1Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Jani wanirinakaMayïri Panka
Félix Layme Pairumani
Jiwasa jaqina sarn...
2Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
C e n t r o C u l t u r a l
Jani wanirinaka
Mayïri Panka
Primera edi...
3Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
UTJIRINAKA
Uñaña qalltkasa.............................................
4Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Uñaña qalltkasa
J iwasana sarnaqwsata amuyasiña pankawa. Yaqhipa jiw...
5Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
yatiri, jani yatxatiriki, jani aymarata qillqt’aña yatirikiwa jani a...
6Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
kawallu alasitayna, uka uywaru lat’xatatawa jalnaqirïtayna. Uka wali...
7Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
ajanunituni imillitanakawa, jilarxapxatayna. Qhiphatxa jiwa kimsa
ch...
8Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
II. Janipuniwa nayaxa
Markasanxa jaqixa kunaymanawa utjtanxa. Yaqhip...
9Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Supayaxa jani aka pachanxa inaki sarnaqkitixa, ukaxa jaqitaki mä
tar...
10Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Warmixa niyaki uka supaya jaqitaki wallq’ïxasaxa, arsutama
phuqhxma...
11Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Akjaruxa supayawa amtapa tukuyxani, jupakixaya sarnaqatassa
saraych...
12Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Palla pallata waynaxa kuwartilatxa purinxataynawa. Tawaqupa
kasaras...
13Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
mara, nawirara, sapa anata phistana chachapaxa uka yaqha warmimpi
w...
14Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Janiwa chachapa armaña yatxkataynati. Mama Alisyaxa mä
chachampiwa ...
15Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
ukhama mayampsa khithankakitaynawa. Panpachaniwa uka
chachanakaxa J...
16Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Ukhampachasa Alisya mamaxa qhipha chachampi jaqichasiña
amtxatayna....
17Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
quripuniwa, sasa uka urpacha jani mämpi ukjaru kuttankiri
sarawayxa...
18Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Ukata nayaxa amuythapisa, jiskht’askakthwa:
–¿Kamsaraki munirimasti...
19Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
phamillapasa utjkänti, mä kampisinu chacha warmikiwa tatapa
mamapät...
20Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
ukhama awqäxasaxa aruntañsa armasxapxataynawa. Janipuniwa
jupanakpu...
21Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
nuwjxatayna. Qhiphata wastata wallq’ïxatayna.Ukjawa mama
Qantutaxa ...
22Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
qaqsurïtayna, kusina yänaka jariqirïtayna, kusina pichasa jarirïtay...
23Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Taykapa awkipaxa Chuqi Yapu markanxa luqhjamawa wawapxa
inamayapuni...
24Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
–Mä sirwinta imillawa, mä q’arawa, Chuqi Yapu markana, wurlasitu,
a...
25Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Uka pachanakaxa jupaxa sumiru yänaka lurarirïtaynawa. Uka
yänakxa U...
26Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
markaruwa kutt’anxapxatayna. Qullqixa q’ala tukuntata, ñakawa
antik...
27Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
pasañatakiwa qullqi maysusitayna. Tata Santuxa janiwa kunsa
yanapt’...
28Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Uka wali suma uruyata wawanakapaxa q’alluta ukhamaraki paqara
umiri...
29Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
–¿Jumatakixa akaxa t’ant’ati?, ¿manq’añati akaxa?,… uka jisk’a
imil...
30Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
–Chhuy! Aka jurma ch’uxña imillaxa, kunki Mama Wiktuchita
sisxitu, ...
31Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Ukjata uka awilaxa chhaqhawayxatayna. Janiwa mayampsa
jutxataynati....
32Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
janjamakiwa uñjaña juparu munkapxiti ¿Kunatsa ukhamäpacha?
Sasawa m...
33Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
walïkiti, ukawa qullaqañätaxa, ukataki wali kusa sartawayxätaxa,…
u...
34Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
– Jichha wirnisawa mamaruxa awisaniwayä, jutapxäwa sasa,
sataynawa....
35Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
–Jichhüruta aksaruxa janiwa llakiskxatati, wali kusisitawa
jakasxañ...
36Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
uka waynaxa wali Marinatjama jachatayna, jani chachanïñpatakiwa
yat...
37Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
XI. Maystru Martinchu
Janiwa jani munañata sartawinixa jaqixa sarna...
38Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
qawana llamayuna. Mayanxa pachpa wisinu jaqi masinakapawa
jisxatayn...
39Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
jani taykani ukhamätaynawa, tatapasa mamapasa Pirwa
markankirïtayna...
40Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
kawkirusa puriñakiwa
kunasa wakisirikiwa.
...
Ukhamaxa kawkipuniwa,...
41Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Mamanilaxa umjasxixa, warmixa chhaqhata, waynana utaparuwa ikiri
ma...
42Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Wali jaya qhiphata mama Susanaxa chachapampi jaljtxataynawa,
ukana ...
43Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Juparu jaqichañataki jutiri awkipaxa, Pirwa jalasaxa jupana
tawaqup...
44Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
kunsa lurakipunïwa.
¿Khitisa chachampi ikiñtañsa,
wawa lurañsa
suma...
45Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Mama Sisilaxa, qhipha uruxa, triwunala papilasa suma jikiratasa
apt...
46Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
jani jiwitaki warmimpi jaqichasiña munirïkchiti. Ukata chacha warmi...
47Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
–Mama: nänakaxa, Ruksanampi nayampixa Lampati tunquru
sart’apxä, si...
48Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
–Jumanakaxa ch’allt’apxarakmay!–, sasa, wali kusisita, niya
sirwisa...
49Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Iskuylaxa yuqallanaka p’inqasiyaña, imillanaka markapa armasiyaña
j...
50Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Uka jisk’a imilla wawaruxa awichapasa mamapasa wali
tuqjapxatayna, ...
51Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Mayanxa mä wawxa jiwayxataynawa. Mayaxa lichitjama
jiwxarakitayna. ...
52Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Warmiru, waynanïtawa, akampiwa ukampiwa sarnaqtaxa sasawa,
utaru ll...
53Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Yasta, jaljtañataki wasitata jalnaqatayna. Jichhaxa waynanïtawa,
uk...
54Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
puriskatayna. Utana yänaksa q’ala k’uphthapxatayna. Warmixa wali
ku...
55Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
Warmixa janira chiqpachsa suma nuwaski ukjawa sarawayxatayna.
Ukjak...
56Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
llakiñasa, kunata axsarañasa utjkxataynati. Kunasa janiwa wiñayäkit...
57Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
K’achata k’achata jak’achasipxatayna, walipuni k’uphusipxatayna, uk...
58Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
phusilampiwa illapt’apxatayna. Ukhama lurata yatisaxa mayni
istansy...
59Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
jark’thapiñatakiwa muyuntapxatayna. Chachana phamillanakapaxa,
ukha...
60Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009
sapxataynawa, ukhamaraki warminakasa uka panïpana chachanakasasa
ji...
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i

456 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
456
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Jani wanirinaka félix layme pairumani final vol. i

  1. 1. 1Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Jani wanirinakaMayïri Panka Félix Layme Pairumani Jiwasa jaqina sarnaqatanakpa, munasitanakpa, amuyatanakpa, k’umitanakpa, pantjasitanakpa, aynjasitanakpa qillqatawa. 2009
  2. 2. 2Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 C e n t r o C u l t u r a l Jani wanirinaka Mayïri Panka Primera edición Derechos reservados Félix Layme Pairumani Diciembre 2010 La Paz-Bolivia Fotografía tomada el 8 de diciembre en Chijipata, Laja. Estilización realizada por Félix Layme en base a motivos tiwanakotas.
  3. 3. 3Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 UTJIRINAKA Uñaña qalltkasa......................................................................................................................................4 I. Arturu Q’ara.........................................................................................................................................5 II. Janipuniwa nayaxa..............................................................................................................................8 III. Mama Alisya ....................................................................................................................................11 IV. Maymara jichhürjama.....................................................................................................................16 V. Qachu Chuku ....................................................................................................................................19 VI. Lunthatata wawa.............................................................................................................................21 VII. Tata Phaxsi .....................................................................................................................................24 VIII. Ch’ina p’atsuta ..............................................................................................................................28 IX. Kunasa janipuniwa walïkiti..............................................................................................................31 X. Marina: kullawa thuqht’iri................................................................................................................35 XI. Maystru Martinchu..........................................................................................................................37 XII. Sisila: Pirwanu alissuri ....................................................................................................................42 XIII. Panchu Q’arq’anchu......................................................................................................................45 XIV. Simana Machiri..............................................................................................................................48 XV. Sunsu ch’axwa................................................................................................................................55 XVI. Tullqätajaki amtasïxa.....................................................................................................................60 XVII. Wirjina ajanuta ajanuni................................................................................................................64 XVIII. Waxt’jasirita sarnaqxatayna........................................................................................................68 XIX. Axlla wasini....................................................................................................................................70 XX. Waynäskaña ch’urkhiri...................................................................................................................72 XXI. Warmi imasiri ................................................................................................................................77 XXII. Illamata k’ispiña lurt’iri.................................................................................................................79 XXIII. Kullakanakana tukjata jaqi ..........................................................................................................82 XXIV. Mamitana sarnaqatapa...............................................................................................................85 XXV. Jaqiru aljantata warmi..................................................................................................................89
  4. 4. 4Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Uñaña qalltkasa J iwasana sarnaqwsata amuyasiña pankawa. Yaqhipa jiwasa jaqinakana sarnaqatanakpa, jakatanakapa, amuyasitanakpa, atipjatanakpa, pantjasitanakpa, aynjasitanakpa, aka pacha jakawina muytatanakpa qillqatawa. Qhanakiwa, aruxa: Ukatsa aymara liyt’asxiri qillqt’asxiri markasana yatsuyañatakiwa. Aka sarnaqawinaka uñxatt’asa, yatirixa juk’ampi yatpana, akanaka liyt’asa amuyt’asirisa wali sarnaqpana, jiwasa pachpa jaqinakana pantjasitapa uñxatt’asa ch’ikhi jaqinakaxa jani pantjaspanti. Uka pacha jaqinakana t’aqhisitpa, jachatapa, pantjasita uñxatt’asa wali sarnaqxapatakiwa. Aka pachana jakañxa jiwasaxa niya jatxtanwa, aka jakawixa: jachaña, laruña, munaña, uñisiña, thithiña, kusisiña, llakisiña, kusaki sarnaqaña, uka paya jani jaljtiri sumankayañawa, suma qamañaxa. Jaqi jani wali sarnaqatapa k’umiñasa aynjasiñakiwa, jaqi masisaru kusipayañasa jiwasaru laqa kutxatirikiwa. P’iqi katt’asisa chuyma luqt’asisa kunasa lurañätayna. Alaya uñtasa uraqi uñantasawa aka pachanxa wali munasiña chuymani sarnaqañawa askïtayna. Nayra qhipha uñtasawa, kupi ch’iqa uñtasawa kunsa lurañätayna. Ukanaka amuyasiñatakiwa aka liwru qillqt’ata. Aka pachana jakkasaxa pachaparuwa kunsa yäpa lurt’awayäta, pantajsiñaxa utjiwa, ukatsa juma wali kusa amtama, jani jaqiru jachayasa, phuqhätaxa, Pacha Mamana amtapa phuqhätawa. Aka pachana jakañaxa wali kusawa, wali jiwakiwa, kusiskañawa suma yäparjama sarnaqäta ukaxa, pachapana kusist’awayätaxa, pachapana thuqhsa jumankirimpi thuqht’awayapxäta, ukaxa. Pachapana manq’asa manq’t’awäñätayna, … aka pankana kunsa luririnakaxa, sarnaqirinakaxa, t’aqhisirinaka salljayasirinakasa aymara parlt’asirkamakiwa, janiwa kuna yaqha pankanakata qillqaqatäkisa, kuna jaya markanakana kuyntupa jaqukipatäkisa, akaxa machaqata uñstayata wali amuykipasa, wali yatxatasa qillqt’atawa. Jani amuyaña
  5. 5. 5Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 yatiri, jani yatxatiriki, jani aymarata qillqt’aña yatirikiwa jani akhama panka qillqt’kaspati. Aymara aruna tatapa mamapäñasa janiwa ch’amäkiti, mä llaythakiwa aymara aru qillqaña ch’amawa sasa jayrasisa kastilla arunaki, aymaräkasa, kunjampachasa qillqaskaspa. Aka pankana sutipaxa, tata Jach’a Panqarana mä chuyma arupana “jani wanirinaka” sasa arsutapata jamuqatatawa, ukatsa aka pankaxa juparu chiqanchatawa. I. Arturu Q’ara Nayraxa, asinta pachaxa, patrunaxa, jaqi kayu junt’uchanakani ukhamawa ikirïtayna. Ukxa asinta jaqinakana phuchhanakpata, wali jiwaki tawaqunaka ukanaka ajllt’asipxiri, siwa. Uka tawaqunaka wali suma jariqt’asiyasawa, jupanakampi patrunaxa ikintirïtayna. Ukhamata mä jaqi tawaquxa, mä q’arataki, wawanïxatayna. Awisaxa ukxa, patrunaxa, yatiskiriwa, awisaxa janiraki, ukhamawa q’aq’ata wawanakpaxa yurirïtayna. Uka wawanakaxa, mä qawqha maranakatxa aymara amuyuni, aymara aru arusiriwa jilsxapxirïtayna, ukhamata jaqiru tukxapxirïtayna. Ajanusa janq’ulla, ñik’utasa chuchi, nayrasa qhusi ukhama jaqinakawa utjxiri, siwa. Jawira Pampana, khaysa Tara Quta markana, mä tawaquwa wali jiwitaki utjatayna, ajanupasa janq’u, ñik’utapasa chuchi, nayritapasa qhusi, ukhamätaynawa. Kunjamatxaya ukhamächi, niya amuyktana ukhamatächi, jani ukaxa Chuqi Yapu markaru sarasa mamapaxa ukhama wawa jikinchi. Kunjamächisa chiqpachasa mä wali janq’ulla, wali jiwitaki tawaquwa uka aylluna utjatayna. Jawira Pamparu mä q’arawa, yatichirita, puritayna. Jupaxa chiqpacha janq’u jaqïtaynawa, sutipasa Rodrigues satätaynawa. Ñik’utapaxa chuchi, jach’a tansa jaqi, nayrapaxa qhusi. Jawira Pampanxa manq’apaxa: lichi, k’awna, kisu ukaki manq’irïtayna. Uka q’araxa mä
  6. 6. 6Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kawallu alasitayna, uka uywaru lat’xatatawa jalnaqirïtayna. Uka wali jiwitaki tawaquruwa uñt’xatayna. Siwararu yatt’ata iwijjama, janipuniwa jikiqtaña munkxataynati. Wali sumata ukatsa wali kusa arunakampiwa uka wali jiwitaki tawaquru parlxayaña arunakaxa umjamawa chuymapatxa warasitayna: Ajayujampi thuqht’iri warmi, Chuymaja qhanarta urpilita, Jumaru uñjsma ukjaxa, Jumampiki qamañaki munxtha. Amuyujana thuqht’iri pilpintu, Wali jayata uñjansmaxa: Chuymajasa laqawa phuruqt’i. Jumampi jikisxasawa: Nayaxa kawki nayaxthxa,ukjawa: nä pachpasa uñt’asxthxa. Amuyujana ajayupa, jumampipiniwa sarxäxa. Niyaki iyawa sataxa, uka wali jiwaki tawaquta inkantatawa wali kusisita uka Titi Qaqa thiya istansyanakana khuyt’asisa kantt’asisa muynaqt’atayna. Ukata laqapuniwa Saluma tawaqumpi Arturu Q’ara waynampixa jaqichasiña amtapxatayna. Uka istansyanxa jaqinakaxa wali kuspini ukhamarusa wali kusisitapuniwa, Arturu q’araru wali jiwaki Salumampi kasarapxatayna. Uka pani, pä imanjama, munasirinakaxa, mä qawqha maranakana qamkasaxa, kimsa wali jiwitaki imilla wawanaka jikipxatayna. Uka imilla wawanakaxa jiwa chuchi ñik’utani, qhusi nayranitani, janq’u
  7. 7. 7Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ajanunituni imillitanakawa, jilarxapxatayna. Qhiphatxa jiwa kimsa chulitanakakiwa jilarxapxatayna. Tata Arturu Q’araxa, khaya suni pampanxa, khaya quta thiyanxa, khaya istansyanxa chula warmini, Chuqi Yapu markanxa, khaya Illimani achachilana uywata markanxa, chuta warmini ukhamätaynawa. Jupaxa uka markaki sapa kutisa juta sart’askirïtayna. Wawanakapaxa Chuqi Yapu markaruwa sarxapxatayna, tataparuwa Ch’iyara Chaka ukäkaru mä jach’a uta alayapxatayna. Ukana uka k’acha jiwaki tawaqunakaxa qamxapxatayna. Saluma warmipaxa Jawira Pampana, wali chhijnuqtatäsaxa, ukana wali jichunuqtataxa, janiwa kawksa saraña munirïkataynati. Sapa kutiwa Arturu Q’araxa warmiplayku suni utaparu puriskirïtayna. Aymara parlañsa yatiqxataynawa. Ukatsa jaqimpixa aymarana parlapxirïna, siwa. Phistanakanxa jaqinakampi wali kusa umt’asirïtayna. Jaqinakana wali munatätaynawa. Jaqinakana mä amawt’jama wali yäqatätaynawa. Jaqinakaxa kuna jachañansa, jani ukaxa, kuna lurañatakisa juparuwa wali jiskht’asipxirïtayna. Jaqinakampi umki ukjaxa, intisa qarita laqamputa jalaqtki ukjaxa, Titi Qaqa qutasa wila umjamaki thaya jayp’una inqiqki ukjaxa, q’ala umatäxi ukjaxa, Saluma mamaxa pachpa kawalluparu Arturu Q’ara liwxatawayasawa, jayp’unakaxa khulampi jaqusa jaqusa kawallu utaru laqaki puriyirïtayna. Kunasa jani wiñayäkiti, pachasa jutiri saririkïchixaya. Arturu Q’araxa taqi jaqjama awkïñaru purt’xasaxa jiwxataynawa. Mama Salumaxa Taqi Santu phistanxa, wali kusa, taqi manq’anaka munirïkanxa ukanaka alasawa, Chuqi Yapu markana alma puriña uruxa suyirïtayna. …
  8. 8. 8Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 II. Janipuniwa nayaxa Markasanxa jaqixa kunaymanawa utjtanxa. Yaqhipaxa aski amtkiri chuymani, yaqhiparaki jani ajanu p’inqa amtani, yaqhasti ñanqha amtani. Yaqhipaxa kunsa mayja jaqukipasa parlxiri, yaqhipaxa jani amuyasisa arusxirinaka, yaqhipaxa kusa amuyu chikaqi jalayiri, yaqhipaxa jaqi jani walïskïpana kusipayiri, yaqhiparaki jaqi yaqhampi sarnaqiri uñch’ukjiri, umata jaqinaka uñisiri, lunthatasiri jaqiru k’umiri. Ukhamaraki kusisita chuymani, ch’ikhi jani pantjasiri jaqinaka, qhuru jaqi, suma jaqi… ukhama kunaymani amtaru jichjtatawa jaqixa, aka pachanxa, utjapxtanxa. Mä wali simpatiku tatawa, jisk’a tañpacha jaqiwa Altu Markana utjatayna, jupaxa Jurnantu satätaynawa. Jupaxa sapatunaka qullirïtaynawa. Uka jalaqtampiwa warmipsa wawanakapsa uywirïtayna. Warmipaxa wali jiwitaki, janiraki ancha lunqhu, janira ancha ch’arkhi, janiraki jisk’a janiraki jach’a taña, chukulati ajanituni, nayritapasa jach’anaka, ukata chinuna nayrapjama jiwa alintt’ataki ukhama wali jiwitakïtaynawa. Mä uruxa, sapatu askichkämi uka juk’a qullqimpixa, kimsa wawapatakisa warmipatakisa jani jikt’xïpanxa, warmipa irnaqiri khithxayna. Warmixa nayrïri phaxsinakaxa walikiwa irnaqatayna. Ukjanakaxa mä wali yäqata marka masipa jaqiwa, yaqha warmimpi, sarnaqatayna. Jurnantuxa uka jaqina ajanupata walpuni larusitayna, jupxaruwa sawkasitayna, sanq’xayatayna, walpuni k’umitayna, janipuniwa nayaxa yaqhampi sarnaqkiristhti, sasa, jaqirusa wali parlatayna. Ukhamawa mä qawqha pachaxa, aka taripkiri pachaxa, mäkipaskatayna. Uka sawkxayirina warmipaxa Awki Samañana, mä piryuriku suk’añana, wali kusa aliqaki irnaqt’askatayna.
