• Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
1,044
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
30
Comments
0
Likes
1

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. KRIMINOLOGJIA Alisabri ŠABANI Muhamed BUDIMLIÆ Përktheu nga kroatishtja: Prof. Mustafë ReçicaSARAJEVË / PRISHTINË 2007
  • 2. Autorë:Prof. dr. sci. Alisabri ShabaniMr. sci. Muhamed Budimliq Ky dorëshkrim bashkautorësh i është destinuar zhvillimit të mësimit sipas modelit të Kriminologjisë në studimet themelore të Fakultetit të Shkencave Kriminalistike në Universitetin e Sarajevës. Teksti në fjalë është rezultat i bashkëpunimit të autorëve në procesin e zhvillimit të mësimit sipas programit mësimor të modelit në fjalë. AutorëtMe rastin e shkrimit të dispensës së Kriminologjisë,autorët kanë zgjedhur këto fusha:Prof. dr. sci. Alisabri Shabani Pjesën: 4, 8 dhe kapitujt: 3.3, 7.1.,Mr. sci. Muhamed Budimliq Pjesën: 1, 2, 5, 6, 9 dhe kapitujt: 3.1., 3.2., 7.2., 2
  • 3. P Ë R M B A J T J A:1. Kriminaliteti dhe kriminologjia ..........................................................................51.1. Kriminologjia–shkencë mbi kriminalitetin dhe kryesit e veprave penale.......... 61.2. Kriminologjia – fushat dhe detyrat e studimit të kriminalitetit............................92. Metodat e kriminologjisë...................................................................................142.1. Metodat Kriminologjike sipas karakterit të të dhënave......................................162.2. Metodat e përfundimit (epilogu i hulumtimeve kriminologjike).......................183. Zhvillimi i kriminologjisë..................................................................................193.1. Periudha parashkencore.....................................................................................213.1.1. Periudha e mendimit të filozofik dhe humanist mbi kriminalitetin................213.1.2. Shkolla Klasike................................................................................................273.2. Periudha pozitiviste e kriminologjisë.............................................................313.2.1. Kushtet historike të zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji............323.2.2. Studimet e hershme empirike të kriminalitetit dhe sjelljes kriminale.............333.2.3. Përfaqësuesit e shquar të orientimit pozitivist në kriminologji......................373.2.3.1. Cesare Lombros ............................................................................................383.2.3.2. Enrico Ferri....................................................................................................403.2.3.3. Raffaele Garofalo...........................................................................................433.2.3.4. Gabriel Tarde.................................................................................................443.2.3.5. A. Lacassagne............................. .................................................................453.3. Zhvillimi i kriminologjisë në shekullin e XX ...................................................464. Teoritë sociologjike.............................................................................................494.1. Dezorganizimi social..........................................................................................534.2. Teoria e Anomisë e E. Durkheimit.....................................................................564.3. Teoria e asociacionit diferencues.......................................................................574.4. Teoria e identifikimit diferencues......................................................................604.5. Teoria e konfliktit kulturor.................................................................................604.6. Teoria e nënkulturës dhe kontrakulturës............................................................614.7. Teoria e Anomisë e R.K. Mertonit.....................................................................634.8. Teoria e interaksionizmit social.........................................................................655. Teoritë biologjike...............................................................................................685.1. Teoritë të cilat vejnë në pah mangësitë..............................................................69 3
  • 4. 5.2. Teoritë mbi rëndësinë e ndërtimit fizik (trupor)................................................715.3. Teoritë mbi dallimet dhe pengesat.....................................................................725.4. Teoritë mbi rolin dhe rëndësinë e kushteve biokimike të jetesës.......................745.5. Teoritë psikologjike............................................................................................765.6. Teoria Psiko-analitike.........................................................................................775.7. Teoria e „Greminës“ (Psikodinamike)...............................................................785.8. Teoria e Zhvillimit Moral...................................................................................795.9. Teoria e Shkëputjes së Kontaktit Amnor dhe kontakti amnor...........................805.10. Teoria e Aftësimit Social.................................................................................805.11. Teoritë psikopatologjike..................................................................................816. Fenomenologjia e kriminalitetit.......................................................................826.1. Tipologjia sociologjike e kriminalitetit............................................................846.2. Dimensioni fenomenologjik i kriminalitetit....................................................946.2.1. Fenomenologjia kriminale statika dhe dinamika e kriminalitetit...................956.2.2. Statistika dhe dinamika e kriminalitetit…………………………….....….. .. 966.2.3 Tipologjitë e kriminalitetit.................................................................................976.2.4 Të dhënat krahasuese mbi kriminalitetin ..........................................................997. Dimensioni etiologjik i kriminalitetit................................................................1008. Reaksioni shoqëror ndaj kriminalitetit..............................................................1158.1. Faktorët e reaksionit shoqëror..........................................................................1178.2. Kontrolli formal shoqëror ...........................................................................1208.3. Kontrolli joformal shoqëror..............................................................................124L i t e r a t u r a..............................................................................................128 4
  • 5. 1. Kriminaliteti dhe kriminologjia“Përse njerëzit i bëjnë keq njëri tjetrit”? Kjo është një prej pyetjeve mëtë rëndësishme që shtrohet para kriminologëve. Por, kjo pyetje,njëherazi, është edhe pikënisja qendrore prej nga është zhvilluar edheshkenca e kriminologjisë. Megjithatë, orvatja për ta kërkuar përgjigjennë këtë dhe në pyetjet tjera me përmbajtje të ngjashme ka ekzistuaredhe në periudhat shumë më të hershme, para se të paraqiteshin këtodisiplina shkencore. Kërkimi i përgjigjes, shpjegimit dhe zgjidhjesefikase të problemeve të kriminalitetit gjatë historisë ka tërhequr në njëmasë të konsiderueshme vëmendjen e autoriteteve religjioze,shkrimtarëve, krijuesve të veprave artistike dhe filozofëve.Për fat të keq, sot ekziston një numër i madh kriminologësh të cilët eparashtrojnë këtë pyetje në një mënyrë më ndryshe. Në të vërtetë, sot,kur gara për pasuri materiale paraqet qëllimin themelor të “filozofisë”së funksionimit, jo vetëm të shumicës së individëve, por edhe tëorganizatave, e madje edhe shteteve, me ç’rast masa, struktura dhedinamika e kriminalitetit shënon vlera të papara ndonjëherë, gjithnjë emë aktual bëhet parashtrimi i kësaj pyetjeje në mënyrën: ”Përsenjerëzit nuk i bëjnë keq njeri tjetrit ?!”.Interesimi i njerëzve të rëndomtë për çështjen e hulumtimit tëshkaqeve të sjelljes delikuente mund të reduktohet në disa fushathemelore. Para së gjithash fjala është për interesimin emocional tënjerëzve, sepse pa dyshim se krimi, me të gjitha dimensionet e tij, inxitë fort ndjenjat si të pjesëmarrësit të ngjarjes kriminale, ashtu edhetë të gjithë atyre që njoftohen për ngjarjen e tillë. Përveç kësaj,kriminaliteti paraqet edhe rrezik për sistemin e caktuar të vlerave etike,juridike dhe vlerave tjera shoqërore. Prandaj, për këtë arsye kyfenomen është edhe një nga sferat qendrore të interesimit shoqëror.Kriminaliteti, sidomos aparati shoqëror për luftimin e tij, e ka edheçmimin e vet gjë që paraqet edhe një nga fushat e rëndësishme tëinteresimit shtesë të çdo individi apo anëtari të bashkësisë.Por, në fund të fundit mund të thuhet se kriminaliteti ka për pasojëedhe mirëkuptimin midis njerëzve, sepse hulumtimet kanë treguar sekomunikimi ndërmjet njerëzve është përmirësuar dukshëm kur atakenë qenë nën presionet e njëjta apo të ngjashme shoqërore, ekriminaliteti shkakton gjithsesi presion të intensitetit të fuqishëm tepjesa dërmuese anëtarëve të bashkësisë së caktuar. 5
  • 6. 1.1 Kriminologjia - shkencë mbi kriminalitetin dhe kryesit e veprave penale.Kriminologjia, emrin e saj e ka marrë me bashkimin e dy fjalëve ngady gjuhë të ndryshme: Crimem = lat. Krim dhe Logos = Shkencë(greq. vjetër). Këto e përbëjnë emrin e kësaj disipline. Kriminologjia,në kuptimin me të gjerë, edhe është shkenca mbi krimin. Mirëpo,megjithatë studimi i krimit është bartur edhe në shumë fusha tjera tëhulumtimeve shkencore, gjë që për rrjedhojë ka pasur lindjen dhezhvillimin e shumë disiplinave shkencore, të cilat me detyra dhe qasjetë ndryshme metodologjike i janë futur hulumtimit të këtij fenomeninegativ. Për kriminologjinë thuhet se ajo analizon dhe studion kryesit eveprave penale, preventivën kriminale, sociologjinë e së drejtës,proceset shoqërore dhe shkaktarët e kriminalitetit. Prandaj, shumica eautorëve të fushës së kriminologjisë pajtohen se në objektin ekriminologjisë radhiten: krimi si dukuri individuale; krimineli (kryesi ikrimit) si autorë i veprës; viktima e krimit - me ç’rast në fokus ështëmarrëdhënia e kriminelit me viktimën; kriminaliteti si dukuri masivedhe reaksioni i individit dhe shoqërisë ndaj krimit dhe kriminalitetit.Sipas një përkufizimi, kriminaliteti paraqet grupin e të gjithaveprimeve që e rrezikojnë dhe/ose dëmtojnë vlerat themelore të njeriut(të mbrojtura me ligj). Ato vlera themelore mund të jenë individuale(jeta e njeriut, integriteti fizik apo trupor, liria, pasuria, siguria etj), apokolektive - vlerat e përbashkëta (rregullimi shoqëror, siguria e shtetit /institucioni, sistemi ekonomik apo shoqëror i shtetit, etj.Ndonëse kriminologjia, si shumë disiplina tjera shkencore, nuk e kanjë përkufizim të përgjithshëm, megjithatë ekzistojnë përkufizime qëpërfshijnë numrin minimal të elementeve të cilat gërshetohen në këtëshkencë. Këtu do t’i cekim disa karakteristika të cilat gjithsesi duhet tëmerren parasysh me rastin e tentimit jo vetëm të përkufizimit të kësajshkence, por edhe me rastin e përcaktimit të detyrës së saj shoqëroredhe shkencore. - Kriminologjia është shkencë e cila analizës dhe studimit të dukurive të caktuara iu qaset në mënyrë inter-disciplinare, multi-disiplinare dhe multi-metodologjike. - Kriminologjia gjithashtu është shkencë edhe fenomenologjike edhe kauzale-gjenetike, sepse studion format e paraqitjes së 6
  • 7. objektit të saj të studimit dhe hulumton shkaqet e atyre dukurive duke i përcjellë ato me zhvillimin e vet. - Kriminologjia nuk është shkencë juridike, por shkencë mbi përvojat, (shkencë empirike), e cila shërbehet me rezultatet e hulumtimeve empirike dhe me të arriturat e empirizmit.Në kuadrin e ideve dhe mendimeve të shumta lidhur me detyrat ekriminologjisë, dallojmë dy grupe sosh që janë: tradicionale - sipas tëcilave detyra e kriminologjisë është zbulimi i shkaqeve të fenomenitkrim, dhe botëkuptimi modern, sipas të cilit kriminologjia duhet tëorientohet më tepër në çështjen e reagimit shoqëror ndajkriminalitetit.Në anën tjetër, teoritë kriminologjike sistemohen gjithashtu edhe sipaskarakteristikave të caktuara të përbashkëta, madje në masën më sëshumti sipas qasjes themelore ndaj shpjegimit shkencor tëkriminalitetit dhe luftimit të tij.Ndër përfaqësuesit më të shquar të teorive klasike kriminologjikepërmendet Cesare Beccaria (1738-1794); i teorive pozitiviste -Cesare Lombroso (1835-1909), Ndërkaq si shkencëtari më irëndësishëm i grupit të teorive të reaksionit shoqëror ndaj krimitshquhet Filipo Gramatica (1901-1979).Sot, pozitivistët, neoklasikët, radikalistët, konservativistët,devijantologët, kauzalistët, interaksionistët dhe përfaqësuesit edrejtimeve tjera i bashkon një drejtim i përbashkët - studimi i të gjithadukurive që kanë karakteristikë “ndëshkimin nga ana e shtetit”. SipasPetroviqit, dhe Meshkut (2004), vlera e teorive kriminologjike që estudiojnë natyrën e njeriut, psiken dhe prirjen e tij, faktorët ekonomik,kushtet dhe rrethanave sociale, etj. qëndron në përgjigjet e tyre në nëçështjet kryesore të kriminalitetit; në konstatimet mbi mundësinë evërtetimit të aspekteve empirike dhe në arsyeshmërinë e përgjithshmetë teorisë si e tillë.Me rastin e vlerësimit të teorisë duhet të pasur parasysh vlerën e këtyreçështjeve dhe dobinë e tyre për zhvillimin e shkencës; mundësinë efalsifikimit të teorisë; përgjithësimet teorike; bashkimin e teorisë mefaktet tashmë të njohura; mundësinë e realizimit të saj në jetën epërditshme; praktikat e respektuara dhe në fund mundësinë e realizimitpraktik të saj. (aplikueshmërinë). Teoritë kriminologjike, në 7
  • 8. përgjithësi, merren me studimin e problemeve të kriminalitetit; formate kriminalitetit; studimin e përgjithshëm të kriminalitetit; studimin dheshpjegimin e sjelljeve individuale të delinkuentëve; pengimin ekriminalitetit dhe me trajtimin dhe ndëshkimin e delinkuentëve.Kriminaliteti si dukuri negative megjithatë ka role të shumëfishta. Njëqëndrim kontraverz por shumë të rëndësishëm, lidhur me rolin ekriminalitetit në shoqëri, për zhvillimin historik të kriminologjisë e kadhënë njëri ndër sociologët më të mëdhenj të kohës së re EmilDyrkemi, (Emile Durkheim-1858-1917), sipas të cilit kriminalitetiështë pjesë përbërëse e të gjitha shoqërive, prandaj, për këtë arsye,grupi që i prinë shoqërisë, format e caktuara të sjelljes i definon si tëpadëshirueshme dhe si të tilla të ndëshkueshme. Në çdo shoqërinjerëzit janë “individuum”, të cilët për shkak të sjelljes së tyre mund tëmarrin etiketën e delinkuentit apo kriminelit. Shoqëria e cila unifikonsjelljen dhe nuk lejon individualitetin, i ngjanë shoqërisë së perënduardhe vendit ku dominon monotoni.Petroviqi dhe Meshku, (2004) kanë theksuar rolet më të rëndësishmeqë i realizon kriminaliteti në shoqëri duke theksuar se kriminalitetindikon në formimin e kriterit për vlerësimin e shoqërisë së mirë dheshoqërisë së keqe, pra ai është industri e madhe dhe bashkon pjesë tëndryshme të popullatës duke i kontribuuar kështu efektivitetit të jetësshoqërore dhe njëkohësisht është paralajmërim se në shoqëri ka diç jotë mirë, të prapë dhe të keqe dhe paralajmëron se në shoqëri ka diçkatë prapë me organizimin shoqëror, madje në fund të fundit masa ecaktuar e dukurive kriminale vepron si “ventil sigurues”.Një çështje e rëndësishme për të cilën kriminologët janë dukediskutuar është edhe ajo e natyrës së ligjit dhe përkufizimit tëkriminalitetit. Ligjet janë shprehje formale e sistemit të vlerave tëforcës sunduese shoqërore të kulturës së caktuar, sipas të cilave, nëkuptimin e ngushtë të fjalës, kriminaliteti më së shpeshti nënkuptohenveprat penale. Kështu p.sh. në Kodin Penal të B. H, thuhet se: ” Vepratpenale dhe sanksionet penale juridike parashihen vetëm për atoveprime të cilat rrezikojnë apo dëmtojnë liritë dhe të drejtat personaletë njeriut dhe të drejtat dhe vlerat tjera shoqërore të garantuara dhe tëmbrojtura me Kushtetutën e B. H. dhe me të drejtën ndërkombëtaredhe se mbrojtja e tyre nuk do të mund të realizohej pa forcën penale 8
  • 9. juridike”1 (Neni .2, par. 1, KP i Bosnjës dhe Hercegovinës). Ligjetpërcaktojnë kufirin formal ndërmjet sjelljeve dhe veprimeve tëlejueshme dhe atyre të palejueshme.Në literaturë mund të dallohen dy forma të përkufizimit tëkriminalitetit: 1) Përkufizimi Juridik i kriminalitetit - përfshinë veprat penale dhe sjelljet tjera të kundërligjshme dhe 2) Përkufizimi Sociologjik i kriminalitetit - përfshinë sjelljet amorale dhe asociale.Vepra penale janë ato vepra të cilat i plotësojnë këto kushte: (1) që ndokujt domosdo t’i jetë shkaktuar dëm; (2) vepra, në kohën e kryerjes, të jetë patjetër e ndaluar me ligj; (3) kundërvajtësi ta ketë pasur domosdo qëllim kriminal; (4) të ekzistojë lidhja midis veprimit dhe pasojës (shkak-pasojë); (5) Sanksioni për kryesin e veprës së tillë të jetë i paraparë me ligj, gjegjësisht vepra si e tillë të jetë kundërligjore e paraparë në bazë të ligjit si vepër penale dhe karakteristikat e saj (veprimi me vetëdije, pasoja, lidhja shkakore, fajësia), të jenë të përcaktuara me ligj, për të cilën ligji parasheh sanksionin penal-juridik, siç është rregulluar me Kodin aktual Penal të Bosnjës dhe Hercegovinës. Si kryes të veprave penale në hulumtimet kriminologjike mund trajtohen të dënuarit, të akuzuarit dhe fajtorët.1.2. Kriminologjia - fushat dhe detyrat e studimit të kriminalitetit.Cilat dukuri dhe rrethana në kohë dhe hapësirë të caktuar mund tëpërkufizohen si shkaktarë apo faktorë të shkaktimit të sjelljeskriminale?Kërkimi i përgjigjes në këtë pyetje supozon marrjen parasysh tëshqyrtimit të dilemave të shumta që paraqiten lidhur me krimin, e tëcilat as për së afërmi nuk janë zgjidhur me studimet e deritashmeshkencore mbi fenomenin kriminal apo sjelljen kriminale nëpërgjithësi.1 Gazeta Zyrtare e Bosnjës dhe Hercegovinës, nr. 3/03, Neni 2., Par. 1. 9
  • 10. Sjellja kriminale si fenomen individual apo kriminaliteti si dukurimasive, nga pikëpamja shkencore, sot studiohet nga një vargdisiplinash të shkencave shoqërore, natyrore dhe humanitare. Debatettë cilat zhvillohen lidhur me sjelljen kriminale dhe kriminalitetinfillojnë nga pikënisjet e ndryshme të argumentimeve shkencore gjë qërezulton me një varg të tërë përkufizimesh të cilat këtë fenomene eanalizojnë nga aspekti sociologjik, psikologjik, biologjik,antropologjik, juridik, ekonomik dhe shumë aspekte të tjera.Me qëllim të përshkrimit të qasjes heterogjene teorike ndajpërkufizimit të sjelljes kriminale dhe kriminalitetit, në vazhdim tëtekstit do të fokusohemi në disa përkufizime të autorëve tërëndësishëm nga mjedisi ynë shkencor, ku pjesa dërmuese e teorive tëtilla është e drejtuar në vështrimin e këtij fenomeni nga këndi i ngushtëjuridik apo nga këndi i gjerë sociologjik.Sipas Millutinoviqit (1988), i cili konsiderohet edhe pionier ikriminologjisë, në hapësirat e Ballkanit Perëndimor, “kriminalitetin epërbëjnë veprat penale të determinuara si shkelje normash të koditpenal nga ana e personave të cilët quhen delinkuentë (determinimjuridik), dhe sjelljet kriminale si produkt i jetës shoqërore nëpërgjithësi (determinim sociologjik)”.Sipas Singerit, (1994), kriminaliteti “përfshinë grupin e të gjithafakteve mbi krimin si fenomen individual dhe kriminalitetin si dukurishoqërore, ...”. Delikti, gjithsesi është veprim i cili pa marrë parasysh aështë përfshirë apo jo në kodin penal, si i tillë është në kundërshtim meatë që shoqëria e pret nga anëtari i saj. Me kriminalitetin nënkuptojmëtërësinë e të gjitha delikteve të cilat në një periudhë të caktuar kohorendodhin në një territor.Një qasje të ngjashme e përfaqëson edhe Mlagjenoviq (1982), sipas tëcilit këtij fenomeni duhet doemos t’i qasemi në dy dimensione: a) dimensioni i të kuptuarit të kriminalitetit si dukuri shoqërore dhe b) të kuptuarit e veprës penale dhe personalitetit të kryerësit të saj si fenomen individual.Horvatiq, (1981), gjithashtu niset nga aspekti i njëjtë, i cili thotë:”Kriminaliteti i ka “dy fytyrat e veta”, gjegjësisht ai nuk është vetëm 10
  • 11. tërësi e sjelljeve të dënueshme, të ndaluara me kodin penal të njëterritori dhe të një vendi, por njëkohësisht është edhe dukuri shoqëroremasive dhe sjellje individuale e disa anëtarëve të bashkësisë shoqërorenë vendin dhe kohën e caktuar.Ignjatoviq, (....), megjithatë, përveç që krimin e konsideron sifenomen individual dhe kriminalitetin si dukuri masive, vëmendjen etij përqendron në rëndësinë e studimit të delinkuentit si autor i veprës;viktimës së krimit dhe reaksionit të individëve dhe shoqërisë ndajkrimit dhe kriminalitetit.Pas tërë kësaj që u tha mund të përfundohet se kriminalitetin ekarakterizojnë dy tipare esenciale: individualiteti i tij (vepra penaledhe kryerësi i saj); dhe tërësia e fenomeneve të tilla individuale nëvendin dhe kohën e caktuar e cila karakterizohet me masivitet.Kriminaliteti si fenomen sociologjik e ka gjithashtu edhe karakterin etij negativ, i cili e nxitë edhe reaksionin e domosdoshëm të bashkësisë,(përmes sistemit gjyqësor gjithsesi), dhe i jep atij dimensioninsociologjik-juridik.Pasi që kemi konstatuar përmbajtjen e fenomenit “kriminalitet”, nëvazhdim është i pashmangshëm edhe konstatimi i rëndësisë dhestrukturës së dukurive të cilat i kontribuojnë shkaktimit apo zhvillimittë këtij fenomeni. Pra, dilema e cila më së shpeshti paraqitet gjatëdiskutimeve për kriminalitetin i përket dimensionit etiologjik,gjegjësisht degës së kriminologjisë e cila merret me studimin apoanalizën e shkaqeve dhe rrethanave të kriminalitetit. Si shembullilustrues i cili përshkruan rëndësinë e këtij segmenti të kriminologjisëpo përmendim Raportin e Komisionit të Kryesisë për Zbatim të Ligjitdhe Administratë Gjyqësore2, të vitit 1967. Pjesa e Raportit e cila etrajton tematikën e përmendur thotë: ”Pyetja më e natyrshme dhe më ezakonshme që e parashtrojnë njerëzit lidhur me krimin është: Përse?Ata këtë pyetje e parashtrojnë edhe kur është fjala për vepratindividuale, por edhe kur është fjala për tërësinë e tyre. Në të dy rastet,pothuajse është e pamundur që në këtë të jepet përgjigje. Secili krimindividual është përgjigje në situatën specifike të personalitetit. Aiështë një tërësi psikologjike dhe emocionale e komplikuar pa masë, ecila iu nënshtrohet presioneve të jashtme komplekse dhe të pa fund.2 "Crime in America", The Challange of Crime in a Free Society, Report by Presidents Comission on Law Enforcement and Administration of Justice, Washington, 1967., p.17, marrë nga Gj. Ignjatoviq., Kriminologija, fq. 219. 11
  • 12. Kriminaliteti përfaqëson një milion përgjigje të tilla. Të kërkosh“shkaqet e krimit vetëm në motivet njerëzore do të thotë të rrezikoshqë ato të zhdukën “në pluhurin e padepërtueshëm të psikës njerëzore”.Do të mund të thuhej p.sh. se prirja apo epshi për bixhoz ështëshkaktar i keqpërdorimit apo përfitimit; ose se varësia nga droga ështëshkaktar i vjedhjes; ose marrëzia (të krisurit), është shkaktare e vrasjes.Mirëpo, shtrohet pyetja: Çka e ka nxitur epshin, vartësinë dhemarrëzinë? Përse këto janë manifestuar në atë mënyrë dhe në atëmoment?Ka krime aq irracionale, të paparashikuara dhe eksplozive dhe aq tëpapërshtatshme për t’i analizuar dhe shpjeguar sa që vështirë është tëpengohen dhe është vështirë për tu mbrojtur nga to, sikurse nga tërmetiapo valët e baticës.Shkaktarët e krimit pra janë të shumtë, të ndërthurur dhe të fshehtë.Për ta kuptuar këtë, individi duhet të grumbullojë të dhënat mbi masëndhe trendët e krimit, të përcaktojë “çmimin e krimit”, t’i studiojë dheanalizojë kushtet e jetës atje ku ai shpërthen, t’i identifikojë kriminelëtdhe viktimat e tyre, të konstatohet qëndrimi i shoqërisë ndaj krimit.Asnjë mënyrë e përshkrimit të krimit nuk e skicon atë në mënyrë tëmjaftueshme”. Pra, në mësimet në vijim do të përqendrohemi nëarsyetimet e teorive mbi shkaqet e kriminalitetit në mënyrë që t’i japimnjë kontribut qasjes sa më serioze ndaj të gjitha hulumtimeve apoanalizave të cilat merren me këtë çështje. Shkaku i krimit apokriminalitetit mund të përkufizohet si ndryshim objektiv real i cili sjellderi te një dukuri tjetër reale, kurse e cila përsëri në rrjedhën emëtejme të lëvizjes permanente në natyrë dhe shoqëri deri tendryshimi i mëtejmë dhe kështu gjithnjë deri në pafundësi (Horvatiq,fq. 93). Ndërlikueshmëria e kriminalitetit të cilin e paraqitëm nëmësimet e mëparshme përshkruan më së miri ndërlikueshmërinë eproblemit me të cilin ballafaqohemi me rastin e shqyrtimit të shkaqevetë kriminalitetit. Studimin më kompleks për procesin e lindjes sëkriminalitetit e ka dhënë Profesor Millan Millutinoviq, përmes sistemittë tij të etiologjisë kriminale, i cili atë sistem e paraqet përmes dydegëve: 1) Degës së Etiologjisë Ekzogjene dhe 2) Degës së Etiologjisë Endogjene.33 Sistematizim të ngjashëm hasim edhe te autorët tjerë. Shih te Mllagjenoviq (1982), 12
  • 13. Përcaktimi i vëllimit dhe intensitetit të veprimit të faktorëvekriminogjen, pas njohjes me përmbajtjen e tyre, paraqet hapin eardhshëm të rëndësishëm në elaborimin e tematikës nga fusha eetiologjisë së kriminalitetit. Kur diskutohet për vëllimin e faktorëvekriminogjen, këtu, në këtë kuptim, dallojmë dy grupe më të mëdha.Grupi i parë është ai i cili përpiqet që aktivitetin kriminal ta shpjegojëpërmes ndikimit të një faktori bazik dhe kjo na paraqitet me emrin«qasja moniste» apo «monokauzale», gjegjësisht interpretimmonofaktorial. Interpretimet e këtilla kanë qenë të përfaqësuara edhenë fazat e më hershme të zhvillimit të kriminologjisë pozitiviste.Grupi i dytë, niset nga pikëpamja se për interpretimin e lindjes sëkriminalitetit vëmendjen duhet përqendruar te ndikimi i shumëfaktorëve të ndryshëm. Këto interpretime mund të quhen vështrimepluraliste të etiologjisë kriminale dhe i përkasin qasjes moderne tëstudimit, analizës së kushteve dhe shkaqeve të lindjes së kriminalitetit.Në anën tjetër në raport me llojin e ndikimit, mund të thuhet se edhekëtu ekzistojnë dy mënyra të qasjes. Etiologjia e kriminalitetit ka dysfera të cilat organikisht janë të ndërlidhura. Njëra ka të bëjë mestudimin e kriminalitetit nga këndvështrimi i caktuar i strukturës dhekulturës shoqërore, kushteve të caktuara jetësore, ndikimi i faktorëvetë ndryshëm kriminogjenë, ndikimi i botëkuptimeve të ndryshme mbivlerat dhe konflikti i vlerave dhe çështjeve tjera të ngjashme. Kjoquhet etiologji ekzogjene.Tjetra studion procesin e formimit të personalitetit në drejtim tëkryerjes së aktivitete delikuente dhe kriminale apo thënë më saktëstudion procesin e “kriminalizimit”, i cili duhet të na sjellë deri tenjohuria se përse disa persona kryejnë vepra penale dhe si është emundur që kushtet e caktuara të një kulture, nga ata, të krijojnëkriminel dhe delinkuent. Në kuadër të kësaj studiohet ndikimi ielementeve dhe vetive personale në sjelljen kriminale. Kjo është sferae të ashtuquajturës etiologji endogjene. (Millutinoviq 1988, fq. 254).Qasja e këtillë quhet pluralistike apo multifaktoriale dhe si e tillë përherë të parë na paraqitet në rreshtat e Enriko Ferrit, i cili konsiderohetedhe themeltar i këtij studimi në etiologjinë kriminale. Pas shfaqjes sëHorvatiq (1981), Ignjatoviq (...) 13
