Your SlideShare is downloading. ×
«Η ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ  ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΧΡΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΣΤΕΡΗ ΦΑΣΗ ΤΟΥ  ΠΑΛΑΙΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ ...
2ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:  1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ  2. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Ο διοικητικός συγκεντρωτισμός της απολυταρχίας και οι     δομές της φεουδαρχίας...
3                                      ΕΙΣΑΓΩΓΗ.       Μελετώντας διάφορα κείμενα για τον Τοκβίλ και την συμβολή του στηνκ...
4Ένα συγκεντρωτικό κράτος οι απαρχές του οποίου βρίσκονταν βαθιά στην ύστερηφάση του παλαιού καθεστώτος της απόλυτης μοναρ...
5κείμενα του Τοκβίλ διατηρεί ένα πρωταγωνιστικό ρόλο. Για το λόγο αυτό και οΤοκβίλ θεωρείται ίσως ο πρώτος πολιτειολόγος μ...
6Επανάσταση ξεκίνησε έχοντας ως σύνθημα την ελευθερία, την ισότητα και τηναδελφοσύνη, στο δρόμο απέμεινε μόνο με το πάθος ...
7Αντικειμενικός στόχος της Επανάστασης έλεγε ο Τοκβίλ ήταν η εγκαθίδρυση μιαςεξίσωσης των κοινωνικών συνθηκών8.        Το ...
8να εγκαθιδρύσει καθεστώς ισότητας; Μπορούν να συνυπάρξουν οι κατηγορίες τηςισότητας και της ελευθερίας; Στην προσπάθεια ν...
9Ο Διοικητικός συγκεντρωτισμός της απολυταρχίας και οι δομές της φεουδαρχίας                      στο Παλαιό Καθεστώς στη ...
10την φεουδαρχία, όπως ήταν η βασσαλική υποτέλεια και η μεταφορά μέσω αυτής ενόςπλαισίου δικαιωμάτων κυριαρχίας «droits se...
11Ο Τοκβίλ κατέδειξε ότι πρώτα θύματα της προσπάθειας αυτής του βασιλιά νακαταστεί μοναδικός αποφασιστικός παράγων της κοι...
12διαδικασία αυτή δημιούργησε μια κοινωνική ομάδα ξέχωρη από τους παλαιούςφεουδάρχες, μια νέα θα λέγαμε φεουδαρχία, την τά...
13εκπρόσωπος της απολυταρχίας σε κάθε επαρχία που ρυθμίζει τα πάντα μελεπτομέρεια.17 Ο έπαρχος ήταν το μάτι και το αυτί το...
14        Γενικά η εφαρμογή όλων των πολιτικών είχε ως κριτήριο την ικανοποίησητων φιλοδοξιών της μοναρχίας η οποία επιζητ...
15εδώ πέρα θεωρώ την εμφάνιση της διάκρισης μεταξύ κράτους και κοινωνίας, όπωςαυτή αναδύεται από την σύνθεση της κοινωνίας...
16κυβέρνηση τους αφαιρούσε την εξουσία                     που ασκούσαν κάποτε. Δεν τουςαπομάκρυνε από τα παλαιά τους φέου...
17        Τι συνέβαινε στη γαλλική κοινωνία στα τέλη του 18ου αιώνα; Οι αστοί είχανγίνει ισχυροί αλλά το καθεστώς δεν ήταν...
18εννοούσαν την «συνταγματικώς κατοχυρωμένη ισότητα όλων των ευγενών».29 Ηστάση λοιπόν της παλαιάς αριστοκρατίας απέναντι ...
19των άλλων τάξεων. Η αδιαφορία της βασιλικής εξουσίας απέναντι στους ευγενείςαυτούς αλλά και η αδιαφορία των αγροτών, χωρ...
20το θέμα της ελευθερίας και του συγκεντρωτισμού οι αριστοκράτες από το 1789 καιμετά.                                 ΚΕΦΑ...
21       Μιλώντας για την elite της γαλλικής κοινωνίας στα τέλη του 18ου αιώνα δενμπορούμε να μην αναφερθούμε στο ρόλο της...
22ικανοποιούσε την αστική τάξη, ίσως και τους απογοητευμένους αριστοκράτες τουπαλαιού καθεστώτος.37        Μια μοναρχία εξ...
23εναντίον της εκκλησίας από τους επαναστάτες του 1789 έγινε διότι η εκκλησίαταυτιζόταν με την αριστοκρατία διότι ήταν κάτ...
24αλληλεγγύης που είναι απαραίτητο για την υγεία του πολιτικού σώματος.42 Παρ΄όλααυτά ο Τοκβίλ διαπιστώνει την ύπαρξη μιας...
25φεουδαλισμό και να τον αντικαταστήσει με μια κοινωνική και πολιτική τάξη η οποίαόπως μας λέει ο Τοκβίλ είναι βασισμένη π...
26Μπορούμε όμως να εικάσουμε ότι το περίφημο «πάθος του για την ισότητα» προήλθεαπό το ταξίδι του στην Αμερική και την σύγ...
27«οι Γάλλοι να συνδυάσουν μια πανίσχυρη συγκεντρωτική διοίκηση και ένανομοθετικό σώμα με σημαντικές αρμοδιότητες, τη γραφ...
28κατάργηση όλων των συντεχνιακών και των άλλων μονοπωλίων το 1791. Παράλληλαεγκαθιδρύεται         ο    βιομηχανικός      ...
29αναγκάσθηκε να ικανοποιήσει κατά προτεραιότητα τις στρατιωτικές ανάγκες πουπροέκυπταν. Αυτό οδήγησε στην ολοένα και μεγα...
30κρατικό παρεμβατισμό και το welfare state, το κράτος πρόνοιας της Δύσης μετά τον1ο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι και το 1975.  ...
31Αυτοκρατορία (1804 – 1814), Παλινόρθωση των Βουρβόνων (1815 – 1830),Συνταγματική Μοναρχία (1830 – 1848), Δημοκρατία (184...
η οικοδομηση του συγκεντρωτικου κρατουσ στη γαλλια
η οικοδομηση του συγκεντρωτικου κρατουσ στη γαλλια
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

η οικοδομηση του συγκεντρωτικου κρατουσ στη γαλλια

489

Published on

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
489
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "η οικοδομηση του συγκεντρωτικου κρατουσ στη γαλλια "

  1. 1. «Η ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΧΡΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΣΤΕΡΗ ΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΑΛΑΙΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ ΕΩΣ ΚΑΙ ΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ALEXIS DE TOCQUEVILLE»• ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ «ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ» • ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ • ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΦΟΙΤΗΤΗΣ: ΖΥΓΟΥΛΗΣ ΦΩΤΙΟΣ ΑΘΗΝΑ 2010
  2. 2. 2ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Ο διοικητικός συγκεντρωτισμός της απολυταρχίας και οι δομές της φεουδαρχίας στο Παλαιό Καθεστώς στη Γαλλία τον 18ο αιώνα. 3. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Η ενίσχυση του απολυταρχικού κράτους στη Γαλλία μετά τη Γαλλική Επανάσταση σύμφωνα με τον Alexis de Tocqueville. 4. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  3. 3. 3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Μελετώντας διάφορα κείμενα για τον Τοκβίλ και την συμβολή του στηνκατανόηση της Γαλλικής Επανάστασης του 1789 είχα τη δυνατότητα να αντιληφθώευκρινέστερα ότι τα γεγονότα στην Ιστορία δεν είναι μονοσήμαντα. Διατηρούνπλευρές οι οποίες επιδέχονται ερμηνειών που φωτίζουν ολόκληρο το γεγονός και μαςπροφυλάσσουν από προκαταλήψεις οι οποίες παραμένουν ριζωμένες μέσα μας από ταπροηγούμενα διαβάσματά μας και την εικόνα που έχουμε σχηματίσει για καθετί.Φαντάζομαι ότι και ο Τοκβίλ βοήθησε με τα χαρίσματά του να δούμε από ένα νέοπαράθυρο τα γεγονότα της Γαλλικής Επανάστασης όπως αυτά διαρθρώνονται με τιςπολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής αλλά και τηςσυγκεκριμένης χώρας. Στην Γαλλία του 18ου αιώνα η σύγκρουση ανάμεσα στο παλαιό καθεστώς καιτις νέες ανερχόμενες κοινωνικές δυνάμεις ήταν οξύτατη.1 Η ανάπτυξη τηςκεφαλαιοκρατικής οικονομίας δεν ενθάρρυνε την εμφάνιση νέων μορφών κοινωνικήςαλληλεγγύης, καθώς η νέα αριστοκρατία του πλούτου που προερχόταν απόεπιχειρήσεις δεν ενδιαφερόταν να καλλιεργήσει δεσμούς κάθετης αλληλεγγύης, όπωςσυνέβαινε με την παλαιά φεουδαλική αριστοκρατία.2 Οι σχέσεις μεταξύ τωνκοινωνικών τάξεων καθορίζονταν από την πολιτική της απολυταρχίας όπως αυτή είχεδιαμορφωθεί από τον 17ο αιώνα. Η Γαλλική Επανάσταση αποτέλεσε μια μετάβαση σεμια διαφορετική ιστορική δομή και επηρέασε όλο το κοινωνικό σύστημα όχι μόνοστη Γαλλία αλλά και σε όλες τις χώρες που στέναζαν κάτω από τις ευρωπαϊκέςαπολυταρχίες. Τι είχε οικοδομήσει ή μάλλον ολοκληρώσει τελικά η Επανάσταση;1 E. J. Hobsbawm, Η Εποχή των Επαναστάσεων, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992,σελ 86.2 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, εισαγωγή του Π. Κιτρομηλίδη,εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, Αθήνα 2006, σελ 16.