  9. 9. 9Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Supayaxa jani aka pachanxa inaki sarnaqkitixa, ukaxa jaqitaki mä taripiriraki ukhamächiyaxa janicha. Jupakawa uka aru liwrinakaru juchachasiyañaru p’iqinchayxatayna. Ukatsa chachaxa, sañäni chachanakaxa, warminakata sïpansa, ñanqha amuyunïchixaya: supayaxa pä ñanqha amuyuni chachanaka, uka jiwitaki wawani warmiru, chacha pura apuystasa, iyawa sayasiñataki, khithanitayna. Maynisa maynisa wali sapatiruna warmiparu turiyapxatayna. Warmixa janiwa akch’asa chachaparu sallqjaña munkataynati. Amukiwa warmixa wali p’iqi janiwa sasa khiwiskatayna. Qalasa umampi ch’aqkämi p’iyjti. Ukhamawa mä juk’a pachata uka warmiru sumanaka churäma sasa, wali maynisa maynisa parlxayatayna. Walpuni jumaruxa munassma, sasa. Iyawa sitätaxa, janipuniwa qullqita jalstaykämati, sasa. Sarxañäni, yaqhachaqaru uta alkilt’asiñäni ukata uta sutimaru alarapxäma, sasa. Yasta juk’ata juk’ata uka wawani warmina p’iqipanxa ukanaka churäma sataxa amuyupaanxa muyxataynawa. Inasa chiqaya, chachajasa sapatirukipiña. sasa, ukhamaya utsa alarapchitanixa, sasa. Uka mä supaya jaqixa wawani warmiru iyawa sayxataynawa. Yasta warmxa qurpachaña utaru irpantxataynawa. Ukjatxa uka supaya chachatakisa warmitakisa janiwa kunasa jucharara sanaqañtakixa ch’amäkxataynati. Ukatxa, uka paninitakixa, janiwa mayaki payaki, ukjaki sañjamäkataynati. Ukjatxa jani jakhkaya kutiwa juchachasiri sarxapxatayna. Chacha warmi jaljtasiyataynawa. Chacharu pä wawa ant’awayasawa warmixa yaqha chachampi sarxatayna. Sapatiruxa phuxuri jalljama jachatayna, jaqiru k’umirïtsa chuyma liq’isisawa amtasitayna.
  10. 10. 10Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Warmixa niyaki uka supaya jaqitaki wallq’ïxasaxa, arsutama phuqhxma sataynawa.Uka supaya chachaxa warminïskchixaya, ukata janiwa kuna aru phuqhañsa amtkataynati. Niyawa marätayna, niyaki jupataki wawani warmiptayxasaxa, warmiru uka supaya jaqixa alispayañkama nuwxatayna. Warmixa nuwjata sapatiru chachapa ukaruwa, mä wawampisa yapt’asita ukhama kutt’xatayna. Yaqhana wawapasa q’ipt’ata, jupana wawapasa ampararu wayt’ata, ukhamawa pä wawaniwa chachapana ukaru kutt’xatayna. Chachaxa amukiwa katuqasxatayna. Niyaki katuqt’asxasaxa, pä jilïri wawanakampi ant’awayasa, ukjpachani pusi wawani warmiru jayt’awayasaxa, jupaxa Brasil irnaqiri sarawayxatayna. Ukana Jurnantuxa umata jichhaxa kantt’asiski, siwa: Warmijlaykuwa irnaqirisa aka jaya markarusa purt’anthxa. Jaqirusa k’umiñäkataynati, Khititsa larusiñäkataynati. Ukja suma nayranakamasa, yaqhana jachäñatakikitayna. Juma yaqhampi sarxatamatxa, nayranakajasa uma laxmaki. Phutuna ajanuma uñkatassma, ukjaxa chuymajasa jiwt’ituwa. Kunaksaya pantjasiwaystanxa, jumalaykuxa kunjampachasa, kawksatsa kawkitsa kunärsasa, jiwatasa jakatasa purinïwa.
  11. 11. 11Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Akjaruxa supayawa amtapa tukuyxani, jupakixaya sarnaqatassa saraychixa, janixaya jiwasaxa jaqïñani jaqjama sartañataki, phuqhata ch’ikhi chuymaniru ch’amanïkstantixa, janicha! Kunasa kunäpana jaqiruxa janiwa k’umiñäkiti, taqi kunasa ayniwa, ch’ikhïstaxa amuyasma! III. Mama Alisya Mama Alisyaxa Chuqi Yapu markana yurirïtaynawa. Awkipa taykapaxa Tara Quta markatwa jutapxtayna. Jupaxa janiwa aliqa wamïkataynati. Alisyaxa jani khitimpi tupkaya walt’ata jiwitakïtaynawa. Janiwa jach’a tansäkataynasa, janirakiwa jisk’a tañäkataynasa, lunqhu, wali janq’ulla, muruq’u ajanituni, pä jach’a wali jiwaki nayranakani, ñik’utapaxa ch’umphi, ñuñusa chaka, ch’inasa q’ipi, ukhama kawki munkaña tawaqu warmïtaynawa. Waynasa jupatakixa uka jak’anakata laqawa uñstarapirïtayna. Waynäñasa tawaqüñasa kawkinsa munasiña thakhiru sarirïchixaya, ukata jupanakaxa laqawa wali munasxapxatayna. Waynaxa ratuki Alisyampi jaqichasiñatakixa, kuwartila saraña amtatayna, wiñayataki munasiña tawaquru parlawayasaxa: –Kuwartilatsa kartanaksa walpuni qillqanïma–, sataynawa. Kuwartilaru laqawa sarawayxatayna. Wali jayaruwa, palla jilirïnakaxa, kuwartilatxa ananukutayna. Palla palla waynaxa tawaquparuxa wali kartanaka apayanitayna. Uka walja munasiña kartanakxa, waynana kullakanakapaxa, janiwa mä kartsa tawaquruxa churkapxataynati. Alisya tawaquxa, waynaxa, armasxchitüya, sasaxa, niya tunka phaxsitxa yaqhampiwa parlxatayna, ukampiwa laqa kasarasxatayna.
  12. 12. 12Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Palla pallata waynaxa kuwartilatxa purinxataynawa. Tawaqupa kasarasxatapa yatisaxa laqawa tawaquna utapa jalatayna: – Kawkisa, jichhakucha kasarasxañäni,… – ¡Kuna! Nayaxa chachanïxthwa,… Jumaxa janisa mä kartsa kuwartilatxa qillqankistatixa, armasxchitüya, sasawa nayaxa jaqichasxtha, … – Kuna janiwa, akaxa kartanakaxa–, sasa, phamillapata aparaniwayata kartanakampi warmiru phawkatatayna. Sumthapisa, uka paninixa papaya umasiriwa sarxapxatayna. Ukjata jupanakaxa, chachapa jamasata, munasiri tawaqu waynawa tukxapxatayna. Waynaxa umaña yatintawayxatayna. Walja maranakawa ukhama jamasata sarnaqapxatayna. Mä uruxa uka kuwartilaru sarasa warmi apt’iri jaqixa umkämiruwa jiwawayxatayna. Mama Alisyaxa chachaparuxa janiwa ancha kunsa tumpirïkataynati. Chachapaxa, warmipa waynampi sarnaqkañkamaxa, yaqha warminirakiwa qamxatayna. Amijanakapasa: –Chachamaxa yaqha warminïxiwa: mä chutawa warmipaxa–, sasa, inawa parlaskapxatayna, jupaxa waynapampi jani pachanixaya sarnaqaskchixa, ukata chuymapana: “janiwa chiqäkpachati”, sasa, janiwa yäqkataynati. Mä uruxa mä, juparu muni munjama munasiri amijapaxa mayampi sarakikitaynawa: –Chachamaxa yaqha warminïxiwa, Chachamaxa Altu Patana utani ukhamwa, wawapasa tunka phisqhani maranïxiwa. Sapa machaqa
  13. 13. 13Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 mara, nawirara, sapa anata phistana chachapaxa uka yaqha warmimpi wali thuqht’aski–, sasa, ukhama wasitata phuqhata parlxayatayna. Ukjawa jupaxa yatiñlayku irpayasitayna, ukhampachasa jupaxa janiwa ukhamäspawa siskataynati. Jupa sapakisa kawki sallqjaña ñaxtaña chuymanïkaspa ukhama amuyasitayna, uka juchsa jani kunjamatsa imt’asiña yatkaspa, ukhama amuyunixa janiwa yäqkataynati. –Khayawa, utapaxa, ukarakiwa tintapasa–, sasawa, wawqipaxa uñacht’ayatayna. Jupanakaxa jayataki uñch’ukipxatayna. Mä warmixa tinta punkuru jak’achasa liq’t’atayna, chachapaxa tinta punkuru jalst’anisa, t’ant’a aljt’awayatayna, anqa uñatatawäsa, laqakiwa kutintawayxatayna. Mama Alisyaxa pachpata uka tinta alasirjama makatasa, liq’t’atayna, chachapaxa laqawa jalst’anitayna: –¿Mama kunsa aljt’äma?, sasa. –Chhuy! Jumaxa akana yaqha warminïskatät!– –Janiwa mama Alisya!....– –¡Qhax! ¡q’ax! ¡chhullx! ¡q’un! ¡ch’unk! ¡tux! ¡chililink!– Uka tinta, qalampi q’ala k’uphsuwätayna. Alisyaxa jacht’asisa tataparuwa awisasitayna. Alisyana tatapaxa qamiri jaqïtaynawa. Pä wawaniki: mä yuqalla mä imilla. Altu Pataruxa pä utani, Chuqi Yapu markanxa pä utaniraki ukhamätaynawa. Uka uruta pulisiyaruwa apayasipxatayna, Fiscalia ukaruwa puripxatayna, ukhamata jaljtxapxatayna. Maranakasa laqawa mäkipawayxatayna. Tatapa wiñaya sarxatapatxa, jilapaxa kullakaparu sataynawa: –Alisya, irnaqawijatxa wali qullqinïskthwa, jumaki uka tinta alkilatanaka apthapisiskma–, sataynawa. Mama Alisyaxa wali qullqini warmïxataynawa.
  14. 14. 14Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Janiwa chachapa armaña yatxkataynati. Mama Alisyaxa mä chachampiwa mä phistana uñt’asitayna. Uka chachaxa “sapakïthwa, ukatsa chuphirüthwa”, sataynawa. Mama Alisya wali jiwitakïpanxa uka chuphiruxa, uka warmimpi parlthapisa, wali kusisitayna. Uka chachaxa: “aka warmxa janipuniwa antutaskäti”, sasaxa, layqirimpiwa chinkatayasitayna. Ukhamata warmixa jupampi sarnaqañata wali jiwt’xatayna. Uka chuphirutakixa manq’a alarapitayna, manq’a utana kuntixa munkixa uka phayarapitayna, ukhamaraki uka chachaxa tiliphunutsa uruna kimsa kutiwa mama Alisyaru jawsanirïtayna. Wali sumpini sarnaqapxatayna. Uka jaqiruwa Alisyaxa qullqsa churirïtayna, janchi manqha isinaksa alarapitayna. Qhiphatxa warminïskatapsa yatxataynawa, ukatsa jupaxa janiwa kamsañsa yatxkataynati. Ukhampachasa kunjampachasa jupampi qamxakitaynawa. Taqichaqpuni sarapxirïtayna, ukanxa chuphiruxa janiwa mä papaysa alirïkataynati, alujamintsa janiwa pajirïkataynati, manq’anaksa janipuniwa alaña yatkataynati, janipuniwa kunsa alirïkataynati. Wawjamakiwa mamapampi sarnaqt’irïtayna. –Alisya, pasiyt’iri sarañäni. –Iyawa–, sasa, jupaya jichha mänxa taqi kunsa pajchini, sasa. Ukata janipuniwa kunsa pajirïkataynati. Sapa phaxsiwa uka chuphiruxa kawksa saraña munxirïtayna, anchapuniwa qullqi apsuña munxatayna. Mama Alisya suxta marawa ukhama sarnaqatayna. Kunasa tukusirikïchixaya, ukata mä uruxa mama Alisyaxa amuyasxatayna. Jachjayasisa, mama Alisyaxa janiwa chuphirumpi parlaña munkxataynati. Mama Alisyaxa mä uruxa Tata Panchuruwa, chacha apayita, sasa achikasiri iklisya saratayna. Tata Panchuxa ratukiwa mä chacha khithanitayna. Janiwa jayäkataynati, “akïricha walïni”, siskaspasa,
  15. 15. 15Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ukhama mayampsa khithankakitaynawa. Panpachaniwa uka chachanakaxa Julyu sata sutinïtayna. Ukata wasitata mama, Alisyaxa tata Panchu uka, achikasiri saratayna: –¿Nayasti, payata payata khithanita sismatisti? Mayakxaya nayaxa munsthxa, jumakiya maynïri khithanitaxa–, sataynawa. Qhiphjata maynïri Julyu sata, khithanita chachaxa, jiwxataynawa. Mama Alisyaxa maynimpikiwa qhipharxatayna. Jupampiwa chuphiruruxa waxrt’ayxatayna. Chuphirumpi Julyumpiwa mama Alisyaxa sarnaqtatayna, pä marawa ukhama sarnaqatayna. Chupiruxa Alisya waynapampi mä pinsyunana manq’kiri katurxatayna. Ukata nuwsutayna, waynarusa takintatayna, pulisiyaru apayasipxatayna. Jani mämpisa parlañatakiwa papila lurjasinipxatayna. Chuphiruxa layqkatasita ukhamächixaya ukata janiwa jaljtaña yatkapxataynati. Ukjata umata uka jaqixa Alisya utaparu sapüru sarirïtayna, tuqisiri, arnaqiri, ukhamawa machata sarirïtayna. –Awila karaju!, waynarara, pisitira, jani sist’asiri –, sasa, kunaymana arnaqjiriwa sarirïtayna. Ch’uqi chuymaxa janiwa arnaqxkämati, sasa, walipuni achikasirïtayna. Ukhamarakiki machantataxa arnaqiri sarxirïtayna. Ukhamakipuniwa sapa kutisa pasaskatayna. Jupaxa, Alisya mamana chuymapaxa, janirakiwa uka chuphiruta jikiqtaña munirïkataynati, ukhama tuqjatpachasa, arnaqjatpacha, papila lurjasitpachasa, jupampi sarnaqaña sarnaqañakiwa munasiskirïtayna. Mayanxa yasta warmiru nuwxataynawa. Sapa kutiwa ukhama arumaya uru tuqiri, arnaqiri sarirïtayna.