  • 14. këtij orientimi multifaktorial paraqitet edhe interpretimi mbiintensitetin e veprimit të disa faktorëve apo të disa grupe faktorësh.Këtu gjithashtu mund të konstatohet edhe paraqitja e mendimeve tëndryshme, por përsëri mund të thuhet se pjesa dërmuese e autorëve, nëfund të fundit, pajtohen për të ashtuquajturin ndikim zhvillimor tëfaktorëve të ndryshëm me mundësinë e ndarjes së faktorëve me ndikimmë të madh në rastet e caktuara konkrete. Vërehet gjithashtu se në çdosituatë konkrete është e nevojshme që pjesën e vet ta kenë si faktorëtindividual ashtu edhe faktorët e jashtëm. Pikërisht kjo pikëpamje ështëedhe më e përfaqësuara, sipas së cilës çdo rast individual duhet tëshqyrtohet dhe studiohet ndaras dhe vetëm pas analizës sistematikemund të konstatohet prezenca i ndonjë faktori i cili ka karakter më tëmadh ndikues.E dyta, dega e kriminologjisë, e pandashme nga etiologjia ështëfenomenologjia, gjegjësisht grupi i studimeve shkencore mbifenomenologjinë e kriminalitetit. Kështu Millutinoviq, (1988), pohonse kjo sferë e posaçme e kriminologjisë studion dhe analizon format edukurive, strukturën, paraqitjen strukturale dhe dinamikën ekriminalitetit. Ndonëse këto dy degë të kriminologjisë, në shikim tëparë na paraqiten të ndara, megjithatë këto assesi nuk duhet shikuar sitë ndara, para së gjithash për shkak të objektit të tyre të përbashkët tëstudimit me të cilin ato merren, gjegjësisht për shkak të qëllimit tëpërbashkët të cilin ato duhet ta përmbushin. Ai qëllim ka të bëjë mekontributin e madh të cilin ato duhet ta japin, përmes studimit sa më tëthuktë shkencor, në luftën e gjithëmbarshme shoqërore kundërkriminalitetit. 3. Metodat e kriminologjisëMeqenëse kriminaliteti shfaqet në aspekte të ndryshme, edhe vet qasjandaj hulumtimit të dimensionit fenomenologjik dhe etiologjik duhet tëmbështetet në të arriturat e disiplinave të ndryshme shkencore. Sjelljakriminale si fenomen individual apo kriminaliteti si dukuri masive, nënjërën anë, karakterizohet me tiparet biologjike, psikologjike dhepsikiatrike, kurse në anën tjetër me karakteristika sociologjike, juridikedhe ekonomike. Studimi i çdo rasti individual apo grupi të sjelljevedelinkuente, siç thekson Mllagjenoviq (1982), shtron nevojën eaplikimit të një numri të madh metodash të cilat aplikohen në shkencate ndryshme, kurse në kriminologji sot kjo quhet hulumtim kompleks ifenomenit kriminal. 14
  • 15. Kriminologjia, zakonisht, kur studion rastet individuale, shërbehet memetodat e studimit shkencor të shkencave të cilat për objekt tëhulumtimit të tyre gjithashtu e kanë individin. Në anën tjetër, nëseështë fjala për hulumtimin e kriminalitetit si dukuri masive shoqërore,atëherë kriminologjia i huazon metodat e atyre shkencave të cilatmerren me studimin e shoqërive dhe të dukurive shoqërore.Metodologjia që përdorët më së shpeshti për hulumtime të cilat përobjekt i kanë rastet individuale quhet “studim i rastit” apo “metodëklinike”. Studimet e rastit (ang. Case study), në të shumtën e rasteveaplikohen në hulumtimet që kryhen në entet ndëshkimore korrektuese,gjegjësisht në klinikat e specializuara. Me këtë lloj studimi, studiohetpersonaliteti i delinkuentit së paku nga këndi sociologjik, psikologjikdhe psikiatrik, kurse qëllimi i këtyre studimeve është, marrja e tëdhënave mbi karakteristikat themelore të personalitetit të delinkuentit,motivet dhe impulset për kryerjen e veprës kriminale, të analizojërrethanat në të cilat është kryer vepra kriminale dhe të analizojëkarakteristikat e mjedisit social në të cilin kryesi i veprës ka jetuar.Studimet e këtilla shpesh përdoren edhe për hulumtimin e grupeve tëdelinkuentëve dhe bandave, me vështrim të posaçëm në hulumtimin eprocesit të lindjes dhe veprimit të bandës dhe të studimit të rregullavetë cilat dominojnë brenda saj. Janë të njohura edhe studimet me anë tëaplikimit të ashtuquajturës metodë klinike, e cila analizat kryen nëkatër faza dhe atë: analiza mjekësore, psikologjike dhe sociale,përcaktimi i diagnozës klinike, dhënia e prognozës sociale për sjelljene ardhshme të delinkuentit, dhe dhënia e propozimit për trajtiminpenologjik të kryerësit të veprës.Metodologjia e hulumtimit të rasteve individuale në kriminologji ështëkarakteristike edhe për nga veprimi metodologjik i cili aplikohet nëkuadër të saj. Veprimet më të shpeshta të cilat aplikohen në këtëkuptim janë bisedat (biseda e orientuar, biseda e pa orientuar, pyetjet eqëllimshme dhe mikro-anamneza), vëzhgimi (perceptimi dheinterpretimi i sjelljes së ndonjë personi dhe të reagimeve të tij nërrethanat e caktuara, p.sh. gjatë bisedës, në gjykatë, etj, me ç’rastlëvizjet e vetëdijshme dhe të pavetëdijshme shprehin gjendjen epersonalitetit të cilin jemi duke e vëzhguar), analiza psikologjike eveprës penale dhe mënyrës në të cilën është kryer ajo (personaliteti injeriut shprehet përmes sjelljeve dhe veprimeve të tij, përmes të cilavemund ta njohim më mirë, p.sh. mënyra dhe karakteri i veprës së kryerpenale, prirjet dhe motivet e kryerjes së veprës, rrethanat në të cilat 15
  • 16. është kryer vepra e tillë, etj.), psiko-analiza e personalitetit (përdorimii testeve të cilat i zhvillon psikologjia, sidomos testet e vetive(inteligjencës, aftësisë së koncentrimit, shpejtësisë së reagimit, testetverbale dhe jo verbale të personalitetit me të cilat respondenti dukedhënë mendimin e vet lidhur me ndonjë veprim, ai njëkohësisht zbulonedhe personalitetin e vet - të ashtuquajturat teste projektuese), analizae kushteve jetësore (zhvillimi i personalitetit në rrethin social me ç’raststudiohen edhe kushtet objektive dhe subjektive të jetesës).Vëmendja e posaçme drejtohet në disa karakteristika të jetës sërespondentit siç është gjendja shëndetësore e tij, rrethi familjar,gjendja ekonomike dhe sociale e familjes së tij, problemet e veçanta nëfamilje, sëmundjet, prostitucioni, delikuenca, alkoolizmi, mësimi dhepuna e tij, shfrytëzimi i kohës së lirë dhe dënimi i mëhershëm i tij.Tërë kjo kryhet për të gjitha fazat e jetës së respondentit.Metodat e studimit të kriminalitetit si dukuri masive orientohen nëstudimin e strukturës, masës dhe dinamikës së kriminalitetit.Mllagjenoviq (1982) vë në pah, si një nga modelet klasike të këtij llojhulumtimi, fazat hulumtuese në vijim: Përcaktimi i objektit tëhulumtimit dhe qëllimin e hulumtimit; Parashtrimin e hipotezës(supozimet themelore dhe plotësuese); grumbullimin e informatave(përmes vëzhgimit: tërthorazi - dokumentet apo drejtpërdrejtëpjesëmarrja, eksperimenti, krahasimi dhe marrja në pyetje apointervistomi) dhe në fund analiza dhe sinteza.Metodat statistikore të hulumtimit të kriminalitetit aplikohen meqëllim të përpunimit të informatave mbi kriminalitetin të cilat merren,në njërën anë, nga burimet zyrtare (policia, prokuroria, gjykatat,institucionet për zbatimin e sanksioneve penale) dhe në anën tjetër,nga burimet dhe studimet shkencore me të cilat synohet të arrihet derite vlerësimi i numrit të errët të kriminalitetit në vendin dhe kohën ecaktuar.2.1. Metodat kriminologjike sipas karakterit të të dhënavePara se të shpjegojmë metodat sipas natyrës së të dhënave do tëfokusohemi në disa aspekte themelore të të kuptuarit, njohja e të cilaveparaqet supozimet e domosdoshme për fillimin e hulumtimevekriminologjike. Kriminaliteti është numri i regjistruar i veprave penale 16
  • 17. në një vend dhe në një kohë të caktuar, kurse koeficienti ikriminalitetit paraqet indeksin e veprave të regjistruara penale tëpjesëtuar me numrin e popullsisë «së aftë» në pikëpamje kriminale në100.000 banorë.Në dhjetë vjetët e fundit, kriminologjia i ka përsosur mjaftë mirëinstrumentet e saj hulumtuese. Kjo disiplinë në këtë periudhë padyshim ka fituar numër shumë të madh kriminalistësh, sociologësh,psikologësh, pedagogësh dhe juristësh dhe i ka imponuar problemet eveta si diskurs primar i hulumtimit të shoqërisë moderne. Kjo për fat tëkeq paraqet edhe sfidën më të madhe dhe segmentin më tëdomosdoshëm të shkencave shoqërore në shekullin XXI.Arsimimi dhe aftësimi për hulumtime në fushën e analizës dhe sintezëstë ashtuquajtur ”dukuri (pa) sigurie”, paraqet gurthemelin për studimetkriminologjike sot. Duke pasur parasysh punën në shërbim të zbatimittë ligjit, paraqet ”vetëm shkronjë të zezë në letër” për udhëheqësit nëto, nëse harrohet ose shpërfillet arsimimi dhe aftësimi për tëhulumtuar, i cili mund të kontribuojë së paku: - të kuptuarit dhe analizën kritike të rezultateve të hulumtimit; - qëllimet që edhe vet të hulumtojmë në mënyrë që t’i kontribuojmë punës më efikase të organeve të kontrollit formal social; - shfrytëzimin e rezultateve të hulumtimit me rastin e nxjerrjes së vendimeve (gjë që në realitet për fat të keq nuk është ashtu as madje 1% të rasteve.Logjika e hulumtimit kriminalistik sipas Gasinit, pasqyrohet përmes tëashtuquajturit ideal i hulumtimit kriminologjik, kurse i tillë ështëhulumtimi eksplikativ. Ky lloj hulumtimi ofron njohuri “absolute” përdukurinë të cilën e hulumtojmë përmes analizës së etiologjisë sëdukurisë dhe të gjitha ligjshmërive të cilat i përkasin asaj dukurie. Tëgjitha hulumtimet tjera paraqesin pjesën e eksplikacionit dhepraktikisht janë pjesë përbërëse të hulumtimeve eksplikative.Me hulumtimet eksplikative janë të lidhura edhe hulumtimet:• DESKRIPTIVE - me të cilat përshkruhet dukuria, por nuk shpjegohet ajo;• STRUKTURALE - me të cilat studiohet përbërja e objektit apo dukurisë;• PREDIKTIVE - e cila përdoret për parashikimin e zhvillimit të 17
  • 18. mëtejmë të dukurisë së hulumtuar;• EKSPLORATIVE - e cila përdoret si metodë provuese apo pilot- hulumtim;Si dhe:• PANELI - me të cilin verifikohen rezultatet që janë arritur nga hulumtimet e mëhershme;• METODOLOGJIKE - të cilat shërbejnë për vërtetimin e validitetit të ndonjë veprimi para se të aplikohet.Kriminologjia bashkëkohore sipas llojit të të dhënave që i hulumtondhe metodave që i zbaton, mund të ndahet njëkohësisht në: a)kriminologji kualitative dhe b)kuantitative.Kriminologjia kuantitative zhvillon analizën sintetike kurse në kuadërtë saj edhe “statistikën e lidhjeve” (ang. Statistics of assotiation), e cilavërteton relacionet ndërmjet dy dukurive të ndryshueshme (p.sh.dukurive paralele të përcjelljes së koeficientit të korrelacionit ndërmjetkriminalitetit dhe standardit të jetesës, punësimit, nivelit të arsimimit etë ngjashme).Në anën tjetër me hulumtimet nga fusha e kriminologjisë kualitative,deri te objekti i hulumtimit, arrihet më së shpeshti me anë të tëashtuquajturës snow ball method. Në hulumtimet kriminologjike tëdhënat të cilat hulumtohen mund të jenë: individuale dhe shoqërore; tëmëhershme apo të tashme dhe primare apo sekondare.2.2. Metodat e përfundimit (epilogu i hulumtimeve kriminologjike)Metodat e përfundimit apo konstatimit të cilat zakonisht përdorën jovetëm në kriminologji por edhe në shkencat tjera janë: deduksioni dheinduksioni, analogjia, analiza dhe sinteza, abstraksioni dhe intuicionisi dhe përfundimi sipas probabilitetit. Përfundimi me anë tëdeduksionit vlen nëse dëshmojmë se një dukuri vlen për çdo masë tënjëjtë në çdo kohë dhe kështu themi se ajo dukuri vlen edhe për çdorast tjetër individual. Nëse ndonjë dukuri (kriminalitet) e hulumtojmëpërmes disa prizmave të saj (fenomenologjike), dhe përfundojmë sekrejt çka vlen për një rast (pak a shumë) vlen edhe për grupin esjelljeve të tilla në tërësi, kjo është mënyra induktive të hulumtimit. 18
  • 19. Përfundimi sipas analogjisë, kryesisht, është mënyra më e shpeshtë epërfundimit, prandaj për këtë fakt është edhe “mysafiri më i shpeshtë ikriminologjisë” dhe rezulton nga proporcionaliteti i vetive tëpërbashkëta të vërejtura të një dukurie m ç’rast shkohet nga e veçantate e veçanta.Analiza përbëhet nga zbërthimi real (objektiv) i elementeve të ndonjëdukurie duke ia shtuar të ashtuquajturin zbërthim ideor (subjektiv), nëmënyrë që të njihet kauzaliteti i dukurisë dhe i pjesëve të saj përbërëse.Ndërkaq sinteza paraqet metodën analitike - sintetike të hulumtimit metë cilën elementet përbërëse të një dukurie globalizohen dhekonsiderohen si tërësi unike.Abstraksioni paraqet veprim ideor të ndarjes së të përbashkëtës,esenciales dhe të përgjithshmes duke e flakur njëherazi, te disa dukuri,individualen dhe të parëndësishmen. Në anën tjetër, intuicioni paraqetveti mendore të hulumtimit, talentin e saj i cili zakonisht është nëproporcion të drejtpërdrejt me përvojën hulumtuese (numrin etentimeve), të cilat sjellin deri te zgjidhja e problemit “rrugës sëshkurt” pa e ditur “rrugën përmes së cilës është zgjidhur tërë kjo”.Përfundimi sipas probabilitetit është një veprim shumë i varur ngahipotezat dhe qëllimet tona të hulumtimit.3. Zhvillimi i kriminologjisëNë zhvillimin e kriminologjisë si disiplinë e posaçme shkencore kanëlënë gjurmët dhe kontributin e tyre të madh shumë personalitete tënjohura të kësaj fushe. Këtu ne do t’i përmendim tri personalitetet mëtë shquara, të cilët në mënyrë specifike i kanë kontribuuar zhvillimit tëkësaj shkence me studimet e tyre për kriminalitetin dhe trajtimin e tij.Cessare Beccaria, me veprën “Dei Delitti Delle Pene“ (1764.), kashënuar një periudhë të madhe dhe i ka dhënë kontribut të fuqishëmparaqitjes dhe zhvillimit të këtij drejtimi, i cili në literaturënkriminologjike por edhe në atë penale-juridike është i njohur siShkollë Klasike.Personaliteti tjetër është Paul Topinard, i cili në veprën e tij„Antropologjia“ (1879), për herë të parë përmendi emrin kriminologji,me çrast edhe na paraqitet kjo fushë shkencore si sferë e veçantë. 19
  • 20. Dhe pikërisht në këtë drejtim edhe Raffaele Garofalo, e ka botuarveprën me titull „Kriminologjia“ (1885), me të cilën fillon njëperiudhë krejtësisht e re me të gjitha karakteristikat e saj në pikëpamjetë shpjegimit dhe qasjes ndaj kriminalitetit, si dhe një periudhë medetyra të definuara rishtazi të cilat kjo shkencë i merr në zinxhirin eshkencave tjera që merren me dukurinë e krimit si fenomen individual,gjegjësisht me kriminalitetin si dukuri masive. Debatet e parashkencore lidhur me shkaqet e kriminalitetit paraqiten në fund tëshekullit XIX. Mirëpo, megjithatë në atë periudhë rolin dominues nëshpjegimin e këtyre dukurive e kishin përfaqësuesit e ShkollësKlasike.Shkolla Klasike, siç është e njohur mirë, ka lindur me aplikimin eparimeve të Revolucionit Borgjez Francez, në fushën e legjislacionitpenal, kurse shpjegimet e veta i bazon ekskluzivisht në interpretimetdogmatike të veprës penale: ndëshkim dhe ligjit Pra, në fenomenetligjore. Një qasje e tillë nuk dha rezultate të rëndësishme, sidomosgjatë shekullit të XIX, prandaj shoqëria e atëhershme e përfshirë ngavala e furishme e Revolucionit Industrial dhe zhvillimit tëkomunikimeve, u ballafaqua me një ngritje të theksuar tëkriminalitetit. Mos efikasiteti i sistemit në reagimet ndaj sjelljevekriminale, gjithnjë e më tepër, e shtyri Shkollën Klasike që tëpropozojë metoda dhe qasje të reja në përgjithësi në aspektin etrajtimit të këtij fenomeni negativ shoqëror.Zhvillimit pozitivist të kriminologjisë një shtytje të rëndësishmeasokohe i dha edhe zhvillimi i gjithëmbarshëm i disiplinave tëndryshme të shkencave natyrore dhe shoqërore. Kurse në këtë drejtim,sidomos, kontributin më të madh e dha aplikimi i metodës sëhulumtimit empirik në shkencat shoqërore. Është mirë e njohur semetodat pozitiviste aplikimin e vet të parë e gjeten në shkencatnatyrore si: fizikë, kimi, biologji, duke i gjetur shumë shpejtëpërkrahësit e tyre edhe në radhët e sociologëve.Me qëllim të një vështrimi më të qartë të zhvillimit të kriminologjisë sisferë e posaçme shkencore, këtë segment do ta trajtojmë me rastin eshpjegimit të karakteristikave të zhvillimit në të ashtuquajturënperiudhë parashkencore; periudhë shkencore apo periudhë tëkriminologjisë pozitiviste. 20
  • 21. 3.1. Periudha parashkencore.Kriminologët tradicionalisht pajtohen se fusha e tyre si shkencë kalindur në shekullin e XVIII, kur Cessare Beccaria, themeloi shkollëntë cilën ne e njohim si Shkollë Klasike e kriminologjisë. Mirëpo, nëseshikojmë se çfarë kanë thënë disa mendimtarë shumë më herët përkrimin, atëherë duhet edhe ta rishqyrtojmë këtë qëndrim. T’i kthehemip.sh. për një çast tezës: ”Fëmijët e dëshirojnë bollëkun. Ata kanëqëndrim të keq, i shpërfillin të vjetrit. Ata u kundërvihen prindërve tëtyre duke llomotitur para se të socializohen... dhe i tiranizojnëmësuesit e tyre...”, e cila mund të pasqyrojë përshkrimin e parëmodern të delikuencës së të miturve të cilin e ka vënë në pah Sokratipara afër 2300. vjetësh, 470-399. p.e.s, (Adler et al. 1991. fq. 57).Ndonëse shpesh pranohet se kriminologjia bashkëkohore ështëzhvilluar kryesisht pas themelimit të Shkollës Klasike, ekziston njëvarg dokumentesh për kriminalitetin, (shkaqet, format, trajtimi i tij,etj.) nga periudhat e mëhershme të cilat në mënyrë të konsiderueshme ikanë kontribuar zhvillimit të gjithëmbarshëm të kësaj shkence. Nëseshikojmë në retrospektivë të historisë do të vërejmë se filozofët dhemendimtarët si Sokrati, Platoni dhe Aristoteli kanë dhënë mendime tërëndësishme lidhur me këtë fenomen, madje disa ide që ata qyshatëherë i kanë plasuar, e kanë gjetur vendin e tyre në shkencën tonëedhe në ditët e sotme. Sidomos janë të rëndësishme ato ide të cilatkanë të bëjnë me shkaqet e lindjes së krimit, për të cilat lirisht mund tëthemi se si të tilla janë ndërtuar dhe plotësuar ndër shekuj deri në ditëte sotme. Për këtë arsye këtu edhe ne do të fokusohemi në shkrimet ekësaj fushe nga kohërat e mëhershme të civilizimit të cilat përmendenmë së shpeshti, duke i trajtuar ato më hollësisht në kapitullin:“Periudha e mendimit të përgjithshëm filozofik dhe humanist mbikriminalitetin”.3.1.1. Periudha e mendimit të përgjithshëm filozofik-humanist mbikriminalitetinHamurabi ka qenë një sundimtar i cili ka vdekur në vitin 1750. p.e.s.4Ky sundimtar biblik është i njohur si autor i Kodit i cili ishte shkruarnë shtylla të larta 2,25 metra. Ky Kod përmbante 282 nene, kurse si4 Mbreti i Babilonisë i cili ika shkruar ligjet e shteteve të vjetra Sumerit dhe Mesapotamisë. 21
  • 22. qëllim themelor në të theksohej mbrojtja e sistemit shoqëror përmespengimit të dhunës së më të fuqishmëve mbi ata më të dobëtit (me çkaështë theksuar parimi i së drejtës). Për kriminelët kanë qenë tëparapara dënime të ashpra, siç ishe dënimi me vdekje, prerja eekstremiteteve, djegia me hekur të skuqur, dëbimi, kurse ky kod kadhënë edhe shpjegimet lidhur me shkaqet e krimit, gjegjësisht lidhurme dhunën e keqe të kryerësve e cila është e domosdoshme tëndëshkohet për tu shmangur hakmarrja, gjegjësisht për t’iu siguruarsatisfaksioni viktimës. Kësaj kategorie të fundit, gjegjësisht viktimavegjithashtu u është kushtuar një vëmendje e rëndësishme dhe është enjohur se ky Kod, i është kushtuar viktima, sepse dispozitat e tij kanëobliguar edhe kompensimin e dëmit të shkaktuar me vepër penale.Platoni,5 (428-347 p.e.s) pohonte se kriminaliteti është shprehje epërbuzjes e cila rezulton nga natyra njerëzore, kurse për dëniminpohonte se ai e ka preventivën si funksion themelor. Ky, në masën mëtë madhe, njihet si themeltar i individualizmit për shkak të tezës së tijtë njohur sipas së cilës ”krimi është pasojë e faktorëve të brendshëm,për çka dënimin duhet përshtatur gjendjes psikike të kryerësit konkrettë tij”.Aristoteli6 (384-322 p.e.s) i ka klasifikuar ligjet në ligje natyrale dheartificiale. Sipas tij ligjet natyrale duhet ti mbrojnë vlerat universale,të pranuara. Ndërsa me ligje artificiale duhet të krijohet barazia dhedrejtësia. Sipas tezës së tij “njeriu nuk do të bëhej kriminel sikur takuptonte se nga vepra penale ka më tepër dëm sesa dobi“. Ky merretsi themeltar i utilitarizmit në fushën e luftimit të krimit, sepse sishkaktar themelor të krimit e thekson çoroditjen morale të individit nëkushte të caktuara të jetës shoqërore.Ciceroni7 (106-43 p.e.s.), si një nga shkaqet kryesore të krimit ekonsideronte mosndëshkimin e tij. Prandaj, ai insistonte në dënim tëpashmangshëm, duke potencuar nivelin e lartë të përgjegjësisë së tëgjitha strukturave të bashkësisë, të ngarkuara për zbatim të ligjit.Seneka8 (viti 4 p.e.s- 65 pas. e. s). Është e njohur thënia e tij:5 Filozof i vjetër i Shtetit të Athinës, nxënës i Sokratit dhe mësues i Aristotelit.6 Një nga filozofët më të mëdhenj të Athinës së lashtë, nxënës i Platonit, kurse mësues i prijësit ushtarak, të famshmit Aleksandër i madh (Alexander the Great).7 Marcus Tullius Cicero, senator i njohur i shtetit të Romës së Vjetër.8 Lucius Annaeus Seneca, senator dhe filozof i njohur romak. 22
  • 23. „Meqenëse krimi është shprehje e gabimit të individit, si qëllimkryesor i dënimit duhet të jetë përmirësimi“. Për këtë arsye, ky mundtë konsiderohet si njëri nga pionierët e mendimit resocializues si qëllimkyç i aplikimit të sanksionit penal.Periudha e mesjetës9 shënon një pikëpamje pothuaj krejtësisht tëndryshme ndaj studimit dhe interpretimit të shoqërisë dhe dukurive qëe rrethojnë njeriun në raport me mendimet e njohura dhe të shkruara tëperiudhave të mëhershme. Në atë periudhë rolin dominues edhe nëkëtë segment të jetës njerëzore e kishin institucionet religjioze. Nëpikëpamje të studimit të kriminalitetit dhe krimit si dhe të trajtimit tëgjithëmbarshëm të krimit dhe hulumtimit të tij, gjykimit dhendëshkimit të tij, në literaturën kriminalistike mund të hasen një vargkarakteristikash të kësaj periudhe. Më të rëndësishmet nga këto janë:të gjitha idetë për kriminalitetin e periudhës së mëhershme plotësisht uflakën dhe u harruan; nuk ekzistojnë ligje të shkruara nga ajo periudhë;në atë periudhë mbrohej interesi i shtetit dhe sundimtarit, religjioni,morali, personaliteti dhe prona; dominonte juridiksioni i kishës,zbatimi i të drejtës kanonike; hipertrofia e inkriminimit religjioz;pabarazia para gjykatës; inkuizicioni; zbatimi i dënimeve të mizore.Ky segment në zhvillimin e studimit njerëzor të krimit dhe reagimilidhur me këtë është i rëndësishëm në masën më të madhe sepseasokohe pikërisht Shkolla Klasike paraqitet si reaguese e fuqishmendaj këtij sistemi. Në literaturën kriminologjike shënohen disa teza ngajeta e dy autoriteteve teologjike të asaj periudhe: Shën Augustinit dheToma Akuinit.Shën Augustini10, (354-430). Është e njohur vepra e tij “Mbi Shtetin eZotit” (Drejtësia Hyjnore). Ai konsideron dhe angazhohet për dënimindhe shpërblimin si qëllime të ndëshkimit për krimin e kryer. Ikundërvihet dënimit me vdekje duke pohuar se kryesi me anë të këtijdënimi lirohet nga vuajtja të cilën ai me krim e ka “merituar”.Shën Toma Akuini (Thomas Acuinas)11 (1225-1274). Është e njohurvepra e tij me titull “Summa Theologica”. Ky ndër të tjera, është9 Zakonisht përfshinë periudhën kohore prej shek.V p.e.s., e shënuar me rënien e Perandorisë Romake të Perëndimit, e deri në fund të shek. XVIII, gjegjësisht revolucioneve borgjeze në Evropë.10 Saint Augustine , njëri ndër shenjtërit më të famshëm të kohës së vjetër i kishës katolike..11 Saint Thomas Aquinas , teolog Italian i njohur si Doctor of the Church. 23
  • 24. angazhohet për një të drejtë ndëshkimore relative, pra për ndëshkimine veprave të cilat rrezikojnë shoqërinë njerëzore dhe të cilat për këtëfakt janë të drejtuara kundër vullnetit të zotit.Periudha e gjatë e inercionit dhe e asfiksisë intelektuale e shekujve tëmesjetës e cila edhe mendimin kriminologjik e mbylli në suazat engushta të rezonimit mistik dhe tradicional, nxiti vërshimin e vërtetë tëfilozofisë dhe shpërthimin e aktivitetit të filozofëve dhe shkencëtarëveqë në fillim të shekullit të XVI. Prandaj, shumë ide përparimtare mbihumanizimin e legjislacionit penal u manifestuan qysh në kohën esistemit shoqëror feudal për të vazhduar në kontinuitet me punimet efilozofëve progresiv të mëvonshëm dhe të juristëve, empiristëve,racionalistëve e shumë mendimtarëve tjerë shoqëror, të ndryshëm, tëshekullit XVII-XVIII, (Mllagjenoviq, 1982, fq. 49).Kështu, Karzovi, në Gjermani propozoi aplikimin e metodave empirikenë të drejtën penale, kurse në anën tjetër, Ejro, në Francë, theksonidetë përparimtare për të drejtën procedurale më efikase, ndërkaqMateus, në Holandë, angazhohet për aplikimin e metodave sintetikeligjore në të drejtën penale. Në këtë periudhë drejtohen edhe kritikat epara në llogari të ”glosatorit”12 në Itali. Madje nga inspirimi me idetëe reja përparimtare, në Rusi më 1648. nxirret përmbledhja e re e ligjoree quajtur ”Depozitimi”.Për themelimin dhe të bazuarit e shkollës klasike dhe për nismën egjithëmbarshme të ndryshimeve që u kurorëzuan në fillim të shekullitXVIII dhe në fund të shekullit XIX me revolucionet borgjeze nëEvropë meritat më të mëdha u përkasin punimeve dhe studimeve tëplejadës së filozofëve dhe mendimtarëve të asaj kohe. Në vazhdim tëtekstit do të vejmë në pah personalitetet e shquara të cilat kanë lënëgjurmët më të thella në zhvillimin jo vetëm të kriminologjisë, por edhetë shkencave shoqërore dhe penale-juridike në përgjithësi.Tomas Mori (1478-1535). Është autor i “Utopisë” së njohur.Konsiderohet si njëri ndër themeluesit e etiologjisë kriminale, sepse aiduke studiuar rrethanat ekonomike në Angli, u përpoq t’i konstatojëshkaqet e veprave penale kundër pasurisë. Gjithashtu i prirë ngahumanizmi ky propozoi shndërrimin e dënimit me vdekje, në dënimme punë të detyrueshme. Pra, kërkonte që dënimi t’i kontribuonte12 Glosatorët, interpretuesit e kodit fetar-"Kanonit” 24
  • 25. qëllimit të përmirësimit të kryerësit të veprës, me çka zë fill ideja edënimit «privim nga liria». (Ignjatoviq 2005. fq. 149).Ky është përfaqësues i madh i tezës se ”shkaqet e kriminalitetitgjenden në shoqëri”, prandaj angazhohet për zbutjen e sistemit tëndëshkimit.Frensis Bekoni (Francis Bacon) (1478 – 1535). Ky propozonreformën e sistemit, deri te e cila do të arrihej me studimin e sistemitshtetëror, me ç’rast qëllimi kryesor do të ishte vendosja e një drejtësietë tillë prej së cilës shoqëria do të kishte dobi.Hugo Grotius (1583-1645). Ky është personalitet shumë irëndësishëm në zhvillimin e mendimit kriminologjik, kurse me teoritëu angazhua për vendosjen e masës së arsyeshme të sanksionimit dukepropozuar që dënimi të formohet ashtu që të ndikojë në përmirësimin efajtorit. Është përfaqësues i teorisë së të drejtës natyrore, sipas së cilësprioritet shoqëror do të ishte mbrojtja penalo-juridike e të drejtave tëmirënjohura, në mesin e të cilave nuk llogaritet e drejta e besimit (anateologjike), me çka ai kritikoi rolin dhe “rëndësinë” e institucionevereligjioze dhe atë jo vetëm në sistemin penalo-juridik, por edhe nësistemin shtetëror në përgjithësi.Thomas Hobbes (1588-1679). Është materialist i njohur anglez dhefilozof politik. Ky është angazhuar për një sistem kundër torturës,kundër zbatimit të dënimit masiv me vdekje dhe kritikontedisproporcionin midis peshës së dënimit dhe peshës së veprës penale.Angazhohej për ligje të ashpra, të cilat do ta mbanin rendin në shoqëridhe do të hartoheshin nga individët “egoist”.Xhon Lloku (John Locke, 1632-1704). Është filozof dhe empiristanglez i cili konsideronte se dija themelore buron nga përvoja duketheksuar se vetëm ligji mund të jetë bazë për ndëshkim. Ai pohonte setë gjithë qytetarët janë të barabartë para ligjit dhe se duhet të ekzistojëproporcionaliteti midis peshës së veprës penale dhe llojit apo masës sëdënimit.Karl Monteskie (Charle Montesquieu, 1689-1755). Është filozofpolitik francez dhe protagonist i idesë së ndarjes së pushtetit ekzekutivnga gjyqësori dhe legjislativi. Është i njohur me veprën e tij “Fryma eLigjit”, në të cilën kritikon arbitraritetin gjyqësor të ligjvënësit. 25
