Studija finansiranja šumarstva Crne Gore (Forest financing study in Montenegro), 2012

  • 166 views
Uploaded on

This is a complex national strategic planning and financing study for Montenegrin forest sector, including scenarios (baseline and optimum scenario - the second one with 2 options) for financing of …

This is a complex national strategic planning and financing study for Montenegrin forest sector, including scenarios (baseline and optimum scenario - the second one with 2 options) for financing of all planned forest and forestry measures, based on sources from forests (mainly concession fees), forest owners (financial compensation for forest utilization procedures carried out by State Forestry Service) and state budget, respectively. The study has been elaborated in cooperation with a regional and a number of local experts. The study scenarios could directly serve as background for elaboration of the Forestry strategy and, particularly, its plan and budget. It is written in Montenegrin, with extended summary in English.

More in: Business
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
166
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
11
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Holandska razvojna organizacija Crna Gora Netherlands development organisation Montenegro STUDIJA FINANSIRANJA ŠUMA I ŠUMARSTVA CRNE GORE(FOREST AND FORESTRY FINANCING STUDY IN MONTENEGRO) Ferlin Franc, međunarodni konsultant u saradnji sa Stamatovid Saša, regionalni konsultant, Anđelid Milosav, pomodnik ministra za šumarstvo i Čurovid Milid, Demid Zehra, Marinovid Dragan, Radulovid Rajko, Selmanovid Gjulera, Terzid Joveta, Vojinovid Rosanda i Vukica Perovid, domadi konsultanti i Nuhodžid Mensura, SNV savjetnik Podgorica, april 2012. godine 1
  • 2. SKRADENICEDK – Domadi konsultantiFAO (Food and agriculture organisation) – Organizacija za ishranu i poljoprivreduFODEMO (Forestry development in Montenegro) - Razvoj šumarstva Crne GoreFRA (Forest Resource Assesment) – Procjena šumskih resurasaFSC (Forest Stewardship Council) – Savjet za brigu o šumamaGJ – gazdinska jedinicaICP (International Cooperative Programmme) – Međunarodni program saradnje u okviru monitoringa zdravstvenog stanja šumaIPA (Instrument for Pre-Accession) - Predpristupni instrument Evropske UnijeLIFE+ – Program EU za finansiranje projekata zaštite prirodeLPN – lovišta posebne namjeneMF – Ministarstvo financijaMK – međunarodni konsultantMN – Ministarstvo naukeMPRR – Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvojaNATURA 2000 – mreža posebnih staništa evropsko značajnih biljnih i životinjskih vrsta i pticaNDŠP – nedrvni šumski proizvodiNIŠ – nacionalna inventura šumaNPUŠŠZ – Nacionalna politika upravljanja šuma i šumskih zemljišta Crne GorePDV – porez na dodatu vrijednostPGŠ – program gazdovanja šumamaPJ – Područna jedinica UŠPRŠ – plan razvoja šumaRG – radna grupaRK – regionalni konsultantŠPN – šume posebne namjeneUŠ – Uprava za šumeUVPŠ – Udruženje vlasnika privatnih šumaVJ - Vektra-JakidVPŠ – vlasnici privatnih šumaZoŠ – Zakon o šumamaZŽS – Zaštita životne sredine 2
  • 3. SADRŽAJ0. SUMMARY / SAŽETAK ............................................................................................................61. UVOD ...................................................................................................................................... 102. PROJEKTNI ZADATAK ........................................................................................................... 113. METODOLOGIJA I PROCES IZRADE SCENARIJA I STUDIJE............................................... 133.1. Opšti metodološki okvir za strateško planiranje i izradu scenarija .......................... 133.2. Specifični metodološki okviri za planiranje i pripremu obračuna ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu..................................... 143.2.1. Mjere uzgoja šuma ............................................................................................................... 143.2.2. Aktivnosti i mjere zaštite šuma .......................................................................................... 163.2.3. Specijalne mjere i aktivnosti u zaštitnim šumama i šumama posebne namjene ...... 163.2.4. Aktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinama .................................................................. 173.2.5. Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture ............................................... 173.2.6. Upravni, stručni i tehnički poslovi Uprave za šume na gazdovanju šumama ............ 183.2.7. Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala .................................................................................................................................... 183.2.8. Aktivnosti na sertifikaciji šuma .......................................................................................... 193.2.9. Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvu ................... 193.2.10. Poslovi Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja – Sektora za šumarstvo ........ 203.2.11. Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma (osim sufinansiranja šumskih radova) .............................. 203.3. Metodološki okvir za analizu ostvarenog i planiranje bududeg obima i strukture sječa ..................................................................................................................... 213.4. Metodološki okvir za zbirni pregled ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvo ........................................................... 213.4.1. Pregled iznosa svih troškova mjera i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvo ......... 213.4.2. Pregled iznosa svih potsticajnih sredstava za razvoj privatnih šuma, šumskih gazdinstva i udruženja vlasnika šuma ............................................................... 213.4.3. Pregled i međunarodno uporjeđenje visine bioloških i tehničkih investicija, uključujudi investicije u upravne, stručne i tehničke poslove vezane za gazdovanje šumama ............................................................................................................ 223.5. Metodološki okvir za pripremu obračuna ostvarenih i planiranih prihoda odnosno izvora sredstava .................................................................................................... 223.5.1. Vrijednost drveta odnosno drvnih sortimenata .............................................................. 223.5.2. Iznos naknada i ostalih prihoda vezanih za korišdenje šuma ........................................ 233.5.3. Prihodi od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šuma ........................................................................................................................................ 233.5.4. Prihodi od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva šuma ............................ 243.5.5. Budžetski prihodi sredstava Uprave za šume .................................................................. 243.6. Metodološki okvir za prikaz ostvarenih i pripremu planiranih izdataka budžeta Uprave za šume...................................................................................................... 253.6.1. Opšti okvir za pripremu budžeta ........................................................................................ 253.6.2. Posebni okvir za analizu i pripremu budžeta ................................................................... 25 3
  • 4. 3.7. Metodološki okvir za bilansiranje scenarija finansiranja šuma i šumarstva .............. 283.7.1. Bilansiranje obima i troškova bioloških i tehničkih investicija u šume na osnovu ciljnih vrijednosti ................................................................................................ 283.7.2. Bilansiranje visine investicija u šume u odnosu na prihode korisnika i vlasnika šuma i budžetske izvore ....................................................................................... 283.7.3. Obračun i zbirni prikaz izabranih scenarija finansiranja ................................................ 293.8. Proces izrade scenarija i Studije finansiranja šuma i šumarstva .................................. 304. REZULTATI SCENARIJA I STUDIJE ........................................................................................ 324.1. Ostvarene i planirane mjere, radovi i aktivnosti u šumama i šumarstvu ................... 324.1.1. Mjere uzgoja šuma ............................................................................................................... 324.1.2. Mjere i aktivnosti na zaštiti šuma ...................................................................................... 384.1.3. Specijalne mjere u zaštitnim šumama i šumama posebne namjene ........................... 384.1.4. Aktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinama .................................................................. 394.1.5. Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture ............................................... 394.1.6. Upravni, stručni i tehnički poslovi Uprave za šume na gazdovanju šumama ............ 404.1.7. Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala ........ 464.1.8. Aktivnosti na sertifikaciji šuma .......................................................................................... 464.1.9. Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvu ................... 474.1.10. Upravni poslovi MPRR – Sektora šumarstva .................................................................... 474.1.11. Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma ................................................................................................... 484.2. Ostvareni i planirani obim i struktura sječa ..................................................................... 484.3. Zbirni pregledi ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu ......................................................................................................... 494.3.1. Pregled iznosa svih troškova mjera i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvo ......... 494.3.2. Pregled iznosa potsticajnih sredstava za razvoj privatnih šuma, šumskih gazdinstva i udruženja vlasnika šuma ............................................................................... 534.3.3. Pregled visine bioloških i tehničkih investicija u šume, uključujudi investicije kroz državnu šumarsku službu ......................................................................... 544.4. Ostvareni i planirani prihodi od korišdenja šuma i izvori budžeta Uprave za šume ................................................................................................................................... 624.4.1. Vrijednost drveta odnosno drvnih sortimenata kao izvora prihoda ............................ 624.4.2. Troškovi naknada vezanih za korišdenje šuma ................................................................ 624.4.3. Biološke i tehničke investicije korisnika i vlasnika šuma i budžeta Uprave za šume ................................................................................................................................... 654.4.4. Prihodi od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šuma ........................................................................................................................ 664.4.5. Prihodi od gazdovanja šumama na nivou (pod)sektora ................................................ 674.4.6. Iznos budžetskih prihoda Uprave za šume ....................................................................... 674.5. Ostvareni i planirani izdaci budžeta Uprave za šume ..................................................... 684.5.1. Ukupni izdaci za poslove i djelatnosti Uprave za šume i za investicije u šume .......... 684.5.2. Struktura izdataka po djelatnostima Uprave za šume ................................................... 684.5.3. Struktura izdataka budžeta Uprave za šume za investicije u šume ............................. 694.5.4. Trend budžetskih sredstava Uprave za šume ................................................................... 694.6. Zbirni scenariji za finansiranje gazdovanja šumama ...................................................... 78 4
  • 5. 5. ZAKLJUČCI I PREPORUKE ..................................................................................................... 815.1. Metodološki aspekti ............................................................................................................. 815.2. Suštinski aspekti .................................................................................................................... 825.2.1. Finansiranje šuma i šumarstva u periodu od 2008. – 2010. godine - polazni scenarij .................................................................................................................................... 825.2.2. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – osnovni optimalni scenarij.................................................................................................................. 875.2.3. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – varijanta I optimalnog scenarija ............................................................................................................ 885.2.4. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – varijanta II optimalnog scenarija ............................................................................................................ 886. REFERENCE I IZVORI .............................................................................................................. 88ANEKS .............................................................................................................. 90 5
  • 6. 0. SUMMARY / SAŽETAKThe aim of this Study was the development of strategic planning scenarios for financing themeasures, works and activities in forests and forestry in Montenegro, harmonized with availablefunding sources from the forests and the state budget for the next 5-year period, taking into accountthe guidelines of National policy for forest and forest land administration (2008), new Forest law(2010) provisions and actual condition, needs and capacities of forests and forestry. Methodologyused includes all relevant inputs and outputs related to forests, generated from the state forest users,the private forest owners (PFO) and the Forest Administration of Montenegro (FA) or the statebudget, in natural and financial values. Inputs and outputs by third-party users of forest services arenot included.On the input side the methodology includes: (i) income of the state forest users and the PFO fromforest utilization, (ii) income of the FA from rights awarded for utilization of state forests, (iii) incomeof the FA from its own sale of wood, (iv) income of the FA from compensation for the provision of itsprofessional and technical services, (v) income of the FA from the right awarded for collection of theNWFPs for commercial purposes, (vi) income of the FA for the right awarded for use of other forestland, forest infrastructure and recreational forest services, (vii) income of the FA from themanagement of the special purposes’ hunting grounds and hunting, and (ix) income of the FA fromthe (anticipated) sale of forest seeds.On the output side the methodology includes, in particular: (i) sylvicultural measures (from the forestregeneration, tending and rehabilitation of existing to establishment of new forests), (ii) preventivemeasures for forest protection, including fire protection and monitoring of forests, (iii) specialmeasures in protection forests and special purpose forests, (iv) activities and measures in seed stands,(v) works on the construction and maintenance of forest roads and skidding ways, (vi) administrativeand professionally-technical services (of the FA) in forest management, including planning andcarrying out marking of trees for felling (by external performers), (vii) activities on forest certification,(ix) activities to build human and institutional capacities and frameworks in the sector, (x) theactivities of the Supreme State Forestry Administration, and (xi) the measures for the development ofprivate forest holdings and the PFO’s associations.The following financing scenarios and their variants have been created: (1) baseline scenario on thesituation in period 2008 - 2010, (2) optimal scenario for the next 5-year period, (3) modified optimalscenario I - with the additional budget revenue from the special compensation for professionally-technical activities to be paid by the concessionaires, and (4) modified optimal scenario II - with theadditional budget revenue from the special compensation for professionally-technical activities to bepaid by the concessionaires and increased price of wood assortments (by 10%). For the calculation ofscenarios, appropriate software tools were developed (within Microsoft Excel), which can relativelyquickly be adapted also for wider use.Some of the key results of the baseline scenario are as follows:1) With the relatively low extent of realised harvest (0,72 m3/ha per year), the calculated gross income from wood assortments’ sales amounted to 18.8 million € per year or 0.62% of GDP.2) Earmarked concession fees and special fees of the concessionaires for professionally-technical activities (provided by the FA) amounted to approximately 15,4 €/m3 of gross harvest or 61% of the stumpage price.3) Realized fee of PFO for professionally-technical activities (provided by the FA) was 2,9 €/m3 of gross harvest or 18% of the stumpage price.4) Biological and technical investments in all forests amounted to 7,5 €/m3 of gross harvest or 5,3 €/ha forest and other forest land. The concessionaires’ investments amounted to 21%, the joint 6
  • 7. investments of the concessionaires and the FA (in state forests) 25% and the joint investments of the PFO and the FA (in private forests) 5% of the value of wood assortments.5) Investments in forests through all kind of the forest service activities amounted to 10,3 €/m3 of gross harvest or 29% of value of the produced wood assortments.6) Net income from forest management for the state forest users (the concessionaires and the FA) and the PFO, amounted to 5,0 €/m3 of gross harvest or 14% of the produced wood assortments.7) Net income from forest management at the level of (sub) sector amounted to 3,8 €/m3 of gross harvest or 10% of the produced wood assortments.8) Total amount of the FA budget expenditures was 6,48 million € annually, of which the activities and operations of the FA 4,68 million € (72%), and the biological and technical investments in forests 1,80 million € (28 %).9) Total budget of the FA was anxiously decreasing by years (22% in 2010 compared to 2008), as a consequence of reduction in the realised budget revenues from concessions.Some of the key results of the optimal scenario are as follows:1) With a 37% increase of planned timber harvest volume (to 0,97 m3/ha per year), the expected gross income from wood assortments’ sales raises to 26,5 million € per year or 0,86% of GDP.2) Averagely projected concession fee for utilisation of state forests is 13,0 €/m3 of gross planned harvest or 53% of the stumpage price; special fee for the concessionaires for professionally- technical services (provided by the FA) was not calculated in this scenario.3) Averagely projected fee of PFO for professionally-technical services (provided by the FA) is 2,7 €/m3 of gross planned harvest or 14% of the stumpage value.4) Projected biological and technical investments in forests amount to 12,3 €/m3 gross planned harvest or 11,9 €/ha forest and other forest land. Investments of the concessionaires amount to 25%, joint investments of the concessionaires and the FA 35% (in state forests), investments of PFO 14% and joint investments of the PFO and the FA 27% (in private forests) of the projected value of wood assortments.5) Projected investments in forests through all kind of the forest service activities amount to 7,1 €/m3 of gross planned harvest or 19% of value of the anticipated wood assortments.6) Projected net income from forest management for state forest users and PFO amounts to 4,3 €/m3 of gross planned harvest or 12% of the value of anticipated wood assortments.7) Projected net income from forest management at the level of (sub) sector amounts to 3,1 €/m3 planned gross harvest or 8% of the value of anticipated wood assortments.8) Projected the total FA budget expenditures amount to 8,07 million € annually, of which all the activities and operations of the FA 4,68 million1 € (58%), and the biological and technical investments in forests € 3,39 million (42 %).9) Total budget of the FA has seriously decreased also after 2010. In the official Budget of Montenegro for 2012 funds available for the FA are even € 3,09 million or 37% lower than projected ones in this Study. Within that, the funds for forest improvement were cut in two, if compared to 2008, which does not make any sylvicultural and technical investments possible.The modified optimal scenario I shows, in comparison to the basic optimal scenario, that additionalintroduction of the special fee for the concessionaires - while maintaining their targeted income fromforest management - requires a significant reduction of their investments in state forests (from 5,35to 3,69 million € per year) and corresponding compensation of the investments by the FA budget. Themodified optimal scenario II, in comparison to the optimal scenario, indicates that the combination ofintroduction of the additional fee for the concessionaires and increase in the wood assortments prices- significantly improves the economic result of forest management for the state forest users and thePFO (27%), as well as for the sector as a whole (38%).1 The amount is the same as the one for 2008-2010 only by chance. 7
  • 8. Methodology, tools and results of these scenarios can directly be used in preparation of the Strategywith the development plan of forests and forestry, and the annual budgets of the FA, as well as formonitoring and evaluation of their implementation. *****Cilj ove Studije bio je izrada strateško planskih scenarija za finansiranje mjera, radova i aktivnosti ušumama i šumarstvu Crne Gore, usklađenih sa raspoloživim izvorima finansiranja iz šuma i državnogbudžeta, za naredni 5-godišnji period, uzimajudi u obzir usmjerenja NPUŠŠZ, ZoŠ i aktuelno stanje,potrebe i mogudnosti šuma i šumarstva. Upotrijebljena metodologija uključuje sve relevantne ulaze iizlaze vezane za šume i to od strane korisnika državnih šuma, VPŠ i UŠ odnosno budžeta Crne Gore, unaturalnim i finansijskim vrijednostima. Ulazi i izlazi od strane tredih lica kao korisnika funkcija šumanijesu uključeni.Na strani ulaza metodologija uključuje: (i) obim korišdenja šuma i prihode korisnika i VPŠ odkorišdenja šuma, (ii) prihode UŠ od dodijeljenog prava na korišdenje državnih šuma, (iii) prihode UŠ odprodaje drveta u vlastitoj režiji, (iv) prihode UŠ od naknade za obavljanje stručno-tehničkih poslova;(v) prihode UŠ od dodijeljenog prava na korišdenje NDŠP, (vi) prihode UŠ od dodijeljenog prava nakorišdenje šumskog zemljišta, šumske infrastrukture i ostalih usluga šuma, (vii) prihode UŠ odupravljanja LPN i lova i (ix) prihode UŠ od (očekivane) prodaje šumskog sjemena.Na strani izlaza metodologija uključuje, naročito: (i) mjere uzgoja šuma (od obnove i njege do sanacijepostojedih i podizanja novih šuma), (ii) mjere preventivne zaštite šuma, uključujudi zaštitu od požara imonitoring šuma, (iii) specijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN, (iv) aktivnosti i mjere u sjemenskimsastojinama, (v) radove na izgradnji i održavanju šumskih puteva i vlaka, (vi) upravne i stručno-tehničke poslove na gazdovanju šumama, uključujudi planiranje i sprovođenje doznake stabala (odstrane eksternih izvršioca), (vii) aktivnosti na sertifikaciji šuma; (ix) aktivnosti na izgradnjiinstitucionalnih i ljudskih kapaciteta i okvira u šumarstvu; (x) aktivnosti vrhovne državne šumarskeadministracije i (xi) mjere za razvoj privatnih šumskih gazdinstava i UVPŠ.Izrađeni su sljededi scenariji finansiranja odnosno njihove varijante: (1) polazni scenarij na osnovustanja u peridu od 2008. - 2010. godine, (2) optimalni scenarij za naredni 5-godišnji period, (3)modifikovani optimalni scenarij I - sa dodatnim budžetskim prihodom od posebne naknadekoncesionara za stručno-tehničke poslove i (4) modifikovani optimalni scenarij II - sa dodatnomposebnom naknadom koncesionara i uvedanom cijenom drvnih sortimenata (za 10%). Za obračunscenarija su izrađeni odgovarajudi softverski alati (u Microsoft Excel-u), koji se mogu relativno brzoprilagoditi i za širu upotrebu.Neki od ključnih rezultata polaznog scenarija su sljededi:1) Uz relativno nizak obim ostvarene sječe (0,72 m3/ha godišnje), kalkulativni bruto prihod od prodaje drvnih sortimenata2 iznosio je 18,8 miliona € godišnje ili 0,62% BDP.2) Doznačene koncesione i posebne naknade koncesionara za stručno-tehničke poslove iznosile su prosječno 15,4 €/m3 ostvarene bruto sječe ili 61% vrijednosti drveta na panju.3) Ostvarena naknada VPŠ za vršenje stručno-tehničkih poslova UŠ iznosila je 2,9 €/m3 ostvarene bruto sječe ili 18% vrijednosti drveta na panju.4) Biološke i tehničke investicije u šume iznosile su 7,5 €/m3 bruto sječe ili 5,3 €/ha šuma i šumskog zemljišta; u odnosu na vrijednosti drvnih sortimenata investicije koncesionara iznosile su 21%, ukupne investicije koncesionara i UŠ (u državne šume) 25%, a investicije VPŠ i UŠ (u privatne šume) samo 5%.2 Pri tom se uvjek uzima paritet kamionski put. 8
  • 9. 5) Investicije u šume kroz poslove i aktivnosti državne šumarske službe iznosile su 10,3 €/m3 bruto sječe ili 29% vrijednosti proizvedenih drvnih sortimenata.6) Neto prihodi od gazdovanja šumama, za korisnike državnih šuma i VPŠ, iznosili su 5,0 €/m3 bruto sječe, odnosno 14% vrijednosti proizvedenih drvnih sortimenata.7) Neto prihodi od gazdovanja šumama na nivou (pod)sektora iznosili su 3,8 €/m3 bruto sječe, odnosno 10% vrijednosti proizvedenih drvnih sortimenata;8) Ukupni izdaci budžeta UŠ iznosili su 6,48 miliona € prosječno godišnje, od čega za vršenje poslova i djelatnosti UŠ 4,68 miliona € (72%), a za biološke i tehničke investicije u šume 1,80 miliona € (28%).9) Budžet UŠ se po godinama, kao posljedica smanjivanja ostvarenih budžetskih prihoda iz koncesija, zabrinjavajude smanjuje (22% u u 2010. godini u odnosu na 2008.).Neki od ključnih rezultata optimalnog scenarija su sljededi:1) Uz 37% povedani planirani obim sječe (na 0,97 m3/ha godišnje), očekivani bruto prihod od prodaje drvnih sortimenata iznosi 26,5 miliona € godišnje ili 0,86% BDP3.2) Planirana koncesiona naknada za korišdenje državnih šuma iznosi prosječno 13,0 €/m3 planirane bruto sječe ili 53% vrijednosti drveta na panju; posebna naknada koncesionarima u ovom scenariju nije obračunata.3) Planirana naknada VPŠ za vršenje stručno-tehničkih poslova iznosi 2,7 €/m3 planirane bruto sječe ili 14% vrijednosti drveta na panju.4) Planirane biološke i tehničke investicije u šume iznose 12,3 €/m3 ili 11,9 €/ha; u odnosu na vrijednost drvnih sortimenata investicije koncesionara iznose 25%, ukupne investicije koncesionara i UŠ 35%, investicije VPŠ 14% i ukupne investicije VPŠ i UŠ u privatne šume 27%.5) Planirane investicije u šume kroz državnu šumarsku službu iznose 7,1 €/m3 planirane bruto sječe ili 19% vrijednosti proizvedenih drvnih sortimenata.6) Planirani neto prihodi od gazdovanja šumama, za korisnike šuma i VPŠ, iznose 4,3 €/m3 planirane bruto sječe, odnosno 12% očekivane vrijednosti drvnih sortimenata;7) Planirani neto prihodi od gazdovanja šumama na nivou (pod)sektora iznose 3,1 €/m3 planirane bruto sječe, odnosno 8% očekivane vrijednosti drvnih sortimenata;8) Ukupno planirani izdaci budžeta UŠ iznose 8,07 miliona € godišnje, od čega za vršenje poslova i djelatnosti UŠ 4,68 miliona € (58%), a za biološke i tehničke investicije u šume 3,39 miliona € (42%).9) U zvaničnom Budžetu Crne Gore za ovu godinu raspoloživa sredstva UŠ su čak za 3,09 miliona €, odnosno 37 % niža od planiranih u okviru ove Studije. Pri tom su sredstva za unapređenje šuma u odnosu na 2008. godinu prepolovljena, što ne omogučava nikakvih šumsko uzgojnih i tehničkih investicija.Modifikovani optimalni scenarij I u odnosu na osnovni optimalni scenarij ukazuje da dodatnouvođenje posebne naknade koncesionarima - uz očuvanje njihovog ciljnog prihoda – iziskuje značajnosmanjenje njihovih investicija u državne šume (sa 5,35 na 3,69 miliona € godišnje) i odgovarajudukompenzaciju ovih investicija od strane budžeta UŠ. Modifikovani optimalni scenarij II u odnosuosnovni optimalni scenarij ukazuje da kombinacija dodatnog uvođenja naknade za koncesionare iuvedanja cijene drvnih sortimenata – značajno poboljšava ekonomski rezultat gazdovanja šumama zakorisnike i VPŠ (za 27%), a i sektora kao cjeline (za 38%).Metodologija, alati i rezultati ovih scenarija mogu se neposredno upotrijebiti kod izrade Strategije saplanom razvoja šuma i šumarstva i godišnjih budžetskih programa UŠ, kao i za pradenje ivrednovanje njihovo realizacije.3 Uzet BDP 2010. godine. 9