  16. 16. 16Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Ukhampachasa Alisya mamaxa qhipha chachampi jaqichasiña amtxatayna. Uka Julyu jaqixa wali suma jaqïtaynawa: juyanaka luriri ijma awkilïtaynawa. Ijma awkilimpixa, ukhamaraki, taqichaqa pasiyiri sarapxirïtayna. Santa Cruz, Tarija, Urüru, Putusi, Qucha Pampa, Arika, Ikïki, Lima, ukanxa jupakamakiwa kunsa pajirïtayna, janipuniwa warmiruxa kunsa pajañapa munirïkataynati. Maynita sïpanxa mayja jaqipunïtaynawa. Mara phuqhawipanxa, mama Alisyaru uruyañatakixa, isinakapsa saypacha alarirïtayna. Qullqsa pä waranqa phisqhapatakani, “akaxa jumana kunsa muntaxa, uka alaqt’asiñmatakiwa”, sasa, churirïtayna. Jichhaxa ukampipiniwa jaqichasiña amtxatayna, ukatsa chuphirsa thaqhaskakitaynawa, janipuniwa armaña yatxkataynati. ¿Uka mamaxa kuna kamachatäpachasa? ¿Uka warmixa layqkatatäpachacha? ¿Ukxa kunjamatsa qullaqañäspa? Ukanakxa jumawa amuyt’xäta. IV. Maymara jichhürjama * Jisk’äkayatha ukjaxa tatajaxa nayaru Yunkasa irpiri. Anaku, Tranküma Ukhamaraki Milliwaya, ukäkanakana sarnaqirïtha. Uka jak’ana, Puente Villa ukjana, pä jach’a jawiranakawa jikisi, ukata uka jawiraxa wali jach’äxiwa, ukhamarusa umasa pampawa qhullullisa saraski, uka thiyanakana yaqhipa jayata jutiri jaqinakaxa ch’alla jariskiri. Trankümana mä tiyujawa, Tiburcio sata, sarnaqatayna. Juparu tumpirjamawa Yunkasa sarapxirïtha. Ukata mä arumaxa tatajaru kuñtiri: aka jawirana mä t’aqhi jaqixa ch’alla sapuru jariskatayna, ukaruwa, uta luririnakaxa, ch’alla alasiri awtupampi sarapxirïtayna, ukhamawa ukana sapüru ch’alla jarisa aljasa sarnaqaskirïtayna. Mä uruxa, ch’alla jarkasaxa, mä qalawa liwstxatayna, ampara qutata jilarkiri ch’iyara saruntata qaljamätaynawa, siwa. Mayja ch’iyara jasa qaläpana irtchi –¿akasti kunaraki?– sasa, ukata yaqha qalaru qaqtchi, ukata mayja q’illu qhuyalaki uñstchi, qurjamakïchi, jupaxa quri uñt’arakchiya, akaxa
  17. 17. 17Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 quripuniwa, sasa uka urpacha jani mämpi ukjaru kuttankiri sarawayxatayna. Mayxa ukhamaraki parlapxiri. Suninarakiwa siwa. Kuka akhullt’aschi, jusachañataki alkulampi ch’allt’asirakchi. Mä jaqixa t’aqhiñawa uka Pakaji pampana wakampi qhulu uraqi qhulliskatayna. Rijaxa mä sillp’a qala uraqita khakhtxatayna, mä p’iya qhaphirxatayna, ukata uka jaqixa uñantchi mayja yänakanjamakïchi, ukata q’ipipata alkula aptasinisa ch’allt’chi. Uka yänaka apsurchi, qurikamakïtaynawa, siwa. Jupaxa mä yatirimpi wali waxt’ayxatayna, uka yäna aljarasa awtu alt’asitayna, ukampi jichhakamawa suniru sapüru sarantaski, siwa. ** Kimsa tunka marata nayaxa Chuqi Yapu markankxthwa. P’asanqallanina qamaskayätha, ukjana waljaniwa markajata ukana qamapxarakitayna. Ukana mä waynaxa utjäna, Tipuwani irnaqiri sarirïnwa, purt’anisaxa kawkipuniwa ch’uta thuqht’askiri, mä simana qamarawayi ukata sarawayxaraki, mä kimsa jani ukaxa pusi phaxsi chhaqhasxiri ukata utaparu puriskarakiriwa. Ukhamakpini uñjaskirïtha. Mänxa mä tawaqu jikxatasxatayna. Chikxataynawa. Mä wawanïxapxiwa. Ukhamakpuni uka waynaxa puriskiri saraskiri. Qamt’awayi, umt’awäpxi, uka simana sarnaqt’awäpxi, warmiru qullqi jaytt’awayasa sarawayxi, janjamakiwa qullqitsa pisinkapxirïkiti. Mayana wali kusisita purinxiri. Nayaru wali munasiri, tiyuparjamawa uñt’asitu. Utajaruwa wisitt’anitu. –Tiyu jichha kutixa qurixa wali kusapuniwa wakt’xitu, ¿kunsa luriristhxa tiyu?–, sasawa yuqalla wawaxa jiskht’asitu. –¿Qullqiru sïpanxa, niya qawqhsa waxt’tamxa? –Niya phisqha waranqa ch’uxña qullqiwa.
  18. 18. 18Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Ukata nayaxa amuythapisa, jiskht’askakthwa: –¿Kamsaraki munirimasti? –Jupaxa laqa kasarasxañäni sakituwa–, ukata wali amuyt’asina jistha: –Nayraqataxa: janipuni Tipuwaniru kutt’kxamti. Payïri: Akata Tipuwani Wak’anakaru waxt’ayxma. Kimsïri: Uka qullqixa janiwa inaki t’unjtayañmäkiti, juk’ampi mirtañapataki kunsa lurañamapuniwa. Pusïri: jani aka markana jaqichaskamti, akanxa q’ala uka qullqi chhaqhtayxätaxa, antisa kampuna jaqichasinma, ukanxa pinkillusa tarqasa inakiwa jaqisa phusart’arapïtamxa, manq’ayañasa janiwa ancha qullqitakïkaniti–. Ukhama uka waynampi parlt’awayapxtha, jupaxa Inkäwi suyunkiriwa. Muniriparuwa uka pusi amtxa yatiyatayna. Ukata muniripaxa amuyt’xatayna: –Sunsu janitikiti amuyaskta, impiyata ukhama tiyumaxa parltamxa. Maya: antisawa Tipuwaniru kutt’xañamaxa, jichhawa quri jikiñxa qalltasktaxa. Paya: Janiwa kuna wak’anakarusa luqtayksnati, jupaxa yatichirjamarakisa, jani yatki kunaraki: tata kuranakasa iwankhillunakasa uka luqtayañaxa juchawa, siwa. Kimsa: Kuna, qullqixa jiwasankiwa, jiwasawa kuna lurañsa yatiñäni. Pusi: Nayaxa aka La Paz markana jaqichasiña munthxa, phamillanakajawa jaqichasitaja uñjañapa ¡Chhuy! kuna pinkillu, kawki tarqa, pä orquestampi jaqichasiñäni, ukatsa janiwa kuna ch’aphi orquesta ukäñapäkiti, wali yäqkañäki ukäñapawa–. Muniripaxa Wisk’achani pampana jakasiri tawaqütaynawa. Markapanxa jaqinakampi jani wawxa uñjayasiñataki kanastaru wayuskirïtayna, nänkirixa uksa warmirakiwa, jupawa ukhama sarnaqatapa yatinitayna. Warmina amtaprjama jaqichasiwa. Uka qullqi q’ala tukjapxatayna. Muna jani muna uka jaqichasiwiruxa sarapxthwa. Janiwa kuna
  19. 19. 19Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 phamillapasa utjkänti, mä kampisinu chacha warmikiwa tatapa mamapäthwa sasa uka thuqht’äska, taqi jaqisa nänaka jaqkamakïnwa. *** Kasarasisaxa warmixa laqawa chacha Tipuwaniru khithanukutayna. Mäna purini jani kuna qullqinikiwa purinitayna. Ukhama sarxarakikiwa, mä kimsa phaxsita purini, ukhamarakikiwa, mayana ukhamarakikiwa, yasta niya maräxataynawa, janiwa qurixa juskxataynati. Ukata warmixa alisnukxatayna: –Aka mäna jani qullqini purinïtaxa, janisa purinxama– sataynawa. Waynaxa, ñakakiwa manq’añataki irnaqasxatayna, janiwa qullqisa qurisa juskxataynati, kimsa phaxsita janiwa purkataynati, ukata warmixa karta apayatayna. –“Janisa purxtasa, nayaxa yaqha chacha jikxatasxtha, nayata armasxita, jani purxamti”– Uka karta waynaxa uñxatt’asitayna, ukata Tipuwanina machantasitayna, jacht’atayna, jalluxa jupana jachataparjamawa jani samart’asa jalluntatayna, uka Tipuwani jawirasa wali phuxutayna, uka jawira qarqa patata qunxatt’atawa, jacht’asisa: –Maymara jichha urjamawa pä orquestampi jaqicht’asiwaythxa,… – sasawa uka walja juri umani jawiraru jalantirjama umata iki chümiskatayna. Yatisaxa walpuni uka jawira aynacha thaqhapxatayna. Uka waynaxa ujata jichhakama jani uñjañatakiwa chhaqhawayxi. V. Qachu Chuku T iti Qaqa quta aynachatuqinxa, uka suni pampanxa, uka Uma markanxa pä phamillawa wali awqapuni utjasipxatayna. Jupanaka jak’asina, ukhamaraki uta qurpani ukhamäpxataynawa. Jupanakaxa
  20. 20. 20Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 ukhama awqäxasaxa aruntañsa armasxapxataynawa. Janipuniwa jupanakpura uñjasiñsa munkxapxataynati. Maynixa mä phuchhani mayniraki mä yuqani ukhamawa jani akch’asa parlasisa qamasipxatayna. Maynina phuchhapaxa, Teresa sata, niya tunka paqallqu marani, wali lunqhu jach’a tansa janq’ulla, wali jiwitaki, tawaqütaynawa. Mayninraki niya ukja maranakani, kawki piji wayna, inka ajanuta ajanuni, ukhama waynätaynawa. Maynixa mama Qantuta mayniraki mama Qupaña. Uka wawanakaxa uñt’asxasaxa janiwa jupanakaxa tatanaka mamanakapa awqätapxa yatiña munkxapxataynati. Jupanakaxa jani kasusipachawa munasipxatayna. Mä uruxa ukhama tatanakapa awqätaplaykuxa tawaquxa jamasata waynana utaparu sarxatayna. Uka yatisaxa tawaquna mamapaxa walpuni thithitayna. Kamisa phuchhajaxa uka awqa qallumpïnixa, kumjamsa uka awqajampi jaqichasinixa, kunasa aka wawajana chuymaparu mantpacha, sasawa wali thithita tawaqxa, uka awqana utaparu jalasa, munkiri jani munirpacha ch’amampi waysusinitayna. Inawa uka awqa waynana tatapasa mamapasa killiskapxatayna. Ukhampacha tawaqu aparasinisa kawkipuniwa kusisxatayna. Waynana phamillapaxa, Qupaña satätaynawa. Jupanakaxa ukhama tawaqu ch’amampiki waysusiwayxïpanxa, aruta Ch’iwu istansyata yaqha tawaqu yuqapatakixa irpsusinipxatayna. Ukampiwa impiñu kasarkatatayna. Uka tawaqxa wali kusa Tirisa tawaquna mamapa jak’anakana, wali q’aya charula sapatusa k’irikkiriki irpanaqasitayna. Mama Qantutana phuchhapaxa uka awqa qallu waynataki usurïxataynawa. Mamaparu wawachxatatayna. Mamapaxa uka waynata alissusinisa amuykiwa uka wawa uywatayna. Tawaquxa wali kust’ata lunqhu tawaqüsaxa, jani uñt’ata waynataki, wasitata usurïxataynawa, ukata mayampi wawachxatatayna. Uka qhiphata warmini Waqi sultarutaki wasitana usurïxataynawa. Ukata sultaruna warmipawa Tirisa tawaquru sullsuyañkama
  21. 21. 21Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 nuwjxatayna. Qhiphata wastata wallq’ïxatayna.Ukjawa mama Qantutaxa kulirasxatayna. Tawaquruxa ukhama niya wawachänchjataru k’uphaña lawampiwa jawq’xatayna. Tawaquxa iskapawayasa mä jawiranwa wawachasitayna, ukhamawa Chuqi Yapu markaru sarxatayna, ukana uka yuqalla wawapa qhilla pataru inknuqt’anxatayna, ukata chuymaya sasina wasitata ukjaru kuttayna, wawaxa janiwa ukankxataynati. Jani wawanikiwa utaparu kutt’xatayna. Qhiphata mä ijma achachiwa Teresa irpaqañataki sart’xatayna. Mama Qantutaxa impiñuwa irpxarayatayna. Uka Qachu Chuku achachixa wali jisk’a tañätaynawa. Warmiruxa niya thixnita p’iqi wayurata ukhamakïtaynawa. Jupaxa Chuqi Yapu markana utanïtaynawa, aruta uka tawaqu irpsusinitayna. Jillimani markana jaqichasipxatayna. Jupatakixa pä imilla wawa wawacht’arapitayna. Warmixa Ikinu plasana aljasawa waynanïxatayna. Qachu Chukuxa warmxa katjasxataynawa, ukatxa pataru sarasawa jaychkatasinxatayna. Kunasa jani wali qalltataxa, janikipuniwa wali tukuyirïkiti. Qawqha awqäkañänisa, pachampixa sumacht’asxañawa waranqaxa. Chuymaxa qawqha jachjayasitasa qullt’asxañapuniwa. Aka pachanxa, jani chuyma luqt’asisa atipt’irikipuniwa aynacht’xirïtayna. Jucha p’amp’achita sasa killkataskiriruxa iyawa jisxañakiwa. Ukxaruxa jumawa juk’ampi amuyt’xäta. VI. Lunthatata wawa Q ’aranakaru sirwiñaxa ispañulanaka purinitatwa utjxatayna,… Mä q’axu tawaquwa Chuqi Yapu markaru sirwintata irnaqiri sunita saratayna. Thaqhasa thaqasa sirwintata irnaqaña jikitaynawa. Ukana taqi kunana irnaqatayna: wawa uñjirïtayna, manq’a phayirïtayna, isinaka t’axsurïtayna, isinaka planchirïtayna, uta pichthapirïtayna, wawa uñjirïtayna, ukatxa arumaruxa uta pisu warirampi llijtayañakama
  22. 22. 22Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 qaqsurïtayna, kusina yänaka jariqirïtayna, kusina pichasa jarirïtayna, janipuniwa samart’añaxa jupatakixa utjirïkataynati. Wali q’apha, q’axu tawaqükasaxa, taqi kunsa laqakiwa lurt’irïtayna. Siñurapaxa tuqiki tuqi iqtirïtayna. Janipuniwa uka siñuratakixa kuna luratapasa walïrikataynati. Tuqkamikiwa alisnaqirïtayna. Janiwa jaqirjama juparu uñjkataynati. Manq’a puchunakaki manq’añpatakisa waxt’irïtayna. Taqi kunatsa wali sintisirïtayna. Inya, kuchina sasawa tuqjirïtayna. Juparu ancha uñisita amuyasxatayna. Sapurusa jupaxa utana sapakiwa irnaqaskirïtayna. Mä uruxa amuyt’asxatayna. Wawa q’ipxart’asiwäsa markapa jani mämpi kutiniñataki sarawayxatayna. Siñurapaxa, jani amuyani, wali thaqhatayna. Uka pachanakaxa janiwa sirwintataki ancha, jichhjama, kawkinkirisa, khitisa tatanakapasa, ukanaka jiskhipxirïkataynati, siwa. Ukhamata janiwa uka q’axu tawaquru katuña yatkapxataynati. Uka sirwinta tawaquxa, wawasa q’ipt’ata, markapa purxatayna. Ukana janiwa wawxa utaparu puriyaña yatkxataynati, ukata amuyt’asisaxa: mä qamiri jaqiwa jani wawani uka istansyana utjatayna, ukana utaparu nayraqata puritayna. Uka tataruwa satayna: –Mä q’arawa Chuqi Yapu markana wurlasitu, ukata wawanïthxa, aka yuqalla wawa jumaru churasiwaykäma–, sasawa wawxa churawayxatayna. Uka jaqixa, jani wawanïsaxa wali q’aya uka asu wawa katuqasitayna. Ukhamata uka wawa wawapjama uywasxatayna. Juk’a pachanakata wawaxa jalnaqxataynawa, jisk’a yuqallaxa jiwitakiwa jilsxatayna, iskuylarusa sarxarakitaynawa. Pachaxa jalaskakitaynawa. Niyawa pä tunka mararu purxatayna, uka jisk’a yuqallaxa waynäxataynawa. Kuwartilatsa mistunxataynawa. Pata pampana jaqichañakiwa phaltxatayna.