  • 26. Gjithashtu ky ishte angazhuar për humanizimin e procedurës penaledhe ishte kundër dënimit mizor, kundër formalizmit dhe abstraksionittë ligjit penal. Ky kërkonte që “ligji penal duhet të jetë në frymën especifikave historike, shoqërore, dhe specifikave tjera të vendit”.Francois Voltaire (1694 - 1788). Ishte shkrimtar francez që iukundërvu legjislacionit absolutist penal feudal, mostolerancës dheskëterrës religjioze. Krahas kësaj ky u angazhua fuqishëm përindividualizimin e ndëshkimit dhe për përshtatjen e tij prirjeve tëfajtorit të cilat ai i ka manifestuar me rastin e kryerjes së veprëskriminale.Zhan Zhak Russo (Jean-Jacques Rousseau, 1712 - 1778). Ështëfilozof dhe shkrimtar francez, idetë e të cilit e inspiruan RevolucioninBorgjez Francez. Është autor i veprës së njohur ”Mbi KontratënShoqërore”.Idetë e veta mbi kontratën shoqërore, (të qytetarëve dhe shtetit), ishfaq përmes tezës: - çdo njeri ka të drejtë të mbrohet nga çdo sulm; - individi heq dorë nga e drejta e mbrojtjes në dobi të bashkësisë; - shoqëria/shteti e ka të drejtën e represionit (merr përgjegjësinë për të), duke aplikuar dënimet ndaj kryesve të veprave penale.Immanuel Kant (1727-1804) dhe Georg Wilhelm Friedrich Hegel(1770 - 1831). Këta dy filozof gjerman janë përfaqësues të rrymësreaksionare të cilët theksojnë se dënimi duhet ta ketë funksionin edhunës dhe se ky duhet të jetë qëllim i tij; se me ndëshkim vendosetsistemi i çrregulluar moral (p.sh. për veprat penale të vrasjespropozojnë dënimin me vdekje; për dhunim propozojnë kastrimin, etj.)Cesare Beccaria (1738 - 1794). Ky iluminist italian në veprën e tij tënjohur “Dei Delitti e Delle Pene“, kritikon ashpër arbitraritetin egjyqtarëve të atëhershëm dhe angazhohet për afirmimin e të drejtaveindividuale të njeriut në sferën e legjislacionit penal, duke kritikuarnjëherazi edhe aplikimin masiv të dënimit me vdekje dhe dënimit tëfëmijëve dhe të sëmurëve psikik. 26
  • 27. Esej, para së gjithash i është përkushtuar zgjidhjes së çështjevepolitike dhe kriminale.Beccaria krahas kërkesës për respektimin e ligjshmërisë (“çdoqytetarë duhet të njoftohet për fajësinë dhe pafajësinë e vet”, paraqitetkundër të drejtës së gjykatës për ta interpretuar kuptimin e dispozitësdhe shfrytëzimin e analogjisë). Ky ka shqyrtuar dhe legjitimitetin enormave të së drejtës penale me ç’rast thotë: “As ai i cili ështëkompetent për nxjerrjen e tyre në këtë aspekt nuk duhet të jetëplotësisht i lirë. Vullneti i tij duhet të jetë i kufizuar me arsyeshmërinëetike të normave”. Ligjet duhet të bazohen në moral, gjegjësisht nëpërshtatjen e natyrës biologjike të njeriut dhe instinktit të tij për tëqenë i lirë me kërkesat e jetës shoqërore. (Ignjatoviq, 2005. fq. 150).Përveç kësaj, ky ka theksuar se dënimet duhet të jenë të dobishme dhet’i plotësojnë kushtet si vijon: domosdoshmëria; proporcionaliteti;zbatimi pa përjashtim; urgjenca; shqiptimi publik; karakteri personal.Ky është marrë edhe me shkaqet e krimit, preventivën e dënimit, llojete dënimeve ligjore-krimianle dhe me tipologjinë e krimit.Anselm Foeurbach (1775-1833). Është i njohur si themelues i Teorisëmbi qëllimin e dënimit/ preventiva e përgjithshme me detyrim psikik.Është autor edhe i parimit themelor penal-juridik ”Nullum CrimenNulla Poena Sine Lege” i cili ka lindur si sintezë e punimeve tëpararendësve të tij: (Platon, Aristotel, Grotius, Beccaria) pra, si sintezëe idesë mbi theksin e rëndësisë së detyrimit psikik si element themelor indëshkimit.3.1.2. Shkolla KlasikeTë menduarit sistematik mbi krimin dhe mënyrat e luftimit të tij fillonme Shkollën Klasike. Ajo paraqet formën e parë adekuate apo sistemine të menduarit kriminologjik për, mu sikurse hebraishtja, greqishtjadhe latinishtja që shënojnë gjuhët klasike, sepse me to edhe fillon tëshprehurit e të gjitha kategorive të mendimeve abstrakte. Nga aspekti iklasifikimit të orientimeve teorike në shkencat penale, kjo Shkollë, mëparë do të ishte penale-juridike se sa shkollë kriminologjike. Mirëpo,edhe përkundër asaj që nuk merret në mënyrë eksplicite me shkaqetdhe format e paraqitura të sjelljes kriminale, në kriminologji duhet tëflitet për Shkollën Klasike sepse ajo ka krijuar supozimet përzhvillimin e kësaj shkence (Ignjatoviq,2005,fq..149-150). 27
  • 28. Nga fundi i shekullit XVIII deri në gjysmën e shek. XIX, shkenca e tëdrejtës penale zhvillohet në një sistem krejtësisht logjik dhe tërrumbullakuar, të njohur me emrin Shkolla Klasike e të drejtës penale.Sipas saj, të drejtat e njeriut dhe të qytetarit janë në plan të parë të tëgjitha preokupimeve të shkencës penale-juridike. Me fjalë tjera,Shkolla Klasike e të Drejtës Penale ka lindur në procesin e luftës përmbrojtje të ligjshmërisë dhe personalitetit, gjë që në të vërtetë, kjo epërfaqësonte përmbajtjen e Programit Politik të Revolucionit BorgjezFrancez (Mllagjenoviq, 1982, fq. 53).Me Revolucionin Borgjez francez u proklamuan tri parime kyçe nëorganizimin e bashkësisë shtetërore, të cilat ishin: a) ligjshmëria; b) liria; c) barazia.E inspiruar nga ky parim, më 26.08.1789, u lind edhe e ashtuquajtura“Deklaratë mbi të Drejtat e Njeriut dhe Qytetarit”, përmbajtjathemelore e së cilës ishte: - përgjegjësia nuk mund të shtrihet në bindjet e individit; - me ligj rregullohen vetëm sanksionet e nevojshme dhe të domosdoshme; - ndëshkimi po, por vetëm sipas ligjit; - dënimi të jetë proporcional me peshën e veprës; - të gjithë qytetarët janë të barabartë në aspektin e ndëshkimit dhe të mbrojtjes; - individualizimi i dënimit; - dënimi me vdekje pa torturë.Shkolla klasike në pjesën më të madhe të saj ishte reaksion ndaj të“drejtës penale feudale”, ndërsa ishte e orientuar sidomos nëndryshimet e disa negacioneve të kësaj periudhe siç ishin: - mosekzistimi i ligjit të shkruar penal; - arbitrariteti i pakufizuar i gjykatës; - pabarazia para gjykatës; - numri i madh i inkriminimeve religjioze; - ngushtimi i kornizës ligjore të aplikimit të dënimit me vdekje; - ndarja e kishës nga shteti; 28
  • 29. - aplikimi i dënimeve mizore.Tezat kyçe të Shkollës Klasike ishin: • të gjithë njerëzit,(prandaj edhe kriminelët), zgjedhin lirisht rrugën e vet midis konformizmit dhe kriminalitetit, varësisht nga ajo se cila rrugë besojnë ata do tiu sjell më tepër fitim; • Kryesit e veprave penale nuk janë viktima të rrethit të tyre; • Kryesit e veprave penale nuk janë të pafuqishëm dhe në ta nuk ndikojnë fuqitë mbinatyrore; • Çdo vepër penale është pasojë e vullnetit të lirë sepse është kryer me vetëdije, kurse motivi ka qenë i kushtëzuar, para së gjithash, me parimin e dhembjes dhe kënaqësisë.Sistemi i ri juridiko-penal i instaluar me Shkollën Klasike ka pasurligjet e ndara në dy pjesë: 1) Pjesa e dënimeve (e përgjithshme); dhe 2) Pjesa e veprave penale dhe dënimeve (e posaçme).Një sistemim i ngjashëm njihet edhe te ligjet bashkëkohore penale.Legjislacioni i ri penal gjithashtu karakterizohet me norma të cilatudhëzojnë në ndëshkim human; parashihet regjimi i ri ndëshkues për tëmitur, pastaj parashihen dispozitat mbi përgjegjësinë penale tëbashkëpjesëmarrësve.Në ligje penale është themeluar instituti i përgjegjësisë penale, kurseveprat me paramendim dhe me pahir janë futur në pjesë të posaçme tëligjit penal. Vepra penale dhe dënimi, konsiderohen ekskluzivisht sifenomene juridike, kurse gjykata është ekskluzivisht e kufizuar, pra qëtë shqiptojë dënimin rreptësisht sipas ligjit.Në frymën e humanizimit të gjithëmbarshëm të marrëdhënieve midisnjerëzve, në shtetet e reja borgjeze, Shkolla Klasike përpiqej që, meintervenime konkrete në legjislacionin penal, ta humanizojë politikënndëshkimore. Kështu ajo e futi sistemin e dënimeve fikse, i ciliparashihte dënime të njëjta për kryesit e veprave të njëjte penale, me tëcilat përcaktohej përgjegjësia e njëjtë penale përmes aplikimit tëpostulatit indeterminues mbi vullnetin e lirë të barabartë me rastin ekryerjes së veprës penale. Krahas kësaj, hiqet (abrogohet) dënimitrupor (torturimi), kurse korniza ligjore për zbatimin e dënimit me 29
  • 30. vdekje ngushtohet në mënyrë drastike. Zbatimi i dënimit me vdekjereduktohet vetëm në disa forma, kurse paralelisht, për herë të parëfutet dënimi «heqje lirie». Para përcaktimit të dënimit, gjykataobligohet që dënimin ta shqiptojë në përputhje me natyrën e veprës sëkryer penale, kurse barazia me rastin e shqiptimit të dënimit paraqitetsi imperativ themelor, jo vetëm i gjykatës, por edhe i politikës sëtërësishme të luftimit të kriminalitetit. Dënimet janë të parapara vetëmme ligj, kurse parashihen edhe dispozitat të cilat obligojnë përshqiptimin publik të dënimit, edhe në vendin e kryerjes së veprëspenale.Politika ndëshkimore e Shkollës Klasike definohet mepostulatin:”dënimi shqiptohet për shkak të gabimit e jo me qëllim që tëmos gabohet”, gjegjësisht qëllimi i dënimit është i dyfishtë dhe ka tëbëjë me: a) hakmarrja - nga aspekti i atij që ndëshkon; b) vuajtja e dënimit- nga aspekti i atij që dënohet.Në analizat e mëvonshme janë konstatuar edhe shumë lëshime dhezemërime ndaj studimeve dhe praktikave të instituteve ligjore tëShkollës Klasike, kurse ndër to më të rëndësishmet ishin: paraqitja eveprave penale dhe dënimeve ekskluzivisht si fenomene juridike;fajtori ekzistonte jashtë realitetit në supozimet metafizike mbi vepratpenale dhe ndëshkimet- harrohet personaliteti i fajtorit; përmesstudimit mbi”vullnetin e lirë” plotësisht harrohen shkaqet që eshkaktojnë kriminalitetin; represioni ndëshkues është bazë në luftënkriminalo-politike për pengimin e kriminalitetit; karakteri shoqëror ikriminalitetit ka munguar plotësisht; nuk ekzistojnë parakushtet përhulumtimin shkencor të kriminalitetit.Është me rëndësi që këtu të theksohet roli dhe përmbajtjet themelore tëdrejtimit i cili paraqitet si përpjekje për tejkalimin e mangësive tëShkollës Klasike. Fjala është për të ashtuquajturën Shkollë Neoklasike,e cila u lind nën presionin e shoqërisë për shkak të mosefektivitetit tëShkollës Klasike në luftimin e kriminalitetit, nga njëra anë, dherezultateve gjithnjë më të rëndësishme të hulumtimeve shkencore ngafushat tjera të cilat tregonin se kriminaliteti si dukuri masive,gjegjësisht sjellja kriminale si fenomen individual nuk mund tëshpjegoheshin me studime identerministe për vullnetin e lirë absolut siforcë lëvizëse themelore e aktiviteteve njerëzore, në anën tjetër. Në 30
  • 31. vazhdim të tekstit, do tu kushtojmë vëmendje të posaçme në kapitullinnë vijim këtyre studimeve empirike të kriminalitetit dhe sjelljeskriminale.Shkolla Klasike gradualisht largohet nga zgjidhjet dogmatike dhemetafizike të shkollës klasike, por edhe matej e ruan indeterminizmin.Duke ju falënderuar kësaj shkallëzohet edhe përgjegjësia penale:përgjegjësia; përgjegjësia e zvogëluar, dhe përgjegjësia e plotë. Në tëdrejtën penale për herë të parë përmendet instituti: tentim,bashkëpjesëmarrje, rrethanë, kurse karakteristikë negative është këtuse ky sistem i të peshuarit të vullnetit të lirë karakterizohet si abstraktdhe joreal.3.2. Periudha pozitiviste e kriminologjisëZhvillimi i kriminologjisë në dritën e studimit pozitivist të njeriut,sjelljes së tij dhe rrethit të tij, gjegjësisht lidhjeve shkak-pasojë, të cilatkrijohen midis tyre e hap pjesën më të rëndësishme të zhvillimit tëkësaj shkence në periudhën më të re kohore. Hulumtimet ekriminalitetit dhe sjelljes kriminale në metoda empirike i kontribuojnëkrijimit të shumë drejtimeve, orientimeve dhe shkollave në etiologjinëe kriminalitetit.Shkolla pozitiviste e kriminologjisë supozon se sjellja njerëzore ështëe kushtëzuar (determinuar nga forcat të cilat janë jashtë kontrollit tëindividit ( individual), me ç’rast ekziston mundësia e përcaktimit tëkëtyre faktorëve. Përkundër studimit të kriminologjisë klasike e cilaparaqitet pa hulumtime shkencore duke thënë se njerëzit me vetëdije ezgjedhin kryerjen e krimit, përfaqësuesit e kriminologjisë pozitivistekonsiderojnë se sjellja kriminale është rezultat i ndikimit të faktorëvebiologjik, psikologjik, sociologjik. (Adler et al. 1991. fq 58).Paraqitjes dhe zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji i kanëkontribuar kushtet dhe rrethanat e ndryshme, mirëpo dy rrethana,gjithsesi i kanë kontribuar këtij trendi në mënyrë të posaçme.Rezultatet e studimeve të hershme empirike tregojnë për sjelljen edeterminuar njerëzore-faktorët e ndryshëm ekzogjen dhe endogjen, nënjërën anë, si dhe atë se problemi i kriminalitetit është problemgjithnjë e më i rëndësishëm, gjë që tregon për mosefikasitetin epolitikës aktuale të luftimit të kriminalitetit të Shkollës dominanteKlasike. Ky kapitull do të shpjegohet edhe përmes analizës së 31
  • 32. kushteve themelore historike të zhvillimit të drejtimit pozitivist nëkriminologji, si dhe fokusimit në përmbajtjen dhe rëndësinë të cilën ekanë lënë studimet e hershme empirike të kriminalitetit dhe sjelljeskriminale dhe do të paraqiten thekse esenciale të punës studimore tëpërfaqësuesve të shquar, themelues të pozitivizmit në kriminologji.Që në fillim të këtij kapitulli e konsiderojmë të rëndësishëm t’i cekimpikat më të rëndësishme të kontributit të pozitivizmit në kriminologji,siç janë: reaksioni në shkollën klasike, teoritë e reja mbi shkaqet esjelljes kriminale, aplikimi i metodës pozitiviste në hulumtimin ekriminalitetit, orientimi kah kryesi i veprës penale dhe koncepti i ri ipolitikës ndëshkimore.3.2.1 Rrethanat historike të zhvillimit pozitivizmit në kriminologjiKushtet e zhvillimit të shkollave kriminologjike në frymën epozitivizmit mund të kërkohen në aspekte shumë të ndryshme, para sëgjithash në ato historike, shoqërore, juridike e gjithsesi edheshkencore. Të gjitha këto janë të drejtuara në qëllimin që asokoheparashtrohej para kriminologëve dhe ka të bëjnë me ndriçimin eproblemit të kriminalitetit në përgjithësi, zbulimin e shkaqeve tësjelljes kriminale dhe gjetjen e mjeteve më adekuate për parandalimine kriminalitetit.Sipas Mllagjenoviqit (1982), rrethanat e zhvillimit pozitivist nëkriminologji në masën më të madhe mund të gjenden në kërkimin errugëve të reja për shërim nga sistemi brutal juridik i mesjetës, pastajnë rritjen e kriminalitetit i cili kërkon reformën e legjislacionit penal.Krahas këtyre të cekurave duhet theksuar edhe rëndësinë e paraqitjessë parakushteve shkencore për hulumtimin e kriminalitetit në bazë tëstudimeve të para statistikore, sociologjike, antropologjike, biologjikedhe psikologjike, si dhe futjes së metodës pozitiviste në shkencatshoqërore. “Shkaqet e kriminalitetit janë të thella dhe komplekse,sepse legjislacioni penal, i drejtuar në eliminimin e pasojave por joedhe të shkaqeve, nuk ka mundur të ketë sukses në zvogëlimin eintensitetit të kriminalitetit”.Rritja e kriminalitetit shpjegohet me ndikimin e shumë faktorëve. Ndërkëta faktorë, theksohet rëndësia e faktorit shoqëror (shtimi ipopullsisë, zhvillimi i qyteteve, migracioni, zbulimet e mëdhashkencore dhe teknologjike, shtimi i lidhjeve të komunikacionit); 32
  • 33. faktori social, (grumbullimi i masave dhe mungesa e kujdesit social),dhe faktorët juridik (zhvillimi rapid i komunikimit juridik,reglementimi i degëve të jetës juridike - paraqitja e një varg veprash tëreja penale).3.2.2 Studimet e hershme empirike të sjelljes kriminale dhe kriminalitetitFundi i shek. XVIII dhe fillimi i shek. XIX shënojnë rilindjen dhezhvillimin e shkencave shoqërore dhe atyre natyrore, kurse në bazë tëmetodës shkencore - pozitiviste e cila mbështetet në studimin e faktevetë cilat janë të kapshme për ne, pra të perceptimit sistematik dhedhënies së rezultateve shkencërisht të bazuara - konstatimeve në bazëtë të dhënave ekzakte. Rol të posaçëm në këtë proces ka pasur sidomosAuguste Comte, 1798-1857, i cili me veprën e tij “Course dephilosophie pozitive”, 1830. Ai preferon aplikimin e metodavemoderne të shkencave fizike në hulumtimin dhe interpretimin efenomeneve sociologjike. Fusha e re “Fizika Shoqërore” paralajmëronpikërisht aplikimin e metodave shkencore për studimin e dukuriveshoqërore si një sociologji pararendëse e caktuar.Në anën tjetër, Charles Darvin, 1809-1882, me veprën e tij”revolucionare” mbi revolucionin e llojit “origin of spieces” e nxitë njëzhvillim të pa frenuar të shkencave natyrore të cilat për lëndë tëstudimit e patën qenien njerëzore dhe, përkundër studimeve mbinjeriun asokohe ai i jep bazën biologjizmit, psikologjizmit,antropologjizmit, psikiatrizmit, etj. që me hulumtime t’i kontribuojnëzhvillimit të këtyre disiplinave shkencore.Gjithashtu kjo periudhë karakterizohet edhe me shtimin enorm tëkriminalitetit, i cili vë në pyetje konceptin e politikës kriminale tëShkollës Klasike. Për mësimin e këtij fenomeni negativ shoqëror,kontribut të rëndësishëm dha zhvillimi i statistikës. Kjo periudhëkarakterizohet edhe me regjistrimet e para të popullsisë në SHBA,Angli, dhe Francë. Këto regjistrime, ndër të tjera, ofruan të dhënat përmasën, dinamikën dhe strukturën e kriminalitetit në tërësinë e tij. Përstudimin e këtyre rezultateve meritë të posaçme kanë dy ekspert tëstatistikës Adolphe Quételet (1796-1874) me veprën e tij Phisiquesociale ou essai sur le développement des facultes de l’homme (1835)dhe André Michel Guerry (1802-1866) me veprën e tij „ Essai sur la 33
  • 34. statistique morale de la France (1833). Guerry studioi marrëdhënietmidis gjinive dhe moshave dhe i krahasoi ato me kriminalitetin, meç’rast konstatoi se grupet e moshave të caktuara kryejnë vepra të njëjtapenale dhe se kryesisht vepra të caktuara penale kryejnë edhe meshkujtedhe femrat.Sipas Adlerit (1991), Guerry, me studimin e tij të pavarur për lidhjetmidis disa faktorëve me statistikën kriminale, siç janë varfëria, mosha,gjinia, raca, dhe kushtet klimatike, konstaton se shoqëria vendos përsjelljen kriminale e jo kryerësi i veprës kriminale me vendiminindividual. (sikurse edhe Queteleti, vërejtje e autorit),Mllagjenoviqi, (1982) thekson se Guerry është marrë edhe meklasifikimin e kriminalitetit në disa pjesë të Francës, me ç’rast kakonstatuar se kushtet ekonomike të jetës janë faktor vendimtar nëshkaktimin e veprave penale kundër pasurisë. Këto vepra penale më sëshpeshti ndodhin në provincat më të pasura franceze të cilat dallohenpikërisht për nga shtresimi i qartë në bazë ekonomike, kurse në to mësë tepërmi jeton popullsia e varfër. Pikërisht për shkak të këtyrekonstatimeve, Guerry së bashku me Queteletin, konsiderohetthemelues i të ashtuquajturës Shkollë Hartografike. Siç u theksua,Adolphe Quetelet, me rezultatet e hulumtimit të tij, apostrofonterëndësinë e faktorëve të caktuar të cilët në një masë më të vogël apomë të madhe ndikojnë në kryerjen e veprave penale. Siç thekson edheAdler (1991).Adolphe Quetelet, konstaton se kriminalitetin e karakterizonligjshmëria e caktuar në shfaqjen e tij në shoqëri dhe nëse nuk kaçrregullime të mëdha shoqërore siç janë, fatkeqësitë elementare apoluftërat, shumë mirë mund të kontrollohet masa, struktura dhedinamika e tij. Ky specialist statistikor belg, konstatimet e veta i bazonnë analizat e kriminalitetit në Francë, Belgjikë, dhe Holandë, dhe atokryesisht i quan indikator të të ashtuquajturës “statistikë morale”.Klasa sunduese qytetare e asaj kohe ballafaqohet me këto rezultate dhedetyrohet t’u kundërvihet përpjekjeve për të gjetur përgjigje në pyetjet:Përse kriminaliteti po shtohet? dhe Cilët janë arsyet vendimtare?Meqenëse, për shkak të sjelljes njerëzore në përgjithësi, tashmëpopullsitë e caktuara i kishin themeluar shkencat natyrore, ndodhi qëtë zhvillohet edhe Teoria e Determinimit Biologjik dhe Psikologjik tëKrimit. 34
  • 35. Krahas karakteristikave të cekura, periudhën e përmendur ekarakterizon edhe industrializimi i shpejtë i shoqërisë, dinamika dheintensiteti i së cilës kushtëzojnë vendosjen e sistemit të ri të vleraveshoqërore.Ignjatoviq (1997) këtë e vë në pah si periudhë në të cilën brendashoqërisë qytetare krijohen korporata të fuqishme ekonomike të cilatsynojnë përfshirjen jo vetëm të tregjeve kombëtare por edhendërkombëtare. Idetë e konkurrencës dhe mundësive të barabarta përtë gjithë i zëvendësoi teza për dominim dhe për nevojën e qartë dhedallimin gjithnjë e më të madh në shoqëri të cilin e arsyetojnë dallimetnatyrore midis njerëzve. Si pasojë e këtyre përpjekjeve shfaqet edheqëndrimi mbi krimin si vepër e individit jo normal patologjik. Meshpejtësi asokohe rritet interesimi për këto hulumtime biologjike,mjekësore, dhe psikologjike, të cilat a priori nisen nga konstatimi sedelinkuentët edhe sipas konstatimit bio-psikologjik dallojnë nga jo-delinkuentët (Ignjatoviq 2005, fq. 159).Në anën tjetër Adleri (1991) i thekson se dallimet metafizike dukethënë se shikuar historikisht, karakteristikat dhe pamjet fizike tëindividëve kanë qenë edhe bazë e shpalljes së të tillëve si të prirur përnegativitete. Dokumentet e para të shkruara me të cilat paralajmërohetkjo lidhje e pamjen fizike të individit, janë shembulli i filozofit grek,Sokratit, i cili formën e zverkut dhe vijat e fytyrës i ndërlidh me prirjenpër alkool dhe brutalitet.Në mësimet në vijim do të flasim për tezën mbi kontributin individualtë studiuesve më markant të cilët për objekt studimi kanë pasur mostrate sjelljes kriminale, kurse krimin e kanë lidhur për konstitucionintrupor.Giambaptista della Porta (1535-1615), në veprën e tij „The humanphisiognomy“, (1586), trajton marrëdhëniet e sjelljes njerëzore në bazëtë vijave të fytyrës së disa personave. Ai prirjen e caktuar tëkaraktereve të ndryshme e shpjegon në bazë të raportit dhe renditjes sëpjesëve të ndryshme të fytyrës. Në të vërtetë ai p.sh. hajnat ipërshkruan si persona me gojë të madhe dhe me shikim të vrazhdët.Në studimin e tij, ai e themelon Fizionominë si disiplinë e cila për disashekuj më vonë do të aktualizohet në kërkimin e lidhjeve midiskarakteristikave fizike dhe sjelljes devijante. 35
  • 36. Johan Kaspar Lavater (1741-1801), teolog zviceran, autor i veprës“Les fragments physiognomiques“, (1775), gjithashtu i analizon tezatfizionomike të pararendësit të tij. Ai përpiqet, me anë të krahasimit, tëdëshmojë ngjashmëritë e kokave të njerëzve, (sidomos delinkuentëve),me kokat e shtazëve të ndryshme dhe në këtë mënyrë i shënon tiparet ekaraktereve të tyre. Ky gjithashtu konsiderohet edhe pararendës i njëdisipline tjetër të ngjashme - Frenologjisë, përmes së cilës gjithashtubëhen përpjekje për studimin e sjelljes kriminale përmes formës dhestrukturës së trurit të njeriut. Millutinoviqi, (1988), në punimin e tij“Lavatera” thekson se njerëzit zhvillojnë aksione të këtilla apo të atillapozitive apo negative, varësisht nga karakteri dhe struktura e trurit tëtyre. Ai thotë se në pjesë të ndryshme të trurit janë të vendosuraaftësitë (prirjet) e ndryshme të cilat shfaqen përmes ”vijave” të zverkutdhe manifestimeve të ngjashme fizike.Franz Josef Gall (1758-1828), në veprën „ The Anatomy andPhysiology of the Nervous System in General, and of the Brain inParticular, (1791), dhe Johan Kaspar Spurzheim (1776-1832), duke umbështetur në punimin e Lavaterit nga fusha e frenologjisë,hulumtojnë mundësinë e lidhjes së prirjes psikologjike me format endryshme të zverkut. Studimi i tyre gjithashtu mbështetet nga CharlesCaldwell (1772-1853), i cili ka hulumtuar vartësinë e sjelljes njerëzorenga sistemimi i qelizave trunore. Këto studime në atë periudhë nukkanë treguar bazueshmëri shkencore dhe merita e tyre më e madhemund tu përshkruhet ideve të cilat kanë vënë në pah punimet ehulumtuesve të mëvonshëm.Henry Maudsley (1835-1918), autor i veprës „Responsibility inMental Disease (1874), sikurse edhe pararendësi i tij James CowelsPrichard (1768-1842), autor i veprës „ A Tretise on Insanity and otherDisorders Affecting the Mind“, si përfaqësues i teorisë psikiatrike, dhepsiko-patologjike, thekson sikurse edhe Horvatiq, (1981), se shkaqet esjelljeve devijante gjenden në psiken e njeriut e cila në ato raste kakarakteristikat patologjike. Mirëpo edhe gjendja e shëndoshë psikikemund të jetë shkaktare e devijimit me rastin e anomalive të mëdha tëparimeve morale të individëve, e cila e nxitë “marrëzinë morale”ndonëse me atë rast personat e tillë mund të jenë edhe shumëinteligjent. 36
  • 37. Mllagjenoviq, (1982), thekson se gjendjet e tilla quhen zona të mesmenë evolucionin e çrregullimit shoqëror, kurse i karakterizon mungesa endjenjës morale e cila rezulton me shfaqjen e ndjenjave të caktuara tëçoroditura ose me instinkte të theksuara të ulëta. Pikërisht kjokarakteristikë është vendimtare për karakterizimin si psikozëkriminale, shfaqja e të cilit në të shumtën e rasteve varet nga kushtet ejashtme të jetesës. Pohimi se të gjithë kriminelet karakterizohen mekëtë hasi në kundërshtime të mëdha dhe ndikoi në paqëndrueshmërinëe kësaj teorie.Jean Etienne Dominique Esquirol, me veprën e tij „ Mentalmaladies“: A treatise of insanity (1845), me Phillipe Pinela, autor iveprës „A Tretise of Insanity „(1806) dhe Isaac Raya (1807-1881),me veprën „The Medical Jurisprudence on Insanity“ (1838),gjithashtu kanë shpjeguar sjelljen kriminale përmes psikologjisë sëfajtorit. Edhe këta studiues janë fokusuar në problemin e marrëzisëmorale. Termin “marrëzi morale” e ka definuar Pineli, në studimin e tijnë të cilin përfundon se midis 20 dhe 60 % të të burgosurve në burgjetshtetërore vuajnë nga ndonjë formë e çrregullimit shoqëror. Adleri më1991. thekson më tutje se Ray, ka qenë psikiatri i parë forenzik nëAmerikë, i cili është interesuar për aplikimin e psikiatrisë në drejtësi.Në veprën e tij ky angazhohet për shtrirjen e përmbajtjes dhe ndikimine institutit të përgjegjësisë penale. Esuirol në studimin e tij ka trajtuarnocionin monomani.Ndërkaq, Mllagjenoviq, (1982), thekson se kjo gjendje mentale erëndësishme për kriminalitetin, dallohet me disa instinkte të fuqishmedhe të pamposhtura të cilat personin e tillë thjesht e shtynë në kryerjetë veprave të caktuara penale. Çrregullimet janë të pranishme vetëm nëfushën e vullnetit. Si shembuj të këtyre çrregullimeve përmendet prirjae manisë homicide-drejtë vrasjeve, mania suicide - prirja përvetëvrasje, piromania - prirja për ndezje, kleptomania - prirja përvjedhje, dipsomania - prirja për alkoolizëm dhe forma e sotmenarkomania - prirja për mjete narkotike.3.2.3. Përfaqësuesit e shquar të pozitivizmit në kriminologjiStudimi intensiv i kriminalitetit daton që nga fillimi i shek. të kaluar,fillimisht nga individët të cilët sipas arsimit të tyre ishin nga radhët ebiologëve, mjekëve, psikologëve dhe psikiatër, gjegjësisht ngaspecialistët disa fushave shkencore dhe të veprimtarive praktike. 37