  • 10. 1. UVODŠumarski sektor Crne Gore se ved od 2006. godine dalje nalazi u procesu reforme, podokriljem tzv. nacionalnog šumarskog programa kao svjetski utemeljenog procesa razvojapolitike sektora. Jedan od prvih, a i ključnih koraka te reforme, napravljen je usvajanjemNPUŠŠZ u 2008. godini, koja je definisala relevantne pravce i usmjerenja za razvoj šuma išumarskog sektora kao cjeline. Dokument politike sadrži brojne izjave odnosno usmjerenja upodršku održivom razvoju šuma i šumarstva Crne Gore, među kojima je značajni diousmjeren u podršku privatnih šuma i privatnog sektora, koji slično kao i zemljama uokruženju, sa izuzetkom izvođača radova u državnim šumama, još nije razvijen.Usvajanju šumarske politike je u 2008. godini usljedio zahtjevan i dosta dugotrajan razvojnovog, modernog ZoŠ, sa međunarodnom podrškom, koji je usvojen krajem 2010. godine.Zakon reguliše sve ključne oblasti u šumarstvu, kao što su strateško i operativno planiranje,učešde zainteresovanih strana i javnosti u planiranju; zaštitu i uzgoj šuma, obaveznepostupke kod korišdenja šuma i prometa drvnih sortimenata, upravne, stručno-tehničke isavjetodavne poslove UŠ, privatizaciju određenih stručnih poslova UŠ; dodjeljivanje pravakorišdenja državnih šuma i nedrvnih šumskih proizvoda; načine korišdenja državnih šuma,naročito preko koncesija; uvođenje finansijske podrške VPŠ, kao i uvođenje dodatnihbudžetskih prihoda od korišdenja šumskog zemljišta, šumskih puteva i ostalih usluga šuma.Ovaj zakon dakle donosi sve potrebne mehanizme za održivo gazdovanja šumama kao injegovo finansiranje, međutim u pogledu pomenutih, dodatnih budžetskih izvora ifinansiranja mjera i radova u privatnim šumama ostaje nepotpuno definisan.Sa aspekta korišdenja i ekonomike gazdovanja državnim šumama značajno je, da su u 2007. i2008. godini sklopljeni dugoročni koncesioni ugovori za pretežni dio površine državnih šuma,odnosno gazdinskih jedinica, sa izuzetkom jedne PJ UŠ (Rožaje), u kojoj su do sada sklapanijednogodišnji ugovori o korišdenju šuma. Jedna od ključnih karakteristika koncesionihmehanizama, koji su definisani pomenutim ugovorima, a dalje razrađeni novim ZoŠ, jeste dase cijena koncesionih naknada do sada nije mijenjala, dok novi zakon uvodi fleksibilni sistemgodišnjeg prilagođavanja visine koncesionih naknada. Što se tiče implementacije koncesionihugovora, od koje direktno zavisi ekonomika gazdovanja državnim šumama i budžetskofinansiranje, najznačajnija je činjenica da se koncesioni ugovori, zbog subjektivnih iobjektivnih razloga nijesu realizovali u očekivanom obimu, a posljedica bio je ispadbudžetskog prihoda od nenapladenih koncesionih naknada. U vezi sa pomenutim trebanapomenuti i smanjivanje ostvarenih budžetskih izvora sredstava od 2008. – 2010. godine,koje je prouzrokovalo i pripadajude smanjivanje budžeta UŠ, koji je u ovoj godini dostigaonajniži mogudi nivo i ugrozio održivost gazdovanja šumama u Crnoj Gori.Sastavni dio reforme sektora je i razvoj sistema planiranja gazdovanja i razvoja šuma, koji jeisto tako definisan novim ZoŠ i uključuje sve šume. Razvoj metodologije ovog planiranja, kojije u toku više godina, još nije završen. Naročito se očekuje dio, koji se odnosi na privatnešume. Sa aspekta izrade planova gazdovanja šumama, odnosno programa (po novojzakonskoj terminologiji), nije se nakon usvajanja ZoŠ, gotovo još ništa značajnije promjenilo,jer PGŠ još ne uključuju privatne šume. U slučaju privatnih šuma zbog toga planiranjegazdovanja i dalje temelji jedino na godišnjem programu UŠ, koji se donosi nakonodobravanja zahtjeva VPŠ za sječu. Izuzetno važan doprinos razvoju sektora je izrada 10
  • 11. metodologije i sprovođenje nacionalne inventure šuma, koja je završena u prošloj godini,međutim njeni rezultati za sada još nisu raspoloživi.Sa institucionalnog aspekta je vrlo značajna reforma funkcionisanja i izgradnje kapacitetašumarskih institucija i kadrova, tokom svih ovih godina. U okviru Sektora šumarstva MPRRona je ved izvršena, a sa kadrovskog aspekta još nije do kraja ispradena. Naročito je procesreforme važan za UŠ, kao najvedu šumarsku instituciju, kod koje inače najsporiji. Međutim,nakon izrade funkcionalne analize (FODEMO, 2010) i studije poslovnih procesa u šumarstvu(FODEMO, 2011) date su konačno osnove za promjenu i donošenje sistemizacije UŠ. Ozbiljnoograničavajudi faktor u tom smislu su svakako velike, a sada još povečane restrikcije budžetaCrne Gore. U pogledu izgradnje kapaciteta privatnog šumarstva je značajno uspostavljanjeopštinskih i nacionalnog UVPŠ, u periodu od 2007. – 2010. godine, kao i izgradnja njihovihfunkcionalnih kapaciteta sa započetim obukama VPŠ za održivo gazdovanje njihovimšumama.Holandska razvojna organizacija SNV je sa svojim savjetnicima i konsultantima dala značajandoprinos razvoju šumarske politike, nacrta ZoŠ i regulative, i institucionanom razvoju iizgradnji kapaciteta u šumarstvu, naročito privatnog sektora. Predstojedom Studijomfinansiranja šuma i šumarstva Crne Gore, nakon podrške izradi dokumenta kriterijumi iindikatora održivog gazdovanja šumama (ANĐELID, 2011) i uvođenja savremenih tehnikavišenamjenskog gazdovanja šumama (FERLIN, 2010/2011), zaokružuje svoju misiju u CrnojGori.2. PROJEKTNI ZADATAKCilj ove Studije je izrada scenarija za strateško planiranje i finansiranja mjera, radova iaktivnosti u šumama i šumarstvu Crne Gore, usklađenih sa raspoloživim izvorima finansiranja(van-budžetskim i budžetskim), za naredni 5-godišnji planski period, uzimajudi u obzirusmjerenja NPUŠŠZ (2008), ZoŠ (2010), kao i aktuelno stanje i potrebe šuma i šumarstva uCrnoj Gori.U okviru projektnog zadatka predviđene su sljedede aktivnosti:1. Adaptacija metodologije nacionalnog / sektorskog nivoa planiranja i finansiranja šuma i šumarstva, koja je prethodno razvijena u okviru FAO projekta Razvoja šumarstva u Srbiji (FERLIN et al., 2007), na participativni način, imajudi u vidu uslove u Crnoj Gori odnosno bazirajudi se na trenutnoj situaciji, potencijalima i potrebama šuma i šumarstva.2. Priprema i dogovor o detaljnom Akcionom planu za realizovanje planiranih aktivnosti, uključujudi rad na prethodnim analizama i pripremi elemenata scenarija, definisanju vremenskih okvira i odgovornosti pojedinih članova tima, identifikovanje institucija koje de biti uključene u projekat, konsultovanje sa zainteresovanim stranama, kao i prezentaciju rezultata Studije.3. Priprema pregleda realizacije godišnjih planova / programa šumarske administracije (MPRR i UŠ), u fizičkom i finansijskom smislu (npr. u poslednje tri godine), uključujudi sve izvore finansiranja šumarskog sektora, koji se posebno predstave za državni i privatni 11
  • 12. podsektor šumarstva. Ovi rezultati treba da budu pripremljeni u dogovorenoj i metodološki odgovarajudoj formi, kako bi se mogli uključiti u (polazni ) scenarij.4. Priprema pregleda troškova šumskih radova i aktivnosti (ukupno i po jedinicama mjere) i cijena šumskih proizvoda i usluga, uključujudi cijene koncesija za državne šume. Takođe, potrebno je koristiti različite ostale izvore podataka, uključujudi upitnike, kako bi se dobile nedostajajude informacije o određenim šumskim proizvodima i uslugama. Na osnovu relevantnih informacija, uključujudi iz okruženja (naročito Srbije) potrebno je pripremiti odgovarajude liste jediničnih cijena i troškova za kalkulacije ovih scenarija.5. Izrada (najmanje) dva scenarija strateškog nivoa planiranja i finansiranja šuma i šumarstva, u fizičkom i finansijskom smislu (npr. za period od 5 godina), a na osnovu realno očekivanih finansijskih izvora iz šuma i državnog budžeta, u skladu sa novim ZoŠ i propisima o budžetu Crne Gore. Scenarije je potrebno izraditi odvojeno za državni i privatni sektor šumarstva.6. Izrada mogude šeme budžetske podrške (subvencija) vlasnicima privatnih šuma u Crnoj Gori, bazirane ZoŠ i odgovarajudim EU i nacionalnim politikama i mogudnostima ruralnog razvoja, koja de poslužiti kao osnova za kalkulisanje iznosa budžetskih sredstava u finansiranju.7. Prezentacija preliminarnih scenarija zainteresovanim stranama.8. Izrada i isporuka scenarija (prethodno) i konciznog dokumenta Studije, koji uključuje i preporuke za pripremu budžetskog dijela nacionalne Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva.Ovim projektnim zadatkom je detaljnije sugerisano da se u modeliranje scenarija uključirealizovane i planirane fizičke i finansijske veličine koje su vezane sa: proizvodnim funkcijama šuma, uslugama i radovima iz tog naslova, po vrstama (npr. korišdenje šuma, korišdenje nedrvnih šumskih proizvoda, korišdenje šumskog zemljišta i proizvodnih usluga šuma, podizanje novih šuma, njegu mladih šuma, obnovu šuma, konverziju izdanačkih šuma, zaštitu i sanaciju šuma, izgradnju i održavanje šumskih puteva i vlaka i dr.); ekološkim i socijalnih funkcijama šuma i mjerama i aktivnostima iz tog naslova, po vrstama (npr. zaštita zemljišta i voda, biodiverzitet i očuvanje prirode, rekreacija i ruralni razvoj); upravnim i stručnim, uključujudi savjetodavnim poslovima u gazdovanju šumama i šumarstvu, po vrstama (npr. planiranje, upravni i stručno-tehnički poslovi, izgradnja kapaciteta / edukacija); državnim budžetom za šume i šumarstvo, po namjenama (npr. za gazdovanje državnim šumama, šumarsku službu, subvencije VPŠ i dr.).Projektni zadatak predviđa izradu Studije u okviru ekspetskog tima pod vođstvommeđunarodnog eksperta za strateško planiranje i finansiranje šumarstva, a u saradnji saregionalnim finansijskim specijalistom za šumarstvo, kao nosiocem izrade finansijskog dijelascenarija i domadim šumarskim stručnjacima kao nosiocima pojedinih oblasti, koje seuključuju u scenarije: (a) planiranje gazdovanja šumama; (b) korišdenje šuma; (c) korišdenje 12
  • 13. nedrvnih šumskih proizvoda, šumskog zemljišta i ostalih usluga šuma; (d) podizanje novihšuma i šumski reproduktivni materijal; (e) uzgoj i zaštita šuma; (f) gazdovanje zaštitinimšumama i ŠPN, uključujudi područja NATURA 2000; i (g) državna uprava šuma, budžetskoplaniranje i finansiranje.Glavni očekivani izlazi su matrice podataka sa scenarijima i dokument Studije planiranja ifinansiranja šuma i šumarstva Crne Gore, koja treba između ostalog da uključuje opismetodologije i procesa strateškog planiranja, analizu stanja, predstavljanje i razmatranjescenarija, kao i preporuke za njihovu upotrebu u procesu razvoja Strategije sa planomrazvoja šuma i šumarstva i pripremu pripadajudih godišnjih budžetskih programa.3. METODOLOGIJA I PROCES IZRADE SCENARIJA I STUDIJE3.1. Opšti metodološki okvir za strateško planiranje i izradu scenarijaPriprema scenarija finansiranja sektora šumarstva Crne Gore započela je na osnovumetodologije, koja je izrađena u okviru FAO projekta razvoja šumarstva u Srbiji (FERLIN et al.2007). Scenariji finansiranja u skladu sa ovom metodologijom predstavljaju mogude, sakonkretnim podacima i obračunima opremljene opcije finansijskog planiranja, pradenja ivrednovanja sektora šumarstva. Scenariji imaju razvojni karakter i temelje se na planovimaodnosno njihovim varijantama (npr. niža, srednja, viša), pri čemu se za polazni scenarijobično uzimaju vrijednosti iz ostvarenja planova. Vrijednosti ulaznih veličina za scenarije sunaturalne (u obimu odnosno količini), novčane ili kombinovane (u novčanom iznosu naodređenu količinu). Kao novčane vrijednosti nastupaju troškovi / rashodi i izvori / prihodi.Sve vrijednosti se prikazuju prosječno godišnje.Podaci o ostvarenju se odnose na izabrani trogodišnji period, od 2008. do 2010. godine, aplanovi su pripremljeni za naredni 5-godišnji period. Što se tiče početne godine primjeneplanova koji su vezani za šume (dugoročniji planovi), oni se slobodno mogu, gotovo bezposebnih promjena upotrijebiti u narednih par godina. Kod kratkoročnijih planova, koji su posvojoj prirodi promjenljiviji, potrebna de biti određena prilagođavanja, posebno nakon 2013.godine. Priprema podataka koji se odnose na ostvarene mjere i aktivnosti u šumama išumarstvu, kao i izvore sredstava, bazirala se naročito na analizi godišnjih izvještaja o utroškubudžetskih sredstava UŠ u navedenim godinama.Za pripremu planiranih mjera i aktivnosti u šumama i šumarstvu, kao i izvora sredstava,koristilo se, uz podatke o ostvarenju, podatke iz godišnjeg programa korišdenja budžetskihsredstava UŠ za 2011. godinu, budžet Crne Gore za šumarstvo za 2011. i 2012. godinu,postojede planove gazdovanja šumama sa orijentacionim planovima sječa (u državnimšumama), postojede stručne studije i ostale relevantne izvore, strana iskustva i ekspertskeprocjene.Sastavni dio pripreme scenarija finansiranja je i prethodno kreiranje politike sufinansiranjapojedinih mjera i aktivnosti u privatnim šumama odnosno subvencionisanja privatnogšumarstva u skladu sa EU politikom ruralnog razvoja. 13
  • 14. Planirane mjere i aktivnosti u šumama i šumarstvu, kao elementi scenarija, na kraju seusklađuju sa planiranim prihodima odnosno izvorima sredstava, što predstavlja ključni diometodologije. Na isti način se vrši i usklađivanje ostvarenih mjera i aktivnosti sa utrošenimizvorima sredstava, što naročito služi za verifikaciju metodologije i kalibraciju finansijskihobračuna.Potrebne mjere i aktivnosti u šumama i šumarstvu, kao i očekivani izvori sredstava, detaljnosu planirani samo u jednoj varijanti, na osnovu koje je izrađen osnovni planski scenarij.Obzirom da su planovi potrebnih mjera i aktivnosti pripremljeni pretežno kao optimalni zanaredni 5-godišnji planski period i ujedno usklađeni sa realno očekivanim izvorima sredstava,taj se scenarij smatra optimalnim. Na osnovu ostvarenih mjera i aktivnosti, kao i izvorasredstava, izrađen je polazni scenarij.Na osnovu optimalnog scenarija izrađene su dvije dodatne varijante: varijanta I sa dodatnimpladanjem naknade za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare i varijanta II sa dodatnimpladanjem naknade za doznaku, prijem i otpremu i uvedanim cijenama drvnih sortimenata(za 10%).Za obračune troškova i prihoda upotrijebljene su jedinične cijene, dobijene na osnovurealizovanih cijena, normativa, procjena na osnovu iskustava i tržišnih informacija.Vrijednosti proizvoda, prihodi, troškovi radne snage, usluga i materijala se obračunavaju saodgovarajudim porezima (PDV i doprinosi). Za unošenje, obračun i usklađivanje ostvarenih iplaniranih rashoda / troškova sa prihodima / izvorima sredstava pripremljen je softverski alatu Excel formatu koji uvezuje sve podatke i omogudava automatske (re)kalkulacije obračuna,kao i sveobuhvatno bilansiranje odnosno optimalizaciju scenarija. Pored toga je mogude vrlobrzo kreiranje dodatnih scenarija odnosno njihovih varijanti.Specifični suštinski i logički okviri za planiranje i pripremu obračuna (ostvarenih i planiranih)mjera, radova i aktivnosti, kao i izvora sredstava prikazani su u narednim poglavljima. Pritome je korišdena šumarska terminologija i klasifikacija, koja je u najvedoj mjeri usklađena sacrnogorskom praksom.3.2. Specifični metodološki okviri za planiranje i pripremu obračuna ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu3.2.1. Mjere uzgoja šumaUzgoj šuma se prikazuje odvojeno za državne i privatne šume, po obimu i troškovima, zasljedede mjere: a) Podizanja novih šuma na goletima sa pošumljavanjem i njegom mladih kultura; b) Obnova visokih šuma sa pripremom za prirodno podmlađivanje, sadnjom i kompletiranjem podmlatka; c) Njega visokih šuma sa njegom prirodnog guštika i (nekomercijalnim) selektivnim proredama; d) Sanacija oštedenih šuma od biotskih i abiotskih činioca i posebno požara, sa sadnjom i njegom mladih zasada; 14
  • 15. e) Indirektna konverzija izdanačkih šuma sa proredama i kompletiranjem prirodne obnove; f) Direktna konverzija / rekonstrukcija izdanačkih šuma i šikara sa sadnjom i njegom mladih zasada.Mjere i radovi su u slučaju državnih šuma prikazani odvojeno po obimu i iznosu troškova zaVJ, kao jedinog koncesionara sa obavezom obavljanja uzgojnih radova i UŠ, a u slučajuprivatnih šuma u ukupnom obimu i odvojenom iznosu za UŠ i VPŠ. Detaljniji pregled vrsteradova i ostalih elemenata, za ostvarenje i za plan, je evidentan iz Tabela 1a i 1b. Tabela zaprivatne šume, pored pomenutog, sadrži i kolonu sa planskim udjelom ukupnog budžetskogsufinansiranja po pojedinim radovima, kao i kolonu sa obrazloženjem vrste i visinesufinansiranja, uključene u obračun.Podaci o izvršenju za državne šume su uzeti iz godišnjih izvještaja UŠ u kojima je dat fizičkiobim po radovima. U slučaju složenih mjera, kao što je uzgoj, tačan podatak za utrošenabudžetska sredstva se dobije samo za sve radove ukupno. Podataka o izvršenju radova uprivatnim šumama nije bilo. Postojala je jedino informacija o broju sadnica, koje je UŠisporučivala za pošumljavanje VPŠ. Na osnovu ovog broja i predpostavljene gustine sadnje,izračunat je obim pošumljavanja i uključen u obračun izvršenja. Procjena u okvuru RG je bila,da se ostali uzgojni radovi u privatnim šumama ne sprovode.Planovi su pripremljeni u okviru RG, a na osnovu podataka o izvršenju u prethodnomperiodu, godišnjeg programa korišdenja budžetskih sredstava UŠ za 2011. godinu, studije odugoročnim potrebama za pošumljavanjem neobraslog šumskog zemljišta (FODEMO, 2010),ostalih relevantnih izvora i ekspertskih procjena. Istovremeno se u okviru RG, koristedi stranaiskustva, pripremio i preliminarni predlog visine budžetskog sufinansiranja po pojedinimamjerama odnosno radovima u privatnim šumama.Obračuni troškova radova su vršeni na osnovu prethodno pripremljenih jediničnih cijena,koje su upotrijebljene i za izvršenje i za planove. U slučaju pošumljavanja odnosno sadnje,ove cijene su dobijene na osnovu visine ukupno utrošenih sredstava, aktuelnih cijena uslužneradne snage, kalkulacija troškova u okviru citirane studije pošumljavanjem, starih normativaUŠ (nekadašnjeg Javnog preduzeda) i detaljnih prilagođavanja ovih kalkulacija u okviru RGsadašnjim uslovima (u saradnji sa Zehrom Demid, članicom za pošumljavanje i šumskireprodukcioni materijal). Upotrebom istih osnova u pogledu troškova (radne snage i ostalog)i pomenutih normativa, pripremljene su u okviru RG i kalkulacije cijene radova na prirodnojobnovi i njezi šuma. Izuzetak su nekomercijalne prorede, kod kojih se u ovoj Studiji zajediničnu cijenu uzima određeni nadtrošak proredne sječe. Ovaj nadtrošak u slučajuprivatnih šuma istovremeno predstavlja subvenciju VPŠ, odnosno može da bude osnova zaodgovarajude umanjenje naknade koncesionarima u slučaju državnih šuma. Sumarni pregledvisine i strukture normativnih troškova svih uzgojnih radova, odvojeno za državne i privatnešume, dat je Tabeli 1c, dok su u prilogu (Tabele 1a – 1g) date revidirane kalkulacijenormativnih cijena svih pripadajudih šumsko-uzgojnih radova.Nakon izrade preliminarnih planova i obračuna troškova, usljedilo je u okviru RGprilagođavanje istih, naročito pomodu određenih ciljnih vrijednosti, do nivoa koji je u ovoj 15
  • 16. fazi pripreme bio mogud. Detaljniji opis načina i tehnike usklađivanja odnosno bilansiranjaovih planova u odnosu na raspoložljiva sredstva, nalazi se u pod-poglavlju 3.7.1.3.2.2. Aktivnosti i mjere zaštite šumaZaštita šuma se prikazuje po obimu (gdje je mogude) i troškovima za sve šume, za sljededemjere: a) Preventivna zaštita šuma od insekata (feromonska); b) Preventivni pregledi zdravstvenog stanja šuma i rasadnika (eksterni); c) Preventivna zaštita šume od požara, sa izradom protivpožarnih puteva, obezbjeđivanjem osmatranja (eksterni), sitne opreme za gašenje i rezervoara za vodu; d) Sprovođenje ICP monitoringa stanja šuma (eksterni).Podaci o izvršenju za utrošena budžetska sredstva su dobijeni iz godišnjih izvještaja UŠ.Preliminarni plan za pojedine mjere, po obimu i troškovima, je pripremljen u okviru RG naosnovu dosadašnjeg izvršenja. Kasnije se ovaj plan za sve vidove zaštite šuma, na osnovugodišnjeg programa UŠ za 2011. godinu i očekivanih budžetskih izvora sredstava, značajnouvedao. Bilansiranje ovog plana se izvršilo zajedno sa ostalim mjerama, u skladu saupotrijebljenom metodologijom bilansiranja, koja je opisana u pod-poglavlju 3.7.1.Aktivnosti i radovi u šumama prikazuju se odvojeno za VJ, UŠ i VPŠ. Obzirom da se vedinaaktivnosti i radova na zaštiti šuma, koje finansira UŠ, odnosi na sve šume, podjela na državnei privatne šume je urađena prema procentu površine šuma. Isto važi i za plan izradeprotivpožarnih puteva u privatnim šumama. Ovaj plan sadrži i budžetsko sufinansiranje (od80%). Pregled obima i troškova radova odnosno aktivnosti je u Tabeli 2.3.2.3. Specijalne mjere i aktivnosti u zaštitnim šumama i šumama posebne namjeneSpecijalne mjere i aktivnosti u zaštitnim šumama i ŠPN, uključujudi šume u okvirupotencijalne mreže NATURA 2000, prikazuju se po obimu i troškovima za sljedede mjere: a) Aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom zaštite tla i voda; b) Aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom zaštite infrastrukturnih objekata; c) Smanjenje intenzitete sječa u šumama sa prirodozaštitnom vrijednošdu u privatnoj svojini (u obliku naknada za umanjenu dobit); d) Opremanje i promocija šuma posebne namjene za rekreacione i ekoturističke svrhe; e) Priprema osnova za očuvanje šumskih habitata izabranih rijetkih i ugroženih vrsta u okviru budude mreže NATURA 2000 kroz istraživanja i planove upravljanja vrsta; f) Očuvanje habitata kroz prilagođeno gazdovanje u privatnim šumama u okviru budude mreže NATURA 2000 (pokrivanjem nadtroška korišdenja šuma).Radovi u okviru pojedinih mjera nijesu dalje razrađeni. Do sada ove mjere i aktivnosti nijesuvršene. Preliminarni plan je pripremljen za pojedine mjere u okviru RG, na osnovu procjena,a kasnije je u skladu sa očekivanim budžetskim sredstvima nekoliko uvedan. Mjere pod a), b),d) i e) se odnose pretežno na državne šume, dok se mjere pod c) i f) odnose isključivo naprivatne šume. Pripadajuda je tabela broj 3. 16
  • 17. 3.2.4. Aktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinamaAktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinama se po obimu i troškovima prikazuju za: a) Reviziju i izdvajanje sjemenskih sastojina; b) Održavanje odnosno njegu sjemenskih sastojina.Podaci o izvršenju su uzeti iz izvještaja UŠ. Preliminarni plan je urađen od strane članice RGza sjemensku i rasadničku proizvodnju, a prema procjeni potreba za održavanje odnosnonjegu sjemenskih sastojina. Kasnije je ovaj plan nekoliko prilagođen u pogledu troškova,koristedi isti normativ i cijenu uslužne radne snage kao kod uzgoja šuma. Pripadajuda jetabela broj 4. Aktivnosti na osnivanju sjemenske plantaže uključene su u djelatnostsjemenske i rasadničke proizvodnje, koja se u ovoj Studiji prikazuje i obračunava odvojenood aktivnosti i mjera u šumama.3.2.5. Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastruktureRadovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture se po obimu i troškovima prikazujuodvojeno za državne i privatne šume, i to za: a) Izgradnju šumskih puteva; b) Izgradnju šumskih vlaka i c) Održavanje šumskih puteva.Radovi se u slučaju državnih šuma prikazuju odvojeno za VJ, ostale koncesionare i UŠ, a uslučaju privatnih šuma za VPŠ i UŠ. Pripadajude su Tabele broj 5a (državne šume) i 5b(privatne šume). Tabela broj 5b pored pomenutog, sadrži i kolonu za budžetskosufinansiranje u privatnim šumama, koje se planira samo kod izgradnje vlaka.Podaci o dosadašnjem izvršenju su prikupljeni na osnovu anketiranja koncesionara, koje je zate svrhe sprovedeno od strane UŠ - Odsjeka za korišdenje šuma (TERZID, 2011). Međutim,zbog određene nejasnode i nekonsistentnosti odgovora (u pogledu vrsta i troškova radova,vremenskog perioda na koje se oni odnose), a i nepotpunosti podataka, iste nije mogudesmatrati potpuno pouzdanim. Sa druge strane, bolji podaci za državne šume i nijesupostojali, pa su isti uključeni u obračune. Što se tiče privatnih šuma, podaci o izvršenju ovihradova takođe nijesu postojali, a simbolični obim se po procjeni RG, po kojoj »se nešto ipakmoralo uraditi«, uključilo u obračune.Preliminarni planovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture su u okviru RGpripremljeni na osnovu podataka o izvršenju i procjene potreba na osnovu iskustava.Obračuni troškova radova su takođe izvršeni na osnovu procjenjenih jediničnih cijena, jerkonkretni podaci o njima za sada ne postoje.Nakon izrade preliminarnih planova i obračuna troškova, usljedilo je u okviru RGprilagođavanje istih, naročito pomodu određenih ciljnih vrijednosti, takođe do nivoa koji je uovoj fazi pripreme bio mogud. Dalje usklađivanje odnosno bilansiranje ovih planova, zajednosa biološkim, rađeno je na osnovu zajedničke metodologije, koja je opisana u pod-poglavlju3.7.1. 17
  • 18. 3.2.6. Upravni, stručni i tehnički poslovi Uprave za šume na gazdovanju šumamaUpravni, stručni i tehnički poslovi UŠ na gazdovanju šumama, sa pripadajudim opštimposlovima prikazani su po broju zapošljenih u okviru grupa poslova i po ukupnim troškovimaza vršenje ovih poslova, za prethodni period i za plan. Pripadajuda je Tabela 6.Troškovi za ove poslove dio su ukupnih izdataka budžeta UŠ, koji je pripremljen u poglavlju4.5. Ukupni troškovi su odvojeni na lična primanja sa doprinosima i na opšte materijalne iostale troškove za funkcionisanje, osim troškova IT opreme odnosno informacionog sistema(koji ovdje nijesu uključeni). Opšti materijalni i ostali troškovi ove vrste su, pomodu detaljneanalize pojedinih stavki, prethodno odvojeni od posebnih troškova, koji nijesu vezani zafunkcionisanje. Posebni troškovi i investicije koji su vezane za vršenje poslova gazdovanja ušumama od strane eksternih izvršioca (npr. izrada PGŠ, vršenje doznake, specijalni stručniposlovi), vršenje šumskih radova (npr. uzgoj i zaštita šuma, specijalne mjere u zaštitnimšumama i ŠPN, izgradnja i održavanje šumske infrastrukture), kao i troškovi uslužnih radovana korišdenju šuma u vlastitoj režiji (za snabdjevanje stanovništva odnosno u šumama vankoncesija), ovdje nijesu uključeni. Prethodno su iz ukupnog budžeta UŠ izdvojeni i ukupnitroškovi sjemenske i rasadničke proizvodnje i upravljanja LPN odnosno lovstva.Obim i troškovi upravnih, stručnih i tehničkih poslova kod gazdovanja šumama, sapripadajudim opštim poslovima, se za potrebe Studije dijeli na državne i privatne šume. Utom smislu određene su prvo za privatne šume relevantne grupe poslova sa brojem svihzapošljenih na tim poslovima (za državne i privatne šume). U pogledu planiranog broja istrukture zapošljenih u UŠ korišdeni su podaci analize poslovnih procesa (FODEMO, 2011).Pomodu koeficienata površine (u slučaju stručnih poslova na planiranju, uzgoju i zaštitišuma), obima sječe (u slučaju korišdenja privatnih šuma) i ponderisanog zbira koeficienatapovršine i sječe (u slučaju čuvanja šuma) izračunat je broj zapošljenih, koji otpada naprivatne šume. Na osnovu ovoga dobijen je i prosječni koeficijent za raspodjelu svih troškovana državne i privatne šume. Detaljniji pregled obračuna ovih koeficienata je evidentan izTabela 2a i 2b u prilogu.3.2.7. Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala (eksterni izvršioci)Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala prikazane susamo za eksterne usluge. Kod planiranja gazdovanja prikazuje se obim i trošak eksternihizvršioca za: a) Izradu PGŠ i b) (Izvršenu) Nacionalnu inventuru šuma.Kod sprovođenja doznake stabala prikazuje se eksterni trošak za: a) Pomodnu radnu snagu (za državne i privatne šume); b) Licencirana privatna lica (za privatne šume).Aktivnosti su prikazane po vrstama, obimu i nosiocima troškova (budžet, međunarodnasredstva), kao i jediničnim cijenama, u pripadajudoj Tabeli 7. 18
  • 19. Podaci o ostvarenju kod planiranja i doznake su dobijeni iz godišnjih izvještaja UŠ. Zanacionalnu inventuru utrošena sredstva su u cjelini obezbjeđena iz međunarodnih sredstava(FODEMO). Preliminarni plan za izradu PGŠ, na osnovu umanjene jedinične cijene, jepripremljen od strane glavnog inženjera za planiranje (Vito Tepavčid). Predpsotavlja se da sesuštinski dio pripreme PGŠ izrađuje u vlastitoj režiji okviru UŠ, a tehnički dio od straneeksternih izvršioca. Kasnije je, u skladu sa očekivanim vedim izvorima budžetskih sredstava,prosječna površina šuma i šumskog zemljišta za izradu programa gazdovanja u okviru planauvedana. Nova nacionalna inventura za narednih pet godina nije planirana jer se vrši tek za10 godina.Preliminarni plan za sprovođenje doznake u okviru RG je u kasnijoj fazi prilagođen, a naosnovu podataka o izvršenju. Uvođenje licenciranih lica za sprovođenje doznake i pratedihposlova u privatnim šumama - kao novinu u ZoŠ - je za početak planirano u malom,eksperimentalnom obimu. Kao osnova za ovaj posao se uzima iznos prosječnih bruto ličnihprimanja inženjera na uzgoju šuma, sa pripadajudim opštim materijalnim troškovima itroškovima opreme (28% na bruto lična primanja) za 3 licencirana lica. Planirani trošakuslužne radne snage na doznaci je izračunat na osnovu jediničnog troška za ostvarenje, kojije uvedan proporcionalno sa povečanom planiranom sječom (odvojeno za državne i privatnešume).Podjela troškova po sektoru vlasništva šuma kod ostvarenja je uzeta prema činjeničnomstanju izrade osnova za gazdovanje šumama, tj. samo za državne šume, a kod plana premapovršinskom udjelu vlasništva šuma. Podjela troškova izvršene inventure isto je data premapovršinskom udjelu. Trošak sprovođenja doznake pomodu uslužne radne snage je na državnei privatne šume podijeljen prema udjelu sječe, dok trošak licenciranih lica otpada samo naprivatne šume.3.2.8. Aktivnosti na sertifikaciji šumaAktivnosti na sertifikaciji državnih šuma prikazane su u finansijskim iznosima i jediničnojcijeni (€/ha) po fazama sertifikacionog ciklusa, koji uključuje predocjenu, sertifikaciju inadzor. Pretpostavlja se primjena FSC sertifikacione šeme. Pripadajuda je tabela broj 8.3.2.9. Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvuAktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvu prikazane su posljededim kategorijama: a) Izgradnja stručnih kapaciteta šumarskih stručnjaka i obuka VPŠ i izvođača šumskih radova; b) Nabavka IT opreme i uspostavljanje šumarskog informacionog sistema, uključujdi bar- kod sistem pradenja izvora drvnih sortimenata; c) Izgradnja šumarskog regulatornog i strateško-planskog okvira (analize, stručne osnove i nacrti akata odnosno dokumenata) u okviru reforme šumarskog sektora; d) Promotivne aktivnosti u šumarstvu (priprema publikacija, filmova, popularizacijskog materijala); e) Istraživanja u šumarstvu (osnovna, aplikativna i razvojna). 19
  • 20. Iznosi sredstava su prikazani po izvorima (međunarodna i domada - budžetska) iinstitucijama. Ostvarene vrijednosti su dobijene iz izvora pojedinih institucija i pouzdane suna ukupnom nivou, dok je distribucija po aktivnostima samo približna (urađena naknadno uokviru RG). Isto važi za planirana sredstva. Iznosi planiranih međunarodnih sredstava, iako suprikazana u prosječnim godišnjim vrijednostima, se odnose naročito na 2012. i 2013. godinu,dok traju projekti FODEMO/IPA. Pripadajuda je tabela broj 9.3.2.10. Poslovi Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja – Sektora za šumarstvoPoslovi MPRR – Sektora za šumarstvo, za potrebe ove studije prikazani su po brojuzapošljenih i pripadajudim troškovima ličnih primanja i opštih troškova za funkcionisanje,odvojeno za sljedede grupe poslova: a) Poslovi upravljanja i administracije sektora; b) Poslovi Centra za monitoring gazdovanja šumama; c) Poslovi Inspekcije za šumarstvo; d) Poslovi Savjeta za šume.Pripadajuda je tabela broj 10.3.2.11. Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma (osim sufinansiranja šumskih radova)Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i UVPŠ, planirane uskladu sa EU politikom ruralnog razvoja, su prikazane po sljededim grupama mjera: a) Podrška gazdinstvima za investicije u savremenu opremu za unaprjeđenje tehnologije i efikasnosti korišdenja privatnih šuma, uključujudi vršenje usluga u šumarstvu; b) Podrška gazdinstvima za investicije u razvoj (dopunskih) djelatnosti, kao što su (ručna) obrada drveta, prerada drvne biomase i proizvodnja bioenergije (do 1 MW kapaciteta); c) Podrška UVPŠ za vršenje obuke i savjetodavnih usluga svojim članovima, uvođenje zajedničkog upravljanja šumama sitnim posjedima i zajedničkog marketinga šumskih proizvoda.Ove potsticajne mjere su - zajedno sa sufinansiranjem šumskih radova - sastavni diocijelokupne finansijske podrške VPŠ odnosno šumskim gazdinstvima koju uključuje ovaStudija. Pripadajuda je tabela broj 11.3.3. Metodološki okvir za analizu ostvarenog i planiranje bududeg obima i strukture sječaObim korišdenja šuma je za potrebe studije prikazan u bruto masi, po grupama vrsta drveda(četinari i liščari), okvirnoj strukturi drvne mase (tehničko i prostorno, odnosno ogrijevnodrvo), sektorimu vlasništva šuma i tipovima korišdenja (u okviru državnih) šuma. Tipovikorišdenja po kojima su prikazani obračuni su sljededi: a) koncesija sa svim šumskimradovima (koncesija VJ), b) višegodišnje koncesije sa radovima na izgradnji i održavanjuputeva, c) jednogodišnje »koncesije« (Rožaje), d) prodaja sortimenata iz šuma koje nijesu 20
