Your SlideShare is downloading. ×
Giam nguy co va thuc hien cong tac bao tro xa hoi - phan 2
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Giam nguy co va thuc hien cong tac bao tro xa hoi - phan 2

725
views

Published on

Tài liệu về Giảm nguy cơ bị tổn thương và thực hiện công tác bảo trợ xã hội - Vấn đề An sinh xã hội-Phần 2

Tài liệu về Giảm nguy cơ bị tổn thương và thực hiện công tác bảo trợ xã hội - Vấn đề An sinh xã hội-Phần 2

Published in: Education, Sports

1 Comment
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
725
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
99
Comments
1
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Ng©n hµng ThÕ giíi chØ ®¹o viÖc biªn so¹n tµi liÖu nµy, vµ Tim Conway (ODI) vµ Carrie Turk (Ng©n hµng ThÕ giíi) ®· viÕt b¶n th¶o b¸o c¸o nµy. Fiona Howell (ILO) vµ John Blomquist (Ng©n hµng ThÕ giíi) ®· ®ãng gãp tÝch cùc vµo c«ng t¸c chuÈn bÞ b¸o c¸o. B¸o c¸o nµy còng nhËn ®­îc nh÷ng nhËn xÐt b»ng v¨n b¶n cña TiÕn sÜ NguyÔn H¶i H÷u (Bé Lao ®éng, Th­¬ng binh vµ X· héi), bµ Nisha Agrawal vµ bµ Dominique Van De Walle (Ng©n hµng ThÕ giíi), «ng John Parry-Williams (Quü Nhi ®ång Anh), «ng Peter Balacs (DFID), «ng Malin Beckman vµ «ng Peter Sturm (GTZ). Nhãm c«ng t¸c (gåm c¸c thµnh viªn cña Bé L§TBXH, Bé KH§T, Héi liªn hiÖp phô n÷, GTZ, UNDP, ILO, FAO, UNICEF, Oxfam UK, Action Aid vµ Trung t©m ph¸t triÓn n«ng th«n CRP) ®· ®­îc thµnh lËp ®Ó h­íng dÉn chuÈn bÞ tµi liÖu nµy vµ ®¸nh gi¸ c¸c b¶n th¶o ban ®Çu. C¸c cuéc tham vÊn hÕt søc quý b¸u vµ ®Çy th«ng tin trong Bé L§TBXH ®· ®­îc TiÕn sÜ Ng« Huy Liªm ®iÒu phèi vµ dÉn d¾t. Ngoµi ra cßn cã c¸c tæ chøc sau tham gia c¸c cuéc tham vÊn t¹i Héi th¶o ë H¶i phßng th¸ng ChÝn n¨m 2001: Bé L§TBXH, Bé KH§T, Bé Giao th«ng vËn t¶i, Bé T­ ph¸p, Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n, Ng©n hµng Hîp t¸c quèc tÕ cña NhËt b¶n, GTZ, Ng©n hµng ph¸t triÓn ch©u ¸, Quü tiÒn tÖ quèc tÕ, UNICEF, WHO, UNIDO, Oxfam GB vµ Trung t©m ph¸t triÓn n«ng th«n CRP.
  • 2. Lêi nãi ®Çu cña nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo∗ TËp hîp b¸o c¸o vÒ c¸c Môc tiªu ph¸t triÓn cña ViÖt Nam lµ nç lùc chung cña Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo nh»m ®­a ra mét tËp hîp c¸c môc ®Ých vµ chØ tiªu trung gian ph¶n ¸nh c¶ môc tiªu ph¸t triÓn chÝnh cña ViÖt Nam còng nh­ nç lùc cña ChÝnh phñ nh»m thùc hiÖn c¸c môc tiªu quèc tÕ. C«ng t¸c ph©n tÝch ®­îc tiÕn hµnh trong suèt n¨m 2001 vµ ®Çu n¨m 2002 khi ChÝnh Phñ ViÖt Nam so¹n th¶o ChiÕn l­îc toµn diÖn vÒ T¨ng tr­ëng vµ Xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo vµ cè g¾ng t¹o khu«n khæ tr¸ch nhiÖm râ rµng vÒ gi¸m s¸t tiÕn bé ®¹t ®­îc trong t­¬ng lai. Qu¸ tr×nh so¹n th¶o bao gåm viÖc xem xÐt nhiÒu môc tiªu vµ môc ®Ých nªu trong c¸c v¨n b¶n chiÕn l­îc (®Æc biÖt lµ ChiÕn l­îc m­êi n¨m ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ c¸c chiÕn l­îc ngµnh) ®Ó lùa chän mét sè Ýt môc tiªu cã thÓ ph¶n ¸nh sù chó träng tÇm chiÕn l­îc cña quèc gia vµo t¨ng tr­ëng kinh tÕ, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo vµ c«ng b»ng x· héi. MÆc dÇu c¸c chiÕn l­îc quèc gia ®­îc sö dông lµm ®iÓm khëi ®Çu, nhãm so¹n th¶o ChiÕn l­îc toµn diÖn vÒ T¨ng tr­ëng vµ Xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo còng nhËn thøc r»ng cam kÕt quèc tÕ nh»m ®¹t c¸c kÕt qu¶ quan träng vÒ gi¶m nghÌo vµ x· héi trªn toµn cÇu lµ rÊt cao – nç lùc nµy ®­îc ph¶n ¸nh trong C¸c môc tiªu ph¸t triÓn thiªn niªn kû (MTTNK). C¸c môc tiªu thiªn niªn kû lµ tËp hîp c¸c môc tiªu cã ghi trong Tuyªn bè thiªn niªn kû ®­îc 180 n­íc trong ®ã cã ViÖt Nam th«ng qua. B¸o c¸o vÒ tiÕn bé ®¹t ®­îc ë ViÖt Nam trong viÖc thùc hiÖn c¸c môc tiªu nµy ®­îc ®· ®­îc Nhãm lµm viÖc t¹i ViÖt Nam cña Liªn hiÖp quèc thùc hiÖn vµo th¸ng B¶y n¨m 2001. ChÝnh phñ ViÖt Nam muèn ®¶m b¶o r»ng ChiÕn l­îc toµn diÖn vÒ Gi¶m nghÌo vµ T¨ng tr­ëng ph¶n ¸nh cam kÕt cña hä ®èi víi c¸c môc tiªu quèc tÕ. Tuy nhiªn, v× mét sè lý do, ®iÒu quan träng lµ ph¶i lµm cho c¸c MTTNK thÝch øng víi c¸c ®iÒu kiÖn cña ViÖt Nam chø kh«ng ph¶i lµ thùc hiÖn m¸y mãc c¸c môc tiªu nµy. Thø nhÊt, ViÖt Nam ®· ®¹t, hoÆc gÇn ®¹t ®­îc mét sè môc tiªu MTTNK. VÝ dô, tû lÖ nghÌo ®· gi¶m mét n÷a trong nh÷ng n¨m tõ 1990 ®Õn 2000. Do vËy, viÖc ViÖt Nam x¸c ®Þnh mét môc tiªu míi vÒ gi¶m nghÌo ®Ó thóc ®Èy qu¸ tr×nh ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch trong nh÷ng n¨m tíi lµ cã ý nghÜa h¬n nhiÒu. Thø hai, mÆc dï ViÖt Nam thùc hiÖn tèt mét sè môc tiªu vÒ tiÕp cËn c¸c dÞch vô c¬ b¶n – ch¼ng h¹n nh­ gi¸o dôc – th× hiÖn vÉn cã nh÷ng th¸ch thøc khÈn cÊp vÒ n©ng cao chÊt l­îng nh÷ng dÞch vô nµy ®Ó ®¹t c¸c tiªu chuÈn quèc tÕ. VÝ dô nh­ viÖc phÊn ®Êu ®Ó ®¹t phæ cËp tiÓu häc hiÓn nhiªn lµ rÊt cÇn thiÕt, nh­ng viÖc ®¶m b¶o ®Ó trÎ em ë tr­êng ®¹t ®­îc nh÷ng tiªu chuÈn nh­ ë c¸c n­íc kh¸c còng hÕt søc quan träng. Thø ba, ViÖt Nam cã chu kú lËp kÕ ho¹ch chiÕn l­îc víi nh÷ng ®iÓm b¾t ®Çu vµ kÕt thóc kh¸c víi c¸c MTTNK. ViÖc ®iÒu chØnh c¸c chu kú 25 n¨m cña MTTNK víi c¸c chu kú lËp kÕ ho¹ch vµ chiÕn l­îc n¨m n¨m vµ m­êi n¨m cña ViÖt Nam lµ hÕt søc h÷u Ých. Nh­ vËy, c¸c biÖn ph¸p vµ hµnh ®éng cã thÓ ®­îc x©y dùng phï hîp víi c¸c môc tiªu kÕt qu¶ cho c¸c n¨m 2005 vµ 2010 vµ sau ®ã lµ phï hîp víi c¸c môc tiªu cho n¨m 2015. Thø t­, cÇn thiÕt lËp c¸c môc tiªu ë cÊp d­íi quèc gia ®Ó cã thÓ gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò nh­ sù ph¸t triÓn cña d©n téc thiÓu sè hoÆc bÊt b×nh ®¼ng. Cuèi cïng, cã nh÷ng lÜnh vùc ®Æc biÖt th¸ch thøc víi ViÖt Nam ë giai ®o¹n nµy nh­ng kh«ng ®­îc ®Ò cËp trong c¸c MTTNK. VÝ dô, mÆc dÇu ViÖt Nam ®· thùc hiÖn tèt viÖc cung cÊp c¸c dÞch vô x· héi c¬ b¶n nh­ng vÉn cßn tôt hËu trong viÖc ®­a ra nh÷ng c¶i c¸ch cÇn thiÕt vÒ qu¶n trÞ quèc gia, nh÷ng c¶i c¸ch sÏ hÕt søc cÇn thiÕt ®Ó ®¹t ®­îc mét sè môc tiªu ph¸t triÓn kh¸c ®­îc ®Ò xuÊt trong c¸c chiÕn l­îc quèc gia. TËp hîp c¸c b¸o c¸o d­íi ®©y ®­îc chuÈn bÞ ®Ó gãp phÇn cïng ChÝnh phñ suy nghÜ vÒ viÖc ®Æt môc tiªu vµ gi¸m s¸t trong t¸m lÜnh vùc chñ ®Ò, cô thÓ nh­ sau: § Xo¸ nghÌo ®ãi; § Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi; § Cung cÊp gi¸o dôc c¬ së cã chÊt l­îng cho tÊt c¶ mäi ng­êi; § C¶i thiÖn t×nh tr¹ng søc khoÎ vµ gi¶m bít bÊt b×nh ®¼ng vÒ y tÕ; § §¶m b¶o bÒn v÷ng vÒ m«i tr­êng; § §Èy m¹nh c«ng t¸c ph¸t triÓn d©n téc thiÓu sè; Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo cña ChÝnh phñ, c¸c nhµ tµi trî vµ c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ ®· hîp t¸c lµm viÖc víi nhau ®Ó ph©n tÝch ®ãi * nghÌo (Ng©n hµng ThÕ giíi vµ c¸c t¸c gi¶ kh¸c, 1999) vµ kÕ ho¹ch ho¸ chiÕn l­îc tõ n¨m 1999. Trong thêi gian ChiÕn l­îc toµn diÖn vÒ T¨ng tr­ëng vµ Xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo ®ang ®­îc so¹n th¶o, Nhãm C«ng t¸c bao gåm ®¹i diÖn cña 16 Bé cña ChÝnh phñ, 6 nhµ tµi trî, 4 tæ chøc phi chÝnh phñ quèc tÕ vµ 4 tæ chøc phi chÝnh phñ trong n­íc.
  • 3. lêi nãi ®Çu cña nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo § C¶i thiÖn viÖc tiÕp cËn c¬ së h¹ tÇng thiÕt yÕu; vµ, § §¶m b¶o qu¶n trÞ quèc gia cã hiÖu qu¶ ®Ó xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo. Kh«ng cã mét b¸o c¸o riªng vÒ thóc ®Èy c«ng b»ng giíi v× hai lý do. Thø nhÊt, viÖc c¸c vÊn vÒ giíi ®­îc ®Ò cËp trong tÊt c¶ t¸m lÜnh vùc nãi trªn ®­îc xem lµ hÕt søc quan träng. Thø hai, c¸c lÜnh quan träng kh¸c ngoµi t¸m lÜnh vùc nãi trªn ®· ®­îc gi¶i quyÕt khi ChÝnh phñ x©y dùng ChiÕn l­îc hµnh ®éng lÇn thø hai v× sù tiÕn bé cña phô n÷. C¸c dù th¶o ®Çu tiªn cña c¸c b¸o c¸o nµy ®· ®­îc th¶o luËn t¹i héi th¶o 3 ngµy tæ chøc håi th¸ng ChÝn n¨m 2001 víi sù tham gia cña 100 nhµ ho¹ch ®Þnh vµ thùc hiÖn chÝnh s¸ch. C¸c c¬ quan ChÝnh phñ, c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ vµ c¸c nhµ tµi trî ®Òu tham gia vµo c¸c nhãm c«ng t¸c ®Ó gi¸m s¸t viÖc so¹n th¶o c¸c b¸o c¸o nµy. C¸c cuéc lÊy ý kiÕn vÒ c¸c dù th¶o ®· ®­îc tiÕn hµnh víi c¸c bé ngµnh ®Çu n¨m 2002, giai ®o¹n träng t©m nhÊt cña qu¸ tr×nh so¹n th¶o ChiÕn l­îc toµn diÖn vÒ T¨ng tr­ëng vµ Xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo. ChiÕn l­îc toµn diÖn vÒ T¨ng tr­ëng vµ Xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo ®· ®­îc Thñ t­íng phª duyÖt vµo th¸ng N¨m n¨m 2002 vµ ®Ò ra c¸c môc tiªu vµ chØ tiªu ph¶n ¸nh râ rµng c«ng t¸c ph©n tÝch vµ tranh luËn ®­îc tiÕn hµnh trong n¨m tr­íc. Mét b¶ng tæng hîp, v¾n t¾t h¬n mét chót c¸c Môc tiªu ph¸t triÓn cña ViÖt Nam (nh­ ®· ®Ò cËp ®Õn trong ChiÕn l­îc toµn diÖn vÒ T¨ng tr­ëng vµ Xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo) ®­îc kÌm theo ë phÇn cuèi cña b¸o c¸o nµy. Giê ®©y, khi nh÷ng b¸o c¸o nµy ®· ®­îc hoµn tÊt, chóng t«i hy väng chóng sÏ lµ ®Çu vµo quý gi¸ trong viÖc thùc hiÖn ChiÕn l­îc toµn diÖn vÒ T¨ng tr­ëng vµ Xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, kÓ c¶ viÖc chuÈn bÞ c¸c kÕ ho¹ch hµnh ®éng hµng n¨m.
  • 4. môc lôc Tãm t¾t ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- vi Më ®Çu ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ 1 PhÇn I: B¶n chÊt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ c¸c rñi ro ë ViÖt Nam ---------------------------------- 6 PhÇn II: §o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng, ®Æt môc tiªu vµ thiÕt lËp c¸c møc ban ®Çu cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng -------------------------------------------------- 12 Chän th­íc ®o thÝch hîp t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ----------------------------------------------- 12 §Æt môc tiªu vµ ®¸nh gi¸ sè liÖu ban ®Çu -------------------------------------------------------------- 13 PhÇn III: C¬ chÕ hiÖn t¹i vÒ qu¶n lý rñi ro vµ b¶o trî x· héi ë ViÖt Nam --------------------------------- 18 C¬ chÕ qu¶n lý rñi ro cho c¸ nh©n, hé gia ®×nh vµ céng ®ång ë ViÖt Nam --------------------- 18 C¸c chÝnh s¸ch vµ ch­¬ng tr×nh b¶o trî x· héi cña ChÝnh phñ ------------------------------------ 21 Ai lµ ng­êi ®­îc h­ëng lîi tõ ch­¬ng tr×nh b¶o trî x· héi cña nhµ n­íc? --------------------- 27 C¸c ch­¬ng tr×nh cña ChÝnh phñ ViÖt Nam cã hiÖu qu¶ trong viÖc gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ sù nghÌo khæ hay kh«ng? -------------------------------------------------------------------- 29 Tãm t¾t : c¬ chÕ qu¶n lý rñi ro vµ b¶o trî x· héi ----------------------------------------------------- 30 PhÇn IV: §¹t c¸c môc tiªu ---------------------------------------------------------------------------------------------- 33 C¸c ®Ò xuÊt ®èi víi c¸c chÝnh s¸ch cña ChÝnh phñ ViÖt Nam nh»m gi¶i quyÕt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng --------------------------------------------------------------------------------------------- 33 PhÇn V: C¸c hµm ý vÒ ph©n bæ nguån lùc ------------------------------------------------------------------------- 40 Kh¸i qu¸t vÒ nguån tµi chÝnh hiÖn t¹i dµnh cho B¶o trî x· héi ----------------------------------- 40 ¦íc tÝnh chi phÝ cÇn thiÕt cho c¸c chÝnh s¸ch vµ ch­¬ng tr×nh ®Ò xuÊt ------------------------- 40 PhÇn VI: Gi¸m s¸t --------------------------------------------------------------------------------------------------------- 42 C¸c chØ sè trung gian ®­îc lùa chän -------------------------------------------------------------------- 42 Nguån d÷ liÖu hiªn t¹i vµ nh÷ng kho¶ng trèng vÒ sè liÖu ------------------------------------------ 43 Tµi liÖu tham kh¶o --------------------------------------------------------------------------------------------------------- 44 Phô lôc 1: Tuyªn bè cña ChÝnh phñ ViÖt Nam vÒ b¶o trî x· héi vµ gi¶m tÝnh dÔ bÞ tæn th­¬ng, 2001-2010 ------------------------------------------------------------------------------------------------------ 49 Phô lôc 2: C¬ chÕ qu¶n lý rñi ro vµ vai trß cña c¸c nh©n tè ------------------------------------------------------- 51 Phô lôc 3: C¸c s¸ng kiÕn chÝnh s¸ch cña ChÝnh phñ ViÖt Nam h­íng tíi gi¶m nghÌo ®ãi ---------------- 52 Phô lôc 4: C¸c h¹n chÕ vÒ gi¸ trÞ cña c¸c biÕn ®éng ®­a ®Õn nghÌo ®ãi ®­îc coi lµ c¸ch tÝnh møc ®é dÔ bÞ tæn th­¬ng ----------------------------------------------------------------------- 53 Phô lôc 5: C¸c ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ ng­ìng nghÌo ë ViÖt Nam-------------------------------------------- 55 Phô lôc 6: CÊu thµnh tiªu dïng dµnh cho hÖ thèng an sinh vµ an toµn x· héi -------------------------------- 56 Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi iii
  • 5. môc lôc Danh môc c¸c B¶ng B¶ng 1: Tæng kÕt c¸c lo¹i rñi ro phæ biÕn nhÊt mµ c¸c hé gia ®×nh ViÖt Nam gÆp ph¶i --------------------- 9 B¶ng 2: Tiªu dïng trung b×nh liªn quan ®Õn ®­êng nghÌo, n¨m 1993 vµ 1998 ----------------------------- 14 B¶ng 3: Ma trËn chuyÓn ®æi trong c¸c nhãm 20% cña bËc thang giµu nghÌo vÒ tiªu dïng, 1993-1998: phÇn tr¨m hé gia ®×nh ------------------------------------------------------------------------------------------- 16 B¶ng 4: Tãm t¾t biÕn ®éng hé gia ®×nh theo h­íng thay ®æi, 1993-1998 -------------------------------------- 17 B¶ng 5: Møc trî cÊp tiªu dïng cña b¶o trî x· héi / c¸c ch­¬ng tr×nh xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, tÝnh theo n¨m nhãm tiªu dïng--------------------------------------------------------------------------------- 28 B¶ng 6: Kh¸i qu¸t c¸c chiÕn l­îc qu¶n lý rñi ro vµ rñi ro tiÒm n¨ng ë ViÖt Nam----------------------------- 31 Danh môc c¸c Khung Khung 1: Ph©n lo¹i c¸c nhãm dÔ bÞ tæn th­¬ng ë ViÖt Nam cña Bé L§TB&XH ----------------------------- 3 Khung 2: C¸c nhãm dÔ bÞ tæn th­¬ng ë ViÖt Nam ®­îc x¸c ®Þnh trong cuéc tham vÊn do Bé L§TBXH tæ chøc víi c¸c c¸n bé cña ChÝnh phñ ViÖt Nam -------------------------------------- 4 Khung 3: C¸c c¬n sèc liªn quan tíi thiªn tai ------------------------------------------------------------------------ 8 Khung 4: §a d¹ng hãa vµ sù lan truyÒn rñi ro x¶y ra ë c¸c vïng hay bÞ lò lôt ------------------------------- 18 Khung 5: §ãng gãp cña céng ®ång ®èi víi b¶o trî x· héi -------------------------------------------------------- 20 Khung 6: C¸c ch­¬ng tr×nh thµnh phÇn cña Ch­¬ng tr×nh X§GN quèc gia ---------------------------------- 23 Khung 7: B¶o hiÓm Y tÕ ViÖt Nam: diÖn h­ëng lîi vµ ®ãng gãp ------------------------------------------------- 26 Khung 8: C¸c biÖn ph¸p khuyÕn n«ng kh«ng ®Õn ®­îc víi ng­êi nghÌo: nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu cña b¸o c¸o ®¸nh gi¸ nghÌo ®ãi cã sù tham gia cña ng­êi d©n ë tØnh Trµ Vinh ----------------- 27 Khung 9: Nguån tµi chÝnh cho b¶o hiÓm Y tÕ ë Trung Quèc ----------------------------------------------------- 35 Khung 10: Di d©n, hé khÈu vµ ho¹t ®éng cña thÞ tr­êng lao ®éng ë Trung Quèc ---------------------------- 36 Khung 11: B¶o hiÓm Y tÕ: Kinh nghiÖm cña Tæ chøc phi ChÝnh phñ vµ CBO -------------------------------- 37 Khung 12: Ch­¬ng tr×nh B¶o ®¶m ViÖc lµm Maharashtra --------------------------------------------------------- 39 Khung 13: Danh s¸ch s¬ bé c¸c chØ tiªu trung gian vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ------------------------- 42 Danh môc c¸c H×nh H×nh 1: Sù ph©n bæ cña phóc lîi hé gia ®×nh liªn quan tíi ®­êng nghÌo ë ViÖt Nam ----------------------- 5 Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi iv