  4. 4. 4Ένα συγκεντρωτικό κράτος οι απαρχές του οποίου βρίσκονταν βαθιά στην ύστερηφάση του παλαιού καθεστώτος της απόλυτης μοναρχίας. Το διακύβευμα για τονΤοκβίλ ήταν η λύτρωση του ανθρώπου από τις αναγκαστικές επιλογές της τυραννίαςτης πλειοψηφίας ή του δημοκρατικού δεσποτισμού. Γιατί έγινε η Επανάσταση, αναρωτιέται ο Τοκβίλ. Για την κατάργηση τωνπρονομίων θα απαντούσε αμέσως. Αλλά η έλευση του εξισωτισμού έθετε οξύ τοδίλημμα: είναι δυνατόν να αποδεχθούμε ένα ισχυρό συγκεντρωτικό κράτος το οποίοβρίσκεται απέναντι σε κάθε είδους κοινωνικά προνόμια και το οποίο στήριξαν οιμάζες της Επανάστασης με αντάλλαγμα τον περιορισμό της ελευθερίας τουανθρώπου; Ο Τοκβίλ ήταν ένας παραδοσιακός αριστοκράτης με φιλελεύθερες απόψειςκαι είχε εγκαίρως αντιληφθεί ότι τα πράγματα είχαν για πάντα αλλάξει στη Γαλλικήκοινωνία. Ανησυχούσε όμως για την τύχη κάποιων αξιών που κατά τη γνώμη τουσυνείχαν μια κοινωνία που δεν είχε ως χαρακτηριστικό της την μετριότητα αλλά τομεγαλείο. Την μετριότητα και τον μικροαστισμό έφερε η Επανάσταση με την εκδίωξητης αριστοκρατίας. Ο Τοκβίλ στέκεται κριτικά απέναντι στις δύο κυρίαρχες τάσειςτου φιλελευθερισμού της εποχής του: στους συντηρητικούς φιλελεύθερους και στουςδημοκρατικούς φιλελεύθερους. Θεωρούσε ότι και οι δύο αυτές ομάδες δεναντιλαμβάνονταν ούτε την αναγκαιότητα για κοινωνική ειρήνη αλλά ούτε και για τηνανάπτυξη της ανθρώπινης ελευθερίας. Ο Τοκβίλ ήταν πνευματικό παιδί του Μοντεσκιέ ιδιαίτερα λόγω τωναναφορών του τελευταίου για την επικράτηση συνθηκών ανισότητας στη γαλλικήκοινωνία του παλαιού καθεστώτος ως εγγυήσεως της ατομικής ελευθερίας3 και θαμπορούσαμε να πούμε ότι για το λόγο αυτό η σχέση ελευθερίας και ισότητας στα3 Raymond Aron, Η εξέλιξη της κοινωνιολογικής σκέψης, Τόμος Α΄ εκδόσεις ΓΝΩΣΗ, Αθήνα 1994,σελ 319.
  5. 5. 5κείμενα του Τοκβίλ διατηρεί ένα πρωταγωνιστικό ρόλο. Για το λόγο αυτό και οΤοκβίλ θεωρείται ίσως ο πρώτος πολιτειολόγος με τη σύγχρονη αστική έννοια τουόρου.4 Ο Τοκβίλ ανήκει σε μια φιλελεύθερη σχολή σκέψης που δημιουργήθηκε στηΓαλλία τον 19ο αιώνα και κατά τη γνώμη πολλών θεωρητικών μπορεί να θεωρηθεί ωςο πατέρας του νεοφιλελεύθερου συντηρητισμού. Τον ενδιαφέρει η ανανέωση τηςιδιωτικής κοινωνίας μετά την κατάρρευση των αστικών ψευδαισθήσεων ως προς τηνκαθιέρωση της ελευθερίας.5 Στην εργασία μας λοιπόν θα εξετάσουμε πως ο Τοκβίλδιαπιστώνει μια τάση συγκεντρωτισμού της πολιτικής εξουσίας στο επίπεδο τουκράτους όπως αυτό ενσαρκώνεται πριν την Επανάσταση στην απόλυτη μοναρχία καιστο πρόσωπο του βασιλιά και μετά την Επανάσταση στην εγκαθίδρυση ενόςπολιτικού συγκεντρωτισμού. Αναρωτιέται ο Τοκβίλ: ήταν απαραίτητο να περάσουμε την διελκυστίνδα μιαςΕπανάστασης για να φθάσουμε σε αυτό το αποτέλεσμα; Απαντά πως δεν ήταναπαραίτητο. Απλώς η Επανάσταση ολοκλήρωσε μια διαδικασία η οποία θα τελείωνεούτως ή άλλως αλλά έγινε πιο βίαια και απότομα. Η κατάργηση των προνομίων τωντάξεων του παλαιού καθεστώτος εδραίωσε μεν μια ισχυρή γραφειοκρατική διοίκησηαλλά περιόρισε τις ατομικές ελευθερίες σύμφωνα με τον Τοκβίλ. Το πρόβλημα γιααυτόν ήταν η ανατροπή των δικαιωμάτων της ιδιοκτησίας και της κοινωνικήςσυνοχής. Μην ξεχνάμε πως η αστική τάξη, που έπαιρνε στα χέρια της τα ηνία τηςοικονομίας και της κοινωνίας σταδιακά στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ουαιώνα, δεν ήθελε ούτε κι αυτή, όπως και ο Τοκβίλ, την ανατροπή της υφιστάμενηςτάξης πραγμάτων. Μια κοινωνική τάξη πραγμάτων η οποία ενώ με την Γαλλική4 Ρούση Γεωργίου, Το Κράτος Από τον Μακιαβέλι έως τον Βέμπερ, εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα χχ, σελ169.5 Ρούση Γεωργίου, αυτόθι, σελ 170.
  6. 6. 6Επανάσταση ξεκίνησε έχοντας ως σύνθημα την ελευθερία, την ισότητα και τηναδελφοσύνη, στο δρόμο απέμεινε μόνο με το πάθος για την ισότητα. Κατά την κρίση του Τοκβίλ ο σοσιαλισμός αντιπροσώπευε την ισότητα χωρίςτην ελευθερία, και αυτό τον έστρεψε μαχητικά κατά του κινήματος τηςεπαναστατημένης εργατικής τάξης.6 Τον Τοκβίλ βασανίζει ένα δεύτερο εξίσου θεμελιώδες για αυτόν ερώτημα:ποιες είναι οι προοπτικές της ελευθερίας στη γαλλική κοινωνία μετά την ανατροπήτου παλαιού καθεστώτος και την ισχυροποίηση ενός συγκεντρωτικού κράτους;Κεντρική θέση διατηρεί στη σκέψη του Τοκβίλ η ανανέωση της ιδιωτικής κοινωνίας,η σχέση της ιδιωτικότητας και του κράτους. Για το λόγο τούτο και είναι αξιόλογο ναμελετά κανείς τα κείμενά του διότι καταφαίνεται σε αυτά η αγωνία του για τοδιαχωρισμό κράτους και κοινωνίας και τη διχοτόμηση δημόσιου και ιδιωτικού βίου,άσχετα βέβαια εάν εξετάζονται αυτά τα προβλήματα από την οπτική γωνία τουαριστοκράτη Τοκβίλ. Ο Τοκβίλ ζούσε το δράμα της ήττας της τάξης της αριστοκρατίας, ήττα τηνοποία έβλεπε ως νομοτέλεια. Το κίνητρό του ενδεχομένως αφορούσε και τηνπροώθηση της ιδέας της ελευθερίας ως ελευθερία των λίγων απέναντι στην τυραννίατης πλειοψηφίας. Για τούτο το λόγο και συνέγραψε το βιβλίο του Το ΠαλαιόΚαθεστώς και η Επανάσταση, για να εξετάσει όπως μας λέει τη φύση και το υπόβαθροτης Γαλλικής Επανάστασης. Η Επανάσταση κατάφερε τον στόχο της, λέει ο Τοκβίλ,να εγκαθιδρύσει μια νέα κοινωνική τάξη πραγμάτων. Κατά την άποψη του KarlLowith7 o Τοκβίλ είχε το συναίσθημα ότι παρέμενε ένας ξεπερασμένος θαυμαστήςτης ελευθερίας, ενώ οι σύγχρονοί του δημοκρατικοί ήθελαν να έχουν έναν κύριο καιτην προθυμία για σκλαβιά την έκαναν βασικό συστατικό στοιχείο της αρετής.6 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, εισαγωγή του Π. Κιτρομηλίδη,εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, Αθήνα 2006, σελ. 30.7 Karl Lowith, Από τον Hegel στον Nietzsche, Τόμος Β, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1987, σελ 44.
  7. 7. 7Αντικειμενικός στόχος της Επανάστασης έλεγε ο Τοκβίλ ήταν η εγκαθίδρυση μιαςεξίσωσης των κοινωνικών συνθηκών8. Το παλαιό καθεστώς ήδη συγκέντρωνε τα χαρακτηριστικά ενόςσυγκεντρωτισμού τον οποίο αντέγραψαν οι θεσμοί μετά την Επανάσταση. Ο Τοκβίλεξωθείται να ωραιοποιήσει το παρελθόν και την φεουδαλική οργάνωση της κοινωνίαςδιότι θέλει να ασκήσει κριτική στον κρατικό συγκεντρωτισμό της εποχής του.Παρουσιάζει την εξουσία των ευγενών βασισμένη στα περίφημα προνόμια ως έναείδος τοπικής αυτοδιοίκησης η οποία θεμελιώνεται σε ένα πλαίσιο αμοιβαιότητας καισυνεργασίας, ένα είδος κοινωνίας των πολιτών θα λέγαμε, μακριά από τα βλέμματατου κράτους ή της απολυταρχίας. Η μέθοδος του Τοκβίλ ήταν να συσχετίζει τα ιστορικά γεγονότα βάσει ενόςσυγκεκριμένου θέματος, όπως για παράδειγμα στην ερμηνεία του για την ΓαλλικήΕπανάσταση, εξέθεσε την άποψη ότι δεν ήταν κάτι που απότομα και ξαφνικά διέκοψεμια ιστορική συνέχεια παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος αλλά αποτέλεσε τοτελευταίο στάδιο μιας μακράς διαδικασίας σταδιακής μεταλλαγής9 των οικονομικώνκαι κοινωνικών θεσμών της Γαλλίας. Ο Τοκβίλ είναι ο κατεξοχήν συγκριτικόςκοινωνιολόγος10 που προσπαθεί να συγκρίνει κοινωνίες και θεσμούς για να εξάγεισυμπεράσματα. Αποτελεί έναν αδικημένο θεωρητικό στην πατρίδα του διότι οιΓάλλοι, επηρεασμένοι από την σχολή του Κοντ και Ντυρκέμ ασχολήθηκανπερισσότερο με την έρευνα των κοινωνικών δομών παρά των πολιτικών θεσμών.Αυτό όμως δεν αναιρεί το έργο του. Ένα άλλο σημαντικό ερώτημα που τον βασανίζει είναι: υπο ποιες συνθήκεςμια κοινωνία έχει τη δυνατότητα να αποφύγει τον δεσποτισμό στην προσπάθειά της8 Pierre Manent, Tocqueville and the Nature of Democracy, translated by John Waggoner, RowmanPublishers, 1996, σελ. 110.9 J. Salwyn Schapiro, “Alexis de Tocqueville, Pioneer of Democratic Liberalism in France”, PoliticalScience Quarterly, Vol. 57, No 4 (December 1942), σελ: 550.10 Raymond Aron, Η εξέλιξη της κοινωνιολογικής σκέψης, Τόμος Α΄ εκδόσεις ΓΝΩΣΗ, Αθήνα 1994,σελ 316.