  • 21. pod koncesijom (u režiji UŠ), e) snabdjevanje stanovništva drvetom na panju (u režiji UŠ) i f)snabdjevanje stanovništva drvetom prodajom sortimenata (u režiji UŠ). Za privatne šumenema diferenciranog prikaza.Izvršenje sječa je prikazano na osnovu godišnjih izvještaja UŠ. Plan sječa za naredni 5-godišnjise za državne šume pripremio u okviru RG, naročito na osnovu planova gazdovanja šumama,odnosno orijentacionih planova sječa (kod koncesija), uz procjenu trendova. Plan sječa uprivatnim šumama, za koje još ne postoje osnove gazdovanja, pripremio se na osnovupodataka o izvršenju (registrovanih) sječa, stanja šuma i procjene trendova. Pripadajuda jetabela broj 12.3.4. Metodološki okvir za zbirni pregled ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvo3.4.1. Pregled iznosa svih troškova mjera i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvoZbirni pregled svih troškova mjera i aktivnosti vezanih za šume i šumarstvo (Tabele 13 a i13b) dat je u apsolutnim iznosima po mjerama, odnosno aktivnostima i ukupno za sektoršumarstva, kao i po nosiocima troškova. Takođe su dati izvori sredstava pojedinih nosioca zapokrivanje ovih troškova.Mjere, odnosno aktivnosti su izgrupisane na: a) Biološke mjere u šumama uključujudi potsticajne (uzgoj šuma, zaštita šuma, mjere u sjemenskim sastojinama i specijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN); b) Tehničke mjere u šumama uključujudi potsticajne (izgradnja i održavanje puteva, izgradnja vlaka); c) Aktivnosti šumarske uprave odnosno službe vezane za šume i šumarstvo (poslovi UŠ na gazdovanju šumama sa pripadajudim opštim poslovima, eksterni poslovi nacionalne inventure i planiranja gazdovanja šumama, sertifikacija šuma, eksterni poslovi kod doznake, poslovi Sektora za šumarstvo MPRR, izgradnja stručnih i informacionih kapaciteta i izgradnja regulatornog okvira sa istraživanjem u šumarstvu) i d) Mjere za potsticanje djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava (investicije u savremenu opremu za korišdenje šuma, u obradu drveta, proizvodnju biomase i bioenergiju) i udruženja VPŠ (za vršenje savjetodavnih usluga).Kao nosioci troškova su prikazani UŠ, MPRR - Sektor šumarstva, ostali sektori zajedno,korisnici i VPŠ zajedno i međunarodni donatori zajedno.3.4.2. Pregled iznosa svih potsticajnih sredstava za razvoj privatnih šuma, šumskih gazdinstva i udruženja vlasnika šumaZbirni pregled svih potsticajnih mjera za razvoj privatnih šuma, privatnih šumskih gazdinstavai udruženja vlasnika šuma uključuje sufinansiranje bioloških mjera (uzgoj šuma, zaštita šuma ispecijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN) i tehničkih radova (izgradnja šumskih vlaka) ušumama, te mjere za potsticanje djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava (investicije u 21
  • 22. savremenu opremu za korišdenje šuma, u tradicionalnu obradu drveta, proizvodnju biomasei bioenergiju) i udruženja VPŠ (za vršenje savjetodavnih usluga). Ovaj pregled je prikazanizdvojeno iz troškova svih mjera i aktivnosti. Isti takođe sadrži koeficijente sufinansiranja pomjerama, koji su prikazani u odnosnu na ukupno potrebna sredstva. Obzirom da potsticajnihmjera, osim gratis davanja sadnica, u prethodnom periodu nije bilo, prikazane su samoplanirane mjere. Pripadajuda je tabela broj 13c.3.4.3. Pregled i međunarodno uporjeđenje visine bioloških i tehničkih investicija, uključujudi investicije u upravne, stručne i tehničke poslove vezane za gazdovanje šumamaPregled visine bioloških i tehničkih investicija, zajedno sa investicijama u upravne, stručne itehničke poslove vezane za gazdovanje šumama, po bruto kubiku sječe (€/m3), odvojeno zadržavne i privatne šume, dat je po nosiocima investicija, za ostvarenje i za plan. Nosiociinvesticija su u slučaju državnih šuma: a) VJ kao koncesionar sa obavezom za biološke itehničke investicije, b) svi ostali koncesionari zajedno sa obavezom za tehničke investicije i c)UŠ, koja obezbjeđuje biološke investicije u šumama ostalih koncesionara i u šumama vankoncesija. U slučaju privatnih šuma to su: a) svi VPŠ zajedno i b) UŠ, koja u skladu sa ZoŠsufinansira investicije u privatne šume. Pripadajude su tabele broj 14a i 14b.Za uporjeđenje visine investicija u državne i privatne šume, po vrstama investicija i ukupno,izabrane su Srbija i Slovenija, za koje se moglo dobiti uporjedive podatke, kako po kubikusječe, tako i površini šuma i šumskog zemljišta. Pripadajuda je Tabele broj 14c. Kod ovihuporjeđivanja treba imati na umu, da je cijena bioloških i tehničkih investicija, kao i šumarskeslužbe, u Srbiji uporjediva sa cijenama u Crnoj Gori, dok su cijene u Sloveniji od oko 2 - 3 putavede.3.5. Metodološki okvir za pripremu obračuna ostvarenih i planiranih prihoda odnosno izvora sredstava3.5.1. Vrijednost drveta odnosno drvnih sortimenataVrijednost drveta, odnosno drvnih sortimenata je za potrebe studije obračunata na dvapariteta: na kamionskom putu i na panju. Pri tome je vrijednost drveta na panju dobijenatako da su od vrijednosti na kamionskom putu oduzeti troškovi sječe, izrade i izvlačenja, uzodgovarajudu konverziju vrijednosti iz neto u bruto masu. Pripadajudi troškovi su uzeti poprosječnoj cijeni od 15 € (plus PDV) na neto kubik. Za obračun vrijednosti prodaje drveta nakamionjskom putu, tzv. uobičajenu prodaju, su u saradnji sa članom RG za korišdenje šuma(Joveta Terzič), određene modelne cijene tehničkog i prostornog / ogrijevnog drveta, koje poprocjenama najviše odgovaraju stanju i trendovima tržišta drveta u Crnoj Gori. Ove su cijene,na osnovu zajedničke procjene, da de se u narednom 5-godišnjem periodu tržište drvetomponovo oporaviti, uzete tako za prethodni kako i za naredni planski period. Kod maloprodajedrveta za snabdjevanje stanovništva se, kao osnova za kalkulacije cijena, uzela ostvarenavrijednost naplata stanovništva, u skladu sa posebnim cjenovnikom UŠ (iz 2009. godine), zaparitet na panju. Zbog određenog obima gratis davanja drveta lokalnom stanovništvu, ovakoobračunate cijene su (za oko 15%) niže od onih kod uobičajene prodaje. I za kalkulacijuvrijednosti planirane maloprodaje stanovništvu, koja de u skladu sa ZoŠ i dalje biti 22
  • 23. subvencionisana, uzete su iste cijene. Cijene sortimenata, prikazane odvojeno za uobičajenuprodaju (od strane koncesionara i vlasnika šuma) i maloprodaju (za potrebe snabdjevanjastanovništva od strane UŠ), nalaze se u Tabeli 3a u prilogu.Vrijednosti drveta odnosno drvnih sortimenata su, isto kao obim sječa, obračunate posektorima vlasništva šuma i tipovima korišdenja (za državne šume), za izvršenje i za plan.Pripadajude su tabele broj 15a i 15b.3.5.2. Iznos naknada i ostalih prihoda vezanih za korišdenje šumaNaknade vezane za koriščenje šuma uključuju koncesionu naknadu, koja je određenakoncesionim ugovorima, i posebnu naknadu za doznaku, prijem i otpremu sortimenata, kojaje definisana pravilnikom. U slučaju korisnika ili vlasnika šuma naknade predstavljaju trošak,a u slučaju države (budžetski) prihod, pa su odgovarajude tome i uzete u obzir u okviru daljihobračuna. Obračunavaju su bez PDV.Cijena koncesione naknade za prethodni period dobijena je kao koeficijent iznosa svihdoznačenih (ne i napladenih) naknada i obima sječe u periodu od 2008. - 2010. godine. Istovaži i za naknadu za doznaku, prijem i otpremu u tom periodu. Kod ove naknade treba uslučaju koncesionara uzeti u obzir činjenicu, da je Vlada Crne Gore krajem 2008. godine tzv.strateške koncesionare oslobodila od pladanja ove naknade. Pored toga, u 2009. godini je ponavodima Odsjeka za korišdenje šuma UŠ, MF oslobodilo od pladanja ove naknade i vedinuostalih koncesionara. Ovo stanje je za vrijeme izrade studije bilo još uvjek aktuelno, bezobzira da je novi ZoŠ donio obavezu pladanja ove naknade i od strane korisnika šuma.Za obračun visine koncesione naknade za naredni 5-godišnji period uzeta je prosječna cijena,koja je utvrđena važedim koncesionim ugovorima. Posebna naknada za doznaku, prijem iotpremu za koncesionare, zbog gore pomenute činjenice, u osnovnom planskom scenarijunije uračunata. Vrijednost ove naknade za VPŠ je za naredeni 5-godišnji period obračunatapo cijenama iz pripadajudeg novog pravilnika o naknadi za doznaku, prijem i otpremu (2011).Cijene naknada po jedinici mjere nalaze se u pripadajudim tabelama 3b i 3c u prilogu.Način obračuna naknade odnosno prihoda od maloprodaje drveta na panju (u režiji UŠ) datje kod cijene na panju u prethodnom poglavlju. U istom je dat i obračun prihoda odmaloporodaje drvnih sortimenata (u režiji UŠ) na kamionskom putu, koji polazi od cijene napanju.Iznosi ovih naknada su, zajedno sa naknadama odnosno prihodima od maloprodaje drveta (urežiji UŠ), obračunati po tipovima korišdenja šuma (za državne) i sektorima vlasništva iuključeni u tabele broj 15a i 15b.3.5.3. Prihodi od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šumaPrihod od korišdenja šuma za korisnike i VPŠ obračunat je na način da su od vrijednostidrveta na panju (sa ved oduzetim troškovima sječe, izrade i izvlačenja) oduzeti troškovitehničkih investicija u šume (izgradnje i održavanja puteva i vlaka), kao i troškovi naknadavezanih za korišdenje šuma, koje snose korisnici i VPŠ. 23
  • 24. Prihod od gazdovanja šumama za korisnike i VPŠ obračunat je na način da su od prihoda odkorišdenja šuma oduzeti troškovi bioloških investicija, koje oni snose.Prihod od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama u vlastitoj režiji UŠ, predstavlja vrijednostdrveta na panju koja se, zbog činjenice da biološke i tehničke investicije UŠ nijesu odvojeneza ovu svrhu, uzima u punom iznosu. Zbog toga de ovaj prihod po jedinici mjere izadi dalekovedi od prihoda koncesionara, koji se umanjuje za pomenute investicije.Prihodi od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama su obračunati (u apsolutnimvrijednostima i na bruto kubik sječe) po tipovima korišdenja za državne šume, za VPŠ iukupno. Pripadajude su tabele broj 16b i 17b.Troškovi bioloških i tehničkih investicija u šume, koji su pripremljeni za potrebe obračunaovih prihoda, odnosno u uskladu sa njima, isto su prikazani u pripadajudim tabelama broj 16ai 17a.3.5.4. Prihodi od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva šumaPrihod od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva šuma dobijen je na način da su odprihoda od gazdovanja šumama na nivou korisnika odnosno vlasnika šuma, uvedanog zanaknade vezane za korišdenje šuma, oduzeti troškovi bioloških i tehničkih investicija u šume,koje su obezbijeđene od strane budžeta UŠ (uključujudi subvencije u slučaju privatnih šuma),kao i troškovi budžeta UŠ za upravne, stručne i tehničke poslove na gazdovanju šumama,uključujudi izgradnju kapaciteta šumarskih stručnjaka i obuku VPŠ i izvođača radova.Prihod od gazdovanja šumama je obračunat (u ukupnim iznosima i iznosima na bruto kubiksječe) po sektorima vlasništva šuma i ukupno. Pripadajude su tabele broj 16b i 17b, kojesadrže i prihode od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama na nivou korisnika i vlasnikašuma.3.5.5. Budžetski prihodi sredstava Uprave za šumeUkupni iznosi ostvarenih i planiranih budžetskih prihoda po vrstama sredstava, odnosnoobveznicima za pladanje, su dati u Tabeli 18.Prihodi od naknada koje su vezane za korišdenje šuma, tj. koncesiona naknada i naknada zadoznaku, prijem i otpremu, obrazloženi su u prethodnom poglavlju (kao troškovi korisnika iVPŠ).Prihodi od naknada za pravo korišdenja (naročito sakupljanja) NDŠP, koje u skladu sapropisima, pladaju komercijalni proizvođači (u visini od 5% od prodajne cijene NDŠP),planiraju se paušalno, na osnovu dosadašnjih iskustava.Prihodi od maloprodaje drveta na panju i drvnih sortimenata za snabdjevanje stanovništva,kao i od prodaje sortimenata iz šuma van koncesija, isto su obrazloženi u prethodnogpoglavlju. 24
  • 25. Prihodi od sjemenske i rasadničke proizvodnje planiraju se od prodaje viška autohtonogsjemena na stranom tržištu (50% planirane proizvodnje).Prihodi od upravljanja LPN odnosno lovstva (dozvole, trofeji, meso divljači, lovačke usluge)planira se na osnovu čiste procjene, jer se ova djelatnost uvodi na novo.3.6. Metodološki okvir za prikaz ostvarenih i pripremu planiranih izdataka budžeta Uprave za šume3.6.1. Opšti okvir za pripremu budžetaOpšti okvir za planiranje i obračun izdataka budžeta UŠ prati metodologiju za izradu BudžetaCrne Gore. Jedna od ključnih direktiva MF za pripremu budžeta UŠ u 2012. godini, koja jekorišdena i za pripremu planiranih izdataka UŠ u okviru ove Studije jeste, da izdaci mogu bititoliki, koliki su ukupni budžetski prihodi iz šuma i šumarstva, uključujudi dio koncesionihnaknada, koji se kanališe u opštinske budžete. Isti princip de se upotrebljavati i za korišdenjebudžeta. Obzirom da sa 2012. godinom čak 70% prihoda od naknada za korišdenje šumaodlazi u budžete opština, ovakvo usmjerenje je dobra osnova za budžetsko šumarstvo CrneGore jer, između ostalog, stimuliše intenziviranje gazdovanja (državnim) šumama, dime sepovedavaju i (budžetski) prihodi iz šuma, a na osnovu kojih je mogude obezbjeđivati vediobim sredstava za funkcionisanje UŠ, kao i za neophodne biološke i tehničke investicije ušume, zajedno sa subvencijama.Zadatak koji je vezan za pripremu opštih stavki odnosno elemenate budžeta UŠ, u okvirunavedenih usmjerenja MF i neophodnih potreba UŠ, povjeren je glavnoj osobi za finansije uokviru UŠ (Rosanda Vojinovid). Sa druge strane, tzv. posebne stavke budžeta UŠ, koje seodnose na planirane mjere, radove i aktivnosti u šumama i za šume, pripremljene su u okviruplanova ove Studije. Detaljni prikaz ostvarenog i planiranog budžeta UŠ po pojedinimbudžetskim stavkama i njihovim grupama dat je u Tabeli 19.3.6.2. Posebni okvir za analizu i pripremu budžeta3.6.2.1. Izdaci za lična primanja zapošljenihIzdaci za (bruto) lična primanja zapošljenih u UŠ na upravnim, stručnim i tehničkimposlovima vezanim za gazdovanje šumama, za sjemenarsku i rasadničarsku djelatnost iupravljanje LPN / lovstvo, kao i na opštim poslovima, obračunati su na osnovu budžetskihusmjerenja odnosno ograničenja MF. Iznos izdataka, koji je vezan za poslove na gazdovanjušumama sa pripadajudim opštim poslovima, koji predstavlja najvedi dio ovog dijela budžetaUŠ, ved je prethodno, za potrebe obračuna ukupnih troškova odnosno investicija u šume,prikazan u Tabeli 6. 25
  • 26. 3.6.2.2. Materijal i opšte uslugeU izdatke za materijal u skladu sa budžetskom terminologijom svrstavaju se posebnimaterijalni troškovi i oprema za vršenje radova u okviru djelatnosti UŠ, opšte materijalnetroškove i opšte usluge.Posebni materijalni troškovi i oprema za vršenje radova u okviru djelatnosti UŠ odnose se na: a) Materijal za zaštitu šuma (feromoni, sitna oprema za gašenje, cisterne za vodu); b) Materijal za opremanje šuma posebne namjene c) Kupovinu dodatnog šumskog reprodukcionog materijala; d) Materijal i opremu za sjemensku i rasadničku proizvodnju; e) Materijal i oprema za lovstvo.Opšti materijalni troškovi su uobičajeni. Za potrebe plana posebni materijalni troškovipripremljeni su u okviru planova ove Studije, dok se opšti materijalni troškovi i usluge za UŠprocjenjuju na osnovu potreba UŠ i opštih budžetskih ograničenja od strane MF.3.6.2.3. Ugovorene uslugeU ugovorene usluge se u skladu sa budžetskom terminologijom i klasifikacijom uključujuintelektualne i fizičke usluge eksternih izvršioca (po ugovorima).Intelektualne usluge su: a) Specijalsitičke stručne usluge za izradu raznih stručnih osnova za poslove vezane za gazdovanje šumama i pripadajude opšte poslove UŠ; b) Specijalističke stručne usluge kod sjemenske plantaže; c) Specijalistički pregledi stanja šuma i rasadnika kao i sprovođenje ICP monitoringa; d) Usluge licenciranih privatnih lica na doznaci stabala u privatnim šumama.(Pretežno) Fizičke usluge su: a) Usluge dorade sjemena (u sjemenskom centru Požega); b) Usluge (povremene radne snage) za sakupljanje sjemena i proizvodnju sadnica; c) Usluge osmatranja za zaštitu šuma od požara; d) Usluge pomodne radne snage kod vršenja doznake stabala; e) Usluge na opremanju šuma posebne namjene; f) Uslužni radovi na proizvodnjI sortimenata za snabdjevanje stanovništva i u šumama koje nijesu pod koncesijama (u režiji UŠ).Ostale (intelektualne i fizičke) usluge su uključene kod kapitalnih investicija u šume. Zapotrebe plana usluga, izdaci se preuzimaju direktno iz planova Studije.3.6.2.4. Tekude održavanje i renteIzdaci za tekude održavanje i rente se u skladu sa budžetskom terminologijom i klasifikacijomodnose na tekude održavanje javne infrastrukture i ostalo tekude održavanje i rente. Utekude održavanje javne infrastrukture svrstava se održavanje šumskih puteva (u režiji UŠ) uskladu sa planom naše studije. Ostali izdaci ove vrste se planiraju na osnovu iskustava ipotreba UŠ. 26
  • 27. 3.6.2.5. Subvencije za proizvodnju i pružanje uslugaIzdaci za subvencije za proizvodnju i pružanje usluga, u skladu sa budžetskomterminologijom, nova su stavka u okviru budžeta UŠ. Mjere u privatnim šumama koje sesvrstavaju u ovu kategoriju se odnose na: a) Pošumljavanje / uzgoj privatnih šuma; b) Zaštitu privatnih šuma od požara (protivpožarne pruge); c) Izgradnju šumskih vlaka u privatnim šumama.Plan izdataka za subvencije, koji je pripremljen u skladu sa novim ZoŠ, uzima se izpripadajudih planova naše studije. Izdaci za subvencije u kontekstu ruralnog razvoja, koje seisto planiraju u okviru naše studije, trebali bi da se planiraju u okviru budžeta MPRR – Sektorza ruralni razvoj.3.6.2.6. Ostali opšti izdaci i transferiOstali opšti izdaci i transferi UŠ, u skladu sa budžetskom terminologijom, procjenjuju se naosnovu potreba odnosno iskustava UŠ.3.6.2.7. Kapitalni izdaci budžetaKapitalni izdaci, u skladu sa budžetskom terminologijom, odnose se na one, koji su vezani zainvesticije u šume i LPN, te na investicione izdatke za funkcionisanje UŠ.Investicije u šume prikazju se u okviru budžetske stavke uređenje zemljišta, koja premadosadašnjoj praksi i predlogu na osnovu ove studije obuhvata sljedede mjere, radove iaktivnosti: a) uzgoj šuma (pošumljavanje, njega, obnova, konverzija i sanacija); b) njega sjemenskih objekata; c) specijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN; d) zaštita šuma od požara (protivpožarne pruge); e) planiranje gazdovanja šumama (izrada programa gazdovanja); f) izgradnja šumskih puteva; g) planiranje (izrada lovnih osnova), mjere i radovi u LPN.Od kapitalnih izdataka koji se vezani za funkcionisanje UŠ (poslovni objekti, oprema iinvesticiono održavanje), posebna pažnja je u okviru ove Studije data izdacima za IT opremu iuspostavljanje šumarskog informacionog sistema. Ostali kapitalni izdaci su planiranipaušalno prema iskustvima i procjenjenim potrebama UŠ. 27
  • 28. 3.7. Metodološki okvir za bilansiranje scenarija finansiranja šuma i šumarstva3.7.1. Bilansiranje obima i troškova bioloških i tehničkih investicija u šume na osnovu ciljnih vrijednostiBilansiranje obima i troškova bioloških i tehničkih investicija u šume (po bruto kubiku sječe) –pomodu određenih ciljnih vrijednosti, koje su postavljene na osnovu sagledavanjadosadašnjeg stanja i uporijeđivanja u okviru i između sektora vlasništva šuma, koristedi pritom i strana iskustva (Slovenije i Srbije) - rađeno je u prvoj fazi, odmah nakon što suobračunati preliminarni troškovi planiranih radova. Uz troškove ovih investicija su se, višemanje kao konstante, vodili i troškovi investicija kroz upravne, stručne i tehničke poslove nagazdovanju šumama.Jedan od početnih kriterijuma bilansiranja za državne šume, u okviru RG, koji polazi od visinedosadašnjih investicija u šume, bio je da obim planiranih tehničkih investicija na bruto kubiku šumama sa koncesijom VJ bude sličan kao u šumama ostalih koncesionara. Ovo se kasnije,nakon što se trošak planiranih investicija VJ mogao uporediti sa potencijalnim prihodom odkorišdenja šuma, pokazalo da ipak nije mogude, jer prihod VJ od korišdenja nije izašaodovoljno visok, odnosno se koncesiona naknada za dati obim investicija pokazalaprevisokom. Dalje okvirno usmjerenje za državne šume, koje se baziralo na visini ostvarenihinvesticija (ukupno od oko 9 €/m3), procjeni potreba šuma i stranih iskustava, bilo je daukupni obim bioloških i tehničkih investicija bude oko 12 – 12.5 €/m3. U završnoj fazi, nakonrada u RG, taj je obim podvrgnut dodatnom, sveobuhvatnom bilansiranju sa prihodima odkorišdenja šuma i izvorima budžetskih sredstava.Polazni kriterijum bilansiranja za privatne šume bio je da planirani obim bioloških investicijabude najmanje toliki, koliki je dosada ostvaren u državnim šumama, tj. oko 2.5 €/m3. Sličankriterij je uzet i za tehničke investicije, koje bi prema tome iznosile oko 6.5 €/m3, štonagovještava veliko povedanje (relativne) visine investicija u privatne šume. U završnoj fazi sedio tih investicija, za koji se planira budžetsko sufinansiranje, naročito bilansira sa planiranimbudžetskim izvorima.U svrhu bilansiranja odnosno optimiranja visine ovih investicija pripremljena je, za internuupotrebu, posebna radna sveska u Excel-u, koja generiše izlaze date u tabelama broj 14a i14b.3.7.2. Bilansiranje visine investicija u šume u odnosu na prihode korisnika i vlasnika šuma i budžetske izvoreBilansiranje visine investicija u šume na nivou (neto) prihoda korisnika i vlasnika šuma, kao ibudžetskih prihoda UŠ, usljedilo je u završnoj fazi izrade scenarija, nakon što su obračunatisvi prihodi od prodaje drvnih sortimenata, odnosno drveta na panju, kao i svi potencijalniizvori budžetskih sredstava. Cilj bilansiranja za planirane investicije je bio da se po vrijednostiusklade sa raspoloživim sredstvima korisnika i VPŠ (vlastita sredstva) i budžeta, uzomogudavanje primjerenog prihoda. Kriterijum koji je upotrijebljen za bilansiranje visineinvesticija u državne šume, koje snose koncesionari, je bio da bilans njihovog prihoda irashoda, nakon pladanja naknada, bude prosječno u pozitivi od oko 2,5 – 3% vrijednosti 28
  • 29. drvnih sortimenata, odnosno 4 – 4.5 % vrijednosti drveta na panju. Za privatne šumekriterijum u tom smislu nije upotrijebljen.Na nivou korišdenja, odnosno gazdovanja šumama konačno su, odgovarajudim bilansiranjemprilagođeni planovi obima tehničkih i bioloških investicija u šume za dvije grupe korisnika (VJi svi koncesionari zajedno) i za VPŠ. Paraleleno s tim usljedilo je i bilansiranje visineplaniranih bioloških i tehničkih investicija u šume sa raspoloživim izvorima budžetskihsredstava (odnosno subvencija u slučaju privatnih šuma) koja su nakon obračuna potrebnihsredstava za budude funkcionisanje UŠ preostala za kapitalne investicije. Na taj način jeizbalansiran i obim onih mjera u šumama koji direktno ne zavisi od prihoda iz šuma, odnosnokoji se pokriva iz budžeta UŠ. Pored bilansiranja na nivoau korisnika i VPŠ, izrađen je iorijentacioni bilans svih investicija u šume (biološke i tehničke i investicije kroz upravne,stručne i tehničke poslove) i izvora sredstava iz korišdenja šuma na sektorskom nivou.Za ove svrhe pripremljena je, za internu upotrebu, posebna radna sveska u Excel-u, kojauvezuje odgovarajude zbirove (bruto) prihoda, odnosno izvore sredstava na jednoj i sve vrstetroškova odnosno rashoda na drugoj strani, te automatski obračunava bilanse na navedenimnivoima. Na taj način je mogude, variranjem određenih veličina, kao što su visina i strukturasječe, visina naknada, cijene drvnih sortimenata / drveta, troškovi korišdenja, obim i troškovibioloških i tehničkih radova, kao i troškovi upravnih, stručnih i tehničkih poslova kodgazdovanja šumama, vrlo brzo obračunavati različite scenarije finansiranja odnosno njihovevarijante. Ovakav alat je mogude upotrijebiti i za pradenje i vrednovanje implementacijefinansijskih planova.Izlazi dati u tabelama broj 16 b i 17 b, vezani sa Tabelama broj 14 a i 14b, kao i svimosnovnim tabelama, rezultat su ovog, sveobuhvatnog bilansiranja.3.7.3. Obračun i zbirni prikaz izabranih scenarija finansiranjaZa potrebe ove Studije obračunati su i uporedivo prikazani sljededi zbirni scenarijifinansiranja gazdovanja šumama odnosno njihovih ključnih elemenata: 1) Polazni scenarij, koji uključuje ostvarenje u periodu od 2008. - 2010. godine, koje je detaljno predstavljeno u prethodnim poglavljima ove Studije; 2) Osnovni planski scenarij, koji je konstantovan optimalnim za naredni 5-godišnji period, takođe detaljno predstavljen u prethodnim poglavljima ove Studije; 3) Modifikovani optimalni scenarij I, koji u odnosu na osnovni optimalni scenarij dodatno uključuje naknadu za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare, uz predpostavku da njihovi prihodi iz gazdovanja šumama ostaju na nivou osnovnog optimalnog scenarija, a biološke i tehničke investicije UŠ uvedavaju se za iznos ove naknade, kao dodatnog prihoda budžeta. Ova varijanta scenarija predstavlja se samo na zbirnom nivou. 4) Modifikovani optimalni scenarij II, koji u odnosu na osnovni dodatno uključuje naknadu za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare i uvedanje cijene drvnih sortimenata na kamionskom putu za 10%, osim uvedanja cijene maloprodaje drveta lokalnom stanovništvu, uz pretpostavku da ukupne biološke i tehničke investicije u šume od strane koncesionara ostaju na nivou osnovnog optimalnog scenarija, a 29
  • 30. biološke i tehničke investicije od strane UŠ uvedavaju se za iznos dodatne naknade. Ova varijanta scenarija se takođe predstavlja samo na zbirnom nivou.Prikaz ključnih elemenata ovih scenarija u zbirnom obliku, po sektorima vlasništva šuma, datje u Tabeli 23. Ključni elementi ovog prikaza su sljededi: a) Tržišna vrijednost drvnih sortimanata na kamionskom putu i drveta na panju, kao vlastitog izvora finansiranja iz šuma za koncesionare i VPŠ; b) Troškovi bioloških i tehničkih investicija u šume, koje snose korisnici odnosno VPŠ; c) Troškovi doznačenih naknada za korišdenje šuma (koncesione naknade i naknade za doznaku, prijem i otpremu), koje snose korisnici odnosno VPŠ; d) Prihodi od gazdovanja šumama za korisnike odnosno VPŠ i ukupno, koji predstavljaju razliku između vrijednosti drveta na panju i troškova vlastitih investicija u šume i navedenih naknada; e) Vrijednost investicija u šume, koje se finansiraju odnosno subvencionišu iz budžeta UŠ; f) Troškovi šumske uprave odnosno šumarske službe UŠ/budžeta; g) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou pod-sektora vlasništva šuma i ukupno, koji su razlika između vrijednosti drveta na panju, troškova investicija korisnika i VPŠ i troškova budžetskih investicija u šume; h) Prihodi budžeta UŠ iz šuma (iz svih naknada, prihoda od maloprodaje drveta u vlastitoj režiji i ostalih prihoda).3.8. Proces izrade scenarija i studije finansiranja šuma i šumarstvaProces izrade scenarija i studije finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore odvijao se u višefaza, sa početkom u mjesecu oktobru 2011. godine, u koordinaciji savjetnika za šumarstvoSNV (Mensura Nuhodžid). U prvoj fazi usljedila je od strane MK priprema odnosnoprilagođavanje opšte metodologije izrade scenarija, na osnovu FAO iskustava iz Srbije, azatim, u saradnji sa RK i prilagođavanje softverskog alata (u Excel-u) za unošenje i obradupodataka. Na osnovu toga pripremljen je predlog pristupa, ciljeva, metodologije ioperativnog plana za izradu Studije, koji je prezentovan Sektoru za šumarstvo MPRR ipotencijalnim članovima RG (prva polu-dnevna radionica, početkom oktobra 2011). Ovajpredlog je prihvaden od strane MPRR i s tim date osnove za izbor članova RG, kao DK započetak rada na ovoj studiji.Poslije izbora i angažovanja članova RG, a u skladu sa projektnim zadatkom i operativnimplanom, LK su nakon dodatnih objašnjenja, usmjerenja i podrške od strane MK i/ili RKzapočeli sa individualnom pripremom potrebnih podataka (iz godišnjih programa i izvještajaUŠ i izvora drugih relevantnih institucija) za prezetntaciju i analizu stanja u prethodnomperiodu. Članovi RG su istovremeno, u saradnji sa (vlastitim i ostalim) institucijama, imali zazadatak i pripremu preliminarnih podataka za planski dio scenarija, za oblasti koje su imugovorima povjerene.Nakon dvije do tri nedjelje usljedila je druga faza, faza zajedničkog rada MK i RK sa članovimaRG, naročito u obliku radionica (na početku sa svim, a nakon toga sa ključnim članovima), nakojima su se podaci o ostvarenju direktno unosili u prethodno pripremljene Excel tabele 30
  • 31. odnosno programe i na licu mjesta obračunavali pomodu prethodno pripremljenih osnova ialgoritama. Neophodan naglasak je pri tome, pored fizičnim podacima, dat i cijenamaodnosno troškovima (drveta, radova i dr.). Obzirom da se očekivanja u vezi prethodnepripreme planskih podataka od strane članova RG uglavnom nijesu ostvarila, glavni je ciljzajedničkog rada u ovoj fazi, uz analizu podataka o ostvarenju, posveden strateškomplaniranju za anredni 5-godišnji period, kako u naturalnom (hektari, kubici, dani ...), tako ufinansijskom smislu (troškovi, prihodi...). Planovi za pojedine mjere i aktivnosti u šumama suisto tako na licu mjesta unošeni u Excel tabele, direktno obračunavani i međusobnousklađivani. Rezultat rada u okviru RG na strateškom planiranju je priprema vedine planskihpodataka za mjere, radove i aktivnosti u šumama i šumarstvu, koje su zatim uključene uosnovni planski scenarij. RK je nakon zaključka ove faze (krajem novembra 2011. godine)pripremio još potrebne rekapitulacije podataka za ostvarenje i optimalni planski scenarij i stim završio svoj zadatak.U tredoj fazi rada koja je usljedila odmah nakon toga, nastavljena su od strane MK,samostalno i u saradnji sa pojedinim članovima RG, dopunjavanja, provjeravanja, sumiranja iupoređivanja podataka i obračuna svih elemenata stanja i osnovnog planskog scenarija, kao ipriprema dodatnih obračuna i analiza. Uporedno je od strane MK izrađen još alat zaistovremeno, kompleksno bilansiranje svih elemenata scenarija u Excel-u. Na osnovu togapripremljeni su preliminarni rezultati scenarija i studije, koji su od strane MK prezentovatišumarskoj i ostaloj javnosti (u okviru 2. Crnogorskog šumarskog foruma, 14. decembra 2011.godine).Sa kradim prekidom usljedila je zaključna faza - finalizacija i elaboracija scenarija i studije(krajem januara 2012. godine). Međutim, kod sveobuhvatnog sagledavanja elemenata ovihscenarija, u cilju da njihovi ulazi, izvori i izlazi budu potpuno međusobno usklađeni, pokazalase i potreba za dodatnim provjeravanjima strukture pojedinih podataka i elemenatascenarija. U međuvremenu je usvojen i Budžet Crne Gore za 2012. godinu, sa izuzetno niskimraspoloživim sredstvima za UŠ, koji je odgovarajude trebao da se uzme dodatno u obzir,naročito kao polazište za obračun razlike između planiranih i (u 2012. godini) raspoloživihsredstava. U skladu s tim budžetom i ograničenjima MF pripremljen je, od strane članice RGiz UŠ, obračun potrebnih sredstava za funkcionisanje UŠ za naredni 5-godišnji period. Teknakon ovog obračuna, koji je odredio koliko je naophodno potrebno rezervisati budžetskihsredstava za funkcionisanje UŠ, bilo je mogude iskalibrirati konačni obim budžetskihinvesticija u šume i na taj način konačno izbalansirati sve elemente planskog scenarijaodnosno njegovih varijanti.Obzirom na značajni uticaj pomenutih činjenica na - prije gotovo ved izbalansirane -scenarije, potreban je bio od strane MK dosta opsežan dodatni rad na prilagođavanjupodataka i finalnom bilansiranju scenarija, kako bi rezultati ove Studije, koja je inačezapočeta sa daleko manjom ambicijom, omogudili kvalitetno strateško planiranje i donošenjefinansijskih odluka u šumarstvu odnosno dali što je moguče upotrijebljiviju osnovu zapripremu finansijskog dijela Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva. 31