  • 6. C¸c ch÷ viÕt t¾t w*1w w‚QK JL‚ QJK“R ~§L F§ V¼ WKDP JLD F´D QJ}®L GyQ w7w07 wL˜X WUD K­ JLD ~QK ~D P·F WLzX w706'& wL˜X WUD P»F V¬QJ GyQ F} F´D 9LœW 1DP $'% 1JyQ KQJ SK‚W WUL™Q FKyX ¸‚ $XV$,' &| TXDQ SK‚W WUL™Q TX¬F W› F´D ¶F %­ *'w7 %­ JL‚R G·F Y ~R WƒR %­ .+w7 %­ .› KRƒFK Y ~ŽX W} %­ /w7%;+ %­ ODR ~­QJ WK}|QJ ELQK Y [Å K­L %­ 113717 %­ Q{QJ QJKLœS Y SK‚W WUL™Q Q{QJ WK{Q %­ 7 %­ W› %­ 70 %­ 7K}|QJ PƒL %+7 %€R KL™P W› 9LœW 1DP | TXDQ %€R KL™P W› 9LœW 1DP %377 %DQ 3K¤QJ FK¬QJ 7KLzQ WDL +;+191 1}±F F­QJ KR [Å K­L FK´ QJK¡D 9LœW 1DP ,( 7UXQJ WyP NLQK W› TX¬F W› 6GQH
  • 7. 35*6 KL›Q O}²F WRQ GLœQ Y˜ WxQJ WU}¯QJ Y [R‚ ~§L JL€P QJK“R +,9$,'6 9L U¶W OP VX JL€P Kœ PLšQ G£FK ¯ QJ}®L +­L FK»QJ VX JL€P PLšQ G£FK ¯ QJ}®L ,'6 9LœQ QJKLzQ F»X SK‚W WUL™Q 6XVVH[
  • 8. ,/2 7ª FK»F ODR ~­QJ TX¬F W› /w/w 7ªQJ OLzQ ~RQ ODR ~­QJ 9LœW 1DP 073747 ‚F P·F WLzX SK‚W WUL™Q TX¬F W› 073771. ‚F P·F WLzX SK‚W WUL™Q 7KLzQ QLzQ N¾ 073791 ‚F P·F WLzX SK‚W WUL™Q F´D 9LœW 1DP 171w 1K§P OP YLœF Y˜ Y‘Q ~˜ 1JK“R 1+11 1JyQ KQJ QK Q}±F 9LœW 1DP 1+11JK“R 1JyQ KQJ QJ}®L QJK“R F´D 9LœW 1DP 1+113717 1JyQ KQJ Q{QJ QJKLœS Y SK‚W WUL™Q Q{QJ WK{Q 9LœW 1DP 1+7* 1JyQ KQJ WK› JL±L 2', 9LœQ SK‚W WUL™Q K€L QJRƒL /XyQ ~{Q
  • 9. 4X¿ ;79/ 4X¿ [¶F WL›Q YLœF OP TX¬F JLD 6) 4X¿ 1KL ~©QJ $QK 6LGD | TXDQ SK‚W WUL™Q TX¬F W› 7KXÁ ~L™Q 77. 7ªQJ F·F WK¬QJ Nz 8%'701 8¾ EDQ GyQ W­F Y PL˜Q Q¶L 81'3 K}|QJ WUQK SK‚W WUL™Q F´D /LzQ KLœS TX¬F 81,() 4X¿ 1KL ~©QJ F´D /LzQ KLœS TX¬F 3563 9xQ E€Q FKL›Q O}²F JL€P QJK“R ,3563 9xQ E€Q FKL›Q O}²F JL€P QJK“R WƒP WK®L 91' w©QJ 9LœW 1DP ;w*1 K}|QJ WUQK [R‚ ~§L JL€P QJK“R Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi v
  • 10. Tãm t¾t N¨m 2001, cã mét phÇn ba d©n sè ViÖt Nam sèng ë T×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng kh«ng thÓ ®o l­êng møc nghÌo khæ. PhÇn lín ng­êi ViÖt Nam mµ kh«ng ®­îc dÔ dµng vµ c¸c chiÕn l­îc ph¸t triÓn quèc gia ph¶i lµ nghÌo th× møc sèng còng rÊt gÇn víi ®­êng cña chÝnh phñ kh«ng ®Ò cËp ®Õn c¸c môc tiªu kÕt nghÌo. RÊt nhiÒu nghiªn cøu vµ sè liÖu cho thÊy c¸c qu¶ cã tÝnh ®Þnh l­îng vÒ viÖc gi¶m nhÑ t×nh tr¹ng dÔ hé gia ®×nh nghÌo vµ gÇn nghÌo rÊt dÔ bÞ tæn th­¬ng bÞ tæn th­¬ng. §Ó phôc vô c«ng t¸c gi¸m s¸t trong tr­íc c¸c rñi ro cã thÓ t¸c ®éng ®Õn c¸ nh©n, hé gia t­¬ng lai, b¸o c¸o nµy ®Ò xuÊt viÖc gi¸m s¸t t×nh tr¹ng ®×nh vµ c¶ céng ®ång. §¹t ®­îc môc tiªu cña ChÝnh dÔ bÞ tæn th­¬ng ë cÊp quèc gia qua ph©n tÝch: phñ vÒ xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo còng cã nghÜa lµ ph¶i • T×nh tr¹ng dÔ r¬i vµo vßng nghÌo khæ ®­îc ®o gi¶i quyÕt hai th¸ch thøc quan träng vµ liªn quan b»ng kho¶ng c¸ch tíi ®­êng nghÌo; vµ tíi nhau. §ã lµ ®­a nh÷ng ng­êi hiÖn ®ang sèng ë • T×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®­îc ®o b»ng sù møc cïng khæ tho¸t khái ng­ìng nghÌo vµ b¶o vÖ thÊt th­êng trong tiªu dïng quan s¸t ®­îc qua mäi ng­êi kh«ng bÞ gi¶m sót møc sèng ®Ó tr¸nh c¸c sè liÖu panel1. ®¶o ng­îc nh÷ng thµnh qu¶ lóc tr­íc. C¸c cuéc kh¶o s¸t chi tiªu hé gia ®×nh sÏ cung cÊp Môc tiªu chÝnh cña b¸o c¸o nµy lµ ®Ò xuÊt khu«n sè liÖu hai n¨m mét lÇn ®Ó theo dâi tiÕn bé trong khæ gi¶i quyÕt vµ qu¶n lý t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng theo c¸c th­íc ®o trong thËp kû tíi ®Ó gi¶m cïng khæ vµ c¶i thiÖn t×nh nµy. C¸c cuéc kh¶o s¸t nµy cã mÉu ®ñ lín ®Ó cung tr¹ng an sinh vÒ mÆt kh¸ch quan vµ chñ quan. C¸c cÊp ­íc tÝnh ph©n t¸ch theo c¸c nhãm d©n c­. SÏ cã t¸c ®éng cña ChÝnh phñ cÇn kh«ng chØ nh»m cñng nhu cÇu bæ sung c¸c sè liÖu ®Þnh l­îng vÒ t×nh tr¹ng cè nÒn t¶ng v÷ng ch¾c cña c¸c thµnh qu¶ t¨ng tr­ëng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®èi víi nghÌo vËt chÊt b»ng c¸c kinh tÕ vµ gi¶m nghÌo mµ cßn ph¶i lo¹i bá sù nÆng ph©n tÝch ®Þnh tÝnh cã thÓ m« t¶ c¸c d¹ng dÔ bÞ tæn nÒ trong cuéc sèng khi th­êng xuyªn lo sî bÞ quay th­¬ng vµ rñi ro kh¸c (vÝ dô nh­ c¸c rñi ro vÒ x· héi l¹i c¶nh nghÌo khæ trong t­¬ng lai, gi¶m møc ®é vµ søc kháe) vµ cã thÓ kiÓm tra c¸c vÊn ®Ò dÔ bÞ tæn mäi ng­êi tù c¶m thÊy thô ®éng, dÔ bÞ rñi ro vµ phô th­¬ng trong néi bé hé gia ®×nh mét c¸ch ®¸ng tin thuéc vµo nh÷ng yÕu tè ngoµi sù kiÓm so¸t cña m×nh cËy h¬n. b»ng c¸ch t¨ng kh¶ n¨ng ®Ó hä c¶m thÊy m×nh cã thÓ kiÓm so¸t ®­îc cuéc sèng cña m×nh chø kh«ng C¸c c¬ chÕ kiÓm so¸t rñi ro vµ ®èi phã víi c¸c c¬n ph¶i phã mÆc cuéc sèng cña m×nh cho nh÷ng t¸c sèc phÇn nhiÒu cã tÝnh chÊt kh«ng chÝnh thøc ph¶n nh©n bªn ngoµi. §iÒu ®ã më réng ®Þnh nghÜa hiÖn ¸nh ph¹m vi h¹n chÕ vµ ®Þnh h­íng môc tiªu yÕu t¹i vµ kh¸ phæ biÕn vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ë kÐm cña c¸c biÖn ph¸p b¶o trî x· héi chÝnh thøc. ViÖt Nam ra ngoµi khu«n khæ x¸c ®Þnh c¸c nhãm bÞ Mét sè c¸c biÖn ph¸p chÝnh s¸ch vµ can thiÖp c«ng thiÖt thßi cÇn trî gióp x· héi ®Ó bao gåm c¶ nh÷ng céng còng ®­îc ®Ò xuÊt ®Ó cñng cè c¸c biÖn ph¸p ng­êi dÔ gÆp rñi ro mÊt m¸t nãi chung trong hiÖn t¹i b¶o trî x· héi trong bèi c¶nh thóc ®Èy t¨ng tr­ëng vµ t­¬ng lai vµ nh÷ng ng­êi cÇn c¸c d¹ng gióp ®ì kinh tÕ cho tÊt c¶ mäi ng­êi ®Ó t¹o dùng nguån lùc kh¸c. cho c¸c hé dÔ bÞ tæn th­¬ng. 1 Sè liÖu panel lµ c¸c sè liÖu ®o l­êng t×nh tr¹ng hay ®Æc tÝnh cña cïng mét nhãm ng­êi t¹i c¸c thêi ®iÓm kh¸c nhau trong cuéc sèng cña hä (nh÷ng ng­êi ®­îc ®o l­êng t¹i mét thêi ®iÓm còng ®ång thêi lµ nh÷ng ng­êi ®­îc ®o l­êng l¹i vµo mét hay nhiÒu thêi ®iÓm kh¸c sau ®ã). Chó thÝch cña ng­êi dÞch. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi vi
  • 11. Më ®Çu • Nh÷ng chØ tiªu s½n cã nµo cã thÓ ph¶n ¸nh tèt Bèi c¶nh vµ ph¹m vi cña b¸o c¸o nhÊt tiÕn bé trong gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn C¸c nghiªn cøu gÇn ®©y ë ViÖt Nam còng nh­ trªn th­¬ng vµ lµm thÕ nµo ®Ó ®o vµ theo dâi c¸c chØ thÕ giíi ®Òu nhÊn m¹nh nhu cÇu gi¶i quyÕt t×nh tiªu nµy? tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ rñi ro ®Ó ®¶m b¶o gi¶m • Lµm thÕ nµo ®Ó nh÷ng ng­êi vµ nh÷ng hé gia nghÌo bÒn v÷ng cho tÊt c¶ mäi ng­êi. Nhu cÇu ®ã ®×nh dÔ bÞ tæn th­¬ng cã thÓ qu¶n lý rñi ro? C¸c còng ®­îc ph¶n ¸nh trong c¸c v¨n b¶n cña ChÝnh c«ng cô vµ chÝnh s¸ch nµo cã ®Ó gióp hä qu¶n phñ ViÖt Nam: b¶ng tæng hîp c¸c chÝnh s¸ch trong lý rñi ro x· héi? Nh÷ng biÖn ph¸p nµy cã ®ñ ®Ó V¨n b¶n chiÕn l­îc gi¶m nghÌo t¹m thêi (IPRSP) ViÖt Nam ®¹t ®­îc c¸c môc tiªu cña m×nh cã mét phÇn ®­a ra c¸c biÖn ph¸p ®Ó gi¶i quyÕt t×nh kh«ng? tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ B¶n th¶o ChiÕn l­îc xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo giai ®o¹n 2001-2010 (HEPR) còng • C¸c biÖn ph¸p chÝnh s¸ch vµ c¶i c¸ch nµo cã thÓ m« t¶ c¸c t¸c ®éng môc tiªu ®Ó hç trî ng­êi nghÌo gãp phÇn lµm gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ c¸c nhãm yÕu thÕ tho¸t khái nghÌo2. GÇn ®©y, nãi chung vµ c¶i thiÖn vÊn ®Ò qu¶n lý rñi ro? ChiÕn l­îc toµn diÖn cho t¨ng tr­ëng vµ xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo3 (CPRGS) ®­îc Thñ t­íng ChÝnh phñ C¬ së kh¸i niÖm phª duyÖt håi th¸ng N¨m n¨m 2002 ®· th«ng b¸o vÒ mét lo¹t c¸c hµnh ®éng c«ng cña ChÝnh phñ ®Ó §Þnh nghÜa t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ b¶o trî gi¶m rñi ro vµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. x· héi Kh¸i niÖm t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng m« t¶ kh¶ Môc tiªu cña b¸o c¸o nµy lµ ®Ò xuÊt mét khu«n n¨ng mét c¸ nh©n hoÆc hé gia ®×nh sÏ r¬i vµo ®iÒu khæ gi¶i quyÕt vµ gi¸m s¸t t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn kiÖn (xÊu) nµo ®ã t¹i mét thêi ®iÓm trong t­¬ng lai. th­¬ng trong thËp kû tíi. B¶n chÊt cña tÝnh dÔ bÞ §èi víi c¸c môc ®Ých lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn, mèi tæn th­¬ng ë ViÖt Nam ®ßi hái sù ph©n tÝch v­ît ra quan t©m chñ yÕu lµ tÝnh dÔ bÞ tæn th­¬ng ®èi víi ngoµi khu«n khæ c¸c biÖn ph¸p an sinh x· héi chÝnh nghÌo. MÆc dï nghÌo lµ hiÖn t­îng ®a diÖn, nh­ng thøc cña nhµ n­íc. Còng gièng nh­ ®Ò c­¬ng ®­îc b¸o c¸o nµy tËp trung chñ yÕu vµo nghÌo ®­îc ®Þnh ®Ò xuÊt cho t¸m b¸o c¸o kh¸c, b¸o c¸o nµy còng nghÜa theo tiªu dïng (chi tiªu b×nh qu©n ®Çu ng­êi lÊy c¸c chiÕn l­îc vµ kÕ ho¹ch cña ChÝnh phñ lµm hµng n¨m tÝnh b»ng VND). §iÒu nµy chñ yÕu lµ do xuÊt ph¸t ®iÓm vµ khai th¸c mèi liªn hÖ gi÷a c¸c tiªu dïng lµ khÝa c¹nh ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ nhÊt vÒ môc ®Ých nµy vµ c¸c môc tiªu ph¸t triÓn thiªn niªn nghÌo v× c¸c khÝa c¹nh kh¸c phÇn lín lµ t­¬ng quan kû (MDG) mµ ViÖt Nam cam kÕt. C«ng viÖc nµy víi nhau vµ còng mét phÇn v× c¸c sè liÖu panel cã gãp phÇn hç trî ChÝnh phñ x©y dùng mét TËp hîp s½n ®Ó theo dâi c¸c th­íc ®o nµy. Kh«ng cã lý do c¨n b¶n c¸c Môc tiªu ph¸t triÓn ViÖt Nam ®Ó lµm thùc chÊt nµo vÒ viÖc v× sao t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn khu«n khæ tr¸ch nhiÖm cho ChiÕn l­îc CPRGS. Bèi th­¬ng ®èi víi c¸c khÝa c¹nh kh¸c cña phóc lîi c¶nh cña lo¹t nghiªn cøu theo chñ ®Ò nµy ®ßi hái hay sù thiÕu phóc lîi (vÒ søc khoÎ, t©m lý, dinh r»ng c¸c vÊn ®Ò cÇn ®­îc xem xÐt theo c¸ch th¨m d­ìng ...) l¹i kh«ng thÓ ®­îc ®Þnh l­îng vµ sö dß vµ s¬ bé: cÇn nghiªn cøu thªm ®Ó kiÓm chøng dông lµm c¸c môc tiªu ph¸t triÓn quèc gia 4. Mét c¸c ph©n tÝch vµ hoµn thiÖn c¸c khuyÕn nghÞ. Víi sè b¸o c¸o kh¸c trong t¸m b¸o c¸o chuyªn ®Ò nµy nh÷ng h¹n chÕ nµy, b¸o c¸o tËp trung vµo bèn vÊn còng xem xÐt c¸c khÝa c¹nh cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ ®Ò sau: tæn th­¬ng. • T×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng cã thÓ ®­îc m« t¶ B»ng viÖc tËp trung vµo t×nh tr¹ng trong t­¬ng lai, vµ tÝnh to¸n nh­ thÕ nµo ë ViÖt Nam? Nh÷ng vÊn ®Ò vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng tËp trung chó rñi ro nµo lµ phæ biÕn nhÊt vµ cã nhiÒu kh¶ n¨ng ý vµo c¶ i) ®éng th¸i cña t×nh tr¹ng phóc lîi vµ tiÒm thay ®æi chóng trong t­¬ng lai gÇn kh«ng? 2 CHXHCNVN 2001 tr. 91-92; Bé L§TBXD 2001 tr. 19. 3 CHXHCNVN 2002 tr. 40-41 vµ 136 4 PhÇn c¬ së kh¸i niÖm nµy dùa chñ yÕu trªn Coudouel et all 2001; Ng©n hµng ThÕ giíi 2000; vµ Dercon 2001 Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 1
  • 12. Më ®Çu n¨ng t×nh tr¹ng phóc lîi thay ®æi theo chiÒu h­íng d­íi d¹ng c¸c ®Çu ra cña ch­¬ng tr×nh (nghÜa lµ xÊu (kh¶ n¨ng dÔ bÞ r¬i tõ t×nh tr¹ng kh«ng nghÌo diÖn bao trïm hay møc ®é h­ëng lîi) hay d­íi d¹ng thµnh nghÌo) còng nh­ ii) tiÒm n¨ng kh«ng cã sù c¸c môc tiªu kÕt qu¶ gi¶m bít t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn thay ®æi nµo trong mét t×nh tr¹ng tåi tÖ (khëi ®Çu vµ th­¬ng hay qu¶n lý rñi ro6. Do vËy, phÇn nµy sÏ ®­a vÉn ë trong t×nh tr¹ng nghÌo trong giai ®o¹n nãi ra c¸c liªn hÖ cã tÝnh l«-gic gi÷a viÖc gi¶m bít t×nh ®Õn)5. PhÇn lín c¸c ®Þnh nghÜa vÒ b¶o trî x· héi tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng víi viÖc ®¹t mét sè môc tiªu ph¶n ¸nh hai th­íc ®o vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ph¸t triÓn c¬ b¶n. nµy. MÆc dÇu kh¸c nhau, nh­ng phÇn lín c¸c ®Þnh ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· ®¹t vµ v­ît qua môc tiªu nghÜa vÒ b¶o trî x· héi liªn quan tíi hai lo¹i hµnh ph¸t triÓn quèc tÕ vÒ gi¶m mét nöa tû lÖ nghÌo tr­íc ®éng chÝnh. Nhãm hµnh ®éng thø nhÊt lµ nh»m hé n¨m 2015. HiÖn nay, ChÝnh phñ cam kÕt xo¸ ®ãi vµ trî nh÷ng hé gia ®×nh nghÌo nhÊt, nh÷ng ng­êi mµ “nghÌo cïng khæ” tr­íc n¨m 2010. §Ó ®¹t ®­îc nÕu kh«ng cã hç trî cã thÓ sÏ ph¶i ®èi mÆt víi t×nh nh÷ng môc tiªu nµy vµ ®Ó ®¶m b¶o c¸c thµnh tùu tr¹ng c¬ cùc; nhãm hµnh ®éng thø hai lµ nh»m gi¶m gi¶m nghÌo bÒn v÷ng vµ kh«ng bÞ ®¶o ng­îc sau kh¶ n¨ng bÞ tæn th­¬ng. MÆc dï rÊt h÷u Ých nh­ng nµy, ViÖt Nam cÇn ph¶i gi¶i quyÕt t×nh tr¹ng dÔ bÞ sù ph©n biÖt vÒ kh¸i niÖm gi÷a i) viÖc gióp mäi ng­êi tæn th­¬ng ®èi víi nghÌo cña c¸c hé gia ®×nh b»ng tho¸t khái cïng cùc hoÆc nghÌo khæ (thóc ®Èy) vµ c¶ hai c¸ch: võa gióp c¸c hé hiÖn ®ang nghÌo tho¸t ii) viÖc b¶o vÖ mäi ng­êi kh«ng bÞ suy gi¶m møc khái nghÌo vµ võa b¶o vÖ c¸c hé gia ®×nh khái c¸c sèng do sù sãi mßn dÇn dÇn hay ®ét ngét cuéc sèng xu h­íng vµ rñi ro cã thÓ ®Èy hä xuèng d­íi ®­êng cña hä (b¶o trî) th­êng lµ kh«ng râ rµng trong thùc nghÌo (hoÆc ®ang ë d­íi ®­êng nghÌo cµng trë nªn tÕ. nghÌo h¬n). Sù ph¸t triÓn kinh tÕ trªn diÖn réng n©ng thu nhËp vµ tiªu dïng cña c¶ ng­êi nghÌo vµ gÇn G¾n b¶o trî x· héi víi c¸c thµnh tùu ®¹t ®­îc cña nghÌo vµ t¨ng ®­êng biªn an toµn ë trªn ®­êng c¸c môc ®Ých ph¸t triÓn ë ViÖt Nam nghÌo vÒ l©u dµi lµ rÊt cÇn thiÕt ®Ó gi¶m tÝnh dÔ bÞ Trong khi c¸c môc tiªu thiªn niªn kû kh«ng ®Ò cËp tæn th­¬ng, cho hä cã thªm dù phßng (nh­ tiÕt kiÖm mét c¸ch cô thÓ ®Õn tÝnh dÔ bÞ tæn th­¬ng hay viÖc vµ tµi s¶n) ®Ó ®èi phã víi nh÷ng lóc khã kh¨n. Tuy cung cÊp b¶o trî x· héi, c¸c v¨n b¶n kÕ ho¹ch chiÕn nhiªn, chØ tËp trung vµo t¨ng tr­ëng th«i th× kh«ng l­îc quèc gia cña ViÖt Nam cã nh¾c ®Õn vÊn ®Ò ph¶i lµ biÖn ph¸p hiÖu qu¶ ®Ó ®¹t ®­îc thµnh tùu nµy nh­ng kh¸ v¾n t¾t. ChiÕn l­îc Gi¶m nghÌo 2001- gi¶m nghÌo bÒn v÷ng vÒ l©u dµi. 2010 coi chÝnh s¸ch vÒ an sinh x· héi lµ mét trong Thø nhÊt, chØ tËp trung vµo t¨ng tr­ëng cã xu h­íng m­êi mét “biÖn ph¸p trùc tiÕp ®Ó hç trî ng­êi nghÌo, lµm lîi cho ng­êi giµu nhanh h¬n ng­êi nghÌo: do c¸c hé gia ®×nh nghÌo vµ c¸c x· nghÌo” vµ nhÊn vËy, cÇn ®¶m b¶o sù t¨ng tr­ëng ®ã g©y dùng tµi m¹nh “nhu cÇu tËp trung gióp ®ì ng­êi nghÌo, h¹n s¶n cho ng­êi nghÌo. Vµ nÕu kh«ng nç lùc gia cè chÕ rñi ro vµ kh¶ n¨ng quay trë l¹i nghÌo; [vµ] x©y nh÷ng thµnh tùu gi¶m nghÌo th× viÖc ngµy cµng dùng c¸c ph­¬ng ph¸p hç trî x· héi hiÖu qu¶ cho xuÊt hiÖn nhiÒu c¸c rñi ro ë cÊp hé gia ®×nh hoÆc lò ng­êi nghÌo”; V¨n b¶n ChiÕn l­îc gi¶m nghÌo t¹m lôt quy m« lín hoÆc khñng ho¶ng kinh tÕ cã thÓ thêi bao gåm mét danh môc kh¸ dµi c¸c can thiÖp nhanh chãng ®Èy nhiÒu ng­êi trë l¹i nghÌo. Do ViÖt chÝnh s¸ch liªn quan tíi m¹ng l­íi an sinh cho ng­êi Nam tiÕp tôc hiÖn ®¹i ho¸, nÒn kinh tÕ ngµy cµng nghÌo vµ c¸c n¹n nh©n thiªn tai (xem phô lôc 1 vÒ héi nhËp h¬n víi nÒn kinh tÕ khu vùc vµ thÕ giíi, c¸c trÝch dÉn chñ yÕu trong c¸c tµi liÖu nµy). Nh­ng nªn cã thÓ mong ®îi ®iÒu ®ã sÏ ®em l¹i nh÷ng lîi hai v¨n b¶n nµy ®Òu kh«ng ®­a ra mét môc tiªu cô Ých ®¸ng kÓ (cho t¨ng tr­ëng kinh tÕ theo h­íng thÓ cã tÝnh ®Þnh l­îng nµo trong lÜnh vùc nµy, hoÆc 5 NhiÒu b¸o c¸o trong thËp kû qua cho thÊy møc sèng cña hé gia ®×nh ë c¸c n­íc nghÌo thay ®æi rÊt nhanh: nhiÒu hé gia ®×nh nhËn thÊy møc sèng cña hä thay ®èi ®¸ng kÓ tõ n¨m nµy sang n¨m kh¸c. ChØ mét sè Ýt hé gia ®×nh lµ n¨m nµo còng nghÌo (nghÌo kinh niªn), trong khi phÇn lín c¸c hé gia ®×nh chØ nghÌo trong mét hoÆc hai n¨m (nghÌo t¹m thêi). 