  8. 8. 8να εγκαθιδρύσει καθεστώς ισότητας; Μπορούν να συνυπάρξουν οι κατηγορίες τηςισότητας και της ελευθερίας; Στην προσπάθεια να απαντήσει αυτά τα ερωτήματα οΤοκβίλ έχει ως βοηθό του τον Μοντιεσκιέ. Για να κατανοήσει την πολιτική ερευνάτην κοινωνία. Πίστευε ότι η Γαλλία της εποχής του χρειαζόταν μια μοναρχία ενάντιαστον διοικητικό συγκεντρωτισμό και την ομοιομορφία. Ο Τοκβίλ προβαίνει σεδιαπιστώσεις με το έργο του Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση.Αντιλαμβάνεται ότι δεν υπάρχει γυρισμός προς τα πίσω και θέλει απλώς νακαταστήσει κατανοητά τα γεγονότα. Κατανοητά από την πολιτική τους πλευρά. Εξετάζοντας λοιπόν και εμείς το θέμα μας για την συνέχεια του διοικητικούσυγκεντρωτισμού όπως αυτός ενισχύθηκε τελικά από την Γαλλική Επανάσταση, θαακολουθήσουμε τον Τοκβίλ στην αγωνιώδη αναζήτησή του για απάντηση στοερώτημά του εάν η επέκταση και η σταθεροποίηση της κεντρικής κυβέρνησης στημετεπαναστατική Γαλλία είχε ως αποτέλεσμα την διάλυση των τοπικών δεσμών,ενώσεων και κοινωνικών σχέσεων και τη δημιουργία μιας μεγάλης εθνικής 11κοινότητας που θα απαρτίζεται από άτομα - ιδιώτες οι οποίοι καμία σχέση δενείχαν με το μεγαλείο των αριστοκρατών του παλαιού καθεστώτος. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1.11 David A. Bell, “The Public Sphere, the State and the World of Law in 18th Century France”, FrenchHistorical Studies, Vol. 17, No 4 (Autumn 1992), pp: 916.
  9. 9. 9Ο Διοικητικός συγκεντρωτισμός της απολυταρχίας και οι δομές της φεουδαρχίας στο Παλαιό Καθεστώς στη Γαλλία τον 18ο αιώνα. ΕΝΟΤΗΤΑ Α. Η διαδικασία κατά την οποία η απόλυτη μοναρχία απορρόφησε σταδιακά όλες τις εξουσίες οι οποίες χαρακτήριζαν το φεουδαρχικό πρότυπο οργάνωσης της κοινωνίας και ήρθε σε ρήξη με την τάξη των ευγενών. Στη Γαλλία κατά την χρονική περίοδο μεταξύ του ΧΙΙ και ΧΙΙΙ αιώναπαρατηρείται δημογραφική και οικονομική ανάπτυξη, αναγέννηση του εμπορίου καιτης αστικής ζωής και σταθεροποίηση του φεουδαρχικού συστήματος. Από τον ΧΙVαιώνα και μετά η βασιλική εξουσία στο πλαίσιο της φεουδαρχικής μοναρχίαςενισχύεται12 . Η βασιλική εξουσία σταδιακά ιεροποιείται, στην potestas προστίθεται ηauctoritas. Παράλληλα με την ιεροποίηση της εξουσίας του βασιλιά παρατηρούμε τηναυτονόμηση του διοικητικού πεδίου του γαλλικού κράτους. Η αυτονόμηση αυτήσυνδέεται με τη διάκριση της δημόσιας σφαίρας από την ιδιωτική και τη διάκριση τηςκρατικής δύναμης από την κοινωνική. Το κράτος αποτελεί προϊόν αυτής τηςδιαδικασίας εξορθολογισμού και κανονικοποίησης κάποιων λειτουργιών μέσω τηςοποίας οι παραδοσιακοί δεσμοί και μηχανισμοί που συνέχουν τον κοινωνικό ιστόαντικαθίστανται. Η εγκαθίδρυση ενός απολυταρχικού κράτους στη Γαλλία του 16ου αιώνα είναιένα γεγονός που αντανακλά και την μετάβαση σε ένα καπιταλιστικό οικονομικόσύστημα. Συγκροτείται μια διοικητική γραφειοκρατία ανεξάρτητη από τηναριστοκρατία, η αριστοκρατία της τηβέννου, «noblesse de robe», και θεσμοποιείταιένας χώρος ξεχωριστός από τις παραδοσιακές κοινωνικές σχέσεις που χαρακτήριζαν12 Jacques Chevallier, Διοικητική Επιστήμη, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα 1993, σσ: 128 – 143.
  10. 10. 10την φεουδαρχία, όπως ήταν η βασσαλική υποτέλεια και η μεταφορά μέσω αυτής ενόςπλαισίου δικαιωμάτων κυριαρχίας «droits seigneuriaux» στον ευγενή φεουδάρχη.Παρατηρούμε στο διάστημα μεταξύ του 16ου και 17ου αιώνα μια κρίση τουφεουδαρχισμού την οποία εκμεταλλεύεται η βασιλική εξουσία θεμελιώνοντας τηνυπεροχή της πάνω στην ανάπτυξη της φορολογίας και στην δημιουργία ενός εθνικούστρατού ικανού να διεξάγει μακροχρόνιους πολέμους. Εμφανίζεται μια θεωρία της μοναρχίας13 η οποία νομιμοποιεί τηνσυγκέντρωση της εξουσίας στο πρόσωπο του βασιλιά, «doctrine de la monarchie», οβασιλιάς είναι αυτοκράτορας στο βασίλειό του. Ο βασιλιάς υποστασιοποιεί τηνενότητα της κοινωνίας και κυβερνά με το Συμβούλιο του Βασιλιά «Conseil du roi».Οι διοικητικές λειτουργίες ασκούνται όχι απαραίτητα από τους ευγενείς ή τον κλήροαλλά από πρόσωπα που μπορούν να εξαγοράσουν το διοικητικό αξίωμα.14 Το κράτοςείναι πηγή κάθε εξουσίας, ο βασιλιάς που προσωποποιεί αυτή την εξουσία έχειαπόλυτο και ολοκληρωτικό έλεγχο πάνω της.15 Οι φεουδαρχικοί θεσμοί οι οποίοιαποτελούσαν ένα είδος ενδιάμεσου στις σχέσεις λαού και βασιλιά αντικαθίστανταιαπό σχέσεις πολιτικής εξουσίας. Η εξουσία αυτή έχει ανάγκη μια ισχυρότατηδιοίκηση για να επιβληθεί. Η εγκαθίδρυση των βασιλικών επιτρόπων υλοποίησε αυτή τη πολιτική τουσυγκεντρωτισμού. Η πολιτική του ασφυκτικού διοικητικού ελέγχου πάνω στηνγαλλική κοινωνία εξυπηρετούσε την επιθυμία του βασιλιά να διαιρέσει αυτήν σεμικρές και απομονωμένες ομάδες ώστε να επιβάλλει την εξουσία του πιο εύκολα. Οαπόλυτος μονάρχης συνειδητά καλλιεργούσε τις διαφορές μεταξύ των κοινωνικώντάξεων και στρωμάτων ώστε να θεωρείται γεφυροποιός των όποιων διενέξεών τους.13 Hilton L. Root, The Fountain of Privilege, University of California Press, Los Angeles 1994. στοκεφάλαιο «Cronyism and the Fall of the Old Regime».14 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ. 14815 Μετά το 1614 δεν συγκαλούνται οι Γενικές Τάξεις.
  11. 11. 11Ο Τοκβίλ κατέδειξε ότι πρώτα θύματα της προσπάθειας αυτής του βασιλιά νακαταστεί μοναδικός αποφασιστικός παράγων της κοινωνίας ήταν η «παλαιάφεουδαρχία», οι ευγενείς γαιοκτήμονες. Οι ευγενείς αυτοί έπρεπε να αποδεικνύουνσυνεχώς την κατοχή των τίτλων ευγενείας και προνομίων που κατείχαν. Για τούτοκαι αναγκάζονταν να αγοράζουν τα προνόμια τα οποία από παράδοση είχαν για ναικανοποιήσουν τον βασιλιά. Είναι τραγικά ειρωνικό το γεγονός ότι οι ευγενείς οι οποίοι είχαναντιμετωπισθεί εχθρικά από την μοναρχία, «η παλαιά φεουδαρχία», ήταν αυτοί πουεκδιώχθηκαν από την Επανάσταση. Η «αριστοκρατία του ξίφους» και η«αριστοκρατία της τηβέννου» έρχονταν σε διενέξεις μεταξύ τους και ο βασιλιάςτηρούσε μια απόσταση και από τις δυο αυτές ομάδες. Βέβαια η μεγαλύτερη σεαριθμό κοινωνική ομάδα, η Τρίτη Τάξη, ιδιαίτερα οι αγρότες παρέμεναν εκτός τηςόποιας δυνατότητας για κοινωνική κινητικότητα. Το οικονομικό σύστημα πουεπικρατούσε ήταν ο μερκαντιλισμός. Στο πλαίσιο αυτού του συστήματος η αστικήτάξη, έμποροι, τραπεζίτες και δικηγόροι έκανα σταδιακά την εμφάνισή τους στοκοινωνικό στερέωμα της Γαλλίας και διατήρησαν μια αρνητική στάση απέναντι καιστην παλαιά αριστοκρατία των κοινωνικών προνομίων. Η ανερχόμενη αστική τάξηήρθε σε αντίθεση με μεταρρυθμίσεις που περιόριζαν τον έλεγχο που ασκούσε αυτήπάνω στα οικονομικά του βασιλιά ή του κράτους. Μην ξεχνάμε πως η διατήρηση τηςλειτουργίας της αυλής της απολυταρχίας απαιτούσε τεράστια ποσά, τα οποία δενμπορούσαν να καλυφθούν από την αριστοκρατία που βασιζόταν στις παραδοσιακέςγαιοκτητικές σχέσεις του φεουδαλισμού. Οι σχέσεις αυτές χαρακτηρίζονταν από τα προνόμια πάνω στη γη και τουςανθρώπους που εργάζονταν σε αυτή. Τα προνόμια των ευγενών από droits defeodalite dominante προσδιορίσθηκαν ως droits de feodalite contractante. Η
  12. 12. 12διαδικασία αυτή δημιούργησε μια κοινωνική ομάδα ξέχωρη από τους παλαιούςφεουδάρχες, μια νέα θα λέγαμε φεουδαρχία, την τάξη των πλουσίων αστών πουκατείχαν γαίες και επηρέαζαν το καθεστώς. Οι πλούσιοι αυτοί γαιοκτήμονες δενείχαν επίσης σχέση και με τους φτωχούς αγρότες οι οποίοι κατά τις παραμονές τηςΕπανάστασης ευρίσκονταν ακόμη σε καθεστώς μεσαίωνα όσον αφορά τις τεχνικέςτης καλλιέργειας της γης. Οι φτωχοί αυτοί αγρότες δεν άντεχαν άλλο το δυσβάστακτο βάρος των φόρωνκαι υποχρεώσεων που τους επέβαλλε το παλαιό καθεστώς. Θα λέγαμε λοιπόν ότιακόμη και η αστική τάξη ήταν σε πολύ καλύτερη μοίρα στις παραμονές τηςΕπανάστασης σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό. Δεν είναι τυχαίο ότι μετά τηνΔιακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη η αστική τάξη δεν είχετίποτε περισσότερο να περιμένει. Αυτό που την ενδιέφερε ήταν η κατάργηση τωνπρονομίων των ευγενών. Παρατηρούμε λοιπόν την ανάπτυξη κάποιων στοιχειωδώνκαπιταλιστικών δομών στο πλαίσιο ενός φεουδαρχικού προτύπου οργάνωσης τηςκοινωνίας στη Γαλλία.16 Η αστική τάξη της γαλλικής κοινωνίας ισχυροποιήθηκεοικονομικά ώστε να απαλλαγεί πολιτικά από το βάρος του παλαιού καθεστώτος. Τι έκανε τόσο καιρό πριν η απολυταρχία; Για χάρη μιας συγκεντρωτικήςδιοίκησης αφήρεσε από τους τοπικούς ευγενείς την δυνατότητα ελέγχου τηςοικονομικής και κοινωνικής ζωής της περιοχής τους με μοναδικό αντάλλαγμα τηνασφάλεια που τους παρείχε απέναντι σε πιθανές εξεγέρσεις των εξαθλιωμένωναγροτών. Το θέμα είναι αν η κεντρική διοίκηση είχε την απαραίτητη ισχύ για ναελέγξει μόνη της τις τοπικές ιδιαιτερότητες. Η εμφάνιση οικονομικών κρίσεων στηΓαλλία τον 18ο αιώνα λόγω και του οικονομικού παραδείγματος που ακολουθούσεοδήγησε σε αναγκαίες νομοτελειακές αλλαγές που επιτάχυνε η Επανάσταση. ΟΤοκβίλ ισχυρίζεται το ίδιο. Ενιαίο κέντρο στη καρδιά του βασιλείου, ένας16 Henry Heller, The Bourgeois Revolution in France, 1789 – 1815, Berghahn Books, 2006.