  • 32. 4. ANALIZE I REZULTATI SCENARIJA I STUDIJE4.1. Ostvarene i planirane mjere, radovi i aktivnosti u šumama i šumarstvu4.1.1. Mjere uzgoja šumaObim i troškovi ostvarenih i planiranih radova po pojedinim uzgojnim mjerama, su dati utabelama 1 a (državne šume) i 1 b (privatne šume).Analiza u prethodnom periodu izvršenih radova u okviru pojedinih mjera u državnimšumama ukazuje da: su vršeni pretežno radovi na podizanju novih šuma, obnovi i sanaciji postojedih šuma, naročito „vještačkim” putem, tj. pošumljavanjem i sadnjom; radovi na njezi prirodnog guštika i prvim selektivnom proredama, kao najznačajniji za unaprijeđenje kvaliteta i stabilnosti sastojina, su vršeni samo u simboličkom obimu; radovi na indirektnoj konverziji izdanačkih šuma (putem proreda i prirodne obnove) nijesu vršeni; radovi na direktnoj konverziji (sadnji) izdanačkih šuma i šikara radovi takođe (gotovo) nijesu vršeni; ukupni zbir svih uzgojnih radova iznosio je samo 926 ha godišnje, odnosno 994 hiljada € (sa vrijednošdu sadnica), što je predstavljalo samo 0,2% ukupne površine državnih šuma; udio VJ u uzgojnim radovima iznosio je 15% po obimu, odnosno 17% po vrijednosti, što je više od njenog učešda u ukupnoj površini, a manje od učešda u ukupnom obimu sječe u državnim šumama.Analiza izvršenih radova u privatnim šumama ukazuje da: je vršeno pošumljavanje na goletima, u obimu od 95 ha godišnje, odnosno u vrijednosti od 99 hiljada € (sa vrijednošdu sadnica), što je predstavljalo simboličkih 0,04% ukupne površine privatnih šuma; učešde VPŠ bilo je u radu, a UŠ u sadnicama, koje su davane gratis; ostali uzgojni radovi nijesu vršeni.Za naredni 5-godišnji period planirane su, za državne i privatne šume, sve relevantneuzgojne mjere i radovi, koji su u pogledu troškova prethodno usklađeni sa prihodimaodnosno izvorima sredstava iz šuma (vlastitih i budžetskih).Glavne karakteristike plana uzgoja za državne šume su slijedede: planovi gotovo podjednako uzimaju u obzir i izdanačke šume, kao značajni potencijal za korišdenje i unapređenje šuma putem njihovog prevođenja u visoke; u pogledu vrsta mjera je dat veliki naglasak na prirodnu obnovu i njegu visokih šuma i prevođenje izdanačkih šuma u visoke prirodnim putem, tj. mjerama koje su mnogo racionalnije i jeftinije od „vještačkih”; posebna pažnja je pri tom data nekomercijalnim selektivnim proredama kao mjerama za istovremeno unaprjeđenje kvaliteta šuma i povedanje obima proizvodnje sitnog drveta i šumske biomase; u tom smislu je planirano priznavanje do 80% nadtroška sječe i izrade stabala kod proreda odnosno 120 €/ha u visokim i 160 €/ha u izdanačkim šumama; ukupan iznos nadtroškova za planirani obim proreda je 50 hiljada € godišnje; 32
  • 33. značajno je uvedan i obim podizanja novih šuma, ali naročito na račun njege kultura, dok je obim vještačke obnove na redovnim sječištima smanjen na račun prirodne; obzirom da postoji relativno veliki obim oštedenih šuma, naročito od požara, jako je naglašena i sanacija šuma sa njegom mladih zasada; ukupni zbir svih planiranih uzgojnih radova iznosi 3.430 ha godišnje, odnosno 2,01 miliona € (sa vrijednošdu sadnica), što je 3,7 puta (po obimu), odnosno 2,0 puta (po vrijednosti) više nego do sada; udio VJ u uzgojnim radovima iznosi 18% po obimu ili vrijednosti, što je značajno više od učešda u ukupnoj površini, a značajno manje od učešda u ukupnom obimu sječe u državnim šumama; intenzitet planiranih uzgojnih radova iznosi 0,7% ukupne površine šuma godišnje.Glavne karakteristike plana uzgoja za privatne šume su slijedede: planovi su pripremljeni za sve mjere u visokim i izdanačkim šumama; naglasak je, slično kao u državnim šumama, dat na prirodnu obnovu i njegu, a naročito na prevođenje izdanačkih šuma u visoke prirodnim putem; posebna pažnja je pri tome data nekomercijalnim selektivnim proredama; obim radova na podizanju novih šuma je uvedan na račun njege mladih zasada, dok je pošumljavnje gotovo ostalo na dosadašnjem nivou; ukupni zbir svih planiranih uzgojnih radova iznosi 1.230 ha godišnje, odnosno 444 hiljada € (sa vrijednošdu sadnica), što je 13,0 puta (po obimu), odnosno 4,5 puta (po vrijednosti) više nego do sada; za sprovođenje planiranih mjera odnosno vršenje radova planirano je sufinansiranje od strane UŠ (budžeta), a na osnovu sljedede politike sufinansiranja po radovima: o sadnice gratis u slučaju pošumljavanja odnosno sadnje (u svim uslovima), o sufinansiranje 50% troškova fizičkog rada kod vedine radova na obnovi i njezi, osim kod njege guštika odnosno mladih kultura / zasada, gdje iznosi 70%, o pokrivanje nadtroška sječe i izrade stabala kod nekomercijalnih proreda u visini do oko 80%, odnosno 120 €/ha u visokim i 160 €/ha u izdanačkim šumama; ukupni udio UŠ u sufinansiranju planiranih uzgojnih radova (uključujudi vrijednost sadnica) iznosi 317 hiljada € godišnje, odnosno 71,5%. intenzitet planiranih uzgojnih radova iznosi 0,5% ukupne površine šuma godišnje.Upoređenje fizičkog plana ove Studije u odnosu na Plan pošumljavanja neobraslog zemljištau Crnoj Gori (2005 – 2014) ukazuje, da je - uz realno očekivana sredstva budžeta UŠ naosnovu planiranih budžetskih izvora iz šuma – plan u pogledu pošumljavanja goleti u okviruove Studije po obimu (500 ha godišnje) 1,9 puta, a po troškovima 39% vedi od Planapošumljavanja 2005 - 2015. U odnosnu na plan radova na pošumljavanju goleti, paljevina idirektnoj konverziji šuma, sa pripadajudom pripremom i njegom mladih kultura, kao iplanom popunjavanja prirodnog podmlatka, koji je pripremljen u okviru FODEMO studijepošumljavanja (2010), plan ove Studije je po fizičkom obimu (1.370 ha godišnje) za 15%, a pofinansijskom za 42 % niži od plana FODEMO studije. 33
  • 34. Tabela 1a: Mjere i radovi na uzgoju državnih šuma Izvršenje 2008 - 2010 (prosječno godišnje) Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) Jedinična cijena sa Mjere i radovi Obim -VJ Obim - UŠ Trošak –VJ Trošak - UŠ Trošak - UŠ Obim -VJ Obim - UŠ Trošak - VJ Trošak - UŠ Trošak - UŠ porezima (ha) (ha) ukupni sadnice (ha) (ha) ukupni sadnice (€ / ha)Podizanja novih šuma na 50 343 67.110 388.227 136.709 120 750 84.350 579.650 174.650goletima, od čega: Sadnja, uključujudi 50 274 67.110 367.937 136.709 50 350 67.150 470.050 174.650 1343 popunjavanje novih kultura Čiščenje mladih kultura od 0 68 0 20.169 50 350 14.800 103.600 296 korova i nepoželjnih vrsta Prve selektivne prorede kultura 0 1 0 120 20 50 2.400 6.000 120 (do 30 godina)Obnova visokih šuma, od čega: 9 240 1.725 184.417 62.272 80 410 38.130 195.270 61.595 Priprema zemljišta za prirodno 9 57 1.725 11.261 20 100 3.980 19.900 199 podmlađivanje Priprema zemljišta za sadnju 0 27 0 5.936 10 50 2.240 11.200 224 Obnova sadnjom 0 108 0 144.377 53.644 10 50 13.430 67.150 24.950 1343 Komletiranje prirodnog 0 49 0 22.843 8.628 40 210 18.480 97.020 36.645 462 podmlatka sadnjomNjega visokih šuma, od čega: 13 14 4.060 4.180 0 40 200 9.480 47.400 0 Čišdenje prirodnog guštika 10 10 3.695 3.695 20 100 7.080 35.400 354 Nekomercijalne selektivne 3 4 366 486 20 100 2.400 12.000 120 prorede u letvenjakuSanacija oštedenih šuma, od čega: 69 184 92.761 246.445 91.568 220 850 137.090 532.550 142.200 Sanacija biotičkih i abiotičkih 0 0 0 0 0 10 100 6.680 66.800 17.450 668 oštedenja Sanacija paljevina - priprema za 0 0 0 0 70 250 15.680 56.000 224 sadnju Sanacija paljevina – sadnjom 69 184 92.761 246.445 91.568 70 250 94.010 335.750 124.750 1343 Sanacija paljevina - čišdenje 0 0 0 0 70 250 20.720 74.000 296 zasada od korova i izbojaka 34
  • 35. Tabela 1a: Mjere i radovi na uzgoju državnih šuma (nastavak) Izvršenje 2008 - 2010 (prosječno godišnje) Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) Jedinična cijena sa Mjere i radovi Obim –VJ Obim – UŠ Trošak - VJ Trošak – UŠ Trošak – UŠ Obim –VJ Obim - UŠ Trošak –VJ Trošak – UŠ Trošak – UŠ porezima ukupni sadnice ukupni sadnice (€ / ha)Indirektna konverzija izdanačkih 0 0 0 0 0 70 300 21.080 97.400 17.450šuma i šikara, od čega: Nekomercijalne selektivne 0 0 0 0 0 50 200 8.000 32.000 160 prorede u letvenjaku Komletiranje podmlatka 0 0 0 0 0 20 100 13.080 65.400 17.450 654 sadnjom sa pripremomDirektna konverzija izdanačkih 0 4 0 4.745 1.763 90 300 62.190 207.300 49.900šuma i šikara, od čega: Priprema za sadnju 0 0 0 0 30 100 13.020 43.400 434 Sadnja 0 4 0 4.745 1.763 30 100 40.290 134.300 49.900 1343 Čiščenje mladih zasada od 0 0 0 0 30 100 8.880 29.600 296 korova i izbojakaUkupno 141 785 165.656 828.014 292.313 620 2.810 352.320 1.659.570 445.795Napomene: 1) Mjere i radovi su prikazani odvojeno za Vektru-Jakid (VJ) - kao jedinog koncesionara sa obavezom za uzgojne radove - i za UŠ. 2) Troškovi uzgojnih radova obračunati su na osnovu prilagođenih kalkulacija cijena (Tabele 1 a – 1 g prilogu). Troškovi rada (uslužne radne snage) su u bruto vrijednostima (sa 40% poreza i doprinosa), a troškovi sadnica i materijala sa PDV. Jedinične cijene su iste za obračun ostvarenja i plana. Troškovi sadnje prikazani su zajedno sa troškom sadnica. U slučaju UŠ trošak sadnica je prikazan i odvojeno. 3) Kod nekomercijalnih proreda je iskazan samo nadtrošak (od 120 € / ha u slučaju visokih šuma i kultura, odnosno 160 €/ha u slučaju izdanačkih šuma), jer je osnovni trošak prorede sastavni dio korišdenja šuma. 35
  • 36. Tabela 1b: Mjere i radovi na uzgoju privatnih šuma Izvršenje 2008 - 2010 (prosječno godišnje) Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) Jedinična cijena bez Napomena Mjere i radovi Obim Trošak - Trošak - UŠ Trošak - UŠ Obim Trošak - Trošak - UŠ Trošak - UŠ Udio poreza (u vezi sufinansiranja) (ha) VPŠ ukupni sadnice (ha) VPŠ ukupni sadnice sufinans. (€ / ha)Podizanja novih šuma na 95 54.713 44.111 44.111 230 38.850 90.350 46.600goletima, od čega: Sadnja, uključujudi 95 54.713 44.111 44.111 100 30.250 74.150 46.600 0,7 1044 Gratis sadnice plus 50% popunjavanje novih kultura sufinansiranja rada Čiščenje mladih kultura od 0 0 0 100 8.600 12.600 0,6 212 70% sufinansiranja rada korova i nepoželjnih vrsta (bez materijala)! Prve selektivne prorede kultura 0 0 0 30 0 3.600 1,0 120 Sufinansiranje u visini od (do 30 godina) oko 80 % troška sječe (4 € 3 x 30 m )Obnova visokih šuma, od čega: 0 0 0 0 240 27.690 53.970 28.650 Priprema zemljišta za prirodno 0 0 0 90 6.435 6.075 0,5 139 50% sufinansiranja rada podmlađivanje Priprema zemljišta za sadnju 0 0 0 0 30 2.370 2.250 0,5 154 50% sufinansiranja rada Obnova sadnjom 0 0 0 0 30 9.075 22.245 13.980 0,7 1044 Gratis sadnice plus 50% sufinansiranja rada Kompletiranje prirodnog 0 0 0 0 90 9.810 23.400 14.670 0,7 369 Gratis sadnice plus 50% podmlatka sadnjom sufinansiranja radaNjega visokih šuma, od čega: 0 0 0 130 2.985 16.725 0 Čišdenje prirodnog guštika 0 0 0 30 2.985 4.725 0,6 257 70% sufinansiranja rada Nekomercijalne selektivne 0 0 0 100 0 12.000 1,0 120 Sufinansiranje u visini od prorede u letvenjaku oko 80 % troška sječe (4 € 3 x 30 m )Sanacija oštedenih šuma, od čega: 0 0 0 0 120 19.080 37.890 18.870 Sanacija biotičkih i abiotičkih 0 0 0 0 30 5.055 9.615 4.890 0,65 489 Gratis sadnice plus 50% oštedenja sufinansiranja rada Sanacija paljevina - priprema za 0 0 0 0 30 2.370 2.250 0,5 154 Isto kao kod obnove sadnju Sanacija paljevina – sadnjom 0 0 0 30 9.075 22.245 13.980 0,7 1044 Isto kao kod obnove Sanacija paljevina - čišdenje 0 0 0 30 2.580 3.780 0,6 212 70% sufinansiranja rada zasada od korova i izbojaka (bez materijala)! 36
  • 37. Tabela 1b: Mjere i radovi na uzgoju privatnih šuma (nastavak) Izvršenje 2008 - 2010 (prosječno godišnje) Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) Jedinična Mjere i radovi cijena bez Napomena Obim Trošak - Trošak - UŠ Trošak - UŠ Obim Trošak - Trošak - UŠ Trošak - UŠ Udio poreza (u vezi sufinansiranja) (ha) VPŠ ukupni sadnice (ha) VPŠ ukupni sadnice sufinans. (€ / ha)Indirektna konverzija izdanačkih 0 0 0 0 360 10.560 67.680 9.780šuma i šikara, od čega: Nekomercijalne selektivne 0 0 0 300 0 48.000 1,0 160 Sufinansiranje u visini od prorede u letvenjaku oko 80% troška sječe (4 € 3 x 40 m ) Komletiranje podmlatka 0 0 0 0 60 10.560 19.680 9.780 0,65 504 50% sufinansiranja sadnjom sa pripremom radova i gratis sadniceDirektna konverzija izdanačkih 0 0 0 0 150 27.125 50.875 23.300šuma i šikara, od čega: Priprema za sadnju 0 0 0 50 7.700 7.500 0,5 304 Isto kao kod obnove Sadnja 0 0 0 0 50 15.125 37.075 23.300 0,7 1044 Isto kao kod obnove Čiščenje mladih zasada od 0 0 0 50 4.300 6.300 0,6 212 70% sufinansiranja rada korova i izbojaka (bez materijala)Ukupno 95 54.713 44.111 44.111 1.230 126.290 317.490 127.200Napomene: 1) Mjere i radovi prikazani su odvojeno na one koje finansiraju vlasnici šuma i UŠ (iz budžeta). 2) Troškovi uzgojnih radova obračunati su na osnovu prilagođenih kalkulacija cijena u prilogu (Tabele 1a – 1g). Troškovi rada su u neto iznosima, troškovi sadnica i materijala bez PDV. Troškovi sadnje su prikazani zajedno sa troškom sadnica. U slučaju UŠ trošak sadnica je, zbog potrebe prikazivanja troška sadnje bez sadnica, prikazan i izdvojeno. 3) Kod nekomercijalnih proreda iskazan je samo određeni nadtrošak (od 120 € / ha u slučaju visokih šuma i kultura, odnosno 160€/ha u slučaju izdanačkih šuma), jer je osnovni trošak prorede sastavni dio troška korišdenja šuam. Ovaj nadtrošak ujedno predstavlja subvenciju vlasniku šuma i finansira se iz budžeta UŠ. 4) Udio sufinansiranja je obračunat u odnosu na cjelokupni trošak (materijal i rad i ostalo) pojedinih radova, a u napomenama date su osnovice za sufinansiranje. 37
  • 38. 4.1.2. Mjere i aktivnosti na zaštiti šumaObim i troškovi ostvarenih i planiranih aktivnosti i radova po pojedinim mjerama, kao izbirno, je dat u Tabeli 2 (sve šume).Analiza u prethodnom periodu izvršenih aktivnosti u svim šumama ukazuje da: su vršene aktivnosti na preventivnoj zaštiti šuma od potkornjaka (pomodu feromona) i da je po prvi put sproveden ICP monitoring šuma; da aktivnosti i radovi na zaštiti šuma, osim čuvanja šuma od strane UŠ, nijesu vršene; je vrijednosni obim ovih aktivnosti (sa materijalnim troškovima i troškovima rada) simboličan - iznosi 2,4 hiljade € godišnje, od toga je samo 3,4% učešde VJ.Glavne karakteristike plana zaštite šuma, koji je usklađen sa očekivanim izvorima(budžetskih) sredstava, su slijedede: značajno su naglašene mjere preventivne zaštite šuma sa feromonima, bez klasičnih mjera suzbijanja potkornjaka, kao i preventivni pregledi šuma i rasadnika; uvedene su i značajno naglašene mjere preventivne zaštite šuma od požara, naročito izgradnja proptivpožarnih pruga (iako njihov obim iznosi samo 15 km), kao i dodatno osmatranje (od strane eksternih lica) u periodu najvede ugroženosti šuma od požara; planiran je regularni (godišnji) ICP monitoring šuma; mjere se finansiraju od strane UŠ (budžeta) u svim šumama, osim onima za koje koncesiju ima VJ; izuzetak je izgradnja protivpožarnih pruga u privatnim šumama, koja se sufinansira do 80%, uvisini od 15 hiljada € godišnje; vrijednostni obim planiranih aktivnosti (sa materijalnim troškovima i troškovima rada) iznosi 122 hiljade € godišnje, što je mnogo više od izvršenja; od toga na državne šume otpada 67% i na privatne 33%; planirano učešde VJ u državnim šumama iznosi 21,2%, a učešde VPŠ u privatnim šumama 10,2%; ostalo finansiranje se očekuje od strane UŠ (budžeta).4.1.3. Specijalne mjere u zaštitnim šumama i šumama posebne namjeneObim i troškovi planiranih mjera i aktivnosti u zaštitnim šumama i ŠPN (Tabela broj 3), koji suusklađeni sa očekivanim sektorskim izvorima budžetskih sredstava (ne i ostalim), su sljededi: za aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom zaštite tla, voda i inftastrukturnih objekata, u državnim šumama, planirani su troškovi za površinu od 300 ha šuma godišnje, odnosno 56 hiljada € (od visini od 160 - 240 €/ha konkretne površine); ova sredstva se obezbjeđuju od strane UŠ; za očuvanje zaštitnih šuma sa prirodozaštitnom vrijednošdu u privatnoj svojini, preko smanjenja intenzitete sječa (i naknade za umanjenu dobit u visini od 120 €/ha konkretne površine), kao i za očuvanje habitata rijetkih i ugroženih vrsta u okviru budude mreže NATURA 2000 u privatnim šumama, preko preilagođenog gazdovanja šuma (i pokrivanja nadtroška korišdenja u visini od 160 €/ha), planirana su sredstva u visini od 28 hiljada € godišnje; za ova sredstva se očekuje da se pokriju od strane nadležnog Sektora za zaštitu životne sredine (ZŽS); za opremanje šuma posebne namjene u rekreacione i ekoturističke svrhe, kao i promotivne aktivnosti planirano je 21 hiljada € godišnje; ova sredstva se (gotovo) u cjelini obezbjeđuju od strane UŠ; 38
  • 39. za pripremu osnova za očuvanje šumskih habitata izabranih rijetkih i ugroženih vrsta u okviru budude mreže NATURA 2000, kroz istraživanja i planove upravljanja vrsta na pilot područjima, planirana su sredstva u visini od 50 hiljada € godišnje; ova sredstva bi trebalo obezbjediti preko odgovarajudeg EU fonda (LIFE+); ukupno je za sve ove mjere planirano 155 hiljada € godišnje, u državnim šumama 127 hiljada € i privatnim 28 hiljada €.4.1.4. Aktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinamaAktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinama (Tabela broj 4), koje se odnose na reviziju iizdvajanje sjemenskih sastojina (ukupno 24, od čega izdvojeno 16), su izvršene u obimu od3,3 hiljade € godišnje (samo eksterne usluge). Za održavanje odnosno njegu izdvojenihsjemenskih sastojina planirano je 1,7 hiljada € godišnje (eksterne usluge). Ove aktivnosti imjere se naročito odnose na državne šume.4.1.5. Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastruktureObim i troškovi izvršenih i planiranih radova na izgradnji i održavanju šumske infrastruktureprikazani su u tabelama br. 5 a (državne šume) i 5 b (privatne šume).Analiza u prethodnom periodu izvršenih radova u državnim šumama ukazuje da je: izgrađeno 56 km šumskih puteva godišnje, u vrijednosti od 1,29 miliona € (23.400 €/km); izgrađeno 119 km šumskih vlaka godišnje, u vrijednosti od 416 hiljada € (3.510 €/km) i održavano 350 km šumskih puteva godišnje, odnosno 1,01 milion € (2.878 €/km); ukupno izgrađeno i održavano 525 km šumskih puteva i vlaka, u vrijednosti od 2,72 miliona €, od čega (po vrijednosti) 84,0% od strane koncesionara sa obavezom izgradnje i održavanja puteva i vlaka, 13,9% od strane VJ i 2,1% od strane UŠ.Za privatne šume se procjenilo da je u režiji VPŠ izgrađeno 3 km šumskih puteva i 10 kmvlaka godišnje, u kalkulativnoj vrijednosti od 105 hiljada €.Za naredni 5-godišnji period planirani radovi su u pogledu troškova usklađeni sa očekivanimizvorima (sredstava korisnika i budžetskih) sredstava.U državnim šumama planiran sljededi obim radova: izgranja šumskih puteva u dužini od 80 km godišnje, odnosno u vrijednosti od 2,15 miliona € (26.9104 €/km); izgradnja šumskih vlaka u dužini od 350 km godišnje, odnosno u vrijednosti od 1,23 miliona € (3.510 €/km); održavanje šumskih puteva u obimu od 660 km godišnje, odnosno 1,90 miliona € (2.878 €/km); ukupno 1.090 km svih radova godišnje, odnosno u vrijednosti od 5,28 miliona€, što je 2,0 puta (po obimu), odnosno 1,9 puta (po vrijednosti) više nego do sada; na koncesionare sa obavezom izgradnje i održavanja puteva i vlaka (po vrijednosti) otpada 72,8%, na VJ 21,6% i na UŠ 5,6% ovog plana.4 Jdinična cijena za plan je poprocjena, uvedana u odnosu na izvršenje za 15%. 39
  • 40. U privatnim šumama planiran je sljededi obim radova: izgranja šumskih puteva u dužini od 10 km godišnje, odnosno u vrijednosti od 269 hiljada € (26.910 €/km); izgradnja šumskih vlaka u dužini od 100 km godišnje, odnosno u vrijednosti od 597 hiljada € (3.510 €/km), od čega je 50 % planirano da se sufinansira iz budžeta UŠ; održavanje šumskih puteva u obimu od 10 km godišnje, odnosno 25 hiljada € (2.460 €/km); ukupno 120 km svih radova godišnje, odnosno u vrijednosti od 890 hiljada €, što je 14,6 puta (po obimu), odnosno 8,5 puta (po vrijednosti) više nego do sada; na finansiranje od strane VPŠ (po vrijednosti) otpada 66,5%, a na sufinansiranje od strane UŠ 33,5% ovog plana.4.1.6. Upravni, stručni i tehnički poslovi Uprave za šume na gazdovanju šumamaBroj zapošljenih i ukupni troškovi vršenja upravnih, stručnih i tehničkih poslova UŠ nagazdovanju šumama (sa pripadajudim opštim poslovima), koji su za potrebe scenarijaizdvojeni iz ukupnog budžeta UŠ, prikazani su u Tabeli 6.Analiza broja zapošljenih i utrošenih sredstava za vršenje ovih poslova UŠ, u prethodnomperiodu, ukazuje da je: bilo prosječno 472 zapošljenih (od ukupno 474) godišnje, od čega je prema podjeli poslova (tabela 2 a u prilogu), 336 (71%) otpalo na državne i 136 (29%) na privatne šume; je za lična bruto primanja i troškove vršenja poslova utrošeno 4,38 miliona € budžetskih sredstava godišnje (9.282 € na zapošljenog), što je vrlo nisko; ova sredstva su na državne i privatne šume podijeljena prema broju zapošljenih; je procenat opštih materijalnih troškova za vršenje poslova na bruto lična primanja, koji je dobijen na osnovu prethodne detaljne analize ovih stavki, iznosio 34%, što je dosta povoljno.Za ovakve finansijske pokazatelje, koji su naročito posljedica velikih budžetskih ograničenjaod strane MF, se može konstatovati da su neodrživi za povedani planirani obim poslova injihovo kvalitetno vršenje. 40
  • 41. Tabela 2: Mjere i radovi na zaštiti šuma u državnim i privatnim šumama Izvršenje 2008 - 2010 Optimalni 5-godišnji plan Jedinična (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) cijena sa Aktivnosti porezima Napomena Obim Trošak- Trošak- Trošak- Obim Trošak Trošak- Trošak- (€/jed.) VPŠ UŠ VJ – VPŠ UŠ VJMjere preventivne zaštite šuma od 0 1.321 84 0 12.000 2000 Klopke i feromoni zainsekata - feromonska zaštita potkornjakeEksterni specijalistički pregledi 0 0 0 0 125 0 5000 0 40 Obim u danima; 80% zazdravstvenog stanja šuma i rasadnika šume, 20% za rasadnikeMjere zaštite šume od požara, od 0 0 0 3.750 80.000 16.000čega: Protivpožarni putevi 0 0 0 0 15 3750 45.000 9000 3850 Obim u kilometrima; za privatne šume 18.750 € Sitna oprema za gašenje 0 0 0 0 5.000 1.000 Osmatranje (vanjski osmatrači) 0 0 0 0 1500 0 25.000 5.000 20 Obim u čovjek-danima Vodozahvati (cisterne) 0 0 0 0 6 0 5.000 1.000 1000 Obim u komadimaSprovođenje ICP monitoringa stanja 16 0 918 0 49 0 3.087 0 63šuma (49 bioindikacijskih tačaka)Ukupno, od čega: 0 2.350 84 3.750 100.087 18.000- Državne šume 1.658 85.058- Privatne šume 776 36.779Napomena: 1) Distribucija troškova po vlastništvu šuma urađena je prema površinskom udjelu. 2) Za izradu protivpožarnih puteva u privatnim šumama planirano je 80% sufinansiranje iz budžeta UŠ (od ukupnog iznosa od 18.750 €) 41
  • 42. Tabela 3: Specijalne mjere i radovi u zaštitnim šumama, šumama posebne namjene i bududimNATURA 2000 staništima 5-godišnji plan Jedinčna Mjere i aktivnosti (godišnje vrijednosti) cijena Količine Trošak Izvor (€/ha) finansiranjaMjere u zaštitnim šumama i ŠPN, od čega: 68.000 Aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom 200 32.000 budžet UŠ 160 zaštite tla i voda Aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom 100 24.000 budžet UŠ 240 zaštite infrastrukturnih objekata Smanjenje intenzitete sječa u šumama sa 100 12.000 budžet ZŽS 120 prirodozaštitnom vrijednošdu u privatnoj svojini (nadoknađivanjem za umanjenu dobit)Aktivnosti na opremanju šuma posebne namjene, od 21.000čega: Izrada sitne infrastrukture za odmor i rekreaciju 20.000 budžet UŠ Izrada Informacionih tabli i popularizacionog materiala 1.000 DonatoriMjere u šumama u okviru budude mreže NATURA 2000, 66.000od čega: Priprema osnova za očuvanje šumskih habitata kroz 50.000 EU LIFE+ istraživanja i pripremu planova upravljanja Očuvanje šumskih habitata kroz prilagođeno 100 16.000 budžet ZŽS 160 gazdovanje šumama u privatnoj svojini (pokrivanjem nadtroška korišdenja)Ukupno, od čega za: 155.000 Državne šume 127.000 Privatne šume 28.000Napomena: 1) Troškovi su u bruto iznosima.Tabela 4: Aktivnosti i mjere na izdvajanju i održavanju sjemenskih sastojina Ostvarenje 2008 - 2010 5-godišnji plan Jedinična Aktivnosti (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) cijena sa porezima Količina Trošak UŠ Količina Trošak UŠ €/jed.Revizija i izdvajanje sjemenskih objekata 24 3301 0 0 138Održavanje / njega sjemenskih sastojina 0 0 16 1.680 105Ukupno 3.301 1.680Napomena: 1) Broj revidiranih i osnovanih sjemenskih sastojina iznosi 24, od čega je proglašeno 16. 2) Održavanje je planirano sezonskom radnom snagom (normativ 5 dana po hektaru, cijena 15€/dan plus 40% poreza i doprinosa). 3) Rashodi za lična primanja i opšte troškove zapošljenih, koji učestvuju u ovim aktivnostima, nijesu prikazani. 42
  • 43. Tabela 5a: Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture u državnim šumama Izvršenje 2008 - 2010 Optimalni 5-godišnji plan Jedinična cijena sa (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) PDV (€/jed.) Aktivnosti Obim - Obim - Obim - Trošak – Trošak - Trošak - Obim - Obim - Obim - Trošak – Trošak - Trošak – Izvršenje Plan VJ Ost.kon. UŠ VJ Ost.kon. UŠ VJ Ost.kon. UŠ VJ Ost.kon. UŠIzgradnja šumskih puteva 1 53 2 13.338 1.239.888 40.512 10 60 10 351.000 1.614.600 269.100 23.400 26.910Izgradnja šumskih vlaka 33 86 0 116.988 300.582 0 100 250 0 518.076 877.500 3.510 3.510Održavanje šumskih puteva 86 258 6 247.525 743.535 17.473 180 470 10 1.614.600 1.352.754 28.782 2.878 2.878Ukupno 1 120 397 8 377.852 2.284.005 57.985 290 780 20 1.138.176 3.844.854 297.882Ukupno 2 525 2.719.841 1.070 5.280.912Napomena: 1) Ost. kon. – Ostali koncesionari. 2) Jedinične cijene za plan izgradnje puteva i vlaka i održavanja puteva su procjenjene na osnovu iskustava, jer nijesu postojali pouzdani podaci. Cijena izgradnje puta za plan je povišena za 15% u odnosu na ostvarenje. Obim je dat u kilometrima.Tabela 5b: Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture u privatnim šumama Izvršenje 2008 - 2010 5-godišnji plan Jedinična cijena (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) (€/jed.) Aktivnosti Obim Trošak – Trošak – Obim Trošak – Trošak – Udio Izvršenje Plan VPŠ UŠ VPŠ UŠ sufinanc.Izgradnja šumskih puteva 3 70.200 0 10 269.100 0 0 23.400 26.910Izgradnja šumskih vlaka 10 35.100 0 100 298.350 298.350 0,5 3.510 3.510Održavanje šumskih puteva 0 0 0 10 24.600 0 0 2.460 2.460Ukupno 1 13 105.300 0 120 592.050 298.350Ukupno 2 13 105.300 120 890.400Napomena: 1) Planirano je 50% budžetskog sufinansiranja izgradnje vlaka. 2) Cijena održavanja puteva je bez PDV, jer se predpostavlja da ga VPŠ sami vrše. 43
  • 44. Tabela 6: Upravni, stručni i tehnički poslovi na gazdovanju šumama sa pripadajudim opštim poslovimaUprave za šume Stanje 2008 - 2010 5-godišnji plan (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Grupe poslova Broj Trošak Opšti Broj Trošak Opšti zapošljenih ličnih troškovi i zapošljenih ličnih troškovi i primanja oprema primanja opremaOpšti poslovi (menadžement, 39 75administracija i logistika)Planiranje gazdovanja 5 20šumama 3.267.684 1.113.521 3.120.814 827.202Uzgoj i zaštita šuma 18 18Korišdenje šuma, uključujudi 201 149šefove područnih jedinicaČuvanje šuma 209 148Ukupno, od čega otpada na: 472 3.267.684 1.113.521 409 3.120.814 827.202 državne šume 336 2.327.774 793.230 304 2.323.375 615.833 privatne šume 136 939.910 320.291 105 797.439 211.369Napomena: 1) Za obračun planiranih troškova za zapošljene na poslovima gazdovanja šumama je uzet broj i struktura zapošljenih na osnovu FODEMO Studije. 2) Podjela troškova po sektorimu vlasništa šuma izvršena je pomodu koeficijenta poslova za PŠ (0.29 za stanje odnosno 0.26 za plan). Obračun istog se nalazi u tabeli 2 b u prilogu.Plan zapošljenih i potrebnih sredstava za vršenje ovih poslova UŠ, za naredni 5-godišnjiperiod, koja su usklađena sa očekivanim izvorima budžetskih sredstava iz šuma, predviđa: 409 zapošljenih (od ukupno 428) godišnje, od čega prema podjeli poslova (tabela 2b u prilogu) 304 (74%) otpada na državne i 105 (26%) na privatne šume; s tim se ukupni broj zapošljenih u odnosu na prethodni period umanjuje (za 15%), a podiže se njihova zahtjevana obrazovna struktura; 3,95 miliona € budžeta godišnje za lična bruto primanja i troškove vršenja poslova, što u odnosu na prethodni period predstavlja smanjenje ukupnog iznosa (za 10%), dok se prosječni iznos na zapošljenog od 9.653 € godišnje samo minimalno uvedava (za 3%); ova sredstva su na državne i privatne šume podijeljena prema broju zapošljenih; da procenat opštih materijalnih troškova za vršenje poslova na bruto lična primanja iznosi samo 26%, što je značajno manje nego u prethodnom periodu. 44
  • 45. Tabela 7: Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala (eksterni izvršioci) Ostvarenje 2008-2010 Optimalni 5-godišnji plan Jedinična cijena (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) bruto (€/jed.) Aktivnosti Obim / Trošak Trošak- Obim / Trošak Trošak- Izvršenje Plan količina UŠ međ.proj. količina UŠ međ.proj.Inventura i planiranje gazdovanja šumama, od čega: 844.746 315.320 940.000 35.000 Izrada PGŠ za GJ (državne i privatne šume), 45.514 844.746 0 75.000 940.000 35.000 18,56 13,00 ukljucujuci sastojinske inventure Sprovođenje Nacionalne inventure šuma 744.000 0 315.320 0 0Doznaka stabala za sječu, od čega: 109.824 0 191.779 0 Eksterni trošak za pomodnu radnu snagu kod 81.528 0 119.475 0 0,21 0,21 vršenja doznake u državnim šumama Eksterni trošak za privatna licencirana lica za 0 0 3 40.725 0 13.575 vršenje doznake u privatnim šumama Eksterni trošak za pomodnu radnu snagu kod 28.297 0 31.441 0 0,21 0,21 vršenja doznake u privatnim šumamaUkupno, od čega otpada na: 954.571 315.320 1.131.779 35.000Državne šume 926.274 211.264 749.275 23.450Privatne šume 28.297 104.056 382.365 11.550Sve ukupno 1.269.891 1.166.641Napomena: 1) Obzirom da do sada nijesu izrađivane osnove za gazdovanje u privatnim šumama, zbir za privatne šume kod ostvarenja odnosi se samo na nacionalnu inventuru šuma i doznaku. 2) Za naredni 5-godišnji planski period nema vrijednosti za nacionalnu inventuru, jer se ista ponavlja tek za 10 godina. 3) Podjela troškova na državne i privatne šume je sljededa: 100% pripreme osnova / programa gazdovanja do sada pripada državnim šumama (jer nije bilo planiranja u privatnim) i 67% nacionalnen inventure. Isti procenat ide i za planiranje gazdovanja kod optimalnog plana. Trošak na doznaci u slučaju ostvarenja i plana se dijeli na državne i privatne šume prema udjelu sječe. 45