6 B¸o c¸o nµy – cïng víi c¸c b¸o c¸o kh¸c trong cïng bé - ®­îc viÕt chñ yÕu ®Ó cung cÊp c¬ së ph©n tÝch cho nhãm chuyªn gia cña ChÝnh phñ ViÖt Nam chÞu tr¸ch nhiÖm so¹n th¶o chiÕn l­îc CPRGS. B¶n chiÕn l­îc CPRGS cuèi cïng cã ®­a vµo mét sè ®Ò xuÊt trong b¸o c¸o nµy vµ hiÖn trë thµnh chiÕn l­îc ®Çu tiªn cña ChÝnh phñ ViÖt Nam mµ c¸c t¸c gi¶ nhËn thøc lµ ph¶i bao gåm nh÷ng môc tiªu cô thÓ ®Ó gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. Do ChiÕn l­îc CPRGS ®­îc ban hµnh tr­íc khi b¸o c¸o nµy hoµn thµnh nªn kh«ng thÓ ph¶n ¸nh chi tiÕt ph©n tÝch vÒ c¸c mèi liªn hÖ gi÷a nghÌo vµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng trong ChiÕn l­îc. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 2
  • 13. Më ®Çu xuÊt khÈu vµ gi¶m nghÌo). Tuy nhiªn, ®iÒu ®ã còng chung còng nh­ b¶n chÊt ph©n phèi (theo h­íng sÏ khiÕn ViÖt Nam dÔ bÞ ¶nh h­ëng h¬n tr­íc c¸c gi¶m nghÌo) cña sù t¨ng tr­ëng nµy. c¬n sèc kinh tÕ vÜ m« cña thÕ giíi7. NÕu ViÖt Nam muèn ®­îc h­ëng nh÷ng lîi Ých cña toµn cÇu ho¸ §Þnh nghÜa t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ë ViÖt Nam: th× ph¶i cã nh÷ng biÖn ph¸p phï hîp ®Ó gi¶m t¸c ®éng th¸i cña c¸c nhãm vµ hé gia ®×nh dÔ bÞ tæn ®éng cña c¸c khñng ho¶ng toµn cÇu. th­¬ng Thø hai, viÖc gi¶m nhÑ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng Kh«ng cã mét ®Þnh nghÜa râ rµng chÝnh thøc nµo cã thÓ gãp phÇn tÝch cùc vµo t¨ng tr­ëng kinh tÕ. vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng trong c¸c v¨n b¶n Khi kh¶ n¨ng gÆp rñi ro cao vµ hËu qu¶ cña c¸c rñi chÝnh s¸ch cña ViÖt Nam. Mét ®Þnh nghÜa lµm viÖc ro nµy lµ hÕt søc nghiªm träng, ng­êi ta cã xu h­íng ®­îc sö dông trong ®iÒu tra n¨m 1998 cña Bé theo ®uæi nh÷ng chiÕn l­îc lÊy an toµn lµm ­u tiªn L§TBXH ®· x¸c ®Þnh t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng lµ hµng ®Çu, chiÕn l­îc cho phÐp ®¶m b¶o thu nhËp “sù mÊt kh¶ n¨ng cña mét c¸ nh©n tËn dông c¸c c¬ tèi thiÓu cho c¸c nhu cÇu tån t¹i chø kh«ng t¹o dùng héi do x· héi ®em l¹i ®Ó c¶i thiÖn ®êi sèng cña b¶n nguån lùc mét c¸ch dÔ dµng vµ lµ chiÕn l­îc lµm th©n”. Cuéc ®iÒu tra nµy ®· x¸c ®Þnh c¸c nhãm cã gi¶m c¸c c¬ héi tho¸t khái nghÌo. NÕu tån t¹i m¹ng ho¹t ®éng kinh tÕ vµ nhãm kh«ng ho¹t ®éng kinh l­íi an sinh ®¸ng tin cËy th× ng­êi ta cã thÓ s½n tÕ hay c¸c nhãm dÔ bÞ tæn th­¬ng cËn biªn (xem sµng tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng rñi ro h¬n, ®em l¹i Khung 1). lîi Ých cao h¬n, dÉn ®Õn sù t¨ng tr­ëng kinh tÕ nhanh h¬n, trªn diÖn réng h¬n vµ bÒn v÷ng h¬n8. Khung 1: Ph©n lo¹i c¸c nhãm dÔ bÞ tæn th­¬ng Do vËy, ®Çu t­ c«ng lµm h¹n chÕ x¸c suÊt vµ gi¶m ë ViÖt Nam cña Bé L§TBXH nhÑ hËu qu¶ cña c¸c rñi ro th«ng th­êng lµ sù bæ Nhãm 1: nh÷ng ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng sung cÇn thiÕt vµo c¸c chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch vµ cã kh¶ n¨ng lao ®éng tæng hîp. • Nh÷ng ng­êi tµn tËt cã kh¶ n¨ng lao ®éng Cuèi cïng lµ nh÷ng chÝnh s¸ch c«ng c¶i thiÖn m¹nh • Lao ®éng n÷ ch­a häc hÕt tiÓu häc mÏ phóc lîi cho nh÷ng ng­êi hiÖn ë d­íi ®­êng • Lao ®éng trÎ (tõ 15 ®Õn 24 tuæi) ch­a nghÌo sÏ gióp phÇn h¹n chÕ sù bÊt b×nh ®¼ng. Trong häc hÕt trung häc c¬ së x· héi mét sè nhãm kh«ng thÓ h­ëng lîi trùc tiÕp tõ t¨ng tr­ëng kinh tÕ nªn cÇn cã nh÷ng chÝnh s¸ch Nhãm 2: Nh÷ng ng­êi d­íi hoÆc trªn tuæi lao ®Æc biÖt ®Ó gióp hä tho¸t khái cïng khæ. ®éng hoÆc thuéc tuæi lao ®éng nh­ng kh«ng cã kh¶ n¨ng lao ®éng §Ó gãp phÇn gi¶m nghÌo qua c¸c kªnh nµy th× c¸c • Nh÷ng ng­êi tµn tËt kh«ng cã kh¶ n¨ng chÝnh s¸ch b¶o trî x· héi ph¶i dùa trªn c¬ së hiÓu lao ®éng biÕt s©u s¾c c¸c rñi ro, trë ng¹i vµ c¬ héi mµ ng­êi • “Ng­êi giµ c« ®¬n” tøc lµ nh÷ng ng­êi nghÌo ph¶i ®­¬ng ®Çu vµ t¸c ®éng trë l¹i cña c¸c giµ kh«ng cã hä hµng th©n thÝch lo¹i ho¹t ®éng c«ng. NhiÒu thµnh tè cña mét ®Þnh • TrÎ må c«i vµ trÎ kh«ng n¬i n­¬ng tùa nghÜa toµn diÖn vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®· cã (Nguån: Bé L§TBXH/ADUKY 1998 tr. 5) trong khu«n khæ chÝnh s¸ch cña ViÖt Nam, nh­ng chóng ch­a ®­îc tËp hîp mét c¸ch thèng nhÊt vÒ kh¸i niÖm. C¸c thµnh tè nµy còng kh«ng thõa nhËn C¸c v¨n b¶n kh¸c cña ChÝnh phñ ViÖt Nam cã nh÷ng mét c¸ch râ rµng r»ng b¶o trî x· héi lµm t¨ng n¨ng ®Þnh nghÜa râ rµng hoÆc hµm ý vÒ c¸c nhãm dÔ bÞ lùc cña ng­êi nghÌo tham gia vµo thÞ tr­êng lao tæn th­¬ng. Mét danh s¸ch më réng c¸c nhãm dÔ ®éng còng sÏ gãp phÇn c¶ vµo tû suÊt t¨ng tr­ëng bÞ tæn th­¬ng cã thÓ gåm c¸c nhãm sau9. 7 Xem Vò 1999 vÒ t¸c ®éng kinh tÕ-x· héi cña Khñng ho¶ng ®èi víi ViÖt Nam. 8 Ng©n hµng ThÕ giíi 2000. 9 C¸c c¸n bé cña Dù ¸n Gi¶m nghÌo theo h­íng tù lùc ®· dÉn d¾t cuéc häp cña c¸c c¸n bé ë Hµ Néi cña Bé L§TBXH, Bé KH§T, Héi Liªn hiÖp phô n÷, Bé Y tÕ, Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn N«ng th«n, Héi N«ng d©n ViÖt Nam vµ Ng©n hµng N«ng NghiÖp vµ Ph¸t triÓn N«ng th«n/Ng©n hµng Ng­êi NghÌo th¶o luËn c¸c vÊn ®Ò cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ b¶o trî x· héi. Bé L§TBXH 2001 tr. 19; CHXHCNVN 2001 tr. 77. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 3
  • 14. Më ®Çu ®Çu ng­êi vµ ®­îc ghi chÐp th«ng qua c¸c cuéc ®iÒu tra mÉu quèc gia 10. Khung 2: C¸c nhãm dÔ bÞ tæn th­¬ng ë ViÖt Nam ®­îc x¸c ®Þnh trong cuéc tham Tuy nhiªn, trong khi b¸o c¸o nµy rót ra kÕt luËn vÊn do Bé L§TBXH tæ chøc víi c¸c r»ng c¸c biÖn ph¸p ®o biÕn ®éng trong tiªu dïng c¸n bé cña ChÝnh phñ ViÖt Nam b×nh qu©n ®Çu ng­êi lµ nh÷ng biÖn ph¸p chÝnh ®Ó gi¸m s¸t c¸c xu h­íng vÒ nghÌo vµ dÔ bÞ tæn th­¬ng, • Phô n÷ th× b¸o c¸o còng thõa nhËn r»ng chóng còng cã • TrÎ em nh÷ng h¹n chÕ. Tr­íc hÕt, c¸c biÖn ph¸p nµy gi¶ • Ng­êi giµ c« ®¬n ®Þnh c¸c nguån lùc ®­îc ph©n bæ trong hé gia ®×nh • Ng­êi d©n téc thiÓu sè theo nhu cÇu. Do vËy, sù bÊt b×nh ®¼ng trong néi bé • Ng­êi cã häc vÊn thÊp hoÆc mï chø hé gia ®×nh (th­êng lµ theo giíi tÝnh vµ tuæi t¸c) cã • Ng­êi nghÌo vµ ®ãi; nh÷ng ng­êi ë thÓ bÞ lµm mê ®i. Thø hai, mét sè khÝa c¹nh cña ®êi ngay trªn ®­êng nghÌo sèng (ch¼ng h¹n nh­ b¹o lùc hoÆc l¹m dông trong • Ng­êi tµn tËt; ng­êi èm hoÆc bÞ tai n¹n gia ®×nh) kh«ng ®­îc nghiªn cøu trong c¸c kh¶o • Ng­êi thiÕu viÖc lµm s¸t tiªu dïng hé gia ®×nh. Do vËy, cÇn ph¶i bæ sung • Gia ®×nh ®«ng con, ®Æc biÖt khi kh«ng ®ñ viÖc theo dâi t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng chñ yÕu lao ®éng (b»ng c¸ch sö dông ph©n tÝch c¸c sè liÖu tiªu dïng) • Ng­êi chÞu ¶nh h­ëng thiªn tai cïng víi c¸c nghiªn cøu ®Þnh tÝnh ®Ò cËp ®Õn mét • Ng­êi ë vïng s©u vïng xa sè khÝa c¹nh rñi ro trong néi bé hé gia ®×nh vµ trong khÝa c¹nh phi tiªu dïng. ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· cam kÕt ®­a c¸c biÖn ph¸p gi¶i quyÕt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng phi vËt chÊt vµo khu«n khæ gi¸m s¸t Trong khi viÖc x¸c ®Þnh c¸c nhãm dÔ bÞ tæn th­¬ng cña CPRGS (ch¼ng h¹n c¸c biÖn ph¸p ®Ó gi¶m t×nh hiÓn nhiªn lµ rÊt h÷u Ých, th× ­u tiªn hµng ®Çu cña tr¹ng b¹o lùc trong gia ®×nh). §Ó ho¹t ®éng nµy cã khu«n khæ chÝnh s¸ch quèc gia nh»m gi¶m t×nh hiÖu qu¶ cÇn ph¶i so¹n th¶o tØ mØ h¬n n÷a. C¸c biÖn tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ph¶i lµ x¸c ®Þnh vµ gi¶i quyÕt ph¸p gi¸m s¸t hiÖn cã cña ChÝnh phñ ViÖt Nam ch­a c¸c d¹ng rñi ro phæ biÕn vµ nghiªm träng nhÊt, vµ ®ñ ®Ó ®¸nh gi¸ xem c¸c hµnh ®éng c«ng cã hiÖu c¸c d¹ng rñi ro cã t­¬ng quan hay g©y ra hoÆc ®¹i qu¶ hay kh«ng trong viÖc gi¶m c¸c khÝa c¹nh dÔ bÞ diÖn cho c¸c d¹ng rñi ro kh¸c, h¬n lµ b¾t ®Çu b»ng tæn th­¬ng phi vËt chÊt. danh s¸ch liÖt kª c¸c nhãm dÔ bÞ tæn th­¬ng cô thÓ. Do vËy, mÆc dï Bé L§TBXH ®· x¸c ®Þnh ®­îc Rñi ro vµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®èi víi nghÌo c¸c nhãm cã ®Æc tÝnh dÔ bÞ tæn th­¬ng nh­ng vÉn ë ViÖt Nam thiÕu c¸c chÝnh s¸ch ®­îc thiÕt kÕ ®Ó gi¶i quyÕt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng nãi chung cña phÇn lín ë ViÖt Nam, sù ph©n bæ phóc lîi – khi ®­îc ®o d©n chóng ®èi víi viÖc suy gi¶m thu nhËp vµ tiªu b»ng møc tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi (p.c.) – thô (vµ më réng ra lµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ph¶n ¸nh vai trß quan träng cña b¶o trî x· héi. Tû cña hä ®èi víi c¸c d¹ng rñi ro kh¸c—gi¶m tiªu dïng lÖ c¸c hé gia ®×nh n»m xung quanh ®­êng nghÌo lµ l­¬ng thùc, kh«ng cã kh¶ n¨ng chi tr¶ c¸c chi phÝ rÊt lín (xem H×nh 1) nªn viÖc gi¶m mét phÇn nhá ch¨m sãc søc kháe, cho con g¸i nghØ häc vµ v.v. – tiªu dïng theo ®Çu ng­êi cã thÓ ®Èy nh÷ng ng­êi c¸c rñi ro ®ã g¾n víi viÖc r¬i vµo c¶nh nghÌo). Do hiÖn nay míi s¸t trªn ®­êng nghÌo trë l¹i nghÌo. vËy, träng t©m cña b¸o c¸o nµy lµ vÒ gi¶m t×nh tr¹ng ViÖc gióp c¸c hé gia ®×nh qu¶n lý rñi ro vµ tr¸nh dÔ bÞ tæn th­¬ng ë cÊp hé gia ®×nh ®èi víi nghÌo, r¬i trë l¹i nghÌo (c¸c chiÕn l­îc b¶o trî) do vËy lµ ®­îc ®o chñ yÕu b»ng c¸c møc tiªu dïng tÝnh theo mét phÇn quan träng trong chiÕn l­îc gi¶m nghÌo 10 MÆc dï ng­êi nghÌo lµ nhãm ®Æc biÖt dÔ bÞ tæn th­¬ng nhÊt khi bÞ suy gi¶m møc sèng, nh­ng b¶n chÊt kh¸ c« ®äng cña viÖc ph©n bæ phÇn tr¨m tiªu dïng kÕt hîp víi sù biÕn ®éng tiªu dïng ghi nhËn ®­îc gi÷a n¨m 1993 vµ 1998 cho thÊy ngay c¶ nh÷ng ng­êi kh¸ giµu cã còng kh«ng tr¸nh khái bÞ ®¶o lén m¹nh trong møc sèng. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 4
  • 15. Më ®Çu H×nh 1: Sù ph©n bæ cña phóc lîi hé gia ®×nh liªn quan tíi ®­êng nghÌo ë ViÖt Nam w }®tÁtu“‚Ãy}|tÇu¼pà w }®tÁtu“‚à † à  y q à  Ž u ƒ à à ¾ U à 8 uvÇvzˆÃÇur‚Ã~ŽˆÃt}®vÇu¼pÇ›ÃW I 9 ÃÃUu‚tÃB vztÁx€ à ('' tæng thÓ, bæ sung thªm c¸c biÖn ph¸p gióp ®ì nh÷ng cÊp t­ nh©n, vµ c¸c thÓ chÕ nhµ n­íc (cÊp ®Þa ng­êi ®· ë d­íi ®­êng nghÌo (c¸c chiÕn l­îc thóc ph­¬ng, vïng vµ quèc gia)12. Ba nhãm ph­¬ng ph¸p ®Èy). NÕu “ng­êi dÔ bÞ tæn th­¬ng” ®­îc ®Þnh nghÜa qu¶n lý rñi ro chÝnh cã thÓ ®­îc ph©n biÖt nh­ sau: lµ nh÷ng ng­êi hiÖn nay ®ang nghÌo vµ nh÷ng ng­êi • Gi¶m rñi ro (hay ®Ò phßng rñi ro) gåm c¸c hµnh gÇn nghÌo trong ph¹m vi 10% ë trªn ®­êng nghÌo) ®éng ®­îc thùc hiÖn tr­íc mét ®ét biÕn ®Ó gi¶m th× cã tíi 45% d©n sè ph¶i ®­îc coi lµ dÔ bÞ tæn c¬ héi cho nã x¶y ra. th­¬ng 11. • C¸c ho¹t ®éng gi¶m nhÑ rñi ro bao gåm c¸c C¸c h×nh thøc rñi ro hµnh ®éng ®­îc thùc hiÖn tr­íc mét ®ét biÕn H×nh thøc rñi ro mµ ng­êi d©n gÆp ph¶i cã thÓ ®­îc nh»m gi¶m møc ®é t¸c ®éng cña c¬n sèc nµy. ph©n lo¹i theo ph¹m vi chóng ¶nh h­ëng ®Õn cuéc • sèng (ch¼ng h¹n nh­ søc khoÎ) vµ møc ®é t¸c ®éng C¸c chiÕn l­îc gi¶i quyÕt rñi ro lµ nh÷ng quyÕt cña chóng. Rñi ro ®¬n lÎ (idiosyncratic risk) t¸c ®éng ®Þnh vµ hµnh ®éng do c¸c c¸ nh©n, hé gia ®×nh, ®Õn c¸c c¸ nh©n vµ hé gia ®×nh víi t­ c¸ch lµ c¸ nh©n céng ®ång vµ nhµ n­íc thùc hiÖn khi ®ét biÕn vµ hé gia ®×nh: x¸c suÊt cña mét hé gia ®×nh bÞ ¶nh ®· x¶y ra ®Ó gi¶m nhÑ t¸c ®éng cña ®ét biÕn ®ã h­ëng kh¸ ®éc lËp víi viÖc liÖu c¸c c¸ nh©n vµ hé gia lªn ®êi sèng. ®×nh kh¸c cã bÞ ¶nh h­ëng hay kh«ng (ch¼ng h¹n B¶n chÊt cña mét chiÕn l­îc tèt vÒ b¶o trî x· héi nh­ ch¸y nhµ hoÆc tai n¹n lao ®éng, cho con g¸i nghØ mét phÇn lµ ®Ó thiÕt lËp c©n b»ng phï hîp vµ bæ häc). Rñi ro chung (covariant risk) lµ rñi ro t¸c ®éng sung gi÷a hç trî x· héi cho ng­êi cïng khæ vµ qu¶n tíi nhiÒu ng­êi cïng mét lóc (nh­ thiªn tai). lý rñi ro x· héi cho ng­êi dÔ bÞ tæn th­¬ng. Mét C¸c thµnh tè trong qu¶n lý rñi ro phÇn n÷a lµ ®Ó ®¹t ®­îc mét “danh môc” c«ng cô qu¶n lý rñi ro ®óng ®¾n khi x©y dùng vai trß hç trî Rñi ro cã thÓ ®­îc nhiÒu chñ thÓ kh¸c nhau qu¶n lÉn nhau cho c¸ nh©n, hé gia ®×nh, c¸c chñ thÓ cña lý: c¸c c¸ nh©n vµ hé gia ®×nh, c¸c céng ®ång vµ thÞ tr­êng vµ nhµ n­íc trong viÖc gi¶m nhÑ, lµm dÞu c¸c nhãm kh¸c trong x· héi d©n sù, c¸c nhµ cung bít, vµ ®èi phã víi c¸c rñi ro (xem Phô lôc 2). 11 Nhãm c«ng t¸c vÒ vÊn ®Ò NghÌo 1999 tr. 17. 12 Xem Ng©n hµng Ph¸t triÓn Ch©u ¸ 2001 c¸c trang 4-5 vÒ ph­¬ng ph¸p ph©n lo¹i rñi ro vµ c¸ch ®èi phã cña c¸c tæ chøc qu¶n lý rñi ro. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 5