  • 38. Kjo rrethanë e barazisë profesionale, e cila është aktuale në pjesën mëtë madhe të literaturës bashkëkohore kriminalistike, e ka orientuarvetvetiu hulumtimin drejt vënies në pah të ndikimit të njëanshëm tëelementeve biologjike, psikike dhe të faktorëve kriminogjen.(Millutinoviq, 1988., fq. 89).Kjo rrethanë kryesisht profesionale, e cila është aktuale në pjesën mëtë madhe të literaturës bashkëkohore kriminalistike, e ka orientuarvetvetiu edhe hulumtimin drejt vënies në pah të ndikimit të njëanshëmtë elementeve biologjike, psikike dhe të faktorëve kriminogjen.(Millutinoviq, 1988., fq. 89). Krahas kontributit të dhënë në zhvillimine etiologjisë së orientuar kriminale, pionierët e hulumtimit biologjik tërrënjëve të sjelljes kriminale, kanë rëndësi edhe për “provokimin”shkencor të studiuesve nga fushat tjera shkencore. Pikërisht ky fakt ikontribuon shfaqjes së qëndrimit kritik ndaj studimeve me orientimbiologjik mbi determinimin e sjelljes devijante, duke iniciuar njëheraziedhe një varg ndërmarrjesh hulumtuese në fushën e etiologjisë sëkriminalitetit, me ç’rast janë theksuar sidomos studimet edeterminantëve sociologjik dhe psikologjik të sjelljes së njeriut.Rëndësia e përgjithshme e shfaqjes së hulumtimeve kriminologjike tëorientuara në mënyrë pozitiviste qëndron në njohjen dhe pranimin erëndësisë së të gjitha dimensioneve të etiologjisë së kriminalitetit,gjegjësisht, paraqitjes dhe zhvillimit të qasjes pluraliste me rastin eshpjegimit të rrethanave dhe shkaqeve të fenomenit kriminal.3.2.3.1. Cesare LombrosoCesare Lombroso, (1836-1909), ka filluar studimet në fakultetin emjekësisë dhe është orientuar në fushën e psikiatrisë, me të cilënmerret gjatë afatit të shërbimit ushtarak dhe gjatë përvojave të parauniversitare si profesor në Torino (Adler, 1991). Përvojën që e kishtefituar në një burg italian e kishte inspiruar të interesohet edhe përantropologji dhe pas publikimit të punimeve të tij shkencore kishtefituar titullin profesor i Antropologjisë Kriminale.Cesare Lombroso konsiderohet babai i kriminologjisë moderne.Merita e tij më e madhe qëndron në transformimin e kriminologjisë(“shkencës mbi krimin”) nga fusha e interpretimit filozofik dhe të lirëtë veprës penale, në hulumtimin shkencor të shkaqeve të sjelljeskriminale. Me veprën e tij “L’uomo delinquente“, të publikuar në 38
  • 39. Milano më 1876 dhe diç më vonë edhe me veprën „The FemaleOffender“,të publikuar në Londër më 1895 i bashkoi hulumtimet ederiatëhershme pozitiviste të krimit me pikëpamjen antropologjike,(sidomos hulumtimet fizionomike dhe frenologjike), teorinë epërmendur mbi evolucionin e llojit të Charles Darwinit dhe rregullat eaplikimit të metodës pozitiviste të Auguste Comtes në kriminologji.Ishte themelues i shkollës antropologjike e cila më vonë u zhvillua nëshkollën italiane të pozitivizmit.Studimi i tij bazohet në aplikimin e eksperimenteve dhe hulumtimeveshkencore me qëllim të kërkimit të sqarimit të sjelljes kriminale, e ciladeri atëherë ishte shpjeguar ekskluzivisht sipas konceptit abstrakt tëvullnetit të lirë, i cili duke vendosur në qendër të vëmendje kryesin eveprës dhe duke interpretuar mënyrën e tij të sjelljes me arsyetbiologjike, para së gjithash të natyrës antropologjike, ky formoikonceptin e tij të “kriminelit të lindur” (Horvatiq, 1981, fq. 32). Mehulumtimet e tij ka përfshi analizën e 383 kafkave të kriminelëve tëvdekur dhe të 5907 kafkave të të burgosurve të gjallë. Pas sistemimittë të rezultateve me një vëmendje të madhe, e ka paraqitur teorinë e tij.Ky kriminelin e paraqet si „gabim të evolucionit“ ; “njeri parahistorikqë ka bredhë në civilizim“; „moralisht të krisur“ (Ignjatoviq, 1997).Kriminelët, thotë ky, në pamjen e tyre fiziologjike kanë karakteristikatë caktuara të cilat i dallojnë ata nda njerëzit tjerë. Këto karakteristikate ata kanë lindur në procesin e trashëgimit nga të parët e largët(atavizmi), kurse qëndrojnë në skicat e dukshme anatomike apo/osefiziologjike të cilat janë shenja të para të zvetënimit dhe shkatërrimitshpirtëror të vlerave morale dhe i quan ata „Stigmë degjenerimi“.Këto të meta biologjike (të kriminelëve të lindur) shprehen në dydimensione përmes vetive fizike (trupore), siç janë: koka e vogël, ballii hedhur prapa, sinuset ballore të theksuara, trashësia e eshtrave tëkafkës, masat e eshtrave të mollëzave dhe tëmblave, nofullat e qitura,gavrat e syve të qitura, flokë të dredhura dhe jo të drejta, vesh tëmëdhenj, dhëmbë të rrallë, ngjashmëri seksuale, nga njëra anë,gjegjësisht përmes vetive psikike, siç janë: mosndiesia relative edhembjes, topitja e shqisave të prekjes, të pamit shumë të mirë,ndjenjat e ndrydhura, pjekuria e parakohshme fizike (seksuale),përtacia, mungesa e ndërgjegjes, indolenca e shfaqur nganjëherë sitrimëri, e nganjëherë edhe si qyqar, lukth të madh, prirje për bixhozdhe alkool, epshe të forta dhe të shkurtra-kalimtare, në anën tjetër.Ignjatoviq, më (1997) megjithatë thekson se në të vërtetë është 39
  • 40. vështirë ta gjesh njeriun i cili do t’i kishte të gjitha këto karakteristika,mirëpo në teori edhe thuhet se probabiliteti i aktivitetit kriminal ështëdrejtpërdrejt i lidhur për numrin e karakteristikave të tilla të gjetura.Krahas kriminelit të lindur, në tipologjinë e vet, ai thekson edhe katërgrupe delikuentesh, siç janë: grupi epileptik, kriminelët epapërgjegjshëm (personat anormal), dhe krimineloidët të cilët pastaj indanë në fajtor të rastit dhe fajtor nga shprehia.Secili nga këto grupe i ka karakteristikat e veta të posaçme, por siçështë përshkruar në teori. të shfaqurat në masë të vogël edheekskluzivisht të lindura. Kjo sidomos ka të bëjë me të papërgjegjshmittë cilët bëhen kriminel për shkak të ndryshimeve të caktuara në trurin etyre, të cilat reflektohen më tutje në zvogëlimin e mundësisë sëdallimit të mirës dhe të keqes dhe shprehjes së rrethanave të jashtmedhe situatave në rastin e fajtorëve të rastit dhe të atyre nga shprehiaPërveç meritave të shumta, të cilat Lambrosin e renditin në radhët ethemeltarëve të kriminologjisë moderne, kritikët megjithatëperceptojnë gabimet e caktuara në teorinë e tij.. Pikërisht këto kritikajanë bazë e studimit sistematik të mëtejmë të shkaqeve tëkriminalitetit. Mllagjenoviq (1982) thekson se gabimi themelor iteorisë së Lambrosit mbi kriminelin e lindur qëndron në supozimin apriori të tij të abnormalitetit biopsikik të të gjithë fajtorëve. Ndonëseme metodën pozitiviste (të vëzhgimit) ka konstatuar një varg të metashtë një numër kriminelësh, ai megjithatë me metodën thjeshtë deduktivei ka përgjithësuar perceptimet e veta për të gjithë fajtorët. Ai nuk ezbatonte metodën krahasimtare dhe nuk e merr për objekt tëhulumtimeve shkencore edhe të personave jokriminel, por bënë analizaekskluzive vetëm brenda një pjese të popullatës kriminale.3.2.3.2. Enrico FerriEnrico Ferri (1856-1929), ndonëse nxënës i Lombrosit dhe profesor idrejtësisë, me veprën e tij „Sociologia criminale“, të botuar në Torinomë 1884. ai e themeloi qasjen pluraliste në hulumtimin e etiologjisë sëfenomenit kriminal. Ai pohon se shkaqet e sjelljes delikuente gjendensi në vet njeriun,ashtu edhe në mjedisin e tij shoqëror, gjegjësishtsjellja devijante është rezultat i veprimit të prirjeve antropologjike,biologjike dhe psikologjike të kriminelit, në njërën anë, së bashku mendikimin e njëkohshëm të rrethit social, në anën tjetër. Pra, Ferri e kabërë sintezën e të gjitha studimeve të deriatëhershme të shkaqeve dhe 40
  • 41. rrethanave të sjelljes kriminale dhe i ka unifikuar ato në një teori tëpërbashkët e cila bazohet në aspektet pluraliste të determinimit tësjelljes së njeriut.Faktorët të cilët shkaktojnë pjesëmarrjen më të madhe në sjelljenkriminale ai i ndanë më tutje në Individual antriopologjik, kozmik apofizik dhe në faktorë social.Në tabelën në vijim është pasqyruar qasja e tij pluraliste e etiologjisë kriminale. Grupi i faktorëve Nëngrupet Faktorët kriminogjen Individuale Konstitucioni Anomalitë e zverkut, anomalitë e trurit, (antropologjike) organik anomalitë e sensibilitetit, anomalitë fizionomike Konstitucion Anomalitë e inteligjencës, anomalitë e psikik emocioneve, anomalitë e vetive personale Vetitë Raca, gjinia, mosha, gjendja martesore, personale profesioni, banimi, arsimimi, edukimi, vendbanimi, Kozmike (fizike) Klima, konfiguracioni i truallit, stina e vitit, variantet e temperaturës, shtypja atmosferike. Sociale Dendësia e banimit, gjendja e opinionit publik, religjioni, rregullimi i familjes, sistemi i edukimit, prodhimi industrial, alkoolizmi, orientimi ekonomik dhe politik, organizimi i administratës publike, sistemi i shëndetësisë së qytetarëve, sistemi i legjislacionit penal.Krahas etiologjisë kriminale, një vëmendje të madhe Ferri, i kakushtuar edhe çështjes së fenomenologjisë kriminale dhe në këtëkuptim ai kriminalitetin e ka ndarë në vepra penale “mala in se”, dhesë bashku për të gjitha civilizimet me të cilat fyhen ndjenjat epërgjithshme të pranuara siç është morali, religjioni, patriotizmi etj.Grupin e dytë e përbëjnë veprat penale”mala prohibita”, apokriminaliteti ligjor, gjegjësisht evolutiv. Në këtë grup ai radhit atoforma të sjelljes kriminale të cilat janë të drejtuara në rrezikimin esigurisë së përgjithshme, të cilat në shoqëritë e caktuara dhe në kohë tëcaktuar konsiderohen forma ekonomike, politike dhe forma tjera tëveprave penale. 41
  • 42. Ferri, gjithashtu hulumtimet e tij i ka orientuar edhe në dimensionintjetër të fenomenologjisë, gjegjësisht në kryesit e veprave penale. Aifajtorët i ndanë në fajtorë endogjenë (të brendshëm), dhe fajtorëekzogjenë (të jashtëm). Sistemimi i tij është i njohur me emrinpentagon, me ç’rast ai sistemimin e fajtorëve e bënë në: kriminel tëlindur (deliquenti nati), kriminel të sëmurë psikik (deliquenti pazzi),delikuent të rastit (deliquenti d’occasione, delikuent nga shprehia(deliquenti abituali), dhe fajtorë nga pasioni (deliquenti per pasione).Duke pasur parasysh profesionin e tij të praktikantit, me ç’rast ishtepajisur me njohuri nga shkencat shoqërore, gjë që për dallim ngamësuesi i tij Lombrozo, ka qenë në pozitë që krahas zhvillimit tëetiologjisë së kriminalitetit me faktorët social të bëjë një hap edhe nëraport me politikën e luftimit të kriminalitetit. Në të vërtetë është injohur sistemi i propozuar i tij i masave të mbrojtjes sociale, me tëcilin ai përpiqet t’i kritikoj zgjidhjet të cilat në këtë sferë i përfaqësonteShkolla klasike, gjegjësisht sistemin e reagimit ndaj krimitekskluzivisht me anë të ndëshkimit, qëllimi i të cilit do të ishteahmarrja dhe vuajtja, duke lënë pasdore njëkohësisht jo vetëm shkaqete sjelljes kriminale por edhe trajtimin i cili do të duhej t’i kontribuontepërmirësimit të fajtorit.Esenca e konceptit të tij qëndron në tezën se, në raport me kontributine madh të rrethit social në determinimin e sjelljes kriminale dhenjëkohësisht kritikës ndaj konceptit të ndëshkimit sipas doktrinësklasike, “... nëse sjellja e kryesit të veprës është plotësisht e përcaktuarnga faktorët e cekur, ai nuk mund të jetë moralisht i përgjegjshëm, asfajtorë, prandaj shoqëria nuk ka të drejtë ta ndëshkoi atë. Megjithatëmeqenëse veprimi i tij është antisocial, shoqëria duhet të reagoj ndajtij. Në këtë gjendje, sipas shoqërisë, të rrezikshme qëndron jo vetëmarsyeja e reagimit por edhe kriteri për zgjedhjen e sanksionit...”. Kyqëllimin e reagimit nuk e sheh në raport me të kaluarën dhe të tashmen(ndëshkimi për shkak të gabimit), por në raport me të ardhmen(ndëshkimi për të mos gabuar). Ai rëndësinë e ligjit penal e sheh në atëse para së gjithash duhet ta luan rolin e preventivës, ashtu që memetodën e detyrimit psikologjik ta pengoj pjesën ma të madhe tëpopullsisë që të mos kryej vepra penale. 42
  • 43. Në të vërtetë, Ferri, masën e përgjithshme të shoqërisë e ndan në dykategori shumë të vogla, me ç’rast njëri grup do t’i kryente vepratpenale gjithmonë, pa marrë parasysh sesa do të jenë ligjet e ashpra,gjegjësisht grupacioni tjetër i cili nuk do të kryente vepra penale edhesikur të mos ekzistonin ligjet fare. Megjithatë sipas Ferrit, numri më imadh i njerëzve i takon grupit të madh i cili në zonën kriminale nukhynë mu për shkak të frikës nga sanksionet. Sistemi i masave tëmbrojtjes sociale, strukturohet përmes masës preventive (policore, apoindirekte-ante delictum), masave reparature (eliminimi i pasojave tëdëmit penal). Masat represive (burgu, dëbimi, dënimi me të holla-postdelictum), dhe masat eliminatore (për kriminelet më të rrezikshëm-eliminimi nga shoqëria). Vëmendje e posaçme duhet të drejtohet nëzbatimin dhe zhvillimin e studimit mjekësor-psikologjik dhe social tëpersonalitetit të delinkuentit, sidomos në fazën e shqiptimit dheekzekutimit të sanksionit, si dhe kontrollin gjyqësor mbi trajtimin nëfazën penitensiare për të cilën do të duhej të ngarkohej pushtetigjyqësore.3.2.3.3. Raffaele GarofaloRaffaele Garofalo (1852-1934), veprën e parë e ka botuar me titull”Criminologia”, në Napoli më 1885. Garofalo gjithashtu ishte nxënësii themeluesit të kriminologjisë moderne Lombrozos, por edhe kysikurse Ferri, në studimin e tij gradualisht shkëputet nga filozofia emësuesit të tij. Etiologjia e tij kriminale është karakteristike për ngainterpretimi sipas të cilës kryesi i veprës penale ka pengesa morale tëcilat e kanë bazën organike dhe barten me trashëgimi. Sipas Horvatiqit(1981), Garofalo përfaqëson konceptin e “kriminalitetit natyror” me tëcilin rrezikohen ndjenjat themelore morale të solidaritetit dhe dinjitetittë cilat shërbejnë si bazë për jetën e përbashkët të njerëzve në grupin etyre shoqërorë. Delinkuenti ka në qenien e tij të natyrës organike tëmetat të cilat shpjegohen si anomali morale, ose p.sh. moszhvillimi indjenjës së keqardhjes te vrasësit apo ndjenjës së nderit te hajni. Ky nëkriminologji e fut nocionin rrezik i delinkuentit (temibilitet), dhe tëdrejtën e shoqërisë për tu mbrojtur nga rreziku i tillë, sikur nga dybisha, ose nga fatkeqësia elementare me të gjitha mjetet, nga shërimideri te eliminimi pa marrë parasysh fajësinë e kryesit të tillë.Garofalo, gjithashtu e ka përpunuar fenomenologjinë e fajtorit, dhe nëradhët e përfaqësuesve më të rëndësishëm të kriminelëve i rënditvrasësit, kriminelët violentë dhe hajnat. Siç është thënë tashmë krahas 43
  • 44. kriminalitetit natyror, veprat tjera penale i radhit në kategorinë ekriminalitetit ligjor që janë veti e shoqërive të caktuara në periudhat ecaktuara kohore.3.2.3.4. Gabriel TardeGabriele Tarde (1843-1904), është njëri ndër përfaqësuesit e tëashtuquajturës Shkollë e Lionit e Rrethit Social. Ky ka botuar dy vepratë rëndësishme për kriminologjinë: “La criminalité comparée“,- Paris1886 dhe „La philosophie pénale“-Lion 1890. ky shkencëtarë është injohur për nga konflikti i ashpër shkencor me teorinë e Lombrozos,mbi determinimin biologjik të sjelljes devijante dhe kriminale, duke jukundërvënë teorisë së tij me teorinë mbi determinimin social-psikologjik të sjelljes njerëzore, së këndejmi gjithsesi edhe sjelljeskriminale.Duke u nisur nga ligjshmëria e imitimit si bazë teorike për shpjegimine dukurive shoqërore, Tarde, konsideron se sjellja në rastin e krimitmanifestohet në formë të konfliktit të ndërsjellë, me shkrirjen dhendërrimin e trendit dhe shprehive-krimi paraqitet në fillim si trend icili pastaj kalon në shprehi duke u zhvilluar kështu me tendencë tëzgjerimit të vazhdueshëm nga më të lartat kah të ulëtat dhe nga më tëulëtat kah të lartat. Ky për ilustrim thekson se bredhja, dehja, helmimi,vrasja në të cilat dikur kanë pasur të “drejtë”vetëm baronët dhembretërit, tashti paraqiten në të gjitha radhët e popullsisë. Me këtë rastTarde, thotë se kjo sjellje realizohet, përveç në raste të rralla, në formëtë ndërrimit të trendëve nga njëri në tjetrin të cilat paraqiten në rastetkur vije deri tek konflikti i pikëpamjeve të ndryshme-vrasja me thikëzëvendësohet me vrasjen me pushkë.Mendimet e Tardes, patën ndikim të madh në disa shkrimtarë tëmëvonshëm të cilët mendimin e tyre mbi kriminalitetin e bazonin nëkonceptin e tij. Ky koncept ndikoj sidomos në teoritë bashkëkohoresociologjike mbi kriminalizimin dhe në teorinë mbi sjelljen kriminale.Ky ndikim qartë erdhi në shprehje në teorinë e Sutherlandit “Teorinë easociacionit diferencues”, dhe trajtimin e tij të delinkuentëveprofesional në veprën “Hajni profesional”, si dhe në mendimin eshumë shkrimtarëve të tjerë nga fusha e kriminologjisë (Millutinoviq,1988, fq.118-119). Edhe Tarde, vëmendje të rëndësishme i kushtoistudimit të prirjeve kriminale dhe fajtorëve profesional, kurse nëveprat e tij në mënyrë shumë kritike është sjellë ndaj politikës së 44
  • 45. atëhershme ndëshkuese, reformën radikale të së cilës asokohe embështeste fortë dhe e nxiste.3.2.3.5. A. Lacassagne Lacassagne (1834-1924), gjithashtu konsiderohet si njëri ndërthemeluesit e Shkollës së Mjedisit Social, e cila paraqitet në Lion tëFrancës në fund të shek. XIX. Ky me profesion ishte mjek ligjor, dhenë fillim të punës së tij ishte mbrojtës i teorisë së Lombrozos mbikrimin (Mlladenoviq 1982). Mirëpo, pikëpamjet e veta mbi shkaqet esjelljes kriminale së shpejti i orienton nga rëndësia individuale nërëndësinë prioritare të faktorëve shoqërorë. Bavcon 1966. theksonpohimet e Lacassagneut, sipas të cilave krimineli është produkt imjedisit në të cilin jeton, e jo produkt i atavizmit. Është i njohurmendimi i tij se delinkuenti i ngjan bakteres e cila nuk mund tëzhvillohet pa e pasur truallin e përshtatshëm, kurse ky “truall ipërshtatshëm është rrethi social. Ndikimi i njerëzve në shoqëri i ciliështë bazë e përmbajtjes së rrethit apo mjedisit shoqërorë dhe i cilipasqyron karakterin e shoqërisë, është burimi themelor nga i cili lindkriminaliteti. Çdo shoqëri është specifike për nga marrëdhëniet e sajekonomike, natyrore, morale, religjioze, dhe marrëdhëniet kulturore,dhe në bazë të strukturës së atyre marrëdhënieve lind edhe lloji gjegjësi kriminalitetit, karakteristik për atë shoqëri. Në këtë kontekst qëndronedhe deklarata e tij e njohur:”çdo shoqëri ka kriminalitet të atillë çfarëe meriton”.Teorinë e kriminelit të lindur e hedhë me pohimet se anomalitë të cilatjanë gjetur te krimineli nuk janë specifikë vetëm për atë popullatë, porato mund të gjenden edhe tek jo delinkuentët. Mirëpo, edhe psegjenden te delinkuentët, lindja e tyre nuk mund të shpjegohetekskluzivisht me teorinë e trashëgimit, por se ato janë rezultat edhe irrethit social dhe kushteve në të cilat jeton ai personalitet. Këtusidomos është menduar në ndikimin e ambientit-rrethit në bazënpsikike të individit, e cila me marrëdhëniet e brendshme dhe rrethanatkrijon truallin e përshtatshëm për lindjen dhe zhvillimin e krimit, prapërkundër Shkollës Antropologjike, si faktorë dominante për sjelljenkriminale, Lacassagne, potencon faktorët social, ndikimi i të cilëve nëmasën dhe strukturën e vet duhet të shikohet përmes të gjithasegmenteve të jetës sociale të një bashkësie. 45
  • 46. 3.3. Zhvillimi i kriminologjisë në shekullin XXQasja teorike hulumtimit ka për detyrë të caktoj vendin e rezultateveempirike të cilat duhen ta vërtetojnë atë si konfirmuese dhe tëqëndrueshme në raport me problemin e analizuar.Kriminaliteti ka shumë variabilitete. Shumësia e variabile e cila ndikonnë kriminalitet tregon se kriminaliteti është dukuri komplekseshoqërore që do të thotë se qasja hulumtimit të tij është e mundur nganjë varg këndvështrimesh. Asnjë qasje nuk mjafton vetvetiu për tadefinuar kriminalitetin në tërësinë e tij. Kriminaliteti është”fakt totalshoqërorë”dhe përputhet me një varg “faktesh totale shoqërore”tjera.Ai është i shkaktuar nga shoqëria por edhe vetvetiu shkakton dukuri.Faktorët e jashtëm objektiv të shkaktimit nuk mjaftojnë për shpjegimine kriminalitetit. Kriminaliteti gjithashtu nuk mund të shpjegohet vetëmme kriminelët. Fjala është për raportin e përgjithshëm dhe të veçantë,objektiv dhe subjektiv, privat dhe publik, për dy “shkallë tëligjshmërisë dhe çdo tentim që të paraqitet dukuria e shkallës më tëlartë të shpjegohet me ligjshmëritë e rendit më të ulët, ose anasjelltas,domosdo çon drejtë dështimit”13.Në shekullin e XX, me fenomenologji më të pasur të realitetitshoqërorë, kriminaliteti është bartur në fushën e teorisë së konfliktevedhe kacafytjeve si dhe të problemeve sociale, madje në atë momentkur sociologjia ka pranuar konfliktin shoqërorë si atribut të vetin tëpërhershëm (Karl Marks, Georg Simmel, Lewis Coser). Këtë fakt, sekriminaliteti është dukuri përcjellëse e përhershme e shoqërisë dhe sëkëndejmi edhe dukuri normale shoqërore kishte konstatuar qysh nëkohën e vet Emil Dyrkemi, prej nga edhe niset studimi i teorisësociologjike mbi kriminalitetin. Dyrkemi thotë:” një vepër ështëkriminale atëherë kur dëmton gjendjet fortë të definuar të vetëdijeskolektive... ne nuk e gjykojmë ndonjë akt për shkak se është kriminal,por ajo është kriminal për shkak se ne e dënojmë..., ndjenja e çfarëdoqoftë prejardhje dhe fati, është ngulitur në të gjitha mendjet deri në njëshkallë të caktuar, në forcën dhe qartësinë dhe çdo vepër e cila edëmton një gjë të tillë është krim14.13 Mladen Zvonareviq: "Socijalna psihologija", Školska knjiga, Zagreb, 1978. godine, fq. 75114 Emile Durkheim: "Forms of social solidarity-Repressive Solutions and Mechanical Solidarity", 123-127 in selected Writings, ed. Cambridge University Press, editor Anthony Giddens, 1972 46
  • 47. Teoria e Dyrkemit, fuqishëm ndikoj në Shkollën Sociale Amerikane.Mabel A. Elliot, pohon se moment vendimtar për zhvillimin ekriminologjisë amerikane ka qenë mbajtja e Konferencës Nacionalepër të Drejtën Penale dhe Kriminologjinë, në vitin 1909, në FakultetinJuridik të Universitetit North Western në Chikago. Këtu ishin takuarpër t’i zgjidhur problemet e grumbulluar të së drejtës dhe procedurëspenale. Nga ajo konferencë lindi dhe u themelua Instituti Amerikanpër të Drejtën Penale dhe Kriminologjinë. Deri në vitin 1917. janëpërkthyer dy vepra kryesore nga kriminologjia evropiane, kurse nëvitet e 20-ta kriminologjia amerikane bëhet e njohur përmes Edwin H.Sutherland, Kliford R. Shawa,Henri D. Mc Kay. Njëra ndër figurat sociologjike më të rëndësishme tëasaj kohe është Robert E Park, i cili ishte lider ideor i Shkollës Urbanetë Chikagos, nga e cila dolën autorët e lartpërmendur. Krahas teorisësë qytetit, çështjet kryesore për këtë shkollë ishin: kriminaliteti urban,grupet imigrante dhe problemet racore. Kjo shkollë, për një kohë ishteharruar, mirëpo tashti përsëri analizohet sepse problemet që ajo atëherëi ka trajtuar duket se vështirë mund të kontrollohen dhe të luftohen.Leon Radzinowicz, konsideron se filozofia kriminologjike amerikanederi në Luftën e II Botërore ka qenë në gjendje të imitimit tëkriminologjisë evropiane, kurse gjatë viteve të 20-ta erdhi periudha elulëzimit, ndërkaq pas Luftës së II Botërore, faza e konsolidimit dheekspansionit të vazhdueshëm.Kriminaliteti në kuptimin më të gjerë është kategori universalehistorike dhe botërore dhe është burim i përhershëm i interesimit tënjerëzve për këtë dukuri. Thënë në mënyrë të vrazhdë interesimi përkriminalitetin është interesim për mënyrën e mbrojtjes shoqërore dhemediale-publiciste dhe shkencore. Kriminaliteti është indikator indjeshëm dhe i rëndësishëm i gjendjes së shoqërisë, dhe këndisociologjik i vështrimit shpreh aspektin shoqërorë dhe kushtëzimin ekriminalitetit, dhe dimensionin e tij socio-kulturorë dhe institucional,kurse fakti se shtresa e caktuar e njerëzve në pikëpamje socialeshprehet në kriminalitet, obligon sociologjinë që t’i analizojëelementet e societetit në vet esencën kriminale. 47
  • 48. Tabela br.1.2.1 Orientimet Dominuese Teorike K. Marx M. Weber E. Durkheim Funksionaliz Orientimet Interaksionizmi mi Marksizmi Teoria e sistemit Teoria e sistemit Teoria e Marksizmi- Orientimi sistemit dheShkolla kriminologjia radikale fenomenologjik aksioni shoqëror Kriminaliteti KriminalitetitShkaqet e është gjendje e Shoqëria kapitaliste ështëkriminalitetit zgjedhur dhe funksional bëhet kulturë Programet eAksioni Ndryshimet shoqërore përshtatjesshoqërorë në dhe konfiguracionet Mos-intervenimi sistemit,preventiven e institucionale të radikal ndryshimet nëkriminalitetit shoqërisë sjelljeNdikimet e jashtme si faktorë të rëndësishëm teorik mund të renditennë disa grupe themelore: • ndikimet e shoqërisë globale janë shprehur më së miri në rregullativën ligjore që ka të bëjë me shkeljet penale dhe disa forma të tyre; • ndikimet që vijnë nga bashkësia lokale shoqërore; • ndikimet që reflektojnë grupet mikro-sociale (familja, farefisi, fqinjësia); • ndikimet e paparashikuara (trazirat politike dhe sociale, dezorganizimi, luftërat, e të ngjashme); • ndikimet që kanë të bëjnë me periudhën post-penale.Strukturën dhe zhvillimin e kriminologjisë në shek. XX, sistematikishtmund ta kuptojmë si kontinuitet të plotësimit të ndërsjellë. Në këtëkontekst dallohen: teoritë e presionit, teoritë e mbikëqyrjes, teoritë ekonfliktit të klasave dhe kriminologjia radikale, teoritë e konfliktit tëkulturave, teoritë e interaksionizmit simbolik, dhe kriminologjiafeministe. Për të gjitha këto teori është bërë fjalë në këtë tekst, prandajnuk ka nevojë që të bëhet rekapitullimi i bazës së tyre teorike, sepsenuk kemi hapësirë për një eksplikim të gjerë të kriminologjisë. 48
  • 49. Në literaturën recesive kriminologjike paraqitet edhe kriminologjiapost moderne e cila sintetizon përvojat e kaluara teorike, dheballafaqohet edhe me sfidat e reja të globalizimit dhe kriminalitetitpërcjellës. Janë hapur perspektiva të reja teorike dhe po krijohet rrjet iri konceptesh ngjashëm me shoqëritë e rrezikut, kapitalin social, dhekulturën globale. Faktet empirike siç është kriminalitetindërkombëtarë, shpërthimet e migracioneve legale dhe ilegale,kriminaliteti i organizuar, përhapja e shpejtë e dukurivesociopatologjike me të cilat ushqehet kriminaliteti, terrorizmi etj.konfirmojnë këto orientime si relevante në zhvillimin më të ri tëkriminologjisë.4. Teoritë sociologjikeOpusi sociologjik në interpretimin kriminal dhe kriminalitetit përpiqettë ndriçoj aktorët në kuadër të presioneve të cilat formojnë dukurinë enjohur si të tillë. Mirëpo përgjigjet dhe dilemat nuk janë të thjeshta,ndonëse teoria përpiqet të organizoj ide të ndryshme për të njëjtëndukuri. Për teorinë psikologjike kriminaliteti është rezultante eveprimit të njerëzve normal të cilët kryejnë vepra anormale.Sociologjia mendon se rrethanat në të cilat gjendet individi mund tëkenë karakter anormal ose që ato për nga natyra të jenë thjeshtëproblematike. Rrethanat e caktuara të papërshtatshme dhe presionetthjesht mund të rezultojnë me shkallë më të lartë të kriminalitetit nëraport me rrethanat tjera.Në perspektiven sociologjike shtrohet dilema: rrethanat e këqijavetvetiu a krijojnë kriminalitet, dhe nëse kjo është ashtu, a janëkriminelët përgjegjës për veprat e tyre gjithnjë përderisa të mosndryshohen apo përmirësohen rrethanat e tilla? Natyrisht se është lehtëtë përgjigjemi me “jo”, mirëpo në këtë është vështirë të besohet. Nësociologji veprimi i individit si veprim kriminal konsiderohet më pak irëndësishëm, kurse fokusimi bëhet më tepër në faktin e shikimit tërrethanave si kriminale, pastaj bëhen përpjekje që të vërehen trendët,organizimi grupor, struktura e vendeve/hapësirave/koha dhe logjika esjelljes së aktorëve në hapësirë të caktuar. Në këtë kuptim këtopërpjekje kanë rezultuar me konstrukte të shumta teorike si: „sickrole“, „right guy“ dhe shumë të tjera. 49