  23. 23. 23Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Taykapa awkipaxa Chuqi Yapu markanxa luqhjamawa wawapxa inamayapuni niya pä tunka maranaka thaqhapxatayna. Inamayawa tiliwisyunarusa raryurusa piryurikurusa awisu apsuskapxatayna. Janipuniwa wawaxa uñstkataynati. Kuka uñirina ukarusa sarapxataynawa. Yatirixa: –Wawamxa katuskapxätawa, suninkaskiwa, janiwa qhirwankkisa kuna jayankkisa, qhathuta qhathu jiskhnaqanipxma–, sataynawa. Pä tunka maranakkamasa sinti llakita jiskhnaqasa uñnaqasa markata marka thaqhasisa saraskapxatayna. Ukata mä suni qhathuna jiskhisa mä juk’a yatxapxatayna. –Jisa, mä jaqiwa mayja q’ara kasta yuqalla wawani, inasa ukächispa–, sataynawa, mä alakipa qhathuni warmixa. Laqawa uka istanskama, wawa chhaqhayasiri chutasa q’arasa, chhukhupxatayna. Uka jaqina utapa qaritawa puripxatayna. Uka jaqixa yuqapa irpsusinitayna. Chiqapuni uka waynaxa q’ara awkipasa kikpkakïtaynawa. – Jumaxa wawajätawa!–, sasawa uka chuta siñuraxa uka waynaru katuntañataki jalkatatayna, ukata waynaxa impiñuwa jaqi tatapata waythapisxatayna. Janiwa uka chuta siñurampixa jak’asiñsa munkataynati. Wali parlapxatayna: –Kuna akaxa wawajäskiwa, nayaxa pä tunka marawa, jisk’a asukutpacha, uywasthxa–, sataynawa. –Janiwa akaxa wawajäwa. ¿Kawkitpinsa aka wawa kattaxa? ¿khitisa aka wawa churtamxa? –, sataynawa, uka q’aranakaxa. Ukata uka jaqixa jisxatayna:
  24. 24. 24Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Mä sirwinta imillawa, mä q’arawa, Chuqi Yapu markana, wurlasitu, aka wawa uywjawayaña munthxa, sasa churasiwaykitu. Ukhamata aka wawxa uywasisktha–, sataynawa. –Uka tawaquxa kawkhansa utji, uka uñacht’ayapxita–, sapxataynawa. Awkixa utapa uñacht’ayxatayna. Uka Tawaquxa walja wawani warmïxataynawa, ukata warmixa satayna: – Naya irnaqkayätha ukjaxa, ancha uñisipxirïtu, manq’atsa sintisipxiriwa, manq’a puchsa sintisisawa churapxiri, janirakiwa pajañsa munapxirïkituti, uka kulirata, jupanakaxa t’aqhispxarakpana sasawa wawa apxaruniwaytha–, sataynawa. Waynaxa janiwa uka kampisinu uywiri awkipampi jaljtaña munkataynati. Jupaxa kawki kampisinu, waksa awatt’asiri, aymarsa parlt’asiri ukhamaraki kastillansa arst’iri, ukhamäxataynawa. Siñurampi q’arampixa, uka uywiri awkimppacha yuqapamppacha Chuqi Yapu utaparu irpasinxapxatayna. Jaqiruxa jaqirjamawa uñjañätayna, janiwa jaqiruxa t’aqhïskipana juk’ampi t’aqhisiyañäkiti, siwa. Jaqïña chuymïñawa waranqätayna. Jani jaqïña chuymaninakaruwa kuna chijisa arkirïtayna. Uka jaqiru yäqaña chhaqhanixa, jaqixa janiwa jaqïkxaniti. VII. Tata Phaxsi Pirwata k’ithasinitayna. Chuqi Yapu markana kasarasitayna. Warmini wawanakani ukhama sumawa qamxatayna. Wali qamirïxataynawa. Utanakapasa waljätaynawa. Mä utapaxa Panqara Uñtankataynawa, mayaraki Pantiymata aynachchaqana utjatayna, mayanakasti Buenos Aires jak’ankataynawa.
  25. 25. 25Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Uka pachanakaxa jupaxa sumiru yänaka lurarirïtaynawa. Uka yänakxa Uma Llamaya markanwa aljirïtayna. Mä imilla, sirwintataki, uywasitayna. Imillxa aliqata munataparjama uywsusitayna. Imillaxa nayaru wali kusa yanapitu, sasawa, warmiparuxa Yunkasa aljiri khithanukurïtayna. Warmixa Yunkasa sart’askirïtayna, ukata muxsa achunaka aljañataki apasinkirïtayna. Juk’ata juk’ata tata Phaxsixa uka imillampikiwa apthaptxatayna. Ukatxa warmisxataynawa. Ukhama jayawa sarnaqapxatayna, mayanxa munata imillapaxa usurïxataynawa. Tata Phaxsixa pastillanaka imillaru sulluñpataki churirïtayna. Mä kutixa janiwa sullsuyaña yatkxataynati, atipjäsxataynawa. Janq’u isini qullirï ukaruwa imillaru sullsuyañataki irpxatayna. Uka uruxa imilla qulläwita irpsusinkatayna, ukhamaruwa warmipaxa, imilla irpsunkiri, katjayasxatayna. Ukjata tuqjasxapxatayna, achachixa jupakiwa wapuchasxatayna: –Kuna karaju ¿Kuna jumaxa yatta? –Kuna jayawa ukhama sarnaqxapxtha–,… sataynawa imillasa,… Warmipasa wawanakapasa, q’ala maya maya utanakxa katuntasxapxatayna, awkiruxa mä utaki uñachat’äpxatayna. –Nayawa taqi kunsa yatthxa–, sasa tawaqu irpxarusiwayasa utata sarawayxataynawa. Tata Phasixa 42 marani, imillaraki 15 marani, ukhamätayna. Pantiyma utapa aljantawayasaxa, uka qullqi q’ipxart’asiwayasa, Brasil marka tawaqumpi sarawayxapxatayna. Ukana kuspini sarnaqt’apxatayna, walkiri qurpachaña utanakana qamt’aniwäpxatayna, ukhamaraki manq’anaksa manq’t’apxatayna, phuthunaksa apst’ayasipxatayna. Niya qullqi tukusirjamäpanxa Santa Cruz markaru sarxapxatayna. Ukhamarakiki uka markanxa qamt’apxatayna, ikt’apxatayna, manq’t’apxatayna, thuqht’apxatayna, phutunaksa apst’ayasipxatayna,…ukata qullqi tukusirjamäpanxa Chuqi Yapu
  26. 26. 26Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 markaruwa kutt’anxapxatayna. Qullqixa q’ala tukuntata, ñakawa antikritikutaksa utjxatayna, ukata antikritiku K’ili K’ili parkiru katt’asipxatayna, uka wasitata sumiru yänaka luraraña qallantatayna. Uka Uma Llamaya uka yänaka aljañataki wasitata sarantirïtayna. Imillxa, warmiya nuwjaraqchitaspa sasaxa, janiwa Uma Llamaya marka irpirïkataynati. Pantiyma jak’anaka imillaxa sumirusa k’umphunt’ata ukhamarusa chukt’ata sapa wirnisa achachi puriri suyt’askirïtayna. Warmipaxa janiwa nuwjirïkataynati, janirakiwa phuchanakapasa ukhamaraki yuqanakapasa kunsa sapxirïkataynati. Qhiphatxa mä wawaniwa qamasxapxatayna. Uka wawaruxa, taqi jaqinakjama, ukch’alalpacharu wali sumpini uruyapxatayna. Kutillunanakani, jawillatanakani, musunakani, payasunakani, amtaskañatakiwa uruyapxatayna. Wawaxa janisa uka uruyatxa amuyaskpa, tatapa mamapa yäqasiyañawa nayrankatayna. Ukana uka Brasil ukhamaraki Santa Cruz markana phutunaka apsutsa jawillata jaqinakaru uñayasipxatayna. Warmixa uqi sumiri ch’iyara suma saminaka pilpintunkani taqi k’achachita, aliqata lurayasita, mantani, aritisa chika kunkkama jach’a warkkatata, quri phich’ipasa ukch’a t’irkatata, pullirapa laqhu ch’uxña tercio pelo ukatxa ukaxa bordado, sapatupaxa ch’iyara, nayluna miryasasa ch’iyara rayani, ukhamawa kawkipuni sarnaqtirïtayna. Ukamawa pasawayxatayna. Ukhamarusa mä wawampi yapt’asipxatayna. Ukjatxa yasta janjamakiwa qullqisa utjxataynati, ukata yasta Alaya Ch’ijiniruwa makatxapxatayna. Uka amstana t’aqhïñanaki qamxapxatayna. Qullqisa qhilljamawa thayampi chika phuthumxirïtayna, samisa phuphu phuyjamawa t’uytawayxirïtayna. Ch’amasa marata maratjamaruwa maranakampi chika, jani jaljtata, sarawayxirïtayna. Tata Phaxsixa, wawqinakapampi mayacht’asisa, Wankuta qullqi maysusipxatayna. Jupaxa, Inaya tata Santusa yanapt’chitani, sasa phista
  27. 27. 27Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 pasañatakiwa qullqi maysusitayna. Tata Santuxa janiwa kunsa yanapt’ankataynati. Wankunxa waljawa manuxa makatxatayna, jaqinakata mayt’asisakiwa uka manuruxa, mä juk’anaksa, phuqhxatayna. Ukata wasitata Wankuta jilpacha qullqi apsurakikitaynawa, ukhama jaqinakata, akjawa ukjawa churxäma, sasawa Wankuru phuqhantañataki mayt’asitayna, Wankusa manu phuqhañataki qullqi churarakikitaynawa. Wankuxa wali suma manu phuqhiripiña sasa juk’ampi qullqi mayt’arakiktaynawa. Mä uruxa janiwa Wankuru phuqhañatakisa, uka jaqinakaru manu phuqhañatakisa, qullqixa utjkxataynati. Ukjawa jupaxa imanaqasxatayna. Jani wali lurañanaka amtxatayna. Mä wawqipawa wali qullqini utjatayna. Ukampixa wali qhumantasitawa sarnaqapxirïtayna, ukata jaqixa jupanakaru «chacha warmi» sapxirïtayna. Umantatasa qhumantasitawa sarxapxirïtayna, awtuta saraqawayasasa qhumantatawa witiwayxapxirïtayna. Qhathutsa ukhamaraki sarxapxirïtayna… Jani qullqi Wanku manutaki ukhamaraki jaqinakaru manu churañataki ukatsa manq’añataki jani qullqi utjxïpanxa, wawqipa qawqha qullqi apnaqirsa uñjasaxa amuyt’xataynawa. Mä wirnisa uka wawqipaxa Uma Llamaya qhathu saratayna, Phaxsi tataxa uka qhathuta puriri utapata suyt’atayna. Jani munkirpacha umayatayna. Uka wawqipaxa janiwa warminïkataynati, mä uywata yuqallapakiwa utjatayna. Uka arumaxa umapxataynawa. Niya kimsa willjta arumaxa wawqipaxa chhuxuririwa saratayna, ukata jupaxa qhiphapata mistuwayasaxa warita jirumpiwa p’iqita jawq’antasa jiwayxatayna, ukjaruwa uywata yuqallaxa mistunirakitayna, yuqallaxa jach’ata wararitayna. Ukata jaqixa t’ijsuwayxatayna. Pulisiyanxa uywata yuqallarukiwa jupawa jiwayi sasa tumpantatayna. Ukxa pulisiyanxa janiwa yäqapxkataynati, khitisa jiwayi ukxa yatxapxataynawa. Ukata Piruti tataxa, tata Phaxsxa k’usillu t’ixiritaki uywasxapxatayna.
  28. 28. 28Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Uka wali suma uruyata wawanakapaxa q’alluta ukhamaraki paqara umiriwa tukxapxatayna. Warmixa ukhamarakiwa chachata chacha sarxatayna, niya suxta chachanakampiwa sarnaqxatayna, ukjanitakixa sapa maynitakisa wawanïtaynawa, ukhamaraki juparuxa uka chachanakana warminakapasa mayni mayni nuwjapxatayna. Warmixa tata Phaxsimpi karsilaru mantxatayna. Ukjata chachapampi jaljtxataynawa. Jichhaxa warmixa jisk’a lluch’una liwxatata, t’arwa taxta mantani, larama thantha pullirani, jani kuna quri yänakani ch’uxña achunaka Altu Pata markana aljasiski, siwa. Tata Phaxsixa, warminsa apanukuta, mä uruxa Altu Pata markana pä askichata thantha sumirusa ast’ata, alt’asitaya, alt’asitaya sasakiwa sarnaqaskatayna, janiwa khitisa alaña munkatayna. Jupaxa q’ala ajanusa t’uxu, nayrasa larphatanjama jalantata, p’urp’thapita, ukhamakiwa, kujtasa kujtasa saraskatayna, siwa. VIII. Ch’ina p’atsuta Tawaqüñasa waynäñasa mä akch’itankakiwa. Ukata jaqïñasa kunäñasa mä juk’a pachakirakiwa. Ukhamawa mä mamaxa Waqi marka pampana wali lakasa chispita sarnaqasirïtayna. Paquwankampiwa kasarasitayna, jupampixa pusi wawanïtaynawa. Wiktuchita awila sata. Jupaxa awila tawaqükasaxa wali qullqinïtaynawa. Wali isintasita, wali qamiri, ukhamätaynawa. Jupaxa contrabandista apnaqirïtaynawa. T’ant’sa chhuyu t’ant’a manq’asirïtayna. Jichhaxa mä uruxa mä jisk’a imilla uywasitayna, uka jisk’a imillaruxa: –T’ant’a alt’anma sasawa khithatayna. Jisk’a imillaxa t’ant’xa ikinukataki puriyxatayna, ukata jisk’a imillaruxa t’ant’ampiwa jaqt’xatayna:
  29. 29. 29Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –¿Jumatakixa akaxa t’ant’ati?, ¿manq’añati akaxa?,… uka jisk’a imillaruxa t’ant’a aliri wasitata alisnukxatayna. Jisk’a imillaxa janiwa chhuyu t’ant’a jikxatkataynati. Ukhamata jisk’a imillaruxa: –Janiwa jumaxa kunatakisa sirwktati– sasawa ch’inata takisina alisnukxatayna. Ukatxa k’arisisa akhama mä risima jaqichasitata satayna: –Markintaxa umantata, yaqha chachanakampiwa Uma Llamayana sarnaqaskäna –sataynawa– jumaru jaqisa kamsätamsa, janiti tuqjankäta– , sasawa Markintana tiyaparu awisiri saratayna. Markintaruxa chachapaxa tiyupana ukaruwa q’ara p’iqiki alist’xatayna. Risima jaqichasitana tiyapaxa panpacharuwa jawstayatayna. Tiyapaxa Markintaru wali tuqjatayna. Markintaxa inapuniwa wali jacht’asisa, killt’asisa: –Janiwa ukhamäkiti, janiwa Uma Llamaya sarirïkhti–, saskatayna. Uka tiyapaxa pächasisa uka k’arintata warmina chaparu satayna: –Ukhamaxa, ratuki jiskht’anma, irkatpana, kamisaraki ukhama warmi sarnaqayätasti. Risima kasarunakaxa laqapuniwa, uka awila Wiktuchitana utaparu, sarawayapxatayna. Ukata uka awila Wiktuchitaxa, mistunitayna, jach’a aritisa warkkatata, kawki chulapuniwa utapata mistsunitayna. Ukata aruntt’asisa, k’arintata warmixa satayna: –Mama Wiktucha, kamisaraki, ukhama k’arinaka Ilina tiyajaru parlxätasti?, janiwa nayaxa Uma Llamaysa sarirïkthti,… Kamisasa ukhama k’arintitätaxa,…
  30. 30. 30Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Chhuy! Aka jurma ch’uxña imillaxa, kunki Mama Wiktuchita sisxitu, nayraxa märina märina sirïnwa, kuna kawki, chachanïsaxa walï sarnaqasmaxa,… Ukhama sasaxa laqapuniwa punkumpi jaqkataniwayasa llawintasinxatayna. Wali qullqini, kawki k’ari ukhamawa uka mamaxa jaqiruxa k’arxayasa k’arimpikipuniwa sarnaqirïtayna. Jupaxa wali kuntrawantunaka apnaqirïtayna, ukata jamasata qhanata, uruya arumawa Pirwa markata taqi yänaka apanirïtayna. Arumankaxa jamasata qutannama uka yänaka apkatayanirïtayna. Mä arumaxa aduanero jupanakampiwa katjayasxatayna, uka ch’amaka arumaxa, jani aparayasiñatakixa, uka pani chachampiwa mä utaru qurpachäsiñataki purxapxatayna. Uka utana mä taykakiwa qamasitayna, jupaxa chiqaya kunasa arumaxa paschispa, sasa, qurpachañataki katuqatayna. Uka utaru purisawa qaritjama ikintxapxatayna. Utani taykalixa junt’u uma wallxtäwayasa uka kimsanitaki asarapitayna. Utana uka aruwaniru chachampi kumpxatasita katjxatayna, … ukhama sapa kutiwa, sapa simanawa uka jaqinakampi uka utaru arumanakaxa puripxirïtayna. Taykaliruxa kuna waxt’asasa qurpachäsirïtayna, jayawa ukhama sarnaqapxatayna. Ukhamakpini uka arumanakaxa purisa qurpachäsirïtayna, qhiphatxa uka taykalixa phuchhaparuwa, awila Wiktuchitaxa ukhamäskiwa sasa awisxatayna. Mayanxa ukhama warmi q’alanchuki kumpt’ata chachaxa qhiphäxata mayni chacharaki q’alakiraki ukhama uka awilana k’arintata Markinta warmixa katjxatayna, uñkatasaxa, uka awilaxa wali sustjasitayna. Wali tuqjatayna. –Chhuy! “chachanïsaxa walï sarnaqasmaxa”, sirïstaxaya. Kamisa kuna,… jumaxa ukhama chachanakampi sarnaqasa utajsa qhinchhachxitätawa, jani mamajana utaparu mämpsa jutistati.