  • 16. PhÇn I: B¶n chÊt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ c¸c rñi ro ë ViÖt Nam C¬ së C¬ së Rñi ro ®¬n lÎ (ë cÊp c¸ nh©n vµ hé gia ®×nh) ë ViÖt Nam PhÇn nµy chñ yÕu dùa vµo ch­¬ng vÒ t×nh tr¹ng dÔ èm ®au. èm ®au hoÆc tai n¹n nÆng hoÆc l©u dµi, bÞ tæn th­¬ng trong B¸o c¸o ph¸t triÓn ViÖt Nam ®Æc biÖt lµ khi x¶y ra ®èi víi mét thµnh viªn ho¹t 2000: ViÖt Nam tÊn c«ng nghÌo ®ãi (dùa trªn c¸c ®éng kinh tÕ cña gia ®×nh, lµ mét trong nh÷ng d¹ng sè liÖu ®Þnh tÝnh thu ®­îc qua c¸c cuéc §TMSDC ®ét biÕn phæ biÕn vµ nguy h¹i nhÊt mµ hé gia ®×nh n¨m 1993 vµ 1998; vµ nh÷ng hiÓu biÕt cã tÝnh ®Þnh cã thÓ gÆp ph¶i. B¸o c¸o §GN§ cña Hµ TÜnh cho tÝnh vµ ®Æc thï vÒ khung c¶nh h¬n cña bèn ®¸nh thÊy 57% hé gia ®×nh cã møc sèng gi¶m v× nguyªn gi¸ nghÌo ®ãi cã sù tham gia (§GN§) ®­îc tiÕn nh©n èm ®au. C¸c hé gia ®×nh míi h×nh thµnh ®Æc hµnh n¨m 1999). Ngoµi ra cßn cã mét sè nguån tµi biÖt dÔ bÞ tæn th­¬ng, do cã Ýt thµnh viªn lµm ra thu liÖu kh¸c trong ®ã cã c¸c kÕt qu¶ tham vÊn cÊp céng nhËp ®Ó bï ®¾p nh÷nng thiÕu hôt vÒ thu nhËp vµ ®ång vÒ Dù th¶o CPRGS ®Ó lÊy ý kiÕn cña ng­êi trang tr¶i chi phÝ ch÷a bÖnh. Chi phÝ y tÕ rÊt cao ®Æc d©n vÒ c¸c biÖn ph¸p chÝnh s¸ch do ChÝnh phñ ®Ò biÖt khi ph¶i ch÷a trÞ ë bÖnh viÖn tuyÕn huyÖn hoÆc xuÊt nh»m gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ rñi cÊp cao h¬n. §èi víi nh÷ng hé gia ®×nh thuéc nhãm ro 13 . 20% nghÌo nhÊt trong bËc thang giµu nghÌo, chi tr¶ Bèn PAA vµ c¸c kÕt qu¶ tham vÊn cÊp céng ®ång mét lÇn ch÷a bÖnh ë bÖnh viÖn t­¬ng ®­¬ng víi vÒ dù th¶o CPRGS minh häa cÊp ®é dÔ mµ nhiÒu hé 22% tiªu dïng phi l­¬ng thùc hµng n¨m cña hä; gia ®×nh vÉn cßn bÞ tæn th­¬ng theo mét lo¹t c¸c rñi cßn ®èi víi nh÷ng hé thuéc nhãm 20% giµu nhÊt ro ng¨n c¶n, lµm chËm l¹i hoÆc ®¶o ng­îc tiÕn tr×nh trong bËc thang giµu nghÌo th× møc chi ®ã chØ b»ng tho¸t nghÌo vµ h­íng tíi an ninh l­¬ng thùc vµ t×nh 5% tiªu dïng phi l­¬ng thùc hµng n¨m cña hä. tr¹ng møc sèng cña hä. Mét vµi yÕu tè næi lªn hÕt Hµng n¨m, nh÷ng ng­êi ë nhãm d©n c­ nghÌo nhÊt søc gay g¾t khi lý gi¶i thÝch t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn ph¶i chi trung b×nh 33% tiªu dïng phi l­¬ng thùc th­¬ng, ®¸ng chó ý nhÊt lµ sù phô thuéc vµo diÖn vµo ch¨m sãc søc khoÎ. Nh÷ng ng­êi trong nhãm h¹n hÑp cña c¸c ho¹t ®éng vµ c¸c nguån thu nhËp. 20% nghÌo nhÊt bÞ thiÖt h¹i nhiÒu h¬n d­íi d¹ng C¸c hé gia ®×nh ë n«ng th«n phô thuéc rÊt nhiÒu tæn thÊt vÒ thu nhËp vµ s¶n xuÊt cña hé do èm ®au vµo c¸c ho¹t ®éng n«ng nghiÖp h¹n hÑp ®­îc xem so víi c¸c hé gia ®×nh trong nhãm giµu nhÊt (trung lµ dÔ bÞ tæn th­¬ng; c¸c gia ®×nh kh«ng cã ®Êt th× b×nh lµ 25% so víi 6.5% tiªu dïng ®Çu ng­êi mét ®Æc biÖt dÔ bÞ tæn th­¬ng v× t×nh tr¹ng møc sèng n¨m). cña hä phô thuéc vµo nhu cÇu lao ®éng theo ngµy C¸c sù kiÖn cña chu tr×nh sèng. C¸c sù kiÖn cña mµ nhu cÇu nµy l¹i rÊt thÊp vµ theo thêi vô. T­¬ng chu tr×nh sèng cã thÓ cã t¸c ®éng lín ®Õn phóc lîi tù, c¸c nghiªn cøu vÒ ¶nh h­ëng lò lôt x¶y ra vµo vµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng hiÖn t¹i cña hé gia th¸ng 11 n¨m 1999 ë Qu¶ng TrÞ vµ Thõa Thiªn HuÕ ®×nh v× c¸c sù kiÖn nµy ®Òu tèn kÐm cã thÓ buéc hé còng cho thÊy nh÷ng ng­êi n«ng d©n trång lóa ë gia ®×nh ph¶i b¸n tµi s¶n vµ/hoÆc vay m­în lµm cho ®ång b»ng tuy kh¸ gi¶ h¬n ng­êi n«ng d©n ë miÒn hä trë thµnh dÔ bÞ tæn th­¬ng trong nhiÒu th¸ng nói trong nh÷ng n¨m kh«ng cã thiªn tai l¹i dÔ bÞ thËm chÝ nhiÒu n¨m sau ®ã. Chi phÝ gia t¨ng nµy l¹i tæn th­¬ng h¬n v× nh÷ng nç lùc cña hä ®­îc tËp cµng nghiªm träng h¬n trong c¸c tr­êng hîp hé gia trung vµo vô lóa vµ hÇu nh­ kh«ng cã nguån thu ®×nh bÞ mÊt lao ®éng (®Æc biÖt lµ khi mét thµnh viªn hoÆc l­¬ng thùc kh¸c khi mïa vô cña hä bÞ tµn ph¸14. lµm ra nhiÒu thu nhËp trong gia ®×nh bÞ chÕt hay Sù t¸ch biÖt víi x· héi còng cã thÓ g©y ra tÝnh dÔ bÞ ngay c¶ khi c­íi xin vµ viÖc t¸ch thµnh mét hé gia tæn th­¬ng, mét phÇn v× khã kh¨n tiÕp cËn thÞ tr­êng ®×nh míi lµm cho hé gia ®×nh cña bè mÑ bÞ gi¶m lµm h¹n chÕ kh¶ n¨ng ®a d¹ng hãa thu nhËp. ë ®« lao ®éng). Kh¶ n¨ng ®èi phã víi c¸c ®ét biÕn cña thÞ, nh÷ng hé gia ®×nh sèng dùa chñ yÕu vµo c¸c c¸c gia ®×nh míi t¸ch vµ cña c¸c gia ®×nh phô n÷ c«ng viÖc kh«ng th­êng xuyªn nh­ khu«n v¸c hay lµm chñ hé thÊp h¬n nhiÒu vµ chñ yÕu phô thuéc ®¹p xÝch l« th× dÔ bÞ tæn th­¬ng h¬n nh÷ng ng­êi vµo nguån vèn x· héi cña hä (hä hµng, b¹n bÌ vµ cã nguån thu nhËp th­êng xuyªn vµ ®éc lËp. C¸c hµng xãm sèng gÇn kÒ cã thÓ gióp cho vay tiÒn trang tiÕp sau ®©y sÏ m« t¶ c¸c lo¹i h×nh rñi ro phæ hoÆc gióp lao ®éng). Nh÷ng hé gia ®×nh di c­ kh«ng biÕn mµ hé gia ®×nh ë ViÖt Nam gÆp ph¶i. 13 Shanks vµ Turk 2002 14 Beckman and Le 2000a. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 6
  • 17. B¶n chÊt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ c¸c rñi ro ë ViÖt Nam C¬ së cã c¸c mèi quan hÖ ®Þa ph­¬ng v÷ng ch¾c cã thÓ gia sóc do bÖnh tËt th­êng x¶y ra do dÞch bÖnh ë ®Æc biÖt dÔ bÞ tæn th­¬ng. cÊp ®Þa ph­¬ng (xem d­íi ®©y). Ngoµi ra cßn cã c¸c rñi ro kh¸c vÒ tµi s¶n - ®Æc biÖt lµ nhµ ë mµ ®èi NghiÖn r­îu, nghiÖn hót vµ cê b¹c. NghiÖn r­îu víi phÇn lín c¸c hé gia ®×nh lµ tµi s¶n vËt chÊt gi¸ (phæ biÕn ë nhiÒu vïng trªn c¶ n­íc) hoÆc nghiÖn trÞ nhÊt mµ hä cã – kÓ c¶ ch¸y nhµ x¶y ra ë c¶ hót (chñ yÕu ë thµnh thÞ) trë thµnh chñ ®Ò quan thµnh thÞ vµ n«ng th«n. Cuèi cïng, mét sè hé gia träng trong c¶ bèn cuéc PAA. Khi mét thµnh viªn ®×nh mÊt ®Êt n«ng nghiÖp do b¸n ®Êt ®i hoÆc kh«ng gia ®×nh uèng r­îu nhiÒu hoÆc sö dông ma tuý th× tr¶ ®­îc c¸c kho¶n nî mµ ph¶i dïng ®Êt ®Ó cÇm cè. chi phÝ vµo c¸c d¹ng tiªu dïng nµy lµm gi¶m nguån Nhê sù ph©n phèi ®Êt ®ai d­íi chÕ ®é x· héi chñ tiÒn chi vµo c¸c hµng ho¸ vµ dÞch vô cÇn thiÕt cho nghÜa, nªn ViÖt Nam hiÖn nay kh¸ b×nh ®¼ng vÒ hé gia ®×nh vµ cßn ngèn c¶ vµo tiÕt kiÖm. Còng nh­ ph­¬ng diÖn së h÷u ®Êt ®ai: sù ph©n biÖt m¹nh mÏ vËy, ®¸nh b¹c còng lµm t¨ng chi phÝ vµ nî nÇn. Sö gi÷a ng­êi nghÌo kh«ng cã ®Êt vµ ng­êi giµu cã dông nhiÒu r­îu vµ ma tuý cßn lµm gi¶m søc lao ®Êt kh«ng ph¶i lµ ®Æc ®iÓm cña ViÖt Nam nh­ ®éng, cã thÓ lµm t¨ng chi phÝ y tÕ, vµ ®Æc biÖt lµ khi th­êng thÊy ë Nam ¸ vµ Nam Mü (hay nh­ t×nh sö dông ma tuý ®i kÌm víi téi ph¹m, ph¹t tiÒn vµ tï h×nh cña ViÖt Nam trong qu¸ khø). Tuy nhiªn, viÖc téi. L¹m dông r­îu cßn dÉn ®Õn gia t¨ng b¹o lùc t¹o ra c¸c quyÒn c¸ nh©n ®èi víi ®Êt ®ai, ®Æc biÖt lµ gia ®×nh vµ kh¶ n¨ng tan r· gia ®×nh. Nh÷ng vÊn ®Ò ®èi víi qu¸ tr×nh c¶i c¸ch kinh tÕ, sÏ dÉn ®Õn t×nh nµy cã vÎ ngµy cµng t¨ng mÆc dï phÇn lín biÓu tr¹ng khÈn cÊp cña ng­êi nghÌo kh«ng cã ®Êt trong hiÖn gia t¨ng nµy lµ do sù c«ng bè ngµy cµng réng t­¬ng lai. Qu¸ tr×nh nµy ®ang b¾t ®Çu ë møc ®é r·i h¬n vÒ c¸c vÊn ®Ò nµy15. thÊp, cã thÓ rÊt chËm, vµ cã thÓ chØ ®¸ng kÓ ë mét vµi vïng (ch¼ng h¹n nh­ ®ång b»ng s«ng Cöu Long), B¹o lùc trong gia ®×nh. Trong x· héi ViÖt Nam còng nh­ng nã sÏ cÇn ®­îc gi¸m s¸t. nh­ nhiÒu x· héi kh¸c, ng­êi phô n÷ trong gia ®×nh th­êng hay ë trong t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng khi ThÊt b¹i cña doanh nghiÖp hé gia ®×nh. ThÊt b¹i bÞ chång l¹m dông (vÒ lêi ¨n tiÕng nãi, t×nh c¶m vµ trong ®Çu t­ kinh doanh ¶nh h­ëng trùc tiÕp tíi phóc thÓ x¸c). Do ®ã, gi¶m b¹o lùc trong gia ®×nh lµ ­u lîi qua sù mÊt thu nhËp th­êng buéc c¸c gia ®×nh tiªn quan träng cña chÝnh s¸ch x· héi. Gi¶m nghÌo ph¶i vay m­în ®Ó ®¸p øng c¸c nhu cÇu tiªu dïng. vµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®èi víi nghÌo cã thÓ VÊn ®Ò cã thÓ nghiªm träng nÕu viÖc kinh doanh gióp gi¶m b¹o lùc trong gia ®×nh bëi lÏ sù l¹m dông thÊt b¹i ®ã cã sö dông kho¶n vay ph¶i tr¶. Trong trong gia ®×nh ®­îc thÊy phæ biÕn h¬n khi gia ®×nh tr­êng hîp ®ã, hé gia ®×nh cã thÓ bÞ buéc ph¶i b¸n chÞu ¸p lùc vÒ tiÒn; gi¶m sö dông r­îu hoÆc ma tuý tµi s¶n (do ®ã lµm gi¶m kh¶ n¨ng t¹o thu nhËp) hoÆc vµ ®¸nh b¹c cã thÓ ®ãng vai trß tÝch cùc. Tuy nhiªn, r¬i vµo vßng xo¾n nî nÇn kh«ng thÓ chèng ®ì næi. x· héi cÇn cã t¸c ®éng nh»m gi¶m t×nh tr¹ng bÞ l¹m NhiÒu lùa chän kinh doanh s½n cã ®èi víi c¸c hé dông trong gia ®×nh. VÊn ®Ò nµy bao gåm viÖc gi¶m gia ®×nh nghÌo ë n«ng th«n (ch¨n nu«i, trång vô rñi ro bÞ l¹m dông th«ng qua viÖc lµm thay ®æi th¸i míi, ®µo ao nu«i c¸) cã vÎ nh­ mang nguy c¬ thÊt ®é, th«ng qua gi¸o dôc vµ thóc ®Èy quyÒn lîi hîp b¹i cao. B¸o c¸o §GN§ cña Hµ TÜnh cho thÊy thÊt ph¸p cña phô n÷ vµ gi¶m nhÑ c¸c hËu qu¶ b»ng b¹i trong kinh doanh dÉn ®Õn 14% sè hé gia ®×nh viÖc ®µo t¹o tèt h¬n cho c¸c c«ng chøc toµ ¸n vµ c¸c cã møc sèng bÞ gi¶m xuèng. Mét hiÖn t­îng gÇn ®Þnh chÕ kh¸c (nh­ Héi liªn hiÖp phô n÷, tæ d©n ®©y lµ rÊt nhiÒu n«ng d©n bÞ thÊt b¹i khi ®Çu t­ vµo phè vµ ban hoµ gi¶i) vµ cung cÊp nh÷ng n¬i tró Èn trång c¸c lo¹i c©y cã gi¸ trÞ cao ®Ó xuÊt khÈu trong t¹m thêi16. nh÷ng n¨m 1990 ®Ó råi nhËn thÊy gi¸ c¸c lo¹i c©y trång nµy gi¶m m¹nh trªn thÞ tr­êng thÕ giíi trong MÊt tµi s¶n vËt chÊt. Ng­êi nghÌo hiÓn nhiªn lµ nh÷ng n¨m gÇn ®©y. kh«ng ®­îc chuÈn bÞ tèt ®Ó bï ®¾p cho viÖc mÊt m¸t c¸c tµi s¶n mµ hä ®· cè g¾ng cã ®­îc. Trém §©y lµ n¬i thÓ hiÖn mèi quan hÖ gi÷a b¶o trî x· héi c¾p th­êng lµ vÊn ®Ò phæ biÕn h¬n ®èi víi c¸c gia vµ t¨ng tr­ëng kinh tÕ râ nhÊt. ViÖc ph¶i tr¶ gi¸ cao ®×nh ë thµnh thÞ. Cã thÓ rñi ro lín nhÊt ®èi víi tµi cho c¸c thÊt b¹i kinh doanh c¶n trë nhiÒu hé gia s¶n vËt chÊt cña c¸c hé gia ®×nh ë n«ng th«n lµ mÊt ®×nh cè g¾ng b¾t ®Çu nghÒ kinh doanh míi, lµm 15 UNICEF 2000 tr. 32. 16 Vò M¹nh Lîi vµ nhiÒu ng­êi kh¸c 1999. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 7
  • 18. B¶n chÊt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ c¸c rñi ro ë ViÖt Nam C¬ së cho hé gia ®×nh ®ã bÞ m¾c kÑt vµo c¸c ho¹t ®éng Ýt gi¶m lao ®éng vµ l­îng lao ®éng di c­ tõ n«ng th«n rñi ro h¬n nh­ng lîi nhuËn thÊp h¬n, buéc hä ph¶i vµo thµnh thÞ ngµy cµng t¨ng. chÊp nhËn sù c©n ®èi gi÷a ®­îc vµ mÊt trong ®ã hä Thiªn tai. Thiªn tai d­êng nh­ g©y ra nhiÒu c¬n vÉn cßn nghÌo nh­ng Ýt gÆp rñi ro dÉn ®Õn nghÌo sèc cho ®êi sèng hé gia ®×nh (xem Khung 3). C¸c h¬n n÷a. NÕu rñi ro ®­îc gi¶m nhÑ nhê sù hç trî thiªn tai liªn quan tíi thêi tiÕt ®Æc biÖt phæ biÕn vµ thÝch ®¸ng cña nhµ n­íc th× cã thÓ khuyÕn khÝch kh¾c nghiÖt ë mét sè vïng nhÊt ®Þnh cña ViÖt Nam. nhiÒu sù khëi ®Çu míi vµ gãp phÇn vµo t¨ng tr­ëng Vïng biÓn miÒn trung chÞu ¶nh h­ëng ®Æc biÖt cña kinh tÕ. Mét phÇn cña vÊn ®Ò lµ cã c¸c biÖn ph¸p thiªn tai ë d¹ng b·o vµ lôt v× khÝ hËu vµ ®Þa h×nh ë gi¶m bít rñi ro (vÝ dô nh­ tiªm v¾c xin cho gia sóc) vïng nµy kÕt hîp t¹o ra nh÷ng trËn lò lôt x¶y ra rÊt nh­ng n»m ngoµi kh¶ n¨ng tµi chÝnh cña c¸c hé gia nhanh. L­îng m­a lín (th­êng do c¸c c¬n b·o) ®æ ®×nh nghÌo. xuèng nói chØ c¸ch bê biÓn cã 70 km vµ lµm cho ThÊt nghiÖp. NÒn kinh tÕ ViÖt Nam phÇn lín lµ n­íc s«ng d©ng cao v× dßng n­íc m­a ch¶y qua kh«ng chÝnh thøc, víi hÇu hÕt ng­êi d©n tù t¹o c«ng c¸c s­ên dèc ®øng ®æ ra biÓn. Lò lôt còng ¶nh ¨n viÖc lµm trong n«ng nghiÖp hoÆc s¶n xuÊt hé gia ®×nh hoÆc c¸c xÝ nghiÖp dÞch vô quy m« nhá. Trong Khung 3: C¸c c¬n sèc liªn quan tíi thiªn tai t×nh h×nh ®ã, thÊt nghiÖp më (®èi lËp víi t×nh tr¹ng kh«ng ®ñ c«ng ¨n viÖc lµm hoÆc thiÕu nhu cÇu ®èi • Thiªn tai cã xu h­íng g©y ra nhiÒu ®ét víi c¸c s¶n phÈm cña hé gia ®×nh) lµ mét rñi ro mµ biÕn ®èi víi phóc lîi hé gia ®×nh: mét tû lÖ kh¸ nhá hé gia ®×nh (hiÖn ®ang tham gia • Lµm bÞ th­¬ng vµ thiÖt m¹ng, kÓ c¶ nh÷ng vµo nÒn kinh tÕ chÝnh thøc) cã xu h­íng cã thu ng­êi lín khi tham gia ho¹t ®éng kinh tÕ; nhËp vµ tiªu dïng trªn møc trung b×nh cña c¶ n­íc. • èm ®au sau lò, do c¸c bÖnh l©y truyÒn qua Do ViÖt Nam tiÕp tôc ®« thÞ ho¸ vµ c«ng nghiÖp ho¸, rñi ro thÊt nghiÖp sÏ trë thµnh nghiªm träng viÖc dïng n­íc nhiÔm trïng, gi¶mcung cÊp h¬n vµ ChÝnh phñ sÏ cÇn cã c¸c chÝnh s¸ch vÒ thÞ l­¬ng thùc thùc phÈm, thiÕu sù tiÕp cËn víi tr­êng lao ®éng vµ c¸c chÝnh s¸ch kh¸c phï hîp ®Ó ch¨m sãc søc khoÎ; • MÊt tµi s¶n vµ cña c¶i, kÓ c¶ nhµ ë(th­êng lµ t¹o ®ñ viÖc lµm vµ gióp c¸c hé gia ®×nh ®èi phã víi c¸c thêi kú thÊt nghiÖp. §Æc biÖt ®¸ng lo lµ c¸c lao thø gi¸ trÞ nhÊt) vµ dù tr÷ l­¬ng thùc. huyÒn ®éng cña c¸c doanh nghiÖp nhµ n­íc trong qu¸ tr×nh vµ l­íi còng bÞ háng nÆng ë c¸c vïng ven cæ phÇn ho¸ 17. biÓn; • MÊt mïa, ¶nh h­ëng tíi c¶ an ninh l­¬ng C¸c rñi ro chung thùc tiªu dïng n«ng nghiÖp vµ triÓn väng thu nhËp; C¸c ®ét biÕn kinh tÕ vÜ m« hoÆc c¸c d¹ng dÔ bÞ tæn • MÊt gia sóc, c¶ trong lò lôt lÉn bÖnh tËt lan th­¬ng liªn quan tíi th­¬ng m¹i. Khi nÒn kinh tÕ truyÒn sau khi lò rót. ViÖt Nam ngµy cµng trë nªn héi nhËp h¬n víi thÞ tr­êng quèc tÕ, c¶ ng­êi s¶n xuÊt vµ tiªu dïng ®Òu Ngoµi c¸c t¸c ®éng trùc tiÕp lªn c¸ nh©n hé gia cã nh÷ng c¬ héi vµ nh÷ng d¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®×nh cßn cã nh÷ng ®ét biÕn x¶y ra ë cÊp tËp míi. Cho ®Õn thêi ®iÓm nµy th× ®iÒu ®ã ch­a ph¶i lµ thÓ: nh©n tè chÝnh: cÇn ph¶i l­u ý lµ trong ba cuéc PAA ë n«ng th«n ®­îc hoµn thµnh n¨m 1999, c¸c hé • Ph¸ huû ®­êng giao th«ng liªn l¹c vµ h¹ nghÌo rÊt Ýt hoÆc hÇu nh­ kh«ng nh¾c ®Õn c¸c hËu tÇng ph©n phèi ®iÖn; qu¶ tiªu cùc cña Cuéc khñng ho¶ng ch©u ¸. Tuy • G©y thiÖt h¹i c¸c c¬ së h¹ tÇng kiÓm so¸t nhiªn, trong c¸c PAA ë Thµnh phè Hå ChÝ Minh, n­íc (c«ng tr×nh thuû lîi vµ c«ng tr×nh kiÓm nh÷ng hé nghÌo h¬n ®· nãi r»ng hä ph¶i chÞu sù so¸t lò); c¹nh tranh t¨ng lªn ®èi víi c¸c c«ng viÖc kh«ng • G©y thiÖt h¹i c¸c c¬ së gi¸o dôc vµ y tÕ. cÇn kü n¨ng v× c¸c doanh nghiÖp ®Þa ph­¬ng c¾t 17 xem Rama vµ nh÷ng ng­êi kh¸c 1998 vÒ c¸c nç lùc cung cÊp m¹ng l­íi an sinh cho c¸c lao ®éng d«i d­ lao ®éng trong qu¸ tr×nh cæ phÇn ho¸ c¸c doanh nghiÖp nhµ n­íc Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 8