  • 50. Sociologjia përpiqet të t’i shoh më gjerësisht modelet se si ndodh dhezhvillohet kriminaliteti, por në një distancë të mjaftueshme ngaindividi dhe teoritë psikologjike në njërën anë dhe distancë tëmjaftueshme nga teoritë e përgjithshme të shoqërisë dhe tëpërgjithësuara të cilat nuk arrijnë deri te fenomeni i kriminalitetit.Sociologjia klasike dhe përfaqësuesit e saj kryesor, kryesisht kanëmenduar për kriminalitetin në kategoritë e vendeve, mbeturinavebrenda teorive të mëdha, para së gjithash për shkak se kriminalitetinnuk e kanë konsideruar si gjendje kryesore të shoqërisë. Situatakryesore e shoqërisë për Marksin ishte kapitalizmi dhe lufta e klasavebrenda shteteve klasike kapitaliste; për Dyrkemin, gjithashtu kjo ishtekapitalizmi, por si kalim nga bashkësia mekanike në bashkësinëorganike dhe bashkësi industriale. Për Weberin gjithashtu kapitalizmiishte situata kryesore shoqërore dhe proceset siç janë racionalizimi dheburokratizimi i shoqërisë.Fokusi i interesimit të tyre ishin aktorët kryesor të ndryshimeve dhekrizat në rrethanat e atëhershme. Dihotomni, karakterin e klasaveshoqërore, të pasurit dhe të varfrit për Marksin, shoqëria urbane dherurale, si mekanike dhe organike për Dyrkemin, klasa e mesme dhesunduese për Weberin, krejt këto sociologjinë e kualifikuan si shkencëmbi gjendjet shoqërore, ndryshimet dhe krizat. Të gjitha observimetmbi kriminalitetin janë mbeturina të këtyre mendimeve apo pasoja tëgjendjeve kryesore. Pra, kriminelet dhe kriminaliteti nuk janë shikuarsi aktorë kryesor në skenën shoqërore, por vetëm si pasojë e situatavekryesore. Studimet sociologjike të kriminalitetit fillojnë me hedhjen ekonceptit antropologjik të”kriminelit të lindur”.Cesaro Lombrozo, ndonëse përfaqësues i rrymës antropologjke-pozitiviste, hap diskutimin sociologjik për kriminalitetin mepyetjen:”çfarë ka në strukturën e sistemit social, i cili e parasheh llojine veprave kriminale të cilat shfaqin në ato sisteme dhe mënyrën në tëcilën veprat e tilla janë të përhapura brenda sistemit?” në përgjithësifusha e diskutimit sociologjik të kriminalitetit është e preokupuar mestrukturën e sistemit interaktive jo vetëm me personat dhe distribuimindhe artikulimin e ngjarjeve brenda atyre sistemeve.1515 Albert K. Cohen: "The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior" in "Sociology today-Problems and Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks 50
  • 51. Albert K. Coheni, ky përkufizim sociologjik i Cohenit lidhur meçështjen e kriminalitetit njëherazi na distancon nga disiplinat tjera qëmerren me kriminalitetin sikurse që edhe disiplinat tjera përpiqen tëdistancohen nga sociologjia.Edwin H. Sutherland, ka paraqitur tezën mbi asociacionindiferencues në procesin e shkaktimit të kriminalitetit, me pyetjenesenciale:”si njerëzit bëhen lloj i njerëzve të cilët kryejnë vepërkriminale?” Sutherland ka dhënë përgjigjen sociologjike; kriminelibëhet duke mësuar kriminalitetin nga kriminelët tjerë, i cili në tëvërtetë është i afërt me konceptin psikologjik të mësimit, kursepsikologët janë përgjigjur se është në pyetje personaliteti. Psikologjiaka diskutime të mëdha lidhur me atë se ç’është personaliteti kriminal,sepse vetitë e personalitetit të kriminelit dhe jo kriminelit në numrinmë të madh të faktorëve përputhen dhe është vështirë ta dalloshpersonalitetin kriminal nga ai jokriminel.Në këtë tekst e pranojmë përkufizimin e sjelljes devijante si burim përteorinë sociologjike të kriminalitetit”si sjellje që e dëmton të priturat einstitucionalizuara, gjegjësisht të priturat të cilat janë të sistemuara dhetë njohura si legjitime brenda sistemit shoqërorë16. Ky përkufizimpërcakton sjelljen devijante dhe kriminale në terminët e marrëdhënievetë veprimit ndaj të priturave të institucionalizuara, e jo në terminët estrukturës psikologjike të personalitetit. Gjendjet psikologjike”jonormale” janë gjendje vartësie (psikopatët, neurotikët, skizofrenët,etj.), të atyre personaliteteve nga gjendja psikologjike dhe nuk janëobjekt i interesimit për sociologjinë e kriminalitetit. Personaliteti nukështë shumësi për sociologjinë, në të vërtetë masa e madhe ekriminalitetit ka të bëjë me popullsinë “normale”klinike e cila i shkelrregullat e institucionalizuara.Sociologjia e kriminalitetit është në lidhje të afërt me përvojat dhekonceptet e përpunuara të rrjetit të tillë. Teoritë mikro dhe makro-sociologjike nuk mund ta shpjegojnë në mënyrë të plotë dhe fleksibilekriminelin dhe kriminalitetin. Më të përdorurat janë teoritë e masës sëmesme të cilat marrin në konsiderim përparësitë edhe të njërit edhe tëtjetrit por janë të fokusuara në rrethana konkrete jetësore. Paradigmëntë teorisë së masës së mesme (midle range theories), ka ofruar RobertK. Merton, në veprën e tij të shkurtë:”Mbi sociologjinë teorike”.16 Albert K. Cohen teksti i përmendur 51
  • 52. Mertoni, teoritë e përgjithshme i quan teori totale ose “all inclusivetheories”.ai thekson:”detyra jonë kryesore sot është që të zhvillojmëteori speciale të zbatueshme në kornizën e kufizuar konceptuale-p.sh.teoritë e sjelljes devijante, të pasojave të papranueshme të veprimevetë qëllimshme, të perceptimit social, të grupeve referente, tëinstitucioneve shoqërore të ndërvarura- e jo që menjëherë të kërkojmëstrukturën totale konceptuale e cila është adekuate për zhvillimin ekëtyre dhe teorive tjera të masës së mesme.Teoria sociologjike, nëse dëshiron të zhvillohet në mënyrë të dukshmeduhet ta vazhdojë punën në këto rrafshe të ndërlidhura: (1) Me zhvillimin e teorive speciale nga të cilat nxirren hipotezat që mund të analizohen në aspektin empirik; 2) Me zhvillimin e jo me zbulimin e papritur të skemës progresive të përgjithshme konceptuale e cila është adekuate për konsolidimin e grupit të teorive speciale.17Ndonëse se studimi është shfaqur në nivelin e mesëm të zhvillimit tëkriminologjisë, kjo ka paralajmëruar për një kujdes teorik në mënyrëqë në studim ta shohim idenë që në hulumtime të mos shkojmë kahpërgjithësimi i problemeve të analizuara, por të fokusohemi nëdiskursin e tyre konkret. Këtu hapet mundësia e hulumtimeve tëzbatueshme aplikative dhe empirike, dhe e konstatimit të pozicionitmoral të problemit (p.sh. a e shkakton e keqja të keqen). Kjo qasje nëpërgjithësi ka rezultuar me një varg teorish të rëndësishme të cilat janëtë dobishme nga aspekti i idesë se problemi i kriminalitetit është ikuptueshëm nëse janë kuptuar situatat themelore dhe problemet eshoqërisë.Disa teori konsiderojnë se presioni mbi të arriturat e qëllimeve tëcaktuara kulturore, dhe shoqërinë është shkak i kriminalitetit dhe ekundërta, se kriminaliteti mund ta shtoj kohezionin shoqërorë. Janë tëndryshme mundësitë teorike dhe për to do të flasim në vijim të këtijteksti17 Robert K. Merton : “O teorijskoj sociologiji”, CDD, Zagreb, Zagreb, 1979.fq. 56. 52
  • 53. 4.1. Dezorganizimi SocialIdeja e qëndrueshmërisë sociale rezulton nga fakti se te shumica eanëtarëve në shoqëri ekziston konsensus i qartë për të mirën epërbashkët, kurse kjo e mirë e përbashkët matet me kategoritë eparashikimeve, qëndrueshmërinë dhe sigurinë e rrjedhave sociale përshumicën në shoqëri. Përkundër qëndrueshmërisë së shoqërisë,dezorganizimi social ka të bëjë me çarjet në unitetin e qëllimeve dhesjell deri te një gjendje e pa balancuar e shoqërisë. Fjala është në këtërast për dezorientimet në rastet e ndryshimit të kushteve të jetesës dheshfaqjes së papërshtatshmërisë në kushtet e reja. Me këtë rast rrethijetësor merr konfiguracion patologjik nga krupet të cilat nuk janë nëgjendje t’i pranojnë kushtet e reja.Hans fon Hentig konsideron se: " me vet faktin që në periudha të tillakrimet kundër pasurisë dhe pronës marrin përmasa rrëqethëse me njëshpejtësi rapide, tregon se diç nuk është në rregull me organizimintonë kulturor ".18Porsa të vihet në pyetje aftësia e individit për tu përshtatur, nënpresionin e madh të ndryshimeve, ai lëshon pe nga një vargpërgjigjesh alternative për gjendjen, duke përqafuar krimin. PrandajTeoria e Dezintegrimit social, kriminalitetin e lidhë kryesisht mendryshimet, kurse ndryshimet çojnë drejtë mendimit dhe vlerave tëreja, të cilat pastaj sjellin diferencimet e grupeve shoqërore. Shoqëriaështë një arenë e hapur e konflikteve dhe pothuaj ekzistonpapajtueshmëri maksimale rreth qëllimeve dhe vlerave. “Po diskutuampër marrëdhëniet e çrregulluara në kuadër të familjes, grup-moshave,gjinive brenda grupeve të komuniteteve të gjëra profesionale,çrregullimi shoqëror është në një lidhe të caktuar me kriminalitetin.Dhe marrëdhëniet e tilla krijojnë frustrime, të cilat pastaj i krijojnëstimulimet për vepra penale ekonomike. Institucionet të cilat nuk iupërgjigjen më nevojave të njerëzve, i kontribuojnë mossuksesit tëindividit për ta definuar situatën në mënyrën e cila është e pranueshmepër shoqërinë.Çrregullimi shoqëror i cili është përgjegjës për krimin, shkaktohet nëmungesë të standardit sikurse në rastin e personave të cilët rriten nërrethet e “Sllumit”, apo nga përpjekjet e organizuara të gangsterëve18 Hans fon Hentig: "Zločin uzroci i uslovi", Veselin Maslesha, Sarajevë, 1959. fq. 25 53
  • 54. rektorëve, politikanëve të korruptuar, dhe grupeve tjera antisociale, përt’i prishur institucionet shoqërore për qëllime egoiste të tyre”. 19Dezintegrimin e shoqërisë mund ta paramendojmë njësoj, si pasojë dhesi shkak të kriminalitetit, gjegjësisht si një variabël të varur dhe tëpavarur.Dr. Stanko Frank20 konsideron se dezorganizimi social është procesfizik, që do të thotë se shkatërrimit fizik i përgjigjet edhe shkatërrimikulturor, (konflikti kulturor), duke tërhequr vërejtjen se kriminaliteti siasociacion e fiton njëfarë qëndrueshmërie.Ne e kemi pranuar përkufizimin e dezintegrimit social nga Roberta E.L. Farisa, sepse ky në mënyrë operacionale më së miri na e mbulondiskursin e paqëndrueshmërisë.Ky përkufizim është: „Dezintegrimi social është fundi i marrëdhënievesociale midis anëtarëve të shoqërisë deri në shkallën e ngatërrimit mekryerjen e detyrave të pranueshme të grupit. Shkatërrimi i organizatësshoqërore, për ta arritur ndonjë qëllim, nuk nënkupton vetvetiudezorganizimin, as që është faktor dezorganizues, sepse nëse rezultonnga rrethanat të cilat janë jashtë kontrollit, edhe nuk mund tëkonsiderohet fajësi e asnjë anëtari, shkatërrimi mund të jetë i pranuaredhe pa dobësimin e solidaritetit të grupit.“ 21Farisi, krahas asaj që u tha në përkufizim, si simptome të përgjithshmetë dezintegrimit në shoqëri përmend: 1. Formalizmin; 2. Elementet e mirënjohura të integrimit në shoqëri ndryshohen dhe imponohen vetitë dhe vlerat e reja si qendrore në sistemin e ri shoqëror, e të cilat me kohë e fitojnë rëndësinë e tyre mirënjohur. Shkatërrimi i vlerave të mirënjohura dhe të paprekshme i krijon rrugë dezorganizimit, (p.sh: shkatërrimi i RSFJ dhe krijimi i shteteve të reja nacionale);19 Mejbl A. Eliot: "Zločin u savremenom društvu", Veselin Maslesha, Sarajevë, 1962.f q.. 31620 Dr. Stanko Frank: "Teorija kaznenog prava", Školska knjiga“- Zagreb, 1955. fq.. 521 Robert E. L. Faris, Ibidem fq. .28-34. 54
  • 55. 3. Individualiteti i shijeve dhe interesave; 4. Rrethin jetësor i cili thekson dhe pranon liritë e tepruara personale dhe të drejtat individuale, është terren i përshtatshëm për lulëzimin e dezintegrimit gjë që nuk është karakteristikë e shoqërive të qëndrueshme ; 5. Sjelljen hedoniste; 6. Vështirësitë semantike kanë të bëjnë me dallimet më të vogla dhe artificiale në të njëjtën përvojë gjuhësore në kuadër të popullatave heterogjene (profesione të ndryshme, kombe, etj.) dhe vet i potencojnë dallimet tashmë ekzistuese; 7. Pabesinë reciproke midis grupeve, dhe popujve dhe pamundësinë për të arritur qëllimet e përbashkëta; 8. Fenomenin e trazirave: në periudhat e dezintegrimeve të përgjithshme, njerëzit janë të vetëdijshëm për diç që vet nuk janë në gjendje ta definojnë. Jeta nuk zhvillohet në mënyrë të zakonshme, kurse sjellja shprehë nervozen në shoqëri, por nuk ndihmon zgjidhjen e problemeve. Lëvizjet e popullsisë janë të mëdha dhe ato lëvizje shkaktojnë iluzionin e përmirësimit të kualitetit të jetës.Farisi, më tutje e bënë dallimin midis dezintegrimit social dhekatastrofës. Katastrofa, mund të ndikojë në organizimin shoqëror nëshumë aspekte dhe mund të ndërpres funksionimin e koordinuar tëanëtarëve të shoqërisë. Në rastet ekstreme paraqitet dezorganizimi ipërkohshëm total shoqëror me shpërthim të dhunës dhe me plaçkitje.Ndërkaq, katastrofat natyrore mund ta sjellin organizatën shoqërorepara testimit seriozKatastrofa natyrore nuk është pashmangshëm e lidhur përdezintegrimin shoqëror, por përkundrazi, fatkeqësitë ekstreme të njëbashkësie, madje edhe mund ta forcojnë atë. Atje ku organizimishoqëror ka qenë i shëndoshë, edhe shpërthimi i fatkeqësisë shkaktonsasi më të vogël të trazirave 55
  • 56. 4.2. Teoria Anomisë (Durkheimi)Emile Durkheimi konsideron se kriminaliteti është dukuri normaleshoqërore, sepse ky është atribut i përhershëm i çdo shoqërie. Pra, nukka shoqëri pa kriminalitet dhe kjo është dukuri e pashmangshme.Kriter i normal i kriminalitetit, sipas Durkheimit, është mesatarja,gjegjësisht përqindja mesatare me të cilën paraqitet kriminaliteti, kursekrimineli është “agjent i rregullt i shoqërisë”. Gjendja e cila sjell derite shfaqja e kriminalitetit është gjendja e anomisë. Sipas Durkheimit,anomia është gjendje në të cilën shoqëria, në procesin e zhvillimit tësaj, gjithnjë e më tepër i humbë forcat integruese, kurse forcat ekontrollit shoqëror dobësohen. Standardet dhe normat e mëhershmenuk lëshohen, ndërsa edhe të rejat pranohen. Shoqëria është edezorganizuar, e fragmentuar dhe e atavizuar. Pra kjo është gjendje epasigurisë, e trazirave, gjendje entropie dhe e kaosi. Kështu vjen derite izolimi shoqëror i cili shtohet në proporcion me lëvizshmërinëgjithnjë e më të madhe shoqërore dhe në skenë del individi i cili jetonvetëm për vete dhe për qëllimet egoiste.Me këtë rast paraqiten krimet si përgjigje ndaj gjendjes kaotike. Krimiështë shenjë e mungesës së solidaritetit, normave dhe vlerave të cilatshoqërinë e mbajnë të bashkuar. Gjendjen e anomisë, Durkheimi eoperacionalizon me rastin e shpjegimit të vetëvrasjeve si ndërprerjepërfundimtare e lidhjes së individit me shoqërinë. Ai thekson sevetëvrasjet ndodhin më e rrallë atje ku ka solidaritet të fortë (tekatolikët), kurse përqindja e tyre është më e madhe atje ku solidaritetiështë më i dobët (te protestantët). Në rrethanat e izolimit të shtuar,shfaqet tipi i vetëvrasësit egoist. Atje ku njerëzit janë të lidhurtradicionalisht, me moral dhe me zakone dominohet tipi i vetëvrasësitaltruist. Gjendjet e anomisë, p.sh: humbja e statusit, kalimi nga fshatinë qytet, ritmet krahasuese të jetës rezultojnë me tipat anomik tëvetëvrasjes. Durkheimi e thekson edhe tipin fatalist të vetëvrasësit icili paraqitet në rastin e ndjenjave të ndryshme emocionale; për shkaktë presionit të tepruar të rrethit jetësor (fizik), kur dëshirat dhe synimetjanë të bllokuara. Ne do të shtonim edhe të ashtuquajturit tipa“veskim” të vetëvrasjes. Në të vërtetë disa fise eskimeze kanë ritualine vetëvrasjes, atëherë kur nuk janë të dobishëm (funksional) përbashkësinë dhe kur e ndjejnë se janë bërë barrë e bashkësisë. 56
  • 57. Gjatë luftës së shkuar në B. H. kemi vërejtur këtë tip të vetëvrasjeve,sidomos te personat e moshuar, të cilët kanë qenë të varur ngashërbimet mjekësore apo shërbimet e anëtarëve të familjes, sidomosgjatë periudhës së skamjes së madhe. nga koncepti i Durkheimit përanominë, kanë dalë teoritë e dezorganizimit dhe Teoria e Anomisë eR:K. Mortonit.Teoritë sociologjike e lidhin kriminalitetin me strukturën shoqërore,nga njëra anë, e nga ana tjetër përpiqen të japin përgjigje në pyetjen “sikrijohet krimineli ?”. Sipas Teorisë së Grupit, shoqëria ështëpërmbledhje grupesh në nivelin horizontal dhe vertikal. Të gjithagrupet i kanë normat e veta me të mund të ndikojnë në pjesëtarët etyre. Pjesë e grupeve të caktuara janë edhe grupet kriminale dhe përkëtë shkak ato janë entitete subkulturore.Donald Clemmer p.sh: e ka futur nocionin “shoqëri e të burgosurve”(prison community) dhe e ka zbuluar faktin se popullacioni i tëburgosurve vërtetë funksionon si subkulturë konkrete me një hierarkidhe strukturë të caktuar.4.3. Teoria e asociacionit diferencuesTeorinë e “asociacionit diferencues” e ka themeluar Edwin H.Sutherland. Do ta përqendrojmë vëmendjen në tekstin “TeoriaSociologjike e Sjelljes kriminale” të cilin e ka punuar së bashku meDonald R. Cressey-n.22Ai konsideron se shpjegimi shkencor i sjelljes kriminale mund tëshprehet në terminet e procesit me të cilin operohet në momentin eparaqitjes së kriminalitetit ose megjithatë në terminët të cilat operojnëme “life history” përmes fakteve.Në rastin e parë, shpjegimi mund të quhej “mekanik”, “rrethanor”, apodinamik, kurse në të dytin, “historik”, apo “gjenetik”. Shpjegimi“rrethanor” e izolon patologjinë individuale dhe shoqërore.Hulumtimet rrethanore rezultojnë me konstatimet se determinuesit edrejtpërdrejtë të sjelljes kriminale gjenden në kompleksin personalitet-situatë, kurse kriminelët përpiqen që këtë kështu edhe ta shpjegojnë.Situata objektive është e rëndësishme për shkak të sigurimit të rastit22 Edwin H. Sutherland and Donald R. Cressey in "Principles of Criminology" 7th ed., Philadelphia, J. B. Lippincott Co., 1966 PP. 77-83 57
  • 58. për aktin kriminal. Qëndrimi sociologjik nuk e përjashton situatën,sepse situata është e definuar nga personi i cili është i përfshirë nëaktin kriminal, nëse situata është “kriminale e përfunduar”. Personattjerë, situatën nuk e definojnë ashtu, që do të thotë se personat mepërvojë të ndryshme jetësore i inklinojnë aftësitë, prandaj edherezistencën epo prirjen për akt kriminal. Përvojat e kaluara të personitnë masën më të madhe të ta përcaktojnë mënyrën se si do të definohetsituata. Sqarimi i sjelljes kriminale në terminët e përvojave të kaluaraështë i mundur në kategoritë e „life histories“.Sipas Sutherlandit, sjellja kriminale i ka përkufizimet si vijon: 1. sjellja kriminale është e fituar-kjo do të thotë se sjellja kriminale nuk është trashëguese si e tillë, pastaj gjithashtu personi i cili nuk është edukuar në kriminalitet nuk kryen veprime kriminale në situata (vërejtje e autorit); 2. sjellja kriminale mësohet në interaksion me personat tjerë në procesin e komunikimit. Ky komunikim është verbal në shumë pikëpamje, por përfshinë edhe “komunikimin gjestikulativ”; 3. pjesa esenciale e mësimit të sjelljes kriminale zhvillohet brenda grupeve të veçanta intime. Kjo do të thotë se komunikimet e ndërmjetësuara nderpersonale, siç janë filmat dhe gazetat, luajnë rol relativisht të parëndësishëm në origjinën e sjelljes kriminale;4. kur sjellja kriminale është e mësuar, ajo përfshinë: a) ushtrimet teknike të kriminalitetit të cilat nganjëherë janë mjaftë të komplikuara, por edhe të rëndomta; b) kahja specifike e motivit, impulsit, racionalizimit dhe qëndrimeve; 5. drejtimi i posaçëm i motivit dhe impulsit mësohet varësisht nga definimet e rregullave ligjore dhe kodeve, si të dobishme dhe të padobishme. Në disa shoqëri individi është i rrethuar me persona të cilët në mënyrë të pa ndryshueshme i definojnë rregullat ligjore të cilave u përmbahen derisa në tjerat individi është i rrethuar me persona definimet e të cilit janë të prira për shkeljen e rregullave ligjore. Në shoqëri këto definicione janë të 58
  • 59. ngatërruar me pasojat ashtu që manifestohen si konflikt kulturor lidhur me rregullat ligjore; 6. personi bëhet delikuent për shkak se thekson definicionin dhe shfrytëzon shkeljet ligjore mbi definicionet e padobishme për shkeljen e ligjit. kjo ka të bëjë me asociacione kriminale dhe antikriminale dhe kryhen si veprime kundër forcës kur personi bëhet kriminel ai këtë e bënë për shkak të kontaktit me modelin e tillë dhe gjithashtu për shkak të izolimit nga modelet antikriminale. Çdo person pashmangshëm asimilon kulturën e rrethit, nëse modelet tjera nuk janë në konflikt. Ky pohim i asociacionit diferencues nënkupton se asociacionet që janë neutrale, edhe nuk kanë ndikim në origjinën e sjelljes kriminale; 7. asociacioni diferencues mund të lëvizë për nga kohëzgjatja, shpeshtësia, përparësitë dhe intensiteti. Kjo do të thotë se asociacioni me sjellje kriminale dhe ai me sjellje antikriminale oshilojnë varësisht nga zgjedhja kritike të njërit nga modelet e sjelljes.” Përparësia”është e rëndësishme në kuptimin që sjellja ligjore është e zhvilluar në fëmijërinë e hershme dhe si e tillë mund të ekzistojë gjatë tërë jetës. Sjellja delikuente zhvillohet në fëmijërinë e hershme dhe mund të ekzistojë gjatë tërë jetës. Kjo njëherazi është edhe çështje e ndikimit të zgjedhur. “intensitetit”është zgjedhje prestigji e “sjelljes kriminale”, apo sjelljes antikriminale dhe përcillet me reagime emocionale të cilat i përkasin këtij asociacioni; 8. procesi i mësimit të sjelljes kriminale, përmes asociacionit sipas modeleve kriminale dhe antikriminale përfshinë të gjitha mekanizmat që janë të përfshirë në çdo mësim tjetër. Kjo do të thotë se mësimi i sjelljes kriminale nuk është i kufizuar në procesin e imitimit; 9. sjellja kriminale është shprehje e nevojave dhe vlerave si dhe sjellje antikriminale. Hajni vjedh për të siguruar të holla, mirëpo edhe puna e ndershme gjithashtu është në pajtim me qëllimin për të fituar të holla.Më tutje Sutherland, shpjegon se në fushat ku delikuenca është e lartë,i mituri (under age), i cili është sociabil, aktiv, me një probabilitet tëmadh do të vijë në kontakt me fqinjësinë dhe do të zgjedhë sjelljen 59
  • 60. delikuente, për dallim nga i mituri i izoluar, introvert dhe inert, i cilimbetet në shtëpi dhe me shumë pak mundësi të kontaktoj me të miturittjerë në fqinjësi dhe nuk bëhet delikuent. Mirëpo, i mituri i cili ështëkomunikativ dhe nuk është i kyçur në sjellje delikuente, nënkupton seështë nën ndikimin e familjes e cila respekton ligjin. Asociacionetpersonale janë të përcaktuara në kontekstin e përgjithshëm tëorganizimit shoqërorë. Fëmija zakonisht rritet në familje, vendbanimie familjes në Amerikë, më së tepërmi përcaktohet nga të ardhurat dheshkalla e delikuencës është p.sh. më e madhe në pjesët e qytetit kubanesat merren me qira.Shpjegimi i shkallës së lartë të kriminalitetit është në lidhje direkte medezorganizimin social, dhe Sutherlandi, këtë e plotëson menocionin”organizim social diferencues”. Postulati në të cilinmbështetet kjo teori, niset nga fakti se rrënja e kriminalitetit nëorganizimin social dhe në shprehjen e atij organizimi social të grupevemund të jetë i organizuar për sjellje kriminale, ose i organizuar kundërsjelljes kriminale. Sutherlandi, duke analizuar këtë qëndrim zbuloj sesjellja kriminale është e përhapur gjerë e gjatë strukturave shoqërore.Struktura shoqërore nuk është imune ndaj kriminalitetit, dheSutehrland, zbulojë se krimin nuk e kryen vetëm klasat e ulëta, por aiështë veti edhe e klasave të larta (p.sh. Kriminaliteti i” jakës sëbardhë”).4.4. Teoria e identifikimit diferencues.Shkalla e kriminalitetit është shprehje e distribucionit klasor dhehapësinor e grupeve të organizuara. Daniel Glaser, thekson se kjoqasje nuk bënë dallim midis delikuenteve të zakonshëm profesionaldhe delikuenteve të rastit. Glaseri i plotëson këto pikëpamje memodelin e identifikimit me grupe të ndryshme dhe me persona mesjellje kriminale apo normale, nëse personi konsideron se sjellja e tillëështë e pranueshme. Së këndejmi ky angazhohet përnocionin”identifikim diferencues”në përpjekje për ta shpjeguar niveline dobisë së sjelljes së caktuar.4.5. Teoria e konfliktit kulturorKjo teori është e afërt me teorinë e konfliktit kulturor të ThorstenSelinit, e cila niset nga konflikti i kulturave dhe i normave kulturore sishkaktare të kriminalitetit. Sipas Thorsten Selinit, konfliktet kulturore 60
  • 61. do të ndodhin:”së pari, kur këto kodekse kacafyten në kufirin eterritore të kulturave fqinje; së dyti, kur, siç është rasti me normatligjore, ligji i një grupi kulturor shtrihet edhe në territorin e grupittjetër; së treti, kur anëtarët e një grupi shpërngulen në territorin egrupit tjetër”23. Konfliktet primare janë konflikte midis kulturave,kurse sekondaret janë konflikte brenda një kulture. Konfliktetsekondare përbëjnë një bashkësi homogjene të dezintegruar dhejorezistente ndaj proceseve integruese dhe kohezive. Mirëpo mobilitetii individit dhe ai statusor kushtëzon që individi t’u ekspozohetkulturave të ndryshme dhe varësisht nga situata ai realizon normakulture që i përgjigjen pozicionit të tij momental. Kultura e individitngritët nëse ai i takon modelit me numër më të madh të kulturave, pornjëkohësisht këto kultura edhe mund të jenë në konflikt. Migranti meorigjinë nga fshati, i cili nga lindja e ka marrë atë kulturë vije në mesinindustrial dhe futet në lidhjen e kulturës urbane e cila për të është ehuaj dhe e padurueshme, por ai është i detyruar ta kalojë atë që tëmund të funksionoj, dhe në atë funksionim ta përfshijë edhe masën edobishmërisë.Ne këtu do të ofrojmë vendosjen e “nocionit të hapësirës së dyfishtë”,me qëllim që faktet empirike të na konfirmojnë masën e përkatësisënjë hapësire kulturore-sociale dhe që këto masa të krahasohen mevendin e origjinës dhe vendbanimin si fakte socio-kulturore. Dukepasur parasysh se hapësira socio-kulturore është më e fortë dhe më eqëndrueshme sesa individi në kuptimin që nga ai kërkon shërbimespecifike, është e rëndësishme të përcaktohet edhe masa e përmbushjessë këtyre roleve që si variabël i kontrollit të jetë sjellja e vërtetë eindividit. Së këndejmi do të ishte e mundur të flitet për konfliktin eroleve apo për identitetin e dyfishtë që mund të jetë i organizuar nëpikëpamje strategjike për realizimin e qëllimit, interesit ose lidhjes mesituatën e dëshiruar. Identiteti si strategji kulturore, shfaqet siinstrument konformiteti.4.6. Teoria e nënkulturës dhe kontra kulturësTeoria e “nënkulturës dhe kontrakulturës”konsideron se shoqëria ështëdefinuar me një kulturë dominante (në ShBA. Me kulturën e klasës sëmesme). Nënkulturat dhe kontrakulturat paraqiten në shoqëritë klasoreku të gjithëve nuk u është mundësuar qasje në vlerat e proklamuara të23 Sips Milan Milutinoviqit-ibidem fq. 127 61
  • 62. kulturës dominante. Clyde Kluckhohnu, dhe Alfred Kroeber, theksojnëse :”kultura përbëhet nga anët eksplicite dhe implicite dhe nga sjelljete fituara, simbolet e transmetuara, të arriturat e llojit të vet të grupevenjerëzore, duke përfshirë këtu personifikimin e artit; esenca themeloree kulturës përbëhet nga idetë tradicionale (idetë e zhvilluarahistorikisht dhe të selektuara), dhe nga vlerat e posaçme që ju përkasinatyre. Sistemet kulturore nga njëra anë mund të trajtohen si prodhimetë aksioneve, kurse në anën tjetër si elemente supozuese të ndonjëaksioni të ardhshëm”.24Është e qartë se kultura ka “sasinë më të madhe të shoqërimit” përgrupin me të cilin ka të bëjë, sepse unifikon kohën shoqërore(tëkaluarën të tashmen dhe të ardhmen). Veprimet eksplicite janë pasojëe formave implicite të kulturës. Në shoqëritë e diferencuara gjithmonëekzistojnë shumë forma të kulturës të cilat sipas Kluck Hohnit, janë tëpërgjigje të llojllojshme të kulturës ndaj këtyre kategorive universaletë rrethit jetësor25: • furnizimi me kualitetet biologjike; • roli i dallimeve; • kontrolli efektiv e përdorimit të forcës; • komunikimi; • radhitja e orientimeve njohëse; • përmbledhja e artikuluar e përbashkët e qëllimeve; • rregullimi normativ i kuptimit; • rregullimi dhe krijimi i shprehjeve efektive; • socializmi.Pra, sipas Kluck Hohnit, kultura përpiqet ta organizojë rrethin e vetdhe ta formojë atë sipas formës së saj. Lidhur me këtë shtrohet çështjae dominimit të një kulture në raport me kulturën tjetër. Në shoqëritë endryshimeve dhe transparencave të mëdha, kulturat pashmangshëmvijnë në konflikt. Në peizazhin kulturorë shihet edhe kultura ekriminelëve e cila i ka normat e veta dhe të gjitha format e një kulture.Albert K. Cohen, në studimin e tij "Delinquent Boys: The Culture ofthe Gang", e ka zhvilluar një teori të tillë të konfliktit kulturorë dhe ka24 Sipas Ivan Luçevit "Socijalni karakter i politička kultura", Sociologija, No 1, viti XVI, Beograd, 1974..25 Clyde Kluckhohnu "Culture and Behavior" in Handbook of Social Psychology, Addison- Wesley Publishing Company, P. 921-968 62
