imilla! Jutma, janiwa kamachkämasa, aka tunka waranqa waxt’awayäma, sapatu alasïta–, sataynawa. Ukata imillaxa qullqi apaqasitayna. Awtuxa laqawa sarawayxatayna. Jupaxa uka nakhantkiri lupina, q’ara kayuki, jani qarini, amtäma saraskakitaynawa. Ukata jaypachata uka awtuxa kut’anxatayna. Ukanxa paninïxataynawa, mä siñurampi ukhamawa imillaru jikxattxatayna. –¡Jisk’a imilla jutma!, nänakawa irpapxäma, nänakaxa juma sarktaxa uksarurakiwa saraskapxtha–, sataynawa. Jupaxa sayt’xataynawa, uka siñuraxa, awturu makatañpataki, wali imillaru achikt’atayna, ukata imillaxa awturu makatasa jachawayxatayna. –¿Kawkinkirïtasa, tatamasti, mamasti?– –Mamajaxa jiwatäxiwa, tatajaxa mä tiyajaruwa uywxitu, jupaxa aljxitu mä chularu, ukaxa mä yunkasa warmiru aljxitu, ukata jichaxa mä manq’a phayiri ukaru purtha ukata marawa ukankthxa, jani mistuta, jani pajuni, jani isini,… ukata iskapasa utajaru sarasktha,… –Kunaruraki utama sarätasti, ukhamaya aljxapxstamxa, imilla wawa nayampi saraskañäni,– sasawa, uka siñuraxa achikt’atayna. Uka siñurampiwa Jakuwa imillaxa sarxatayna. Utaparu puriyasaxa, sirwintapampiwa jarst’ayatayna. Ukata sirwintana isinakapa mayt’asisawa isi qhathuru irpxart’awayatayna. Ukana siñuraxa jiskht’atayna. –¿Kunsa muntaxa, pullirata isthapt’asiñti, jani ukaxa wistiruta isthapt’asiñcha muntaxa?–, sataynawa, jupaxa: –Wistiruta isthapt’asiña muntha–, sataynawa. Ukata uka siñuraxa walja wistirunaka alantarapitayna, sapatunaka alarapitayana, taqi kuna althapirapitayna. Jupaxa wistiruta isthapt’ata ukhama sarnaqxatayna. Ukana niya pä marawa pasxatayna, jupaxa wali munatäxataynawa, taqi
  • 93. 93Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kunsa luraña yatintxatayna, sirwintapaxa jaqichasxañataki, niyawa sarxañampïxatayna. Jupaxa tawaqu qallüxataynawa. Mä uruwa siñuraxa jiskht’xatayna: –Jakuwa, ¿walikïsktati? –Jisa, walikïskthwa. –¿Uka isinixa walikïsktati, jani ukaxa pulliranakcha alarapxäma? –Pullirata isthapt’asiña munthxa–, sataynawa. Isinaka aliriwa, sarapxatayna. Pulliririya ukaruwa irpxaruwätayna. Ukana walja pulliranaka alarapitayna, mantanaka alarapitayna, sumirunaka, manqhanchanaka, sapatunaka alararapitayna, quri phich’inaka, quri aritinaka, anillunaka alararapitayna. Jupaxa walpuni kusisitayna, kawki …. Uka siñuraxa, mä phuchhani ukhamakïtaynawa, ukasa wali jaya markankataynawa, janiwa uka utana qamkataynati. Siñuraxa, phuchhapa purxïpana Ispaña marka sarxatayna: –Uka Jakuwa tawaqitaru janiwa t’aqhisiyätati–, sasawa phuchhaparu parlt’awayatayna. Jupaxa manq’a phayt’asaxa, muxsa achunaka manq’t’asiskirïtayna. Wintanata kalli uñch’ukt’askirïtayna, ukata awtuta uka wayk’ampi jiq’suyiri chulaxa wiyajaskirïtayna, uksa sapa kutiwa uñjaskirïtayna. Mayanxa sutipata art’xatayna, uka qhiphata uka chulaxa jutxatayna, ukhamata wasitata parlxapxatayna, utaparuwa saratayna, ukana sumata sumata isinakapa uka chulana phuchhapaxa apaqxatayna, akaru jaytasiskma sasa, mä tuminkuxa pasiyt’irjama sariritayna, ukata mayana janikiwa jist’araña munkxataynati, ukata isinaka churawayxita sataynawa, janiwa isinaka churaña munkxataynati. Uka isinakmpiwa uka warmixa thuqht’iri sarirïtayna.
  • 94. 94Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Jakuwa tawaquxa kulirasisina tuqjawayxataynawa. Ukata siñuritaruwa awisasxatayna. Ukata siñuritaxa pulisya irpxarusiwäsa uka chulana phuchhapata q’ala isinakapa apsusinitayna. Ukata jani mayampisa parlañatakiwa amtaniwäpxatayna. Jakuwa tawaquxa tuminkunakaxa pasiyt’iriwa sarirïtayna. Mänxa mä parkina qunt’asiskatayna. Ukana kayusa ayakipt’ata ukhama khuyt’asiskatayna,ukaruwa mä waynaxa, “nayaruya khuych’ukchitu” sasa, mä jisk’a qalampi jaqt’anitayna, jupaxa uka jisk’a qala kutt’ayatayna. Ukhamata aruntt’asipxatayna, mä tuminku jikisiña amtawäpxatayna. Uka tuminkuxa wasitata jikisipxatayna, sutinakapa awisasipxatayna, mä tuminku jisikiñataki amtt’aniwäpxatayna. Ukata mayampi jikisipxatayna, ukana walpacha jist’asxapxatayna. –¿Jumaxa kawkinkirïtasa? –Nayaxa Jawira Qhatunkirïthwa. –¿Jumasti? –Nayaxa Jawira Qhathunkarakirïthwa. –¿Tatama mamaxa jakaskiti? –Janiwa, jiwaratawa. –¿Tatamaxa kuna sutinïnsa? –¿Tatajaxa Mariyanu satänwa? –¿Jumansti? –Nayanxa ukhama satarakikiwa. –¿Mamamaxa kuna sutinisa? –Mamajaxa Manukita sutinïnwa. –¿Manukita sutini? ¿Kunjamatsa akanktaxa? –Nayaruxa uywjanipxituwa. –Wayyyy! Jumaxa sullkajasktawaaaa!–, sasawa qhumantasisa jachawayxapxatayna. Ukhamata kullakani jilaniki jikisxapxatapa amuyasisa jacht’asisa jilani kullakaniki sarawayxapxatayna.
  • 95. 95Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Jani wanirinaka Mayïri Panka Félix Layme Pairumani http://www.aymara.ucb.edu.bo/html/curriculumweb/curriculumL.html flpjayma@hotmail.com flpjayma@yahoo.com www.jayma.es.tl
  • 96. 96Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 “J ani wanirinaka” pankaxa, jiwasa jaqina sarnaqatanakpa, munasitanakpa, amuyatanakpa, k’umitanakpa, pantjasitanakpa, aynjasitanakpa qillqatawa. Qillqiri Félix Layme Pairumani C e n t r o C u l t u r a l