  • 19. B¶n chÊt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ c¸c rñi ro ë ViÖt Nam C¬ së h­ëng tíi ®ång b»ng s«ng Cöu long mÆc dï ë ®©y hé gia ®×nh bÊt cø lóc nµo nh­ng còng cã thÓ vµ th­êng ®­îc c¶nh b¸o nhiÒu h¬n v× n­íc s«ng sÏ th­êng x¶y ra dÞch bÖnh gia sóc trong vïng. Tû lÖ d©ng cao ë Lµo vµ Cam pu chia tr­íc khi vµo ViÖt gia sóc tiªm phßng th­êng rÊt thÊp do dÞch vô thó y Nam. C¸c dèc dùng ®øng vµ m­a lín g©y sôt ®Êt kÐm ph¸t triÓn vµ ng­êi d©n kh«ng cã ®ñ tiÒn chi lµm thiÖt m¹ng ng­êi vµ tiªu hñy nhµ cöa, mïa mµng tr¶ v¾c xin phßng bÖnh cho gia sóc do ®ã mét con vµ c¬ së h¹ tÇng. ë tÊt c¶ c¸c vïng, x¸c suÊt x¶y ra gia sóc chÕt trong lµng cã thÓ lµm c¶ lµng bÞ nguy lò lôt lín ®· t¨ng m¹nh do thay ®æi m«i tr­êng chÞu hiÓm. Nguy c¬ l©y nhiÔm vµ lan truyÒn bÖnh cµng t¸c ®éng cña con ng­êi ®Æc biÖt lµ do ph¸ rõng ë nghiªm träng h¬n do c¸c kü thuËt ch¨n nu«i gia s­ên ®åi. H¹n h¸n còng x¶y ra trªn kh¾p c¶ n­íc sóc l¹c hËu (còng ph¶n ¸nh c¸c dÞch vô thó y chÊt vµ bÊt cø n¨m nµo còng cã kh¶ n¨ng mét nhãm l­îng thÊp). C¸c nhãm d©n téc thiÓu sè nãi tiÕng céng ®ång ph¶i chÞu c¶ h¹n h¸n lÉn lò lôt nghiªm ViÖt kÐm ®Æc biÖt thiÕu c¸c nguån th«ng tin cã thÓ träng. c¶i thiÖn tû lÖ sèng sãt cña gia sóc. DÞch bÖnh gia sóc. Gia sóc nhÊt lµ c¸c gia sóc lín C¸c rñi ro vµ dÔ bÞ tæn th­¬ng, giai ®o¹n 2001- nh­ tr©u hoÆc lîn bÞ chÕt lµ thiÖt h¹i lín ®èi víi c¸c 2010 hé nghÌo vµ thËm chÝ ®èi víi c¶ c¸c hé cã thu nhËp B¶ng 1 tæng hîp c¸c lo¹i rñi ro m« t¶ ë c¸c trang trung b×nh ë n«ng th«n. Trong c¸c PAA, gia sóc tr­íc. TÇm quan träng t­¬ng ®èi cña mét lo¹i rñi ro chÕt ®­îc ghi nhËn lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n nªu trong b¶ng trªn cã thÓ thay ®æi khi m«i tr­êng chÝnh g©y nghÌo ë ba tØnh n«ng th«n. D©n lµng nãi tù nhiªn vµ c¬ cÊu kinh tÕ x· héi cña ViÖt Nam thay cã thÓ ph¶i mÊt n¨m n¨m ®Ó kinh tÕ mét hé gia ®æi. H¬n n÷a, mét sè lo¹i rñi ro míi cã thÓ trë thµnh ®×nh phôc håi l¹i sau khi con tr©u cña hä bÞ chÕt. nghiªm träng h¬n (c¶ vÒ sè lÇn x¶y ra vµ møc ®é Gia sóc chÕt cã thÓ lµ rñi ro ë cÊp hé gia ®×nh hoÆc ¶nh h­ëng) trong vßng m­êi n¨m tíi. cã tÝnh chÊt riªng ¶nh h­ëng ®Õn mét hoÆc mét vµi B¶ng 1: Tæng kÕt c¸c lo¹i rñi ro phæ biÕn nhÊt mµ c¸c hé gia ®×nh ViÖt Nam gÆp ph¶i /RuL UŸL UR 'uQJ Yq QJXlQ QKkQ +X TXr 5´L UR Y˜ FRQ ¬P ~DX KRF WDL QƒQ KL SK¢ FKºD EzQK WU¼F WL›S Y JL‚Q WL›S QJ}®L FDR 0‘W WKX QK’S GR O¼F O}²QJ ODR ~­QJ JL€P 0­W QJ}®L ODR ~­QJ E£ FK›W KL SK¢ PD FKD FDR 0‘W WKX QK’S GR O¼F O}²QJ ODR ~­QJ JL€P 1JKLœQ U}²X PD WXÀ Y ~‚QK EƒF KL SK¢ FDR NK{QJ VLQK O®L *L€P WKX QK’S GR P‘W ODR ~­QJ 5´L UR Y˜ Y’W 0‘W WU­P 0‘W WL V€Q FK‘W *L€P WKX QK’S 7KLœW KƒL Y˜ QK GR Oµ O·W P}D EÅR KR€ KRƒQ
  • 20. KL SK¢ ~­W [X‘W FDR 5´L UR Y˜ NLQK 7K‘W EƒL ~ŽX W} *L€P WKX QK’S W› SKL Q{QJ .K{QJ F§ NK€ QxQJ WU€ Q² QJKLœS 7K‘W QJKLœS *L€P WKX QK’S ‚F V¼ NLœQ FX­F ~®L F}±L [LQ PD FKD
  • 21. 7xQJ FKL SK¢ *L€P ODR ~­QJ *LD V¶F FK›W F‚ QKyQ KRF G£FK EœQK
  • 22. *€LP WKX QK’S *L€P WL V€Q Y Y’W E€R ~€P 0³D PQJ WK‘W KX­W ~©QJ FKX­W QK Y F‚F ORƒL VyX E¨ NK‚F *L€P WKX QK’S E‚W /¯ ~‘W *L€P WKX QK’S 7K®L WL›W Oµ O·W KƒQ K‚Q P}D EÅR
  • 23. *L€P WKX QK’S Nguån: dùa trªn NCTN§ 2000 tr. 103. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 9
  • 24. B¶n chÊt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ c¸c rñi ro ë ViÖt Nam C¬ së NÕu kh«ng cã ho¹t ®éng kh¾c phôc th× c¶ sè ng­êi trong c¸c ngµnh c«ng nghiÖp vµ dÞch vô ngµy cµng chÞu thiªn tai vµ møc ®é nghiªm träng cña thiªn tai trë nªn quan träng, th× ngµy cµng cã nhiÒu hé gia sÏ cïng t¨ng. Cã mét sè tranh c·i vÒ viÖc cã ph¶i ®×nh chÞu rñi ro thÊp nghiÖp. ViÖt Nam sÏ cÇn x©y tÇn sè vµ ®é nghiªm träng cña lò lôt trong nh÷ng dùng c¸c chÝnh s¸ch thÝch hîp ®Ó ®¶m b¶o ng­êi n¨m gÇn ®©y ph¶n ¸nh sù thay ®æi khÝ hËu dµi h¹n nghÌo cã thÓ h­ëng lîi tõ ph¸t triÓn c¸c thÞ tr­êng hay kh«ng. Nh­ng nã ch¾c ch¾n ph¶n ¸nh mét ®iÒu lao ®éng (b»ng c¸ch tËp trung nhiÒu vµo c¸c chÝnh lµ møc gia t¨ng d©n sè vµ nh÷ng thay ®æi m«i tr­êng s¸ch thiÕt thùc cho thÞ tr­êng lao ®éng còng nh­ lµ do c¸c hµnh vi cña con ng­êi. Ph¸ rõng vµ x©y c¸c chÝnh s¸ch trî cÊp thÊt nghiÖp), ®ång thêi n©ng dùng c¬ së h¹ tÇng ë vïng ®ång b»ng cöa s«ng do cao hiÖu qu¶ c¸c chÝnh s¸ch b¶o vÖ khu vùc kh«ng n­íc lò t¹o thµnh ®· thay ®æi c¸ch thøc t¹o thµnh lò chÝnh thøc, n¬i sÏ vÉn thu hót phÇn lín d©n sè nghÌo lôt tõ mét l­îng m­a, trong khi mËt ®é d©n sè t¨ng Ýt nhÊt lµ trong thËp kû tíi vµ hiÖn ®ang nhËn ®­îc lªn ë nh÷ng vïng dÔ x¶y ra thiªn tai lµm t¨ng sè Ýt quan t©m ch¨m sãc tõ c¸c c«ng cô b¶o trî x· héi ng­êi bÞ thiÖt h¹i18. MÆc dÇu møc ®é thay ®æi cã cña ChÝnh phñ. ViÖc cæ phÇn ho¸ doanh nghiÖp thÓ chËm nh­ng d­ßng nh­ con ng­êi sÏ vÉn tiÕp nhµ n­íc lµ mét vÝ dô ®Æc biÖt ®ßi hái ph¶i cã c¸c tôc lµm tæn h¹i ®Õn m«i tr­êng b»ng c¸ch lµm t¨ng ch­¬ng tr×nh vµ chÝnh s¸ch ®Æc biÖt. C¸c kÕt qu¶ c­êng ®é vµ t¸c ®éng cña lò lôt vµ ®Êt lë. tham vÊn cÊp céng ®ång ë Thµnh phè Hå ChÝ Minh cho thÊy c¸c vÊn ®Ò liªn quan tíi tÝnh chÊt cña hîp C¸c d¹ng rñi ro míi vÒ søc khoÎ ngµy cµng trë nªn ®ång lao ®éng ®· trë thµnh vÊn ®Ò quan t©m cña quan träng víi c¸c t¸c ®éng ®Õn chiÕn l­îc ®èi phã mét sè nhãm ng­êi nghÌo. ý kiÕn ®ãng gãp cña hä cÊp hé gia ®×nh. Møc ®é vµ tû lÖ t¨ng HIV/AIDS lµ mét chiÕn l­îc ph¸t triÓn cña quèc gia mong d­êng nh­ ë møc hoÆc cã thÓ k×m l¹i ®­îc hoÆc cã muèn gi¶m nghÌo b»ng c¸ch t¹o viÖc lµm h­ëng thÓ trë thµnh ®¹i dÞch lín trong kho¶ng mét thËp kû l­¬ng ph¶i cã nh÷ng biÖn ph¸p cho phÐp ng­êi lao n÷a. ë c¸c n­íc mµ AIDS cã ¶nh h­ëng tíi phÇn ®éng b¶o vÖ ®­îc quyÒn lîi cña hä trong c«ng viÖc. lín d©n sè trong ®é tuæi lao ®éng vµ sinh s¶n, c¸c §iÒu nµy bao gåm nh÷ng biÖn ph¸p ch¼ng h¹n nh­ chiÕn l­îc ®èi phã b¾t nguån tõ nÒn t¶ng v÷ng ch¾c t¨ng c­êng vai trß cña c¸c tæ chøc c«ng ®oµn. cña gia ®×nh vµ céng ®ång cuèi cïng ®· tan vì ®­a ®Õn kÕt qu¶ lµ c¸c hé gia ®×nh mµ chñ hé lµ trÎ em Theo thêi gian, t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng liªn quan hoÆc c¸c «ng bµ giµ. Nh÷ng hé gia ®×nh nh­ thÕ tíi cung vµ cÇu trong nÒn kinh tÕ toµn cÇu sÏ ngµy ®Æc biÖt dÔ bÞ tæn th­¬ng tr­íc nh÷ng ®ét biÕn kh¸c. cµng râ rÖt vµ truyÒn tõ thµnh thÞ tíi n«ng th«n. ë cÊp ®é quèc gia, ®iÒu ®ã sÏ lµm chËm l¹i vµ ®¶o Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, c¸c khu vùc ®Çu t­ nhiÒu ng­îc thµnh qu¶ ph¸t triÓn nguån nh©n lùc vµ t¨ng vµo mét sè c©y trång phôc vô xuÊt khÈu ®ang chÞu tr­ëng kinh tÕ. §Ó ®¹t ®­îc Môc tiªu thiªn niªn kû khñng ho¶ng do sù sôt gi¶m gi¸ hµng ho¸ trªn thÕ vÒ ng¨n chÆn vµ ®Èy lïi sù l©y lan cña HIV/AIDS giíi. Gi¸ cµ phª trªn thÕ giíi cao ®· t¹o ra sù bïng th× quan träng lµ chÝnh s¸ch cña chÝnh phñ ViÖt næ trong s¶n xuÊt cµ phª ë T©y Nguyªn: gi¸ cµ phª Nam ghi nhËn ®­îc ph¹m vi cña vÊn ®Ò vµ x¸c ®Þnh sôt nhanh trong nh÷ng n¨m 1999-2000 ®· ¶nh c¸c chÝnh s¸ch vµ ch­¬ng tr×nh phï hîp 19. Ngµy h­ëng tíi c¶ c¸c hé giµu, nhiÒu hé trong sè hä ®· cµng cã nhiÒu hé gia ®×nh trë nªn phô thuéc vµo r¬i trë l¹i t×nh tr¹ng nghÌo do tr­íc ®ã ®· vay nî ®Ó viÖc lµm trong khu vùc chÝnh thøc, nªn mét khu«n ®Çu t­ vµo s¶n xuÊt cµ phª. VÊn ®Ò nµy còng ®­îc khæ b¾t buéc vµ ®iÒu chØnh thÝch hîp ®èi víi sù an ph¶n ¸nh ë tÊt c¶ c¸c ®Þa bµn n«ng th«n cã tiÕn toµn vµ søc khoÎ nghÒ nghiÖp cµng trë nªn quan hµnh tham vÊn cÊp céng ®ång – mÆc dï lµ ý kiÕn träng h¬n. vÒ c¸c vô mïa kh¸c nhau. C¸c chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ®Çu t­ vµo c¸c thÞ tr­êng cã vÎ ®ang t¨ng Khi c¬ cÊu nÒn kinh tÕ chuyÓn tõ mét nÒn kinh tÕ tr­ëng cïng víi viÖc kh«ng c©n nh¾c tho¶ ®¸ng c¸c bÞ chi phèi bëi khu vùc kh«ng chÝnh thøc, phÇn lín rñi ro khi hé gia ®×nh phô thuéc vµo gi¸ c¶ biÕn kinh tÕ dùa trªn hé gia ®×nh n«ng th«n, sang nÒn ®éng trªn thÕ giíi cµng lµm trÇm träng thªm lo¹i rñi kinh tÕ mµ trong ®ã viÖc lµm chÝnh thøc ë thµnh thÞ, ro nµy. ViÖt Nam vÉn ®ang häc c¸ch xö lý víi c¸c 18 IFRCRCS 2001 tr. 104-107. 19 ADB vµ WHO (2001). C¸c chÝnh s¸ch chØ trÝch tÖ n¹n m·i d©m vµ ma tuý lµ c¸c tÖ n¹n x· héi kh«ng ph¶i lµ c¸c biÖn ph¸p h÷u hiÖu ®Ó ng¨n chÆn sù l©y lan cña HIV/AIDS. Tr. 20 Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 10
  • 25. B¶n chÊt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ c¸c rñi ro ë ViÖt Nam C¬ së thÞ tr­êng më vµ biÕn ®éng: c¸c chÝnh s¸ch cña gi¶m nhÑ t¸c ®éng nµy. Mét c¶i c¸ch quan träng ChÝnh phñ ViÖt Nam nªn b¶o ®¶m cung cÊp ®ñ c¸c cã thÓ t¨ng kh¶ n¨ng cña hé gia ®×nh qu¶n lý rñi ro th«ng tin cÇn thiÕt vµ kÕt hîp nh÷ng nç lùc thóc ®Èy lµ níi láng trÇn tû lÖ l·i suÊt ®èi víi ng­êi vay cã ®Èy ®Çu t­ vµo c¸c thÞ tr­êng víi c¸c nç lùc x©y dùng thÓ c¶i thiÖn c¸c ®iÒu kiÖn vay cho nh÷ng ng­êi cã c¸c chiÕn l­îc qu¶n lý rñi ro cho c¸c ngµnh nµy. thÓ vay víi l·i xuÊt ®­îc trî gi¸ nh­ng c¸c tæ chøc tÝn dông vi m« kh«ng thÓ ®­a ra tû lÖ l·i suÊt cao C¸c rñi ro kh¸c liªn quan tíi nh÷ng c¶i c¸ch cña cho ng­êi göi. MÆc dÇu ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· chÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m«, chÝnh s¸ch tµi chÝnh, doanh th«ng b¸o ý ®Þnh n©ng trÇn tû lÖ l·i suÊt nh­ng ®Õn nghiÖp nhµ n­íc vµ lÜnh vùc ng©n hµng cã thÓ dÇn nay vÉn ch­a cã khung thêi gian râ rµng cho vÊn dÇn ®­îc coi lµ quan träng. §iÒu quan träng lµ tiÕn ®Ò nµy. §iÒu nµy còng rÊt ®¸ng tiÕc bëi lÏ c¸c kho¶n hµnh ph©n tÝch tr­íc khi thùc hiÖn ®Ó x¸c ®Þnh ai vµ tiÕt kiÖm b»ng tiÒn mÆt cã l·i suÊt cã thÓ cung cÊp bao nhiªu ng­êi sÏ bÞ t¸c ®éng vµ møc ®é ¶nh h­ëng kho¶n thu nhËp ®Ó chi dïng ®¬n gi¶n trong lóc cã ë cÊp hé gia ®×nh, vµ x¸c ®Þnh nh÷ng lùa chän ®Ó khñng ho¶ng hoÆc gi¸p h¹t. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 11
  • 26. PhÇn II. §o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng, ®Æt môc tiªu vµ thiÕt lËp c¸c møc ban ®Çu cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng PhÇn nµy ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng cã ®­îc mét ®¹i l­îng T×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng rÊt khã ®o l­êng. PhÇn ®Þnh l­îng vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng cã thÓ nµy ®Ò xuÊt r»ng t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ë cÊp lµm c¬ së ®Ó ®Æt môc tiªu vµ gi¸m s¸t tiÕn ®é ®¹t quèc gia ®­îc gi¸m s¸t qua sù kÕt hîp cña hai th­íc ®­îc môc tiªu ®ã. Do vËy, nã sÏ th¶o luËn c¸c ®iÓm ®o. C¸c ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn vµ môc tiªu kh¸c sÏ m¹nh vµ yÕu vÒ kü thuËt cña c¸c th­íc ®o kh¸c cã gi¸ trÞ trong c¸c ngµnh cô thÓ hoÆc ®­îc sö dông nhau vµ møc ®é mµ c¸c c«ng cô nµy n¾m b¾t ®­îc nh­ c¸c chØ tiªu trung gian 21. PhÇn d­íi ®©y x¸c mét c¸ch thùc tÕ c¸c khÝa c¹nh kh¸c nhau cña kh¸i ®Þnh c¸c lùa chän chÝnh hiÖn cã. niÖm phøc t¹p vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. Tuy T×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®èi víi nghÌo ®­îc ®o nhiªn, trong qu¸ tr×nh nµy, ®iÒu quan träng lµ kh«ng b»ng kho¶ng c¸ch tõ ®­êng nghÌo ®­îc sao nh·ng môc ®Ých cuèi cïng cña bÊt kÓ môc tiªu nµo cña chÝnh phñ ViÖt Nam liªn quan tíi viÖc TÇm quan träng cña viÖc gi¶i quyÕt t×nh tr¹ng dÔ bÞ gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. tæn th­¬ng ®­îc m« t¶ trong H×nh 1 ë trªn cho thÊy ®èi víi nhiÒu hé gia ®×nh, nh÷ng ng­êi gÇn nghÌo, Môc tiªu bao trïm cña chÝnh s¸ch b¶o trî x· viÖc gi¶m tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi dï rÊt héi lµ gi¶m nghÌo cïng cùc vµ c¶i thiÖn t×nh nhá còng cã thÓ ®Èy hä xuèng d­íi ®­êng nghÌo. tr¹ng an sinh vÒ chñ quan vµ kh¸ch quan. Do ®ã, mét th­íc ®o tæng hîp vÒ tÝnh dÔ bÞ tæn Hµnh ®éng cña ChÝnh phñ cÇn ®­îc ®Þnh th­¬ng cã thÓ lµ kho¶ng c¸ch gi÷a tiªu dïng b×nh h­íng kh«ng chØ vµo viÖc n©ng cao thµnh tùu qu©n ®Çu ng­êi trung b×nh vµ ®­êng nghÌo. Khi trong t¨ng tr­ëng kinh tÕ vµ gi¶m nghÌo: hµnh thu nhËp vµ tiªu dïng t¨ng th× kho¶ng c¸ch gi÷a ®éng nµy còng nªn nh»m ®Ó gi¶m bít g¸nh tiªu dïng cña hé gia ®×nh vµ tiªu dïng cña ®­êng nÆng cuéc sèmg víi nçi lo sî th­êng xuyªn nghÌo còng t¨ng, do ®ã cã thÓ cho r»ng hé gia ®×nh vÒ sù bÇn cïng hãa trong t­¬ng lai, b»ng c¸ch trë nªn ®ì bÞ tæn th­¬ng h¬n ®èi víi nghÌo. gi¶m møc ®é mµ mäi ng­êi c¶m thÊy bÞ ®éng— c¶m gi¸c thô ®éng, dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ phô Th­íc ®o nµy cã ­u ®iÓm lµ ®¬n gi¶n vµ dÔ ®o. Tuy thuéc vµo c¸c yÕu tè ngoµi tÇm kiÓm so¸t cña nhiªn, nÕu chØ dïng duy nhÊt th­íc ®o nµy ®Ó tÝnh hä, vµ t¨ng kh¶ n¨ng c¶m thÊy chñ ®éng cña møc ®é dÔ bÞ tæn th­¬ng th× h¬i ®¬n gi¶n qu¸. MÆc hä—kh¶ n¨ng kiÓm so¸t cuéc ®êi m×nh chø dï ng­êi nghÌo nãi chung lµ dÔ bÞ tæn th­¬ng, kh«ng ph¶i phã mÆc cho c¸c thÕ lùc bªn ngoµi nh÷ng còng cã nh÷ng nhãm ng­êi giµu còng dÔ bÞ kh¸c 20 . tæn th­¬ng vµ nh÷ng nhãm ng­êi nghÌo kh«ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. Do vËy, cã thÓ lµ c¶ møc sèng (®­îc ®o b»ng kho¶ng c¸ch trung b×nh ë phÝa trªn ®­êng Chän th­íc ®o thÝch hîp t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn nghÌo) vµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng sÏ t¨ng sau th­¬ng cïng mét kho¶ng thêi gian. (Tr­êng hîp cña c¸c nhµ s¶n xuÊt cµ phª trong vµi n¨m gÇn ®©y lµ mét vÝ Do c¸c môc tiªu ph¸t triÓn quèc gia còng nh­ c¸c dô ®iÓn h×nh). V× vËy, cÇn kÕt hîp th­íc ®o tiªu môc tiªu ph¸t triÓn quèc tÕ ®Òu kh«ng cã mét c©u dïng trung b×nh so víi ®­êng nghÌo kÕt hîp víi nµo nãi vÒ c¸c môc tiªu ®Þnh l­îng liªn quan ®Õn mét vµi th­íc ®o møc dÞch chuyÓn thu nhËp. gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng, nªn phÇn nµy sÏ tËp trung vµo i) x¸c ®Þnh mét hoÆc nhiÒu th­íc ®o TÝnh dÔ bÞ tæn th­¬ng ®­îc ®o b»ng sù biÕn ®éng t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng cã thÓ theo dâi ®­îc trong tiªu dïng ®­îc quan s¸t qua sè liÖu panel theo thêi gian; ii) ®Ò xuÊt nh÷ng môc tiªu cã thÓ trªn c¬ së c¸c th­íc ®o nµy: vµ iii) cè g¾ng thiÕt lËp Mét ph­¬ng ph¸p kh¸c ®Ó ®o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn c¸c th­íc ®o ban ®Çu cho t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng th­¬ng dùa vµo ph©n tÝch sè liÖu panel cña hé gia ®èi víi nghÌo, ®Ó cung cÊp c¬ së ®Æt môc tiªu vµ ®×nh. B»ng c¸ch so s¸nh t×nh tr¹ng tiªu dïng cña th¶o luËn vÒ c¸c biÖn ph¸p chÝnh s¸ch vµ hµnh ®éng mét tËp hîp c¸c hé gia ®×nh t¹i hai thêi ®iÓm, cã thÓ c«ng cã thÓ cã trong PhÇn IV. 20 Beckman vµ nh÷ng ng­êi kh¸c 2001 tr. 13; Nhãm lµm viÖc vÒ nghÌo 1999 tr. 99-100. 21 Xem Chaudhuri vµ Datt 2001, Suryahadi vµ Sumarto 2001vÒ ph­¬ng ph¸p ­íc tÝnh t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng tõ mét cuéc kh¶o s¸t ®¬n lÎ. Ph­¬ng ph¸p nµy còng kh«ng ®Æc biÖt hÊp dÉn l¾m nÕu ®· cã sè liÖu panel nh­ng còng cã thÓ h÷u Ých trong ­íc tÝnh t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®èi víi c¸c khÝa c¹nh cô thÓ cña ®êi sèng mµ chØ cã sè liÖu ®a ngµnh. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 12