  31. 31. 31Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Ukjata uka awilaxa chhaqhawayxatayna. Janiwa mayampsa jutxataynati. Uka aruwaniru jupanakampixa, yaqhachaqana, uka awilaxa ikiskakitaynawa. Aruwaniru waynanakampikiwa, uka pata utanakana “kumäri” sasa, mantxirïtyana, ukana pani aruwanirumankampi aruma aruma qurumt’askirïtayna. Chachapampiwa katjayasxatayna. Katjasinxa chachapaxa chhuxuña patapa p’atsxatayna, ukata Paquwanka chachapaxa Santa Cruz sarawayxatayna. Chachapampixa jaljtawayxataynawa. Jayapuniwa usuntxatayna. Ukhama p’atsutpachasa waliptxataynawa. Ukjatxa janiwa kuntrawantsa apanxataynati. Juk’ata juk’ata q’alawa qullqita tukusxatayna. Ukhama sarnaqkämiruxa q’alawa thantharnukxatayna. Utapsa aljantxataynawa. Mä jilïri phuchhaparusa, lunthatanakaxa, qatatisawa phursanuqxapxatayna. Imillxa khathatkiriki aptanxapxatayna. Jichhaxa q’ala thantha, taykaliptata, jisk’a muxsa ch’amuñanakaki kallina aljasiski, awisaxa kullakapana lukala punkupana aljasiski. Janiwa chhuwa t’ant’sa manq’askxataynati. Qhulu maymara t’ant’aki jikxatasxatayna. Q’uluna liwxatata, mantasa tuntintata, ukahamawa chukxatayna. Janiwa wiñayäthwa sañäkataynati, k’arisisasa sarnaqañäkataynati. IX. Kunasa janipuniwa walïkiti Taqi Kunasa janiwa walïkiti, kuna chijisa juparukiwa arkaski, kuna jachañasa jupatakikiwa, kuna llakisa juparukiwa llakisiyaski. Kuna thithiñasa juparukiwa thithiyaski. Kunasa janipuniwa walïkiti, qullqi chhaqhayañasa jupankiwa, lunthatasa chintapawa, warmipasa awqapjamawa, muniripasa waxrampjamakiwa p’iqita junuraski, ukatsa inamayawa irnaqi, janiwa kunasa uñstkiti, kunawa jani jikiskiti. Marka masinakapasa jupampi ch’axwañaki munaskapxi, jak’asinanakapasa
  32. 32. 32Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 janjamakiwa uñjaña juparu munkapxiti ¿Kunatsa ukhamäpacha? Sasawa mä uruxa jupa pacha jiskht’asitayna. Janiwa ukaru jaysañaxa utjkataynati. Mä uruxa mä yatiriru jiskht’aña amtatayna ¿Yatirixa chiqpachapuniti yatpacha? ¿Kawkïri yatirirusa jiskht’asiristha? ¿Kawkïri yatirisa kusa yatpacha? ¿Khitisa chiqapa yatiyitaspa? ¿Kawkinsa chiqapa yatiyiri yatirixa utjpacha? Jichha pachaxa, jani irnaqaña utjkxïpanxa, khitisa yatirikïxarakisä ¿Kunjatsa wali chiqa yatiri jikiristhxa? Sasawa lup’iskatayna. Mä arumaxa mä yatiriwa samkachatayna, ukata qhipha arumirjaxa uka yatiri thaqhiriwa Waqi marka saratayna. – Mama yatiri, samkachistawa ukata juttha. – ¿Kunacha aka jaqïña ch’aphi thakhina t’anqhtayxtma? – Nayatakixa taqi kunasa janikiwa walïkxiti, suyrtijata uñxatt’ayasiriwa juttha. – Iyapuysa ¿kunäxarakisti? Awira anchhitawa yatjañäni. Kawkisa puruxa, akaxa, akampi ch’allt’añäni: Inala Mama, aka wawana jakawipata yatt’ayita, jumawa yattaxa, ukhamaraki aküjankiri wak’a achachilanakasa qhanancht’anipxita, jumanakawa aka pachsa khaya pachsa kawki pachsa awatipxtaxa ukhamaraki Santiku Illapa awki jumasa yanapt’anipxita,… awira uñjañäni,… Ummm ¿Jumaxa ispa wawätati? –Janipuniwa, naya sapsapa yuqalla wawakïthwa, janiwa kullakanïkthsa, janiwa jilanakanïkthsa, sapsapapunïthwa– sasawa yatiriru jistha. Yatirixa janjamakiwa yäqkataynasa, k’ariskaspasa ukhamjamaki amuyatayna. –Janiway! Jumaxa ispa wawätawa, akaxa kukawa ukhama saski. Ukhampuniwa. –Janipuniwa, sapsapa wawäthwa! –Mamamaru sumata jiskht’asma, jani ukaxa yurkasacha maynimaxa jiwxi, mamamakiwa ukxa suma yatispa,… Ukhama jani taqi kunasa
  33. 33. 33Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 walïkiti, ukawa qullaqañätaxa, ukataki wali kusa sartawayxätaxa,… ukhamaxa mamama jiskht’asinma. Ukata mamaparuxa, jiskht’xapunitaynawa. –Janiwa wawa, jumaxa sapa tunqukipunitawa. Jaqixa uñisiñata ukhama parltamxa. –Janiwa mamita ukhamäkiti, mä yatiri mamawa situxa: –Janiwa jumaxa ispapunïtawa, ukhama situwa mamita. –Awisxakipunita mamita, chiqpachapuni munaschista ukaxa, awisxakipunita. –Jumaxa yatxasaxa naya thiyatsa sarxpachächïtaya. –Janipuniwa, juma thiyatxa sarkäti, kunächinisa mamajakïskätawa–. Ukata mamapaxa jachawayxatayna: – Janiwa wawa, wawajapunïsktawa. – Janiwa mamita, chiqpcha arsxakipunma, nätaki askïniwa mamita, qullayasxa ukata walikiwa sarnaqasxaxa, yatiri mamaxa qullxämawa situwa. – Chiqapuni ispa wawapunisktawa, Pirwankaskiwa mamamaxa, kullakamasa utjaskiwa. Jumaxa jilanakani kunäsktawa. Jichhakamasa mamamampisa jikisiskarakthwa, janiwa mamamasa armasktamti–. Tata Qhispixa wali kusisitayna, akapiña chiqpacha mamajaxa, sasa wali qhumantasitayna. Ukata jichhaxa: –Akataqiraksa, naya sapäpana, jaqixa uñisistuxa mamita! Jichhaxa uka jilanakaja kullakanakaja akaru irpaniristhti? –Jisa wawa, irpansnawa. Taqpachani irpaniñäni. Aka mä phistha lurañäni, ukaruwa taqpachaniru jawillañäni, sataynawa.
  34. 34. 34Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 – Jichha wirnisawa mamaruxa awisaniwayä, jutapxäwa sasa, sataynawa. Ukata warmimampi, wawamampi uñt’ayiri irpapxama, sataynawa. Uka wirnisaxa Uma Llamayana mamaparu awisatayna. –Ukhamawa yuqamaxa arsuyxitu, qullayasiñatakiwa ukhama arsuyxitu, ispätathwa sasawa, yatiri ukata purinxi, uka arxstha. –Jichhaxa janiwa wawajaxa uñkatañsa munkchitaniti–, sataynawa. –Janiwa, antisawa wawamaxa wali kusisita, wali munasïtamxa, wali jilanakapsa kullakanakapsa uñt’aña muni–, sataynawa. –Ukhamaxa jurpüruwa jikisiñani–. Sasawa jaljtaniwayapxatayna. Uka uruxa rayana suyantapxatayna, Uma Llamaya chaka patana. Tatapasa mamapasa, jilanakapasa awtuni ukhamawa Pirwaru irpañatakixa suyantapxatayna. Wantampiwa rayana katuqapxatayna, ukhamawa awtuta apasxapxatayna. Jachasa phuqha phuqawa qhumarasipxatayna. –Wawita, nayaxa t’aqhikiwa sarnaqirïtha, apjt’asisa, q’ipinaka akkatita khukatiru apkataskirïtha, pä wawasa q’ipt’ata, ukhamakwa nayaxa sarnaqasirïtha. Janiwa lichisa wawataki utjirïkiti, aka siñuraru uñt’tha, jupaxa wali suma jaqïriwa, wali utjirinjama, jani wawani ukhama, juparuwa nayaxa parlt’irïtha, aka imilla wawaja churaskama, sasa, jupaxa janiwa imilla wawa munirïkiti, antisa yuqalla wawa churaskita, situwa, ukata juma aka uywiri mamamaru churawaysma, wawa. Janiwa nayaxa jumaru liwinukuñsa munirïkthti, uñisnukkarasmasa. Aka uywiri mamaruxa sarakthwa: sapa wirnisa awisapunitätawa, kujamäskisa wawajaxa ukxa. Sapa wirnisarakiwa nayaxa q’ipinaksa akkatita ukkatiru apkataskirïtha. Mayanxa uñjsmawa, wali lunqhu yuqallitu, ukata chuymajasa chuymajäxisa, qhiphatsa uñjaskakipunsmawa, kawki wali wiraxuchawa jumaxa sarnaqaskirïta, janiwa nayaxa kamsañsa yatirïkthti–. Yuqaxa wali jacht’asisawa chiqpacha mamaparu qhumantasitayna.
  35. 35. 35Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Jichhüruta aksaruxa janiwa llakiskxatati, wali kusisitawa jakasxañäni. Ma suni pamparukiwa purintapxatayna, utapaxa aliqa jisk’a wichhu utanakakïtaynawa. Ukanxa waljawa jaqinakaxa suyantapxatayna. Kullakanakapaxa ma jisk’a taña wiskhituni warminakätaynawa. Yamasa ispa kullakapaxa wali t’urikïtaynawa, ukatsa jupasa kikpakïtaynawa. Jilanakapaxa ukhama jisk’a jaqinakakïtaynawa. Ukhama wali kusa qamaniwäpxatayna. Ukatxa Waqina yaqha katuqaña phistxa lurapxatayna. Jilanaka kullakanakapa Waqiru purintayatayna. Ukana wali uka jaqinakaru uñstayatayna. Uka juparu uñisiri jaqinakaparu sataynawa: –Jichhaxa kamsapxistasa, janiwa sapäkthti, kullakanakani jilanakakanïthwa– sataynawa. Ukatxa qulliri mamampiwa qullaqayasxatayna. Ukjata wali kusawa jupaxa sartawayxatayna, surtipasa kutt’anxataynawa, qullqinïñasa jutxataynawa. Taqi kunasa kuttanxatayna. Achachi Qalana, Chuqi Yapu markana, wali jach’a utanïxataynawa. X. Marina: kullawa thuqht’iri Wali kullawa thuqt’iri tawaqütaynawa. Aka Chuqi Yapu markana yurirïtaynawa. Laja markaruwa sapa mara kullawa thuqht’iri sarirïtayna. Mä janq’ulla, lunqhu tawaqütaynawa. T’ususa q’ipi, thixnisa sapalljama q’ipi, ukhamätaynawa. Parijupaxa Laja markankirïtaynawa. Uka parijupampixa tunka marawa kullawa Ch’iji Pataru thuqhuri sarapxatayna. Ukata niyaki jaqichasiña, waynaxa, munxïpanxa, jupaxa janiwa jaqichasiña munkxataynati. Wayna ch’iyara uñnaqanïpanxa, janiwa kullawa thuqhuri sarkxataynati, janiwa uñstkxataynasa, imantasxataynawa. Inapuniwa waynaxa jaqichasxañataki thaqhatayna,
  36. 36. 36Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 uka waynaxa wali Marinatjama jachatayna, jani chachanïñpatakiwa yatirimpi ñach’t’ayxatayna. Chiqasa kunasa mäpitakipuniwa wakisiri ¿Janicha? Jupaxa raryu aljiri tawaqütaynawa. Ukata uka Marina tawaquxa mä warmini jaqitaki inamurasxatayna. Janiwa warminïtapasa jupatakixa kunäkxataynasa. Chachaxa chuphirütaynawa, jaya marka sarirïtaynawa. Jayata jayataki, simanata simataki Marina ukxa sarirïtayna. Ukhampachasa Marinaxa uka jaqitakixa wawanïxataynawa, ukatxa payïri, kimsïri, pusïri, phisqhïri, suxtïri ukatsa paqallqüri wawanïxataynwa, ukjaruwa suyt’atayna. Uka chuphirusa janiwa mayampsa jutxkataynati. Chhaqhxataynawa. Tatapasa, ukhama sarnaqïpanxa phuchhaparu janiwa uñkatañsa munkxataynati, tatapaxa utsa aljawayxataynawa. Kulirata janiwa Marinaru kunsa churawaykxataynati. –Uka qallunakana tatapata kunsa mayisinma!–, sasakiwa tatapaxa sarawayxatayna. Ukhamaki apanukuwayxatayna. Wawanakasa jilarawayasa maya mayawa tukusiwayxatayna. Q’ala t’uri, manq’ata jiwarata ukhama tixi waynitunakakiwa jilaraxatayna, ukhampachasa maya mayawa sarxatayna. Marinaxa jacht’asisawa prima kullakapa ukaru sarawayxatayna. Ukana ch’uqiki muntjasiskatayna, q’ala taykali, jisk’a supu taykalikiwa tukuwayxatayna. ¿Kawkinkaraki kawki janq’ulla uñnaqasti? ¿Kawkinkaraki sapallu thixnisa? ¿Kawkinraki t’usu q’ipisa? Chiqa taqi kunasa sarxirïtaynawa. Yamasa kunasa jani urasaparu lurataxa, jani yäparu phuqhataxa, kunasa pantjtata qalltataxa janipuniwa waliru tukurïkataynati.