  13. 13. 13εκπρόσωπος της απολυταρχίας σε κάθε επαρχία που ρυθμίζει τα πάντα μελεπτομέρεια.17 Ο έπαρχος ήταν το μάτι και το αυτί του βασιλιά σε κάθε περιοχή τηςΓαλλίας. Εσφαλμένα θεωρείται λοιπόν, μας λέει ο Τοκβίλ, ότι η συγκέντρωση αυτήτων εξουσιών ήταν αποκλειστικά έργο της Επανάστασης. Το συγκεντρωτικό αυτό κράτος του παλαιού καθεστώτος ήθελε να προωθήσειτην οικονομική ανάπτυξη. Μην ξεχνάμε τον ανταγωνισμό που σοβούσε μεταξύ τωνδυο χωρών, της Αγγλίας και της Γαλλίας. Η δυναμική αστική τάξη της Γαλλίας ήθελενα επηρεάσει τις οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις στη χώρα της και το παλαιόκαθεστώς ήταν φραγμός στα σχέδιά της. Βέβαια τους εμπόρους της γαλλικής αστικήςτάξης τους συνέφερε η προστασία στο πλαίσιο του μερκαντιλιστικού γαλλικούπροτύπου. Είναι αξιοσημείωτο ότι παρατηρούμε18 το ξέσπασμα της Επανάστασης σεμια χώρα όπου κατά γενική ομολογία των ιστορικών παρατηρούνταν έντονεςοικονομικές διεργασίες ανάπτυξης παρά όλες τις ανισότητες και τα αναχρονιστικάπρονόμια. Για το λόγο τούτο και τον πρωταρχικό ρόλο στην Επανάσταση δεν είχανοι αγράμματοι αγρότες αλλά οι μορφωμένοι αστοί. Ο Τοκβίλ μας αναφέρει ότι τα αρχεία του κράτους κατά τον 18ο αιώνα ήτανπλήρη αναφορών παραπόνων με θέμα την ανικανότητα των κυβερνητικώναξιωματούχων. Ειδικά οι αναφορές επικεντρώνοντας σε αυθαιρεσίες και αδικίες πουπήγαζαν από την κεντρική πολιτική. Ένα τρανταχτό παράδειγμα μας δίνει ο Τοκβίλαπό τα κείμενα αγροτικών συλλόγων στα οποία διατυπώνονταν επιφυλάξεις καιδιαμαρτυρίες για τον υπερβολικό κατακερματισμό της γης.19 Οι ευγενείς του«ξίφους» οι οποίοι κυριαρχούσαν στην γαιοκτησία διατηρούσαν ειδικά μονοπώλιαστην παραγωγή και την κατανάλωση και εκμεταλλεύονταν τους αγρότες. Ηπολυκατάτμηση των γαιών επίσης απέφερε προσόδους στον βασιλιά.17 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ 140.18 Albert Mathiez, The French Revolution, New York 1962, σσ: 11 – 15.19 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ 95.
  14. 14. 14 Γενικά η εφαρμογή όλων των πολιτικών είχε ως κριτήριο την ικανοποίησητων φιλοδοξιών της μοναρχίας η οποία επιζητούσε την συνεχή ενίσχυση του κύρουςτης. Αναρωτιέται λοιπόν ο Τοκβίλ: πως είναι δυνατόν αυτή η πολιτικήσυγκεντροποίησης του παλαιού καθεστώτος να συνεχίζεται και μετά την κατάρρευσήτου; Ο ρόλος της απόλυτης μοναρχίας, λέει ο Τοκβίλ, στο θέμα της διαμόρφωσης τουγαλλικού διοικητικού συγκεντρωτισμού, ήταν σημαντικός για την διάδοση στηΓαλλία μιας ιδεολογίας ισότητας απέναντι στον βασιλιά και δεσποτισμού τηςεξουσίας του.20 Γιατί όμως η Επανάσταση έγινε στη Γαλλία και όχι σε κάποια άλλη χώρα;Γιατί ενώ κατέρρεαν οι θεσμοί του παλαιού καθεστώτος σε όλη την Ευρώπη, ηΕπανάσταση έγινε στη Γαλλία;21Η απάντηση είναι διττή. Η διοικητική ομοιομορφίακαι ο ταυτόχρονος κατακερματισμός της γαλλικής κοινωνίας. Αυτό έγινε σταδιακά.Μας λέει ο Τοκβίλ στο κεφάλαιο 9 του βιβλίου του Το Παλαιό καθεστώς και ηΕπανάσταση ότι η διοίκηση στις χωροδεσποτείες αποδιοργανώθηκε, οι Γενικές Τάξειςδεν συγκαλούνταν καθόλου και αστοί και ευγενείς δεν συνεργάζονταν πια. Δεναισθάνονταν την ανάγκη να έρθουν σε συνεργασία μεταξύ τους. Σιγά σιγάαποξενώνονταν η μια τάξη από την άλλη. Δεν συναντώνταν πια οι Τάξεις παρά μόνο στην ιδιωτική σφαίρα. Χάρη στιςτακτικές της μοναρχίας και την συγκέντρωση όλων των εξουσιών στα χέρια της, οιπαραδοσιακές υποχρεώσεις που πήγαζαν από τον φεουδαλισμό, όπως των βασσάλωνστον κύριό τους, των υπηκόων στους χωροδεσπότες τους διαλύθηκαν και στη θέσητους παρέμειναν μόνο τεχνητά όρια προνομίων μεταξύ ιδιωτών22, ατόμων οι οποίοικατέστησαν όμοιοι απέναντι στη κάθετη σχέση τους με την απολυταρχία. Έχουμε20 Keith M. Baker, βιβλιοκρισία στο Tocqueville and Beyond. Essays on the Old Regime, του RobertSchwartz, H – France Review, Vol. 5, December 2005, No 137, σελ 566.21 Raymond Aron, Η εξέλιξη της κοινωνιολογικής σκέψης, σελ 341.22 David A. Bell, “The Public Sphere, the State and the World of Law in 18th Century France”, FrenchHistorical Studies, Vol. 17, No 4 (Autumn 1992), p: 916
  15. 15. 15εδώ πέρα θεωρώ την εμφάνιση της διάκρισης μεταξύ κράτους και κοινωνίας, όπωςαυτή αναδύεται από την σύνθεση της κοινωνίας από ξεχωριστά πλέον άτομα,αυτόνομα, κλεισμένα μέσα στην ιδιωτικότητά τους, χωρίς να μπορούν να λαμβάνουνμέρος στη διαχείριση των δημοσίων πραγμάτων. Οι intendants και οι subdelegues χρησίμευσαν στο παλαιό καθεστώς ωςκανάλι πληροφοριών μεταξύ του βασιλιά και της κοινωνίας. Η μοναρχία υποστήριξετην δημιουργία μιας εθνικής κοινότητας μέσω της υποστασιοποίησης της ιδέας αυτήςστο πρόσωπο του βασιλιά. Η κοινωνία τώρα πια αναφερόταν απευθείας στον βασιλιάχωρίς ενδιάμεσους στην κοινωνική πυραμίδα, τηρουμένης βεβαίως της απόστασηςμεταξύ βασιλιά και υπηκόων. Η ιεροποίηση του βασιλιά σήμαινε επίσης και τηνδιχοτόμηση μεταξύ του κράτους και της κοινωνίας. Ο βασιλιάς δεν πήγαινε πια στουςυπηκόους αλλά αυτοί σε αυτόν. Η κεντρική εξουσία, μας λέει ο Τοκβίλ, ήθελε νααποφύγει το ενδεχόμενο το έθνος να επαναδιεκδικήσει τις ελευθερίες του. Ηκυβέρνηση, συνεχίζει, ήθελε να έχει απέναντί της μεμονωμένες περιπτώσεις ατόμωνκαι όχι ολόκληρες τάξεις.23 Έχουμε λοιπόν εδώ ένα πολιτικό συμβολισμό. Η απολυταρχία για ναεπεκτείνει την ισχύ της αντικατέστησε την μεσαιωνική φεουδαλική χωροδεσποτείαμε εξαγοράσιμες δημόσιες θέσεις θεσπισμένες από το βασιλιά. Παρατηρείται τοφαινόμενο να συνυπάρχουν24 η παραδοσιακή φεουδαρχία και η διοίκηση του κράτουςαγκιστρωμένες και οι δύο στο άρμα του βασιλιά. Μιλήσαμε πιο πριν για μια «νέαφεουδαρχική τάξη» μέσω της εξαγοράς θέσεων. Μέσω της ολοκληρωτικής καιαπόλυτης εξουσίας του ο βασιλιάς επιχείρησε να θέσει υπο την κυριαρχία του όλεςτις εκφάνσεις της γαλλικής κοινωνίας. «Οι εκπρόσωποι της παλαιάς εξουσίας είχανδιατηρήσει την παραδοσιακή ονομασία τους και τους τίτλους τους αλλά βαθμιαία η23 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ 205.24 Ralph E. Giesey, “State – Building in Early Modern France: The Role of Royal Officialdom”, TheJournal of Modern History, Vol 55, No 2 (June 1983), p: 196.