  • 27. §o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng, ®Æt môc tiªu vµ thiÕt lËp c¸c møc ban ®Çu cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng x¸c ®Þnh ®­îc phÇn tr¨m gi¶m phóc lîi gi÷a hai tÝnh ®­îc bÊt kú sù t¨ng tû lÖ ng­êi kh«ng nghÌo thêi ®iÓm nµy vµ sö dông kÕt qu¶ ®ã nh­ th­íc ®o trë thµnh “gÇn nghÌo” (t¨ng t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn x¸c suÊt mµ c¸c hé gia ®×nh hiÖn ®èi mÆt víi rñi ro th­¬ng ®èi víi nghÌo tr­íc khi thùc sù r¬i xuèng cña lo¹i gi¶m tiªu dïng nµy. Cã thÓ chia nhá ph©n nghÌo) vµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng cña ng­êi ®· tÝch ®Ó rót ra nh÷ng kh¸c biÖt vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn nghÌo trë nªn nghÌo h¬n. §iÒu khuyÕn nghÞ ë ®©y th­¬ng cña c¸c hé gia ®×nh kh«ng nghÌo theo nh÷ng lµ sö dông c¶ hai th­íc ®o nµy. Th­íc ®o thø nhÊt ®Æc tr­ng kh¸c nhau (ch¼ng h¹n, theo d©n téc, c­ – tû lÖ phÇn tr¨m hé gia ®×nh bÞ tôt xuèng hai bËc tró ë thµnh thÞ hay n«ng th«n, vµ vïng hoÆc tØnh). trë lªn trong bËc thang 20% giµu-nghÌo gi÷a c¸c thêi ®iÓm ®iÒu tra—cung cÊp mét chØ b¸o tæng hîp Cã hai ph­¬ng ¸n tiÕp cËn ®Ó ®Þnh nghÜa vµ ®o l­êng vÒ sù thay ®æi ®i xuèng, phï hîp víi ph©n tÝch thèng kü thuËt t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng cã thÓ ®­îc sö kª vÒ x¸c suÊt ng­êi kh«ng nghÌo sÏ trë thµnh dông víi sè liÖu panel. nghÌo hoÆc sÏ bÞ chuyÓn sang nhãm gÇn nghÌo. Th­íc ®o thø hai–th­íc ®o tËp trung vµo sù chuyÓn Ph­¬ng ¸n 1: T×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®­îc dÞch mµ theo ®ã ng­êi nghÌo chuyÓn dÞch xuèng ®Þnh nghÜa lµ tÇn sè quan s¸t ®­îc cña biÕn ®éng ®i t×nh tr¹ng nghÌo vÒ l­¬ng thùc—nh»m n¾m b¾t ®­îc xuèng trong tiªu dïng cña hé gia ®×nh bëi mét l­îng t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng cña nh÷ng ng­êi ë d­íi nhÊt ®Þnh (vÝ dô nh­ phÇn tr¨m c¸c c¸ nh©n bÞ tôt ®­êng nghÌo khæ cã nguy c¬ bÞ tôt s©u thªm n÷a hai bËc trë lªn trong bËc thang 20% giµu-nghÌo trong xuèng t×nh tr¹ng tiªu dïng thÊp h¬n. Sè liÖu ban xÕp h¹ng tiªu dïng tÝnh theo ®Çu ng­êi22). ®Çu cho c¸c th­íc ®o nµy ®­îc ®Ò cËp kü h¬n ë d­íi ®©y. Ph­¬ng ¸n 2: T×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®­îc ®Þnh nghÜa b»ng sù gi¶m tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi §Æt môc tiªu vµ ®¸nh gi¸ sè liÖu ban ®Çu xuèng d­íi mét ng­ìng nhÊt ®Þnh (th­êng dïng lµ ®­êng nghÌo), vµ ®­îc ®o b»ng tû lÖ phÇn tr¨m c¸c Môc tiªu bao trïm cña chÝnh s¸ch b¶o trî x· héi lµ hé gia ®×nh kh«ng nghÌo trong lÇn ®iÒu tra ®Çu tiªn gi¶m nghÌo cïng cùc vµ n©ng cao nh÷ng kinh nh­ng trë thµnh nghÌo trong lÇn ®iÒu tra thø hai23. nghiÖm kh¸ch quan vµ chñ quan vÒ an sinh, gi¶m bít g¸nh nÆng cuéc sèng cïng víi nh÷ng nçi lo ¸m Qua trùc gi¸c, ph­¬ng ¸n thø hai hîp phï h¬n ®èi ¶nh vÒ nghÌo trong t­¬ng lai. Sù lùa chän sau ®©y víi môc ®Ých gi¸m s¸t tiÕn tr×nh, bëi lÏ ®Þnh nghÜa vÒ c¸c môc tiªu ®Þnh l­îng lµ nç lùc ban ®Çu cÇn cã ý nghÜa nhÊt vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng m« t¶ thiÕt ®Ó n¾m b¾t ®­îc môc tiªu nµy d­íi d¹ng phï nguy c¬ ®èi víi sù thay ®æi ë t×nh tr¹ng tuyÖt ®èi hîp víi sù gi¸m s¸t ®­îc ®Þnh h­íng tíi kÕt qu¶. chø kh«ng ph¶i t­¬ng ®èi24. Ph­¬ng ¸n nµy còng liªn quan râ rµng vµ trùc tiÕp nhÊt tíi c¸c môc tiªu G¾n viÖc gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng víi c¸c hiÖn cã cña quèc gia vµ quèc tÕ vÒ gi¶m nghÌo. Môc tiªu ph¸t triÓn thiªn niªn kû vµ Môc tiªu ph¸t triÓn ViÖt Nam trong gi¶m nghÌo ®ãi §¸ng tiÕc lµ còng cã mét sè vÊn ®Ò trong viÖc ®o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng nh­ mét tû suÊt mµ theo PhÇn nµy sÏ ®­a ra c¸c môc tiªu cña ChÝnh phñ ®ã ng­êi kh«ng nghÌo trë thµnh nghÌo25. Do vËy, ViÖt Nam vÒ gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng gãp cã thÓ hay h¬n khi sö dông th­íc ®o vÒ sù biÕn ®æi phÇn ®¹t ®­îc c¸c môc tiªu ph¸t triÓn cña quèc gia ®i xuèng nãi chung, nh­ tû lÖ phÇn tr¨m hé gia vµ quèc tÕ ®Ò ra vÒ gi¶m nghÌo. Cã thÓ x¸c ®Þnh ®×nh thay ®æi vÞ trÝ xuèng hai bËc trë lªn trong bËc ®­îc mèi quan hÖ nh©n qu¶ l«gÝc gi÷a gi¶m t×nh thang 20% giµu-nghÌo vÒ thu nhËp. Th­íc ®o nµy 22 §©y lµ ph­¬ng ph¸p ®­îc sö dông trong Phô lôc 5 cña Nhãm lµm viÖc vÒ vÊn ®Ò nghÌo 1999, tr. 173-4 vµ trong Haughton vµ nh÷ng ng­êi kh¸c 2001. 23 Nhãm c«ng t¸c vÒ nghÌo 1999 (tr. 100-101) còng sö dông ph­¬ng ph¸p nµy. 24 NÕu nh­ ViÖt Nam ph¶i chÞu mét cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ lín lµm cho ®¹i bé phËn ng­êi d©n lÇm vµo c¶nh nghÌo th× cã nhiÒu kh¶ n¨ng x¶y ra thay ®æi lín trong vÞ trÝ t­¬ng ®èi cña c¸c hé gia ®×nh. 25 Sè liÖu ban ®Çu (tû lÖ hé gia ®×nh kh«ng nghÌo trë thµnh nghÌo giai ®o¹n 1993 vµ 1998) ë møc 4.8% lµ qu¸ thÊp ®Ó cung cÊp mét môc tiªu phï hîp v× sai sè tÝnh to¸n sÏ rÊt ®¸ng kÓ. Thø hai, møc ®é tuyÖt ®èi ®Çy tham väng cña ®­êng nghÌo lµ mét c¸i g× ®ã kh«ng thùc tÕ: trong thùc tÕ, ®­êng nghÌo ®­îc x¸c ®Þnh lu«n lµ pháng ®o¸n tèt nhÊt. C¸c vÊn ®Ò nµy vµ mét sè vÊn ®Ò kh¸c ®­îc nãi kü h¬n ë Phô lôc 3. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 13
  • 28. §o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng, ®Æt môc tiªu vµ thiÕt lËp c¸c møc ban ®Çu cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vµ viÖc ®¹t ®­îc nhiÒu môc dù b¸o gi¶m nghÌo ban ®Çu vµ môc tiªu cho n¨m tiªu (nh­ ®i häc, triÓn väng sèng, tû lÖ tö vong trÎ 2005 vµ 2010. Cã rÊt nhiÒu gi¶ ®Þnh liªn quan, vµ s¬ sinh vµ trÎ em, vµ cã n­íc s¹ch sö dông). Tuy mét sè sè liÖu cÇn ®Ó rót ra mét gi¸ trÞ tõ chuçi c¸c nhiªn, ®èi víi môc ®Ých cña b¸o c¸o nµy, chóng t«i lËp luËn vÉn ch­a ®­îc biÕt. Mçi th­íc ®o cã nh÷ng sÏ chØ th¶o luËn viÖc x©y dùng c¸c môc tiªu vÒ t×nh h¹n chÕ riªng vµ chØ ph¶n ¸nh ®­îc mét phÇn ý tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng gãp phÇn thùc hiÖn c¸c môc nghÜa tæng hîp cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. KÕt tiªu gi¶m nghÌo, do nh÷ng môc tiªu nµy t¹o thµnh qu¶ lµ c¸c môc tiªu nµy lµ nh÷ng ­íc l­îng tèt mét th­íc ®o riªng quan träng nhÊt vÒ phóc lîi nhÊt cã thÓ cã vÒ c¸i cÇn cã trªn ph­¬ng diÖn gi¶m chung, vµ do c¸c b¸o c¸o ngµnh kh¸c ®Ò cËp ®Õn t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®Ó ®¹t ®­îc c¸c môc tÝnh an sinh trong tiÕp cËn c¸c dÞch vô nh­ ch¨m tiªu ®Ò ra vÒ gi¶m nghÌo trong ®iÒu kiÖn cã nh÷ng sãc søc kháe, gi¸o dôc ... h¹n chÕ vÒ sè liÖu s½n cã vµ thêi gian, ®iÒu lµm cho viÖc t×m hiÓu kh¶ n¨ng vÒ mét ph©n tÝch x¸c ®Þnh Tõ n¨m 1993 ®Õn 1998, tû lÖ nghÌo ®ãi ë ViÖt Nam h¬n lµ kh«ng thÓ ®­îc. (theo ®Þnh nghÜa cña TCTK vµ NHTG) ®· gi¶m 36% so víi tû lÖ n¨m 1993 (tõ 58% xuèng cßn 37% d©n Môc tiªu vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng 1: T¨ng sè). C¸c dù b¸o c¬ së hiÖn nay cho thÊy tæng sè ®Çu kho¶ng c¸ch gi÷a møc tiªu dïng trung b×nh vµ møc ng­êi nghÌo ®ãi sÏ gi¶m xuèng cßn 24% vµo n¨m tiªu dïng theo ®­êng nghÌo 2005 vµ 19% vµo n¨m 2010. NÕu so s¸nh víi môc tiªu gi¶m nghÌo ®ãi cña ChÝnh phñ ViÖt Nam, xÐt B»ng c¸ch sö dông sè liÖu §iÒu tra møc sèng d©n theo ng­ìng nghÌo cña TCTK, th× môc tiªu nµy c­ vµ c¸c ®­êng nghÌo cña TCTK/NHTG, cã thÓ ngang víi tû lÖ nghÌo ®ãi 15% vµo n¨m 201026. tÝnh ®­îc møc ®é mµ theo ®ã tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi trung b×nh qu©n v­ît qu¸ tiªu dïng b×nh C¸c môc tiªu sau ®©y vÒ gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn qu©n ®Çu ng­êi theo ®­êng nghÌo trong mét n¨m th­¬ng cã tÝnh ®Õn mèi quan hÖ quan s¸t ®­îc gi÷a nhÊt ®Þnh. §iÒu nµy cho mét c¶m gi¸c vÒ kho¶ng c¸c thµnh tùu gi¶m nghÌo vµ c¸c thµnh tùu gi¶m c¸ch mµ c¸c hé gia ®×nh kh«ng nghÌo ph¶i r¬i xuèng t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng trong giai ®o¹n 1993- ®Ó l©m vµo t×nh tr¹ng nghÌo (b¶ng 2). 1998, vµ nh»m ¸p dông c¸c thµnh tùu nµy vµo c¸c B¶ng 2: Tiªu dïng trung b×nh liªn quan ®Õn ®­êng nghÌo, n¨m 1993 vµ 1998 1jP w}®QJ QJK“R 91'QJ}®LQxP w}®QJ QJK“R O}|QJ WK¼F 91'QJ}®LQxP 7LzX G³QJ WUXQJ EQK WRQ 9LœW 1DP
  • 29. 91'QJ}®LQxP F´D ~}®QJ QJK“R F´D ~}®QJ QJK“R Nguån: Sè liÖu tiªu dïng trung b×nh 1998 cña Haughton 2001 tr. 15; møc tiªu dïng trung b×nh 1993 theo tÝnh to¸n cña cña Dollar vµ Glewwe 1998 tr. 32, 35. 26 Dùa trªn ph¹m vi ¶nh h­ëng ban ®Çu cña sù nghÌo lÊy tõ §iÒu tra møc sèng d©n c­ 1998, c¸c dù b¸o c¬ së gi¶ ®Þnh i) t¨ng tr­ëng GDP thùc lµ 5% ®Õn n¨m 2010; ii)c¸c khu vùc thµnh thÞ vµ n«ng th«n ë b¶y vïng t¨ng tr­ëng ë c¸c tû suÊt kh¸c nhau, ®­îc gi¶ ®Þnh lµ gièng nhau ë møc t¨ng tr­ëng t­¬ng ®èi lóc tr­íc (xem Nhãm lµm viÖc vÒ vÊn ®Ò nghÌo 1999 b¶ng 4.4); iii) d©n sè t¨ng 1.5% mét n¨m vµ iv) chi tiªu thùc t¨ng cïng víi møc t­ng tr­ëng trong GDP b×nh qu©n ®Çu ng­êi thùc. Møc chi tiªu b×nh qu©n ®Çu ng­êi thùc dù b¸o ®­îc so s¸nh víi ®­êng nghÌo t­¬ng ®èi ®Ó cho mét ­íc l­îng vÒ tû suÊt nghÌo ®­îc dù b¸o (Beard 2001 tr. 7). ViÖc ph©n tÝch nghÌo vµ gi¶m nghÌo ë ViÖt Nam kh¸ phøc t¹p do cã nhiÒu møc nghÌo kh¸c nhau. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 14
  • 30. §o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng, ®Æt môc tiªu vµ thiÕt lËp c¸c møc ban ®Çu cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng Gi¸ trÞ cña tiªu dïng trung b×nh ®­îc ®o b»ng phÇn thay ®æi vÞ trÝ chØ mét bËc trong c¸c nhãm 20% cña tr¨m cña møc tiªu dïng ®­êng nghÌo cã thÓ vµ bËc thang giµu nghÌo vÒ tiªu dïng. C¸c hé gia ®×nh ph¶i ®­îc tÝnh riªng rÏ ®Ó cã c¸c con sè c¬ së cho cßn l¹i trong b¶ng cã vÞ trÝ thay ®æi hai bËc trë lªn c¸c vïng, c¸c nhãm d©n téc vµ khu vùc thµnh thÞ trong c¸c nhãm 20% cñabËc thang giµu nghÌo vÒ hoÆc n«ng th«n 27. tiªu dïng30. Møc tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi trung b×nh d­îc Tæng céng, cã kho¶ng 40% hé gia ®×nh kh«ng thay ®o b»ng phÇn tr¨m cña møc tiªu dïng b×nh quÇn ®æi vÞ trÝ trong bËc thang giµu nghÌo vÒ tiªu dïng ë ®Çu ng­êi thuéc ®­êng nghÌo lµ 154% n¨m 1998. giai ®o¹n 1993 vµ 1998. Nh÷ng hé thay ®æi vÞ trÝ mét Gi¶ sö mèi quan hÖ gi÷a tû suÊt gi¶m nghÌo vµ tû bËc trong bËc thang giµu nghÌo nµy (®i lªn hoÆc ®i suÊt t¨ng trong tiªu dïng trung b×nh cã liªn quan xuèng) chiÕm kho¶ng 40% n÷a. Cã kho¶ng 20% hé tíi møc tiªu dïng cña ®­êng nghÌo lµ kh¸ kh«ng gia ®×nh thay ®æi vÞ trÝ (®i lªn hoÆc ®i xuèng) hai bËc ®æi28, th× cã thÓ ®Æt ra c¸c môc tiªu sau29 trë lªn trong bËc thang giµu nghÌo: 10% t¨ng hai bËc trë lªn, trong khi 9,9% gi¶m hai bËc trë lªn trong bËc Môc tiªu 1: an sinh tiªu dïng ph¶i t¨ng lªn thang giµu nghÌo. Chóng ta sÏ lÊy con sè cuèi cïng ®Ó møc tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi trung 9,9% (gåm c¸c hé gia ®×nh n»m trong c¸c « viÒn ®en b×nh ®¹t møc 202% cña ®­êng nghÌo vµo trong B¶ng 3) lµm sè liÖu ban ®Çu vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ n¨m 2005 vµ 239% vµo n¨m 2010. tæn th­¬ng biÕn ®éng trong giai ®o¹n 1993-1998. Trong nhãm nµy, tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi gi¶m Môc tiªu vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng 2: Sù æn 34% trong kho¶ng thêi gian 1993 ®Õn 1998. Con sè ®Þnh cña tû suÊt vÒ biÕn ®éng tiªu dïng theo chiÒu nµy còng cã thÓ lµ c¬ së ®Ó x©y dùng c¸c môc tiªu ®i xuèng gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. MÆc dï gi÷a n¨m 1993 vµ 1998 phóc lîi hé gia B»ng trùc gi¸c, d­êng nh­ biÕn ®éng vÒ tiªu dïng ®×nh cã thùc chuyÓn ®éng theo h­íng ®i lªn, nh­ng sÏ t¨ng lªn ë nÒn kinh tÕ tù do, song khi thu nhËp vµ vÉn cßn nh÷ng hé gia ®×nh vµ c¸ nh©n cã ®êi sèng møc tiªu dïng b×nh qu©n t¨ng lªn th× ®iÒu nµy kh«ng ®i xuèng trong giai ®o¹n ®ã. B¶ng d­íi ®©y m« t¶ nhÊt thiÕt t­¬ng ®­¬ng víi sù gia t¨ng theo tõng møc ®é biÕn ®æi phóc lîi ®­îc x¸c ®Þnh b»ng tiªu ®iÓm trong tû suÊt nghÌo. Do kh«ng thÓ gi¶ ®Þnh dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi, trong phÇn ®iÒu tra panel ®­îc mèi quan hÖ trùc tiÕp hoÆc th­êng xuyªn gi÷a cña §TMSDC 1993 vµ 1998. C¸c « mÇu sÉm biÓu møc ®é biÕn ®éng vÒ tiªu dïng vµ viÖc gi¶m nghÌo thÞ c¸c hé gia ®×nh kh«ng thay ®æi vÞ trÝ cña hä nªn møc ®é cña môc tiªu sau (®èi víi sù biÕn ®éng trong c¸c nhãm 20% cña bËc thang giµu nghÌo vÒ tiªu dïng) ®­îc x¸c ®Þnh lµ vÊn ®Ò suy ®o¸n chø tiªu dïng; c¸c « mÇu s¸ng m« t¶ nh÷ng hé gia ®×nh kh«ng ph¶i tÝnh to¸n. 27 §èi víi §iÒu tra møc sèng d©n c­ 1993 vÒ møc chi tiªu b×nh qu©n ®Çu ng­êi chia theo nh÷ng nhãm ®­îc nªu ë trªn, xem Dollar vµ Glewwe 1998 tr.35 ®Ó biÕt kÕt qu¶; ®èi víi ®­êng nghÌo thµnh thÞ vµ n«ng th«n theo vïng, xem tr. 47 . 28 Cã mét sè gi¶ thuyÕt cã liªn quan víi nhau Èn trong sù lùa chän c¸c sè liÖu nµy: ®¸ng chó ý lµ m« h×nh ph©n phèi tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi sÏ hÇu nh­ kh«ng thay ®æi trong 10 n¨m tíi, vµ mèi quan hÖ gi÷a gi¶m 1% trong tû suÊt nghÌo vµ t¨ng 1% trong møc tiªu dïng trung b×nh nh­ lµ mét hµm sè cña tiªu dïng theo ®­êng nghÌo còng vÉn gièng nh­ ®iÒu quan s¸t ®­îc tõ n¨m 1993 ®Õn 1998. Bªn c¹nh ®ã, cßn cã khã kh¨n hîp lý khi ®Ò ra mét môc tiªu vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng cÇn thiÕt nh»m ®¸p øng ®­îc môc tiªu gi¶m nghÌo khi t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng ®­îc ®Þnh nghÜa trong tr­êng hîp nµy lµ mèi quan hÖ gi÷a møc tiªu dïng trung b×nh vµ theo ng­ìng nghÌo: gi¶m nghÌo tÊt yÕu sÏ dÉn ®Õn gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. §iÒu nµy cã lÏ lµ tÊt yÕu do khã kh¨n trong viÖc ®­a ra kh¸i niÖm vÒ nghÌo vµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng. 29 Còng cã thÓ rót ra c¸c th­íc ®o thèng kª cô thÓ h¬n ®Ó m« t¶ m« h×nh ph©n phèi tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi xung quanh gi¸ trÞ trung b×nh vµ trong mèi quan hÖ víi ®­êng nghÌo. 30 B¶ng chuyÓn ®æi t­¬ng tù cã thÓ ®­îc tÝnh trªn sè l­îng c¸ nh©n chø kh«ng ph¶i hé gia ®×nh; vµ b»ng c¸ch sö dông c¸c tiªu chÝ kh¸c nhau ®Ó lo¹i c¸c hé gia ®×nh kh«ng ®¸p øng c¸c tiªu chÝ cña hé gia ®×nh n¨m 1998 vµ n¨m 1993: Glewwe vµ Phong 2001 C¸c b¶ng 2 vµ A1; Haughton vµ nh÷ng ng­êi kh¸c 2001 tr. 3. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 15