  • 63. dëshmuar se nënkultura delikuente shfaqet si pasojë e strukturësklasore të shoqërisë. Lidhur me delikuencat e të miturve Walter. B.Miller26 postulon kulturën e klasës së ulët si sistem autonom kulturorëdhe e shpallë atë si rrethanë e cila krijon delikuencën e të miturve.Në këtë kuptim kultura e klasës më të ulët fokusohet rreth gjashtësituatave qendrore: • mynxyra-kjo paraqet situatat dhe sjelljet të cilat çojnë në kontakte të pakëndshme me përfaqësuesit e pushtetit (rrahjet, alkoolizmi, shtatzënësia jashtëmartesore); • qëndrueshmëria- ka të bëjë me forcën fizike dhe qëndrueshmërinë, burrërinë, trimërinë dhe shkathtësinë; • dinakëria-është aftësi që të tjerët të tejkalohen me mendje mprehtësi, me shkathtësi të fitimit të të hollave me mençuri, dhe gatishmëria për marrëveshje të shpejtë dhe mendjemprehtë; • mallëngjimi-gatishmëria për aventurë dhe rrezik, dëshira për ndryshime dhe aktivitete; • fati-vlera e lidhur për besimin se suksesi nuk është i mundur pa ndikimin e fuqisë mbi natyrore e cila është jashtë kontrollit të individit; • pavarësia-liria nga mbikëqyrja dhe autoriteti.4.7. Teoria e anomisë e R. K. Mertonit.Teoria e “anomisë” gjithashtu jep dy përgjigje të rëndësishme lidhurme problemin e kriminalitetit, sepse është e lidhur për vleratshoqërore. Sipas Dyrkemit” anomia është situatë derregullacioni apomangësive relative të normave të një grupi social”.27Nga teoritë më të reja „ të anomisë“ më e njohura është e Robert. K.Mertonit. Theksi i tij është i vendosur midis vlerave të cilat i impononshoqëria dhe mundësive relative që i kanë njerëzit për t’i realizuar atovlera. Për arritjen e qëllimeve janë paraparë mënyrat, mjetet dheinstitucionet me anën e të cilave arrihen në mënyrë e pranueshmeshoqërore, si dhe koha dhe vendi. Meqenëse shoqëria është e shtresuar26 Walter B.Miller: Lower class as a generating mileu of gang delinquency, in, „Gang delinquency and gang subcultures, ed, James F. Short, New York: Harper and Row, 1968. p.135-136.27 Prema dr. Milici Petrovićq: “Vrijednosne orijentacije delinkvenata”, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd 1973. godine, fq. 16 63
  • 64. dhe e strukturuar në klasa, shumësia e grupeve nuk mund t’i realizojnëdëshirat e tyre përmes institucioneve të parapara, sepse nuk umundësohet qasja. Sjellja e ndaluar në aspektin sociologjik mund tëshihet si simptomë desocioacioni midis aspiratave të paraparakulturore dhe daljeve të karakterizuara sociale për realizimin e këtyreaspiratave.R. K. Merton, i ka shqyrtuar pesë tipe të adaptimit të cilat nëpikëpamje skematike janë treguar në tabelë ku (+) to tëthotë”pranohen”, kurse (-) nënkupton refuzim i vlerave dominante dhezëvendësimi i tyre me vlerat e reja në sistemin shoqërorë.Tipologjia e mënyrës së adaptimit individual: Mënyrat e adaptimit : Qëllimet kulturore Mjetet institucionale I konformiteti + + II inovacioni + - III ritualizmi - + IV tërheqja - - V rebelimi ± ±Nga kjo skemë shihet se konformiteti si mënyrë e adaptimit ështëparaparë si qëllim kulturorë dhe supozon mjetet institucionale.Konfiguracioni i institucioneve shoqërore shpjegon se cilatinstitucione ofrohen si mjete legale për arritjen e qëllimit. Inovacioniështë i paraparë si qëllim kulturorë, mirëpo mjetet institucionale nuk eparashohin atë sepse inovacioni do të mund t’i dëmtonte mjetetinstitucionale. Ritualizmi nuk është paraparë si qëllim kulturorë pormjetet institucionale e parashohin atë (p.sh. funksioni i ceremonisëështë që ta konfirmoj identitetin e grupit). Tërheqja nuk është eparaparë as si qëllim kulturorë, dhe as janë paraparë mjetetinstitucionale, ndërsa rebelimi bënë pjesë në zonën”pranim-refuzim”.Si qëllimit kulturorë për të cilin janë paraparë në strukturën e shoqërisëmjetet institucionale të cilat mund të pranojnë apo hedhin poshtë kësajmënyre të adaptimit. 64
  • 65. Varësisht nga pozita e individit në strukturën e shoqërisë, strukturashoqërore ushtron presion në një mënyrë apo në mënyrën tjetër tësjelljes. Alternativa e zgjedhur është pak a shumë përgjigje eqëndrueshme e individit ndaj presionit të kulturës shoqërore dhe nukka të bëjë me tipat e organizimit personal.28Në kuadrin e qëllimeve të paarritura me metoda legale krijohenalternativat kriminale, me shkeljen e normave krijohet ambienti ianomisë, dhe përmes këtij ambienti realizohen qëllimet. Në bazë tëkëtyre njohurive, L. J. Srole, ka hartuar shkallën e anomisë që ështëaplikuar në një varg hulumtimesh të delikuencave. Në këto hulumtimeështë gjetur korrelacioni midis anomisë dhe statusit të ulët social megjendje përcjellëse psikologjike të individit.4.8. Teoria e interaksionizmit social.Teoria e interaksionizmit social dhe ajo e etiketimit (Howard Becker,Ervin Goffman), niset nga hipoteza se burim i deviacionit nëinteraksion midis personave që kanë kryer vepër dhe atyre që reagojnëndaj veprës. Këta kanë dëshmuar se „bartësit e reaksionit ndajpopullatës kriminale“ edhe vetë janë të përfshirë në fenomenologjinë ekriminalitetit. Në të vërtetë në aktin e reagimit mekanizmat e etiketimite shpallin një person delikuent në bazë të definimit të situatës sikriminale, kurse kornizë themelore e definimit janë normat penale tëcilat i ka proklamuar dhe i mbron grupi politik udhëheqës në shoqëri.Shoqëria është e ndarë në konformistë, devijantë, të censuruar dhecensor, edukator dhe të edukuar, dhe në dominante dhe margjinal.Pasojat për individin e etiketuar janë afatgjata dhe më së shpeshti biepërsëri në zinxhirin e reagimeve të shoqërisë. P.sh. personi që ka qenënë burg ka më pak gjasë për tu punësuar sesa ai që nuk ka qenë.Kështu në këtë mënyrë të etiketuari gjithnjë e më tepër tjetërsohen nganormat e grupeve legjitime dhe shpesh e gjejnë daljen në grupin i ciliështë identifikuar si devijant. Do ta cekim si shembull një studim të dr.Ivan Jankoviqit,29,Kriminolg autoritativ i cili ka doktoruar te Donald R. Cressey, dhe tekritiku i mprehtë i kodit penal të RSFJ, lidhur me dënimin me vdekje,kurse studimi është i lidhur për aktin e etiketimit.28 Robert K. Merton: “Social structure and Anomie”, Harper and Row, Publishers 1969.29 Start Magazin nr. 531, Zagreb 1989. 65
  • 66. Ish RSFJ, gjegjësisht kodi penal ka bërë pjesë në vendet retencioniste(vendet të cilat e zbatojnë dënimin me vdekje), për dallim nga vendetabolicioniste të cilat e ndalojnë zbatimin e dënimit me vdekje. Në tëvërtetë Kodi penal i RSFJ, ka paraparë dënimin me vdekje në 45.Nene, nga gjithsej 141,nen të pjesës së posaçme, dhe si i tillë ka bërëpjesë në ligjet më represive në botë. Është vërejtur tendenca eashpërsimit të represionit, gjegjësisht shtimit të këtij numri të neneve.Kodi penale i çdo republike dhe krahine ka paraparë dënimin mevdekje për forma të ndryshme të vrasjeve.Vepra të tilla kapitale ka pasur dy (Sllovenia dhe Kroacia), gjegjësishtnga tri të gjitha njësitë tjera federale (sot shtete), me përjashtim tëSerbisë, e cila e ka miratuar edhe të katërtin. Në Serbi, më 1986, ai neni katërt i përket veprës penale për të cilën është paraparë dënimi mevdekje:”dhuna me të cilën rrezikohen liritë dhe të drejtat e qytetarëvetë rendit të dytë, kombësive apo grupeve etnike, nëse vepra për pasojëka pas vrasjen e planifikuar të pjesëtarëve të popullit tjetër (par. 4.lidhur me par. 1, Neni 61. i Ligjit Penal të RSS).Jankoviqi konstaton se me këtë nen, krejt çka ka qenë e inkriminuarme të, që moti është ndaluar me ligjet penale mbi format e ndryshme tëdhunës ndaj personalitetit, personit, apo simboleve. Neni i formuluarnë këtë mënyrë sugjeron se dënimi shqiptohet për shkak të përkatësisënacionale të kryesit dhe viktimës dhe përfundon se fjala është për njëtrashëgimi mesjetare të shoqërisë dhe të marrëdhënieve shoqërore. Siçështë e ditur shkas për krijimin e këtij neni ishin tensionimet nacionaletë shqiptarëve dhe serbëve në Kosovë. Teoria e interaksionizmit dheetiketimit e fokuson interesimin e saj, përveç në definimin e situatës,edhe në institucione të cilat krijojnë interpretojnë dhe i zbatojnërregullat për një grup sjelljes të cilat janë të pranueshme, ndërsa grupitjetër i sjelljeve ndalohet dhe dënohet. Pyetja e tyre është:”përse njëakt është i definuar si kriminal, kurse tjetri jo?”.William J. Chambiss, duke analizuar legjislacionin e Anglisë feudalenga shek. XV, e këndej, (sidomos “Ligjin mbi bredhësit”, dhe “Ligjitmbi hajninë”), që legjislacioni i New Yorkut, dhe Kalifornisë në vitet e50-ta të shekullit të kaluar ka vërejtur se funksionojnë dy modele tëpërgjithshme të rregullave të krijimit të ligjit. Këto janë konsensusi ivlerave dhe “klasa sunduese”. Konsensusi i vlerave përputhet mekonsensusin e bashkësisë, gjegjësisht bashkësia është forcë lëvizëse 66
  • 67. për definimin e sjelljeve si të kriminelit dhe delikuentit, has nëpërkrahje të vogël në zhvillimin e të drejtës penale. Klasa sundueseudhëheq juridiksionin përmes masës pasive dhe ligjit duke shprehurinteresat e atyre që sundojnë. Për shkak të pasivitetit të masës së klasëssunduese nuk mund të dominohet. Modelet alternative lindin së bashkume shoqëritë industriale të përbëra nga një varg klasash sociale dhegrupe interesash me konfliktin me të cilin garojnë për anim ndajshtetit. Ligji në rrethin e tillë konfliktual merr format dhe përmbajtjet etyre të pjesërishme. Kjo ndërmarrje është iniciuar në ndarjen e klasavetë kundërta sociale (p.sh. Ligji mbi mëditjet), kur konflikti ka karakterklasor, atëherë shteti duhet të interpretoj ligjin në mënyrën që ështëperceptuar si zgjidhje e konfliktit. Gjatë kohës së manifestimit tëkonfliktit klasor legjislacioni dhe gjykatat njëkohësisht krijojnë tëdrejtën penale me qëllim të sigurimit të një kontrolli më të madh mbiato grupe të cilat janë të lidhura dhe e thyejnë status quon. Krizat dhekonfliktet sociale rezultojnë me fokusimin e sërishëm të hapësiravesubstanciale të së drejtës penale.Së këndejmi kriminaliteti është fenomen politik me të cilinpërcaktohen sjelljet delikuente apo kriminale dhe është rezultat iprocesit politik brenda të cilit formohet definicioni për atë se çka ështëe ndaluar apo çka kërkohet që njerëzit të sillen në mënyrë të caktuar.Nëse e shpjegojmë kriminalitetin së pari duhet shpjeguar forcat socialetë cilat ndonjë akt e definojnë si kriminal, kurse tjetrin jo.30Kontributimë i rëndësishëm i teorisë së interaksionizmit social qëndron nëhedhjen poshtë të koncepcionit të kriminalitetit dhe devijimit si diçkaqë është jashtë indit shoqërorë. Përveç kësaj interaksionistët i kanëkontribuar mirëkuptimit të reaksionit shoqërorë ndaj kriminalitetit.Analiza e reaksionit shoqërorë, ka rezultuar me kontrollin që institutete kontrollit shoqërorë të kundërvihen nga një mekanizëm i tërëreagimesh. Tek interaksionistët kryesi i veprës dhe shfaqja e tij përveprën e kryer penale, është në fokus. Në këtë mënyrë kryesi shpjegonkuptimin e veprimit të tij përmes vetvetes, kurse lihen anash interpretëte tërthortë. Ajo që ne mendojmë është se devijanti mund të jetë vetëmkonstrukt shoqërorë që ju ka imponuar kryesit. Qëllimi është që tëvërtetohet definimi i situatës së tij. Teoricienët e këtij drejtimiparalajmërojnë se kur e ndëshkojnë ndonjë person duhet të pyesimvetën se cilat norma i përfaqësojmë. Me qasjet e këtilla interaksionistët30 William J. Chambliss "The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or Delinquent" in "Handbook of Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing Company, Chicago. 67
  • 68. i kanë kontribuar demistifikimit të kryesit dhe kriminalitetit dhe kanëmundësuar perspektiva të reja teorike në kriminologji.5.Teoritë biologjikeTeza sipas të cilës vetitë biologjike të njeriut ndikojnë në sjelljen e tij,është bazë fillestare e teorive biologjike për shpjegimin e shkaqeve dherrethanave të lindjes së sjelljes kriminale. Teoritë biologjike nëkriminologji apo teoritë biologjike si do ti quajmë në tekstin mëposhtë janë zhvilluar nën ndikimin e fortë të studimit mbi evolucionine llojit të Çarls Darvinit (1809-1882), me të cilin për vetitë biologjikedhe origjinën biologjike të njeriut në përgjithësi është themeluar teoriae cila në esencë dallohet nga mendimet e atëhershme në këtë fushë.Ndonëse këto teori në kriminologji janë zhvilluar ekskluzivisht dukepërfaqësuar drejtimin monist në shpjegimin e faktorëve kriminogjenë,sot në studimet teorike, sidomos në hulumtimet empirike përfaqësohetqëndrimi pluralist se sjellja kriminale është rezultat i veprimit të shumëgrupeve të faktorëve.Qasja e atëhershme drejtë kërkimit të rrënjëve biologjike të sjelljevekriminale ka qenë i ashtuquajturi drejtimi biosociologjik, kurse hetimetjanë kryer duke analizuar ndikimin gjegjësisht lidhjet shkak- pasojëmidis faktorëve të jashtëm-sociologjik dhe të brendshëm-biologjik dhetë sjelljes kriminale. Sipas skemës të cilën e paraqetSiegel, (2006), sjellja njerëzore e cila mund të jetë kriminale (epapranueshme), apo konform (e pranueshme) varet nga mundësitë e tijqë të mësojë dhe të arrij qëllimet të cilat janë rezultat i veprimit të dygrupeve të mëdha faktorësh. Grupi i parë i faktorëve përfshinë vetitëpersonale të njeriut, e të cilat çdo person e bëjnë unikat e që kanë tëbëjnë me strukturën biokimike, kodin gjenetik dhe gjendjenneurologjike dhe i cili krijon presionin e brendshëm që kërkon veprimetë caktuara njerëzore. Në anën tjetër në sjelljen e njeriut në veprimin evetive personale dukshëm ndikon edhe grupi i faktorëve të rrethitsocial ndër të cilët rolin themelues e luan ndikimi i prindit, grupet evogla shoqërore, shkolla dhe rrethi.Teoritë, sidomos hulumtimet që janë ndërmarrë në kriminologji ngaaspekti biologjik shpjegojnë sjelljen kriminale, dhe ato janë të shumtae në këtë rast do t’i caktojmë ato të cilat më së shpeshti arsyetohen nëtekstet e kriminologjisë. Me qëllim të shpjegimit sistematik, këto teori 68
  • 69. do të kërkohen në disa grupe dhe atë në teori të cilat theksojnëmangësitë, teori të cilat theksojnë rëndësinë e ndërtimit trupor, teori tëcilat theksojnë dallimin dhe pengesat dhe teori të cilat theksojnërëndësinë dhe rolin e kushteve biokimike.5.1. Teoritë mbi mangësitëKy grup i teorive biologjike niset nga teza se sjellja kriminale ështërezultat i mangësisë në strukturën biologjike në organizmin e njeriut, icili mund të jetë i trashëguar ose të fitohet gjatë jetës.Në këtë grup të teorive inkuadrohen edhe teoritë të cilat sjelljenkriminale e ndërlidhin me mosfunksionimin apo funksionin eçrregulluar të trurit dhe sistemit qendrorë nervorë, pastaj me vetitë etrashëguar biologjike, dhe me inteligjencë të pazhvilluar, gjë që përpasojë mund ta ketë sjelljen devijante, kurse në përfundim edhesjelljen delikuente.Frenologjia është një nga disiplinat e para të orientuar biologjike,rezultatet e të cilave janë shfrytëzuar në kriminologji. Sipas kësajteorie kriminale, sjellja është e kushtëzuar me vetitë psikike të cilatjanë të determinuara për nga forma dhe parregullsia e zverkut, të cilattregojnë edhe për parregullsitë në ndërtimin dhe strukturën e trurit. Nëperiudhën kur paraqitet kjo teori ka shkaktuar reaksione të furishme,por edhe përkundër veprimit inovativ dhe pasqyrues për shkak tëmungesës së dëshmive shkencërisht të vërtetuara, kjo teori në atë kohënuk ka dhënë një rëndësi të madhe për shpjegimin e shkakut të sjelljeskriminale. Megjithatë rëndësia e kësaj teorie qëndron në atohulumtime të hershme është dëftuar për marrëdhënien e rëndësishmetë ndërtimit dhe strukturës së trurit dhe funksionimit të këtij organi,gjegjësisht ndikimit në sjelljen njerëzore, me ç’rast janë theksuar tëgjitha ato raste të sjelljes devijante të te cilat janë regjistruardeformimet apo ngecja e trurit.Atavizmi paraqet objektin e grupit tjetër të hulumtimeve të orientuaranë kriminologji. Sipas këtij studimi sjellja kriminale është e kushtëzuarme ekzistimin e vetive psikike që ndikojnë në shfaqjen e sjelljeskriminale te personat të cilët ato veti i kanë trashëguar (nga të parët eafërm, apo nga njeriu parahistorik dhe shtaza). Pra në fokus tëhulumtimit është prirja për devijim apo sjellje kriminale si veti e cilatrashëgohet, gjegjësisht bartet në pasardhës. Edhe ky grup i teoriveështë paraqitur në fazat e mëhershme të zhvillimit të kriminologjisë 69
  • 70. pozitiviste, kurse hulumtimet kryesisht kanë qenë të orientuara nëkriminelët e papërmirësuar dhe të dënuar me burgim. Në kohën më tëre këto supozime teorike kanë ndryshuar esencialisht ashtu që janëkryer një varg hulumtimesh për prirjet dhe mënyrat e sjelljes tebinjakët (Johannes Lange-„Binjakët njëqelizor: 1929.; KarlChristiansen-„Binjakët“: 1977.), pastaj studimet për trashëgiminë dhefamiljet kriminale, (Richard Dugdale-familja Juke: 1910. dhe1916.;Henry Goddard-familja Kallikak:1912.;Charles Goring-etëritkriminel:1913.),dhe hulumtimet të cilat janë të orientuara në sjelljen efëmijëve dhe të miturve në raport me origjinën e tyre biologjike dherrethin e tyre social (Glueck dhe Eleanor Glueck-tëmiturit:1956.;Sarnof Mednick-fëmijët e adoptuar: 1986.).Inteligjenca apo koeficienti i inteligjencës (ang. intelligencequotient, IQ), si tregues me të cilin kjo veti tentohet të matet, ështëkarakteristikë e njeriut e cila ndikon esencialisht në jetën dhe sjelljen etij të përditshme. Teza nga e cila është zhvilluar kjo teori nëkriminologji, thotë se sjellja kriminale e individit shkaktohet ngakoeficienti i ulët i inteligjencës së tij, me ç’rast theksohet se vërtetimi ishkencës mund të jetë vetëm në raport me disa vepra penale.Pra, kjo teori niset nga supozimi se kriminelët janë persona mekoeficient të ulët të inteligjencës dhe se kjo veti ndikon në sjelljen etyre kriminale. Teza e tillë nuk mund të pranohet edhe përkundër faktitse rezultatet e hulumtimit mbi të burgosurit tregojnë trende të tilla. Kjonuk mund të pranohet për arsye të thjesht se shumë rrallë hulumtimet etilla përfshijnë edhe ata delikuent veprat e tyre mbeten tëpaevidentuara, kurse në atë se ata janë shmangur reagimit formalsocial, me siguri rol të rëndësishëm luanë pikërisht shkalla e lartë ekoeficientit të inteligjencës. Kritikat më të shpeshta ndaj këtyre teorivekanë të bëjnë me analizën e testeve si instrument i matjes IQ; gabimetmetodologjike të shkaktimit (të burgosurit-të dënuarit; tëpazbuluarit=?), a është inteligjenca:veti e trashëguar apo e fituar?Studimt me të njohura për koeficientin më të ulët të inteligjencës sifaktorë të sjelljes kriminale janë të Henry Goddard (1914.); SimonTulchin (1939.); William Shockley (inteligenca, gjenetika dhe raca:1967.); Artur Jensen (inteligenca dhe raca: 1969.); Travis Hirschi iMichael Hindelang (inteligenca, përkatësia e klasës dhe e racës),Edwin Sutherland (1931.) dhe Hartman (1940.): “ IQ-të e ndryshmetek kryesit e veprave të ndryshme penale“. 70
  • 71. 5.2. Teoritë mbi rëndësinë e ndërtimit trupor (fizik)Teoritë të cilat krimin ndërlidhin me konstitucionin fizik të kryesitmund të ndahen në dy grupe. Në grupin e parë bëjnë pjesë atakriminolog të cilët kriminelët i kanë konsideruar inferior në pikëpamjeorganike në raport me “qytetarët e ndershëm”. Përfaqësuesi më tipik imendimit të tillë është E. Hooton (The American Criminal: AnAnthropological Study, Cambridge, 1939.). Pas studimit të më tepër se17.000, njerëzve nga 10 qytete të Amerikës, 14. mijë kanë qenë tëburgosur, kurse të tjerët kanë bërë grupin e kontrollit, ai ka nxjerrë njëpërfundim të përgjithshëm se krimi është rezultat i skicës degjeneruesetë konstitucionit trupor.Në grupin e dytë janë autorët të cilët konstitucionin trupor të njeriut endërlidhin me veprimtarinë e tij delikuente. I pari që ka folur për këtëndërlidhje ka qenë Ernest Kretschmer (1888-1964), nën ndikimin e tëcilit William Sheldon, 1940. i 1949. ka bërë hulumtimet e veta të cilatkanë rezultuar me rezultatin e tri tipave të ndërtimit trupor:ektomorf(njerëzit e gjatë dhe të thatë); endomorf (të shkurtë dhe të trashë);mezomorf (konstruksion atleti-Ignjatoviq, 2005. fq. 165). Sipashulumtimeve të cilat i kanë këta dy shkencëtar janë zhvilluartipologjitë në bazë të konstitucionit trupor, karakterit dhe prirjes për tëkryer vepër të caktuar penale. Kështu Kretschmer, në veprën e tij“Physique and Character” (1926.), paraqet teorinë konstitucionalesipas të cilës personaliteti definohet si “unitet somatik-psikik”.Në tabelën në vazhdim është pasqyruar tipologjia sipas këtij autori:Konstitucioni TIPI ASTENIK APO TIPI ATLETIK TIPI PIKNIKtrupor LEPTOZOMVetitë psikikeTEMPERAMENTI TEMPERAMENTI TEMPERAMENTI SOZHOID VISKOZ CIKLOTIVÇrregullimet Skizofrenia Skizofrenia Psikoza depresive-psikike maniakeForma Veprat penale Veprat penale të Vepra penale especifike e kundër nderit dhe dhunës deliktet mashtrimit veprasjelljes prestigjit, fyerjet seksuale dhe deliktet e penale e falsifikimitdevijante intrigat, hajnit gjakut 71
  • 72. Kualifikim të ngjashëm ka bërë edhe William Sheldon, si rezultat istudimeve të zhvilluar në vitet 1940-1949.Në tabelën në vijim është pasqyruar tipologjia sipas këtij autori. Ektomorf- Cerebrotik Mezomorf- Endomorf-Viscelar SomatotonikVetitë Të gjatë dhe të thatë Konstrukt atleti I shkurtë dhe i trashëTemperamenti Aftësia e fortë, e Agresiviteti inert ndaj Shoqërimi,grykësi, vetëkontrollit aftësia e të ndjenjave dhe dëshira për përmbajturit, karakteri i nevojave të tjerëve, komoditet, ngathtësi mbyllur, frika nga trimëria, dëshirojnë të në reagim ,emocione njerëzit, prirja për vetmi rrezikojnë dhe të stabile. sundojnë5.3. Teoritë mbi dallime dhe pengesatNga grupi i teorive që ndërlidhen me dallimet, pengesat dhe sjelljendelikuente do të ndajmë rolin dhe rëndësinë çrregullimeve hormonale,ndikimin e sindromit para menstrual, devijimet në strukturënhormonale dhe çrregullimet në funksionimit në sistemin qendrornervor.Sistemi hormonal si pjesë e sistemit endokrin e organizmit të njeriutpërfshinë strukturën dhe punën e gjëndrave me tajim të brendshëm. Nëshumë hulumtime mjekësore është konstatuar se ekziston lidhje erëndësishme midis funksionimit të mirë dhe të keq të këtij sistemi dhesjelljes së njeriut. Çrregullimet hormonale të cilat më së shpeshtindikojnë në ndryshimet e sjelljes së njeriut ndodhen brenda sistemit tëgjëndrave seksuale që kanë funksionin e instinktit seksual, apoinstinktit të ruajtjes së llojit.Në kuadër të kësaj teorie ekziston teza sipas të cilës testosteroni(hormoni androgjen), nxitë sjellje agresive dhe të dhunshme temashkulli. Tajimi i këtij hormoni mund të jetë i çrregulluar në formëkualitative dhe kuantitative, gjë që për pasojë mund ta ketë sjelljendevijante dhe të papranueshme për shoqërinë. Hiperpotenca dheimpotenca janë çrregullime të intensitetit të punës së këtyre gjëndrave.Në anën tjetër janë të njohura edhe çrregullime të shumta në kuptiminkualitativ ndër të cilat më të njohurat janë sadizmi dhe mazohizmi,format e ndryshme të ndërrimit të mekanizmit të kënaqësisë së epshit 72
  • 73. seksual, dhe çoroditjet seksuale në formë të pedofilisë, zoofilisë,nekrofilisë, gerontofilisë, fetishizmit, narcizmit etj.Sindromi paramenstrual apo PMS, shënon fillimin e ciklit menstrual icili tek gratë shkakton sasinë e shtuar të hormoneve femërore(estrogjenit), i cili sipas kësaj teorie mund të sjellë deri te sjelljaantisociale dhe agresive. Hulumtimet më të rëndësishme në këtë fushëi ka kryer Diana Fishbein (1971), e cila ka konstatuar se midis të tëhulumtuarve ekziston një numër sinjifikativ i grave të dënuara të cilatkanë kryer vepra penale në kohën e PMS, me përfundim se është ivogël numri i grave që janë të ndjeshme në ndryshimet hormonale tëciklit. Siç dallojnë Petroviqi dhe Meshku (2004), karakteristikat ezakonshme të sindromit paramenstrual dhe nervoza paramenstrualejanë ndjeshmëria, brengosja, ndryshimi i disponimit, depresioni,migrena, marramendja, alergjitë dhe dobësimi. Konstatimet lidhur mekarakteristikat e PMS, janë përdorë me shumë sukses në shumë raste tëpraktikës penale angleze kur të fajësuarat kanë pasur sukses tarikualifikojnë veprën penale të vrasjes me paramendim në vepërpenale të vrasjes së zakonshme. Kromozomi kriminal apo sindromaXYY, është shenjë devijimi në qiftin e 23. të kromozomit i cili te disameshkuj, krahas qiftit normal XY, e ka edhe atë plotësues (devijant),kromozomin Y.Në të vërtetë Ignjatoviq (2005) thekson se kriminologjia bashkëkohorestudion edhe çrregullimin e strukturës së kromozomeve dhe ndikimin etij në sjelljen kriminale. Me rastin e studimit të përbërjes sëkromozomit janë zbuluar njerëzit, skema e kromozomit XYY, te tëcilët dallohet nga ai normal (XY-mashkulli, dhe XX, femra). Kjodukuri është konstatuar më 1961, deri në mesin e viteve të 60-ta, nukka nxitur ndonjë vëmendje të posaçme. Kurse atëherë më 1965, nërevistën e njohur shkencore ”Nature” është publikuar teksti ihulumtuesve shkencorë të cilët i kanë hulumtuar 197. të burgosur dhenë mesin e tyre kanë gjetur numër të madh të atyre me kromozomXYY. Ai studim pati ndikim të fuqishëm në kriminologji, prandaj edhefilluan hulumtimet prej të cilave disa treguan se meshkujt me këtëçrregullim kromozomi kanë prirjen për sjellje kriminale. Mirëpo,rezultate e studimeve të tilla janë marrë me rezervë të madhe për shkaktë mostrave të vogla (nga aspekti metodologjik), mënyrat epabesueshme të zgjedhjes së individëve për hulumtim. 73
  • 74. Çrregullimet në funksionin e Sistemit Qendrorë Nervorë (SQN), sipaspërfaqësuesve të këtij grupi të teorive, sjellin deri te çrregullimi isjelljes, por edhe deri te sjellja antisociale dhe delikuenca. Siç është editur me funksionimin e tërësishëm të sistemit motorik të njeriutdrejton truri së bashku me organet tjera që e përbëjnë SisteminQendrorë Nervorë. Në metodat më të reja, ndër të tjera edhe metodaEEG, (elektro-encefalografi), vërtetojnë dallimin në funksionimin etrurit te personat e prirë për sjellje delikuente, në krahasim me ata jodelikuent. Disfunksioni minimal cerebral (MCD) është paraqitur simungesë e kujdesit me hiperaktivitet, i cili prodhon mënyra të sjelljessiç janë impulsi, hiperaktiviteti, agresiviteti, mendimi negativ përvetveten dhe shpërthimi i shpejtë (Petroviq 2004. fq. 117).Krahas MCD, lidhja e sjelljes kriminale dhe funksionimi i SQN,hulumtohet edhe në sferën e pasojave nga lëndimi i kësaj pjese tëorganizmit. Me hulumtime është konstatuar se lëndimet të cilat përpasojë mund të kenë çrregullimet në sjellja, mund të shkaktohen nëfaza të ndryshme të zhvillimit dhe jetës së njeriut. Kështu theksohenpasojat negative të lëndimit të trurit dhe SQN, në fazën e zhvillimitembrional, si dhe në vet momentin e lindjes. Format e ndryshme tëhelmimit, jeta dhe ushqimi i çrregullt mund të sjellin deri te dëmtimete rënda të këtij sistemi te fryti dhe në natyrën e shtatzënës. Krahaskësaj lindja problematike, sidomos në rastet e mbështjelljes sëkërthizës rreth qafës së bebes mund të sjell deri te ndërprerja efurnizimit të trurit me gjak, e me këtë edhe e ndërprerjes e oksigjenit,gjë që për pasojë mund të ketë çrregullime të rënda5.4. Teoritë mbi rëndësinë dhe rolin e kushteve biokimike tëjetesës.Ky grup i teorive hulumton kushtëzimin e sjelljes njerëzore ngakushtet biokimike të jetës së përditshme. Hulumtimet bëhen ngashumë aspekte të rrethit të njeriut, kurse rezultatet më të rëndësishmejanë arritur në fushat të cilat analizojnë rolin dhe rëndësinë endikimeve kimike dhe minerale, pasojat e dietave në ushqim, rolin dherëndësinë e sheqerit në organizëm dhe ndikimet e dëmshme të plumbitnë organizëm.Ndikimet kimike dhe minerale janë bërë objekt i hulumtimevekriminologjike. Mungesa e mineraleve dhe kimikaleve në fazat ehershme të zhvillimit mund të sjellin probleme serioze në 74