  16. 16. 16κυβέρνηση τους αφαιρούσε την εξουσία που ασκούσαν κάποτε. Δεν τουςαπομάκρυνε από τα παλαιά τους φέουδα αλλά τους ωθούσε στο περιθώριο».25 Οισυνελεύσεις και τα δικαστικά συμβούλια, αντιπροσωπευτικοί θεσμοί τηςαριστοκρατίας, περιορίζονταν. Η τοποθέτηση των αστών σε διοικητικά αξιώματαθεωρούνταν από την απολυταρχία ακίνδυνο μέσο για την εμπέδωση της βασιλικήςεξουσίας. Έπρεπε να περάσουν τρεις εβδομάδες από την 14η του Ιούλη του 1789ώστε η κοινωνική δομή του γαλλικού φεουδαρχικού συστήματος να οδεύσει προς τηνκατάρρευση που θα γινόταν οριστική πλέον το 1793. ΕΝΟΤΗΤΑ Β. Ο ρόλος του κράτους την περίοδο πριν την Επανάσταση του 1789 και η διαδικασία κατά την οποία το παλαιό καθεστώς προκάλεσε την αυτοκατάλυσή του. Η επιρροή του συγκεντρωτικού κράτους εξακτινώθηκε σε όλες τις κοινωνικές δομές τηρώντας την ίδια στάση απέναντι στην elite της κοινωνίας αυτής καθώς και στον κλήρο και στην Τρίτη Τάξη η οποία δυναμικά ανερχόταν στο προσκήνιο.25 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ 141.
  17. 17. 17 Τι συνέβαινε στη γαλλική κοινωνία στα τέλη του 18ου αιώνα; Οι αστοί είχανγίνει ισχυροί αλλά το καθεστώς δεν ήταν αστικό.26 Το γαλλικό κράτος ήταν οιΒερσαλλίες και το περιβάλλον της αυλής, η λεγόμενη «grand noblesse». Ηαριστοκρατία και η εκκλησία ανταγωνίζονταν τα «Parlements», την αριστοκρατία της«τηβέννου». Τα Parlements αποτέλεσαν την κερκόπορτα του καθεστώτος. Κατά τονΙΗ΄αιώνα διέθεταν τεράστια εξουσία. Η εξουσία τους δόθηκε από το βασιλιά μεσκοπό να παρακάμπτονται οι Γενικές Τάξεις με αποτέλεσμα να συγχέονται ηδιοίκηση και η δικαστική εξουσία.27 Η κατάσταση αυτή παράλληλα με τονκατακερματισμό της γαλλικής κοινωνίας έφερε το σύστημα στα όριά του. Μια κατάσταση μόνιμης εχθρότητας παρατηρούνταν μεταξύ των τάξεων.Τονίζονταν οι διαφορές και οι οξύνονταν οι διαμάχες και όταν έφθασε η ώρα τηςΕπανάστασης το σύστημα δεν διέθετε δυνάμεις αυτοπροστασίας. Πολλοί θεωρητικοίυποστηρίζουν ότι βάσει των «τετραδίων», «cahiers», της αριστοκρατίας κατά τα τέλητου 18ου αιώνα, μπορεί να αποδειχθεί μια «επιμειξία» μεταξύ της παλαιάςαριστοκρατίας και της αστικής τάξης.28 Ήταν αυτή η μορφή της αριστοκρατίας πουεπιθυμούσε την αναγέννηση της γαλλικής κοινωνίας πάνω σε μια σύνθεσηπαραδοσιακών αξιών και αξιοκρατίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι με την Επανάσταση του 1789 το ιδεολογικό χάσμαέγινε πιο φανερό μεταξύ των αριστοκρατών παρά μεταξύ αυτών και της ΤρίτηςΤάξης. Όταν καλούσαν οι αντιπρόσωποι της Δεύτερης Τάξης για αποκήρυξη τουδεσποτισμού και της αριστοκρατίας στόχευαν την ιδιοποίηση θέσεων και προνομίωνπου κατείχαν οι παλαιοί αριστοκράτες, όταν καλούσαν για εδραίωση της Ισότητας26 Παναγιώτη Κανελλόπουλου, Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος, εκδόσεις ΒΗΜΑ, Αθήνα 2010,τόμος 12ος , σσ: 235- 243.27 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ 204.28 Keith M. Baker, βιβλιοκρισία στο Tocqueville and Beyond. Essays on the Old Regime, του RobertSchwartz, H – France Review, Vol. 5, December 2005, No 137, σελ 559.
  18. 18. 18εννοούσαν την «συνταγματικώς κατοχυρωμένη ισότητα όλων των ευγενών».29 Ηστάση λοιπόν της παλαιάς αριστοκρατίας απέναντι στην κατάργηση των προνομίωνεξαρτιόταν από την στάση τους απέναντι στην εξής αναγκαιότητα: καλύτερα ναανοίξουν τις στρατιωτικές θέσεις και άλλα αξιώματα στην αξιοκρατία, «merit»,παρά να αφήσουν σημαντικές θέσεις στα χέρια αστών που εξαγοράζουν αυτές ωςεκπρόσωποι μιας νέας πλουτοκρατίας. Η κατάσταση αυτή επέτρεψε την ανάδυση των αντιθέσεων μέσα στο σώματης αριστοκρατίας και ενέτεινε τις εσωτερικές διαιρέσεις του παλαιού καθεστώτος.Ποια ήταν η στάση της μοναρχίας απέναντι σε αυτές τις διαιρέσεις; Η μοναρχία θα λέγαμε ήταν το αποκλειστικό όργανο της μετάβασης από τηφεουδαρχία στη δημοκρατία.30 Η θεμελιώδης διχοτόμηση του παλαιού καθεστώτοςήταν αυτή μεταξύ των τάξεων. Η μοναρχία έφερε μια διαφορετική διχοτόμηση, αυτήμεταξύ κράτους και κοινωνίας. Από απολυταρχία φεουδαλικού τύπου ώθησε τιςεξελίξεις ώστε να καταστεί μια απολυταρχία «νεωτερική». Με τη διάκριση αυτήθέλω να καταδείξω ότι το πραγματικό αντικείμενο της Επανάστασης, στην πρώτηφάση της τουλάχιστον, δεν ήταν τόσο η μετάβαση από μια μορφή διακυβέρνησης σεμια άλλη (πολιτικός χαρακτήρας) όσο η επισημοποίηση της αλλαγής μιας κοινωνικήςδομής. Η Επανάσταση αρχικά δεν είχε ως στόχο περισσότερο την Διακήρυξη τωνΔικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη από την κατάργηση των προνομίων τηςπαραδοσιακής φεουδαλικής κοινωνίας. Ο Τοκβίλ μας παραδίδει μια ερμηνείαπολιτικού ύφους όταν υποστηρίζει ότι η βασιλική εξουσία ώθησε τις εξελίξεις σε μιαΕπανάσταση περιορίζοντας τα προνόμια της αριστοκρατίας. Ο χωροδεσπότης δενδιέθετε δύναμη αλλά απλά μια ξεχωριστή, εξαιρετική θέση σε σχέση με τους άλλους29 Keith M. Baker, βιβλιοκρισία στο Tocqueville and Beyond. Essays on the Old Regime, του RobertSchwartz, H – France Review, Vol. 5, December 2005, No 137, σελ 560.30 Pierre Manent, Tocqueville and the Nature of Democracy, translated by John Waggoner, RowmanPublishers, 1996, σελ 111.
  19. 19. 19των άλλων τάξεων. Η αδιαφορία της βασιλικής εξουσίας απέναντι στους ευγενείςαυτούς αλλά και η αδιαφορία των αγροτών, χωρικών και γενικά των μηπρονομιούχων απέναντι στον χωροδεσπότη επιτάχυνε την πτώση του παλαιούκαθεστώτος. Τι καλλιεργούσε επιπλέον αυτή τη κατάσταση αδιαφορίας και απομάκρυνσηςτων τάξεων; Η απουσία πολιτικής ελευθερίας και η απουσία ενός δημόσιου χώρουόπου θα συναντιούνταν και θα αντάλλασαν απόψεις. Υπήρχε παντελής άγνοια τουενός για τον άλλον. Η κοινωνική αυτή αλλαγή προήλθε από την συγκεντροποίησηπου επέβαλλε το καθεστώς της απόλυτης μοναρχίας.31 Ο διαχωρισμός τωνκοινωνικών τάξεων έπαψε να λειτουργεί ως πλαίσιο αναφοράς του δημόσιου χώρουτη στιγμή που οι τάξεις αυτές μετέβησαν στη σφαίρα της ιδιωτικότητας, τηςαπομόνωσης και της αυτονομίας του ατόμου. Η δημιουργία ενός χάσματος, μας λέειο Τοκβίλ, μεταξύ των τάξεων, έγινε με τον καιρό η δικαιολογητική βάση τηςμοναρχίας οδηγώντας στην αναγκαιότητα να καταστεί ο βασιλιάς συνδετικός κρίκοςκαι ρυθμιστής των κοινωνικών ομάδων.32 Η αυτονομία και η απομόνωση τωνκοινωνικών τάξεων διευκόλυνε την επιθυμία για εξέγερση των μη προνομιούχων. Δενυπήρχε κάποιο κανάλι διαφυγής και εκτόνωσης της επιθυμίας αυτής όπως παλαιότεραμε τις Γενικές Τάξεις. Η γέννηση της Επανάστασης ήταν το αποτέλεσμα ανάδυσηςνέων αξιών αστικού χαρακτήρα και εμφάνισης μιας πολιτικής κοινωνίας που στάθηκεαπέναντι στην διαφθορά του παλαιού καθεστώτος της αριστοκρατίας.33 Σεσυνελεύσεις και δικαστικά συμβούλια εκδηλώνονταν η δυσαρέσκεια και των αστώνκαι των αριστοκρατών. Η έρευνα της στάσης όμως των αριστοκρατών απέναντι σταγεγονότα του 1789 μπορεί να φωτίσει την απάντηση στο ερώτημα για το πώς έβλεπαν31 Pierre Manent, Tocqueville and the Nature of Democracy, translated by John Waggoner, RowmanPublishers, 1996, σελ 115.32 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ 205.33 David A. Bell, “The Public Sphere, the State and the World of Law in 18th Century France”, FrenchHistorical Studies, Vol. 17, No 4 (Autumn 1992), p: 915
  20. 20. 20το θέμα της ελευθερίας και του συγκεντρωτισμού οι αριστοκράτες από το 1789 καιμετά. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Η ενίσχυση του απολυταρχικού κράτους στη Γαλλία μετά τη Γαλλική Επανάσταση σύμφωνα με τον Alexis de Tocqueville. ΕΝΟΤΗΤΑ Α. Η στάση της elite της γαλλικής κοινωνίας απέναντι στα γεγονότα του 1789 και τις εξελίξεις που η Επανάσταση δρομολόγησε. Η σχέση ανάμεσα στο δίπολο :συγκεντρωτισμός και ελευθερία με το δίπολο: ελευθερία και elite στη Γαλλία του 18ου αιώνα. Πως επιδρά αυτή η σχέση στην αντίληψη του Tocqueville για την ελευθερία και την ισότητα μέσα από την Επανάσταση του 1789.