  • 31. §o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng, ®Æt môc tiªu vµ thiÕt lËp c¸c møc ban ®Çu cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng B¶ng 3: Ma trËn chuyÓn ®æi trong c¸c nhãm 20% cña bËc thang giµu nghÌo vÒ tiªu dïng, 1993 1998: phÇn tr¨m hé gia ®×nh 1K¥QJ QK’P WURQJ EF WKDQJ JLqX QJK€R Y… WLlX GžQJ 1KºQJ QK§P WURQJ 7ªQJ V¬ %’F WKDQJ JLX QJK“R Y˜ 1JK“R QK‘W *LX QK‘W WLzX G³QJ *LX QK‘W 1JK“R QK‘W 7•QJ F˜QJ Nguån: NCTN§ 1999 tr. 174 Môc tiªu 2: cÇn ph¶i æn ®Þnh ®­îc møc biÕn nghÌo ®ãi tiÕp tôc gi¶m). H¬n n÷a, nh÷ng sai lÖch ®éng tiªu dïng ®Ó cã kh«ng qu¸ 10% hé gia trong tÝnh to¸n møc tiªu dïng b×nh qu©n ®Çu ng­êi ®×nh bÞ tôt tõ hai bËc trë lªn trong c¸c nhãm cã thÓ lín h¬n møc th«ng th­êng ®èi víi hé rÊt 20% cña bËc thang giµu nghÌo vÒ tiªu dïng nghÌo dÉn tíi c¸c vÊn ®Ò lín h¬n vÒ sai sè ®é ®o. vµo bÊt kú kho¶ng thêi gian nµo cña hai cuéc Tuy nhiªn, cÇn mét sè th­íc ®o ph¶n ¸nh quü ®¹o ®iÒu tra. cña nh÷ng hé ®· n»m d­íi ®­êng nghÌo. B¶ng d­íi ®©y m« t¶ tÇn suÊt biÕn ®æi gi÷a c¸c lo¹i Cã lÏ cÇn ph¶i ph©n chia con sè tæng hîp nµy cña kh«ng nghÌo, nghÌo vµ nghÌo l­¬ng thùc (hay rÊt tÊt c¶ nh÷ng hé gia ®×nh bÞ tôt xuèng 2 bËc trong nghÌo) giai ®o¹n 1993 vµ 1998. Trong khi hai phÇn c¸c nhãm 20% cña bËc thang giµu nghÌo vÒ tiªu ba sè hé ®­îc xÕp lo¹i “rÊt nghÌo” n¨m 1998 ®· ë dïng theo mét sè ®Æc tr­ng sau. VÞ trÝ ban ®Çu vµ d¹ng nµy n¨m 1993 th× mét phÇn ba sè hé ®ã cã cuèi cïng trong c¸c nhãm 20% cña bËc thang giµu ®êi sèng kh¸ h¬n vµo n¨m 1993 l¹i r¬i vµo t×nh nghÌo vÒ tiªu dïng, d©n téc, ®Þa ®iÓm thµnh thÞ vµ tr¹ng cùc nghÌo sau thêi gian n¨m n¨m. T­¬ng tù, n«ng th«n, vïng hay tØnh cã thÓ lµ h¹ng môc cÇn cø mét trong n¨m hé ®­îc xÕp lo¹i nghÌo n¨m 1998 thiÕt ®Ó ph©n t¸ch sè liÖu. Ngoµi ra còng cã thÓ bæ lµ hé kh«ng nghÌo vµo n¨m 1993. Tãm l¹i, 8.3% sung thªm c¸c h¹ng môc kh¸c. hé gia ®×nh ®­îc kh¶o s¸t trong §TMSDC 1998 cã møc sèng gi¶m kÓ tõ n¨m 1993 r¬i vµo c¸c t×nh Môc tiªu vÒ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng 3: æn ®inh tr¹ng nghÌo kh¸c nhau trong n¨m 1998 (B¶ng 4). vµ n©ng cao møc tiªu dïng cña ng­êi nghÌo Môc ®Ých cña môc tiªu nµy lµ ®¶m b¶o r»ng c¶ nhãm Hai môc tiªu ®Ò cËp ë trªn ®· ph¶n ¸nh ®­îc cèt lâi nghÌo, giµu vµ trung l­u ®Òu ®­îc h­ëng c¸c thµnh cña ®Þnh nghÜa t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng vÒ mÆt qu¶ cña t¨ng c­êng an sinh. Do vËy, c¸c th­íc ®o chÝnh s¸ch thùc tÕ, ®ã lµ t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng môc tiªu ®­îc chän lµ i) tû lÖ phÇn tr¨m hé nghÌo cña ng­êi kh«ng nghÌo khi bÞ r¬i vµo nghÌo. Tuy trë thµnh rÊt nghÌo (nghÌo l­¬ng thùc) vµ ii) tû lÖ nhiªn, cÇn xem xÐt tíi t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng phÇn tr¨m hé nghÌo l­¬ng thùc tho¸t ®­îc nghÌo cña ng­êi nghÌo hiÖn t¹i khi tiÕp tôc sèng trong l­¬ng thùc vµ ®­îc ph©n lo¹i vµo c¸c nhãm nghÌo nghÌo hoÆc khi tiªu dïng gi¶m xuèng møc nghÌo hoÆc kh«ng nghÌo. §Ó lµm cho c¸c tû lÖ h­ëng lîi trÇm träng h¬n. Cã nhiÒu vÊn ®Ò ®i cïng víi nh÷ng nµy trë thµnh môc tiªu h¬n, nh÷ng con sè nµy ph¶i biÖn ph¸p nµy: quan träng nhÊt lµ do c¸c con sè cã ®­îc tr×nh bµy nh­ lµ tû lÖ phÇn tr¨m cña c¸c hé gia liªn quan lµ nhá (hi väng r»ng sÏ gi¶m xuèng khi Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 16
  • 32. §o t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng, ®Æt môc tiªu vµ thiÕt lËp c¸c møc ban ®Çu cña t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng B¶ng 4: Tãm t¾t biÕn ®éng hé gia ®×nh theo h­íng thay ®æi, 1993-1998 7KD p•L WURQJ WŠQK WUuQJ K˜ JLD pŠQK %vQJ FŸD +oœQJ WKD p•L KL WLƒW 7~W Fr FtF K˜ tF K˜ JLD pŠQK WKHR JLD pŠQK SKkQ ORuL QjP 7¬W OzQ 7¸ QJK“R WU¯ WKQK NK{QJ QJK“R 7¸ U‘W QJK“R WU¯ WKQK NK{QJ QJK“R 7¸ U‘W QJK“R WU¯ WKQK QJK“R .K{QJ WKD ~ªL 9Q NK{QJ QJK“R 9Q QJK“R 9Q U‘W QJK“R ;‘X ~L 7¸ NK{QJ QJK“R WU¯ WKQK QJK“R 7¸ NK{QJ QJK“R WU¯ WKQK U‘W QJK“R 7¸ QJK“R WU¯ WKQK U‘W QJK“R 7•QJ F˜QJ Nguån: B¶ng 5.1 trong NCTN§ 1999, tr. 101. ®×nh trong lo¹i nµy ë giai ®o¹n thø nhÊt chø kh«ng Môc tiªu 3: møc biÕn ®éng tiªu dïng cña ph¶i lµ phÇn tr¨m cña tÊt c¶ c¸c hé gia ®×nh. Nh­ ng­êi nghÌo ph¶i ®­îc æn ®Þnh ®Ó cã kh«ng vËy, con sè ban ®Çu cho sù thay ®æi ®i xuèng cña qu¸ 10% hé gia ®×nh nghÌo trong mét kú ®iÒu c¸c hé nghÌo lµ 10,5% hé trong diÖn “nghÌo” trë tra r¬i vµo t×nh tr¹ng nghÌo l­¬ng thùc trong thµnh “nghÌo l­¬ng thùc” trong thêi kú 1993 ®Õn kú ®iÒu tra tiÕp theo; vµ cã Ýt nhÊt 70% hé 1998. Con sè ban ®Çu cña c¸c hé tho¸t nghÌo l­¬ng nghÌo l­¬ng thùc chuyÓn lªn nhãm kh¸c thùc lµ 64,4% hé thuéc diÖn nghÌo l­¬ng thùc n¨m (nghÌo hoÆc kh«ng nghÌo) trong kú ®iÒu tra 1993 ®· tho¸t khái diÖn nµy n¨m 1998 (31,1% trë tiÕp theo. thµnh kh«ng nghÌo cßn 33,3% trë thµnh nghÌo nh­ng kh«ng nghÌo l­¬ng thùc). Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 17
  • 33. PhÇn III: C¬ chÕ hiÖn t¹i vÒ qu¶n lý rñi ro vµ b¶o trî x· héi ë ViÖt Nam PhÇn nµy cña tµi liÖu sÏ ®¸nh gi¸ sù thÝch hîp cña c¹nh cña qu¶n lý rñi ro ¸p ®Æt kho¶n chi phÝ nÆng c¬ chÕ hiÖn t¹i trong qu¶n lý rñi ro vµ t×nh tr¹ng dÔ nÒ kh«ng thÓ trang tr¶i cho c¸c hé gia ®×nh khã bÞ tæn th­¬ng ë ViÖt Nam (®­îc nªu trong PhÇn I ë kh¨n, ®Èy hä ®Õn nghÌo ®ãi, vµ ®ã lµ lÜnh vùc râ trªn). §¸nh gi¸ nµy bao gåm c¸c thùc tiÔn ®­îc c¸ rµng mµ ë ®ã chÝnh phñ cÇn ®¶m ®­¬ng tr¸ch nhiÖm nh©n, hé gia ®×nh vµ céng ®ång d©n c­ lµm theo ®Ó qu¶n lý rñi ro; (ii) c¸c khÝa c¹nh cña qu¶n lý rñi ro lµm gi¶m. lµm nhÑ bít vµ ®èi phã víi c¸c rñi ro, vµ mµ trong ®ã c¸c hé gia ®×nh tá ra t­¬ng ®èi hiÖu c¸c chÝnh s¸ch, ch­¬ng tr×nh cña ChÝnh phñ hç trî qu¶, vµ sù trî gióp cña chÝnh phñ ph¶i nh»m t¹o trong c¸c qu¸ tr×nh nµy. ®iÒu kiÖn vµ bæ sung chø kh«ng ph¶i lµ thay thÕ. C¬ chÕ qu¶n lý rñi ro cho c¸ nh©n, hé gia ®×nh Gi¶m nhÑ rñi ro vµ céng ®ång ë ViÖt Nam §a d¹ng hãa. Vai trß cña ®a d¹ng hãa kinh tÕ ®Ó gi¶m nhÑ rñi ro lµ phøc t¹p vµ cã liªn quan c¶ ë cÊp HÇu hÕt c¸c hé gia ®×nh nhËn ®­îc rÊt Ýt sù trî gióp hé gia ®×nh vµ céng ®ång. §èi víi c¸c hé gia ®×nh, cña ChÝnh phñ trong qu¶n lý rñi ro. Do vËy, c¸c viÖc cã mét sè ho¹t ®éng kiÕm sèng kh¸c nhau, quyÕt ®Þnh cña hé gia ®×nh cã tÇm quan träng cÊp (tïy theo mét vµi d¹ng kh¸c nhau cña tµi s¶n sinh thiÕt trong viÖc x¸c ®Þnh kh¶ n¨ng cña hä ®Ó tr¸nh, lîi vµ/hoÆc t¹o ra thu nhËp ë c¸c thêi ®iÓm kh¸c gi¶m nhÑ hoÆc ®èi phã víi nh÷ng ®ét biÕn vµ nh÷ng nhau trong n¨m) kÐo theo nguy c¬ lµ sù thay ®æi sù kiÖn cña chu tr×nh sèng31. ë hÇu hÕt c¸c n­íc trong gi¸ t­¬ng ®èi hoÆc viÖc mÊt mét tµi s¶n s¶n ®ang ph¸t triÓn, tiÕt kiÖm vµ sù hç trî t­ nh©n trong xuÊt ®Æc biÖt hoÆc viÖc mÊt thu nhËp theo mïa vô sÏ vµ gi÷a c¸c hé gia ®×nh lµ trung t©m ®èi víi qu¶n lý lµm cho thu nhËp cña hé gia ®×nh gi¶m sót ®¸ng kÓ rñi ro vµ tr¸nh c¶nh nghÌo tóng. ë ViÖt Nam, sè (xem Khung 4). liÖu cho thÊy hç trî t­ nh©n gi÷a c¸c hé gia ®×nh lµ rÊt ®¸ng kÓ vµ cã tÝnh chÊt san sÎ trong ph©n phèi. Tuy nhiªn tiÕt kiÖm vÉn cßn thÊp cho thÊy thùc tÕ lµ cßn thiÕu c¸c thÓ chÕ (x· héi, thÞ tr­êng hoÆc nhµ Khung 4 §a d¹ng hãa vµ sù lan truyÒn rñi ro n­íc) cung cÊp c¸c c¬ së tiÕt kiÖm an toµn. x¶y ra ë c¸c vïng hay bÞ lò lôt T¹i c¸c vïng hay bÞ lò lôt thuéc duyªn h¶i miÒn §iÒu quan träng lµ kh«ng ®­îc l·ng m¹n ho¸ tÝnh trung, c¸c hé gia ®×nh nhÊn m¹nh gi¸ trÞ cña dÎo dai kiªn c­êng cña c¸c hé gia ®×nh hay dùa vµo c¸c kÕ sinh nhai/kiÕm tiÒn kh«ng phô thuéc vµo ®ã ®Ó thay thÕ c¸c chÝnh s¸ch hiÖu qu¶ cña nhµ ®Êt ®ai: trong khi cã thÓ cã kh¶ n¨ng b¶o vÖ tµi n­íc. RÊt nhiÒu chiÕn l­îc ®­îc c¸c hé gia ®×nh s¶n sinh lîi vµ c¸c h×nh thøc cøu nguy khái thiªn chÊp nhËn ®Ó lµm gi¶m, lµm nhÑ bít vµ ®èi phã víi tai (vÝ dô nh­ gia cè nhµ ë, hoÆc chuyÓn gia sóc rñi ro ®ßi hái rÊt tèn kÐm. ViÖc b¶o vÖ c¸c kho¶n lªn c¸c vïng ®Êt cao), th× mïa mµng th× vÉn lu«n tiÕt kiÖm vµ tµi s¶n b»ng c¸ch gi¶m tiªu dïng dÉn bÞ ph¸ háng. Trong thµnh phÇn n«ng nghiÖp cña ®Õn kh«ng ®Çu t­ dµi h¹n vµo y tÕ vµ gi¸o dôc— vèn kinh tÕ hé gia ®×nh, mét sè hé gia ®×nh bµy tá con ng­êi c¬ b¶n cÇn thiÕt ®Ó ®­a c¸c hé gia ®×nh mong ­íc lµ ®­îc ë trªn vïng ®Êt ®åi cã n¨ng vµ cuèi cïng lµ c¶ d©n téc tho¸t khái nghÌo. C¸c suÊt thÊp h¬n, nh­ng cã thÓ canh t¸c c¸c vô thø chiÕn l­îc kh¸c vÒ hé gia ®×nh (®­îc chi tiÕt hãa hai (nh­ s¾n, ng«) hoÆc ®Ó gi¶m bít rñi ro lµ d­íi ®©y) lµm t¨ng t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng cña nh÷ng vô lóa ë ch©u thæ bÞ lò lôt ph¸ háng (do hé gia ®×nh theo c¸c c¸ch kh¸c, vµ gi¶m lîi nhuËn gieo cÊy tr­íc mïa lò), hoÆc nh­ mét chiÕn l­îc cho c¸c ho¹t ®éng cña gia ®×nh khiÕn hä bÞ kÑt trong ®èi phã lµ gieo trång sau mïa lò. C¸c hé gia nghÌo l©u dµi. Do vËy, môc tiªu then chèt cña chÝnh ®×nh cã thu nhËp chØ tËp trung ë mét vµi thêi s¸ch b¶o trî cña ViÖt Nam nªn lµ gi¶m g¸nh nÆng ®iÓm trong n¨m (ch¼ng h¹n nh­ phô thuéc gÇn mµ c¸c hé gia ®×nh ph¶i chÞu khi b¶o vÖ hä khái rñi nh­ hoµn toµn vµo mét hoÆc hai vô thu ho¹ch ro, b»ng c¸ch b¶o trî tËp thÓ, nhiÒu kh¶ n¨ng Ýt tèn chÝnh) thÊy rÊt khã cã thÓ c©n b»ng thu nhËp kÐm th«ng qua c¸c c«ng cô chÝnh s¸ch vµ ch­¬ng víi tiªu dïng nªn dÔ bÞ tæn th­¬ng h¬n nh÷ng tr×nh. ng­êi cã thu nhËp nhá ®Òu hÕt c¶ n¨m. ViÖc hiÓu râ c¸c chiÕn l­îc ®èi phã rñi ro cña hé Nguån: Beckmann vµ Lª 2002 gia ®×nh lµ nÒn t¶ng trong viÖc x¸c ®Þnh i)c¸c khÝa 31 Nhãm lµm viÖc vÒ vÊn ®Ò nghÌo 1999, tr. 112; Van de Walle 1998, tr. 9 Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 18
  • 34. C¬ chÕ hiÖn t¹i vÒ qu¶n lý rñi ro vµ b¶o trî x· héi ë ViÖt Nam Mét d¹ng thøc cÊp tiÕn h¬n ®Ó gi¶m nhÑ rñi ro qua §èi phã víi c¸c ®ét biÕn ®a d¹ng hãa lµ di c­ ®Ó t×m kiÕm c¬ héi ë n¬i kh¸c Vay m­în thãc g¹o hoÆc tiÒn b¹c cña hä hµng, mµ kh«ng cã ë ®Þa ph­¬ng hä. Di c­ lµ chiÕn l­îc b¹n bÌ, hµng xãm hoÆc ng­êi cho vay l·i. Nh÷ng qu¶n lý rñi ro cña c¶ c¸c nh©n vµ hé gia ®×nh bëi lÏ h×nh thøc cho vay nµy cã thÓ kh«ng ph¶i tr¶ l·i (®Æc di c­ cã thÓ ®em l¹i sù an toµn quan träng cho c¸c biÖt khi lµ c¸c kho¶n vay nhá cña hä hµng hoÆc hé gia ®×nh n«ng th«n ph¶i chÞu rñi ro vÒ s¶n xuÊt b¹n bÌ) hoÆc víi l·i suÊt rÊt cao (khi vay cña hµng trong kinh tÕ n«ng nghiÖp. xãm hoÆc ng­êi cho vay l·i). Còng lµ mét sù lùa §a d¹ng hãa còng ho¹t ®éng ë cÊp céng ®ång b»ng chän cho c¸c hé gia ®×nh khi cã thÓ mua nî hµng c¸ch gi¶m bít ph¹m vi cña c¸c ®ét biÕn chung ¶nh cña nh÷ng ng­êi b¸n hµng t¹i ®Þa ph­¬ng. Nh÷ng h­ëng ®Õn céng ®ång. NÕu mäi hé gia ®×nh ë mét kho¶n tiÒn lín cã thÓ ®­îc thanh to¸n b»ng c¸ch lµng ®Òu phô thuéc vµo mét vô mïa, th× sù mÊt mïa cÇm cè tµi s¶n nh­ ®Êt ®ai: tÊt nhiªn lµ chiÕn l­îc hoÆc xuèng gi¸ cña vô mïa ®ã cã thÓ lµm cho tÊt c¶ ®èi phã nµy sÏ ®­a ®Õn rñi ro lµ hé gia ®×nh sÏ bÞ c¸c hé nµy r¬i vµo t×nh tr¹ng rñi ro nh­ nhau. Tuy mÊt tµi s¶n nÕu hä kh«ng tr¶ ®­îc nî. nhiªn nÕu mét nöa sè hé trong lµng cã c¸c nguån T¨ng sè l­îng lao ®éng trong hé gia ®×nh. Mét thu nhËp kh¸c th× sÏ vÉn cã c¸c kh¶ n¨ng hç trî c¸ch ®èi phã víi thêi kú khã kh¨n ®Ó t¨ng thu nhËp gi÷a c¸c hé trong kinh tÕ lµng. Mét nÒn kinh tÕ ®Þa lµ t¨ng thêi gian lµm viÖc cña c¸c lao ®éng vµ/hoÆc ph­¬ng ®­îc ®a d¹ng hãa còng sÏ lµm t¨ng tiÒm b»ng c¸ch t¨ng sè ng­êi trong hé tham gia lao ®éng n¨ng cho c¸c c¬ chÕ b¶o trî x· héi trªn c¬ së b¶o (vÝ dô nh­ trÎ em bá häc ë nhµ lµm viÖc). C¸c hé hiÓm, v× nã sÏ gi¶m bít t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng gia ®×nh tr­íc ®©y tËp trung vµo s¶n xuÊt kiÕm sèng cña c¸c quü ®ãng gãp ®èi víi nh÷ng yªu cÇu ®ét b»ng mét nghÒ th× nay cã thÓ ®i t×m thªm c¸c c«ng suÊt. viÖc lao ®éng kh¸c cã thu nhËp ®Ó ®¸p øng nhu cÇu Ch¬i hä vµ tæ chøc tÝn dông quay vßng (CHTD). tiªu dïng ngµy cµng t¨ng lªn cña hä: yªu cÇu vÒ C¸c tæ chøc tiÕt kiÖm chÝnh thøc rÊt bÞ h¹n chÕ: mét lo¹i h×nh lao ®éng nµy rÊt thÊp trong nhiÒu vïng ë sè yªu cÇu cña h×nh thøc tiÕt kiÖm tiÒn mÆt ®­îc n«ng th«n ViÖt Nam ®­îc ph¶n ¸nh b»ng gi¸ tiÒn ®¸p øng th«ng qua c¸c héi tiÕt kiÖm qui m« nhá c«ng thÊp. Sù tuyÖt väng cã thÓ buéc ng­êi nghÌo ®ång thêi víi c¸c héi ch¬i hôi (CHTD). vµ nh÷ng ng­êi dÔ bÞ tæn th­¬ng, ®Æc biÖt lµ ë c¸c vïng thµnh thÞ ph¶i chÊp nhËn lµm c¶ nh÷ng c«ng B¶o hiÓm. B¶o hiÓm – tøc lµ mua sù b¶o vÖ chèng viÖc phi ph¸p hoÆc nh÷ng c«ng viÖc bÞ x· héi cÊm l¹i c¸c rñi ro th«ng th­êng vµ/hoÆc cã c¸c hËu qu¶ ®Ó cã thu nhËp (téi ph¹m hoÆc m¹i d©m) vµ tuy nghiªm träng – t¹o thµnh mét trong c¸c tËp hîp nh÷ng nghÒ nµy mang l¹i thu nhËp cho hä nh­ng c¸c biÖn ph¸p chñ yÕu cña chiÕn l­îc gi¶m nhÑ rñi l¹i ®Æt hä vµo c¸c h×nh thøc rñi ro kh¸c. ro. VÊn ®Ò lµ ®èi víi c¸c hé nghÌo, thu nhËp cßn l¹i cña hä ®Ó ®ãng b¶o hiÓm cßn rÊt Ýt (vµ th­êng kh«ng Gi¶m tiªu dïng. Khi cã khñng ho¶ng, trÎ em kh«ng ®i æn ®Þnh): ng­êi nghÌo cã thÓ t×m thÊy c¸c chiÕn häc ®Ó tiÕt kiÖm tiÒn häc phÝ; ng­êi ta thµ häc c¸ch l­îc chän lùa linh ho¹t h¬n – c¸c h×nh thøc tiÕt sèng chung víi bÖnh tËt hoÆc sö dông c¸c lo¹i thuèc kiÖm kh¸c nhau – phï hîp h¬n víi hoµn c¶nh cña truyÒn thèng rÎ tiÒn chø nhÊt ®Þnh kh«ng chÞu bá tiÒn hä. Ng­êi ta cã thÓ rÊt miÔn c­ìng göi tiÒn vµo c¸c ra ®Ó ch÷a bÖnh. Kho¶n chi cho l­¬ng thùc thùc phÈm tæ chøc nhµ n­íc bÞ coi lµ ho¹t ®éng kh«ng hiÖu vµ chÊt l­îng b÷a ¨n còng bÞ c¾t xÐn. TÊt c¶ c¸c chiÕn qu¶ hoÆc bÞ tham nhòng: c¸c hé gia ®×nh nghÌo l­îc ®èi phã nµy ®· ®Æt ra mét kho¶n chi phÝ nÆng nÒ kh«ng thÓ l·ng phÝ tiÒn ®Ó ®Çu t­ vµo c¸c tæ chøc bÞ cho ph¸t triÓn con ng­êi trong dµi h¹n. ®æ bÓ hoÆc ®· ®­îc chøng tá lµ kh«ng cã kh¶ n¨ng B¸n tµi s¶n. §Ó cã thÓ cã mét kho¶n tiÒn lín, ®Æc thanh to¸n ®Çy ®ñ khi cã yªu cÇu. C¸c lo¹i h×nh b¶o biÖt lµ khi cÇn gÊp cho mét viÖc lín (nh­ ch÷a bÖnh), hiÓm thÝch hîp cho ng­êi nghÌo nh­ng ®Õn nay th× hé gia ®×nh cã thÓ ph¶i b¸n ®i vËt nu«i vµ ®Êt ®ai míi chØ cã c¸c lo¹i h×nh do c¸c tæ chøc nhµ n­íc hoÆc nhµ cöa (chñ yÕu ë thµnh thÞ). §èi phã víi cung cÊp, chi tiÕt cña c¸c lo¹i h×nh nµy sÏ ®­îc nªu khñng ho¶ng theo c¸ch nµy th­êng lµm cho hé gia râ khi ®Ò cËp ®Õn b¶o trî x· héi do nhµ n­íc cÊp ë ®×nh bÞ nghÌo trong nhiÒu n¨m. phÇn d­íi ®©y. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 19