  37. 37. 37Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 XI. Maystru Martinchu Janiwa jani munañata sartawinixa jaqixa sarnaqkaspati, warmi chacha munasiñäpana taqi kunasa lurata, ukalykuwa jaqïñasa munata. Ukäpana kunsa, q’aphaki, lurata, jani ukhamäxixa mä jani qarpata aliru uñtatawa jaqixa jiwsuwayxi. Markasana munasiñxata sarnaqatapaxa waljawa, jani tukkayawa, jichha mänxa yaqha kuynturaki qillqt’antha. Markapaxa Qumanchi uksätaynawa. Maystru Martinchuxa wali jaqinsa munkayawa jaqichasitayna. Ukatxa kimsa wawanïxataynwa: pä yuqalla mä imilla ukhamataynawa. Mä phistana juparu jaqinakapaxa sapxatayna: “Akha suma lunqhu warminïtaxa!” Walikpuni ukhama sarnaqasisktaxa, jupaxa wawanakama uywaskaniwa. Uka warmipampixa murinu mayura markapana pasantanitayna. Taqi jaqinakapansa wali uñt’ata, kumparinakani, wali yäqata ukhama jaqïtaynawa. Chuqi Yapu markana, Ch’alla Pampa aynachchaqanxa, sumiru luraña tallira jist’arasitayna. Ukana wali kusa, kunasa jupatakixa wiñayäkaspa, ukhamawa irnaqañapana apusnaqatayna. Jani qariñatakixa, juk’ampi qullqi jikiñatakixa, mä yanapaku yuqalla irnaqaña yanapiritaki katuqasitayna. Jupaxa mä uruxa markapa, tallira yanapakuru jaytawayasa, ch’uqi llamayuri, sarxirïtayna. Ch’uqi llamayurixa warmiruxa janiwa irpirïkataynati. –Wawanakawa lupimpi nakharayasispa, jiwa janq’ullanakakiwa, janiwa janq’ulläxaspati, jumaxa akana wawanaka uñjaskäta, Tallira uñjkata –, sasawa warmxa utaru yanapakupampi jaytawayirïtayna. Jupaxa ch’uqi llamayutxa pä simanata awisaxa phaxsita kutt’asinkirïtayna,… Ukhamxa walja kutiwa sarirïtayna, qhullina satana
  38. 38. 38Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 qawana llamayuna. Mayanxa pachpa wisinu jaqi masinakapawa jisxatayna: –Tata Martinchu jani sarkxamti, warmimaxa uka yanapakumpi janiwa tallirsa llawirkxapxiti, antisawa jist’ant’asinisa jamasata sarnaqaskapxi– sasa. Ukxa Maystru Martinchuxa janiwa yäqirïkataynati. Mayana Martinchu Mamanilaxa payachasxatayna. Ukata ch’uqi satiriwa sarasktha, sasa. Sarasaxa, maya kutt’anitayna. Jamasata arknaqatayna. Jupanakaxa mä jawiraruwa wawanakapampi ukhama t’axsurt’asiri sarapxatayna, jupaxa jayataki qhamiyatayna. Ukanxa wawanaka jayachaqana anastasiskïpanxa, jupanakaxa walipuniwa anatt’asisa jamp’atisisa qhumasipxirïtayna. Jithiqawayxasa arumaru wali amuyt’asisa, utapa llawirt’asisa akatajamata ikiña utaparu mantatayna, ukana aliqapuni qurumjasiskiri katuratayna. Ukjata warmi ukhamaraki uka yanapaku wayna, jani mayampitaki, chhukhuyatayna. Kimsa wawani ukhama maystru Martinchu Mamanilaxa kawkipuniwa yaqha warmi thaqhaña amtatayna. Yaqha yanapaku jikxatasitayna, ukampiwa yaqha warmi thaqhiri sarnaqatayna. Illampu kalliruwa lichuna manq’iri sarapxatayna. Ukana mä tawaquxa maystru Martinchu Mamanilataki jiwaki lart’arapitayna, ukata jupaxa amparata waythapitayna, ukana jupampi sitasipxatayna. –Qharayp’uwa parkina jikisiñäni–, sasa. Maystru Martinchu Mamanilaxa uka jayp’uxa sapakiwa saratayna, ukata janiwa uka tuminkuxa tawaquru uñt’aña yatkxataynati. Qhipha tuminkuxa yanapakupa irpxarusiwayasa wasitata saratayna, jupawa kawkïri tawaqusa ukxa uñacht’ayxatayna. Ukana juntasxañataki parlt’asxapxatayna. Tawaquxa, aka Chuqi Yapu markanxa, jani awkini
  39. 39. 39Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 jani taykani ukhamätaynawa, tatapasa mamapasa Pirwa markankirïtaynawa. Tawaqxa warmitaki alkilata utaparuwa irpasxatayna. Maystru Martinchu Mamanilaxa yasta warminïxataynawa. Ukaruwa nayrïri alisnukuta warmipaxa saratayna, wali aruma, jacht’asisa, achikasiriwa tintaparu mantatayna. Martinchuxa janiwa mantayaña munkataynati: –Janiwa mantankasmati, nayaxa waminïxthwa, akaxa uñjita! –sasawa machaqa warmipsa uñacht’ayatayna– Jumaxa chachaniwa sarxtaxa, kunsa jichhaxa akana muntaxa!–, sataynawa: –Chachaxa sarxiwa! Wawanaklaykusay katuqt’asita!, warminïskamsaya, janiwa nayaxa warmimata sarnaqkäti, isklawumakïyawa, mirä, katuqt’asxakitaya, kawkiraki aka chika arumaxa saräxa–,… sasawa jachasisa warmixa achikatayna, ukata maystru Martinchu Mamanixa chika uta taypiru mä jisk’a ikiña wakt’ayasa qurpacht’awätayna. Alwaxa, janira qhanjtawa takiskama nayrïri warmxa, jani kutinkiri, alisnukxatayna. Qhipha warmipampixa kimsa wawanïtaynawa, nayrïri warmipampjama: pä yuqalla mä imilla ukhamarakiki, ukjarakiki qhipha waarmipaxa wawachayatayna. Uka tawaqu warmixa, Uma Llamaya sumiru aljiri saraña qallantatayna. Ukanxa mä chuphirumpiwa sarnaqxatayna. Ukampixa wali inkantatawa, pirwanu kasitinaka tukt’ayasisa kirkt’asisa kantt’irïtayna. Qhinchha warnitakixa kunawa jani chiqäkiti, chiqa arusa k’arikiwa khitisa chiqxa aruskiti. Qhinchha jaqitakixa kunasa pasajirukiwa,
  40. 40. 40Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kawkirusa puriñakiwa kunasa wakisirikiwa. ... Ukhamaxa kawkipuniwa, papayasa wayt’asita, chuphiruru qunkatt’ata, kantxayt’askirïtayna. Jaqixa amuyxataynawa, maystru Martinchu Mamanilaruwa waxrampi junukipaskatapa amuyunaka awisxapxatayna. –Warmimaxa lisasiskiwa, amuyasiñamawa,… Maystru Martinchu Mamanilaxa Garita Limata warmi purirxa suyjaskirïtayna. Jayawa uka ch’uñu thä arumanakaxa suyirïtayna. Ukhampachasa suyaskakitaynawa. Niyawa chika aruma pasxatayna. Ukjakiwa mä iskinata mä jach’a kuliktiwuxa pasakiptanitayna. Uñkatatayna, ukataki warmipaxa q’ipisa inkt’ata ukhama jalaqanitayna. –Kunraki aka arumkama lurtasti! –Aduanero jaqinakawa q’ipi aparitu uka ñaka aparasinisktha, ukata anchhitaki purisinktha!–, sasakiwa k’art’asitayna. Maystru Martinchu Mamanilaxa, amukiwa warmi irptaniwayasa jutaywayxatayna. Chuphirupa jaqtasxasaxa, chachapana yanapakpampiwa warmixa sarnaqxatayna. Jupata wali qatatiwa tukxatayna. Uka waynaruxa Uma Llamaya saraña yatintayxatayna, ukana chachapampjamawa sarnaqt’apxirïtayna. Wali manqt’apxatayna, umt’apxatayna, thuqht’apxatayna. Uka waynapxa chachapana kullakapampiwa irpthapiwayxatayna. Pirwanu warmixa awtu q’iwirina yanapiripampiwa awtuna q’aphisisa q’aphisisa apthaptxatayna. Uka awtu yanapiritxa jaytjawasa yaqhampirakiwa mitisxatayna. Maystru Martinchu Mamanilawa yaqha yanapaku katuqasitayna, ukampiwa warmixa sarnaqxatayna. Uka waynaxa pachpa utapana qamatayna. Ukana wali umapxirïtayna, kunärsasa maystru Martinchu
  41. 41. 41Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Mamanilaxa umjasxixa, warmixa chhaqhata, waynana utaparuwa ikiri mantxirïtayna. Ukhama walja kutiwa chhaqhirïtayna. –Jumaxa kawkinsa sarnaqtaxa, walja kutiwa chhaqhatätaxa–, sataynawa: –Kuna kawki, akankaskaratsa! Maystru Martinchu Mamanilaxa warmiru takitaynawa. Uka arumaxa warat’asisawa, wayna utparu t’ijuntawäsawa, jist’antasinxatayna. Maystru Martinchu Mamanilaxa inamayawa punku liq’itayna, ukata kantarumpi llawintatayna. –Akanakxa, phamillajampi arumanthiwa katjayäxa, jiwaki aka warmixa wurlasituxa–,… ukhama sasa awkixa umataraki ikt’awayxatayna. Alwaxa sartasa laqawa phamillapa antanitayna, utapa punkuxa llawirata, chhaqharata, janiwa ukana kunasa utjkatanati. Uka paninixa jist’arasisa sarxapxataynawa. Phamillapaxa k’aristawa sasa juparukiwa tuqinuqapxatayna. –Warmixa tawaquwa, silusütawa, ukata ukhamanaka parltaxa–, sapxataynawa. Maystru Martinchu Mamanilaxa wali jachatayna: –Maynixa kimsa wawani: pä yuqalla, mä imilla wawani jaytawayitu. ¿Jichhasti ukhama pä yuqalla mä imilla wawani, uka pachparakti jaytawaypachïtani? ¿Kuna suyrtinikïxpachäthsa? Akaxa janiwa ukhamakïkaniti, janipuniwa aka warmxa apt’askäti, kunsa lurapunïwa–, sasawa Susana mamaru jachxayatayna. Qhiphata uka waynaxa Ch’alla Patana, mä arumaxa, p’iqita jawq’antata jiwayatakiwa uñstxatayna.
  42. 42. 42Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Wali jaya qhiphata mama Susanaxa chachapampi jaljtxataynawa, ukana juparu maystru Martinchu Mamanilana warmipaxa jikxatatayna: –Ay! “Janiwa chachanïkxiti, sapakïxiwa” sapxaraktanmsa!– sasawa mama Susanata sanq’a arupampi larusiña munatayna. Ukxaruwa jupa pachpa aruparu kutt’ayatayna: –¿Jumasti? ¿Jichaxa jumaxa walikïxtati? ¿Kunjamaraki jumasti kuñtumsti tukuyxtasti?! Ukata uraqiru alintasakiwa uka pirwanu wachuqiri warmixa sarawayxatayna. Akxaruxa jumaki kamsxamsa, nayaxa yaqha kuyntu thaqhañäthwa. XII. Sisila: Pirwanu alissuri Quta tuqinkiri warmïtaynawa. Mä Pirwanu jaqimpiwa kasarasitayna. Uka jaqixa iyawa sayasiñatakixa pirwata tatapa sapaki jaqichasiñataki irptasinitayna. Uka jaqixa Suwapi manqhana, Kilu Kilu ukaru uraqi jikxatasitayna. Ukanxa wali jach’a kaphitala ayrunakani ukhamätaynawa. Uka pirwanu jaqimpixa kimsawa wawapaxa utjatayna. Uka jaqixa wali pirwanu wayñu kantt’asisa machaki machaskirïtayna. Warmixa, jani chacha irnaqkïpanxa, insiñsu uka ch’umi wali jaya manqhata apsuriwa sarirïtayna. Uka aljasawa wawa uywañatakisa qullqi jikxatasirïtayna. Qhiphatxa, niya mä qawqha maratxa, chachaxa pirwanu kantkämiru machkämiru jiwxataynawa. Jiwirixa markapana yaqha warminïtaynawa, siwa.
  43. 43. 43Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Juparu jaqichañataki jutiri awkipaxa, Pirwa jalasaxa jupana tawaqupa irptasinisaxa, akawa yuqajana warmipaxa, sasakiwa mä pirwanu warmi puriyatayna. –Nayawa warmipäthxa, akatxa sarxañamaw!–, sasakiwa mä yaqha jani uñt’ata warmixa Yunkasa utaparu purintxatayna. Uka pirwanu achachisa uka warmita arxatasitakiwa purxatayna. –Jalla, jupaxa wamipapinïskiwa!– sakitaynawa. –¿Kamisaraki ukhamänisti? Nayawa warmipäthxa, akaxa kuna niyawa tunka maräxani, wawasa kimsawa, ¿kamisa jichhaki uñstanïtasti?– sasawa, nuwasipxatayna. Warmina wichhu utanakapsa pirwanunakaxa q’ala phichhantapxatayna. Mama Qhispixa ñakawa iskapxatayna, uka muntinakana ikisisakiwa sarnaqxatayna, mä wawasa ukana jiwxatayna. Jaqisa mä qawqhakiwa jupatxa arxatapxatayna, uka jak’a markana jilïrinakapasa pirwanurukiwa arxatapxatayna. Pirwanuxa, uta phichhantasaxa, wali chacha warmiwa qamt’apxatayna. Machaqa jach’a utxa aruwita sayt’ayapxatayna, kalaminampiwa, utachst’apxatayna. Warmixa saparu tukt’ataxa, jani kullakani jani jilanïsaxa, janiwa uka awqanakaparu kamachañsa yatkxataynati, Chuqi Yapu markaruwa iskapanxatayna. Ukana p’iqi ch’uqt’asisa lup’itayna, kunjamsa warmi sapjtaxa, uka ñanqha jaqinakaru saykatiristhxa, sasa. Ukata maya chuyma luqt’asisa jachatayna, ukaru amukt’asaxa wara warjama amuyupa qhana uñjatayna: Kuna janixa,… Jalkiri jamach’isa katuñakïchï, munä ukaxa
  44. 44. 44Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 kunsa lurakipunïwa. ¿Khitisa chachampi ikiñtañsa, wawa lurañsa suma yatkasa, yatichituxa? Kawkita kunsa jani lurañxa yatïxa, maya kunsa luraña amtäxa, luraskakïwa. Jani kunsa yatiña munañaxa p’iqinkaskiwa, janiwa säxa janïnipi. Nayaxa luriristhwa, sañaxa chuymajankchixa luräwa, lurapuniwa. ¡Taqi kunasa nayankiw! Mä arxatiri jikxatasitayna, ukampiwa triwunalana pirwanuru kijantatayna. Ukana jayawa papilanaka jikirañkama sarnaqatayna. Triwunala papilanaka jikirasaxa, Yunkasa sarantatayna, mä arumaxa pirwanunaka mä phistana macharañkamaxa, jupaxa uka jach’a uta pusi iskinata pikumpiwa phat’anuqatayna, justupakiwa juk’ampjaruxa utaxa jipt’awayxatayna. Utaxa yaqha utanakata sïpansa wali khuri thiyankataynawa, uta tinkurxa, janiwa khiti uñjirisa, utjkataynati. Pirwanunakaxa uta tinkuta uñjasisaxa walpuni mulljasipxatayna, jachapxataynawa. ¿Kuna wali ch’amani jaqinakasa jani ukaxa animalacha akhama jach’a uta allthapxpacha? sasawa muspapxatayna, janiwa mä warmina allthapitxa akch’asa amuykapxataynati.