  21. 21. 21 Μιλώντας για την elite της γαλλικής κοινωνίας στα τέλη του 18ου αιώνα δενμπορούμε να μην αναφερθούμε στο ρόλο της ιδεολογίας και των λεγόμενων“philosophes”. Η κριτική του Διαφωτισμού για την κοινωνία και τον δεσποτισμό τηςεξουσίας και της εκκλησίας ήταν το θεωρητικό υπόβαθρο μιας νέας τάξηςπραγμάτων.34 Η εμφάνιση και η διάδοση ιδεών όπως ελευθερία, ισότητα, αντίστασηαπέναντι στην καταπίεση, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αφύπνιση των μαζών. Τοθέμα είναι αν η καλλιέργεια αυτών των ιδεών περιορίσθηκε μόνο στο στενό πλαίσιοτων φιλοσόφων και δεν διαδόθηκε ευρύτερα. Μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι και ηαριστοκρατία επηρεάσθηκε από την διάδοση αυτών των ιδεών. Ο Τοκβίλ υποστηρίζει ότι οι λεγόμενοι οικονομολόγοι «economistes», ήφυσιοκράτες «physiocrates» παρόλο που ήταν λιγότερο γνωστοί σε σχέση με τουςφιλοσόφους προετοίμασαν καλλίτερα την Επανάσταση σε θεωρητικό επίπεδο.35 Όλοιοι θεσμοί που επρόκειτο να καταλυθούν από τα γεγονότα του 1789 είχαν γίνειαντικείμενο επίκρισης από τους φυσιοκράτες. Η δυνατότητα θεμελιωδών αλλαγώνμπορούσε να γίνει πραγματικότητα μόνον στη Γαλλία όπου κατά τη γνώμη τουΤοκβίλ μπορούν να τεθούν σε εφαρμογή πολλές μεταρρυθμίσεις λόγω του ότι τοκράτος διαθέτει υπερβολικά μεγάλες εξουσίες. Η ιδεολογία του 1789 ήταν η μασονική ιδεολογία όπως τόσο περίτεχνα αυτήεκφράζεται μέσα από τον Μαγεμένο Αυλό του Mozart (1791).36 Η Διακήρυξη τωνΔικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη αποτέλεσε ένα κείμενο που αξίωνε τηνκατάργηση των προνομίων των ευγενών, δεν προχωρούσε όμως παραπέρα στηναπαίτηση εγκαθίδρυσης μιας ισότητας κοινωνικής. Μια συνταγματική μοναρχία34 Peter Campbell, The Origins of the French Revolution, University of Sussex, London 2004.35 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ 276.36 E. J. Hobsbawm, Η Εποχή των Επαναστάσεων, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992,σελ 91.
  22. 22. 22ικανοποιούσε την αστική τάξη, ίσως και τους απογοητευμένους αριστοκράτες τουπαλαιού καθεστώτος.37 Μια μοναρχία εξίσου συγκεντρωτική με την απολυταρχία πριν το 1789 διότιπως αλλιώς θα εξυπηρετούνταν τα συμφέροντα της κυρίαρχης elite; Η εύρεση ενόςκοινού τόπου στον οποίο θα συνέκλιναν οι απόψεις τόσο της παλαιάς αριστοκρατίαςόσο και της αναδυόμενης αστικής τάξης ήταν στην πραγματικότητα η υιοθέτηση μιαςενιαίας ιδεολογικής γλώσσας - αποδοκιμασίας του παλαιού καθεστώτος. Στο βιβλίοτου ο Τοκβίλ εξαίρει το ρόλο της ιδεολογίας στην Επανάσταση του 1789. Μάλιστασημείωσε το ρόλο της πολεμικής φιλοσοφίας38 των Διαφωτιστών. Μπορούμε ναδούμε τον Τοκβίλ να υπερβάλλει στο βιβλίο του όταν υποστηρίζει ότι οι άνθρωποιτων γραμμάτων προστάτεψαν τόσο πολύ το πνεύμα της πολιτικής εχθρότητας των μηπρονομιούχων απέναντι στο παλαιό καθεστώς ώστε δεν επέτρεψαν να εξαπλωθεί στοδημόσιο χώρο της γαλλικής κοινωνίας. Αυτή η φιλοσοφία υποστήριξε θέσειςεχθρικές προς την ύπαρξη των κοινωνικών προνομίων, ακόμη και αν αυτάαφορούσαν τον θεσμό της εκκλησίας. Η εκκλησία αντιπροσώπευε ένα σύμβολο τηςπαλαιάς τάξης πραγμάτων. Βέβαια ο Τοκβίλ δεν αναφέρεται καθόλου σε ζητήματαθρησκευτικής ελευθερίας, υιοθέτησης δογμάτων και εν γένει λειτουργίας τηςεκκλησίας στη Γαλλία με σκοπό να συσχετίσει τον συγκεντρωτισμό και την ιεραρχίατης εκκλησίας με την απολυταρχία. Τουλάχιστον δεν ενδιαφέρεται να προβάλει τοθέμα αυτό στο βιβλίο του για το παλαιό καθεστώς. 39 Πάντως σημειώνει ότι η επίθεση37 Αναφέρει ο Παναγιώτης Κονδύλης στο βιβλίο του Ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, τόμος Α΄ εκδόσειςΘεμέλιο, Αθήνα 1981, σσ: 39 – 40. : «Η συζήτηση γύρω από την επιρροή διαφωτιστικών ιδεών στηνέκρηξη και στη πορεία της Γαλλικής Επανάστασης έγινε ως επί το πλείστον με κριτήρια πολεμικά. Ηεπανάσταση θεωρείται ως αναγκαία συνέπεια ή και ως κορύφωση του Διαφωτισμού, και μάλιστα τόσοαπό επαναστάτες που ήθελαν να δουν την υπόθεσή τους όχι ως πεζή αξίωση κυριαρχίας αλλά ωςευγενή αγώνα για ευγενείς ιδέες, όσο και από συντηρητικούς και αντιδραστικούς, που ήδη πριν απότην Επανάσταση καταπολεμούσαν τις διαφωτιστικές ιδέες και για αυτό έβλεπαν στις θηριωδίες τηςΕπανάστασης την επιβεβαίωση των προειδοποιήσεών τους, ή που στην εκούσια και ακούσιατυφλότητά τους επιθυμούσαν να επιρρίψουν την ευθύνη των γεγονότων σε μια φούχτα ιδεολόγους».38 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, κεφάλαια 3 και 5 του 1ου Βιβλίου.39 Με την ευκαιρία του ταξιδιού του στις ΗΠΑ ο Τοκβίλ διαπιστώνει ότι η θρησκεία παίζει σημαντικόρόλο στις δημοκρατικές κοινωνίες. Υποστηρίζει ότι η θρησκεία αποκτά ισχύ όταν δεν επιζητεί τηνστήριξη της κοσμικής εξουσίας. Περισσότερα στο J.M. Besnier, “Tocqueville, entre religion et avenir”,
  23. 23. 23εναντίον της εκκλησίας από τους επαναστάτες του 1789 έγινε διότι η εκκλησίαταυτιζόταν με την αριστοκρατία διότι ήταν κάτοχος μεγάλων εκτάσεων γης. Διερωτάται κανείς γιατί οι elites του παλαιού καθεστώτος δεν το υπεράσπισαντην κρίσιμη στιγμή που καταλυόταν από την Επανάσταση; Ο κατακερματισμός, οιεσωτερικές διαιρέσεις της αριστοκρατίας και η γενικότερη απομόνωση των τάξεωνήταν ένα αίτιο αυτής της στάσης της αριστοκρατίας. Η αριστοκρατία είχε χάσει τηνεπαφή με την πραγματικότητα. Την 4η Αυγούστου του 1789 καταργήθηκαν ταπερίφημα προνόμια. Ο Τοκβίλ θεωρεί ότι η κατάργηση των προνομίων, πέρα απότην επισημοποίηση μιας ομογενοποίησης που είχε ήδη από το παλαιό καθεστώςξεκινήσει, οδήγησε στην καταστροφή μιας εξαιρετικής δυνατότητας της γαλλικήςκοινωνίας για ελευθερία. Η έννοια αυτή της ελευθερίας που εννοεί ο Τοκβίλαναφέρεται στον ρόλο της αριστοκρατίας στην αντιμετώπιση ενός κοινωνικούαπομονωτισμού. Υπό το παλαιό καθεστώς των τάξεων καθένας είχε το ρόλο του καιδεν μπορούσε να κρυφτεί πίσω από τον ιδιωτικό του βίο. Όλα ήταν φανερά. Αυτή ηκατάσταση είναι για τον Τοκβίλ κατάσταση ελευθερίας. Ο κάθε άνθρωπος μπορεί νασυμμετέχει σε έναν δημόσιο χώρο εκδηλώνοντας την ιδιαίτερη αξία του. Οεξισωτισμός της Επανάστασης δεν ταίριαζε στον Τοκβίλ και τον τρόπο που έβλεπεαυτή την ελευθερία. Ως ελευθερία εννοούσε ο Τοκβίλ την αξιοπρέπεια του ανθρώπουπου είναι υπεύθυνος για τον εαυτό του.40 Οι διάφορες προνομιούχες ομάδες της γαλλικής κοινωνίας χαρακτηρίζοντανταυτόχρονα από ομοιομορφία και από διαχωρισμό. Ήσαν στην πραγματικότηταόμοιες μεταξύ τους41 αλλά χωρίζονταν από προνόμια και παραδόσεις και εξαιτίας τηςαπουσίας πολιτικής ελευθερίας δεν κατάφεραν να αποκτήσουν το αίσθημαRaison Presente 113, 1995.40 Karl Lowith, Από τον Hegel στον Nietzsche, Τόμος Β, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1987, σελ 41.41 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ. 167.