  • 35. C¬ chÕ hiÖn t¹i vÒ qu¶n lý rñi ro vµ b¶o trî x· héi ë ViÖt Nam Di c­ vµ sù ph©n t¸n gia ®×nh. ë nh÷ng vïng thiÕu ph¶i chÞu ¶nh h­ëng cña c¬n b·o Linda tµn ph¸ t¹i ®Êt hoÆc thiÕu c¸c c¬ héi viÖc lµm th× di c­ theo c¸c tØnh miÒn nam n¨m 199733. mïa hoÆc di c­ l©u dµi ®i t×m c¬ héi viÖc lµm ë c¸c Vèn x· héi. Céng ®ång th­êng gãp phÇn qu¶n lý n¬i kh¸c cã thÓ lµ chiÕn l­îc ®èi phã trong thêi kú rñi ro vµ xo¸ nghÌo tóng b»ng c¸ch hç trî cho c¸c khã kh¨n. ë mét sè n¬i, cho trÎ em ®i ë cho c¸c hé thµnh viªn cña céng ®ång m×nh khi hä gÆp khã gia ®×nh kh¸c trong thêi gian hai hoÆc ba n¨m còng kh¨n (xem Khung 5). “Vèn x· héi” d­íi h×nh thøc ®­îc chÊp nhËn nh­ mét chiÕn l­îc ®èi phã. Nh÷ng tù hç trî tËp thÓ nµy ®Æc biÖt m¹nh ë c¸c vïng s©u trÎ em nµy th­êng lµm c«ng viÖc trong nhµ (hoÆc vïng xa. ch¨n nu«i hoÆc tr«ng trÎ): bï l¹i, chóng ®­îc nu«i ¨n mÆc vµ cha mÑ chóng cã thÓ nhËn ®­îc mét Khung 5: §ãng gãp cña céng ®ång ®èi víi b¶o kho¶n thanh to¸n b»ng vËt nu«i32. trî x· héi T¨ng viÖc sö dông c¸c nguån tµi s¶n chung. ë n«ng th«n, mÊt mïa sÏ ®­a ng­êi nghÌo ®Õn viÖc t¨ng • §ãng gãp cña céng ®ång cho nh÷ng chi tiªu møc sö dông tµi s¶n chung (c¸c s¶n phÈm gç vµ vÒ c­íi xin vµ ma chay. kh«ng ph¶i lµ gç trong rõng). Khi khã kh¨n cña hé • Hé trî b»ng tiÒn hoÆc l­¬ng thùc thùc phÈm gia ®×nh trë nªn phæ biÕn th× viÖc sö dông tµi s¶n do céng ®ång tæ chøc cho nh÷ng ng­êi èm chung cã thÓ ®­a ®Õn c¸c møc ®é kh«ng bÒn v÷ng ®au hoÆc ng­êi giµ. ®e däa ®Õn sù s½n cã l©u dµi cña c¸c nguån tµi s¶n • Hç trî tinh thÇn hoÆc hç trî x· héi (vÝ dô nµy. nh­ ®Õn gióp ®ì mét ng­êi vî bÞ chång ng­îc ®·i). NhËn quµ. Hç trî t­ nh©n gi÷a c¸c hé gia ®×nh kh¸ • Chia sÎ c«ng viÖc hoÆc c¸c hîp ®ång. phæ biÕn vµ lµ mét nguån thu nhËp ®¸ng kÓ cña • nhiÒu hé gia ®×nh: nh÷ng hç trî t­ nh©n nµy cã tÇm Nî c«ng lao ®éng gi÷a c¸c hé gia ®×nh (gióp quan träng gÊp ®«i so víi hç trî c«ng. Nh÷ng hç c«ng viÖc n«ng nghiÖp, hoÆc tr«ng trÎ khi ha trî nµy mang tÝnh chÊt san sÎ cña c¸c hé cho quµ mÑ ®i lµm) hoÆc nh÷ng tµi s¶n sinh lîi (nh­ cã ®iÒu kiÖn kinh tÕ tèt h¬n hé nhËn quµ. Kh«ng ®éng vËt kÐo) gièng nh­ c¸c kho¶n cho vay, hÇu hÕt c¸c h×nh thøc chuyÓn quµ diÔn ra gi÷a nh÷ng ng­êi hä hµng. §Æc §èi víi c¸c chiÕn l­îc qu¶n lý rñi ro ë cÊp ®é hé biÖt, nguån tiÒn mÆt cña trÎ em göi vÒ cho gia ®×nh gia ®×nh, ®iÒu quan träng lµ ph¶i thùc tÕ vÒ vai trß lµ mét phÇn chÝnh trong tæng thu nhËp cña ng­êi cña céng ®ång trong b¶o trî x· héi. Thø nhÊt, sù lín. Sè liÖu cña §TMSDC cho thÊy c¸c kho¶n hç hç trî cÊp céng ®ång rÊt h¹n chÕ ë c¸c céng ®ång trî t­ nh©n ®· t¨ng lªn ®èi víi nh÷ng hé gia ®×nh nghÌo, ®¬n gi¶n v× thiÕu c¸c nguån lùc. §èi víi mµ tr­íc ®ã thu nhËp ®ang bÞ gi¶m sót, ®iÒu gîi ra ng­êi nghÌo, nÕu chØ tr«ng chê vµo nh÷ng ng­êi r»ng sù hç trî nµy rÊt nh¹y c¶m ®èi víi nh÷ng thay hµng xãm nghÌo ®Ó gióp ®ì khi cã khñng ho¶ng ®æi (nh­ c¸c thêi kú khã kh¨n, chi phÝ y tÕ t¨ng, th× chØ lµm trÇm träng thªm vÊn ®Ò bÊt b×nh ®¼ng ë c¸c sù kiÖn chu kú cuéc sèng vµ c¸c chuyÓn biÕn ViÖt Nam ®ång thêi còng lµm t¨ng tÝnh dÔ bÞ tæn trong c¬ cÊu nh©n khÈu cña hé gia ®×nh) vµ nh­ th­¬ng cña tÊt c¶ nh÷ng ng­êi cã liªn quan vµo vËy nh÷ng hç trî nµy gióp nh÷ng gia ®×nh nhËn hç thêi ®iÓm khi c¸c c¬ chÕ gióp ®ì lÉn nhau cã thÓ bÞ trî tr¸nh ®­îc sù nghÌo khæ. Trong khi phÇn lín sôp ®æ khi cã khñng ho¶ng chung trong t­¬ng lai. c¸c nguån hç trî diÔn ra t¹i ®Þa ph­¬ng, nhiÒu nguån Thø hai, ®oµn kÕt x· héi lµm c¬ së cho sù hç trî lÉn hç trî ®­îc chuyÓn ®Õn tõ c¸c vïng kh¸c, vµ mét nhau ph¶n ¸nh c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng (®­îc h×nh sè Ýt nh­ng lµ mét sè ®¸ng kÓ hç trî ®Õn tõ n­íc thµnh qua c¸c mèi quan hÖ x· héi v÷ng ch¾c n¶y ngoµi. C¸c hç trî còng nh¹y c¶m víi nh÷ng ®ét sinh tõ sù thiÕu biÕn ®éng vµ phô thuéc chung vµo biÕn chung ¶nh h­ëng ®Õn céng ®ång: nh­ c¸c n«ng nghiÖp) ®­îc bao trïm bëi c¸c gi¸ trÞ x· héi nguån hç trî ®­îc t¨ng lªn cho c¸c hé gia ®×nh chñ nghÜa lµ sù c«ng b»ng vµ sù hy sinh v× lîi Ých 32 Nhãm lµm viÖc vÒ vÊn ®Ò nghÌo 1999, tr.118-9; Edmonds vµ Turk 2001, tr.4,18-19. 33 Cox 2001. Cho tíi nay, c¸c hç trî t­ nh©n cho ®Õn nay kh«ng hÒ gi¶m cïng víi sù t¨ng tr­ëng kinh tÕ vµ møc sèng ngµy cµng t¨ng Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 20
  • 36. C¬ chÕ hiÖn t¹i vÒ qu¶n lý rñi ro vµ b¶o trî x· héi ë ViÖt Nam tËp thÓ. Khi sù chuyÓn ®æi sang nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng nµy ®ang ë con sè 5,8 triÖu ng­êi vµo n¨m 1999 dÉn ®Õn tÝnh c¬ ®éng vÒ d©n sè lín h¬n, ®Õn viÖc (chiÕm 13,8% lùc l­îng lao ®éng cña c¶ n­íc). MÆc ®a d¹ng hãa c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ vµ g©y ra sù bÊt dï ch­¬ng tr×nh nµy hÇu nh­ ¸p dông cho toµn bé b×nh ®¼ng lín, th× viÖc dùa vµo céng ®ång ®Ó cung khèi c«ng chøc, vµ cho kho¶ng 90% lao ®éng trong cÊp sù trî gióp cho ng­êi nghÌo sÏ trë nªn ngµy c¸c doanh nghiÖp nhµ n­íc, nh­ng chØ cã gÇn 1/3 cµng bÊp bªnh. sè ng­êi lao ®éng trong khu vùc t­ nh©n sö dông ch­¬ng tr×nh nµy 35. ViÖc thùc hiÖn ch­¬ng tr×nh C¸c chÝnh s¸ch vµ ch­¬ng tr×nh b¶o trî x· héi b¶o hiÓm x· héi ë khu vùc t­ nh©n cßn rÊt yÕu mét cña ChÝnh phñ phÇn lµ do ban thanh tra lao ®éng thiÕu ng­êi nªn kh«ng thÓ kiÓm so¸t ®Ó buéc c¸c c«ng ty t­ nh©n B¶o trî x· héi chÝnh thøc ë ViÖt Nam gåm hai phÇn ph¶i thùc hiÖn tr¸ch nhiÖm ®ãng b¶o hiÓm x· héi chÝnh (b¶o hiÓm x· héi vµ trî cÊp x· héi), vµ mçi cho ng­êi lao ®éng cña c«ng ty ®ã. Nã còng cho ch­¬ng tr×nh l¹i bao gåm nhiÒu thµnh tè 34. PhÇn thÊy r»ng cã sù céng t¸c ngÇm vµ tÝch cùc cña nhiÒu viÕt nµy ®¸nh gi¸ c¸c can thiÖp chÝnh s¸ch cña nhµ c«ng nh©n ®Ó tr¸nh ®­îc mét phÇn hoÆc toµn bé n­íc nh»m phôc vô c¸c môc ®Ých b¶o trî x· héi cô viÖc nép b¶o hiÓm x· héi. §iÒu nµy cho thÊy sù thÓ (gi¶m bít t×nh tr¹ng dÔ bÞ tæn th­¬ng hoÆc gióp thiÕu tin t­ëng vµo hÖ thèng b¶o hiÓm x· héi. Mét ®ì nh÷ng gia ®×nh nghÌo kinh niªn) còng nh­ c¸c phÇn lµ do l­¬ng h­u kh«ng ®­îc ®iÒu chØnh theo can thiÖp chÝnh s¸ch tæng hîp h¬n tËp trung vµo l¹m ph¸t, vµ do ®ã cÊp cho ng­êi lao ®éng møc gi¶m nghÌo vµ khuyÕn khÝch t¨ng tr­ëng ®ãng gãp l­¬ng thay thÕ kh«ng hiÖu qu¶ so víi thùc tÕ. Mét cho b¶o trî x· héi b»ng c¸ch t¨ng tµi s¶n cña ng­êi phÇn lµ do ng­êi lao ®éng kh«ng ®­îc gi¶i thÝch nghÌo. ChiÕn l­îc CPRGS ®­îc ChÝnh phñ phª duyÖt cÆn kÏ ®Ó tin t­ëng vµo c¸c trî cÊp cña b¶o hiÓm x· gÇn ®©y cho thÊy tÇm nh×n réng h¬n trong c¸c biÖn héi, ®Æc biÖt lµ khi c¸c kho¶n nµy ®­îc t¹o ra mét ph¸p cÇn thiÕt ®Ó gi¶m rñi ro vµ tÝnh dÔ bÞ tæn th­¬ng phÇn b»ng chÝnh nh÷ng ®ãng gãp ®­îc trÝch ra tõ trong trung h¹n. ChiÕn l­îc nµy g¾n mét c¸ch râ møc l­¬ng nãi chung vèn ®· thÊp cña hä. rµng h¬n c¸c hµnh ®éng nh­ c¶i thiÖn c«ng t¸c Tû lÖ ®ãng gãp lµ 20% l­¬ng, trong ®ã ng­êi lao khuyÕn n«ng vµ giíi thiÖu nhiÒu d¹ng dÞch vô tµi ®éng ®ãng 5% vµ ng­êi sö dông lao ®éng ®ãng chÝnh h¬n víi c¸c môc ®Ých gi¶m t×nh tr¹ng dÔ bÞ 15%. Kh«ng thÓ tiÕn hµnh thªm c¸c ®ãng gãp tù tæn th­¬ng. nguyÖn ë ch­¬ng tr×nh nµy còng nh­ kh«ng thÓ lùa chän kh«ng tham gia vµo ch­¬ng tr×nh nµy. VÒ B¶o hiÓm x· héi lý thuyÕt, quü b¶o hiÓm x· héi ®éc lËp víi ng©n Ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm x· héi nhµ n­íc b¾t ®Çu tõ s¸ch nhµ n­íc: trong 15% ®ãng gãp cña ng­êi sö n¨m 1947 vµ ®Õn nay ch­¬ng tr×nh nµy ®ang cung dông lao ®éng th× 5% ®ãng gãp ®­îc Liªn ®oµn cÊp c¸c trî cÊp ng¾n h¹n (nghØ ®Î, èm ®au vµ th­¬ng Lao ®éng ViÖt Nam gi÷ l¹i ®Ó chi tr¶ c¸c kho¶n tËt lao ®éng) vµ c¸c trî cÊp dµi h¹n (l­¬ng h­u, trî phóc lîi ng¾n h¹n do Liªn ®oµn qu¶n lý, cßn 10% cÊp cho ng­êi tµn tËt vµ c¸c phóc lîi cho con c¸i ®­îc giao cho Bé Tµi ChÝnh ®Ó chi tr¶ c¸c kho¶n cña ng­êi ®­îc h­ëng lîi ®· chÕt), nh­ng kh«ng phóc lîi dµi h¹n (l­¬ng h­u, trî cÊp cho ng­êi tµn cã trî cÊp thÊt nghiÖp. Møc trî cÊp liªn quan ®Õn tËt vµ c¸c phóc lîi cho con c¸i cña ng­êi ®­îc h­ëng tiÒn l­¬ng, vµ do ®ã nhãm cã thu nhËp cao sÏ ®­îc lîi ®· chÕt) do Bé L§TBXH chi tr¶. Tuy nhiªn, trong h­ëng møc trî cÊp cao. Ch­¬ng tr×nh nµy ¸p dông thùc tÕ, viÖc thu phÝ b¶o hiÓm cña c¸c doanh nghiÖp cho nh÷ng ng­êi c«ng t¸c trong khèi nhµ n­íc, qu©n nhµ n­íc cßn yÕu kÐm dÉn ®Õn tû lÖ ®ãng gãp thùc ®éi, doanh nghiÖp nhµ n­íc, vµ (tõ n¨m 1995) cho tÕ cho Bé Tµi ChÝnh chØ b»ng 5% møc l­¬ng th¸ng c¶ ng­êi lao ®éng thuéc khèi kinh doanh (doanh (trong khi cÇn møc ®ãng gãp ­íc tÝnh kho¶ng 13% nghiÖp t­ nh©n, liªn doanh vµ c¶ nh÷ng ng­êi lµm ®Ó chi tr¶ cho c¸c kho¶n l­¬ng h­u hiÖn t¹i). Kho¶n viÖc trong c¸c khu chÕ xuÊt) cã trªn 10 lao ®éng. Sè th©m hôt ®èi víi ch­¬ng tr×nh l­¬ng h­u c«ng – l­îng ng­êi lao ®éng tham gia vµo ch­¬ng tr×nh kho¶ng h¬n mét nöa - ®­îc lÊy tõ nguån thu chung 34 Chi tiÕt cña b¶o hiÓm x· héi vµ trî cÊp x· héi ®­îc lÊy tõ Prescott 1997, tr. 28-31 vµ Bé L§TBXH 1999, tr. 17-19. VÒ nguån gèc cña b¶o trî x· héi do luËt ph¸p qui ®Þnh ë ViÖt Nam, ®Ò nghÞ xem Dòng 2001, tr. 201-205. 35 Mac Arthur 2000, tr.3. Belser 2000 trÝch dÉn c¸c con sè kh¸c nhau: trong tæng sè 4 triÖu lao ®éng, chØ cã 380.000 lµ lao ®éng ë khu vùc t­ nh©n. Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 21
  • 37. C¬ chÕ hiÖn t¹i vÒ qu¶n lý rñi ro vµ b¶o trî x· héi ë ViÖt Nam lµ thuÕ do toµn d©n ®ãng, mµ ®¹i ®a sè hä l¹i kh«ng ®ã kho¶ng tõ 2 ®Õn 5 tû ®ång. C¸c lo¹i cøu trî khÈn ®­îc h­ëng b¶o hiÓm x· héi. QuyÕt ®Þnh sè 43 cña cÊp chÝnh lµ: trî cÊp cøu ®ãi 25.000 – 30.000®/ ChÝnh phñ, ban hµnh ngµy 22/6/1993 nh»m chuyÓn ng­êi/th¸ng cho tõ 1 ®Õn 3 th¸ng; trî cÊp söa ch÷a dÇn b¶o hiÓm x· héi tõ ng©n s¸ch nhµ n­íc sang hoÆc x©y l¹i nhµ bÞ thiªn tai ph¸ hñy 1 triÖu ®ång/ mét thÓ chÕ míi ®éc lËp, ®ã lµ C«ng ty B¶o hiÓm ng­êi; trî cÊp ma chay 1 triÖu ®ång/hé; vµ trî cÊp ViÖt Nam. Tuy nhiªn, ®Õn n¨m 1999 ng©n s¸ch nhµ th­¬ng tËt 200.000-500.000®/ng­êi. n­íc vÉn lµ nguån cÊp tµi chÝnh lín nhÊt cho b¶o Trî cÊp cøu ®ãi. Mét lÇn n÷a l¹i dùa trªn danh s¸ch hiÓm x· héi. do ®Þa ph­¬ng lËp theo h­íng dÉn cña trung ­¬ng, ch­¬ng tr×nh nµy cÊp trî cÊp t¹m thêi cho nh÷ng Trî cÊp x· héi ng­êi nghÌo r¬i vµo c¶nh ®ãi ¨n gi÷a c¸c vô thu Ch­¬ng tr×nh trî cÊp x· héi (®«i khi ®­îc gäi lµ ho¹ch. Kho¶n trî cÊp nµy ­íc tÝnh vµo n¨m 1997 ch­¬ng tr×nh b¶o trî x· héi trong c¸c tµi liÖu cña ®­îc cÊp cho kho¶ng 3-5 triÖu ng­êi mçi n¨m ChÝnh phñ) cÊp c¸c kho¶n trî cÊp x· héi cho nh÷ng C¸c chÝnh s¸ch vµ ch­¬ng tr×nh cña chÝnh phñ ViÖt ng­êi kh«ng ®­îc h­ëng ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm Nam ®· thùc hiÖn chøc n¨ng b¶o trî x· héi, mÆc dï x· héi theo khu vùc chÝnh thøc. Ch­¬ng tr×nh nµy ch­a ®­îc chÝnh thøc coi lµ mét phÇn cña hÖ thèng gåm ba yÕu tè chÝnh nh­ sau: an sinh x· héi. Trî cÊp th­êng xuyªn hoÆc ®Þnh kú ®­îc thùc hiÖn Ch­¬ng tr×nh ph¸t triÓn quèc gia/ X§GN qua hai Quü B¶o Trî X· Héi, mét quü dµnh cho Trî cÊp th­êng xuyªn (ng­êi giµ c« ®¬n, trÎ m« c«i Vµo ®Çu nh÷ng n¨m 90, khëi ®Çu lµ thµnh phè Hå vµ ng­êi nghÌo tµn tËt) vµ mét quü dµnh cho cùu ChÝ Minh, mét sè chÝnh quyÒn tØnh ®· cè g¾ng hßa chiÕn binh vµ th­¬ng binh. ChÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng nhËp ch­¬ng tr×nh chèng nghÌo cña tØnh vµo ch­¬ng x¸c ®Þnh nh÷ng ng­êi thuéc diÖn ®­îc h­ëng kho¶n tr×nh X§GN toµn quèc. Nç lùc hßa nhËp nµy ®­îc trî cÊp nµy theo c¸c tiªu chuÈn cña NghÞ ®Þnh 167 th«ng qua nh­ mét chÝnh s¸ch quèc gia vµo n¨m (1994). Sè l­îng h¹n chÕ theo ng©n s¸ch ®Þa 1996, vµ ch­¬ng tr×nh X§GN quèc gia ®Çu tiªn ph­¬ng. ChÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng ®Æt ra møc cøu (1998-2000) ®­îc khëi x­íng sau ®ã 2 n¨m. trî tèi thiÓu36 tuy nhiªn c¸c ®Þa ph­¬ng ®­îc khuyÕn Ch­¬ng tr×nh quèc gia gåm chÝn ch­¬ng tr×nh thµnh khÝch cÊp c¸c kho¶n trî cÊp ë møc nªu ra nãi trªn phÇn mµ hÇu hÕt c¸c ch­¬ng tr×nh thµnh phÇn ®· nÕu nh­ cã nguån kinh phÝ ®Ó lµm viÖc nµy. Trong tån t¹i ë mét d¹ng nµo ®ã tõ tr­íc. Hép 6 liÖt kª khi gÇn mét triÖu c¸ nh©n cÇn trî cÊp x· héi, th× chØ c¸c ch­¬ng tr×nh thµnh phÇn nµy, vµ c¸c tæ chøc cã 20% sè ®ã ®­îc nhËn trî cÊp (trong ®ã 10% - chÝnh phñ cã tr¸ch nhiÖm l·nh ®¹o tõng ch­¬ng hay 2% trong sè 1 triÖu ng­êi thuéc diÖn nhËn trî tr×nh thµnh phÇn nµy. VÒ mÆt tæng ng©n quü, ph¸t cÊp ®­îc c¸c tæ chøc x· héi quan t©m). C¸c nhãm triÓn c¬ së h¹ tÇng vµ tµi chÝnh vi m« næi bËt lªn ®èi t­îng cÇn trî cÊp ®Þnh kú còng cã thÓ nhËn nh­ nh÷ng yÕu tè quan träng nhÊt cña ch­¬ng tr×nh ®­îc trî cÊp tõ c¸c nguån phi chÝnh phñ. Tuy nhiªn, X§GN quèc gia. Phô lôc 5 cung cÊp mét danh s¸ch ®Õn nay vÉn ch­a râ rµng vÒ møc ®é ®Ó bï ®¾p cho chi tiÕt c¸c s¸ng kiÕn chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn nh÷ng ng­êi ®¸ng ®­îc nhËn nh­ng kh«ng ®­îc ch­¬ng tr×nh X§GN quèc gia. nhËn trî cÊp ®Þnh kú. Nh÷ng ®¸nh gi¸ (kÓ c¶ c¸c ®¸nh gi¸ cña nh÷ng Trî cÊp khÈn cÊp ®­îc dµnh cho c¸c n¹n nh©n ng­êi ®­îc h­ëng lîi tõ ch­¬ng tr×nh trong qu¸ ph¶i chÞu thiªn tai. N¨m 1993 kho¶ng 2 triÖu ng­êi tr×nh thùc hiÖn nh­ c¸c b¸o c¸o §¸nh gi¸ NghÌo ®­îc nhËn trî cÊp theo ch­¬ng tr×nh nµy. Tõ n¨m ®ãi cã sù tham gia cña ng­êi d©n) còng ®Òu cho 1994, c¸c TØnh ®­îc yªu cÇu thµnh lËp quü cøu trî thÊy r»ng cßn nhiÒu vÊn ®Ò trong viÖc chuÈn bÞ cho khÈn cÊp cña tØnh, b»ng nguån ng©n s¸ch cña n¨m 36 C¸c møc trî cÊp tèi thiÓu ®­îc cho phÐp lµ 36.000 ®ång (hay 12kg g¹o) mét th¸ng cho nh÷ng ng­êi ®ang sèng cïng víi céng ®ång; 84.000® cho nh÷ng ng­êi sèng ë c¸c tæ chøc x· héi; vµ 96.000® cho nh÷ng ng­êi bÞ bÖnh t©m thÇn sèng ë c¸c tæ chøc x· héi. §èi víi nh÷ng ng­êi bÞ tµn tËt nghiªm träng, kho¶n trî cÊp nµy sÏ t¨ng lªn 45.000® nÕu sèng cïng céng ®ång, 100.000® nÕu sèng trong c¸c tæ chøc x· héi, vµ 115.000® cho nh÷ng ng­êi bÞ bÖnh t©m thÇn nÆng Nhãm hµnh ®éng chèng ®ãi nghÌo: Gi¶m nguy c¬ bÞ tæn th­¬ng vµ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o trî x· héi 22

×