  • 46. Tabela 8: Aktivnosti i na sertifikaciji državnih šuma (FSC šema) 5-godišnji plan Jedinična cijena Aktivnosti (godišnje vrijednosti) (€/ha) TrošakPredocjena 3.000 0,006Sertifikacija 6.000 0,012Nadzor 12.000 0,024Ukupno 21.000 0,0424.1.7. Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabalaAktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala od straneeksternih izvršioca po obimu i nosiocima troškova, kao i jediničnim cijenama, prikazane su uTabeli 7.Za ostvarene aktivnosti u prethodnom periodu je karakteristično sljedede: Izrađene su osnove za gazdovanje šumama od strane eksternih izvršioca za prosječno 45 hiljada ha državnih šuma godišnje, odnosno 845 hiljada € (18,6 €/ha); Izvršena je nacionalna inventura šuma, za koju su obezbijeđena međunarodna sredstva (FODEMO) u visini od 315 hiljada € godišnje; podjela troška po sektorima vlasništva šuma je data prema udjelu površine; Za pomodnu, eksternu radnu snagu kod vršenja doznake je utrošeno 110 hiljada € godišnje (0,21 €/m3); podjela troška po sektorima vlasništva šuma je data prema obimu sječe.Plan aktivnosti za naredni 5-godišnji period, koji je usklađen sa očekivanim izvorima(budžetskih i međunarodnih) sredstava, predviđa: Izradu programa za gazdovanje šumama za prosječno 75 hiljada hektara državnih i privatnih šuma godišnje, odnosno u trošku UŠ od 940 hiljada € (13,0 €/ha) za eksterne izvršioce, što predstavlja 65% povedanja po obimu ili 11,3% po vrijednosti; Dodatnih 35 hiljada € godišnje za razvoj planiranja iz međunarodnih sredstava (FODEMO), koja de biti iskorišdena na početku planskog perioda; podjela sredstava po sektorima vlasništva šuma je izvršena na osnovu udjela površine; Za eksterne usluge kao pomod kod vršenja doznake 151 hiljada € godišnje (0,21 €/m3), što predstavlja 37,4% povedanje u odnosu na prethodni period; podjela po sektorima vlasništva šuma izvršena je na osnovu udjela sječe; Uvođenje licenciranih privatnih lica za sprovođenje doznake (sa pratedim stručnim poslovima) u privatnim šumama, koje bi angažovala i finansirala UŠ, u vrijednosti od 41 hiljada € godišnje, što je ekvivalent za tri bruto plate inženjera na uzgoju šuma (sa 28% materialnih troškova), odnosno 13.575 € godišnje po inženjeru.4.1.8. Aktivnosti na sertifikaciji šumaUkupni troškovi FSC sertifikacije državnih šuma (Tabela broj 8) su planirani u visini od 21hiljade € godišnje (0,04 €/ha), odnosno 105 hiljada € za cijeli 5-godišnji ciklus (0,21 €/ha) sapredocjenom, dodjelom sertifikata i nadzorom. Očekuje se da de se sredstva za predocjenu i 46
  • 47. dodjelu sertifikata (udio od 42,8%) obezbjediti iz FODEMO projekta, a za kasniji nadzor iznovih međunarodnih projekata.4.1.9. Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvuAktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvu prikazane su u Tabeli9.U prethodnom periodu su utrošena sredstva za sljedede namjene: Izgradnja stručnih kapaciteta šumarskih stručnjaka i obuka VPŠ i izvođača šumskih radova, izgradnja šumarskog regulatornog i strateško-planskog okvira (analize, stručne osnove i nacrti akata odnosno dokumenata) u okviru reforme šumarskog sektora, kao i promotivne aktivnosti u šumarstvu (priprema publikacija, filmova, popularizacijskog materijala) u ukupnoj visini od 650 hiljada € godišnje, koja su obezbijeđena iz međunarodnih projekata odnosno institucija, od toga FODEMO 71,5% i SNV 28,5%; Nabavka IT opreme UŠ u visini od 65 hiljada € godišnje, iz budžeta UŠ; Istraživanja u šumarstvu (osnovna) u visini 11 hiljada € godišnje, iz budžeta MN; Ukupno je za sve namjene utrošeno 726 hiljada € godišnje, od čega 89,5% iz međunarodnih sredstava, što je izuzetno značajan iznos.Plan aktivnosti za naredni 5-godišnji period, predviđa: Izgradnju stručnih kapaciteta, šumarskog regulatornog i strateško-planskog okvira, kao i promotivne aktivnosti u šumarstvu u ukupnoj visini od 462 hiljada € godišnje, od čega iz postojedih FODEMO/IPA sredstava 440 hiljada € i 22 hiljade € od strane Sektora šumarstva MPRR; Uspostavljanje šumarskog informacionog sistema i nabavku IT opreme UŠ (softver, hardver) u visini od 132 hiljade € godišnje, od dega iz FODEMO/IPA sredstava 82 hiljade € i 50 hiljada € iz budžeta UŠ; Istraživanja u šumarstvu (osnovna, primjenjiva i razvojna) u visini od 46,5 hiljada € godišnje, od čega se od Sektora nauke MN očekuje 26,5 hiljada € i od Sektora šumarstva MPRR 20 hiljada €; Ukupno za sve namjene 660 hiljada € godišnje, što je 9% manje nego u prethodnom periodu, i predstavlja i dalje izuzetno značajan iznos. Daleko najvedi udio od ukupno planiranih sredstava (79%) dolazi iz FODEMO5/IPA projekata, koja su obezbjeđena, a obzirom da se projekti završavaju do kraja 2013. godine, ova de se sredstva, ukupno 2,61 miliona € za cijeli period, morati realizovati do tada.4.1.10. Upravni poslovi MPRR – Sektora šumarstvaBroj zapošljenih i ukupni troškovi vršenja upravnih poslova u okviru Sektora šumarstvaMPRR, prikazani su u Tabeli 10.5 Prema zadnjim informacijama tokom finalizacije izvještaja ove Studije, značajan dio sredstava vezanih zaproduženje FODEMO projekta za biomasu, planira se za finansiranje ovih investicija, pa de se iznos sredstava zaizgradnju kapaciteta odgovarajude smanjiti. 47
  • 48. U prethodnom periodu bilo je 18 zapošljenih, sa ukupnim troškovima za lična bruto primanjai vršenje poslova od 205 hiljada € godišnje (11,3 hiljade € na zapošljenog), što je takođe vrlonizak nivo.Za naredni 5-godišnji period planiran je isti broj zapošljenih, sa ukupnim troškovima za ličnabruto primanja i vršenje poslova od 228 hiljada € godišnje (12,7 hiljada € na zapošljenog), štoje zbog ograničenja MF takođe vrlo nizak i nestimulativni nivo. Pored toga, planiran je isimbolički iznos od 3 hiljade € godišnje za rad Savjeta za šume, koji je predviđen ZoŠ.4.1.11. Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šumaPlan sufinansiranja za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnikašuma, osim sufinansiranja šumskih radova (Tabela broj 11) za naredni 5-godišnji periodpreviđa: Podršku investicijama u savremenu opremu za korišdenja šuma u iznosu od 80 hiljada € godišnje (od 500 € – 20 hiljada € na gazdinstvo, sa do 50% sufinasiranja); Podršku investicijama za razvoj (dopunskih) djelatnosti šumskih gazdinstava u iznosu od 100 hiljada € godišnje (od 1 – 20 hiljada € na gazdinstvo, do 25% sufinasiranja) Podršku udruženjima VPŠ u iznosu od 20 hiljada € godišnje, od čega 15 hiljada € za pojedine savjetodavne aktivnosti (sa 80% sufinansiranja).Obzirom da je ova podrška uskladu sa politikom ruralnog razvoja (EU i CG), očekuje se da iizvor finansiranja bude budžet Ruralnog razvoja.4.2. Ostvareni i planirani obim i struktura sječaOstvarena sječa u prethodnom periodu (Tabela 12) u državnim šumama po obimu iznosila je389 hiljada m3 bruto godišnje, od čega četinara 73% i liščara 27%. U toj masi količinatehničkog drveta iznosila je 245 hiljada m3, odnosno 63% (kod četinara 77%, kod lišdara26%). Prema tipovima korisnika, odnosno korišdenja šuma na VJ otpalo je 20%, na ostalekoncesionare 68% i na UŠ 12% ostvarene bruto sječe. Ostvarena, registrovana sječa uprivatnim šumama iznosila je 135 hiljada m3 bruto godišnje, od čega četinara 30% i liščara70%. U ovoj masi količina prostornog i ogrjevnog drveta iznosila je 97 hiljada m3 odnosno72% (kod četinara 10%, kod lišdara 98%).Ukupna ostvarena bruto sječa u svim šumama iznosila je 524 hiljada m 3 bruto godišnje.Intenzitet izvršene sječe iznosi 0,70 m3/ha (0,78 u državnim i 0,55 u privatnim šumama). Akose uporijedi sa zemljama Zapadnog Balkana, intenzitet sječe je niži od Srbije, dosta niži odBiH i Hrvatske, a posebno Slovenije, viši od Makedonije i značajno viši od Albanije (FRA,2010).Planirana sječa za naredni 5-godišnji period (Tabela 12) u državnim šumama po obimu iznosi570 hiljada m3 bruto godišnje, od čega četinara 63% i liščara 37%. U ovoj masi se očekuje 366hiljada m3 tehničkog drveta, odnosno 64% (kod četinara 80%, kod lišdara 36%). Ovaj plan je 48
  • 49. vedi za 46% u odnosu na ostvarenje. Prema tipovima korisnika na VJ otpada 25%, na ostalekoncesionare 65% i na UŠ 10% planirane bruto sječe. Planirana sječa u privatnim šumamaiznosi 150 hiljada m3 bruto godišnje, sa 46% četinara i 54% liščara. Ovaj plan je vedi za 11 % uodnosu na ostvarenje. U ovoj masi se očekuje 86 hiljada m 3 prostornog i ogrjevnog drvetaodnosno 58% (kod četinara 10%, kod lišdara 98%).Ukupno planirana bruto sječa u svim šumama iznosi 720 hiljada m 3 bruto godišnje, što je37% povedanje u odnosu na ostvarenje. Intenzitet planirane sječe iznosi 0,97 m 3/ha (1,14 udržavnim i 0,61 u privatnim šumama).4.3. Zbirni pregledi ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu4.3.1. Pregled iznosa svih troškova mjera i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvoZa izvršene mjere, odnosno aktivnosti (Tabela broj 13a) u prethodnom periodu utrošena susljededa sredstva: za biološke mjere 1,10 miliona € godišnje, od čega 878 hiljada € budžetskih sredstava UŠ i 220 hiljada € sredstava korisnika i VPŠ; za tehničke mjere 2,83 miliona € godišnje, od čega 58 hiljada € budžetskih sredstava UŠ i 2,77 miliona € sredstava korisnika i VPŠ; za aktivnosti državne šumarske uprave odnosno službe u širem smislu (UŠ i MPRR sa eksternim poslovima, izgradnjom kapaciteta i regulatornog okvira) 6,58 miliona € godišnje, od čega 5,62 miliona € iz budžeta i 965 hiljada € iz međunarodnih izvora; ukupno 10,50 miliona € godišnje, od čega 6,34 miliona (60 %) budžetskih i 3,95 (40%) miliona van-budžetskih, što zajedno čini 14,1 €/ha šuma i šumskih zemljišta.Utrošena sredstava korisnika i VPŠ predstavlju 58% vrijednosti posječenog drveta na panju, arazlika sačinjava ukupnu dobit korisnika i VPŠ od korišdenja šuma.Plan za naredni 5-godišnji period (Tabela broj 13b) predviđa sljededa sredstva: za biološke mjere, uključujudi potsticajne, 2,73 miliona € godišnje, od čega 2,15 miliona € budžetskih sredstava UŠ i 500 hiljada € sredstava korisnika i VPŠ; preostatak od 3% se odnosi na budžetska sredstva Sektora ZŽS i međunarodne projekte; za tehničke mjere, uključujudi potsticajne, 6,17 miliona € godišnje, od čega 596 hiljada € budžetskih sredstava UŠ i 5,57 miliona € sredstava korisnika i VPŠ; za aktivnosti šumarske uprave odnosno službe 6,02 miliona € godišnje, od čega 5,43 miliona iz budžeta i 598 hiljada iz međunarodnih izvora; za djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja VPŠ 585 hiljada € godišnje, od čega 385 hiljada € vlastitih i 200 hiljada budžetskih (potsticajnih) sredstava; ukupno 15,52 miliona € godišnje, od čega 8,41 miliona € (54%) budžetskih, 6,46 miliona € (42%) sredstava korisnika i VPŠ, kao i 649 hiljada € (4%) međunarodnih sredstava, što zajedno čini 20,8 €/ha šuma i šumskih zemljišta. 49
  • 50. Tabela 9: Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvu Ostvarenje 2008-2010 Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Aktivnosti Iznos Iznos Budžetska Iznos Iznos Budžetska međ. sred. budž. sred. institucija međ. sred. budž. sred. institucijaIzgradnja stručnih kapaciteta šumarskih stručnjaka, obuka 270.000 0 - 295.000 0 -VPŠ i izvođača šumskih radovaNabavka IT opreme i uspostavljanje šumarskog 0 64.941 UŠ 82.000 50.000 UŠinformacionog sistema uključujdi bar-kod sistem pradenjaIzgradnja šumarskog regulatornog i strateško-planskog 369.680 0 - 140.000 22.000 MPRRokvira (analize, stručne osnove i nacrti dokumenata) u okvirureforme šumarskog sektoraPromotivne aktivnosti u šumarstvu (publikacije, filmovi, 10.000 0 - 5.000 0popularizacijski materijal)Istraživanja u šumarstvu, od čega:: 11.000 20.000 46.500 Naučno istraživački projekti (osnovna istraživanja) 0 11.000 MN 0 26.500 MN Istraživačko-razvojni projekti (aplikativna i razvojna 0 0 - 20.000 20.000 MPRR istraživanja)Ukupno, od čega: 649.680 75.941 542.000 118.500FODEMO/IPA 464.680 522.000SNV 185.000 0EU DG Nauke i tehnološkog razvoja 0 20.000UŠ 64.941 50.000MPRR 0 42.000MN 11.000 26.500Napomena: 1) Iznosi planiranih međunarodnih sredstava, iako su prikazana u prosječnim godišnjim vrijednostima, se odnose naročito na 2012. i 2013. godinu, dok traju postojedi projekti FODEMO/IPA. 2) Obzirom da od strane FODEMO kancelarije nijesu dostavljene specifične informacije o visini planiranih sredstava za pojedine namjene (izgradnja stručnih kapaciteta, uspostavljanje informacionog sistema, izgradnja regulatornog okvira i promocija), konačna podjela je na osnovu informacija o ukupno raspoloživim sredstavima urađena naknadno od strane lidera studije. 3) SNV u 2012. godini više ne planira sredstava podrške šumarstvu. 50
  • 51. Tabela 10: Poslovi Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja – Sektor za šumarstvo Stanje 2008 - 2010 5-godišnji plan (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Poslovi Broj Trošak Broj Trošak zapošljenih funkcionisanja zapošljenih funkcionisanjaPoslovi upravljanja i administracije sektora 3 34.768 3 42.934Poslovi Centra za monitoring 5 57.949 5 55.494Poslovi Inspekcije za šumarstvo 10 111.833 10 129.944Poslovi Savjeta za šume - 0 - 3.000Ukupno, od čega otpada na: 18 204.550 18 231.372 državne šume 15 166.425 14 177.707 privatne šume 3 61.947 4 231.372Napomena: 1) Troškovi za plan funkcionisanja ministarstva su identični raspoloživom budžetu za 2012. godinu s tim da je dodata procjena minimalnog troška rada Savjeta za šume. 2) Troškovi su podijeljeni prema vlasništvu šuma na osnovu koeficijenta djelatnosti za PŠ iz tabele 2b u prilogu (27% za stanje i 23% za plan).Tabela 11: Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma, u skladu sa EU politikom ruralnog razvoja Inicijalni 5-godišnji plan (godišnje vrijednosti) Grupe mjera Napomena Iznos Udio subvencije subvencijeSubvencionisanje nabavke savremene opreme za 80.000 0,50 Iznos pomodi od 500 € dounaprjeđenje tehnologije i efikasnosti korišdenja 20.000 €privatnih šumaPodrška investicijama u (ručnu) obradu drveta, 100.000 0,25 Iznos pomodi od 1.000 € doproizvodnju drvne biomase i bioenergije (do 1 20.000 €MW)Podrška udruženjima VPŠ, od čega za: 20.000 0,75 Vršenje obuke i savjetodavnih usluga VPŠ 15.000 0,80 Sufinanciranje do 80% cijene aktivnosti, odnosno do 1.500 € Uvođenje zajedničkog upravljanja šumama 4.000 1,0 4.000€ na pilot projekat, 5 sitnim posjedima projekata (1 na godinu) Uvođenje zajedničkog marketinga šumskih 1.000 1,0 Podrška organizaciji jedne proizvoda licitacije trupaca na godinuUkupno 200.000 0,35 51
  • 52. Tabela 12: Obim bruto sječe drvne mase po okvirnoj sortimentnoj strukturi, tipovima korišdanja šuma i sektorima vlasništva Ostvarenje 2008 - 2010 Optimalni 5-godišnji plan (prosječne godišnje, u bruto m3) (prosječne godišnje, u bruto m3) Tip korišdenja četinari četinari lišdari lišdari Ukupno četinari četinari lišdari lišdari Ukupno tehnika prostorno tehnika ogrijev tehnika prostorno tehnika ogrijevKorišdenje državnih šuma 219.130 65.825 27.458 76.543 388.956 290.000 70.750 75.600 133.650 570.000Koncesija sa svim šumskim radovima(VJ) 51.870 22.230 900 3.000 78.000 75.000 25.000 5.000 35.000 140.000Višegodišnje koncesije sa radovimana izgradnji i održavanju puteva 123.760 30.940 26.520 39.780 221.000 163.600 31.650 69.900 54.850 320.000Jednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 35.200 8.600 0 0 43.800 40.000 10.000 0 0 50.000Prodaja sortimenata iz šuma kojenijesu pod koncesijom (režija UŠ) 500 0 0 0 500 1.500 500 100 900 3.000Snabdjevanje stanovništva drvetomna panju (režija UŠ) 7.800 4.055 38 33.763 45.656 8.400 3.600 100 37.900 50.000Snabdjevanje stanovništva drvetomprodajom sortimenata (režija UŠ) 0 0 0 0 1.500 0 500 5.000 7.000Korišdenje privatnih šuma 36.450 4.050 1.890 92.610 135.000 62.100 6.900 1.620 79.380 150.000Ukupno 255.580 69.875 29.348 169.153 523.956 352.100 77.650 77.220 213.030 720.000Napomena: 1) Za optimalni plan za državne šume su uzete vrijednosti iz osnova gazdovanja šumama, odnosno orijentacioni planovi sječa na osnovu kojih su podpisani koncesioni ugovori. 2) Orijentacioni planovi sječa kod dugoročnih koncesija su realizovani sa 83%. 3) Plan mogude sječe u privatnim šumama, za koje još ne postoje programi gazdovanja, urađen je na osnovu godišnjih programa (kojima se odobravaju zahtjevi za sječu), sa nekoliko uvedanim obimom (11%). 52
  • 53. Planirana sredstava budžeta UŠ u visini od 7,88 miliona € godišnje, uključujudi potsticajnasredstva koja se odnose na šume, su u cjelini pokrivena sa očekivanim izvorima iz šuma(naknadama i ostalim, vidjeti i naredna poglavlja!). Svi planirani izvori UŠ u ovom prikazu inijesu angažovani, jer postoji »višak« od 170 hiljada €. Međutim, ovaj višak se koristi zaostale djelatnosti UŠ, koje ovdje nijesu uključene. Planirana sredstva korisnika i VPŠ zajednotakođe su u cjelosti pokrivena iz očekivanih prihoda iz šuma, uz značajni »ostatak« sredstava- 1,96 miliona € - na ovom nivou obračuna. Planirana sredstva međunarodnih donatoraobezbijeđena su 90%, a preostalih 10% sredstava, kao i nova donatorska sredstva nakon2013. godine, de se morati tek obezbijediti za ove svrhe.Planirani troškovi bioloških i tehničkih mjera korisnika i VPŠ, koje oni snose, predstavlju 77%vrijednosti planirane sječive drvne mase na panju i pokriveni su sa očekivanim prihodima odkorišdenja šuma. Ostatak od 23% sačinjava očekivanu dobit svih korisnika i VPŠ zajedno.4.3.2. Pregled iznosa potsticajnih sredstava za razvoj privatnih šuma, šumskih gazdinstva i udruženja vlasnika šumaPlan za naredni 5-godišnji period (Tabela broj 13c) predviđa sljededa budžetska sredstva: za biološke i tehničke potsticajne mjere u šumama 659 hiljada € godišnje, od čega 96% od strane UŠ; ova sredstva predstavjaju ukupno 61% sufinansiranja, odnosno od 50 - 87% kada su u pitanju pojedine mjere; za potsticanje razvoja djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja VPŠ 200 hiljada € godišnje; ova sredstva predstavjaju ukupno 34% sufinansiranja, odnosno od 25 - 80% sufunansiranja po pojednim mjerama; ukupno 857 hiljada € godišnje, od čega 631 hiljada (65%) iz budžeta UŠ i 228 hiljada (35%) iz budžeta Ruralnog razvoja i ZŽS.Planirana sredstava za potsticajne mjere u šumama pokrivena su sa planom budžeta UŠ ipredstavlju 2,7 €/ha privatnih šuma i šumskih zemljišta, odnosno 26% vrijednosti drvne masena panju koja se planira za sječu. Sredstva za potsticajne mjere u kontekstu ruralnog razvoja iZŽS treba da se planiraju u ovim budžetima.4.3.3. Pregled visine bioloških i tehničkih investicija u šume, uključujudi investicije kroz državnu šumarsku službu4.3.3.1. Ostvarene i planirane investicije u odnosu na obim sječeKarakteristični pokazatelji ostvarenih investicija u državne šume (Tabela broj 14a) u odnosuna obim sječe su sljededi: biološke i tehničke investicije svih nosioca su ukupno iznosile 9,6 €/m3 bruto ostvarene sječe godišnje, pri čemu je VJ investirala 7,0 €/m3, ostali koncesionari (samo tehničke) 8,6 €/m3 i UŠ (pretežno biološke) 2,9 €/m3; investicije kroz poslove šumarske službe, koju obezbjeđuje UŠ, ukupno su iznosile »visokih« 10,5 €/m3 ostvarene godišnje sječe; sve ostvarene investicije ukupno su iznosile »visokih« 20,1 €/m 3 ostvarene godišnje sječe, od čega biološke i tehničke 48%. 53
  • 54. Tabela 13a: Pregled svih godišnjih troškova ostvarenih mjera i aktivnosti vezanih za šume i šumarstvo za period od 2008. - 2010. godine (državni i privatni sektor) Nosioci troškova Grupe mjera i aktivnosti UŠ MPRR Ostali Ukupno Korisnici i Međunar. Ukupno Šumarstvo sektori Budžet CG VPŠ donatoriBiološke mjere u šumama, od čega: 877.776 0 0 877.776 220.453 0 1.098.229 Uzgoj šuma 872.125 0 0 872.125 220.369 0 1.092.494 Zaštita šuma 2.350 0 0 2.350 84 0 2.434 Revizija, uspostavljanje i održavanje sjemenskih objekata 3.301 0 0 3.301 0 0 3.301Tehničke mjere u šumama, od čega: 57.985 0 0 57.985 2.767.156 0 2.825.141 Izgradnja i održavanje šumskih puteva 57.985 0 0 57.985 2.314.486 0 2.372.471 Izgradnja šumskih vlaka 0 0 0 0 452.670 0 452.670Aktivnosti šumarske uprave / službe, od čega: 5.400.716 204.550 11.000 5.616.266 0 965.000 6.581.266 Poslovi UŠ na gazdovanju šumama i pripadajudi opšti poslovi (lična 4.381.205 0 0 4.381.205 0 0 4.381.205 primanja, materijalni troškovi, oprema, osim IT / infosistema) Eksterni poslovi nacionalne inventure i planiranja gazdovanja šumama 844.746 0 0 844.746 0 315.320 1.160.066 Eksterni poslovi kod doznake (pomodna radna snaga) 109.824 109.824 109.824 Izgradnja stručnih i informacionih kapaciteta u šumarstvu 64.941 0 0 64.941 0 280.000 344.941 Izgradnja regulatornog okvira i istraživanje u šumarstvu 0 0 11.000 11.000 0 369.680 380.680 Poslovi MPRR - Sektor za šumarstvo (lična primanja, materijalni 0 204.550 0 204.550 0 0 204.550 troškovi i oprema)UKUPNO 6.336.477 204.550 11.000 6.552.027 2.987.609 965.000 10.504.636IZVORI SREDSTAVA 6.584.522 204.550 11.000 6.800.072 5.123.010 965.000 12.888.082IZVORI minus TROŠKOVI 248.045 0 0 248.045 2.135.401 0 2.383.446Napomena: 1) Navedene su samo mjere koje su se realizovale. Potsticajnih mjera u tom periodu, osim gratis davanja sadnica VPŠ za pošumljavanje, nije bilo. Vrijednost gratis sadnica je ukalkulisana u troškove UŠ. 2) Djelatnosti sjemenske i rasadničarske proizvodnje i upravljanje LPN u ovom pregled nijesu uključene. 3) Budžetski izvori sredstava UŠ dolaze od naknada od prodaje drveta odnosno drvnih sortimenata stanovništvu, kao i prodaje sortimenata iz šuma van koncesija. Realizovan budžet UŠ iznosi 6.484.987 €. 4) Sredstva korisnika / vlasnika šuma dolaze od korišdenja šuma. Kao osnov je uzeta prodajna cijena na panju, smanjena za koncesionu i/ili posebnu naknadu za doznaku, prijem i otpremu sortimenata. 54
  • 55. Tabela 13b: Pregled svih godišnjih troškova planiranih mjera i aktivnosti vezanih za šume i šumarstvo za naredni 5-godišnji period (državni i privatni sektor) Nosioci troškova Grupe mjera i aktivnosti UŠ MPRR Ostali Ukupno Korisnici i Međunar. Ukupno Šumarstvo sektori Budžet CG VPŠ donatoriBiološke mjere u šumama uključujudi potsticajne, od čega: 2.154.827 0 28.000 2.182.827 500.360 51.000 2.734.187 Uzgoj šuma 1.977.060 0 0 1.977.060 478.610 0 2.455.670 Zaštita šuma 100.087 0 0 100.087 21.750 0 121.837 Revizija, uspostavljanje i održavanje sjemenskih objekata 1.680 0 0 1.680 0 0 1.680 Specijalne mere u zaštitnim šumama i ŠPN 76.000 0 28.000 104.000 0 51.000 155.000Tehničke mjere u šumama uključujudi potsticajne, od čega: 596.232 0 0 596.232 5.575.080 0 6.171.312 Izgradnja i održavanje šumskih puteva 297.882 0 0 297.882 4.048.230 0 4.346.112 Izgradnja šumskih vlaka 298.350 0 0 298.350 1.526.850 0 1.825.200Aktivnosti šumarske uprave / službe, od čega: 5.129.657 270.372 26.500 5.426.529 0 598.000 6.024.529 Poslovi UŠ na gazdovanju šumama i pripadajudi opšti poslovi (lična primanja, 3.948.016 0 0 3.948.016 0 0 3.948.016 materijalni troškovi i oprema, osim IT / infosistema) Eksterni poslovi nacionalne inventure i planiranja gazdovanja šumama 940.000 0 0 940.000 0 35.000 975.000 Sertifikacija šuma (predocjena, dodjela sertifikata i nadzor) prema FSC 0 0 0 0 0 21.000 21.000 Eksterni poslovi kod doznake (licencirana privatna lica i pomodni radnici) 191.641 0 0 191.641 0 0 191.641 Izgradnja stručnih i informacionih kapaciteta u šumarstvu 50.000 0 0 50.000 0 377.000 427.000 Izgradnja regulatornog okvira i istraživanje u šumarstvu 0 42.000 26.500 68.500 0 165.000 233.500 Poslovi MPRR - Sektor za šumarstvo (lična primanja i troškovi funkcionisanja) 0 228.372 0 228.372 0 0 228.372Mjere za potsticanje djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja 0 0 200.000 200.000 385.000 0 585.000VPŠ, od čega: Investicije u savremenu opremu za korišdenje šuma 0 0 80.000 80.000 80.000 0 160.000 Investicije u obradu drveta, proizvodnju biomase i bioenergiju 0 0 100.000 100.000 300.000 0 400.000 Podrška udruženjima za pružanje savjetodavnih usluga VPŠ 0 0 20.000 20.000 5.000 0 25.000UKUPNO 7.880.716 270.372 254.500 8.405.588 6.460.440 649.000 15.515.028IZVORI SREDSTAVA 8.050.732 284.872 0 8.335.604 8.424.125 586.000 17.650.635IZVORI minus TROŠKOVI 170.016 14.500 -254.500 -69.984 1.963.685 -63.000 2.135.607Napomena: 1) Za mjere, aktivnosti i izvore sredstava važi isto kao kod prethodne tabele. U okviru pojedinih mjera su integrisane i potsticajne mjere za privatni sektor. 55
  • 56. Tabela 13c: Pregled godišnjih troškova svih planiranih potsticajnih mjera vezanih za privatne šume i šumarstvo, za naredni 5-godišnji period Nosioci troškova Udio Grupe mjera i aktivnosti UŠ Ostali Ukupno VPŠ / Ukupno subvencije sektori Budžet CG gazdinstvaBiološke i tehničke potsticajne mjere u šumama, od čega: 630.840 28.000 658.840 428.390 1.087.230 0,61 Podizanja novih šuma na goletima 90.350 0 90.350 38.850 129.200 0,70 Obnova visokih šuma 53.970 0 53.970 27.690 81.660 0,66 Njega visokih šuma 16.725 0 16.725 2.985 19.710 0,85 Sanacija oštedenih šuma 37.890 0 37.890 19.080 56.970 0,67 Indirektna konverzija izdanačkih šuma 67.680 0 67.680 10.560 78.240 0,87 Direktna konverzija izdanačkih šuma i šikara 50.875 0 50.875 27.125 78.000 0,65 Zaštita šuma 15.000 0 15.000 3.750 18.750 0,80 Specijalne mere u zaštitnim šumama i ŠPN 0 28.000 28.000 0 28.000 1,00 Izgradnja šumskih vlaka 298.350 0 298.350 298.350 596.700 0,50Mjere za potsticanje djelatnosti šumskih gazdinstava i udruženja VPŠ, od čega: 0 200.000 200.000 385.000 585.000 0,34 Investicije u savremenu opremu za korišdenje šuma 0 80.000 80.000 80.000 160.000 0,50 Investicije u obradu drveta, proizvodnju biomase i bioenergiju 0 100.000 100.000 300.000 400.000 0,25 Podrška udruženjima za pružanje savjetodavnih usluga VPŠ 0 20.000 20.000 5.000 25.000 0,80UKUPNO 630.840 228.000 858.840 813.390 1.672.230 0,51OČEKIVANI IZVORI SREDSTAVA 630.840 0 630.840 2.528.109 2.994.765IZVORI minus TROŠKOVI 0 -228.000 -228.000 1.714.719 1.322.535Napomena: 1) Vrijednost gratis sadnica je ukalkulisana u trošak UŠ. Trošak bioloških in tehničkih mjera UŠ bez kalkulisanja vrijednosti gratis sadnica iznosi 503.640 €. 56
  • 57. Karakteristični pokazatelji ostvarenih investicija u privatne šume (Tabela broj 14b) u odnosuna obim sječe su sljededi: biološke i tehničke investicije su ukupno iznosile samo 1,5 €/m3 bruto ostvarene sječe godišnje, pri čemu od strane VPŠ 1,2 €/m3 i UŠ 0,3 €/m3, što predstavlja samo 16% nivoa investicija u državne šume; investicije kroz poslove šumarske službe, koju obezbjeđuje UŠ, ukupno su iznosile »visokih« 9,7 €/m3 ostvarene godišnje sječe, što je po jedinici mjere samo nekoliko manje nego u državnim šumama; sve ostvarene investicije ukupno su iznosile 11,2 €/m3 ostvarene godišnje sječe, od čega biološke i tehničke samo 14%; po posječenom kubiku, ovo je ukupno samo 56% nivoa investicija u državne šume.Karakteristični pokazatelji visine planiranih investicija u državne šume, u odnosu na obimsječe, za naredni 5-godišnji period (Tabela broj 14a), koje su usklađene sa potencijalnimizvorima sredstava, su sljedeči: biološke i tehničke investicije svih nosioca ukupno iznose 13,1 €/m3 bruto planirane godišnje sječe, što je po jedinici mjere 37% više nego do sada, pri čemu bi visina investicija VJ iznosila 10,8 €/m3, ostalih koncesionara (samo za tehničke) 10,4 €/m3 i UŠ (pretežno za biološke) 4,9 €/m3; investicije kroz poslove šumarske službe, koje obezbjeđuje UŠ, bi ukupno iznosile 6,5 €/m3 planirane godišnje sječe, što je po jedinice mjere, zbog nekoliko smanjenih troškova ovih poslova, a naročito zbog povedanog obima planirane sječe, »samo« 62% dosadašnje visine; planirane investicije ukupno iznose 19,6 €/m3 planirane godišnje sječe, što je čak nekoliko niže od dosadašnjeg nivoa, s tim da biološke i tehničke investicije u strukturi zauzimaju značajno vedi udio (ukupno 67%).Ovakva struktura investicija u državne šume je značajno održivija od dosadašnje.Karakteristični pokazatelji visine planiranih investicija u privatne šume, u odnosu na obimsječe, za naredni 5-godišnji period (Tabela broj 14 b), koje su isto tako usklađene sapotencijalnim izvorima sredstava, su sljededi: biološke i tehničke investicije ukupno iznose 9,1 €/m3 bruto planirane sječe godišnje, što je po jedinici mjere čak 6 puta više od dosadašnjeg nivoa, ili 70% nivoa u državnim šumama, pri čemu bi VPŠ investirali 4,8 €/m3 i UŠ (za biološke i tehničke subvencije) 4,3 €/m3; investicije kroz poslove šumarske službe, koju obezbjeđuje UŠ, iznosile bi ukupno 9,3 €/m3 planirane godišnje sječe, što je po jedinice mjere nekoliko niže od dosadašnje visine, a za 43% više od nivoa u državnim šumama (obzirom da je planirana sječa u privatnim šumama po hektaru značajno niža); planirane investicije ukupno iznose 18,5 €/m3 planirane godišnje sječe, što je 165% nivoa u prethodnom periodu, ili 94% nivoa u državnim šumama; biološke i tehničke investicije u strukturi zauzimaju značajno viši udio (ukupno 49%) od prethodnog, a još uvjek manji od onoga u državnim šumama.Ovakva visina i struktura investicija u privatne šume je značajno održivija od dosadašnje. 57
  • 58. 4.3.3.2. Uporjeđenje visine investicija u odnosu na obim sječe i ukupnu površinu šuma i šumskog zemljišta sa Srbijom i SlovenijomUporjeđenje ostvarene visine investicija u šume Crne Gore, u odnosu na obim sječe i ukupnupovršinu šuma i šumskog zemljišta, sa investicijama u šume Srbije i Slovenije (Tabela 14c)ukazuje na sljedede: Biološke investicije su po kubiku sječe u državnim šumama niže od srbijanskih i slovenačkih, ali su ove razlike daleko manje po površini šuma i šumskog zemljišta. Što se tiče privatnih šuma, investicije u Crnoj Gori su, po kubuku i površini šuma, značajno niže. Tehničke investicije po kubiku sječe su u Crnoj Gori vede u odnosu na obe zemlje; po površini šuma su na nivou srbijanskih, a značajno niže od slovenačkih. Naročito to važi za državne šume. U privatnim šumama tehničke investicije su vede od srbijanskih prema jednom i drugom indikatoru. Ukupno ostvarene biloške i tehničke investicije po kubiku sječe za sve šume (u visini od 7,5 €/m3) su, naročito zbog nižeg6 intenziteta sječe, vede od investicija u Srbiji i Sloveniji, iako je standard cijena investicija u Sloveniji značajno viši. Investicije u odnosu na površinu šuma i šumskog zemljišta (u visini od 5,3 €/ha) značajno su niže od Srbije, a naročito od Slovenije. Za državne šume sve navedeno izrazito važi, dok su u privatnim šumama investicije u odnosu na Srbiju i Sloveniju značajno niže po osnovu oba indikatora. Investicije kroz šumarsku službu su po kubiku sječe vede, a po površini šuma i šumskog zemljišta manje od investicija u Srbiji i Sloveniji; Ukupno ostvarene biološke, tehničke i investicije kroz šumarsku službu ukupno su u Crnoj Gori vede od srbijanskih i slovenačkih po kubiku sječe, dok su po površini manje od srbijanskih i naročito slovenačkih.Uporjeđenje planskih vrijednosti investicija (Tabela 14c) ukazuje da: Biološke investicije u državnim šumama su po kubiku sječe nekoliko niže od ostvarenih srbijanskih, a vede od slovenačkih. Kada se uporijede po površini šuma, značajno su niže od srbijanskih i slovenačkih. U privatnim šumama planirane biološke investicije su po kubiku niže od ostvarenih srbijanskih, a vede od slovenačkih, dok su po površini šuma niže od srbijanskih, a pogotovu od slovenačkih. Tehničke investicije po kubiku sječe su vede u odnosu na obije zemlje, dok su po površini vede od ostvarenih srbijanskih i niže od slovenačkih. Ukupno planirane biološke i tehničke investicije na kubik sječe za sve šume (u visini od 12,3 €/m3) dosta su vede od ostvarenih investicija u Srbiji i Sloveniji. Na površinu šuma i šumskog zemljišta iste su (u visini od 11,9 €/ha) značajno vede od investicija u Srbiji, a još uvjek značajno niže od onih u Sloveniji. Međutim, ako se uzme u obzir značajno vede jedinične cijene investicija u Sloveniji, može se konstantovati da je nivo planiranih investicija u šume u Crnoj Gori blizu ili čak iznad nivoa (ostvarenih) slovenačkih. Na osnovu navedenog može se predloženi plan investicija, koje su pokrivene sa očekivanim izvorima sredstava, smatrati optimalnim.6 3 Intenzitet realizovane sječe (m /ha) je u Sloveniji oko 4-puta, a u Srbiji oko 70% vedi od intenziteta u CrnojGori. 58