  24. 24. 24αλληλεγγύης που είναι απαραίτητο για την υγεία του πολιτικού σώματος.42 Παρ΄όλααυτά ο Τοκβίλ διαπιστώνει την ύπαρξη μιας ιδιότυπης ελευθερίας στο παλαιόκαθεστώς. Η δυνατότητα εξαγοράς των αξιωμάτων, μας αναφέρει στο βιβλίο του γιατο παλαιό καθεστώς, αναιρούσε την δυνατότητα της κεντρικής εξουσίας να ελέγχειαπολύτως την απονομή τους και έτσι «η απληστία της λειτουργούσε σε βάρος τηςφιλοδοξίας της». Τα επιτεύγματα της Επανάστασης ήταν και αιτήματα τηςαριστοκρατίας κατά της κρατικής αυθαιρεσίας. Ο Τοκβίλ, για να υποστηρίξει τηντάξη του, σημειώνει ότι ήταν τραγικό λάθος η στέρηση από το έθνος ενόςαπαραίτητου στοιχείου της υπόστασής του, η υποκατάσταση δηλαδή τωναριστοκρατών στο κοινωνικό σώμα από ομάδες που δεν γνώριζαν τίποτε περίδιακυβερνήσεως. Μόνο η αριστοκρατία με τον ανώτερο κλήρο είχε το σθένος νααντισταθεί στον συγκεντρωτισμό του παλαιού καθεστώτος. Η εκδίωξή της ήταν έναπλήγμα στην ελευθερία. Νεαροί όπως ο μαρκήσιος ντε Λα Φαγιέτ, ο Λουδοβίκος ντεΜπονάλ, ο Ερρίκος Σαιν Σιμόν, αποδέχθηκαν την Επανάσταση του 1789. Πολλούςαριστοκράτες που προσπάθησαν να ξεπεράσουν τα γεγονότα του 1789 – 1791 τουςπροσείλκυσε το καθεστώς του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Πράγματι, η τάξη των ευγενών, αποστερημένη από τα φεουδαρχικάδικαιώματα και τα προνόμιά της, υποχρεώθηκε σε εκπατρισμό43. Οι ευγενείς έχασαντην δεκάτη, «taille», ως πηγή εσόδων, και το νέο κληρονομικό δίκαιο διαμέλισε ταμεγάλα κτήματα. Οι ευγενείς αναγκάζονται σε επιμειξίες με πλούσιους αστούς για ναεπιβιώσουν. Τα επαγγέλματα από τα οποία, την εποχή του Λουδοβίκου 16ου, ηαντίδραση των ευγενών είχε αποκλείσει όλους τους μη ευγενείς δεν διαφυλάσσοντανπλέον για την αριστοκρατία.44 Η Γαλλική επανάσταση πέτυχε τελικά να εξαλείψει τον42 Raymond Aron, Η εξέλιξη της κοινωνιολογικής σκέψης, σελ. 344.43 F. G. Dreyfus – Roland Marx – Raymond Poidevin, Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τόμος 5, εκδόσειςΠαπαζήση, Αθήνα 1990, σελ. 45.44 F. G. Dreyfus – Roland Marx – Raymond Poidevin, Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τόμος 5, εκδόσειςΠαπαζήση, Αθήνα 1990, σελ. 45.
  25. 25. 25φεουδαλισμό και να τον αντικαταστήσει με μια κοινωνική και πολιτική τάξη η οποίαόπως μας λέει ο Τοκβίλ είναι βασισμένη πάνω στην αντίληψη για την ισότητα όλωντων ανθρώπων. Ο δεσποτισμός όμως που προϊόντος του χρόνου επήλθε, όπως γιαπαράδειγμα με τον ερχομό του Ναπολέοντα στην εξουσία, εκδίωξε την ελευθερίαπρος όφελος της ισότητας. Σε ένα έθνος που είχαν διαλυθεί όλοι οι νόμοι45 οδεσποτισμός επιβλήθηκε πιο εύκολα. Ο δημοκρατικός λεγόμενος δεσποτισμός, μαςλέει ο Τοκβίλ, έχει ανάγκη από ελευθερία ως αντίβαρο της ισότητας. Διότι η ισότητατείνει να σημαίνει ισοπέδωση, συγκέντρωση και ομοιομορφία. Ο δημοκρατικόςδεσποτισμός διευκολύνει τους ανθρώπους να χτίζουν τείχη μεταξύ τους για ναπροφυλάξουν την ιδιωτικότητά τους. Μια κατ΄επίφαση ελευθερία πλανάται στηνατμόσφαιρα. Το μεγαλείο στο οποίο μπορεί μια κοινωνία να ανέλθει, μας λέει οΤοκβίλ, δεν μπορούμε να το επιτύχουμε μέσω μιας «μέσης» κατάστασης, μέσω μιαςμετριότητας. Η ελευθερία από την οπτική γωνία των αριστοκρατών διαφέρει από τηνελευθερία των δημοκρατών. Αλλά και οι δύο θεωρήσεις αναφέρονται στις σχέσειςμεταξύ των ανθρώπων.46 Η ελευθερία είναι για τον Τοκβίλ ένα δώρο της φύσης, μια διαφορετικήποιότητα, δεν είναι κάτι που το κατακτά κανείς μηχανιστικά και μέσω νόμων μέσαστο πλαίσιο μιας κοινωνίας. Μας φέρει το παράδειγμα της δημοκρατικής οργάνωσηςστην Αμερική στο βιβλίο του «Η Δημοκρατία στην Αμερική» διερωτώμενος πωςείναι δυνατόν στη χώρα αυτή να ευδοκιμούν ενώσεις πολιτών, αυτοδιοικούμενες,δίχως το φόβο του συγκεντρωτισμού, και ταυτόχρονα να είναι τόσο αποτελεσματικές.Αιτιολογεί την ύπαρξη της ελευθερίας στο κοινωνικό αυτό σύστημα σε μιαδιαφορετική αντίληψη για το κοινωνικό συμφέρον που έχουν οι άνθρωποι. Βέβαια ηεξήγησή του αυτή δεν ικανοποιεί αλλά αυτό δεν μας αφορά στην παρούσα εργασία.45 Karl Lowith, Από τον Hegel στον Nietzsche, Τόμος Β, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1987, σελ 41.46 Pierre Manent, Tocqueville and the Nature of Democracy, translated by John Waggoner, RowmanPublishers, 1996, σελ. 119.
  26. 26. 26Μπορούμε όμως να εικάσουμε ότι το περίφημο «πάθος του για την ισότητα» προήλθεαπό το ταξίδι του στην Αμερική και την σύγκριση που έκανε με την Γαλλία τηςεποχής του. Στη Γαλλία είδε μόνον το άτομο από τη μια μεριά και το κράτος από τηνάλλη, παράλληλα με την γενικευμένη προκατάληψη της γαλλικής κοινωνίας για κάθελογής ενώσεις. Οι ενώσεις αυτές, σύμφωνα με τον Τοκβίλ,47 αποτελούν το παλλάδιοτης ελευθερίας σε μια αστική δημοκρατία. Στη δημοκρατία εμπεριέχεται και ηκοινωνική ισότητα αλλά και η τάση για ομοιομορφία. Κατά τον τρόπο αυτόοδηγούμαστε σε μια αδυναμία των απομονωμένων ατόμων η οποία ενδέχεται ναενθαρρύνει μια κυβέρνηση να διαπράξει ενέργειες μη δημοκρατικές, τυραννικές. ΟΤοκβίλ έχει στο νου του την «τυραννία της πλειοψηφίας» της εποχής του «ΜεγάλουΦόβου», της Τρομοκρατίας της Επανάστασης. Ασφαλιστική δικλείδα για τον Τοκβίλαπέναντι σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, αποτελεί η διαφύλαξη μιας κοινωνικής ισότηταςμέσω των δημοκρατικών θεσμών όπως λειτουργούν αυτοί στην Αμερική. Εκείσυνυπάρχουν η τάση για οικονομική ανάπτυξη που οδηγεί βέβαια σε ανισότητεςπαράλληλα με την θεμελιώδη ισότητα των συνθηκών. Ο Τοκβίλ είναι αισιόδοξος γιατο μέλλον της δημοκρατίας. Ο Τοκβίλ προβληματίζεται όμως διότι αν και η Γαλλία στην εποχή του είναι ηπιο δημοκρατική από όλες τις ευρωπαϊκές χώρες ταυτόχρονα αποτελεί και το πιοσυγκεντρωτικό κράτος το οποίο δεν επιτρέπει την πολιτική ελευθερία. Ο Τοκβίλπίστευε πως αν δεν τεθεί ένα τέλος στη παράδοση του διοικητικού συγκεντρωτισμούδεν πρόκειται να ευδοκιμήσει στη γαλλική κοινωνία η πολιτική ελευθερία.Ασυμβίβαστα φάνταζαν μπροστά του ο δημοκρατικός δεσποτισμός και η πραγματικήπολιτική ελευθερία. Προσπάθησαν, λέει ο Τοκβίλ στο 3ο κεφάλαιο του Γ Βιβλίου48,47 J. Salwyn Schapiro, “Alexis de Tocqueville, Pioneer of Democratic Liberalism in France”, PoliticalScience Quarterly, Vol. 57, No 4 (December 1942), σελ: 556.48 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σσ: 288 – 289.
  27. 27. 27«οι Γάλλοι να συνδυάσουν μια πανίσχυρη συγκεντρωτική διοίκηση και ένανομοθετικό σώμα με σημαντικές αρμοδιότητες, τη γραφειοκρατική διοίκηση και τονβαρύνοντα ρόλο του εκλογικού σώματος στη διακυβέρνηση της χώρας». Η επιθυμίαγια ελευθερία λοιπόν μπορεί να μην εκφράζει τίποτε περισσότερο από ένα μίσος γιατον μονάρχη, για τούτο και δεν ευδοκιμούν οι προσπάθειες στη γαλλική κοινωνία γιαεμπέδωση της ελευθερίας στο λαό. Ο Τοκβίλ επηρεάζεται στις αντιλήψεις του αυτές, όπως είδαμε και πρωτύτερα,από τον Μοντεσκιέ. Στον Μοντεσκιέ υπάρχει η διαλεκτική σχέση ελευθερίας καιισότητας, σε άλλους όρους όμως θεμελιωμένη. Η ελευθερία των μοναρχιών εδράζεταιστη διάκριση ανάμεσα σε κοινωνικές ομάδες με κληρονομικά προνόμια και στοσυναίσθημα της τιμής. Η ισότητα του δεσποτισμού είναι ισότητα μέσα στηνυποδούλωση.49 Οι θεσμοί που σύμφωνα με τον Τοκβίλ θα διασώσουν την ανθρώπινηαξιοπρέπεια από τον κίνδυνο της απομόνωσης όπως αυτή περιγράφεται και στιςδεσποτικές κοινωνίες αλλά και στις δημοκρατικές, είναι οι ενώσεις των πολιτών. Θαλέγαμε σήμερα για την «κοινωνία των πολιτών» όπως αυτή ενσαρκώνεται σε ΜηΚυβερνητικές Οργανώσεις και άλλα σχήματα αυτοοργάνωσης. Ο Τοκβίλ θαμπορούσαμε να πούμε ότι ασχολείται με τις συνέπειες της διοικητικής επέκτασης τουκράτους στην οικονομία και την κοινωνία. Σταδιακά, η διεύρυνση του διοικητικούπεδίου αποτελεί την κυρίαρχη τάση με αρνητικές συνέπειες για τις ατομικέςελευθερίες. Στη γαλλική κοινωνία το κράτος από το 1750 έως το 1830 υποστηρίζειτην ανάπτυξη ενός εμπορικού καπιταλισμού με αποτέλεσμα την σταδιακή ανάδυσηιδεών του φιλελευθερισμού, οι οποίες έρχονται να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλοστα τέλη πια του 19ου αιώνος με τον βιομηχανικό καπιταλισμό. Η κατάργηση τουφεουδαρχικού καθεστώτος από τις 4 Αυγούστου 1789 συμπληρώνεται με την49 Raymond Aron, Η εξέλιξη της κοινωνιολογικής σκέψης, σελ. 361.