  45. 45. 45Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Mama Sisilaxa, qhipha uruxa, triwunala papilasa suma jikiratasa apt’ata, kawkipuni mä jilïrimpi uka pirwanu ukaru purintakitaynawa. Pirwanunakaxa jani mayampitakiwa Yunkasata sarawayxatayna. Kaphitala ayrunakasa, muxsa achunaka ayrunakasa q’ala ch’umintatäxataynawa. Sapa kimsa phaxsixaya qurañächixa, ukata mara mara jani qurataxa qura ch’umiwa chaqhayxatayna. Uka t’aqhi warmixa janiwa kunampi jakañsa yatkxataynati. Jupaxa iñsiñsu apsurikipuniwa ch’umi manqha sarirïtayna. Uka qullqimpiwa pirwanunakarusa atipatayna. Kuna jikiñsa munätaxa, ukata jikiñpini amtätaxa, jikïtawa. XIII. Panchu Q’arq’anchu J isk’a Machaqaxa, Titi Qaqa qutata, aynachankiwa. Ukana niya pusi tunka ayllunakawa utji. Ukanxa mayaxa Llink’i satawa mä aylluxa utji. Ukana mä yatirita layqata sarnaqiri jaqiwa utjatayna. Jupaxa Panchu Q’arq’anchu satätaynawa. Waynäkasaxa tawaqunaka arknaqt’añataki jani khitinsa atipkaya yatt’atätaynawa. Ukhamata mä tawaqumpiwa jaqichasxatayna. Ukhampachasa tawaqunaka warminaka arknaqaskaña janiwa armaskataynati. Mä tawaqumpiwa qhirwaru irpasxatayna, ukata mä pä phaxsita kutnuqanisa warmipampi kunjampachasa chikxakitaynawa. Mä qawqha marata warmipaxa jiwxataynawa. Ukata mä Jakiri sata tawaqumpiwa mitintasitayna. Inapuniwa warminakampi sarnaqatayna, janiwa wawachayaña yatkataynati. Uka istansyanxa mä jaqiwa wali jiwitaki warmini ukhama utjatayna. Uka warmixa nayra maranakaxa Chuqi Yapu markana sirwintata irnaqirïtayna, ukata mä qawqha marata uka aylluru kutt’awayxatayna. Wali jiwaki warmini utjañaxa ancha ch’amächixaya, ukata inasa jaqixa
  46. 46. 46Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 jani jiwitaki warmimpi jaqichasiña munirïkchiti. Ukata chacha warmixa kunjamasa, walisa jani walisa, sarnaqapxataynawa. Uka jaqina warmipa walpuni Q’arq’anchuxa munirïtayna, chachapa ancha silusüpanxa janiwa kamachañsa yatkataynati. Jani aka pachanxa kunasa wiñayäkiti, ñanqha jaqinakarukiwa jiwasa jani munkitixa, suma jaqinakxa laqaya jiwasa irpasxchixa, ukhamata mä qawqha marata uka jiwitaki warmina chachapaxa jiwxataynawa. Kunampiya jiwxchi, inasa layqjatächi, janiwa kunampi jiwatapasa yatiskiti. Ukjawa Q’arq’anchuxa ampara jusq’urt’asitayna. Ukata maraki suyt’atayna, yasta ukatxa warmiru liwxattakitaynawa. Ukatxa uka wali jiwitaki warmiru, chikxañataki, turiyakitaynawa. Uka ijma warmixa pusi wawani t’aqhïñana sarnaqaskatayna, ukata kunjampachasa iyawa jisxataynawa. Laqawa Q’arq’anchuxa uka warmimpi jaqichasitayna. Warmina utapanaki qamantatayna. Uka warmixa pusi wawanïtaynawa. Mä yuqalla kimsa imilla. Ukatxa yuqalla tawaqunakampi sarnaqïpanxa, apanukutaynawa. Jilïri imillaxa yaqha istansyaruwa, chachampi sarxatayna. Ukxaru imilla ukaxa, mamapjama jani kamskaya wali jiwitakïtaynawa, ukatsa wali ch’ikhïtaynawa, janiwa achachimpi jak’ayaskataynati, Chuqi Yapu marka sarawayxatayna, ukana Kumparina pulitiku jaqi annaqiripata sarnaqatayna. Q’arq’anchuxa sullka imilla ukana jilañapa suyatayna. Taykapasa wali jiwitakïna, phuchhanakapaxa ukhama k’acha tawaqunakawa jilsxarakitayna. Sullka ukxa Q’arq’anchuxa aliqatpuni imillana jilsuñapa suyatayna. Q’ayachatayna, taqi kuna alarapitayna, kuna amtapsa phuqhañpataki yanapatayna, kunti jani lurataynaxa. Ukatsa pachaxa janiwa inaki sarirïkataynati, uka wali jiwitaki ijma warmixa juk’ata juk’ata t’aqhi taykaliruwa tukxatayna. Ukata taykali warmiparu, jani ukaxa q’axu tawaquna mamaparu satayna:
  47. 47. 47Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Mama: nänakaxa, Ruksanampi nayampixa Lampati tunquru sart’apxä, simanata kutt’anxapxakïwa –sasa, warmixa– chiqaya tunqu aptanipxchini, imillxa wawapjampiña q’ayachasixa, sarapxpansaya–, sasa. –Sarapxamsaya, manq’añasa janipiña utjkitixa, phistanxa tunqu mirintsa phayt’aschiñäniya– sasa, panini khithapayataynawa. Jichha mänxa tiwuljama mayampi ampara jusq’urt’asisa wali kusist’atayna. Q’arqanchuxa imillasa irpt’ata Chuqi Yapu marka purintatayna. Qhipha uruxa alwapuniwa Lampati sarantapxatayna. Uruwa puripxatayna, ukana mä anatiri tama waynanakawa, piluta anataña atipañataki luqtayasiña thaqhaskapxatayna. Jupa uñjasaxa uka waynanakaxa laqawa uka jayp’u misanaka luqtañataki achikt’apxatayna. Ukaxa qullqita luqtañächixaya, ukata Q’arq’anchuxa wali kusist’atayna. Uka jayp’uxa yasta misa luqtañanaka uka anatirinakana utaparu purintapxataynawa. Ukana jupaxa warmijawa sasa uka jiwitaki imilla, uka waynanakaru, uñt’ayatayna. Waynanakaxa yaqhipaxa chiqaya sasa, mayninakaxa ukhamänixa, sasa, amuki sumataki katuqt’apxatayna. Yasta misa waxt’añanaka walja wakiyapxatayna. Chika arumawa luqtañänixa, sasa wali wakiyasipxatayna. –Kawkisa alkulasa, kawkisa sirwisasa luqtañataki apanipxam! ¡Ukhamarki jumanaka chiqa chuyma wali ch’allt’asipxañamaw!– sataynawa. Ukjawa waynanakaxa, mä wutilla alkula, mä pusi sirwisa churasa, jamasata kajuna kajuna sirwisa altasinxapxatayna, ukata amukiwa suyarapxatayna. Wak’anakarusa niyakiwa luqtxapxatayna ukata jaypachatxa, yatirixa mä lisu jaqïtaynawa, wali kusisita, ukata janipuni ancha kusisiñaxa walïkiti, jupaxa wali sawkasisjama sanq’asjama, uka pusi wutilla q’ala aliqata ch’alljasa:
  48. 48. 48Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 –Jumanakaxa ch’allt’apxarakmay!–, sasa, wali kusisita, niya sirwisanjama amuyasa, akaxa tukuyxakchiniya, sasjama sanq’asjama arst’askakitaynawa. Ukata waynanakaxa sirwisa kajuna kajuna yatiriru itkatxapxatayna, ukampixa q’ala aliqata yatiriru umjayapxatayna. Awkïchixaya, mä juk’ampjaruxa q’ala machantata ikiwayxataynawa. Waynanakaxa ukjawa tawaquru suma jiskht’xapxatayna, tawaquxa, wali kust’ata simpatiku waynanaka uñjasaxa: –Kamisaraki chachajänixa, mamajana chachapawa– sisxataynawa. Waynanakaxa mayni maynipuniwa tawaqumpïña munxapxatayna. Ukhamata ukhamata, umarataraki, umataxa janipuni jaqïktanti, yasta maynixa ñuñuta luqantxatayna, maynixa janiti nayaxa sasa, ch’ina nawnata llawq’antxatayna, ukkañkamaxa yatirixa q’ala qhuxuni qhuxuni ikita, ukhamkämixa maynixa tawaquru sarxatxataynawa, mayniraki mayniraki q’alawa tukurtapxatayna. Willjtakiwa yatirixa thuqhthapitayna: Imillaxa waynaka taypina jani wali ikintata, ukana pantalunasa alli alliki ikirata ukhamaki uñjasxatayna. Ukata tunqusa amtäma, ukaratpachawa jani mämpitaki, imilla qatatxarawayasa, markaparu kutt’awayxatayna. ¡Ay aka sunsu achachinaka! Kamisaraki pacharu jupanakaxa atipxanixa! ¡Xa! ¡Xa! ¡Xa! ¡Xa! ¡Xa! XIV. Simana Machiri Nayraxa aymara qhichhwanakataki janiwa iskuylana yatiñaxa utjirïkataynati. Khaya 1931 marana ñakawa mä pä iskuylsa q’aranakata jikiqapxatayna. Ukjanakaxa chiqasa jaqiru ch’ama apjañawa utjatayna. Khä 1952 marana markaxa wali t’iphuta marka apnaqirinaka t’unsxapxatayna, uka 1955 marata walja iskuylanakaxa kampuna utjawayxatayna. Ukjata muna jani muna, jupanakjama tukuykiri chhapchha iskuylanaka, inyunakatakjama, uskuwäpxatayna.
  49. 49. 49Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Iskuylaxa yuqallanaka p’inqasiyaña, imillanaka markapa armasiyaña jichjtayxatayna. Iskuylata mistuta yuqallanakasa imillanakasa sutipata p’inqasiri, taykapana arupa arsuña p’inqasiri, maranakapa jithirayasiri ukhama chuymanïxataynawa. Simana Machirixa uka pacha iskuylana yatichatätaynawa. Janiwa aymarsa parlaña munkxataynati, tatapatsa mamapatsa p’inqasxataynawa. Siñuritampi jaqichasiña samkirïtayna, ukata janiwa juparuxa, ajanu qhachhqhäpana, khitisa juparu munarixa utjirïkataynati. Yaqhana tatapaki tatajawa sasa aytasxirïtayna. Utanïthwa, khayawa utajaxa sasa jaqina utapaki chulita tawaqunakaru uñachayirïtayna. Sullkäskthwa sasaxa paqallqu mara jithiqayasitayna. Wachilliräxawa sasaxa inapuniwa Chuqi Yapu marka kulijyurusa saratayna. Wachillira titulu apsxä sasa tawaquna waka aljata qullqimppachsa apt’xataynawa. Yatichirïxawa sasaxa inapini Wari Sayt’a marksa puritayna. Ukhamakiwa Jillimani markaru kutinxatayna. Maystru Manuylu ukaruwa sumiru askichirita mantxatayna. Ukana wallkhasa sumiru luraña yatiqatayna. … Ukatxa mä tunka phisqha marani jisk’a imillaruwa munapayatayna. Uka imilla wawa apinawa mä marsa iskuylaru mantawätayna, ukata tiyanakapana tuqita, chuyma chhaqhatäskipana murumpi lunthatawayxatayna. Irpaqañatakixa aliqata arumt’ayatayna. Janiwa uka imilla wawaru munsmawa, jaqichasxañäniwa, sasasa jiskataynati. Mä sallqa utanipana yanapatawa uka arumaxa uka imilla wawa ikinukuyasa irpaqxapxatayna. Uka imilla wawaxa uka arumaxa janipuniwa akch’asa ikkataynati, ukhama mä k’uchuru chukkatatawa qhantatitayna. Uka utani jaqixa kusisita satayna: –Yasta ikinukutätawa, janiwa kunasa paskiti saskamsa, inawa parlaskäta. Tatama mamamaru yatiyanisa jaqichasxañama ukch’akipuniwa– sataynawa. Ukhamata uka jisk’a imilla wawa kasarañataki irpaqxapxatayna.
  50. 50. 50Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Uka jisk’a imilla wawaruxa awichapasa mamapasa wali tuqjapxatayna, jupasa aliqata chacharu sarkaspa ukhama amuyapxatayna, janiwa akch’asa arsuykapxataynati. –Chacha munasaxaya chacharu sarstaxa, jichhaxa jupawa jiwayaskätamsa jakayaskätamsa, jaqichasiñaxa wiñayatakiwa, jiwa qurpawa, jiwawa jaljtayapxätamsa–, sasawa, jaqichäwinxa jinchuta wikhapxatayna. Uka jisk’a imilla wawaxa chiqaya ukhamächi sasa, walpuni t’aqhisxatayna. Uka chachana taqi luqhi luratanakpini pasayxatayna. Jaqichasita uka simanpachawa chachaxa nuwjt’xatayna, nasa wilsa jani sayt’kirpini lurxatayna. Planchampisa jaqt’atayna, misanaksa nayraqatapana: –Akhama chachäthwa– sasa, p’akinuqt’atayna. Tiliwisyunampisa jaqt’atayna, alisnukusa anqaruwa ikiyatayna. Manq’atsa jiwayatayna. Isitsa jalstata, t’aqhiñawa uka imilla wawaxa sarnaqxatayna. Qhipha maraxa usuri jaqïxataynawa. Ukxa janiwa uñjaña munkataynati. –Sullütati janicha sullkätaxa, sullxañamapuniwa–, sataynawa. Purakata warmiru takintatayna, sapa kutiwa nuwatayna. Kunjampachasa warmixa ispa wawa ususitayna. Yamasa ukatxa uka jaqixa luqhiptatawa walpuni jalnaqatayna. –Uka wawanakxa jiwarayañamawa, kuna anütati kunätacha paya paya wawachañamatakixa–, sataynawa– janipuniwa ukhama paya paya wawachiri warnimpixa ikintkiristi– sasaxa, yaqha ikiñaruwa ikinxatayna. Sapa arumasa umatakiwa purt’asinkirïtayna. –Uka wawanakxa jiwarayañamawa saskakitaynawa, jani jiwaraykätaxa, nayawa jiwarayä– sataynawa. Uka wawanakaru janiwa ñuñt’ayañapsa munirïkataynati, lichi alïpanxa uksa warsurïtaynawa. Janiwa isiru wawanaka k’irt’ayañsa munirïkataynati. Yamasa aruma umatakiwa purt’askirïtayna, awisa qhipha urunakakiwa purxirïtayna.
  51. 51. 51Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Mayanxa mä wawxa jiwayxataynawa. Mayaxa lichitjama jiwxarakitayna. Kusisitakiwa jalnaqt’atayna. Uka simananakaxa janiwa anchasa umkxataynati. Warmixa usuri jaqïxarakikchi, ukata sullsuñamawa sasa wasitana sarnaqatayna. Uka mänxa warmixa wali sayt’asxatayna. Kunjampachasa wawa qhispiyataynawa. Warmxa walpuni uñisxatayna. Sapa aruma wasitata umatakiwa alkilata utaparu purt’asinkirïtayna, yaqhipa pachaxa qhipha jayp’ukiwa purxirïtayna. Uka wawa jiwayañataki mä jisk’a warirampi lakata chillantaskiri warmixa katjatayna. Warmixa walpuni kulirasitayna. Chuyma manqhapanxa akampixa janipuniwa, … sataynawa. Ukata janiwa ikiñana ikkatxataynati. Jilani kullakanjamakiwa uka alkilata utana qamxapxatayna. Warmixa kunamana qullqi jikxatasitayna. Uma Llamaya sumiru aljiriwa sarirïtayna. Irnaqirinaka katusina, ukanakampiwa waljata waljata sumiru lurarayirïtayna. Chachaxa lunisampi martisampiki irnaqt’ixa, ukatxa mirkurisaxa umt’asiriwa sarxirïtayna, juywisa jayp’ukiwa purxirïtayna. Wirnisa Uma Llamaya ukhama ch’akhpachawa warmiru arkxarawayïtayna. Ukana jaqinakampi umaskirïtayna, ukatsa nuwasirkamawa, jaqitakisa p’inqa, warmiru jikxatirïtayna. Ukhamxa qawqha kutiwa luratayna. Ukhampachasa, alakipkämixa, warmixa qullqi jikxatataynawa. Ukhampacha Altu Markaru, Payïri Santikuru sunaru, uta alasitaynawa. Chachaxa uksa janiwa alayaña munirïkataynati: –Janiwa nayaxa uka thaya pamparu utjiri sarkiristhti–, sataynawa. Ukatxa mararu: –Uka utpini aljxañäni– sasawa warmiru arknaqxatayna. Warmixa: – Janiwa utxa aljksnati, ukaxa kasäru thaxsisjama, janipuniwa aljksnati–, sataynawa. Warmixa janipuniwa aljaña munkataynati, chachaxa mä uta alasiri sallqa masipampi yaticht’asisawa, warmiru uta aljañataki arknaqatayna, munkiri jani munkirpacha: –Yaqha wali kusa alasiñänixa– sasa, chika arumpachawa warmiru uta aljaña papila nuwkämi phirmt’ayxatayna.
  52. 52. 52Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Warmiru, waynanïtawa, akampiwa ukampiwa sarnaqtaxa sasawa, utaru llawint’asa jani utata mistuykxataynati. Ukkañkamaxa chachaxa qullqi q’ala tukunt’xatayna. –Waynanïtawa, jichhaxa jaljtxañäni. Abogado uka sarañäni–, sasawa, warmi alissuwayxatayna. Mä uphisinaru alisrantatayna: –Doctor, aka warmixa yaqhampiwa sarnaqi ukata nayaxa jaljtxaña muntha–, sataynawa. Arxatirixa uka t’aqhi warmina ajanupana amuyupa liyt’asa, satayna: –¿Khitimpiraki sarnaqisti? –Sullkajampiwa sarnaqi, jaljtxañpini muntha–, sataynawa. Doctor tataxa satayna: –Walikiwa, jichhaxa jumaxa jaljtxätawa, aka warmimpi janiwa kunasa chinthapxkätamti, jumaxa sultirjamäxätawa–. Ukata warmiru uñkatasa satayna: –Jumaxa, warmi: ¿Kunatsa llakisiskta?, jaljtatäxatawa, uka chachamana sullkapampi jichhaxa kasarasxätawa!...–, ukaxa janipuniwa uka silusu jaqitakixa walïkxataynati. Ukjakiwa: –¿Doctor janiki jaljtxiristhti ukasti?– sasa jisxatayna. Doctor tataxa walpuni ajanupata larusitayna. –Ja!, ja!, ja! ja! Aka sunsu, machatäpachätaw! Qhiphatxa warmiru niyawa, qunqurita takintasina, kayu apaqatayna. Q’alapuniwa warmixa tukusxatayana. Simana Machirixa Altu Pata, uka Achuqalla pata uñxatasiru uta alkilt’asinisa ukaruwa sarawayxatayna. Warmiruxa uspitalana kayu khariqañataki wila tintampiwa chimpt’xapxatayna. Warmina mamapawa mä qulliri yanapirimpi yanapata jamasata uspitalata apsunxapxatayna. Utana ch’illkhampiwa kayu qullasxatayna. Ukata Simana Machirixa, k’umarakïxiti sirjama, jutxatayna.
  53. 53. 53Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Yasta, jaljtañataki wasitata jalnaqatayna. Jichhaxa waynanïtawa, ukampitawa, akampitawa, sasa turumpsa silt’ataynawa. Warmixa maya thithita jisxatayna: –Aka sapa kuti sarxam! Sarxam! Saskistaxa, sarxäpï, ukata janiwa aka axtaña sutimani sarxaña munkthti!– sasawa karnitipa misa pataru liwnuqatayna. Chachaxa Fiscalía uphisinaru warmxa puriyatayna. Ukatxa q’illt’asisawa jaltaniwayxatayna. Warmixa wali kulirata: –Akhama inapuni alisnaqitu–, sasa uka uphisinata mä citación apsusiniwätayna. Simana Machirixa larusisa utankxataynawa, ukaruwa uka citación warmixa churatayna, Simana Machirixa ukxa q’ala ch’iythapt’asa willtt’xatayna. –Nayawa arumanthixa nayraqata Fiscalía ukaru purïxa–, sataynawa. Chiqapuniwa qhipharmantixa jupaxa nayraqata ukankxatayna. Doctor tataxa Simana Machiriru citación mayitayna. Ch’iythapxchixaya ukata janiwa kuna churañsa yatkxataynati. Warmiru uñkatayna, ukata jupaxa satayna: –Utana q’ala ch’iythapxi! –Aka jaqi karsilitaru llawintapxma, kapasa umatäyäthwa saspa. Jumaxa warmi phisqha jayp’u urasawa akankäta– sataynawa. Uka suykañkamawa warmixa mä jaqimpi uñt’asxatayna, wali kusisitayna, chuymapasa chuymapawa suyatayna, ukatsa pächasirakitaynawa. Phisqha jayp’u urasaxa Simana Machirixa jani jaljtxañatakixa, jani mämpsa nuwasiñataki, jani umata utaru puriñatakiwa phirmantt’xatayna. Simana Machirixa mä simanaki wali kusa sarnaqt’atayna, ukata wasitata nuwasisa thuqhnaqxatayna. Warmixa ukhampacha amuwa sarnaqaskatayna. Phuchhaja jaqichasini ukjasa jaqisa kamsarakispa, jaljtatana wawapakiwa sapxchispaya sasa. Mayana, mayana, asta mayana, ukhamakipuniwa umata k’uphsurkama
  54. 54. 54Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 puriskatayna. Utana yänaksa q’ala k’uphthapxatayna. Warmixa wali kulirata Fiscalía jalawayatayna. Ukhamäxiwa sasawa yatiyatayna. Ukata Taripirixa satayna: –Aka citación apawayma–. –Tata Taripiri, uka jaqixa janiwa jutaña munirïkiti. –Janiwa! Uka jaqixa kunjamatsa akaru purininiwa, kayupampi purinchini, q’ipt’ata puriyanipxchini, kunjamatsa purininiwa!–. Uka citación churataxa wasitata Simana Machirixa q’ala ch’iythapt’xatayna. Ukata qhiphüruxa wasitata nuwasitayna. Ukata warmixa uka suna Pulisiyaru saratayna, ukana mä pulisiyawa Q’arisxa apxaruwayxatayna. Uka kallita jaqichayiri pärinupawa jutaskatayna, ukaruwa warmixa jalkatatayna, ukaruxa Simana Machirixa: janiwa, janiwa, nayawa akxa askichsinkä, jumaxa akaru mitisimti sasa q’ala jani aruni alisnukuwätayna. Ukhampacha Fiscalía uphisinaru purintapxataynawa. Ukata tata Taripirixa jisxatayna: –Aka jaqi karsilitaru llawintapxma, kapasa umatäyäthwa saspa. Jumaxa phisqha jayp’u urasawa jutäta– sataynawa. Uka phisqha jayp’u urasaxa: –Awira ¿kunjamasa?– satayna. Simana Machirixa Taripiriru achikasiskatayna, ukata satayna: –¿Nampiti chikxañäni? Warmimaruya achikamxa!– sataynawa. Ukata warmiru jachirjama achikaskatayna, warnixa: – Janiwa, janiwa, jaanipuniwa, jumaxa akja kuti janiwa aruma phuqhirïktati–, sataynawa. Taripiri tataxa Simana Machiriru phirmantayxatayna. Warmixa paqallqu urutxa utata sarxañapataki, warmi isisiña yänaka apxarusiwayasa sarxañapataki, jani kawkinsa kawkhansa, khitimpisa kuna warmiru parlayaskañataki, kimsa waranqa multani ukhama jaljtxañataki phirmt’awayxatayna.