  • 59. Tabela 14a: Prikaz ostvarenih i planiranih godišnjih vrijednosti pojedinih bioloških i tehničkih mjera i aktivnosti državne uprave / šumarske službe vezanih za državne šume, u odnosu na obim sječe, od strane Vektre-Jakid, ostalih koncesionara i budžeta Uprave za šume Ostvarenje 2008 - 2010 5-godišnji plan (€/m3, godišnje) (€/m3, godišnje) Grupe mjera i aktivnosti VJ Ostali UŠ VJ Ostali UŠ koncesionari koncesionari Biološke mjere u šumama, od čega: 2,12 0 2,67 2,65 0 4,20 Uzgoj šuma 2,12 0 2,66 2,52 0 3,86 Zaštita šuma 0,001 0 0,005 0,13 0 0,16 Specijalne mjere zaštite, očuvanja i unaprjeđenja šuma 0 0 0 0 0 0,18 Uspostavljanje i održavanje sjemenskih sastojina 0 0 0,01 0 0 0,004Tehničke mjere u šumama, od čega: 4,84 8,63 0,19 8,13 10,39 0,69 Izgradnja i održavanje puteva (€/m3) 3,34 7,49 0,19 5,62 8,02 0,69 Izgradnja vlaka (€/m3) 1,50 1,14 0 2,51 2,37 0Ukupno biološke i tehničke mjere 6,97 8,63 2,86 10,77 10,39 4,89 6,97 10,21 10,77 13,83 9,56 13,08Aktivnosti šumarske uprave / službe vezane za šume, od čega: 10,53 6,54 Poslovi gazdovanja šumama i pripadajudi opšti poslovi UŠ (lična 8,02 5,16 primanja, materijalni troškovi i oprema, osim IT/infosistema) Eksterni poslovi kod nacionalne inventure i planiranja gazdovanja 2,17 1,10 šumama Eksterni poslovi kod doznake (pomodnI radnIci) 0,21 0,21 Aktivnosti na izgradnji stručnih i informacionih kapaciteta UŠ 0,12 0,07Ukupno sve mjere i aktivnosti 20,09 19,62Napomena: 3 3 1) Obim ostvarene sječe na koji se prikazuju vrijednosti investicija je sljededi: VJ – 78.000 m , Ostali koncesionari – 264.800 m , UŠ za biološke i tehničke investicije – 3 3 310.956 m i UŠ za aktivnosti uprave šuma - 388.956 m . 3 3 2) Obim planirane sječe na koji se prikazuju vrijednosti investicija je sljededi: VJ – 140.000 m , Ostali koncesionari – 370.000 m , UŠ za biološke i tehničke investicije – 3 3 430.000 m i UŠ za aktivnosti uprave šuma - 570.000 m . 59
  • 60. Tabela 14b: Prikaz ostvarenih i planiranih godišnjih vrijednosti pojedinih bioloških i tehničkih mjera i aktivnosti državne uprave / šumarske službe vezanih za privatne šume, u odnosu na obim sječe, od strane vlasnika privatnih šuma i budžeta Uprave za šume Ostvarenje 2008 - 2010 5-godišnji plan Grupe mjera i aktivnosti (€/m3, godišnje) (€/m3, godišnje) VPŠ UŠ VPŠ UŠ Biološke mjere u šumama uključujudi potsticajne, od čega: 0,41 0,33 0,86 2,34 Uzgoj šuma 0,41 0,32 0,84 2,12 Zaštita šuma 0,00 0,01 0,02 0,22 Specijalne mjere zaštite, očuvanja i unaprjeđenja šuma 0,00 0,00 0,00 0,00 Uspostavljanje i održavanje sjemenskih sastojina 0,00 0,00 0,00 0,00Tehničke mjere u šumama uključujudi potsticajne, od čega: 0,78 0,00 3,95 1,99 Izgradnja puteva (€/m3) 0,52 0,00 1,96 0,00 Izgradnja vlaka (€/m3) 0,26 0,00 1,99 1,99Ukupno biološke i tehničke mjere uključujudi potsticajne 1,19 0,33 4,81 4,33 1,52 9,14Aktivnosti šumarske službe, od čega: 9,67 9,35 Poslovi gazdovanja šumama i pripadajudi opšti poslovi UŠ (lična 9,33 6,73 primanja, materijalni troškovi i oprema, osim IT/infosistema) Eksterni poslovi kod nacionalne inventure i planiranja gazdovanja 0,00 2,07 šumama Eksterni poslovi kod doznake (licencirana privatna lica i pomodni 0,21 0,48 radnici) Aktivnosti na izgradnji informacionih i stručnih kapaciteta UŠ i 0,13 0,08 VPŠUkupno sve mjere i aktivnosti 11,19 18,49Napomena: 3 1) Obim ostvarene sječe na koji se prikazuju vrijednosti investicija za VPŠ i za UŠ iznosi – 135.000 m . 3 2) Obim planirane sječe na koji se prikazuju vrijednosti investicija za VPŠ i za UŠ iznosi – 150.000 m . 60
  • 61. Tabela 14c: Pokazatelji visine bioloških i tehničkih investicija i investicija kroz poslove šumarske uprave / službe u šume Crne Gore u uporjeđenju sa Srbijom i Slovenijom Crna Gora Vlasništvo Srbija Slovenija Tip investicija 2008 – 2010 Opimalni plan 2006 – 2007 2008 – 2010 3 3 3 3 €/m €/ha €/m €/ha €/m €/ha €/m €/ha Biološke 2,57 1,34 3,82 4,35 4,22 7,32 3,17 15,40 Državne Tehničke 6,99 3,66 9,26 10,56 1,95 3,39 3,71 18,02 Šumarska služba 10,53 5,50 6,54 7,45 9,20 15,96 6,48 31,50 Ukupno 20,09 10,50 19,62 22,36 15,37 26,67 13,36 64,91 Biološke 0,74 0,41 3,20 1,97 4,62 2,99 2,34 5,65 Privatne Tehničke 0,78 0,43 5,94 3,65 0,00 0,00 3,86 9,33 Šumarska služba 9,67 5,35 9,35 5,75 6,16 3,99 6,21 15,02 Ukupno 11,19 6,19 18,49 11,37 10,78 6,98 12,41 30,01 Biološke 2,10 1,48 3,69 3,57 4,32 5,29 2,65 7,87 Tehničke 5,39 3,80 8,57 8,29 1,47 1,80 3,80 11,31 Sve šume Šumarska služba 10,31 7,26 7,12 6,89 8,44 10,34 6,31 18,78 Ukupno 17,80 12,53 19,38 18,76 14,23 17,42 12,76 37,96Napomena: 1) Podaci za Crnu goru su zbirovi iz tabela 14a (ostvarenje 2008 – 2010) i 14b (optimalni plan). 2) Podaci za Srbiju su dobijeni iz Scenarija finansiranja šuma i šumarstva Srbije (FERLIN et al., 2007). 3 3 Pripadajudi intenzitet sječe iznosio je 1,74 m /ha u državnim i 0,65 m /ha u privatnim šumama, 3 odnosno 1,22 m /ha ukupno. Jedinične cijene bioloških i tehničkih i investicija, kao i šumarske službe mogu se smatrati sličnim sa cijenama u Crnoj Gori. 3) Podaci za Sloveniju su prirjeđeni na osnovu godišnjih izvještaja Zavoda za gozdove Slovenije, Fonda za poljoprivredna zemljišta i šuma Republike Slovenije i Ministarstva poljoprivrede i šumarstva Republike Slovenije za 2008., 2009. i 2010. godinu i dodatnih obračuna (FERLIN, GRECS I BEGUŠ, 2012). 3 3 Pripadajudi intenzitet sječe iznosio je 4,86 m /ha u državnim i 2,42 m /ha u privatnim šumama, 3 odnosno 2,97 m /ha ukupno. U odnosu na Crnu Goru, jedinične cijene fizičke radne snage su 4.5 – 5 puta vede, cijene materijala približno iste, cijene izgradnje puteva i vlaka 2 – 2,5 puta vede, troškovi sječe, izrade i izvlačenja samo oko 20% vedi, a troškovi operativne šumarske službe oko 3 puta vedi.Uporjeđenje planskih vrijednosti investicija (Tabela 14c) dalje ukazuje da: Planirane investicije kroz šumarsku službu su po kubiku sječe niže od ostvarenih u Srbiji, a još uvjek vede nego u Sloveniji, dok su na površinu šuma i šumskog zemljišta značajno niže od Srbije, a naročito Slovenije. Planirane biološke, tehničke i investicije kroz šumarsku službu ukupno su vede od (ostvarenih) srbijanskih i slovenačkih po kubiku sječe, dok su po površini vede od srbijanskih, a manje od slovenačkih. Ako se uzme u obzir značajno vede jedinične cijene u Sloveniji, može se konstantovati da je i nivo svih planiranih investicija u šume u Crnoj Gori blizu ili iznad nivoa (ostvarenih) slovenačkih. 61
  • 62. 4.4. Ostvareni i planirani prihodi od korišdenja šuma i izvori budžeta Uprave za šume4.4.1. Vrijednost drveta odnosno drvnih sortimenata kao izvora prihodaVrijednost drvnih sortimenata na kamionskom putu i na panju, po tipovima korišdenja,sektorima vlasništva i ukupno, za izvršenu sječu i za plan, obračunata na osnovu prethodnoprezentovane metodologije, prikazana je u tabelama broj 15a i 15b.Vrijednost drvnih sortimenata na kamionskom putu u državnim šumama u periodu od 2008 -2010. godine iznosila je ukupno 14,65 miliona € godišnje, odnosno 46,3 €/ m3 sortimenata, avrijednost na panju 9,10 miliona € godišnje, odnosno 23,4 €/m3 bruto mase. Ukupnavrijednost na kamionskom putu u privatnim šumama iznosila je 4,18 miliona €, odnosno 37,1€/m3 sortimanata, a na panju 2,20 miliona € godišnje, odnosno 15,3 €/m3 bruto mase.Prosječna cijena sortimanata iz privatnih šuma je, zbog vedeg procenta lišdara i ogrjevnogdrveta, za 20% niža od cijene sortimenata iz državnih šuma.Ukupna vrijednost drvnih sortimenata iz svih šuma iznosila je 18,83 miliona € godišnje,odnosno 43,9 €/m3 sortimenata. Ako ovu vrijednost smatramo kao doprinos ka ukupnombruto domadem proizvodu Crne Gore, ona iznosi 0,62% BDP7.Vrijednost planirane sječe sortimenata na kamionskom putu u državnim šumama za naredni5-godišnji period iznosi ukupno 21,44 miliona € godišnje, odnosno 46,0 €/m3 sortimenata, avrijednost na panju 13,25 miliona € godišnje, odnosno 23,2 €/m3 bruto mase. Vrijednost nakamionskom putu u privatnim šumama iznosi 5,11 miliona €, odnosno 41,1 €/m3sortimanata, a na panju 2,93 miliona € godišnje, odnosno 19,5 €/m3 bruto mase. Očekuje seda prosječna cijena sortimenata u privatnim šumama, zbog vedeg procenta lišdara iogrjevnog drveta, bude za 10% niža od cijene iz državnih šuma.Ukupna vrijednost planirane sječe drvnih sortimenata iz svih šuma iznosi 26,55 miliona €,odnosno 45,0 €/m3 sortimenata. U odnosu na prethodni period je ukupna vrijednost za 41%veda (u državnim 46%, u privatnim 22%) i predstavlja 0,86% BDP8.4.4.2. Troškovi naknada vezanih za korišdenje šumaTroškovi koncesione naknade i posebne naknade za doznaku, prijem i otpremu za pojedinetipove koncesija, kao troškovi naknade za doznaku, prijem i otpremu za VPŠ, obračunati suna osnovu prezentovane metodologije za izvršenu sječu i za plan i prikazani u tabelama broj15a i 15 b.Visina doznačenih koncesionih i posebnih naknada koncesionara u periodu od 2008. - 2010.godine iznosila je 5,27 miliona € godišnje, odnosno 15,4 €/m3 bruto mase. Kretala se od 13,8€/m3 (VJ) do 17,0 €/m3 (Rožaje). Iznos ove naknade predstavlja 61% vrijednosti posječenogdrveta na panju. Međutim, stvarno su napladene naknade samo u visini od 3,48 miliona €odnosno 72% doznačenog iznosa.7 Prosječni PDP (po tržišnim cijenama) u periodu od 2008. – 2010. godine iznosi 3.056,8 miliona € (MONSTAT,2011).8 BDP za 2010. godinu u iznosu od 3.103,8 miliona € (MONSTAT, 2011). 62
  • 63. Tabela 15a: Ostvarena vrijednost drvnih sortimenata na kamionskom putu i drveta na panju kao i vrijednost naknada za korišdenje šuma i prihoda od maloprodaje, po tipovima korišdenja i sektorima vlasništva šuma, za period od 2008. - 2010. godine (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Vrijednost / Cijena Vrijednost / Cijena Vrijednost / Cijena na kamionskom putu na panju naknada i maloprodaje (iz Tip korišdenja i sektor vlasništva državnih šuma) 3 3 3 € Ukupno € / m neto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišdenje državnih šuma, od čega: 14.648.269 46,30 9.096.066 23,39 5.778.366 14,86Koncesija sa svim šumskim radovima 3.058.088 48,86 1.959.545 25,12 1.074.074 13,77(VJ)Višegodišnje koncesije sa radovima na 8.559.960 47,52 5.398.942 24,43 3.455.761 15,64izgradnji i održavanju putevaJednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 1.848.600 52,76 1.233.648 28,17 744.600 17,00Prodaja sortimenata iz šuma koje 23.400 58,50 16.380 32,76 16.380 32,76nijesu pod koncesijom (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom 1.158.222 30,31 487.552 10,68 487.552 10,68prodajom na panju (režija UŠ)Korišdenje privatnih šuma 4.178.330 37,07 2.200.007 16,30 394.997 2,93Ukupno 18.826.600 43,88 11.296.073 21,56 6.173.363 11,78Napomena: 1) Vrijednost drveta na kamionskom putu je obračunata po cijenama u Tabeli 3a prilogu. 2) Obračuni vrijednosti na panju su rađeni od pariteta kamionski put unazad, osim u slučaju prodaje drveta na panju (u režiji UŠ). Vrijednost na panju je obračunata kao vrijednost na kamionskom putu minus troškovi sječe, izrade i izvlačenja (15 € + PDV na neto kubik). U slučaju prodaje na panju usljedio je, sa dodatkom troškova sječe, izrade i izvlačenja, obračun vrijednosti na kamionskom putu (kako bi se i taj dio ukljudio u sektorski bilans). 3) Obzirom da je cijena na kamionskom putu izražena na neto, a cijena na panju na bruto kubik, razlika između tih cijena je za 27% (ako se uzme ukupnu cijenu drvne mase) veda od troška korišdenja. 4) Vrijednost koncesionih naknada je uzeta po doznačenim iznosima. Vrijednost napladenih koncesionih naknada ukupno iznosi 3.481.497 € odnosno 72% doznačenih. Ove naknade su trošak korisnika, a ujedno predstavljaju i budžetski prihod. 5) Vrijednost naknade za korišdenje privatnih šuma (naknada za doznaku, prijem i otpremu) je u ovom slučaju uzeta po ostvarenju. Ove naknade su trošak VPŠ, a ujedno predstavljaju i budžetski prihod. 6) Vrijednost naknada odnosno prihoda od maloprodaje je u ovom slučaju uzeta po ostvarenju. Ove naknade predstavljaju budžetski prihod. 7) Obračuni svih naknada - na osnovu kojih su dobijene i prosječne jedinične cijene naknada (u tabelama 3 b i 3 c u prilogu) – su rekalibrirani na doznačene iznose. 63
  • 64. Tabela 15b: Planirana vrijednost drvnih sortimenata na kamionskom putu i drveta na panju kao i vrijednost naknada za korišdenje šuma i prihoda od maloprodaje, po tipovima korišdenja i sektorima vlasništva šuma, za naredni 5-godišnji period (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Vrijednost / Cijena Vrijednost / Cijena Vrijednost / Cijena na kamionskom putu na panju naknada i maloprodaje (iz Tip korišdenja i sektor vlasništva državnih šuma) 3 3 3 € Ukupno € / m neto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišdenje državnih šuma, od čega: 21.440.301 45,96 13.253.884 23,25 7.357.869 12,91Koncesija sa svim šumskim radovima 5.164.088 45,30 3.163.388 22,60 1.517.500 10,84(VJ)Višegodišnje koncesije sa radovima na 12.541.420 47,82 7.939.152 24,81 4.243.024 13,26izgradnji i održavanju putevaJednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 2.106.000 52,65 1.404.000 28,08 850.000 17,00Prodaja sortimenata iz šuma koje 108.254 44,19 65.257 21,75 65.257 21,75nijesu pod koncesijom (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom 1.326.939 31,67 591.594 11,83 591.594 11,83prodajom na panju (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom 193.601 32,95 90.494 12,93 90.494 12,93prodajom sortimenata (režija UŠ)Korišdenje privatnih šuma 5.105.769 41,16 2.928.691 19,52 400.583 2,67Ukupno 26.546.070 44,95 16.182.576 22,48 7.758.451 10,78Napomena: 1) Vrijednost drveta na kamionskom putu je obračunata po istim cijenama i na isti način kao za prethodni period. 2) Razlika između neto cijene na kamionskom putu i bruto cijene na panju je za 28% veda od troška korišdenja (ako se uzme ukupnu cijenu drvne mase). 3) Vrijednost naknada i ostalih prihoda je precizno obračunata na osnovu planirane strukture sječe i jediničnih cijena koje su date u tabelama 3 b i 3 c u prilogu. 64
  • 65. Visina realizovane naknade VPŠ iznosila je 395 hiljada € godišnje, odnosno 2,9 €/m3 brutomase. Ovaj iznos predstavlja 18% vrijednosti posječenog drveta na panju. Ako bi se ovanaknada obračunala na osnovu realizovane strukture drvnih sortimenata po staromcijenovniku, ona bi iznosila 26% više. Razlog za ovo odstupanje nije poznat.Visina planirane koncesione naknade u narednom 5-godišnjem periodu iznosi 6,61 miliona €godišnje, odnosno 13,0 €/m3 bruto mase, što je manje od prethodnog perioda, zbogneuračunate posebne naknade za doznaku, prijem i otpremu. Naknada se krede se od 10,8€/m3 (VJ) do 17,0 €/m3 (Rožaje). Iznos ove naknade predstavlja 53% vrijednosti sječivogdrveta na panju. Visina naknade VPŠ po novom pravilniku iznosi 401 hiljadu € godišnje,odnosno 2,7 €/m3 bruto mase. Iznos ove naknade predstavlja 14% vrijednosti sječivog drvetana panju. Cijena ove naknade se u odnosu na stari cjenovnik, ako se uzme u obzir planiranastruktura sječive drvne mase po vrstama i kvalitetu, u prosjeku smanjuje za 41%, što je vrloznačajno za VPŠ, a u skladu sa pripadajudom izjavom PUŠŠZ (2008).4.4.3. Biološke i tehničke investicije korisnika i vlasnika šuma i budžeta Uprave za šumeIznos bioloških i tehničkih investicija u državne šume, ostvarenih od strane koncesionara(ukupno 2,83 miliona €) predstavlja 21% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, što jeu odnosu na bruto prihod mogude ocjeniti kao zadovoljavajude u odnosu na kriterijum9minimalnih investicija. Ako mu se dodaju investicije od strane budžeta UŠ, koje su ukupno sainvesticijama koncesionara iznosile 3,72 miliona € godišnje, odnosno 25% vrijednosti drvetana kamionskom putu, nivo investicija ved pada u kategoriju srednje visine, što je povoljno.Međutim ova činjenica je naročito posljedica malog obima odnosno niskog intenziteta sječe.Iznos bioloških i tehničkih investicija u privatne šume, ostvarenih od strane VPŠ (ukupno 160hiljada €) predstavlja samo 4% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu i daleko je ispodminimalnog. Stanje nije dosta bolje, ako mu se dodaju izvršene investicije od strane budžetaUŠ, koje su zajedno sa investicijama VPŠ iznosile 205 hiljada €, odnosno 5% vrijednostisortimenata na kamionskom putu. Jasno je dakle, da je stanje u pogledu ovog indikatora zaprivatne šume izuzetno kritično.Iznos bioloških i tehničkih investicija u državne šume koji se – na osnovu postavljenog ciljnogprihoda - planira za za naredni 5-godišnji period period za koncesionare (ukupno 5,35miliona €) predstavlja 25% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, što se sa straneukupnog prihoda na nivou preduzeča može ved smatrati optimalnim. Ako mu se dodajuinvesticije od strane budžeta UŠ, planirane na osnovu raspoložljivih budžetskih sredstava,koje ukupno sa investicijama za koncesionare dostižu 7,45 miliona €, odnosno 35%vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, ukupni procenat investicija postajemaksimalni.Iznos bioloških i tehničkih investicija koji se planira za privatne šume (ukupno 722 hiljada €),predstavlja 14% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, što je još uvjek značajno ispodminimalnog nivoa. Obzirom da država za obezbjeđivanje bioloških i tehničkih investicija u9 Kod ove procjene može se podi od kriterija, koji je za minimalne investicije u Crnoj Gori upotrijebljen prije1989. godine kod obavezne reprodukcije šuma, koje su iznosile 20% bruto virjednosti drvnih sortimenataodnosno prihoda šumskih gazdinstava. 65
  • 66. privatnim šumama – osim zakonske obaveze VPŠ za vršenje određenih uzgojnih mjeraproporcionalno obimu sječa – nema drugih mehanizama, osim subvencija, viši nivoinvesticija (koje bi VPŠ sami finansirali) nije realno planirati. Međutim, ako se oviminvesticijama dodaju investicije od strane budžeta UŠ, koje je mogude planirati na osnovuraspoložljivih budžetski izvora - u ukupnom iznosu sa investicijama VPŠ od 1,37 miliona €,odnosno 27% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu - ukupni procenat investicija vedpostaje nadprosječan.Kod konačne procjene procenta planiranih investicija u odnosu na prodajnu vrijednost drvnihsortimenata, odnosno ukupni prihod iz ovog naslova, svakako je potrebno uzeti u obzir ičinjenicu da je visoki procenat značajnim djelom posljedica još uvjek relativno niskog obimasječa, odnosno prihoda iz ovog naslova.Na osnovu raspoloživih prihoda od korišdenja šuma, kao i raspoloživih budžetskih sredstavaje dakle mogude planirati značajan obim tehničkih (za koncesionare) i bioloških (za VJ i odstrane UŠ) investicija u državne i privatne šume, kod drugih naročito preko subvencija, štozajedno omogudava postizanje vrlo povoljnog ukupnog efekta za održivost gazdovanjašumama.4.4.4. Prihodi od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šumaPrihodi od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike državnih šuma(koncesionare i UŠ kao korisnika) i VPŠ, kao i ukupno, obračunati na osnovu prezentovanemetodologije, prikazani su u tabelama 16 b (za izvršenu sječu) i 17 b (za plan).Kalkulativni prihodi od korišdenja državnih šuma za korisnike u periodu od 2008. - 2010.godine iznosili su 1,16 miliona € godišnje, odnosno 3,0 €/m3 bruto sječe: kod koncesionara1,9 €/m3 i kod UŠ 10,9 €/m3. Kalkulativni prihodi od gazdovanja državnim šumama zakorisnike u istom periodu iznosili su 994 hiljada €, odnosno 2,6 €/m3 bruto sječe, što je samoza 14% niže od prihoda od korišdenja, jer je biološke investicije u skladu sa postojedimsistemom imala samo VJ. Kalkulativni prihodi VPŠ od korišdenja privatnih šuma iznosili su1,70 miliona € godišnje, odnosno 12,6 €/m3 bruto sječe. Nakon oduzimanja biološkihinvesticija VPŠ, pripadajudi prihod od gazdovanja šumama ostaje u visini od 1,64 miliona €,odnosno 12,2 €/m3.Ostvareni prihod koncesionara iznosi 3,6% vrijednosti drvnih sortimenata na kamionskomputu, a VPŠ 39%. Razlog za visoki procenat prihoda VPŠ je u vrlo niskom obimu investicija uprivatne šume od strane VPŠ.Planirani prihodi od korišdenja državnih šuma za korisnike u narednom 5-godišnjem periodu,koji su u skladu sa postavljenim ciljnim vrijednostima poslužili za (re)kalibraciju obima i visinebioloških i tehničkih investicija korisnika, iznose 1,66 miliona € godišnje, odnosno 2,9 €/m3bruto sječe: kod koncesionara 1,1 €/m3 i kod UŠ 12,5 €/m3. Planirani prihodi od gazdovanjadržavnim šumama za korisnike u istom periodu iznosili bi 1,29 miliona €, odnosno 2,3 €/m3bruto sječe, što je za 12% niže od prihoda od korišdenja. Razlog za mnogo vedi očekivaniprihod po kubiku kod UŠ je u tome, što u ovom obračunu investicije UŠ još nijesu prikazane. 66
  • 67. Planirani prihodi VPŠ od korišdenja privatnih šuma, za koje nije nijesu upotrjebljena ciljnaograničenja (jer je donošenje odluka VPŠ o prihodu slobodno), iznose 1,94 miliona €godišnje, odnosno 12,9 €/m3 bruto sječe. Nakon oduzimanja planiranih bioloških investicijaVPŠ očekuje se prihod od gazdovanja privatnim šumama u visini od 1,81 miliona €, odnosno12,0 €/m3.Planirani neto prihodi koncesionara – uz ukalkulisani plan investicija i troškove naknada -iznose 2,7% vrijednosti drvnih sortimenata na kamionskom putu, što je u okviru postavljenihciljnih vrijednosti, dok se prihod VPŠ očekuje u visini od 35% vrijednosti sortimanata nakamionskom putu, što je posljedica činjenice da je planirani obim vlastitih investicija VPŠ ušume još uvjek ispod minimalnog, a budžetski dio ovdje nije prikazan.4.4.5. Prihodi od gazdovanja šumama na nivou (pod)sektoraPrihodi od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva šuma i ukupno, obračunati naosnovu prezentovane metodologije, prikazani su u tabelama 16 b (za izvršenu sječu) i 17 b(za plan).Ukupni kalkulativni prihodi od gazdovanja šumama u periodu od 2008. - 2010. godine, ukojima su uključeni svi troškovi i investicije u šume, uključujudi vlastite (korisnika i VPŠ) ibudžetske, iznosili su 1,97 miliona € godišnje, odnosno 3,8 €/m3 bruto sječe (3,3 €/m3 udržavnim i 5,1 €/m3 u privatnim).Ukupni planirani prihodi od gazdovanja šumama u narednom 5-godišnjem periodu, koji su uskladu sa postavljenim ciljnim vrijednostima poslužili za rekalibraciju obima i visine svihbioloških i tehničkih investicija, iznose 2,23 miliona € godišnje, odnosno 3,1 €/m3 bruto sječe(3,6 u državnim i 1,0 €/m3 u privatnim).Iz toga se vidi da je ukupni prihod od gazdovanja privatnim šumama na nivou pod-sektora,koji uključuje dodatne biološke i tehničke, a investicije kroz poslove i aktivnosti šumarskeslužbe (sve kao subvencije), lošiji nego u državnim šumama, što dodatno ukazuje na značajniuticaj budžetske podrške za ekonomiku gazdovanja privatnim šumama.4.4.6. Iznos budžetskih prihoda Uprave za šumeUkupni iznosi ostvarenih i planiranih budžetskih prihoda UŠ po vrstama sredstava su dati uTabeli 18.U periodu od 2008. – 2010. godine je ukupno doznačeno (u slučaju koncesionih naknada)odnosno ostvareno (kod ostalih naknada odnosno prihoda) 6,59 miliona € budžetskihsredstava godišnje, od čega je na koncesione naknade otpalo 73%, na naknade koncesionaraza doznaku, prijem i otpremu (koje uključuju i zaostala pladanja iz 2007. godine) 9%, nanaknade VPŠ za doznaku, prijem i otpremu 6%, a na prihode UŠ od prodaje drveta 8%.Za naredni 5-godišnji period se na osnovu planova Studije realno očekuje 8,07 miliona €budžetskih izvora sredstava godišnje, od čega iz koncesionih naknada 82%, iz naknada VPŠ za 67
  • 68. doznaku, prijem i otpremu 5% i iz prihoda UŠ od prodaje drveta 11%. Očekivani izvorisredstava su za 23% vedi od izvora u prethodnom periodu.4.5. Ostvareni i planirani izdaci budžeta Uprave za šume4.5.1. Ukupni izdaci za poslove i djelatnosti Uprave za šume i za investicije u šumeDetaljni obračun ostvarenog i planiranog budžeta UŠ po budžetskim stavkama i njihovimgrupama, sa zbirovima na različitim nivoima, nalazi se u Tabeli 19. Obzirom da su troškovi zaposlove na gazdovanju šumama, kao najveda kategorija izdataka budžeta UŠ, kao i budžetskitroškovi investicija u šume (iako kalkulisani sa cijenom sadnica), ved detaljno prezentovani ikomentarisani u prethodnim poglavljima, ovdje de se pomenuti samo ukupni iznos i odnosiizmeđu dvije glavne kategorije izdataka - za UŠ (uprave, stručne i ostale poslove i proizvodnedjelatnosti zajedno) i za investicije u šume.Ukupno ostvareni izdaci budžeta UŠ u periodu od 2008. – 2010. godine iznosili su 6,48miliona € prosječno godišnje, od čega za vršenje svih poslova i djelatnosti UŠ 4,68 miliona €(72%), a za investicije, odnosno unaprijeđenje šuma 1,80 miliona € (28%). U okviru poslova idjelatnosti UŠ u prethodnom periodu daleko najvedi udio je pripao upravnim, stručno-tehničkim (uključujudi eksterne usluge) i pripadajudim opštim poslovima na gazdovanjušumama (97%). Prosječno je u tom periodu u UŠ zapošljeno 474 radnika, sa trendomopadanja.Planirani izdaci budžeta UŠ u okviru ove Studije za naredni 5-godišnji period iznose 8,07miliona € godišnje, od čega 4,68 miliona € (58%) za vršenje poslova i (proizvodnih)djelatnosti UŠ i 3,39 miliona € (42%) za unaprijeđenje šuma, uključujudi subvencije VPŠ. Planza vršenje poslova i djelatnosti UŠ je urađen za 428 zapošljenih. U okviru poslova i djelatnostiUŠ za naredni period na upravne, stručno-tehničke (uključujudi eksterne usluge) ipripadajude opšte poslove na gazdovanju šumama otpada 89% troškova svih poslova idjelatnosti UŠ odnosno 52% sveukupnog budžeta UŠ. U odnosu na ostvareni budžet UŠ uperiodu od 2008. – 2010. godine, planirani izdaci za naredni 5-godišnji period, koji supokriveni sa očekivanim budžetskim izvorima, su vedi za 1,59 miliona € godišnje (24,5%) i tou cjelosti na račun sredstava za unapređenje (državnih i privatnih) šuma, što je ključno zaobezbjeđivanje održivosti gazdovanja šumama u Crnoj Gori.4.5.2. Struktura izdataka po djelatnostima Uprave za šumeUkupni izdaci po djelatnostima UŠ prikazani su na kraju tabele broj 19. Što se tiče struktureizdataka za upravne, stručne i ostale poslove UŠ (lična primanja, opšti troškovi i oprema), onisu predstavljeni u Tabeli 6 i komentarisani u poglavlju 3.1.6. U tabelama broj 20 i 21 – kaosastavnom dijelu budžeta UŠ – detaljnije su prikazani izdaci za djelatnost sjemenske irasadničke proizvodnju i izdaci za upravljanje LPN i lovstvo.U prethodnom periodu je u okviru djelatnosti UŠ 97,4% izdataka otpalo na gazdovanješumama, 2,5% na sjemensku i rasadničku proizvodnju i 0,1% na upravljanje LPN koje je tekzapočelo. Plan Studije za naredni 5-godišnji period za djelatnost gazdovanja šumama, 68
  • 69. uključujudi i korišdenje šuma u režiji UŠ, predviđa 92,6%, za sjemensku i rasadničkuproizvodnju 4,4% i za upravljanje LPN i lovstvo 3,0% sredstava.U odnosu na prethodni period se dakle vedi naglasak daje navedenim (dodatnim)djelatnostima UŠ, koje nede predstavljati samo trošak, nego de generisati i određeneprihode. Ovo naročito važi za sjemensku i rasadničku proizvodnju, s tim da de najvedi dionjenog prihoda - od proizvodnje sadnica i sjemena - biti tzv. prihod u naturi, jer de tajreprodukcioni materijal UŠ upotrijebiti kod pošumljavanja i u tom smislu smanjiti obimbudžetskog finansiranja kupovine sadnica i sjemena na tržištu. Za ovu djelatnost se zapravoočekuje da – ako se pomenuta proizvodnja adekvatno valorizuje - bude ekonomskisamoodrživa i čak profitabilna. Što se tide LPN odnosno lovstva, na početku nede modi dabude samoodrživo, kako se i planiralo, nego bi to trebao da bude dugoročni cilj.4.5.3. Struktura izdataka budžeta Uprave za šume za investicije u šumeKod uporjeđivanja visine budžetskih izdataka za investicije u šume (Tabela broj 19) sakalkulisanim troškovima, odnosno vrijednošdu investicija (Tabele broj 13 a - c ), potrebno jeimati na umu da budžetski izdaci UŠ ne uključuju cijene sadnica (nego samo trošakproizvodnje), koje UŠ sama proizvodi i upotrijebljava ih u državnim šumama i besplatnododjeljuje VPŠ. U prethodnom periodu je od izdataka budžeta za unaprijeđenje šuma (uvisini od 1,80 miliona € godišnje) najviše otpalo na t.i. izdatke za uređenje zemljišta 1,42miliona € (79%). Među njima najvedi su bili za uređivanje šuma (59%) i pošumljavanje,odnosno uzgoj šuma (37,5%).Za naredni 5-godišnji period je od izdataka budžeta za unaprijeđenje šuma (u visini od 3,39miliona € godišnje) za t.i. uređivanje zemljišta planirano 2,51 milion € (74%), od dega najvišeza pošumljavanje, odnosno uzgoj državnih šuma (48%), za uređivanje svih šuma (37,5%) i zaizgradnju šumskih puteva u državnim šumama (11%). Za subvencije VPŠ za radove u šumama(uz davanje sadnica koje nije izdatak budžeta) planirano je 503 hiljade € godišnje (15% svihbudžetskih sredstava za unaprijeđenje šuma), od čega najviše za izgradnju vlaka (59%) ipošumljavanje, odnosno uzgoj (38%) u privatnim šumama. U odnosu na prethodni period,ovaj plan je značajan iskorak u pravcu održivijeg gazdovanja šumama, naročito i u pogledusubvencija, koje se uvode po prvi put.4.5.4. Trend budžetskih sredstava Uprave za šumeZa budžet UŠ karakteristično je značajno, zabrinjavajude smanjivanje planiranih i utrošenih,sredstava po godinama (Tabela broj 22), kao posljedica smanjivanja budžetskih prihoda izgazdovanja državnim šumama odnosno koncesija. Smanjenje je u 2010. godini dostiglo 22%u odnosu na 2008. godinu i išlo je na račun izdataka za vršenje poslova i djelatnosti UŠ, kojeje pratio i trend smanjivanja zapošljenih. U pogledu pokrivenosti izdataka budžeta UŠ saizvorima sredstava iz šuma može se vidjeti, da je u periodu 2008. – 2010. godine UŠ bilaznačajan neto primalac budžetskih sredstava (u visini 21%), što se sa 2011. godinom,naročito zbog uvedanih budžetskih prihoda, smanjuje. 69