  28. 28. 28κατάργηση όλων των συντεχνιακών και των άλλων μονοπωλίων το 1791. Παράλληλαεγκαθιδρύεται ο βιομηχανικός και τραπεζικός φιλελευθερισμός.50 Επίσηςεξαφανίζονται οι ενδιάμεσες ομάδες του συστήματος της φεουδαρχίας καιδημιουργείται μια ενιαία πολιτική κοινότητα πολιτών για την στελέχωση τουστρατού, Η μαζική στρατολόγηση το 1798 ωθεί σε συγκεντροποίηση του γαλλικούκράτους. Η δημιουργία μιας γνήσιας γραφειοκρατίας θα περιμένει όμως τονΝαπολέοντα. ΕΝΟΤΗΤΑ Β. Ο διοικητικός συγκεντρωτισμός επεκτάθηκε και ενισχύθηκε από τηνεπικράτηση της Επανάστασης. Η διάχυση της ελευθερίας που όλοι περίμεναν δεν πραγματοποιήθηκε στη γαλλική κοινωνία. Μια νέα Επανάσταση χρειαζόταν τελικά για την ισχυροποίηση και την νομιμοποίηση της ανόδου νέων δυναμικών στρωμάτων της κοινωνίας.Η Επανάσταση δεν ήταν μια ρήξη με το παρελθόν της γαλλικής κοινωνίας αλλά ησυνέχιση και η ολοκλήρωση μιας διαδικασίας κοινωνικής αλλαγής και διοικητικούσυγκεντρωτισμού. Η ιδέα αυτή της συνέχειας διατυπώθηκε από αντιπάλους αλλά καιαπό οπαδούς της Επανάστασης. Για τον Τοκβίλ όμως δεν ήταν ρήξη με το παρελθόν.Ήταν μια συνέχεια ενός κρατικού συγκεντρωτισμού δίχως την ικανοποίηση τωναιτημάτων των πρωταγωνιστών της. Αλλά η Επανάσταση δεν είχε μόνονεσωτερικούς ιδεολογικούς και πολιτικούς εχθρούς. Το μεγαλειώδες γεγονός του1789 αντιμετώπισε εν τη γενέσει του τον εξωτερικό εχθρό. Για το λόγο τούτο και50 Jacques Chevallier, Διοικητική Επιστήμη, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα 1993, σελ: 145.
  29. 29. 29αναγκάσθηκε να ικανοποιήσει κατά προτεραιότητα τις στρατιωτικές ανάγκες πουπροέκυπταν. Αυτό οδήγησε στην ολοένα και μεγαλύτερη τάση για συγκεντρωτισμόπράγμα που επέφερε και μια ανάπτυξη, οικονομικού χαρακτήρα θα λέγαμε, Τοσυγκεντρωτικό κράτος μετά το 1789 υποστήριξε την οικονομική και καπιταλιστικήανάπτυξη.51 Η επανάσταση μέσα σε 2 χρόνια ολοκλήρωσε το έργο του ancientregime. Η επανάσταση ολοκλήρωσε τη διαδικασία «θεσμοποίησης» με το νααποκόψει τον οργανικό δεσμό που ένωνε τον βασιλιά με το κράτος και τοποθετώνταςτην πηγή της εξουσίας στο συλλογικό σώμα των πολιτών.52 Η κυριαρχία ανήκει στο Έθνος και έκφραση του Έθνους αποτελεί το κράτος.Κατά τον τρόπο αυτό το κράτος νομιμοποιείται περισσότερο στη συλλογικήσυνείδηση των Γάλλων και καθίσταται αποτελεσματικότερο αλλά και αυταρχικότερο.Με την έλευση του Ναπολέοντα η διοίκηση θα οργανωθεί σύμφωνα προς τα πρότυπατης στρατιωτικής οργάνωσης και πειθαρχίας. Γεννάται μια εξειδικευμένηδημοσιοϋπαλληλία για να υπηρετήσει το συγκεντρωτικό κράτος. Αυτή ηδημοσιοϋπαλληλία χαρακτηρίζεται από τη διευθέτηση κατά σώματα «corps», τηνιεραρχία και την αυστηρή πειθαρχία. Το διοικητικό πεδίο στο πλαίσιο τουσυγκεντρωτικού και νεωτερικού κράτους αυτονομείται προσλαμβάνοντας σημαντικόγόητρο. Τα κείμενα του γαλλικού δικαίου, οι περίφημοι Κώδικες, ήταν έργο τηςΝαπολεόντειας περιόδου. Η υπαλληλική ιεραρχία, τα δικαστήρια, τα πανεπιστήμιακαι τα σχολεία ήταν δημιούργημα της ίδιας περιόδου. Το γαλλικό κράτος παρεμβαίνεικαι στα θέματα εκπαίδευσης των δημοσίων υπαλλήλων. Η τάση διεύρυνσης τουσυγκεντρωτικού κράτους δεν θα ανατραπεί από την άνοδο του φιλελευθερισμού ταεπόμενα χρόνια. Ο Τοκβίλ προπορεύεται της εποχής του προφητεύοντας όχι τονφιλελευθερισμό του τέλους του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ου αιώνα αλλά τον51 Henry Heller, The Bourgeois Revolution in France, 1789 – 1815, Berghahn Books, 2006.52 Jacques Chevallier, Διοικητική Επιστήμη, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα 1993, σελ: 144.
  30. 30. 30κρατικό παρεμβατισμό και το welfare state, το κράτος πρόνοιας της Δύσης μετά τον1ο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι και το 1975. Ας ξαναγυρίσουμε όμως στο θέμα της ελευθερίας και πως αυτή μπορείσύμφωνα με τον Τοκβίλ να προστατευθεί στην αστική δημοκρατία που γέννησε ηΓαλλική Επανάσταση. Είναι η ελευθερία που αποζητούσαν τα χαμηλά στρώματα; Η ίδια η επανάσταση λέει ο Τοκβίλ που κατέστρεψε τόσους θεσμούς οι οποίοιήταν συνυφασμένοι με την ανελευθερία και την απολυταρχία αναίρεσε και τηδυνατότητα να επικρατήσει η ελευθερία υπο το νέο καθεστώς. Οι Γάλλοιαποδέχθηκαν, κατά τον Τοκβίλ, την νέα πραγματικότητα ενός κρατικούυπερσυγκεντρωτισμού δίχως αντίδραση διότι αντιλήφθηκαν την χρησιμότητα τηςδιοίκησης στην επιβίωση του συστήματος. Οι Γάλλοι έχουν απογοητευτεί από τιςεπανειλημμένες προσπάθειες για δημοκρατία και ελευθερία και κατέληξαν να είναιευχαριστημένοι ζώντας υπο ένα καθεστώς μοναρχικό το οποίο τους εξασφαλίζειτουλάχιστον μια ζωή σε συνθήκες ισότητας. Ο Τοκβίλ θα συμπλήρωνε, συνθήκεςμετριότητας. «Όσοι εκτιμούν την ελευθερία μόνο για τα οικονομικά οφέλη που αυτήεξασφαλίζει δεν την έχουν απολαύσει ποτέ για μεγάλο χρονικό διάστημα».53Συμβιβάζεται άραγε μια κατάσταση «έντιμου υλισμού» με την πολιτική ελευθερίαπου αναβιβάζει τον άνθρωπο; Το πρόβλημα που αντιμετώπισε η γαλλική μεσαία τάξη από το 1794 έως το1799 ήταν πως θα επιτύχει πολιτική σταθερότητα και οικονομική πρόοδο.54 Ησταθερότητα δεν επιτεύχθηκε διότι παρατηρήθηκε μια παλινωδία όσον αφορά στημορφή διακυβέρνησης κάτι που θεωρώ ότι αντανακλά και τα διλήμματα της γαλλικήςκοινωνίας απέναντι στο τρόπο διασφάλισης της ισορροπίας μεταξύ της ελευθερίαςκαι της ισότητας. Διευθυντήριο (1795 – 1799), Υπατεία (1799 – 1804),53 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, σελ: 289.54 E. J. Hobsbawm, Η Εποχή των Επαναστάσεων, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992,σελ 110.
  31. 31. 31Αυτοκρατορία (1804 – 1814), Παλινόρθωση των Βουρβόνων (1815 – 1830),Συνταγματική Μοναρχία (1830 – 1848), Δημοκρατία (1848 – 1851) καιΑυτοκρατορία (1852 – 1870). Το δίλημμα των αστών ήταν να διατηρήσουν τηνμορφή του καθεστώτος που τους εξυπηρετούσε και ταυτόχρονα να αποφύγουν τονδιπλό κίνδυνο του παλαιού καθεστώτος αλλά και της δημοκρατίας που πρέσβευαν οιΙακωβίνοι. Η απογοήτευση για την επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης από το 1830έως το 1848, η πολιτική διαφθορά και οι τακτικές στη διοίκηση έφεραν τηνΕπανάσταση του 1848 ώστε οι δυνάμεις της προόδου να διεκδικήσουν αυτό που δενκατέλαβαν το 1789. Μια πραγματική Δημοκρατία ισότητας και ελευθερίας η οποίαμετά και το 1870 θα διατηρούσε ένα καθεστώς διακυβέρνησης για πάνω από 130 έτη.Γράφοντας ο Τοκβίλ το βιβλίο του για το παλαιό καθεστώς και την Επανάσταση δενμπορεί να αποκρύψει το φόβο του και την απογοήτευσή του από την επανάσταση του1848 και την απαισιοδοξία του για τις δυνατότητες της γαλλικής κοινωνίας προς τηναστική δημοκρατία. Η ενασχόληση με τον Τοκβίλ και το έργο του αναμόχλευσε την συζήτηση γιατις απαρχές της Γαλλικής Επανάστασης. «’Ήδη από το 1978 η θεματολογία τηςσυζήτησης είχε τεθεί από τον Francois Furet στο έργο του Penser la Revolutionfrancaise, όπου καλούσε τους ιστορικούς να πάψουν να σκέπτονται ιδεολογικά γιατην Επανάσταση και πρότεινε ως εναλλακτική προσέγγιση την εκ νέου επίσκεψηκειμένων όπως του Tocqueville».55 Προσπάθησε και ο γράφων με επίγνωση της ταπεινότητός του και τωνπενιχρών επιστημονικών εφοδίων που διαθέτει να περιπλανηθεί στο κείμενο τουTocqueville και στους σχολιαστές του με σκοπό τη μάθηση και την επίγνωση του55 Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς κα΀…F

×