  55. 55. 55Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 Warmixa janira chiqpachsa suma nuwaski ukjawa sarawayxatayna. Ukjakamaxa warmiruxa yaqha chachaxa suyaskatayna. Warmixa jichhaxa wali kusisitawa, jani khitinsa kamskaya, sarnaqt’askatayna. Kursillunakaruwa sart’atayna, wali kastillanuna liyiñsa yatintxatayna, psicología yatintxatayna. Simana Machiriruxa, jaljtatäpanxa janiwa uñt’ata jaqinakpasa yäqapxkataynati. Taqpacha jilanaka kullakanakpampiwa uñisiyasxatayna, sapakiwa Altu markana umantata t’aqhiña, nayrasa juykhu, jaqinsa uñisjata ukhama sarnaqxatayna. Aka pachanxa walja, kunaymana juchanaka ukhamaraki k’arinakawa, jamasana, jani Willkana uñjata qurwariski. Ukatsa kunasa jani yatisirixa, k’ari q’upsuñatakixa wali kusa wakicht’atätanwa. Ukhamaxa jumaxa inasa k’ari q’upsutanaka yatiychitasma. XV. Sunsu ch’axwa Mä ch’axwata José Carlo Bernabé jilatawa, khaya 1984 marana, parlawayatäna, jichhaxa uka qillqantha. Markasana jaqinakapana sarnaqataxa wali muspkayawa, ukhamaraki wali amuyasiykiriwa. Ukata jiwasana yatiñasatakiwa aka alicata qillqt’anitawa. Wali kusapuniwa uka istansyanakaxa sarnaqasipxatayna. Quta jak’anakäpanxa, yapunakasa wali kusa, apillasa, ch’uqisa, juphasa, qañawasa, ullukusa wali achurïtayna. Uywanakasa ukhamaraki wali mirantirïtayna. Qutanxa challwasa waljawa utjirïtayna: qirisa, ispisa, umantusa, … Yamasa mä uruxa turuchi challwawa utjxatayna. Ukhama wali kusa sarnaqapxasaxa, kusisitana taqi kunatsa armata sarnaqasxasaxa, uka Alaxa Pacharu sarxañäni, sasa parlirinakana amtayataxa Pacha Mamatsa, Wak’a Achachilanakatsa q’ala armasxapxatayna. Janiwa khitiru yäqañasa, kunaru amtañasa, kawkita
  56. 56. 56Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 llakiñasa, kunata axsarañasa utjkxataynati. Kunasa janiwa wiñayäkiti, kunasa sarxirikïtaynawa. Ukata mayaki pachaxa mayjt’awayxatayna. Khaya Camacho suyuna nuwasiñawa qalltawayxatayna. Mä pachaxa Titi Qaqa quta uka irama ayllunakawa, turuchi challwa qutata apsupxirïtayna. Uka istansyanakaxa akhama satanakätaynawa: Jach’a Ch’alla Pata ukxaruxa Ch’alla Pata Belén mayaraki Uxchi. Ukjanakaxa 1940–1952 maranakätaynawa. Uxchi istansyawa, uka challwa tuksurjama, waljpuni challwanaka katsupxirïtayna. Uka uñjasaxa uka Ch’alla Pata ukxaruxa Ch’alla Pata Belén uka istansyanakaxa janiwa ukhama katsuñäkaspati, sapxataynawa. Uxchinkirinakaxa jani kasusispacha challwanaka katsusipxkakitayna. Maya akatjamata mä jaqixa phusilampi, mayni challwa apsuriru, illapt’atayna, jiwt’ayataynawa. Ukjata walipuni k’upsupxatayna. Challwa aparañatakiwa sarxatapxatayna. Lawa ayt’atanaka, qala irt’atanaka, jalla ukhamawa ch’axwiri sarapxatayna. Uka uñjasaxa mayninakaxa uka pachparakiwa lawanaka apsusinipxatayna, ukhama maya k’uphantasipxatayna. Qalanakampiwa jaqurasipxatyna. Ukatxa mä uru jurnala nuwarasisaxa p’iqisa ch’iyantratawa arumaxa sarxapxatayna. Mayni amuyt’iri jaqixa waljapuni jaqinakaru tantthapitayna. Uka p’iqinchiri jilïrixa Benjamin Chipana satätaynawa. Jupaxa Ch’alla Pata istansyätaynawa, ukjaruwa mä uruxa wali alwatpuni, phusilanaka, qalanaka apt’ata ukhama t’unsuñataki sarthapipxatayna. Ukata maya istansyanakaxa ukhamaraki wakiyasipxatayna. Mayni tataxa qullu parkiru qhamiyiriwa saratayna. Walja jaqinaka ch’axwañataki wakichayasiri uñjatayna. Armantatkamaki ukhamaraki phusilasa ayt’atkamawa, sasawa, jilïrinakaparu awisatayna. Ukhama sarantapxatayna, ukata maynikiwa illapt’atayna. Mayninakaxa walpuni kawkhatsa atipañjamaxa ukjanakaru imantrasipxatayna, ukhamata q’urawanakampi churt’asipxatayna.
  57. 57. 57Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 K’achata k’achata jak’achasipxatayna, walipuni k’uphusipxatayna, uka uruxa phisqha jiwatawa utjatayna. Ch’alla Pata Belén ukatxa kimsani, Uxchi ukatxa paniniraki ukata ukhamarakkiwa istansyanakaparu sarxapxatayna. Arumanakaxa walpuni quta iramanakana suyantasipxatayna. Juk’ampisa jani yäqasiñatakixa challwanakxa waljpuni aljañataki katsupxirïtayna. Uka qullqimpixa phusilanaka alantapxatayna, ukxaruxa alkula alsusipxatayna, walpuni machantasipxatayna. Ukatxa yaqha istansyanakaruwa: yanapita sasa wali achikasiri sarapxatayna. Mä uruxa mayni istansyanakaxa, mayninaka umaraskiriruxa, q’ala t’unjañataki, walpuni k’uphsupxatyna. Ukhama utata uta thaqhsupxatayna. Isinaksa ukhamaraki utanaksa q’alpuni phichhkatapxatayna. Uywanakxa q’ala ansunipxatayna. Ukhama atipt’apxatayna, ukatxa wali kusisitawa istnasyanakaparu sarxapxatayna. Uxchi satäki uka istansyaxa jani yäqaspachawa challwa waljpuni katsuskapxatayna. Ukhama katsusinxa wali challwxa aljantapxatayna. Uka qullqimpixa walja manq’añanaka alantasipxatayna. Walja lanchanaka juk’ampi katsuñataki lurarasipxatayna. Mayni istansyanakaxa uka uñjasaxa walpuni kulirapxatayna. Juk’ampi armantasiña thaqhapxatayna. Pä pataka phusilanaka, wayunita kuchilluni, juk’ampi jiwsuyasiñataki, jikipxatayna. Jaqixa jaqina awqapjamawa, jaqïña tukusaxa jiwañarjamakiwa taqisa puriña munxapxi. Ukxaruxa mayninakaxa janiwa inakïpxkataynati, jani ukaxa, juk’ampiwa wali nuwasiñataki wakiyasipxatayna, ukhamaraki yaqha istansyanakaru awisanipxatayna. Mä alwaxa walja illapt’atanaka ist’apxatayna. Ukata qullu parkiruwa, wali sayt’asiñataki, chhukhsupxatayna. Chikatanixa qutana suyantasipxkatayna, ukhamaruwa akatjamata chhukht’apxatayna. Sapa lanchankiriruwa t’unsupxatayna, ukhama jiwarayasinxa umarkamawa jiwatanakxa warantapxatayna. Yaqhipanakaruxa katuntasaxa waysunisaxa wali k’upjapxatayna, kunsa mayninakaxa kunsa lurixa uka arsuyapxatayna. Jani arsurinakaruxa pitanakampiwa jaychkatapxatayna. Chikataniruxa
  58. 58. 58Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 phusilampiwa illapt’apxatayna. Ukhama lurata yatisaxa mayni istansyanakaxa waliraki juk’ampi istansyanakampi sayt’anxapxatayna. Ch’axwirixa waljaniwa sarantapxatayna, kimsa pataka jaqinakampi, qhiphatxa warminakampi ukhama mayaki ch’axwañataki katjasxapxatayna. Jichhayrinxa waljapuniwa jiwsuyasipxatayna, arumaya uru tutuknaqayasisa sartapxatayna. P’iqinakasa ch’iyantatkamaki, ukhamaraki lawanakasa ayt’asitkama. Jichhayrinxa janiwa kawkïrisa atipirisa utjkataynati. Ukhamakiwa utanakaparu amayasa q’ipt’atkama, kayunakasa kujuratkamaki, chikataxa jani phusilani ukhama kutxapxatayna. Qhipharuxa challwa wali katsuri sarasipxkakitaynawa, challwasa q’ala tukusxatayna, janiwa kuna aljasiñasa utjkxataynati, uywamppacha aljantasxapxatayna. Ch’axwaxa janiwa tukuskataynati, janiwa kuna sumthapiñaru puriñasa utjkataynati. Mayni ch’axwaa p¡iqinchiriwa yaqha warmimpi irpasxatayna. Uka warmixa prima kullakapätaynawa, uka yatisawa jaqixa q’alpuni k’uphsupxatayna. Janiwa ukhamakïkataynati, warmina jaqinakapawa walpuni q’ala k’upsuñataki, lawanakasa q’urawanakasa apt’atkamaki sayt’asinipxatayna. Q’alpuni utata uta k’upsusipxatayna, chikataxa, jani ukhama jawq’äsiñtakixa, qullu pataruwa chhukhtxapxatayna. Ukatxa utanakayturu q’ala phichhantasipxatayna, ukhamaraki jiwatanakasa waljaniwa utjxatayna. Ukhama uñjasaxa, uka warmina phamillanakapaxa, walipuni jachapxatayna. Janiwa utanakapasa uywanakapasa utjkxataynati, uka mayni sallqanakawa ukhama jani kunani luratayna. Ukhama jachaña uñjasisaxa yaqha istansyanaruwa wali mink’asiniñataki sarxapxatayna. Walja jaqinakapuniwa q’ala t’unjañataki tantasitayna. Q’ala ch’iqintapxatayna, ukatxa kuchillunaka q’urawanaka, lawanakani ukhamawa awqanakana ukaru sarantapxatayna. Ukatxa, uksata aksata q’alpuni mayaki
  59. 59. 59Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 jark’thapiñatakiwa muyuntapxatayna. Chachana phamillanakapaxa, ukhama yatkasaxa janiwa utankapxkataynati, jani ukaxa qullu patanakaruwa jani t’unsuyasiñataki sarxapxatayna. Jupanakaxa ukhamaki armantasipxatayna, ukhamarakiwa warminakapasa q’urawanaka lurarapxatayna, lawanaka khithurapxatayna. Ukhama q’alapuniwa k’uphsusipxatayna. Warminakaxa warminakkama, wawanakasa ukhamaraki q’ala k’uphjasipxatayna. Chikatanixa jiwarata, uka ch’axwañanxa janiwa kunasa yäqatäkxataynati. Chachanakaxa kuchillumpkamawa junurasipxatayna, ukhamarakiwa jinchunaksa mururasipxatayna, isinakapasa phichhsutkamaki, ina wila p’iqinkamaki. Warminakaxa uka kikparakiwa lurasipxatayna, k’ananakapasa khuchuqasitkamaki, ina q’alalkamakiwa qhipharuxa maysaru maysaru tutukiyasipxatayna. Chikatanixa utanakapa q’alapuni phichhkatapxatayna, ukhamawa uka uruxa arumkama k’upsusipxatayna. Ukhamakiwa sarxapxatayna, jani ukaxa, mä qawqha amayanaka apt’ata kutiwayxapxatayna. Uka pachpankirinakaxa jacht’asisa wali llakitakiwa qhipharxapxatayna. Ukhama walja jiwatanaka uñjasaxa ina ch’ama qaritakiwa jacharapxatayna. Chikatanixa jani utani jani uywani ukhamawa jacharapxatayna. Qhipha uruxa wali alwata amayanaka wali llakt’ata imanxapxatayna. Uka awqanakaparuxa qutarkamawa jiwatanaka warantanipxatayna, mä qawqhaniruxa ninampiwa phichhantapxatayna. Ukhama uka ina ch’axwañanaka uñjasaxa uka pani irpasirixa jayatuqiruwa iskapxapxatayna. Jaqinakaxa uka yatisaxa, uka paniniru katjaniñataki, ratukiwa arktapxatayna. Uka paninïpana aka inapuniki ch’axwañaxa utjawayixa, sasa. Ukata mä uruxa, uka irpasirinakaru katjanisa, arsuyañataki, puriyanipxatayna. Ina ch’ama q’alaki, isisnakasa thanthsuta, walpuni chakanakaxa nuwjapxatayna, warminakasa k’uphjapxatayna. Warmiruxa k’ana khuchhuqapxatayna, chacharuxa jinchunakapa muruqapxatayna. Ukhama anchapuni uka pani irpasirinakaruxa t’aqhisiyapxatayna. Ukatxa janiwa ukakïkataynati, mä uruxa, uka paniniru, jiwaña amtxapxatayna: chachanakaxa jupanaka kawsawa warminakasasa jiwarataxa,
  60. 60. 60Jani wanirinaka, qillqiri Félix Layme Pairumani 2009 sapxataynawa, ukhamaraki warminakasa uka panïpana chachanakasasa jiwarataxa, sapxataynawa. Ukhamawa uka paniniru jaychkatapxatayna. Uka paniniruxa mä allsutarujiwa imantapxatayna. Qhipharirinakaxa jani kunaniwa sarnaqxapxatayna, janiwa uywapasa manq’añapasa utapasa utjkxataynati. Chikatanixa yaqhatuqiruwa sarxapxatayna. Achuskiri yapunkxa laq’unakawa tukuntxatayna, ukatxa chhijchhiwa q’alpuni k’uphsxatayna, ukata istansyaxa q’alapuniwa tukusxatayna. Ukhamawa nayra pachaxa pasawayatayna. XVI. Tullqätajaki amtasïxa Machaqaxa Inkawi suyunkiwa, Titi Qaqa qutata aynachankiwa. Uksata mä tawaquwa Chuqi Yapu markaru puritayna. “Inacha wali kusa sarnaqasxä”, sasina. Taqi warmina amtapjama “inacha mä wali yäqaykiri chachsa jikiskä”, sasa. Yuqalla wawatakisa imilla wawatakisa, jupatakjama, maynipa jikisiñaxaya nayraqatächixa, ukata laqakiwa ch’ullapa jikispxatayna. Ukhama laqaki, jani suma amuyt’asisa, jani mayniru suma amuyt’asa jikitaxa, kunasa pantjtakirïtaynawa. Kunasa ina laqaki laqaki lurataxa janipuni walïrikitixa, ukhamawa laqaki jikisisa qamantasipxatayna. Chachaxa mä wali jaqi jaqi jiq’iri, kawki q’arjama jaqiru uñisiri simpatiku jaqïtaynawa. Laqakirakiwa kasarasipxatayna. Mayampi mayampixa janipuni payäkiti, jani ukaxa kimsawa, pusiwa, phisqhawa, chuymatuqxata jakht’ataxa. Kimsa wawaniwa utjasxapxataynawa. Ukata jaqixa wawa sutiya phistana qhana saskatayna, ukana wali kantt’asitayna: Nayaxa ancha kusapunïthwa, taqita sipänsa simpatiküthwa.

×