  • 70. Tabela 16a: Ostvareni troškovi bioloških i tehničkih investicija korisnika i vlasnika šuma i Uprave za šume kao i investicija u upravne, stručne i tehničke poslove za šume, za period od 2008. – 2010. godine (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Troškovi tehničkih Troškovi bioloških Troškovi bioloških i Troškovi upravno-stručnih investicija u šume investicija u šume tehničkih investicija u investicija u šume (UŠ) Tip korišdenja i sektor vlasništva (korisnika i vlasnika) (korisnika i vlasnika) šume (UŠ) 3 3 3 3 € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m neto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišdenje državnih šuma, od čega: 2.661.856 6,84 165.740 0,43 890.874 2,29 4.094.603 10,53Koncesija sa svim šumskim radovima 377.852 4,84 165.740 2,12 0 0(VJ)Višegodišnje koncesije sa radovima naizgradnji i održavanju puteva 2.284.005 8,63 0 0Jednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 4.094.603 10,53Prodaja sortimenata iz šuma koje 890.874 2,86nijesu pod koncesijom (režija UŠ) 0 0 0 0Snabdjevanje stanovništva drvetomprodajom na panju (režija UŠ)Korišdenje privatnih šuma 105.300 0,78 54.713 0,41 44.887 0,33 1.306.113 9,67Ukupno 2.767.156 5,28 220.453 0,42 935.761 1,79 5.400.716 10,31Napomena: 1) Troškovi tehničkih investicija u šume su troškovi izgradnje šumskih vlaka i puteva, kao i održavanja puteva. 2) Troškovi bioloških investicija su prikazani za dio koji finansiraju korisnici (u tom slučaju samo VJ) i VPŠ i dio koji finansira UŠ (preko budžeta). Ovaj drugi se odnosi na sve državne šume, osim one za one u kojima koncesiju ima VJ, kao i na privatne šume. 3) Troškovi upravnih, stručnih i tehničkih poslova uključuju troškove UŠ na poslovima vezanim za gazdovanje šumama i pripadajudim opštim poslovima (bez rasadničarske djelatnosti i upravljanja LPN odnosno lovstva), troškove inventure i planiranja gazdovanja šumama (samo eksterne usluge), troškove sprovođenja doznake (samo eksterne usluge) i troškove izgradnje stručnih kapaciteta i IT/informacionog sistema (koje finansira UŠ). Za podjelu ovih troškova po sektoru vlasništva upotrijebljen je prethodno prikazani ključ (73% na državne, 27% na privatne šume). 70
  • 71. Tabela 16b: Ostvareni prihod od korišdenja odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šuma, kao i bilans gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva, za period od 2008. – 2010. godine (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Prihod od korišdenja šuma Prihod od gazdovanja Bilans gazdovanja (na ime korisnika i šumama (na ime korisnika šumama (na nivou Tip korišdenja i sektor vlasništva vlasnika) i vlasnika) sektora vlasništva) 3 3 3 € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišdenje državnih šuma, od čega: 1.159.776 2,98 994.036 2,56 1.282.993 3,30Koncesija sa svim šumskim radovima(VJ)Višegodišnje koncesije sa radovima na 655.844 1,91 490.104 1,43izgradnji i održavanju putevaJednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 1.282.993 3,30Prodaja sortimenata iz šuma kojenijesu pod koncesijom (režija UŠ) 503.932 10,92 503.932 10,92Snabdjevanje stanovništva drvetomprodajom na panju (režija UŠ)Korišdenje privatnih šuma 1.700.010 12,59 1.645.297 12,19 688.994 5,10Ukupno 2.859.785 5,46 2.639.332 5,04 1.971.987 3,76Napomena: 1) Prihod korišdenja šuma na nivou grupa korisnika (osim UŠ kao korisnika) odnosno VPŠ dobijen je tako da su od vrijednosti drveta na panju oduzeti troškovi naknada i troškovi tehničkih investicija u šume. Bilans je bilo mogude prikazati za sve koncesionare zajedno, kao i zajedno za sve VPŠ. 2) Prihod od gazdovanja šumama na nivou korisnika (osim UŠ kao korisnika) odnosno VPŠ dobijen je tako da su od prihoda od korišdenja šuma oduzeti troškovi bioloških investicija korisnika (samo VJ) odnosno VPŠ. 3) Prihod od gazdovanja šuma na nivou sektora dobijen je tako da su od vrijednosti drveta na panju oduzeti troškovi tehničkih, bioloških i upravno-stručnih investicija u šume. 71
  • 72. Tabela 17a: Planirani troškovi bioloških i tehničkih investicija korisnika i vlasnika šuma i Uprave za šume kao i investicija u upravne, stručne i tehničke poslove za šume, za naredni-5 godišnji period (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Troškovi tehničkih Troškovi bioloških Troškovi bioloških i Troškovi upravno-stručnih investicija u šume investicija u šume tehničkih investicija u investicija u šume (UŠ) Tip korišdenja i sektor vlasništva (korisnika i vlasnika) (korisnika i vlasnika) šume (UŠ) 3 3 3 3 € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišdenje državnih šuma, od čega: 4.983.030 8,74 370.320 0,65 2.102.190 3,69 3.726.887 6,54Koncesija sa svim šumskim radovima 1.138.176 8,13 370.320 2,65 0 0(VJ)Višegodišnje koncesije sa radovima naizgradnji i održavanju puteva 3.844.854 10,39 0 0Jednogodišnje »koncesije« (Rožaje)Prodaja sortimenata iz šuma koje 3.726.887 6,54nijesu pod koncesijom (režija UŠ) 2.102.190 4,89Snabdjevanje stanovništva drvetom 0 0 0 0prodajom na panju (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetomprodajom sortimenata (režija UŠ)Korišdenje privatnih šuma 592.050 3,95 130.040 0,87 648.869 4,33 1.402.770 9,35Ukupno 5.575.080 7,74 500.360 0,69 2.751.095 3,82 5.129.657 7,12Napomena: 1) Troškovi svih investicija su obračunati i prikazani na isti način kao za pretekli period. 72
  • 73. Tabela 17b: Planirani prihod od korišdenja odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šuma, kao i bilans gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva, za naredni-5 godišnji period (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Prihod od korišdenja Prihod od gazdovanja Bilans gazdovanja šuma (na ime korisnika i šumama (na ime korisnika šumama (na nivou Tip korišdenja i sektor vlasništva vlasnika) i vlasnika) sektora vlasništva 3 3 3 € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišdenje državnih šuma, od čega: 1.660.331 2,91 1.290.011 2,26 2.071.457 3,63Koncesija sa svim šumskim radovima 507.712 3,63 137.392 0,98(VJ)Višegodišnje koncesije sa radovima naizgradnji i održavanju puteva 405.274 1,10 405.274 1,10Jednogodišnje »koncesije« (Rožaje)Prodaja sortimenata iz šuma koje 2.071.457 3,63 65.257 21,75 65.257 21,75nijesu pod koncesijom (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom 591.594 11,83 591.594 11,83prodajom na panju (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom 90.494 12,93 90.494 12,93prodajom sortimenata (režija UŠ)Korišdenje privatnih šuma 1.936.059 12,91 1.806.019 12,04 154.962 1,03Ukupno 3.596.389 4,99 3.096.029 4,30 2.226.420 3,09Napomena: 1) Prihodi i bilans su obračunati na isti način kao za prethodni period 2) Prihodi od korišdenja, odnosno gazdovanja šumama su u ovom slučaju mogli da se prikažu po pojedinim tipovima korišdenja. 73
  • 74. Tabela19: Ostvareni (u 2008. – 2010. god.) i planirani (za naredni-5 godišnji period) prihodi budžeta Uprave za šume Ostvarenje 2008 – 2010 5-godišnji plan Izvori / prihodi (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Jed.cijena Iznos Jed.cijena Iznos1. Koncesiona naknada 14,06 4.821.322 12,96 6.610.524 2. Naknada za korisnike šuma za doznaku, prijem i 1,52 577.018 - - otpremu 3. Naknada za VPŠ za doznaku, prijem i otpremu 2,92 394.697 2,67 400.583 sortimenata 4. Naknada za snabdjevanje stanovništva drvetom na 10,68 487.558 13,78 785.194 panju i drvnim sortimentima na kamionskom putu 5. Naknada za pravo korišdenja NDŠP od strane 31.675 41.177 komercijalnih sakupljača / proizvođača 6. Naknada za korišdenje šumskog zemljišta za - 100.000 postavljanje objekata IT infrastrukture, crne i obojene metalurgije ... 7. Naknada za komercijalno korišdenje šumskih puteva, - 5.000 rekreacionih i ostalih »usluga« šuma 8. Prihod UŠ od prodaje drvnih sortimenata na 46,80 23.400 36,08 108.254 kamionskom putu iz šuma van koncesija 9. Prihod UŠ od upravljanja LPN, odnosno lovstva u - 10.000 skladu sa zakonom o divljadi i lovstvu10. Prihod UŠ od prodaje šumskog sjemena na stranom - 16,86 11.247 tržištu11. Ostali budžetski prihodi 272.252 0 Ukupno 6.591.542 8.071.979Napomena: 1) Iznos koncesione naknade kod ostvarenja je uzet kao doznačeni od strane UŠ (zbog kašnjenja, odnosno nepotpunog napladivanja od strane koncesionara). Iznos za plan je preuzet iz pripadajudeg obračuna. 2) Naknada za doznaku, prijem i otpremu (posebna naknada) za koncesionare, nakon 2008. godine, zbog odluke koncedenta o oslobađanju strateških, a kasnije (u 2009. godini) i vedine ostalih koncesionara, nije napladivana. 3) Naknada za snabdjevanje stanovništva kod ostvarenja sadrži samo drvo na panju. Ostvareni iznos je nekoliko niži od iznosa po cjenovniku (13%), zbog gratis davanja. Kod planiranog iznosa (sa istim procentom umanjenja naknade za gratis davanja) obračun uključuje i prodaju sortimenata na k.p., u skladu sa planiranom sječom. 4) Planirana naknada za korišdenje NDŠP je procjenjena na osnovu ostvarene, sa 30% uvečanja. 5) Naknada za korišdenje šumskog zemljišta za postavljanje objekata IT infrastrukture, crne i obojene metalurgije... u skladu sa novim ZoŠ je paušalno procijenjena. Uzeta je konzervativniija procjena u odnosu na procjenu iz obrazloženja predloga ZoŠ (koja je iznosila 500.000 €). 6) Naknada za komercijalno korišdenje šumskih puteva i ostalih »usluga« šuma (npr. kampovanje), u skladu sa novim ZoŠ, data je kao čista procjena za početak implementacije te odredbe. 7) Prihod od prodaje drvnih sortimenata na k.p. sadrži vrijednost na tom paritetu, po cijenama koje su upotrijebljene za obračun svih sortimenata (osim za snabdjevanje stanovništva). 8) Prihod UŠ od upravljanja LPN, odnosno lovstva čista je procjena za početak implementacije ove djelatnosti. 9) Prihod od prodaje sjemena na tržištu planiran je za 50% obrađenog sjemena po normativnim cijenama (na osnovi iskustava iz Srbije). 74
  • 75. Tabela 19: Prikaz ostvarenih (od 2008. – 2010. godine) i obračun planiranih (za naredni-5 godišnji period) rashoda sveukupnog budžeta Uprave za šume po budžetskim stavkama Utrošeno 2008 – 2010 5-godipnji plan Pozicija Budžetska stavka (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Ind. Iznosi Grup. iznosi Ind. Iznosi Grup. Iznosi411 Bruto zarade i doprinosi na teret poslodavca 3.067.300 3.287.676 3.254.424 3.254.424412 Ostala lična primanja (topli obrok, regres i dr.) 220.3764131 Rashodi za materijal: Kupovina sadnica i sjemena 338.283 228.943 Materijal za zaštitu šuma (feromoni, sitna oprema za 1.432 22.000 gašenje, cisterne) 419.733 369.258 Materijal za sjemensku i rasadničku proizvodnju 77.018 93.315 Materijal i oprema za lovstvo 3.000 15.000 Materijal za opremanje šuma posebne namjene 0 10.000 Štampanje tehničke dokumentacije i časopisa 10.000 13.000 Materijal za obavljanje stručnih poslova 0 30.000 Kancelarijski materijal 20.000 20.000 Ostali opšti troškovi (osiguranje, registarcije, tenderi, 102.980 242.980 256.500 96.000 održavanje IT) Rezervni djelovi za vozila i druga oprema 45.000 40.000 Radna odjeda i obuda i sredstva higijene 65.000 57.5004132 Rashodi za službena putovanja 55.000 70.0004133 Rashodi za reprezentaciju 25.000 3.3954134 Rashodi za energiju (uklj. gorivo) 346.401 240.0004135 Rashodi za telefonske usluge 85.000 541.401 75.600 405.9954136 Rashodi za poštanske usluge 3.000 1.6004137 Bankarske usluge (provizija) 7.000 5.4004138 Usluge prevoza 20.000 10.0004139 Ugovorene usluge Specijalsitičke stručne usluge za izradu raznih stručnih 0 50.000 osnova za opšte poslove i poslove gazdovanja šumama Usluge dorade sjemena (Požega) 0 17.168 Specijalističke stručne usluge kod sjemenske plantaže 0 3.500 Povremena radna snaga za sakupljanje sjemena i 16.444 42.858 proizvodnju sadnica Specijalistički pregledi stanja šuma, rasadnika i 918 8.087 sprovođenje ICP monitoringa 134.207 494.358 Usluge osmatranja za zaštitu šuma od požara 0 25.000 Pomodna radna snaga na doznaci 109.824 150.916 Usluge licenciranih privatnih lica na doznaci u 0 40.725 privatnim šumama Usluge na radovima za opremanje šuma posebne 0 10.000 namjene Uslužni radovi za proizvodnju sortimenata (u režiji UŠ) 7.020 146.104 van koncesija i za snabdjevanje stanovništva4141 Tekude održavanje javne infrastrukture (šumski 17.443 17.443 28.782 28.782 putevi) 75
  • 76. Tabela 19: Prikaz ostvarenih (od 2008. – 2010. godine) i obračun planiranih (za naredni-5 godišnji period) rashoda budžeta Uprave za šume ... (nastavak) Utrošeno 2008 – 2010 5-godišnji plan Pozicija Budžetska stavka (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Ind. Iznosi Grup. iznosi Ind. iznosi Grup. Iznosi4142 Tekude održavanje građevinskih objekata 20.000 20.0004143 Tekude održavanje opreme 33.743 30.000 67.679 54.8004161 Zakup objekata 13.936 4.8004163 Zakup zemljišta4171 Subvencije za proizvodnju i pružanje usluga: a) pošumljavanje / uzgoj privatnih šuma 0 190.290 b) zaštita privatnih šuma od požara (protivpožarne 0 503.640 0 15.000 pruge) c) Izgradnja šumskih vlaka u privatnim šumama 0 298.3504181 Komunalne usluge4182 Sudske odluke 45.389 25.0004183 Takse 75.566 25.0004184 Ostalo (PDV i dr.)4313 Transferi pojedincima 30.178 04413 Izdaci za građevinske objekte (poslovni prostori) 126.667 126.667 0 04414 Izdaci za uređenje zemljišta: a) pošumljavanje / uzgoj šuma 533.374 1.198.775 b) sjemenski objekti 3.301 1.680 c) specijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN 0 56.000 d) zaštita šuma od požara (protivpožarne pruge) 0 1.421.934 30.000 2.505.555 e) uređivanje šuma (programi gazdovanja) 844.747 940.000 f) izgradnja šumskih puteva 40.512 269.100 g) planiranje i radovi u LPN 0 10.0004415 Izdaci za opremu (avtomobili, IT/infosistem) i ostalo 141.106 150.000 149.702 173.6674416 Izdaci za investiciono održavanje (zgrada) 8.595 23.667 UKUPNO, od toga: 6.484.987 6.484.987 8.071.979 8.071.979 Upravni, stručni i tehnički poslovi na gazdovanju 4.555.970 4.189.657 šumama, uključujudi opšte poslove i eksterne usluge Usluge kod korišdenja državnih šuma (u režiji UŠ) 7.020 146.104 Sjemenarska i rasadnička djelatnost UŠ (bez kupovine 118.988 207.434 sadnica) Upravljanje LPN i lovačka djelatnost UŠ 3.000 138.777 Unaprjeđenje šuma (materijal, usluge, biološke i 1.800.010 2.886.367 tehničke investicije, uređivanje šuma) Subvencije investicija za unaprjeđenje privatnih šuma 0 503.640 Broj svih zapošljenih 474 428 IZVORI SREDSTAVA 6.484.987 8.071.979Napomena: 1) Prikazani su iznosi po pojedinim budžetskim pozicijama kao i grupisani iznosi po različitim vrstama rashoda. 76
  • 77. Tabela 20: Izdvojeni prikaz rashoda budžeta Urave za šume za stručne poslove i proizvodnu djelatnost sjemenske i rasadničke proizvodnje Ostvarenje 2008 - 2010 5-godišnji plan Aktivnosti / radovi (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Količina Trošak € Količina Trošak € Jed. cijena (€/jed.)Rad zapošljenih na obavljanju stručnih 2 25.525 4 48.592 12.148poslova i proizvodne djelatnostiProizvodnja sjemena, od čega: 2.667 59.710 Sakupljanje, skladištenje, ispitivanje i 0 0 1.140 54.210 47,55 dorada sjemena Nabavka opreme za berače sjemena 0 2.667 500 Osnivanje sjemenske plantaže Munike 0 5.000Proizvodnja sadnica, od čega: 1.382.256 90.796 1.507.000 98.990 Sadnice učestalih vrsta drveča za 1.382.256 90.796 1.500.000 98.290 0,07 potrebe pošumljavanja Sadnice rijetkih vrsta drveča za 0 0 7.000 700 0,10 očuvanje biodiverziteta (Munika)Ukupno 118.988 158.699Napomena: 1) Rad zapošljenih (2 u prethodnom, 4 u narednom periodu) sadrži lična primanja i pripadajude opšte troškove UŠ. 2) Količine sjemena su u kilogramima, a sadnica (sadnice smrče, borova i lišdara) u komadima. Troškovi dorade u sjemenskom centru u Požegi su određeni na osnovu normativa iz Srbije (Izvor: Studija FODEMO). Trošak sezonske radne snage je 15€ / dan plus 40% poreza i doprinosa. Specijalističke stručne usluge za osnivanje plantaže iznose 3.500 €, materijal 1.500 €. Troškovi rasadničke proizvodnje su dati na osnovu domadih iskustava. 3) Obzirom da se vrijednost pošumljavanja odnosno sadnje kao biološke investicije obračunava sa vrijednošdu sadnica, u ukupnom bilansu investicija u šume se troškovi sjemenske i rasadničke proizvodnje ne iskazuju. Međutim, ovi troškovi su sastavni dio budžeta UŠ. 4) Jedinična cijena je data sa porezima.Tabela 21: Izdvojeni prikaz rashoda budžeta Urave za šume za stručne poslove na gazdovanju LPN i vršenju lovačke djelatnosti Ostvarenje 5-godišnji 2008 - 2010 plan Napomena Aktivnosti / radovi (godišnje) (godišnje) Iznos IznosRad zapošljenih na obavljanju stručnih 0 113.777 14,5 zapošljenih, prosječniposlova i vršenju lovačke djelatnosti trošak 7.847 € godšnjeIzrada 4-lovne osnove (eksterne usluge) 0 3.400 Ukupni trošak 17.000 €Materijal i oprema za lovstvo 3.000 15.000 Plan je paušalna procjena.Mjere i radovi u LPN (obilježavanje i 0 6.600opremanje lovišta i biotehničke mjere)Ukupno 3.000 138.777Napomena: 1) Rad zapošljenih (14,5) u narednom periodu sadrži lična primanja i pripadajude opšte troškove UŠ. 2) Ovi rashodi se ne uključuju u bilans investicija u šume, a sastavni su dio ukupnog budžeta UŠ. 77
  • 78. Tabela 22: Trend budžetskih izdataka UŠ za period od 2008. – 2012. godine i njihova pokrivenost sa izvorima sredstava Budžetska godina Grupa izdataka 2008 2009 2010 2011 2012Izdaci za vršenje poslova i djelatnosti UŠ 5.842.908 4.664.318 4.232.770 4.344.716 4.341.082Izdaci za unaprjeđenje šuma 1.441.022 1.797.671 1.476.212 1.220.000 720.000Ukupni izdaci budžeta 7.283.930 6.461.989 5.708.981 5.564.716 5.061.082Ostvareni prihodi budžeta iz šuma 5.953.147 4.852.938 4.603.510 5.973.594 ?Pokrivenost izdataka -1.330.783 -1.609.051 -1.105.471 +408.878 ?Napomena: 1) Podaci za 2008. - 2010. godinu predstavljaju ostvarene, a za 2011. i 2012. godinu planirane vrijednosti u okviru zvaničnog budžeta CG odnosno programa UŠ.Ukupna budžetska sredstva se zabrinjavajude smanjuju i od 2010. godine dalje (Tabela 22), ana račun investicija za unaprjeđenje šuma, jer je kod poslova UŠ ved dostignuta donjagranica. Naime, u usvojenom budžetu CG za ovu godinu raspoložljiva sredstva zaunaprjeđenje šuma su prepolovljena u odnosu na 2008. godinu. Imajudi u vidu do sadaostvarene, a naročito potrebne izdatke ovog dijela budžeta po namjenama, očito je da saovako niskim iznosom sredstava za unaprijeđenje šuma nede biti mogude – osim obaveznogplaniranja gazdovanja šumama – obezbjediti gotovo nijednu šumsko-uzgojnu i tehničkuinvesticiju u šume, što čini gazdovanje šumama za ovu godinu potpuno neodrživim.Međutim, ohrabruje činjenica, da se – u skladu sa planovima ove Studije, ved u zvaničnomprogramu raspodjele budžetskih sredstava UŠ za 2012. godinu – planira značajno vedibudžetski prihod, na račun povedane realizacije koncesionih ugovora u državnim šumama,koji bi trebao – u skladu sa usmerjenjima MF – da omogudi i proporcionalno vede rashodebudžeta.4.6. Zbirni scenariji za finansiranje gazdovanja šumamaZbirni scenariji finansiranja investicija za gazdovanje šumama po glavnim elementima suprikazani u Tabeli 23. Obzirom da su elementi polaznog scenarija (stanja) i optimalnog(planskog) scenarija ved detaljno prezentovani i komentarisani u prethodnim poglavljima, uovom de se naglasiti samo sljedede: Vrijednost planirane proizvodnje drvnih sortimenata na kamionskom putu, kao izvora finansiranja investicija u šume od strane korisnika i VPŠ, se u skladu sa uvedanim obimom sječe u optimalnom scenariju uvedava za 40% (iz 18,83 na 26,55 miliona € godišnje); Investicije u šume, naročito tehničke, koje finansiraju korisnici i VPŠ, mogle su se u optimalnom scenariju, a u skladu sa postavljenim ciljnim prihodom koncesionara iz gazdovanja državnim šumama, uvečati za 2,0 puta (iz 2,99 na 6,07 miliona € godišnje) u odnosu na polazni, što je izuzetno važno za postizanje održivosti korišdenja šuma; Na osnovu očekivanih, uvedanih budžetskih prihoda iz šuma u optimalnom scenariju (iz 6,59 na 8,07 miliona € godišnje) mogle su se istovremeno - čak za 2,9 puta - uvedati budžetske investicije UŠ u šume, a u okviru njih na novo uvesti značajne subvencije investicija u privatne šume; 78
  • 79. Uprkos postavljenom ograničenju u vezi ciljnog prihoda iz gazdovanja državnim šumama kod koncesionara, očekuje se i u optimalnom scenariju dosta značajno uvedanje ukupnog prihoda korisnika i VPŠ od gazdovanja šumama (za 17%); Konačno, poboljšan je i bilans prihoda od gazdovanja šumama na nivou sektora (za 13%).Modifikovani optimalni scenarij I u odnosu na osnovni optimalni scenarij ukazuje da dodatnouvođenje naknade za doznaku, prijem i otpremu sortimenata za koncesionare - uz očuvanjeciljnog prihoda (od 2,7% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu) – iziskuje značajnosmanjenje investicija u državne šume od strane korisnika (sa 5,35 na 3,69 miliona € godišnje)i odgovarajudu kompenzaciju ovih investicija od strane budžeta UŠ (uvečanje iz 2,10 na 3,76miliona € godišnje), koja je zbog vedih budžetskih prihoda (zbog dodatnog uvođenjanaknade) moguda i potrebna, kako bi se obezbjedilo održivi nivo ovih investicija.Modifikovani optimalni scenarij II u odnosu osnovni optimalni scenarij ukazuje dakombinacija dodatnog uvođenja naknade za doznaku, prijem i otpremu sortimenata zakoncesionare i uvedanja cijene drvnih sortimenata na kamionskom putu (za 10%) – značajnopoboljšava ekonomski rezultat gazdovanja šumama za korisnike i VPŠ (za 27%), kao iekonomski bilans sektora kao cjeline (za 38%), uz istovremeno uvedanje budžetskihinvesticija u šume, koje je mogude zbog vedih budžetskih prihoda od dodatne naknade.Ovakav scenarij bio bi za korisnike i VPŠ, kao i za budžet UŠ najodrživiji.Na osnovu ovih scenarija se, između ostalog, jasno vidi da najvedi uticaj na šumarski budžet is tim šumarstvo Crne Gore ima obim korišdenja državnih šuma, odnosno visina budžetskihprihoda iz šuma u datim tržišnim uslovima.Varijante ovih scenarija, pripremljene i u cilju prikaza uticaja pojedinih elemenata odnosnovarijabli scenarija, koje je mogude – na osnovu predstojedeg softverskog alata - izraditi vrlobrzo, mogu dakle poslužiti kao osnova za efikasno strateško-finansijsko planiranje idonošenje odluka, kao i za pradenje implementacije pripadajudih finansijskih planova. 79
  • 80. Tabela 23: Pregled ključnih elemenata scenarija za finansiranje gazdovanja šumama po sektorima vlasništva šuma Polazni scenarij – prethodno Optimalni planski scenarij – Optimalni planski scenarij – Optimalni planski scenarij – Ključni elementi scenarija stanje (u 1000 € god.) osnovni (u 1000 € god.) modifikovani I (u 1000 € god.) modifikovani II (u 1000 € god.) Državne Privatne Ukupno Državne Privatne Ukupno Državne Privatne Ukupno Državne Privatne UkupnoVrijednost sortimenata na kamion. putu 14.648 4.178 18.826 21.440 5.106 26.546 21.440 5.106 26.546 23.432 5.616 29.049 Vrijednost drveta na panju 9.096 2.200 11.296 13.254 2.929 16.183 13.254 2.929 16.183 15.246 3.439 18.685 Troškovi bioloških i tehničkih investicija 2.828 160 2.988 5.353 722 6.075 3.693 722 4.415 5.353 722 6.075 u šume – za korisnike/VPŠ Troškovi doznačenih naknada - za 5.274 395 5.669 6.610 401 7.011 8.271 401 8.672 8.271 401 8.672 korisnike/VPŠ Prihodi od gazdovanja šumama – za 994 1.645 2.639 1.290 1.806 3.096 1.290 1.806 3.096 1.622 2.316 3.938 korisnike, UŠ kao korisnika i VPŠ Vrijednost investicija u šume – za 891 45 936 2.102 649 2.751 3.762 649 4.411 3.762 649 4.411 budžet UŠ Troškovi šumske uprave / službe – za 4.095 1.306 5.401 3.727 1.403 5.130 3.727 1.403 5.130 3.727 1.403 5.130 budžet UŠ Prihodi od gazdovanja šumama – na 1.283 689 1.972 2.072 155 2.227 2.072 155 2.227 2.403 666 3.069 nivou pod-sektora vlasništva Prihodi budžeta UŠ iz šuma (naknade i 6.591 8.072 9.732 9.732 ostali) (5.268)Napomena: 1) Vrijednost drveta na panju u slučaju državnih šuma, iz koje je obračunata vrijednost na kamionskom putu, uključuje i iznos, koji otpada na UŠ kao korisnika (kod maloprodaje i ostale prodaje). Ovo iznosi su sljededi: 504 hiljada € kod polaznog, 747 hiljada € kod optimalnog scenarija i njegove varijante I i 758 hiljada € kod njegove varijante II. 2) Modifikovani planski scenariji izvedeni su iz optimalnog planskog scenarija. 3) Optimalni scenarij – modifikovani I u odnosu na osnovni optimalni scenarij dodatno uključuje pladanje naknade za doznaku, prijem i otpremu od strane koncesionara, uz predpostavku da njihovi prihodi iz gazdovanja šumama ostaju na nivou optimalnog scenarija, a biološke i tehničke investicije od strane UŠ uvedaju se za iznos naknade za doznaku, prijem i otpremu.. 4) Optimalni scenarij – modifikovani II u odnosu na osnovni dodatno uključuje pladanje naknade za doznaku, prijem i otpremu od strane koncesionara i povedanje cijene drvnih sortimenata na kamionskom putu za 10% (osim kod maloprodaje drveta stanovništvu), uz pretpostavku da ukupne biološke i tehničke investicije u šume od strane koncesionara ostaju na nivou optimalnog scenarija, a biološke i tehničke investicije od strane UŠ uvedaju se za iznos dodatne naknade. 5) Prihodi budžeta UŠ kod polaznog scenarija u slučaju koncesione naknade uključuju iznos, koji je bio doznačen, a ostvareni iznos je niži (vrijednost u zagradi). 80
  • 81. 5. ZAKLJUČCI I PREPORUKE5.1. Metodološki aspektiUpotrijebljena metodologija izrade scenarija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore, kojauključuje sve ulaze (izvore, prihode) i izlaze (troškove, rashode) šumarskog sektora, naročitokod gazdovanja šumama, od strane korisnika, VPŠ i UŠ odnosno budžeta Crne Gore,prilagođena je u okviru ove Studije uslovima i specifikama šumarstva Crne Gore i dorađenado nivoa, koji omogudava istovremeno, multivarijantno bilansiranje odnosno usklađivanjenaturalnih i finansijskih vrijednosti ulaza i izlaza scenarija, u skladu sa postavljenim ciljnimvrednostima odnosno ograničenjima.Obzirom da je izrada scenarija softverski automtizovana, mogude je vrlo brzo, na osnovupromjenjenih strateško-planskih i ostalih inputa, kao i postavljenih ciljnih vrijednosti, izraditidodatne varijante scenarija. Softverski alati (u Microsoft Excel-u) su za sada primjenjiviinterno, a mogude ih je uz određenu softversku doradu, relativno brzo pripremiti za širuupotrebu. Primjena ovih alata, kao i metodologije se nosiocima strateškog planiranja usektoru šumarstva svakako preporučuje. Prva primjena bi zapravo mogla da se ostvariuskoro, prilikom početka izrade nove Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva CrneGore, za pripremu dugoročnog, ostvarljivog (budžetskog) programa finansiranja, pradenja ivrednovanja planiranih strateških mjera i aktivnosti u šumama i šumarstvu.Još značajniji od primjene ove metodologije i alata za strateško finansijsko planiranje,monitoring i vrednovanje, su dobijeni rezultati, koji se temelje na konkretnim, iako uodređenim slučajevima nepotpuno pouzdanim ili manjkavim evidencijama, podacima iprocjenama stanja10 i potreba šuma i šumarstva.Ključni elementi, na osnovu kojih su izrađeni različiti scenariji finansiranja, odnosnoekonomski bilansi gazdovanja šumama u Crnoj Gori, za prethodni i naredni planski period, susljededi: a) Vrijednost proizvodnje drvnih sortimenata na kamionskom putu i drveta na panju, kao vlastitog izvora finansiranja za koncesionare i VPŠ; b) Vrijednost bioloških i tehničkih investicija u šume, koje snose korisnici odnosno VPŠ; c) Troškovi naknada za korišdenje šuma (koncesione naknade i naknade za doznaku, prijem i otpremu) koje snose korisnici odnosno VPŠ; d) Vrijednost investicija u šume koji se finansiraju odnosno subvencionišu iz budžeta UŠ; e) Troškovi državne šumarske službe odnosno budžeta UŠ; f) Prihodi od gazdovanja šumama za korisnike odnosno VPŠ i ukupno; g) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva i ukupno; h) Prihodi budžeta UŠ (iz naknada, prihoda od prodaje drveta u vlastitoj režiji i ostalih prihoda).10 U studiji se još uvjek koriste stari podaci o stanju šuma, objavljeni u NPUŠŠZ (2008), jer podaci izvršenenacionalne inventure šuma još nijesu bili raspoloživi. 81
  • 82. 5.2. Suštinski aspekti5.2.1. Finansiranje šuma i šumarstva u periodu od 2008. – 2010. godine - polazni scenarijZa finansiranje šuma i šumarstva u periodu od 2008. – 2010. godine, koje se u strateškoplanskom smislu uzima kao polazni scenarij, može se zaključiti sljedede:(1) Vrijednost proizvodnje drvnih sortimenata:Kalkulisana ukupna tržišna vrijednost proizvodnje drvnih sortimenata na kamionskom putu,koja je iznosila 14,6 miliona € godišnje u državnim i 4,2 miliona € u privatnim šumama,odnosno 18,8 miliona € ukupno, predstavlja 0,62% ukupnog bruto domadeg proizvoda CrneGore u ovom periodu. S obzirom na relativno nizak obim ostvarene sječe, koja je iznosila 524hiljada m3 godišnje, odnosno 0,72 m3/ha (0,78 u državnim i 0,55 u privatnim šumama), što jeniže od Srbije, BiH i Hrvatske, daleko niže od Slovenije, a više od Makedonije i Albanije, možese konstatovati i da je i ostvareni bruto prihod iz šuma Crne Gore relativno nizak. Ovonaročito važi za privatne šume, u kojima je ostvarena sječa nižeg intenziteta i značajno lošijekvalitetne strukture.(2) Naknade vezane za korišdenje šuma i ostali prihodi budžeta UŠIznos koncesionarima doznačenih koncesionih i posebnih11 naknada za doznaku, prijem iotpremu sortimenata, koji predstavlja trošak koncesionarima i budžetski prihod UŠ, u visiniod 5,27 miliona € godišnje, odnosno 15,4 €/m3 bruto sječe, mogude je za postojedikoncesioni sistem Crne Gore smatrati održivim. Međutim, napladene su naknade samo uvisini od 3,48 miliona € odnosno 72% doznačenog iznosa, što je ugrozilo funkcionisanje iodrživost sistema u šumarstvu. Ako se ukupna visina naknade koju pladaju koncesionari, pokubiku, uporijedi sa Slovenijom12, iako zbog specifičnosti koncesionog sistema, različitihstandarda gazdovanja šumama i tržišnih uslova, nije neposredno uporediva, ipak se namjedeokvirna procjena da je prosječna naknada u Crnoj Gori visoka13.Naknada za doznaku, prijem i otpremu koju su pladali VPŠ, koja je iznosila 395 hiljada €godišnje, odnosno 2,9 €/m3 bruto sječe, je manja od predviđene prema pripadajudempravilniku (iz 2009. godine) i predstavlja 18 % tržišne vrijednosti posječenog drveta na panju.Ovaj iznos je mogao da pokrije 30% troškova državne šumarske službe u privatnim šumama.Ukupno doznačeni prihodi budžeta UŠ, koji su pored ovih naknada (88%) uključivali i ostalenaknade odnosno prihode - među njima kao najznačajniji prihod od maloprodaje drvetastanovništvu (8%) - iznosili su 6.59 miliona € prosječno godišnje, sa tendencijom opadanja do2010. godine. Zbog nenapladivanja koncesionih naknada, ostvareni su prihodi budžeta samo11 Do njihovog oslobađanja u 2008./2009. godini.12 Koncesioni sistem u Sloveniji je integralni (sa svim biološkim i tehničkim radovima), sa obavezom realizacije 3ambicioznih planova gazdovanja šumama, koji uz srazmjerno visoki intenzitet sječe (4,9 m /ha), koji s 3eostvaruje 100%, sadrže i visoki nivo investicija u šume, koje se ostvaruju iznad 85 % (oko 6,9 €/m ). Obzirom 3na visoke troškove korišdenja šuma (preko 22 €/m ) i srazmjerno niske cijene drvnih sortimenata iz državnihšuma, koje su i posljedica monopolne pozicije koncesionara, visina koncesione naknade u periodu od 2008.- 32010. godine nije prelazila 7,0 €/m realizovane bruto sječe.13 Takođe je sa suprotnog aspekta mogude smatrati, da je koncesiona naknada u Sloveniji niska. 82