  • 75. funksionimin e trurit. Problemet kognitive, depresioni, mania, humbjae kujtesës dhe aktivitetit seksual anormal, mund të jenë shkaktuar nëmungesë të natriumit, kalciumit, aminoacidi, monoamini dhe peptidi.Dieta dhe ushqimi mund të sjellin një varg pasojash negative tëpadëshirueshme. Ushqimi jo adekuat mund të sjell çrregullime seriozenë funksionimin e organizmit, gjë që mund të ketë pasojë çrregulliminnë sjellje. Në disa hulumtime, zakonisht në burgje është konstatuarsidomos ndikimi negativ nga mungesa e vitaminës C dhe B (B3 dheB6), mineraleve dhe thartirave esenciale yndyrore (omega 3 dheomega6).Sheqeri dhe hipoglykemia, si sëmundje kronike e lidhur meprezencën e sheqerit në organizëm i ka reflekset e veta edhe në sjelljene njeriut, i cili ka zvogëlim të sheqerit në gjak. çrregullimi nëmetabolizmin e sheqerit, në kuptim të mungesës së tij (hipoglykemia)ndikon seriozisht në funksionin e trurit, gjë që sjell deri te sjelljet eçrregulluara dhe disfunksionale, të cilat mund të jenë të dhunshme,agresive dhe të pashpjegueshme. Siç vëren Petroviq dhe Meshku(2004), hipoglykemia është problem i zakonshëm shëndetësor i tëburgosurve. Çrregullimi i sjelljes për shkak të hipoglykemisë shfaqet sie dhunshme dhe e befasishme, si sjellje e pashpjegueshme.Hipoglykemia shkakton edhe disa çrregullime të tjera në sjellje(depresionin, shqetësimin, nervozën, dyshimin, të menduarit jo tëzakonshëm, halucinacionet dhe manit akcize. Te të burgosurit të cilëtkanë pasur sheqerin e zvogëluar në gjak është konstatuar numër më imadh i veprave të dhunshme sesa te ata të cilët niveli i sheqerit në gjakka qenë normal.Ndikimi i plumbit kohët e fundit po vihet në lidhje me gjendjen eorganizmit dhe kualitetin e jetës, kurse lidhje të caktuar po kërkohenedhe me sjellje delikuente. Absorbimi i plumbit në organizëm mund tëshkaktoj probleme të mëdha në funksionimin e trurit, kurse pasojë ekësaj janë çrregullimet në sjellje që manifestohen si aftësi e zvogëluarpër ta dominuar problemin. Shumë hulumtime vërtetojnë se nëterritore me koncentrim të plumbit është evidentuar shumë më tepërnumri i sjelljeve të formave antisociale, sidomos të atyre me elementetë dhunës. 75
  • 76. 6.Teoritë psikologjikePikënisje themelore të teorive psikologjike të drejtuara në kriminologjinë mënyrë shumë të qartë mund të tregohet përmes tezave të cilat ithekson Wilson i Herrnstain (1986), sipas të cilave njerëzit që shkelinligjin janë zakonisht atipik në pikëpamje psikologjike. Kjo nuk do tëthotë se janë të sëmurë (disa edhe janë). Hulumtimet tregojnë sekryesit e veprave penale në këtë aspekt dallohen fortë në pikëpamjestatistikore nga jo kriminelët. Pra edhe ky grup i teorive është ingjashëm sikurse edhe orientimi i teorisë biologjike në kriminologji,niset nga qëndrimi se vetitë psikologjike të njeriut ndikojnë në mënyrëesenciale në njeriun, dhe sjelljen e njeriut e kanalizojnë, gjë qënënkupton se ndikojnë edhe në determinimin e formave të sjelljes sëpapranueshme dhe kundërligjore të formës së sjelljes. Kjo teori ështëparaqitur në fillim të shek. XX. Kurse zhvillohet nga psikiatria dhepsikologjia. Problemi themelor me të cilin ballafaqohen është problemii besimit në teste me të cilat matet raporti midis sjelljes delikuente dhevariabëlit psikologjik.Si drejtime më të përfaqësuara në hulumtimin e lidhjes midispersonalitetit dhe lindjes së sjelljes kriminale, mund të theksohenhulumtimet të cilat drejtohen në dallime: kryesi i veprës penale,-tëtjerët, pastaj e drejtuar në parashikimin e sjelljes së ardhme kriminale(dënimi me burg), si dhe në dinamikën e cila pasqyron fazat “ezhvillimit”, personat nga kategoria e jo kryesit në kategorinë e kryesit,dhe ato që hulumtojnë dallimet psikologjike të delikuenteve në raportme paraqitjen e këtyre formave. Me hulumtime janë identifikuar meshumë karaktere personale të cilat paraqiten te personat me prirje tësjelljes kriminale, kurse ndër më të pranishmit numërohen agresiviteti,autoriteti, anksioza , ekstraverti, dhe narcizmi.Në kriminologji zbatohen postulatet dhe njihen shumë teoripsikologjike, kurse ato që më së shpeshti ndërlidhen me detektimin ekushteve dhe shkaqeve të sjelljes devijante dhe kriminale janë: • teoria psiko-analitike, • teoria e qarjes, • teoria e zhvillimit moral, • teoria e ndalimit të amësisë, dhe lidhja, • teoria e studimit social dhe teoria psikopatologjike. 76
  • 77. 6.1. Teoria psiko-analitikePsiko-analiza është degë e psikologjisë dhe metodë e trajtimit tëçrregullimeve mentale dhe emocionale të cilat karakterizohen meshikim dinamik në të gjitha aspektet e jetës psikike. Qasja e sajmbështetet në studimin e individit si njësi e papërsëritur me aplikiminpara së gjithash të metodës së studimit të ndonjë rasti individual, kursenë suaza të kësaj siç janë asociacionet e lira, introspektimet e tëngjashme (Ignjatoviq 2005. fq. 170). Derisa drejtimet e mëhershme nëpsikologji i kanë kushtuar më shumë vëmendje elementeve racionaletë sjelljes së njeriut dhe mbi to ka ndërtuar qëndrimet e veta themelore,psikologjia më e re është e orientuar më tepër ka faktorët irracional(Ignjanoviq 1982. fq. 149).Themeluesi i teorisë psiko-analitike dhe së psikanalizës është SigmundFreud (1856-1939). Ai me anë të libidos, që sipas tij paraqet energjinëe instinktit seksual (burimi themelor i energjisë) baraspeshon vepriminshpirtëror dhe orienton individin drejtë formave dhe sferave tëndryshme të kënaqësisë së epsheve, është përpjekur të vij deri tepërgjigja për forcën lëvizëse të sjelljes së njeriut. Brenda teorisë psiko-analitike definohet edhe zhvillimi i personalitetit përmes tri fazave: idego (atë), dhe super-ego (mbi unin).Psiko-analiza tregon për sqarimet e sjelljes kriminale në vijim:a) Krimineli ka “karakter antisocial”, është i socializuar keq, nuk është në gjendje t’i kuptojë kërkesat normative të rrethit të jashtëm shoqëror. Në konfliktin, i cili zhvillohet brenda tij, midis instinkteve personale dhe burimore dhe kërkesave të grupit shoqëror, ai person e zgjedh plotësimin e të parave;b) Krimi si formë e neurozës – kryesi i tij synon të shpallet fajtor dhe i dënuar;c) Krimi është pasojë e çrregullimit të baraspeshës, kurse kriminelët janë të frustruarit emocional (“të penguar”) dhe individ me psikikë të çrregulluar të cilët me vetëdije synojnë që problemet e tyre emocionale t’i zgjidhin përmes aktiviteteve të forcës, të cilat e kanë trashëguar apo bartur nga familja; 77
  • 78. d) Krimineli ka karakter antisocial i cili mbështetet në vakumet e sistemit normativ (Super-Ego lacunae). Deri te ato vakume vjen duke falënderuar inkurajimin e pavetëdijshëm të prirjeve kriminale te fëmijët nga ana e prindërve;e) sqarimi i krimit dhe kriminalitetit me anë të mospajtimeve midis strukturës shoqërore dhe sistemit normativ, gjegjësisht kulturës. Sipas tij, struktura shoqërore gjeneron prirjen ndaj krimit përmes përzgjedhjes së individëve të cilët për shkak të pozitës shoqërore dhe strukturës psikike, nuk janë në gjendje që të përshtaten në mënyrë të drejtë në shoqëri. Ky sqarim i ofrohet teorisë së anomisë në kriminologjinë amerikane (Ignjatoviq, 2005, fq. 172).Motivi për delikuencë, siç e veçon edhe Petroviqi dhe Meshku (2004),gjendet në ndërdije të individit. Çdo individ është kryes potencial iveprës penale, porse a do të shfrytëzohet ai potencial i tillë varet ngavetëkontrolli i cili arrihet në fazën e edukimit të individit. Çdo individ,në vete ka instinktet apo prirjet të cilat mund ti kënaq apo edhe tifrenojë. Nga ky aspekt edhe mund të dallohen delikuentët ngajodelikuentët. Te delikuentët manifestohen instinktet kriminale. Pra,nën ndikimin e tyre, personat e socializuar gabimisht (keq të edukuar)u epen formave të veprimit kriminal apo sjelljeve delikuente. Ndjenjae “të padobishmit” te këta individ, në këtë rast është e mundur që tëkompensohet me vepra penale; të hedhurit e dëshirave seksuale mundtë manifestohet duke kryer ndonjë vepër penale. Në këto raste,problemi qëndron te socializmi jo i drejtë i individit, i cili sjell deri teveprimi kriminal. 6.2. Teoria e „greminës“Teorinë e „greminës apo teorinë e "vetës" e ka zhvilluar Erik Erikson(1902-1984). Kjo teori është teori psiko-dinamike, gjegjësisht eashtuquajtura teori “jo-unë”. Kjo teori, shpjegimet e sjelljes së njeriut indërlidhë me krizat e identitetit individual, të cilat janë prezent në tëgjitha (tetë) fazat e zhvillimit psiko-social të njeriut. Në lindjen esjelljes delikuente te individi, ndikon sidomos kriza e fazës së II-të,III-të, V-të dhe VI-të 78
  • 79. Në tabelën në vijim janë pasqyruar fazat me shenjat karakteristike tëzhvillimit psiko-social gjatë fazave:2.faza (niveli) vetëkontrolli, pavarësia dhe autonomia – pasojë e(socializimi) 2-3 vjet marrëdhënies së prindit ndaj fëmijës3.faza (niveli) Zhvillimi i iniciativës (nëse është jo adekuate -(periudha e lojës) 4-6 vjet pasiviteti, paaftësia seksuale, sjellja psikopate)5.faza (niveli) 11-20 Identifikimi psiko-social i individit (mundësia e(adoleshenca) vjet identifikimit kriminal)6. faza (niveli) Vendosja e themelit të jetës së pavarur familjare, apo ekriza (intime) 20-25 vjet kundërta – izolimi6.3. Teoria e zhvillimit moralThemelues i teorisë së zhvillimit moral është Lawrenc Kohlberg, i cilinë bazë të kësaj teorie i ka publikuar rezultatet e studimeve tëzhvilluara gjatë vitit 1969, gjegjësisht 1973. Siç Petroviqi dhe Meshku(2004), teoria e zhvillimit moral paraqet zhvillimin moral të individitnë tri nivele kryesore, kurse secili nga këto i ka edhe dy nën nivele.Çdo individ nuk e arrin nivelin e fundit, gjegjësisht nivelin post-konvencional. Pikërisht e kundërta ndodhë rrallë.Në tabelën në vijim janë dhënë nivelet e zhvillimit sipas kësaj teorie: a) “I respektoj rregullat për shkak se i frikësohem dënimit apoNiveli para- dëshiroj lëvdatë”konvencional(i moralit) b) “Rregullat i respektoj për të ardhur deri te qëllimi i dëshiruar” a) “Rregullave u përmbahem, sepse dëshiroj të jem nga tëNiveli tjerët i pranuar si i barabartë, dëshiroj edhe respektin ekonvencional tyre.“ b) “Rregullave u përmbahem, sepse ato ekzistojnë për të dominuar liria dhe rendi” a) “Rregullave u përmbahem, sepse kjo është më së miri përNiveli post- njerëzit dhe për marrëdhëniet midis tyre.”konvencional B) “Veproj sipas parimeve morale, sepse ato janë pjesë e imja, në të kundërtën do të më kishte vrarë ndërgjegjja ” 79
  • 80. 6.4. Teoria e ndalesës së ledhatimit amnor dhe kontaktiTeoria e ndalesës së ledhatimit amnor dhe kontakti sjell deri te dypërfundime: 1) marrëdhëniet e ngrohta, të afërta dhe të forta midis nënës dhe fëmijës janë shumë të rëndësishme për shëndetin shpirtëror- psikik të fëmijës (njeriut); 2) ndarja dhe braktisja e fëmijës shkakton mosdëgjueshmërinë (rebelimin) e tij dhe ekziston mundësia e delikuencës së mëvonshme.Kjo teori ka lindur si rezultat i studimit të 44 hajnave të rinj të cilëtkanë qenë të dërguar në trajtim klinik. Këtë grup e kanë krahasuar megrupin e jodelikuentëve dhe kanë konstatuar se 39% e fëmijëve kapërjetuar ndarjen nga prindërit në fëmijëri të hershme për shkak tëdelikuencës. Në mostrën e jodelikuencës kishte 5% të fëmijëve të cilëtkishin qenë të ndarë nga prindërit (Petroviqi, Meshku, 2004, fq. 129).Të njëjtit autorë theksojnë se për teorinë e afrisë, janë të rëndësishëmshtatë faktorë – shtatë karakteristika: • Specificiteti: intimiteti (afërsia) është selektiv – i orientuar në një a më shumë persona me një renditje të prerë (hierarkia); • Kohëzgjatja: intimiteti (afërsia) zgjatë tërë jetën; • Investimi emotiv: afërsia intime – ndjenjat më të forta; • Ontogjeneza: Drejtimi i zhvillimit – nëna ia ofron kënaqësinë, kurse më vonë besimin dhe kontaktin; • Mësimi: afërsia intime zhvillohet përmes interaksionit themelor social, e jo si rezultat apo pasojë e shpërblimeve dhe dënimeve; • Organizimi: afërsia intime për njerëzit është shumë e rëndësishme gjatë tërë jetës; • Roli biologjik: bazë e afërsisë intime është përjetimi.6.5. Teoria e mësimit (edukimit) socialTeoria e mësimit social është një nga teoritë klasike psiko-sociale.Sipas kësaj teorie, sjellja delikuente si e tillë është e mësuar më herët,pra si sjellje komfore. Mësimi i sjelljes rrjedh nëpër tri forma:vëzhgimi, pjesëmarrja direkte dhe mbështetja e ndryshme. 80
  • 81. Socializimi zhvillohet përmes procesit të identifikimit. Fëmijaidentifikohet me prindërit e vet dhe nga ata i merr normat morale dhenormat tjera; shprehitë dhe zakonet. Mësimi social nuk mbështetet nëarsye, por më tepër në emocione. Para së gjithash, fëmija duhet tëmësohet për të dashur, për të urrejtur dhe për tu frikësuar, kurse mëvonë mësohet për ta kuptuar pozitën dhe reagimet emocionale. Memësimin social nuk përcaktohet vetëm arritja apo mosarritja enormave, por edhe pjekuria emocionale e personit i cili tashmë i kanormat. Me këtë duhet arritur baraspesha midis mbështetje,shpërblimit dhe intervenimeve ndëshkimore gjatë procesit tësocializimit. Sjellja rezistente, shpeshherë është vetëshkatrruese dhepërpjekje e pashpresë që urrejtja dhe rezistenca të kthehen kundërshoqërisë. Pra, njeriu, atë fenomen që dikur personalisht e ka përjetuar,ia kthen shoqërisë dhe rrethit jetësor. (Petroviqi, Meshku, 2004., fq.130).Sipas Bandurit forcë lëvizëse e sjelljes agresive mund të jenë: • Faktorët incentiv nxitës (stimulues); • Faktorët modelues nxitës (stimulues); • Faktorët instruktiv nxitës (stimulues); • Faktorët averziv (armiqësor) nxitës (stimulues); • Gabimet, si faktor nxitës (stimulues).6.6. Teoritë psiko-patologjikeKur flitet për etiologjinë subjektive të kriminalitetit, për vetitë epersonalitetit, të lidhura për sjelljen delikuente, duhet të merren nëkonsideratë edhe ato cilësi personale të cilat nënkuptojnë largim ngapsikika normale, sepse edhe ato mund të shfaqen në rrethana të prera ,si faktor i sjelljes kriminale. Fjala është për forma të ndryshme tësëmundjeve mentale të cilat shpesh janë të ndërlidhura me disa vepratë kryera penale dhe të cilat quhen faktor etiopatogjen të sjelljeskriminale (Milutinoviqi, 1988., fq. 420).Teoritë psikopatologjike, sipas karakteristikave të cilat i hulumtojnë,mund të ndahen në disa grupe: a) çrregullimi i ndjenjave – çrregullimi emocional: marrëdhëniet e ndërsjella; krizat, problemet financiare; papunësia; sëmundja... 81
  • 82. b) pengesa në kontrollimin e impulseve: kleptomania apo vjedhjet kompulsive; pirromania apo ndezjet kompulsive; çrregullimi i shpërthimit të pakontrolluar; c) të njohurit specifik – modeli i njohjes: intelekti; logjika, struktura shoqërore; arsyeja; përdorimi i gjuhës.7. Fenomenologjia e kriminalitetitFenomenologjia e kriminalitetit është shkenca mbi të manifestuarit ekrimit. Qëllimi i saj është që të studiojë dhe të shkruajë format eshfaqjes së veprave penale, mënyrën e kryerjes së tyre, është efokusuar në studimin e mënyrës së jetës së kriminelit, tipologjinë etyre, strukturën, ndryshimet strukturale dhe dinamikën e kriminalitetit.Disa lloje të veprave penale, gjegjësisht kryesit e tyre kanë veti shumëpak të përbashkëta, gjegjësisht dallohen për nga format e tyre tëparaqitjes.Me kontrollin e formave të paraqitjes së kriminalitetit merren dhe nëkëtë drejtim përpiqen të jenë sa më precize, legjislacionet aktualepenale të disa shteteve. Fenomenologjia kriminologjike e kriminalitetitpërpiqet që t’i përfshijë të gjitha format e shfaqjes së kriminalitetit,mirëpo duke u thelluar kompleksiteti i shoqërisë edhe fenomenologjiae kriminalitetit zgjerohet. P.sh. deri para disa dekadave kriminalitetikompjuterik nuk ka qenë i njohur dhe nuk kanë qenë të paraparainstrumentet për sanksionimin e tij. Njëra ndër klasifikimet e shpeshtaështë edhe ajo e cila veprat penale i ndan sipas peshës dhe shkallës sërrezikshmërisë shoqërore; në vepra të lehta dhe të rënda penale.Në vepra të rënda penale bëjnë pjesë: vrasja, plaçkitja, hajnitë edhunshme, dhunimet, falsifikimet, mashtrimet, terrorizmi etj. Këtovepra zakonisht janë të dënueshme me dënime të gjata me burg. Nëvepra të lehta penale bëjnë pjesë; hajnitë e vogla, prishja e rendit dheqetësisë publike, lëndimet e lehta trupore, kundërvajtjet nëkomunikacion etj. dhe për to parashihen dënime të lehta apo dënime tëshkurta me burg. Është e qartë se kriter i këtij klasifikimi është llojidhe masa e dënimit të paraparë. Mangësia e saj qëndron në atë se nuke diferencon faktorin subjektiv, kryesin e veprës penale, sepse disavepra të rënda penale i kryejnë njerëzit të cilët nuk janë të formuar si 82
  • 83. kriminel profesional. Gjithashtu kriminelët profesional shpesh bëjnëkundërvajtje për të cilat parashihen dënime më të vogla.Model diç më preciz për klasifikimin e formave të paraqitura tëkriminalitetit është ai i cili merr në konsideratë shkallën errezikshmërisë shoqërore si: - marrëdhënia e veprave të rënda, më pak të rënda dhe veprat e lehta penale - marrëdhënia e veprave penale sipas kaptinave të pjesës së posaçme të ligjit penal - proporcioni dhe marrëdhënia e veprave më frekuentuese penale - proporcioni i përsëritjes dhe kriminalitetit profesional - proporcioni i delikuencave jomadhore dhe kriminalitetit grupor - konsistenca e ndëshkimit të veprave penale - shtrirja territoriale dhe regjionale e kriminalitetit; - proporcioni i veprave penale të paramenduara dhe të atyre me pahir - motivi i veprave penale - vendi, koha, mënyra dhe rrethanat e kryerjes së veprës penaleStruktura e formave të shfaqjes së kriminalitetit mund të jetë eklasifikuar edhe sipas kritereve tjera siç është natyra e veprës së kryerpenale, karakteri dhe lloji i vlerës që është paraparë me aktin e veprëspenale (kriteri moral i shkeljes), vetitë socio-demografike të kryesitdhe viktimës. Një nga klasifikimet e zakonshëm të fenomenologjisëkriminale qëndron në kriminalitetin konvencional dhe jokonvencional.Kriminaliteti konvencional është ai lloj i kriminalitetit i cili i atakon tëmirat morale dhe materiale të cilat janë të njëjta në të gjitha shoqëritësepse atë e gjykojnë pothuaj të gjitha shoqëritë dhe klasat.Ekziston një numër i caktuar i veprave të cilat pothuaj në të gjithamjediset konsiderohen të dëmshme për shoqërinë. Këtu bëjnë pjesë:mashtrimet, vrasjet, vjedhjet, banditizmat, dhuna seksuale etj. Pjesadërrmuese e klasifikimeve ka për qëllim që të formojë tëashtuquajturat konstruksione ideale të tipave të cilët në vete do tëpërmbanin karakteristika të ndërlidhura reciproke gjegjësisht njëkonstrukti duhet ti përkasin ato forma të kriminalitetit që i karakterizonprobabiliteti se veprat e caktuara penale do t’i kryejë lloji i caktuar injerëzve. Krahas klasifikimit ideal- tipik ekzistojnë edhe tipet“mikse”që paraqiten në rastet kur veprat e njëjta penale dhe kryesit e 83
  • 84. tyre kanë karakteristika të dy apo më shumë llojeve. Krahas këtyretipave mund të konstruohen edhe tipat paralele dhe transformuese. Përdallim nga shkenca penale-juridike, kriminologjia ka nevojë të marrënë konsideratë lidhjet korelative, vepër penale – kryes në mënyrë që tëmund të vlerësojë lëvizjet në kriminologji. Pothuaj në të gjithaklasifikimet ekziston ndarja në kriminalitet ekonomik, politik,komunikacioni, kriminalitet recidiv, profesional, delikuencë e moshësjomadhore, terrorizëm, kriminalitet i organizuar, kompjuterik; dhunanë familje; kriminaliteti violent etj. Të gjitha këto grupe klasifikueseparaqesin edhe degë të posaçme kriminologjike të cilat janë formuar sidisiplina të posaçme shkencore.7.1. Tipologjia sociologjike e kriminalitetitTipologjia sociale e sjelljes kriminale bashkë me rëndësinë e qëndrimitse kriminaliteti është shkelje e rregullave të institucionalizuara, krahasformës së kriminalitetit përfshin edhe reagimin shoqëror pamarreparasysh se rrafshi i përvojave bazohet në tipologjinë ligjore dhejuridike të veprave penale. Tipologjia sociologjike – kriminologjike eveprave penale është diç më e ndryshme dhe do të cekim lidhur me tëatë që është më me rëndësi.Daniel Glaser31 konsideron se sistemet klasifikuese të veprave penalejanë të ndryshme për atë që nxjerrë aktgjykimin, bënë regjistrimin eveprave penale, shpjegon veprat penale, dëshiron ta realizojëkontrollin e veprave të kryera penale apo dëshiron ta përmirësojëkryesin e veprave penale. Këto klasifikime varen nga qëllimet të cilatjanë detyra në raport me kriminalitetin (për çka të gjitha klasifikimetkanë vlerë të kufizuar), sepse sjellja njerëzore është e komplikuar,kontradiktore dhe jo konsistente në kriminalitet (p.sh. institucionetkorrektuese – edukuese në trajtimin e kriminelëve do të forcojë dheaktualizojnë anët pozitive të personalitetit të tyre në bazë të reagimitnë trajtim krijohen edhe klasifikime të ndryshme të kriminelëve).D. Glaser propozon që aspektet e klasifikimit të shqyrtohen në bazë të:I Klasifikimit të aktgjykimeve A Përmes përgjegjësisë31 Daniel Glaser "The Classification of offends and offenders" in "Handbook of Criminology"ed. by Daniel Glaser, Rand Mc Nelly College, Publishing Comp. Chicago 84
  • 85. 1.në bazë të moshës (p.sh. të miturit), 2.në bazë të shëndetit mental (i shëndoshë, i sëmurë mental, pothuaj i sëmurë mental): a) në bazë të inteligjencës; b) në bazë të klasifikimit jo të qartë në praktikë; B Aftësitë mendore gjatë procesit gjyqësor C Sipas mendjemprehtësisë maksimale dhe lartësisë së dënimit; D Përmes përgjegjësisë specifike të kryesit.II Klasifikimi evidentues A Deliktet të cilat janë zbuluar në bazë të ankesës së viktimës; B Deliktet të cilat shqetësojnë opinion; C Kundërvajtjet në transaksione private.III Klasifikimet sqaruese A Tipologjitë e idealizuara dhe ato me eksperiencë; B Dimensionet eksplanatore (sqarues): 1. dimensioni individual apo kolektiv i veprës penale; 2. dimensioni instrumental apo theksuar i veprës penale; 3. dimensioni profesional-rrethanor i relacionit kryes–vepër,Edwin Sutherland propozon tipat e kriminalitetit përmes konceptit“të sistemit të sjelljes në kriminalitet”.Ky ka identifikuar tre tipa të kriminalitetit: 1) Çdo bashkësi, bashkësi e akteve individuale, kodeve, traditave, frymës, marrëdhënieve sociale ndërmjet pjesëmarrësve direkt dhe indirekt. Si pika kryesore e kriminalitetit paraqitet mënyra e jetesës së grupit. Çdo bashkësi e rrjetit të komunikacionit intrasistemor; 2) Individi dallon nga bashkësia, bashkësia është “fakt social” sipas konceptit të Dyrkemit, gjegjësisht bashkësia ekziston pavarësisht nga individi i cili bën pjesë në të, bashkësinë e përbën presioni bihevioral mbi pjesëtarët e saj; 85
  • 86. 3) Ata të cilët sillen në mënyrë kriminogjene, e krijojnë vetëdijen e grupit gjegjësisht “ndjenjën e identifikimit të atyre të cilët marrin pjesë në të”.Një klasifikim të rëndësishëm empirik të kriminalitetit e ka bërëRoebuck (1970) në modelin e rastit prej 400 të burgosurve zezak tëdistriktit të Kolumbisë të burgut Lorton – Virgjinia dhe ka klasifikuartë burgosurit varësisht nga ajo se për të satën herë kanë qenë tëburgosur (1 herë, 2 herë apo më shumë herë).Ai me këtë rast ka fituar rezultatin si vijon : - për herë të parë delikt kryen: narkomanët (50), hajnat (32), bixhozi (16); vjedhje të dhunshme (15), delikuencë seksuale (15), mashtrim (10), vjedhësit e veturave (8), falsifikim (4); - kriminel i dyfishtë: hajni dhe thyerje (64), sulm në gjendje të dehur (40), - kriminel i trefishtë: dehje, sulm dhe thyerje; - modeli miks; delikuenti i padiferencuar (Jack-of-all-trades offender); - pa model: (kundërvajtjet nuk janë treguar por të gjithë janë vartës të heroinës (32))Vlera eksplanatore apo sqaruese e këtyre rezultateve qëndron nëshmangien e definicioneve ligjore të veprave penale dhe në manirinantropologjik zbuloi subkultura të ndryshme. “Life histories”delikuenti i krahasuar me delikuentët në burgjet tjera ka dhënë njëshkallë mjaft të lartë të përputhshmërisë. Të gjithë zezakët të fajësuarpër shkak të plaçkitjes së armatosur kryesisht në fëmijërinë e hershmekanë pasur konflikte në shtëpi, pastaj edhe pjesëmarrje të tilla në rrugëku dhuna ka siguruar burimin kryesor të reputacionit dhe vetëdijes.Don C. Gibbons32 ka identifikuar rolet e ndara në delikuencë dhe i kandërlidhur ato me variacionet në “background” të atyre të cilët kanëkryer deliktin me qëllim të dallimit të tipave të cilët i ka quajtur “roli ikarrierës”.32 Don C. Gibbons "Changing the Lawbreaker", The treatment of delinquents and criminals”Englewood Cliffs, N.J., Prentice Hall, INC. 1965. 86
  • 87. Ai ka konstatuar variacionet në vijim: - Delikuentët e pasurisë: hajnat profesional, kriminelët e “rëndë”, kriminelët gjysmëprofesional, hajnat amatorë të shitoreve, falsifikuesit naiv, hajnat e veturave, delikuenti i pasurisë “humbësi i dikurshëm”. - Kriminelët “qytetarë të respektuar”: kriminaliteti i jakës së bardhë, mashtruesi, dhunuesi profesional “i pispillosur”. - Vrasësit dhe sulmuesit: sulmuesit e personalitetit “humbësit” sulmuesit psikopat. - Devijantët seksual: „dhunuesi“ (rapist), sulmuesit seksual, sulmuesit jo të dhunshëm seksual, delikuentët incestual, homoseksualët. - Kriminelët tjerë: kriminelët e organizuar, vartësit e narkotikëve, alkoolistët “skid row”.Përparësinë e përkufizimit kriminologjik ndaj atij juridik përdelikuencën kriminale e ka shpjeguar D. Cressey duke analizuarmalverzuesit apo përfituesit e pandërgjegjshëm. Ai malverzimet i kadefinuar si dhunë ndaj besimit të personit i cili para kundërvajtjes kapasur karrierë të besueshme. Me këtë përkufizim ka përfshirë nëeksperiment personat e dënuar për malverzim që kanë qenë kryesishtprofesionistë të tillë. Ata janë persona të cilët kanë qenë nëpunës tëçmueshëm bankar, broker me reputacion dhe nëpunës të zgjedhurpublik.Njerëzit me atribute të tilla sociale në kohën e deliktit: 1.kanë pasur probleme financiare në aspektin e ruajtjes së statusit social; 2.në atë kohë kanë përpunuar në mënyrë precize skemën malverzuese dhe mënyrën e zgjidhjes së problemit; 3.kanë kryer deliktin vetëm pas zhvillimit të racionalizimit i cili ka mundur të interpretojë malverzimin si „në pajtim me moralin dhe jokriminal“. 87
  • 88. Alfred R. Lindesmith dhe H. Warren Dunham33 e ndajnëkontinuitetin e sjelljes kriminale në individuale dhe sociale. Aktindividual është ai të cilin individi e ka kryer për arsye personale dheme një mbështetje të vogël kulturore. Tipi social i sjelljes kriminaleështë i mbështetur në pikëpamje kulturore dhe shpjegohet me normatgrupore, dhe realizohet statusi dhe identiteti në grup. Krimineli socialshfrytëzon kuptimet jolegjitime. Në kategoritë e individualizuara tëkriminalitetit dominojnë kushtet rrethanore (shpesh te vrasësit). Nëkategorinë sociale të kriminalitetit dominon profesionalizmi siç ështëp.sh. mashtrimi dhe raketimi. Tipi i tretë është kompozim shprehish –situatash dhe ky tip është përdorur për klasifikimin e atyre kriminelëveqë nuk janë profesionist por tentojnë të jenë tipa rrethanor dhe tëpaparashikueshëm të delikuenteve. Ky tip i delinkuentëve përshkruhetsi kundërvajtës dhe përderisa nuk bëhet kriminel profesionalvazhdimisht ka telashe me autoritetit ligjore. Situatat e papriturafokusohen nga ana e aktorëve gjatë sjelljes tepër të lirë siç është rrahjaapo banditizmi ose statusi i tij është në pajtim me të hyrat legjitimeekonomike.Don C. Gibbons dhe Donald L. Garrity34 propozojnë dallimet midisdelinkuentit në bazë të moshës kriminologjike në të cilën ështëpërkufizuar si i tillë nga ana e shoqërisë.Këta vënë në pah këto dallime si dikotomi: 1) Që grupi i delinkuentëve si i tillë përcaktohet nga koha kur është marrë me aktin e parë kriminal; 2) Që të ndahet grupi i cili ka kryer krimin në moshën e vjetër dhe që baza e dallimit të jetë periudhë relativisht e gjatë e ndikimit të grupeve jodelinkuente në këta individë.Walter C. Reckless,35 duke vërejtur se kriminaliteti është profesiondhe karrierë, ky i propozoi tri lloje të karrierës kriminale;33 Alfred R. Lindesmith and Warren Dunham,"Some Principles of Criminal Typology", Social Farees, 19 March, 1941.34 Don C. Gobbons and Donald L. Garrity, "Some Suggestions for Developement of Etiological and Treatment Theory in Criminology", Social Forces, 38 (October, 1963)35 Walter C. Reckless "The Crime Problem”, 3 of ed. New York: Appleton Century-Croffs INC, 1961, Chap. 9. 88