  • 83. u iznosu od 5,14 miliona € godišnje, odnosno 78%. U skladu sa njima opadala je i visinaplaniranog i utrošenog budžeta UŠ.(3) Biološke i tehničke investicije u šume:Ukupno ostvarene biološke i tehničke investicije za sve šume u Crnoj Gori (u visini od 7,5€/m3 ili 5,3 €/ha) su, ako se uporede na kubik sječe, vede od investicija kako u Srbiji, tako i uSloveniji, iako je cijena investicija u Sloveniji značajno viša. Razlog je naročito u niskomobimu sječe. Investicije u odnosu na površinu šuma značajno su niže od Srbije, a naročito odSlovenije, pri čemu nije razlog samo u višim slovenačkim cijenama. U privatnim šumamainvesticije u odnosu na Srbiju i Sloveniju su značajno niže po osnovu oba indikatora.Iznos bioloških i tehničkih investicija u državne šume, ostvarenih od strane koncesionara,ukupno 2,83 miliona €, odnosno 21% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, može seu odnosu na bruto prihod, sa aspekta minimalnog kriterijuma za ove investicije, ocjenitizadovoljavajudim. Ako mu se dodaju investicije od strane budžeta UŠ, koje ukupno sainvesticijama koncesionara iznose 3,72 miliona € godišnje, odnosno 25% vrijednosti drvetana kamionskom putu, nivo investicija dolazi u kategoriju srednje visine, što je povoljno.Međutim ova činjenica je naročito posljedica malog obima odnosno niskog intenziteta sječe.Iznos bioloških i tehničkih investicija u privatne šume, ostvarenih od strane VPŠ, ukupnosamo 160 hiljada €, odnosno 4% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, daleko jeispod minimalnog. Stanje nije dosta bolje, ako mu se doda ostvarene investicije iz budžetaUŠ, koje su zajedno sa investicijama VPŠ iznosile 205 hiljada €, odnosno 5% vrijednostisortimenata na kamionskom putu. Jasno je dakle, da je stanje i u pogledu ovog indikatora zaprivatne šume izuzetno kritično.(4) Investicje u šume kroz državnu šumarsku službu:Ukupni troškovi ostvarenih investicija u šume kroz državnu šumarsku službu, iznose 10,3€/m3 ostvarene sječe ili 29% vrijednosti proizvedenih sortimanata na kamionskom putu, štoje izuzetno visoko. Ovi jedinični troškovi su vedi od troškova uporedivih šumarskih službi uSrbiji i Sloveniji, što je posljedica niskog obima sječe.(5) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou14 korisnika odnosno VPŠ;Neto prihodi od gazdovanja državnim šumama za sve korisnike šuma (koncesionare i UŠ kaokorisnika) iznosili su 2,6 €/m3 bruto sječe, odnosno 7% vrijednosti proizvedenih sortimenatana kamionskom putu, što je solidno. Ostvareni prihod samih koncesionara bio je manji - 3,6%vrijednosti drvnih sortimenata na kamionskom putu. Uporedivi prihodi VPŠ od gazdovanjaprivatnim šumama iznosili su 12,2 €/m3 bruto sječe, odnosno 39% vrijednosti proizvedenihsortimenata na kamionskom putu, što je daleko više od prihoda korisnika državnih šuma, anaročito zbog vrlo niskog obima investicija VPŠ u šume.14 Ovi prihodi su dobijeni iz tržišne vrijednosti sortimanata na kamionskom putu, kao ukupnog bruto prihoda,od koje su oduzeti troškovi investicja u šume, koje finansiraju korisnici i VPŠ i troškovi naknada za koriščenješuma, koje plačaju koncesionari i VPŠ. 83
  • 84. Ukupni neto prihodi od gazdovanja svim šumama u Crnoj Gori, za sve korisnike šuma i VPŠ,iznosili su 5,0 €/m3 bruto sječe, odnosno 14% vrijednosti proizvedenih sortimenata nakamionskom putu, što sektor na ovom novou – na kojem još nijesu uključene budžetskeinvesticije UŠ – iskazuje dosta profitabilnim.(6) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou15 (pod)sektora;Neto prihodi od gazdovanja državnim šumama na nivou pod-sektora, iznosili su 3,3 €/m3bruto sječe, odnosno 9% vrijednosti proizvedenih sortimenata na kamionskom putu, što jepovoljan finansijski bilans. Uporedivi pod-sektorski prihodi od gazdovanja privatnim šumamaiznosili su 5,1 €/m3 bruto sječe, odnosno 16% vrijednosti proizvedenih sortimenata nakamionskom putu, što je daleko više od državnih šuma, a naročito zbog nižeg obimainvesticija u privatne šume.Ukupni neto prihodi od gazdovanja državnim i privatnim šumama u Crnoj Gori na nivousektora, iznosili su 3,8 €/m3 bruto sječe, odnosno 10% vrijednosti proizvedenih sortimenatana kamionskom putu, što je i za sektor kao cjelinu – sa uključenim vlastitim i budžetskiminvesticijama - povoljan finansijski bilans.(7) Izdaci budžeta UŠ i budžetski trendovi:Ukupno ostvareni izdaci budžeta UŠ iznosili su 6,48 miliona € prosječno godišnje, što jenekoliko manje od doznačenih, a značajno više od realizovanih budžetskih prihoda. Završenje poslova i djelatnosti UŠ je od toga utrošeno 4,68 miliona € (72%), a za biološke itehničke investicije u šume 1,80 miliona € (28%). U okviru poslova i djelatnosti UŠ dalekonajvedi je udio pripao upravnim, stručno-tehničkim i pripadajudim opštim poslovima nagazdovanju šumama (97%). Prosječno je u ovom periodu u UŠ zapošljeno 474 radnika, satrendom opadanja.Za ostvarene budžete UŠ po godinama karakteristično je zabrinjavajude smanjivanjesredstava, kao posljedica smanjivanja ostvarenih budžetskih prihoda iz gazdovanja državnimšumama odnosno koncesija. Smanjenje je u 2010. godini dostiglo 22% u odnosu na 2008.godinu i išlo je na račun izdataka za vršenje poslova i djelatnosti UŠ. Ukupna budžetskasredstva se zabrinjavajude smanjuju i od 2010. godine dalje, sada samo na račun investicijaza unaprjeđenje šuma, jer je kod poslova i djelatnosti UŠ ved dostignuta donja granica.5.2.2. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – optimalni scenarijZa finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu prema optimalnomscenariju, može se zaključiti sljedede:15 Ovi prihodi su dobijeni iz tržišne vrijednosti sortimanata na kamionskom putu, kao ukupnog sektorskog brutoizvora sredstava iz gazdovanja šumama, od koje(g) su oduzeti troškovi bioloških, tehničkih i investicja krozdržavnu upravu šuma, tj. onih koje finansiraju korisnici, VPŠ i budžet UŠ. 84
  • 85. (1) Vrijednost proizvodnje drvnih sortimenata:Vrijednost planirane proizvodnje drvnih sortimenata na kamionskom putu iznosi 21,44miliona € godišnje u državnim šumama i 5,11 miliona € u privatnim šumama, odnosno 26,55miliona € ukupno, što predstavlja 0,86% BDP. U odnosu na prethodni period ukupnavrijednost je veda za 41% (u državnim 46%, u privatnim 22%), što je značajno uvedanje, aposljedica je uvedanja planiranog obima sječe.Obim sječe u državnim šumama se planira u visini od 570 hiljada m 3 bruto godišnje, štopredstavlja uvedanje od 46%, a u privatnim šumama 150 hiljada m3, što odgovara uvedanjuod 11%. Ukupno planirana bruto sječa u svim šumama iznosi 720 hiljada m 3, što je 37%povedanje u odnosu na prethodni period. Intenzitet planirane sječe iznosi 0,97 m 3/ha (1,14 udržavnim i 0,62 u privatnim šumama), što je još uvjek niže od ostalih zemalja ZapadnogBalkana, osim Makedonije i Albanije.(2) Naknade vezane za korišdenje šuma i ostali prihodi budžeta UŠ:Ukupan iznos planiranih koncesionih16 naknada, kao očekivanog troška koncesionara, aujedno i budžetskog prihoda UŠ, dostiže 6,61 miliona € godišnje, odnosno 13,0 €/m3 brutosječe, što je u apsolutnom iznosu 25% više, a po kubiku 16% manje od prethodnog perioda.Iznos planirane naknade za doznaku, prijem i otpremu za VPŠ, u visini od 400 hiljada €godišnje, odnosno 2,7 €/m3 bruto sječe, je - zbog smanjenja cijene ovih naknada, u skladu sanovim Pravilnikom (2011) – približno na nivou prethodnog perioda. Ove cijene su, ako seuzme u obzir planirana struktura sječive drvne mase po grupama vrsta drveda i okvirnomtehničkom kvalitetu, u prosjeku umanjene za 41%, što je vrlo značajno za VPŠ, a u skladu sapripadajudom izjavom NPUŠŠZ (2008). Iznos ove naknade inače predstavlja 14 % vrijednostibruto sječive drvne mase na panju.Ukupno planirani prihodi budžeta UŠ, koji pored ovih naknada (87%) uključuju i prihode odprodaje drveta, odnosno drvnih sortimenata stanovništvu, kao i od korišdenja šuma vankoncesija (ukupno 11%), naknade za komercijalno korišdenje šumskog zemljišta, šumskihputeva i NDŠP i ostalo (ukupno 2%), u iznosu od 8,07 miliona € prosječno godišnje,predstavljaju uvedanje za 23% u odnosu na prethodno razdoblje.(3) Biološke i tehničke investicije u šume:Ukupno biološke i tehničke investicije u sve šume u Crnoj Gori planirane su – u skladu sarealno očekivanim izvorima sredstava - u visini od 12,3 €/m3 ili 11,9 €/ha. Na kubik sječivedrvne mase vede su od (ostvarenih) investicija u Srbiji i u Sloveniji. Na površinu šuma išumskog zemljišta takođe su značajno vede od srbijanskih, a još uvjek značajno niže odslovenačkih. Međutim, ako se uzme u obzir značajno vede jedinične cijene investicija uSloveniji, može se konstantovati da je nivo planiranih crnogorskih investicija u šume blizu iličak iznad nivoa (ostvarenih) slovenačkih. Na osnovu navedenog može se planirani obiminvesticija, koje su i pokrivene sa očekivanim izvorima sredstava, zaista smatrati optimalnim.16 Kod ovog scenarija posebna naknada koncesionarima, u skladu sa sadašnjim stanjem, nije obračunata. 85
  • 86. Iznos bioloških i tehničkih investicija u državne šume koji se – na osnovu postavljenog ciljnogprihoda - planira za koncesionare, ukupno 5,35 miliona €, odnosno 25% vrijednostisortimenata na kamionskom putu, može se sa aspekta ekonomije preduzeda smatratioptimalnim. Ako mu se dodaju planirane investicije od strane budžeta UŠ, koje ukupno sainvesticijama koncesionara iznose 7,45 miliona €, odnosno 35% vrijednosti sortimenata nakamionskom putu, ukupni iznos postaje zapravo maksimalni. Međutim i ova činjenica je,značajnim dijelom, posljedica relativno niskog obima planirane sječe.Iznos bioloških i tehničkih investicija koji se planira za privatne šume/VPŠ, ukupno 722 hiljada€, odnosno 14% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, još je uvjek značajno ispodminimalnog nivoa. Međutim, ako mu se dodaju planirane investicije od strane budžeta UŠ,koje ukupno sa investicijama VPŠ iznose 1,37 miliona €, odnosno 27% vrijednostisortimenata na kamionskom putu, ukupni nivo investicija ved postaje nadprosječan.Na osnovu raspoloživih prihoda od korišdenja šuma i raspoloživih budžetskih sredstava jedakle mogude planirati značajan obim bioloških i tehničkih investicija u šume, što je važansignal za obezbjeđivanje održivosti gazdovanja šumama u Crnoj Gori.(4) Investicje u šume kroz šumarsku službu:Ukupni planirani troškovi investicija u šume kroz državnu upravu šuma, odnosno šumarskuslužbu, iznose 7,1 €/m3 bruto planirane sječe ili 19% vrijednosti planirane proizvodnje drvnihsortimanata na kamionskom putu, što je dosta povoljnije i predstavlja značajno smanjenje uodnosu na prethodni period. Ovi jedinični troškovi su nekoliko niži od Srbije i nekoliko viši odSlovenije.(5) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou korisnika i VPŠ:Planirani neto prihodi od gazdovanja državnim šumama za korisnike iznose 2,3 €/m 3 brutosječe, odnosno 6% vrijednosti proizvedenih sortimenata na kamionskom putu, što jenekoliko manje od ostvarenih prihoda u prethodnom periodu. Međutim, neto prihodi samihkoncesionara su u scenariju ograničeni na 2,7% vrijednosti drvnih sortimenata nakamionskom putu, što je na nivou profita još uvjek povoljno. Planirani prihodi od gazdovanjaprivatnim šumama za VPŠ, za koje kod bilansiranja nijesu korišdena ciljna ograničenja, iznose12,0 €/m3odnosno 35% vrijednosti sortimanata na kamionskom putu, što je posljedicačinjenice da je planirani obim vlastitih investicija VPŠ u šume još uvjek ispod minimalnog.Međutim, bilans za privatne šume se značajno mijenja, kada se uključe budžetske investicjeUŠ.Ukupno planirani neto prihodi od gazdovanja svim šumama u Crnoj Gori, za sve korisnikešuma i VPŠ, iznose 4,3 €/m3 bruto sječe, odnosno 12% vrijednosti sortimenata nakamionskom putu, što je samo nekoliko niže od ostvarenja. Na osnovu ovih planova se daklegazdovanje šumama i dalje iskazuje dosta profitabilnim za korisnike i VPŠ. 86
  • 87. (6) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou pod-sektora:Očekivani neto prihodi od gazdovanja državnim šumama na nivou pod-sektora iznose 3,6€/m3 bruto sječe, odnosno 10% očekivane vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, štoje čak nekoliko pogodnije od stanja u prethodnom periodu. Međutim, uporedivi pod-sektorski prihodi od gazdovanja privatnim šumama iznose samo 1,0 €/m3 bruto sječe,odnosno 3% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, što je daleko niže od državnogpod-sektora, a naročito zbog značajnog obima subvencija.Ukupno očekivani neto prihodi od gazdovanja svim šumama na nivou cjelokupnog sektora uCrnoj Gori, iznose 3,1 €/m3 bruto sječe, odnosno 8% očekivane vrijednosti sortimenata nakamionskom putu, što je za sektor kao cjelinu – uz visoki nivo planiranih vlastitih i budžetskihinvesticija – i dalje povoljan ekonomski bilans.Ovaj bilans odnosno scenarij ukazuje, da je i gazdovanje šumama u Crnoj Gori, uz relativnonizak potencijal šuma i srazmjerno visoke potrebne investicije u šume, u budude mogudeupravljati na ekonomski, a posljedično i ekološki održiv način.(7) Izdaci budžeta UŠ i budžetski trendoviPlanirani izdaci budžeta UŠ u okviru ove Studije iznose 8,07 miliona € godišnje, isto kao iplanirani budžetski prihodi, od čega 4,68 miliona € (58%) za vršenje poslova i djelatnosti UŠ i3,39 miliona € (42%) za biološke i tehničke investicije u šume, uključujudi subvencije VPŠ.Plan izdataka za vršenje poslova i djelatnosti UŠ je, u skladu sa rezultatima Studije poslovnihprocesa, urađen za 428 zapošljenih, koji sadrži i poboljšanje edukcione strukture.U okviru izdataka za poslove i djelatnosti UŠ, na upravne, stručno-tehničke i pripadajudeopšte poslove na gazdovanju šumama otpada 89% troškova, što predstavlja samo 52%sveukupnog budžeta UŠ. U odnosu na ostvareni budžet UŠ u prethodnom periodu, planiraniizdaci, koji su i pokriveni sa očekivanim budžetskim izvorima, su vedi za 1,59 miliona €godišnje (24,5%) i to u cjelosti na račun sredstava za unaprjeđenje šuma, što je ključno zaobezbjeđivanje održivosti gazdovanja šumama u Crnoj Gori.Međutim, u zvaničnom budžetu Crne Gore za ovu godinu raspoloživa sredstva budžeta UŠ sučak za 3,09 miliona €, odnosno 37 % niža od sredstava koja se na osnovu realnih budžetskihizvora, kao optimalna planira u okviru ove Studije. Pri tom su sredstva za unaprjeđenje šumaprepolovljena u odnosu na 2008. godinu. Očito je dakle, da sa ovako niskim zvaničnimbudžetom nede biti mogude – osim obaveznog planiranja gazdovanja šumama – obezbjeditigotovo nijednu šumsko-uzgojnu i tehničku investiciju u šume, što čini budžet i gazdovanješumama za ovu godinu potpuno neodrživim.Međutim, ohrabrjuje činjenica, da se – u skladu sa planovima ove Studije, u zvaničnomprogramu raspodjele budžetskih sredstava UŠ za 2012. godinu – planira značajno vedibudžetski prihod, a na račun povečane realizacije koncesionih ugovora u državnim šumama,koja bi trebala da omogudi i proporcionalno vede rashode budžeta ved u ovoj godini. 87
  • 88. 5.2.3. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – varijanta I optimalnog scenarija (sa dodatnom naknadom za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare)Modifikovani optimalni scenarij I u odnosu na osnovni optimalni scenarij ukazuje da dodatnouvođenje naknade za doznaku, prijem i otpremu sortimenata za koncesionare - uz očuvanjenjihovog ciljnog prihoda (od 2,7% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu) – iziskujeznačajno smanjenje investicija u državne šume od strane korisnika (sa 5,35 na 3,69 miliona €godišnje) i odgovarajudu kompenzaciju ovih investicija od strane budžeta UŠ (uvedanje iz2,10 na 3,76 miliona € godišnje), koja je zbog vedih budžetskih prihoda u okviru ovogscenarija moguda i potrebna, kako bi se obezbjedilo održivi nivo ovih investicija.5.2.4. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – varijanta II optimalnog scenarija (sa dodatnom naknadom za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare i uvedanom cijenom drvnih sortimanata)Modifikovani optimalni scenarij II u odnosu osnovni optimalni scenarij ukazuje dakombinacija dodatnog uvođenja naknade za doznaku, prijem i otpremu sortimenata zakoncesionare i uvedanja cijene drvnih sortimenata na kamionskom putu (za 10%) – značajnopoboljšava ekonomski rezultat gazdovanja šumama za korisnike i VPŠ (za 27%), kao iekonomski bilans sektora kao cjeline (za 38%), uz istovremeno uvedanje budžetskihinvesticija u šume, koje je mogude zbog vedih budžetskih prihoda. Ovakav scenarij je dakle zakorisnike i VPŠ, kao i za budžet UŠ najodrživiji.6. REFERENCE I IZVORI1. ANĐELID, M. (ur.), 2011. Kriterijumi i indikatori održivog gazdovanja šuma u Crnoj Gori, MPRR/SNV, 54 s.2. FERLIN, F., GRECS, Z. i BEGUŠ, J. 2012. Investicje u šume Slovenije 2008 – 2010. Excel tabele, nepublikovano.3. FERLIN, F. et al. 2007. Scenariji finansiranja šumskih mera, Dodatak 7. http://www.forestryprojectserbia.org.rs/PDF/srpski/strucni- izvestaji/scenariji_finansiranja_sumskih_mera_dodatak_7.pdf , V: Studija vrednovanja i finansiranja Srbije, Podstudija finansiranja šuma, Univerzitet Helsinki, Odsjek za šumarsku ekonomiku.4. FERLIN, F. 2004. Primerjava organiziranosti gozdarstev in številčnosti javnogozdarskega kadra srednjeevropskih držav s stanjem v Sloveniji, Gozdarski inštitut Slovenije, Ljubljana, 79 p., http://www.gozdis.si/departments/silviculture/silviculture_dept.htm5. FERLIN, F., 2010: Načela višenamjenskog uzgoja šuma i rezultati experimentalnog izbora stabala za sječu, sa posebnim osvrtom na privatne šume (jelovo-smrčeve i bukove šume), SNV i Uprava za šume, 23 s. + prilozi; http://www.nsp- cg.com/?jezik=m&meniId=2&opsirN=107 88
  • 89. 6. TERZID, J., 2011. Obim izvršenih radova koncesionara na izgradnji i održavanju šumskih puteva i vlaka. Rezultati upitnika, radni materijal.7. Analiza poslovnih procesa i nacrt šumarskog informacionog sistema Crne Gore, 2011, FODEMO/OIKOS, 74. s. + aneksi.8. FRA - Procjena šumskih resurasa, 2010. Organizacija za poljoprivredu i hranu (FAO) Ujedinjenih nacija, Rim, 2010, http://www.fao.org/forestry/fra/fra2010/en/9. Nacionalna politika upravljanja šuma i šumskog zemljišta Crne Gore, 2008. Vlada Crne Gore, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, http://nsp- cg.com/?jezik=e&meniId=16&opsirN=2010. Procena dugoročnih potreba za pošumljavanjem šumskog zemljišta u Crnoj Gori, 2010, FODEMO/Šumarski institut Beograd, 45. S. + prilozi11. Pravilnik o visini naknade za vršenje doznake stabala, premjer i žigosanje drvnih sortimenata i izradu izvođačkog projekta. "Službeni list Crne Gore, broj 32/2011", http://www.sllistcg.me/PravniAktDetalji.aspx?tag={5C84B819-09D1-4420-B658- 679B9C2CEEE5}12. Statistički godišnjak 2011. Zavod za statistiku Crne Gore MONSTAT.13. Zakon o šumama Crne Gore, Službeni list Crne Gore, 2010, br. 74. http://www.sllistcg.me/PravniAktDetalji.aspx?tag=%7B68F2A7AC-FDA3-45F5-859E- 22BEEB6A32DB%7D 89
  • 90. Aneks:Normativi, cijene i ostali pomodni podaci za obračun scenarija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore sa komentarima 90
  • 91. Tabela 1: Zbirni pregled cijena šumsko uzgojnih radova po vrstama radova i vlasništvu šuma (na osnovu revidiranih normativa Uprave za šume) Šumsko-uzgojni radovi sadnja bez sadnja sa sadnja sa sadnja sa priprema za kompletiranje čišdenje mladih njega prirodnog pripreme zemljišta pripremom pripremom pripremom prirodno prirodnog zasada / kultura guštika Vrsta troška na goletima zemljišta kod zemljišta kod zemljišta kod podmlađivanje podmlatka od korova, obnove šuma i ostalih sanacija rekonstrukcije / sadnjom, sa izbojaka i sanacije paljevina šuma konverzije šuma pripremom nepoželjnih vrsta državne privatne državne privatne državne privatne državne privatne državne privatne državne privatne državne privatne državne privatneMaterijal 499 466 499 466 174 163 499 466 0 0 174 163 29 25 29 25Rad 803 551 1013 701 473 315 1223 851 189 135 459 330 252 180 315 225Priprema i ostalo 41 27 41 27 21 11 41 27 10 4 21 11 15 7 9 7Ukupno 1343 1044 1553 1194 668 489 1763 1344 199 139 654 504 296 212 354 257Napomena: Kalkulacija cijene uzgojnih radova urađena je na osnovu studije FODEMO (2010), starih normativa UŠ (JP Crna Gora šume) i slededih prilagođenja (u saradnji sa članicom radne grupe za Uzgoj šuma, Zehrom Demid): 1) Materijal je u slučaju državnih šuma obračunat sa PDV (sadnice 7%, ostali materijal 17%). 2) U model kalkulacije je uzeta prosječna kombinacija sadnica po vrstama drveda (smrča 25%, c.bor 25%, b.bor 25% i liščari 25%), u prosječnoj gustini od 2.125 sadnica/ha kada je u pitanju sadnja na goletima, na paljevinama ili kod konverzija šuma, odnosno u gustini od 750 sadnica/ha kada je je u pitanju sanacija šuma oštedenih od biotskih ili abiotskih činitelja ili kompletiranje prirodnog podmlatka. Cijena sadnica bez PDV: smrča 0.25€, borovi 0.20€, lišdari 0.22€. 3) Rad je u slučaju državnih šuma obračunat u bruto iznosu (cijena neto radnog dana od 15 € uvečana za 40% poreza i doprinosa) za sezonsku radnu snagu, kako se i do sada ispladuje (preko zadruga). Sa PDV su obračunati i određeni ostali poslovi. 4) U privatnim šumama rad je obračunat u neto iznosu od 15 €/dan bez PDV, jer se predpostavlja da vlasnik radi sam, a sadnice (koje se davaju gratis), ostali materijal i priprema su bez PDV. 5) Modela kalkulacije ne sadrži režijskih troškova, jer u slučaju sezonske radne snage i vlasnika privatnih šuma režije nema. 6) Kod normativa za obavljanje radova su u slučaju privatnih šuma redukovane (u odnosu na državne) određene stavke pripremnih i ostalih aktivnosti, koje kod vlasnika šuma ne dolaze u obzir, dok ostale ostaju iste. 91
  • 92. Tabela 1a: Kalkulacija cijene pošumljavanja goleti (sadnjom) Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice 2125 0,2175 466 499 2125 0,2175 466Ukupno materijal 466 499 466Kopanje dan/ha 20,25 15 304 425 20,25 15 304Sadnja dan/ha 14,25 15 214 299 14,25 15 214trapljenje + ostalo 2,25 15 34 39 2,25 15 34razmer/obilježavanje 2,25 15 34 39 0Ukupno rad 585 803 551prevoz sadnica Kom 2225 0,01 22 26 2225 0,01 22prevoz radnika br.radnika 15 0,7 11 12 3 0,7 2amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 35 41 27Ukupni trošak 1119 1343 1044Tabela 1b: Kalkulacija cijene pošumljavanja paljevina (sadnjom) Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice Kom 2125 0,2175 466 499 2125 0,2175 466Ukupno material 466 499 466priprema terena dan/ha 10 15 150 210 10 15 150Kopanje dan/ha 20,25 15 304 425 20,25 15 304Sadnja dan/ha 14,25 15 214 299 14,25 15 214trapljenje + ostalo 2,25 15 34 39 2,25 15 34razmer/obilježavanje 2,25 15 34 39 0Ukupno rad 735 1013 701prevoz sadnica Kom 2225 0,01 22 26 2225 0,01 22prevoz radnika br.radnika 15 0,7 11 12 3 0,7 2amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 35 41 27Ukupni trošak 1236 1553 1194 92
  • 93. Tabela 1c: Kalkulacija cijene pošumljavanja (sadnjom) kod direktne konverzije izdanačkih šuma Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice Kom 2125 0,2175 466 499 2125 0,2175 466Ukupno materijal 466 499 466priprema terena + sječišta dan/ha 20 15 300 420 20 15 300trapljenje + ostalo 2,25 15 34 39 2,25 15 34Kopanje dan/ha 20,25 15 304 425 20,25 15 304Sadnja dan/ha 14,25 15 214 299 14,25 15 214razmer/obilježavanje 2,25 15 34 39 0Ukupno rad 885 1223 851prevoz sadnica Kom 2225 0,01 22 26 2225 0,01 22prevoz radnika br.radnika 15 0,7 11 12 3 0,7 2amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 35 41 27Ukupni trošak 1386 1763 1344Tabela 1d: Kalkulacija cijene sanacije sastojina oštedenih biotičkim i abiotičkim faktorima (sadnjom), osim paljevina Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice Kom 750 0,2175 163 175 750 0,2175 163Ukupno materijal 163 175 163Trapljenje + ostalo 1 15 15 18 1 15 15Kopanje i sadnja dan/ha 12 15 180 252 12 15 180Razmer/obilježavanje 2 15 30 35Priprema terena dan/ha 8 15 120 168 8 15 120Ukupno rad 345 473 315Prevoz sadnica Kom 750 0,01 8 9 750 0,01 8Prevoz radnika br.radnika 12 0,7 8 10 2 0,7 1Amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 18 21 11Ukupni trošak 526 668 489 93
  • 94. Tabela 1e: Kalkulacija cijene kompletiranja prirodnog podmlatka sadnjom, uključujudi pripremu terena Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice Kom 750 0,2175 163 174 750 0,2175 163Ukupno rad 163 174 163Priprema terena dan/ha 9 15 135 189 9 15 135Trapljenje + ostalo 1 15 15 18 1 15 15Kopanje i sadnja dan/ha 12 15 180 252 12 15 180Ukupno rad 330 459 330Prevoz sadnica Kom 750 0,01 8 9 750 0,01 8Amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Prevoz radnika br.radnika 12 0,7 8 10 2 0,7 1Ukupno usluge i ostalo 18 21 11Ukupni trošak 511 654 504Tabela 1f: Kalkulacija cijene čišdenja mladih kultura državne šume privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaBenzin l/ha 12 1,1 13 15 12 1,1 13Dvotaktol kg/ha 0,5 12 6 7 0,5 12 6Lancol kg/ha 6 1 6 7 6 1 6Ukupno materijal 25 29 25Uklanjanje korova dan/ha 7 15 105 147 7 15 105Sječa izdanaka i izbojaka dan/ha 5 15 75 105 5 15 75Ukupno rad 180 252 180Prevoz radnika br.radnika 12 0,7 8 10 2 0,7 1Amortizacija alata 1 5 5 5 1 5 5Ukupno usluge i ostalo 13 15 6Ukupni trošak 219 296 212 94
  • 95. Tabela 1g: Kalkulacija cijene čišdenja prirodnog guštika Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaBenzin l/ha 12 1,1 13 15 12 1,1 13Dvotaktol kg/ha 0,5 12 6 7 0,5 12 6Lancol kg/ha 6 1 6 7 6 1 6Ukupno material 25 29 25seča sa polaganjem stabala dan/ha 15 15 225 315 15 15 225Ukupno radAmortizacija alata 1 5 5 5 1 5 5Prevoz radnika br.radnika 5 0,7 4 4 2,0 0,7 1Ukupno usluge i ostalo 9 9 6Ukupni trošak 259 354 257Tabela 1h: Kalkulacija cijene pripreme zemljišta za prirodno podmlađivanje Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaČišdenje i obradjivanje 189zemljišta dan/ha 9 15 135 9 15 135Ukupno radPrevoz radnika br.radnika 9 0,7 6 7 2 0,7 1Amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 9 10 4Ukupni trošak 144 199 139 95
  • 96. Tabela 2a: Upravni, stručni i tehnički poslovi na gazdovanju šumama sa pripadajudim opštim poslovima Uprave za šume, koji su vezani za privatne šume Stanje 2008 – 2010 5-godišnji plan (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Grupe poslova Relevantni Koeficijent Broj vezan Relevantni Koeficijent Broj vezan broj u UŠ poslova u PŠ za PŠ broj u UŠ poslova u PŠ za PŠOpšti poslovi (menadžement, administracija i logistika) 18 5,9 54 17,8Planiranje gazdovanja šumama 1 0,33 0,3 20 0,33 6,6Uzgoj i zaštita šuma 18 5,9 18 5,9Korišdenje šuma, uključujudi šefove područnih jedinica 201 0,26 51,8 149 0,21 31,0Čuvanje šuma 209 0,31 64,6 148 0,26 37,9Ukupno 447 0,29 128,6 389 0,26 99,3Koeficijent djelatnosti u PŠ (osnovica ukupni broj u UŠ) 0,27 0,23Napomena: 1) Relevantni broj (zapošljenih) u UŠ je ukupni broj zapošljenih na poslovima gazdovanja šumama, koji se vrše i u privatnim šumama (PŠ). 2) Koeficijenti poslova u PŠ su: udjeo površine (za opšte poslove, planiranje, uzgoj i zaštitu), udjeo sječe (za korišdenje), ponderisana suma udjela površine i sječe (kod čuvanja šuma), ukupni koeficijent poslova (broj vezan za PŠ u odnosu na relevantni broj u UŠ) i ukupni koeficijent djelatnosti u PŠ (osnovica ukupni broj u UŠ). Ponderi poslova na čuvanju šuma za površinu i sječu, obračunati su na osnovu relativnog obima pojedinih zadataka i nalaze se u narednoj tabeli. 3) Broj (zapošljenih) vezan za PŠ je produkat relevantnog broja u UŠ i koeficijenata poslova za PŠ, po relevantnim grupama.Tabela 2b: Relativni obim zadataka čuvara šuma koji se odnose na privatne šume Stanje 2008 – 2012 5-godišnji plan Grupe zadataka Ukupno U okviru PŠ Ukupno U okviru PŠ % % % %Nadzor za zaštitu šuma 48,2 67,0 34,0 36,6Učešde u doznaci stabala i prijemu sortimenata 43,3 27,1 58,0 59,1Ostali zadaci u šumama 8,5 5,9 8,0 4,3Ukupno, od toga vezano za: 100,0 100,0 100,0 100,0 Površinu šuma 55,3 70,9 41,0 39,8 Obim sječe 44,7 29,1 59,0 60,2Napomena: 1) Obračun je urađen na osnovu detaljne procjene relativnog obima sistematizovanih zadataka, a u tom okviru posebno zadataka koji se odnose na privatne šume. 96
  • 97. Tabela 3a: Cijene drveta / drvnih sortimenata (bez DDV) Regularna prodaja Maloprodaja za snabdjevanje stanovništva Paritet prodaje Četinari Lišdari Četinari Lišdari Tehnika Prostorno Tehnika Ogrijev Tehnika Prostorno Tehnika OgrijevKamionski put 50 25 45 25 45,5 22,8 41,1 22,0Kod panja – izrađeno 40 15 35 15 35,5 12,8 31,1 12,0Na panju 35 10 30 10 30,5 7,8 26,1 7,0Napomena: 1) Cijene za regularnu prodaju polaze od pariteta kamionski put. Obzirom da UŠ sistematski ne prati cijena drveta, u saradnji sa Odsjekom za korišdenje šuma (inž. Joveta Terzič) uzete su okvirne cijena koje odgovaraju cijenama tehničkog i prostornog / ogrijevnog drveta u Crnoj gori. Kod kalkulacije vrijednosti sortimanata su, na osnovu zajedničke procjene (koja predviđa da de se u narednom periodu tržište drvetom ponovo oporaviti odnosno cijene vratiti na prijašnji nivo) uzete iste cijene za prethodni period i za plan. 2) Cijene za maloprodaju drveta ruralnom stanovništvu polaze od pariteta na panju i pripadajudeg cjenovnika UŠ (iz 2009. godine). Međutim realizovane cijene, koje su uzete kao osnova za kalkulacije, nekoliko su niže jer su subvencionisane od strane UŠ (u njima je i gratis davanje). I u tom slučaju su za kalkulaciju vrijednosti planirane maloprodaje ruralnom stanovništvu, koja de u skladu sa ZoŠ i dalje biti subvencionisana, uzimane iste cijene. 3 3 3) Iz razlika cijena po paritetima se vidi kalkulisani trošak sječe i izrade sortimenata koji iznosi 5 €/m , a trošak izvlačenja 10 €/m , što su opšte poznate prosječne cijene u Crnoj Gori.Tabela 3b: Cijene koncesione naknade (na bruto kubik, bez PDV) Četinari Lišdari Tip koncesije Tehnika Prostorno Tehnika OgrijevKoncesija sa svim šumskim radovima (VJ) 12,6 6,5Koncesije sa radovima na izgradnji i održavanju puteva 17,0 7,4Napomena:Cijena naknade je dobijena na osnovu doznačenih koncesionih naknada. Upotrijebljena je i za obračun planirane naknade (za planiranu sječu). 97
  • 98. Tabela 3c: Cijene naknade za vršenje stručno-tehničkih poslova (na bruto kubik, bez PDV) Četinari Lišdari Korisnik / vlasnik i pravna osnova Tehnika Prostorno Tehnika OgrijevKoncesionari - koncesioni ugovori 1,5Vlasnici šuma - napladena naknada (2008. – 2010.) 2,9Vlasnici i korisnici šuma – cijene po novom Pravilniku 4,0 1,6 3,8 1,7Napomena: 1) Cijena ove naknade za koncesionare je prosječna, obračunata samo na osnovu napladenih iznosa naknada do prije kraja 2008. godine, nakon što je Vlada Crne Gore sve strateške koncesionare oslobodila pladanja ove naknade, a u 2009. godini MF i ostale koncesionare. 2) Cijena naknade za VPŠ je prosječna, dobijena na osnovu napladenih naknada. 3) Cijena naknade za vlasnike i korisnike šuma po novom ZoŠ i pravilniku, u kome se daje u neto masi, je za potrebe ove tabele preračunata u bruto masu, tj. smanjena sa faktorom 0,80 kod četinara odnosno 0,85 kod lišdara. 98