  • 89. 1) E rëndomtë; 2) E organizuar dhe 3) Profesionale.Si karriera kriminale këta tre tipa janë të ngjashëm sepse përfshijnëkundërvajtjet e zakonshme pasurore për qëllime të përfitimeveekonomike. Ata specializohen për kryerjen e disa delikteve qënënkupton ushtrimin dhe përvojën e tyre. Kriminaliteti, thjeshtë, ështëmënyrë e jetës dhe karriera e tij zgjatë për një periudhë të gjatë kohore.Në termet e dallimeve midis tipave të karrierës, kriminaliteti irëndomtë paraqet nivel karriere. Kyçja në delikte siç është banditizmi,vjedhja dhe plaçkitja paraqesin ushtrim dhe aftësim të kufizuar.Kriminelit të rëndomtë i mungon organizimi për t’iu shmangurarrestimit nga ana e gjyqit. Kriminalitetin e organizuar e karakterizonshkallë e lartë e organizimit me mundësi shumë të vogla të arrestimit,gjykimit dhe burgosjes (p.sh. frikësimi, mito, kontrolli i bixhozit,prostitucioni, shpërndarja e drogës.Ruth Shonle Cavan36 ky si kriter të klasifikimit të delikteve merrreagimin publik dhe reagimin delinkuent ndaj publikut.Në këtë interaksion midis publikut dhe kriminalitetit ky i kakoncentruar 7 lloj reagimesh: - Kontra-kultura kriminale (kriminaliteti profesional, banditizmi, hajnia e dhunshme); - Jokonformistët ekstrem (p.sh. alkoolistët dhe pijanecët e kohëpaskohshëm); - Jokonformistët e vegjël ( p.sh. malverzuesit); - “Konformiteti” i mesëm (hajnitë e vogla); - Mbikonforiteti më i vogël (i nënshtrohen ligjit dhe kodeve); - Mbikonforiteti ekstrem (përpjekje për reformimin e shoqërisë me mjete legale); - Kontra-kultura ideologjike (përpjekjet këmbëngulëse për transformimin e shoqërisë me mjete jolegale)Reaksioni shoqëror është esencial për definimin e delinkuentit dhesjelljes së tij.36 Ruth Shanle Cavan “Criminology”, 3 of ed, New York, Thomas Y. Crowell Company, 1962,Chop. 3. 89
  • 90. Marshall B. Clinard dhe Richard Quinney37 kanë konstatuar 8 tipa tësjelljes kriminale të cilat edhe ne i kemi pranuar si meritore ngaaspekti sociologjik – kriminologjik, sepse merr në konsideratëreagimin shoqëror dhe hapë mundësinë për kufizimin sociologjik tëveprës penale gjegjësisht me aktin kriminal dëmtohet norma einstitucionalizuar.Këta tipa janë: 1) Dhuna kriminale ndaj vetvetes: përfshinë vrasjen, sulmin dhe rrëmbimin e papritur. Kryesit veten nuk e kuptojnë si kriminel. Ata shpesh janë persona pa të kaluar kriminale por që krimin e kryejnë për shkak të rrethanave të caktuara. Nuk janë të ndihmuar drejtpërdrejt nga grupet. Sjelljet e tyre janë në kundërshtim të plotë me klasën e mesme dhe ndaj kryesve bëhet reagim i fortë. 2) Kriminaliteti periodik pasuror: përfshinë disa hajni nëpër shitore, vjedhje automobilash. Kryesit nuk e konsiderojnë veten si kriminel dhe janë në gjendje ta arsyetojnë sjelljen e tyre kriminale. Janë të prirë ndaj vlerave të përgjithshme shoqërore dhe ndaj qëllimeve, prandaj edhe hasin në përkrahje të vogël për sjelljen e tyre në normat grupore. Me rastin e kryerjes së veprave kriminale i thyejnë vlerat e pronës private. Reagimi shoqëror shpesh përfshinë arrestimin, sidomos për delinkuentët të cilët tashmë kanë kryer vepër kriminale. 3) Kriminaliteti si profesion: përfshinë malverzimin, shitje mashtruese, këshillat e rrejshme, dhunën me porosi dhe dhunën ndaj sigurisë. Këta nuk e konsiderojnë veten si kriminel dhe e arsyetojnë sjelljen e tyre si pjesë të jetës së tyre të përditshme. Sjellja është toleruar nga urdhërdhënësi i tij. Këta i pranojnë vlerat konvencionale dhe kërkojnë pjesëmarrje në ndarjen e shpërblimeve. Sjellja ilegale është në pajtim me filozofinë e të arriturave ekonomike dhe sociale dhe me qëllimet në shoqëri. Krimi është urdhëruar nga ana e personave me status më të lartë shoqëror dhe shpesh është i padukshëm për policinë. Reagimi i publikut ndaj këtij është i vogël pikërisht për shkak se nuk shihet.37 Marshall B. Clinard and Richard Quinney, “Criminal Behavior Systems - a typology” Holt,Rinehart and Winston, INC – New York. 90
  • 91. 4) Kriminaliteti politik: përfshinë rebelimin, tradhtinë, sabotimin, dhunën ushtarake, kolaboracionizmin luftarak, radikalizmin dhe forma të tjera të ndryshme të cilat mund të përkufizohen si kriminalitet. Qëllimi i këtyre është ndryshimet në shoqëri. Sjellja e tyre është e paraparë dhe e ndihmuar nga ana e grupeve të tyre. Reagimi shoqëror është i madh sepse konsiderohet si rrezikim për shoqërinë.5) Kriminaliteti ndaj rendit dhe qetësisë: përfshinë alkoolizmin, bredhjen apo huliganizmin, prishjen e rendit, prostitucionin, homoseksualizmin, kundërvajtjet në komunikacion dhe vartësinë ndaj narkotikëve. Kryesit e këtyre veprave vetën e kuptojnë si kriminel sa herë që e përsërisin deliktin. Këta edhe mund të luhaten midis vlerave kriminale dhe vlerave të rendit shoqëror. Bashkohen me delinkuentët tjerë. Disa forma të kundërvajtjeve ndaj rendit publik janë të dëshiruara nga disa pjesë të shoqërisë legjitime (p.sh. prostitucioni). Format tjera konsiderohen reprezentative (gabimet) e sistemit ekonomik. Reagimi ndaj këtyre veprave është arrestimi i kufizuar.6) Kriminaliteti konvencional: përfshinë plaçkitjen, hajninë, thyerjet dhe hajnitë e dhunshme. Kryesit e kryejnë këtë vepër si pjesë të karrierës, kurse të ardhurat i plotësojnë me mjete legjitime. Shumë të rinj fillojnë me aktivitetin kriminal në grupe me një probabilitet të madh se do ta fitojnë subkulturën kriminale. Sjellja e këtyre është në pajtim me qëllimet e suksesit ekonomik, mirëpo shoqëria reagon sepse shkelet pronësia private.7) Kriminaliteti i organizuar: përfshinë raketimin, prostitucionin e organizuar, bixhozin dhe kontrollin e narkotikëve. Delikuenti e kupton kriminalitetin si formë të bashkimit ekonomik. Në strukturat organizative veten e konsiderojnë si kriminel më të vogël. Janë të lidhur para së gjithash me kriminelët tjerë dhe janë të izoluar nga shoqëria e gjerë. Në shtresat e larta individët shoqërohen me personat e shoqërisë legjitime dhe shpesh vendosen në kuarte rezidenciale. Ekziston pajtueshmëri e përafërt midis aktiviteteve ilegale të kriminalitetit të organizuar dhe shoqërisë legjitime. Shkalla e gjerë e aktiviteteve të kriminalitetit të organizuar përcaktohet nga shoqëria legjitime. Shërbimet ilegale të kërkuara nga shoqëria legjitime janë të mbrojtura nga ana e kriminalitetit të organizuar. Publiku e 91
  • 92. toleron kriminalitetin e organizuar pjesërisht për shkak se shërbimet e kërkuara mbrohen dhe pjesërisht për shkak se është vështirë të ndërmerren operacione çfarë mund t’i marrin kriminelët. 8) Kriminaliteti profesional: përfshinë lojërat e fshehta, vjedhjet nëpër shitore, hajnitë e gjepave, mashtrimet dhe falsifikimet.Kriminelët profesional ndjekin kriminalitetin si mënyrë të shprehjesdhe jetës së tyre. Konsiderohen kriminelë, shoqërohen me kriminelëttjerë dhe kanë status të lartë në botën e kriminalitetit. Kryesisht janë tëizoluar nga shoqëria e gjerë dhe ndjekin karrierë kriminale. Ekzistonnjë shkallë e caktuar e pajtimit midis kriminalitetit profesional dhemodelit dominues të sjelljes së tij. Në këtë grup nganjëherë “futen” atatë cilët përpiqen të fitojnë para në mënyrë të shpejtë. Reagimi shoqërornuk është i madh.Disa vepra penale nga aspekti sociologjik mund të jenë neutrale apo tëlejuara ose kundër normave ligjore p.sh. diç e tillë mund të jetërevolucioni, terrorizmi, delikti politik etj., mirëpo nëse motivetqëndrojnë në bazën sociale të orientuar në pikëpamje problematike dhehumaniste atëherë sociologjia të gjitha aktet nuk i trajton si veprapenale por si reagim në rrethinë apo nëse sjellja zhvillohet në drejtimtë mohimit të ndonjë institucioni shoqëror (p.sh. refuzimi i shërbimit tëobligimit ushtarak për shkak të bindjeve) nga aspekti sociologjik nukbëhet fjalë për sjellje kriminale ndonëse ligji kriminal sjelljen e tillë edënon.Sociologjia, në vepër penale të rrezikshme për shoqërinë i radhitë njëvarg dukurish shoqërore të cilat sipas probabilitetit statistikorkompozojnë ambientin për kryerje të veprës penale. Gjendje më errezikshme është dezintegrimi social sesa vet kryesi dhe janë të kotandonëse të arsyeshme dënimet nëse rrethanat dhe gjendjet edezorganizimit shoqëror nuk e bllokojnë atë si të tillë. Kryesi në njëmasë të konsiderueshme është vetëm pasojë e rrethanave sociale –psikologjike. Së këndejmi përpiqemi që vepra penale në kuptiminsociologjik të fjalës të paraqes komponentët e faktorit rrethanor i cilipërfshinë sjelljen si rezultat të mësimit dhe përvojës në rrethin ecaktuar shoqëror. Aspektin sociologjik të veprës penale gjegjësishtsjelljes kriminale sipas mendimit tonë e ka shprehur në mënyrë jo të 92
  • 93. plotë J. S. Stumphauzer38 me formulën: repertori kriminalistik +situatat dhe nervozat + argumentimet e perceptuara = sjelljakriminale. Përkufizimi ka lindur nga shumë analiza eksperimentale tësjelljeve, kurse një nga ato është edhe “East side story” (tregim i anëslindore). Fjala është për anën lindore të Los Angjelesit me probleme tëshumëfishta të shkallës së lartë të papunësisë, varfërisë, kriminalitetitdhe dhunës së theksuar të bandave të adoleshentëve. Programi“Tregime nga ana lindore” ka filluar me analizat e sjelljeve në trinivele të dhunës së bandave në një lagje të Los Angjelesit me 15000banorë në të cilin dukuritë e përditshme janë të shtënat me armë zjarri,grabitjet dhe kundërshtimet ndaj policisë. E para është kryer analiza etë gjitha pjesëve të kuartit me qëllim që të përcaktohet se cilat aspektee luajnë rolin e caktuar për lindjen dhe zhvillimin e sjelljes sëdhunshme të bandave adoleshente: pamja, forma, dhe mangësitë ekuartit, pozicionimi gjeografik si dhe ndikimet thelbësore sociale(prindërit, mësuesit, policia, kisha, njerëzit punonjës). Analiza e dytë ekryer ndaj bandës dominuese të banditëve është konstruktuar nga 400të rinj në të cilën analizë është studiuar drejtpërdrejt se si anëtarët edallojnë dhe e ruajnë apo kultivojnë sjelljen e dhunshme. Analiza etretë është kryer me rininë jodelinkuente me qëllim të zbulimit tëlindjes “spontane” të ndikimit i cili çon në drejtim të sjelljes tëpapërputhshme me delikuencën dhe lidhur me atë se a mund tëpërdoren ato ndikime në kuptim të delinkuencës. Kjo analizë esjelljeve “tredimensionale ka dhënë një varg informatash lidhur melindjen dhe kultivimin e sjelljes së dhunshme të bandave.P.sh. është zbuluar se: 1) Banda rivale hyn në territorin e bandës tjetër dhe e nxitë atë; 2) “Veterani” (anëtari më i vjetër i bandës) përshkruan hollësisht se çka punon dhe si do të vepronte në atë situatë; 3) “Të rinjtë” e bandës kryejnë operacione hakmarrëse ndaj bandës tjetër; 4) Moshatarët por edhe anëtarët tjerë të shoqërisë vërtetojnë sjelljen e tillë me një kujdes të treguar dhe me një respekt frika; 5) “Të rinjtë” e bandës përgjigjen në respektin nga frika me një krenari e cila duket sikurse një vetëbesim; 6) Policia edhe kur i ndalon delinkuentët më së shpeshti i lëshon ata (në kuptimin – janë rrahur pak fëmijët, le të çelikosen) dhe me38 Prema Predragu Zarevskom:, “Modifikacija ponašanja u području kriminaliteta ipenologije”, Penološke teme, 3-4, Zagreb 1989. 93
  • 94. këtë në një farë dore edhe më tutje mbështetet sjellja e tillë e dhunshme.Në bazë të rezultateve preliminare të të gjitha analizave të kryera janëpërcaktuar edhe procedurat. Qëllimi ka qenë angazhimi i “fanatikëve”anëtarë të bandës në sjellje jokompatibile me delikuencën (p.sh.kryerja e furnizimit për persona të moshuar) dhe kështu ai i mbron ngarreziku real që ndokush në rrugë t’i kidnapojë; punojnë nërevitalizimin e kuartit të vet, shënohen vendet me rrezik të madhkriminal (p.sh. shtëpitë e braktisura etj.) dhe mësimi i mënyrës për tapërmirësuar situatën; janë formuar shoqata artistike të rrugëve në tëcilat të rinjtë shkruajnë dhe shfaqin “drama antikriminale” përmoshatarë por edhe për anëtarë tjerë të shoqërisë. Krahas zhvillimit tëkëtyre aktiviteteve programi përfshinë edhe largimin ose pengimin edisave që janë të dëshmuar delikuencë nga bandat adoleshente, pastajkujdesi, dhurata, të mirat materiale dhe mbrojtja nga proceduragjyqësore, para së gjithash përmes formimit të grupeve të përbëra ngaprindërit dhe rinia. Pas një viti të zhvillimit të programit ështëdëshmuar se të rinjtë e angazhuar në aktivitete që s’kanë të bëjnë mekriminalitetin në mënyrë drastike është organizuar sjellja e tyrekriminale. Eksperimenti ka dhënë rezultate të dëshirueshme por ështëpërfunduar se është shumë i shtrenjtë.Nga formula shihet qartë se largimi i një faktori e zvogëlon përqindjene kriminalitetit, gjegjësisht zhvillimin e repertorit jokriminel gjë qëtregon shenja të suksesit por janë të padobishme dhe nuk shpaguhen.Nga kjo që u cek më lartë mund të përfundojmë se fenomenologjia ekriminalitetit është e lidhur me përhapjen e kriminalitetit për shkak tëndryshimeve klasore dhe hapësinore, gjegjësisht fenomenologjia ekriminalitetit në pikëpamje vizuale është më e pranishme në grupet mëtë ulëta dhe të pa kujdesura.7.2. Dimensioni fenomenologjik i kriminalitetitBrenda tekstit në kuadër të dimensionit të fenomenologjisë sëkriminalitetit do të përfshihen me shpjegim përmbajtjet nga fusha efenomenologjisë kriminale,e statistikës dhe dinamikës së kriminalitetitsi dhe tipologjia e kriminalitetit dhe të dhënat krahasuese mbikriminalitetin. 94
  • 95. 7.2.1 Fenomenologjia kriminaleSiç u cek paraprakisht, fenomenologjia kriminale përbën një sferë tëposaçme të kriminologjisë e cila studion format e kriminalitetit,strukturën e tij, strukturën e ndryshimit të kriminalitetit, dhedinamikën e kriminalitetit. Kjo merret me studimin e shfaqjes sëformave të veprave të kryera penale dhe me vetitë sociale-individualetë kryesve të veprave penale. Krahas këtij definimi kjo degë ekriminologjisë ka të bëjë edhe me studimin e formave e paraqitjes sëveprimeve delikuente, përshkruan format e jashtme të disa vepravepenale dhe shtrirjen e tyre, distribucionin kohor të tyre si dhe tendencatdhe përmasat, apo vëllimin. Karakteristikat themelore të kriminalitetitmund të ndahen në karakteristika regjionale të tij, karakteristikasezonale dhe periodike të kriminalitetit, si dhe në bazë të distribuimittë kriminalitetit edhe sipas moshës dhe gjinisë.Karakteristikat regjionale të kriminalitetit trajtohen në raport meshtrirjen e kësaj dukurie në nivele të ndryshme territoriale. Kështusfera të veçanta të studimit përfshinë karakteristikat botërore tëkriminalitetit, karakteristikat regjionale të kriminalitetit, kriminalitetinë relacionin fshat qytet dhe ekologjia e kriminalitetit në lagjet urbane.Duke shikuar të dhënat mbi kriminalitetin në raportet sezonale dhekarakteristikat periodike, mund të konstatohet se veprat penale ndajpasurisë më së shpeshti kryhen në muajt e vjeshtës dhe dimrit, kurseveprat penale kundër personalitetit në muajt e pranverës, verës dhe tëvjeshtës. Në anën tjetër deliktet e gjakut, kriminaliteti nëkomunikacion (kundërvajtjet) dhe veprat penale të shkaktuara ngapërdorimi i mjeteve narkotike më së shpeshti shkaktohen ditëve tëvikendit. Të dhënat statistikore gjithashtu tregojnë se veprat penale tëcilat kryesisht kryhen natën:vjedhja e automobilave, thyerjet,banditizmi i rrugëve, dhunimi, dhe veprat e dhunshme.Distribuimi i kriminalitetit sipas moshës studiohet ndaras në kuadër tëkriminalitetit, sipas grupmoshave të kryesve të veprave, ashtu qëndarja themelore bëhet në delikuent të moshës madhore dhe të moshësjomadhore. Disa sistemime juridike dhe kriminologjike sipas këtijkriteri ndarjen e bëjnë në shumë kategori, si p.sh: të mitur, të miturmadhor, të ri të-të rritur, dhe të rritur-të pjekur. Megjithatë disahulumtime kriminologjike klasifikimin e plotësojnë edhe distribuimine kriminalitetit sipas grupeve të moshave. Kështu shpesh mund të 95
  • 96. hasen klasifikime sipas të cilave kategoria e moshës prej 20-25 vjetështë më e përfaqësuara (i ashtuquajturi”kriminalitet maksimal”),pastaj vijnë grupet e moshave 25-30, dhe 30-35, vjeç, ku shënohet njërënie graduale e kriminalitetit, kurse krejt në fund janë grupet mbi 35.vjeç, për të cilat është karakteristik rënia progresive e kriminalitetit, sidhe kategoria mbi 50, gjegjësisht, 60 vjeç, ku shënohet rënie rapide ekriminalitetit.Në raport me ndarjen e kriminalitetit sipas gjinisë së kryesit nëliteraturë mund të vërehen tezat në vijim. Në të vërtetë konsiderohet sekriminalitetit është reaksion tipik i mashkullit, ndërsa konsiderohet sefemra me përfshirjen e saj proporcionale në ekonomi dhe jetënshoqërore ka një pjesëmarrje të konsiderueshme. Megjithatë të dhënatstatistikore tregojnë se femrat në një mënyrë të konsiderueshme marrinpjesë në nxitjen e veprave penale, veprave penale kundër pasurisë,fyerjeve, shantazheve, dëshmive të rrejshme në gjykatë, si dhe nëvrasjet e fëmijëve dhe prostitucion.7.2.2 Statistika dhe dinamika e kriminalitetit.Statistika dhe dinamika e kriminalitetit, kryesisht shfrytëzojnëshënimet nga evidencat zyrtare statistikore. Statistikat kriminaleofrojnë shënime të pazëvendësueshme për ata persona ndaj të cilëve nëluftimin e kriminalitetit janë të angazhuara organet e kontrollit formalshoqëror.Statistika e fenomenit kriminal shprehet përmes strukturave të sjelljevetë cilat me një emër të përbashkët quhen kriminalitet. Struktura ekriminalitetit shikohet përmes grupimit të saj territorial (territoret dheshtetet), dhe kryesisht ka të bëjë me veprat penale”klasike”. Kështu sishembull po i cekim dy baza referuese mbi kriminalitetin:UniformeCrime Report (UCR, FBI), Indeks Crime Offences, par. I.I cili përfshinë shënimet mbi vrasjet, dhunimet, banditizmat, lëndimettrupore, hajnitë me forcë, vjedhjet e veturave, zjarret.Në Evropë, kohët e fundit zhvillohet Europian Source Book of Crimeand Criminal Justice Statistic (ESCCJS), me të cilat grumbullohen dhepasqyrohen të dhënat mbi vrasjet, lëndimet trupore, dhunimetbanditizmat, vjedhjet keqpërdorimet e narkotikëve dhe deliktet nëkomunikacion. 96
  • 97. Burimet e të dhënave mbi kriminalitetin që shfrytëzohen në analizatdhe studimet kriminologjike, janë të dhëna zyrtare në formë tëregjistruar (statistika policore), mbi të akuzuarit (statistika eprokurorisë), mbi të gjykuarit (statistika e gjykatave), dhe mbisanksionet e ekzekutuara penale (statistika e institucioneve përekzekutimin e sanksioneve penale).Grupi tjetër i të dhënave ka të bëjë me shënimet mbi vlerësimin e“numrit të errët”(të pandriçuar), të cilat më së shpeshti mblidhen ngagjyqtarët, nga vet paraqitja/ vetakuzimi/, nga studimet viktimologjike,dhe nga studimet mbi frikën nga kriminaliteti. Shënimet egrumbulluara mund të shfrytëzohen për vlerësimin e vëllimit dhedinamikës së problemeve të ndryshme në territorin e analizuar, të cilatjanë indikator për atë se në kënd ndikon problemi, janë tregues tëmarrëdhënieve midis problemeve të ndryshme dhe mundësojnë sinjalete paralajmërimit lidhur me problemet e studiuara. Dinamika ekriminalitetit merret me ndryshimet rreth distribuimit të kriminalitetitdhe vëllimit të tij, kurse ka të bëjë edhe me lëvizjet e kriminalitetit nënjë regjion, në një shtet apo në një qytet.7.2.3. Tipologjitë e kriminalitetitNë mësimet paraprake u prezantuan përmbajtjet nga fusha etipologjive në aspektin sociologjik, kurse në mësimet në vijim do tëfokusohemi në disa karakteristika të përgjithshme të tipologjisë sëkriminalitetit të cilat përdorën në kriminologji.Tipologjitë e kriminalitetit ndihmojnë që llojet e ndryshme të sjelljevekriminale dhe kryesit e tyre në bazë të vetive të përbashkëta tësistemohen në grupe me çka mundësohet studimi më i lehtë i tyre.tipologjitë është e mundur të zhvillohen sipas kritereve të ndryshme,kurse klasifikimi më tipik në kriminologji është klasifikimi ligjor,klasifikimi sipas mjedisit shoqëror, klasifikimi klinik, dhe klasifikiminë bazë të motivit. Klasifikim ligjor përfshinë klasifikimin sipasveprave penale (objektit penalo-juridik), klasifikimin sipas kryesve tëveprave penale (mosha, përgjegjshmëria, shkalla e fajësisë,recidivizmi, vetitë...). 97
  • 98. Klasifikimi sipas rrethit shoqëror ka të bëjë me tipin e nënkulturës,ambientin ekonomik, rrethin politik dhe rrethin familjar.Klasifikimi klinik kryhet sipas shkallës “të normalitetit”në aspektinmjekoligjor, psikologjik dhe sociologjik. Ndërsa klasifikimi në bazë tëmotivit ka të bëjë me motivet kriminale me ç’rast më të theksuarat dhemë të rëndësishmet janë përfitimet, kënaqësitë seksuale, agresiviteti,ideologjitë, instinktet epshore, dhe lojërat dhe argëtimet. Në mësimetnë vijim do t’i shpjegojmë disa nga tipologjitë e kriminalitetit tëautorëve aktual.Kështu Ignjatoviq (2005), kriminalitetin e klasifikon në katër grupe: 1) kriminaliteti i dhunshëm (vrasjet, lëndimet trupore, dhunimet, banditizmat, vjedhjet e rënda, dhe dhuna në familje); 2) kriminaliteti kundër pasurisë a) kriminalitet konvencional dhe rrethanor; b) kriminaliteti i apelimeve - jaka e bardhë-korrupsioni dhe kriminaliteti kompjuterik; c) kriminaliteti i organizuar; 3) kriminaliteti politik -krimet ndaj pushtetit, dhe krimet nga pushteti (gjenocidi, terrorizmi, krimet e policisë, krimet kundër kundërshtarëve politik...), dhe 4) kriminaliteti në komunikacion (i qëllimshëm (i paramenduar) dhe i paqëllimshëm ).Petroviqi dhe Meshku (2004), japin këtë klasifikim: - veprat penale me shenjat të dhunës (vrasjet, dhunimet, dhuna në familje, abuzimi seksual dhe incesti, banditizmi, vjedhjet e rënda); - veprat e rënda kundër pasurisë (vjedhjet, mashtrimet, zjarret), dhe - kriminaliteti i organizuar (kriminaliteti i “jakës së bardhë”, veprat penale lidhur me sigurinë, mashtrimet e konsumatorëve, keqpërdorimi i pozitës, kriminaliteti kompjuterik, korrupsioni, kriminaliteti i organizuar).Në tabelat në vijim janë pasqyruar tipologjitë e kriminologëve tëshquar amerikan; në tabelën 1. është tipologjia që e ka dhënë Siegeli(2006), kurse në tabelën numër 2. tipologjia të cilën e ka dhënë Adleri, 98
  • 99. Muelleri, dhe Lauferi (1991)Tabela 1.Violent Crime Forcible Rape, Murder and Homicide, Assault and Battery, Robbery, Interpersonal Violence, TerrorismProperty Crime Larceny/Theft, Credit Card Fraud, Burglary, ArsonEnterprise Crime White-Collar Crime, Organized Crime, Cyber Crime, Internet Crime, Computer CrimePublic Order Hompsexuality(?), Paraphilias, Prostitution, Pornography,Crime Substance AbuseTabela 2.Violent Crimes Homicide, Assault, Family-Related Crimes, Rape and Sexual Assault, Robbery, Kidnaping and TerorismProperty Crime Larceny (Shoplifting, Art Theft, Motor Vehicle Theft, Boat Theft), Fraud, Burglary, Arson,Enterprise Crime White-Collar Crime, Corporate Crime, Organized CrimeDrug-, Alcohol-, and Drug Abuse, Alcohol and Crime, Sexual Morality OffencesSex-Related Crime7.2.4. Të dhënat krahasimtare (komparative) mbi kriminalitetinPikëpamjet e vrapit kulturor dhe shoqëror mbi krimin dhekriminalizimin kanë rëndësi të shumëfishtë për sociologjinë, sidomos: a). Ndihmojnë ndërtimin e teorive të cilat kanë përdorim të gjerë; b). Kontribuojnë njohjes reciproke dhe studimit të inovacioneve në fushën e kontrollit të kriminalitetit; c) Në shtetet të cilat nuk kanë traditë të madhe kriminale, ndihmojnë ndërtimin e kriminologjisë si disiplinë akademike dhe ndërtimin e sistemit racional legjislativ.Krahasimi i të dhënave kryhet nga statistikat zyrtare të organizatavendërkombëtare siç janë: Kombet e Bashkuara; Interpoli; OrganizataBotërore e Shëndetësisë, dhe Këshilli i Evropës. Përveç të dhënavezyrtare, krahasohen edhe të dhënat e fituara nga hulumtimet 99
  • 100. kriminologjike, kështu që midis kriminologëve studime shumë tëpopullarizuara janë: a) ICVS (International Crime Victimization Survey); b) ISRD (International Self-Reported Study); c) (Fear of Crime). Frika nga kriminaliteti.Një nga bazat e tilla të të dhënave formohet në bazë të projektit metitull “European Sorcebook of Crime and Criminal Justice Statistics”,përmes të cilit mblidhen të dhënat mbi kriminalitetin dhe sistemet elegjislacionit penal nga vendet anëtare, kurse në botimin e vitit 2006. icili përfshinë periudhën e viteve 2000-2003, kanë marrë pjesë:Shqipëria, Armenia, Austria, Belgjika, Bullgaria, Kroacia, Qipro,Çekia, Danimarka, Estonia, Finlanda, Franca, Gruzia, Gjermania,Greqia, Hungaria, Islanda, Irlanda, Italia, Lituania, Luksemburgu,Malta, Moldavia, Holanda, Polonia, Portugalia, Rumania, Rusia,Sllovakia, Sllovenia, Spanja, Suedia, Zvicra, Ukraina, dhe Mbretëria eBashkuar.Me këtë projekt mblidhen të dhënat mbi përkufizimet e sjelljevekriminale, statistikën policore, statistikën e prokurorisë, gjykatave dhestatistikën mbi ekzekutimin e sanksioneve penale. Definicionet esjelljeve kriminale nuk është e domosdoshme të jenë definicioneligjore, por të tilla të cilat me përshkrimin e tyre kënaqin nevojat ekrahasimeve statistikore ndërkombëtare, kurse kanë të bëjnë mevrasjet, lëndimet e rënda fizike, dhunimet, banditizmat, vjedhjet eveturave, vjedhjet e rënda, hajnitë, keqpërdorimet e substancavenarkotike. Në anën tjetër, me statistikë janë përfshirë edhe shënimetmbi format e regjistruara të kriminalitetit (veprat e kryera kriminale),mbi karakteristikat e kryesve (të dyshuarve, të akuzuarve, tëdënuarve), mbi resurset njerëzore, gjegjësisht kuadrin e policisë,prokurorisë, gjykatave. 8. Dimensioni etiologjik i kriminalitetitEtiologjia e kriminalitetit është fushë e kriminologjisë e cila merret meanalizën e shkaqeve të kriminalitetit në një shoqëri të caktuar lidhurme atë se çka e shkakton sjelljen kriminale në planin objektiv dhesubjektiv, kurse këto dikotomi janë të njohura në përgjithësi si faktorëendogjen dhe ekzogjen të kriminalitetit. Shkurt, etiologjia ekriminalitetit analizon kriminalitetin si pasojë të gjendjeve të caktuara 100
  • 101. shoqërore dhe personalitetin e kryesit të veprës penale-vetitë e tijpsikologjike dhe psikiatrike, të cilat e kualifikojnë atë si kriminel.Në bazë të çështjeve kapitale të cilat i parashtron etiologjia ekriminalitetit, ajo renditet në njërën nga degët më të rëndësishme tëkriminologjisë. Në bazë të faktorëve ekzogjen- të jashtëm aposhoqëror dhe faktorëve endogjen-të brendshëm apo psikik, ështëargumentuar me sukses korrelacioni ndërmjet tyre në kriminologji. Eshohim të arsyeshme me këtë rast të nënvizojmë këtu studimin eRudolph Muoos39, i cili në një varg hulumtimesh ka argumentuarrëndësinë e rrethit social në të cilin zhvillohet sjellja e tillë me anë tëndikimit aktual të rasteve rrethanore në sjelljen dhe përjetimin e rrethitsocial si të individit ashtu edhe grupit. Të ashtuquajturat determinonterrethanore kanë fituar rëndësi dhe kanë arritur statusin e kriteritvariabël, sepse me sukses kanë argumentuar se ndikojnë në sjelljenaktuale. Gjendja e grupit apo individit, krahas ndikimit tëkarakteristikave relativisht të pandryshueshme psikosociale ështëplotësuar edhe me analizën e determinantëve rrethanore të cilat kanëndikimin më të madh relativ në sjelljen aktuale.Hulumtimet e zhvilluara në ambientet institucionale në tëashtuquajturat institucione të përgjithshme siç janë spitale, entet,burgjet, manastiret, vendet me shkallë të lartë kriminaliteti kanëtreguar se parashikimi i sjelljes dukshëm varet nga variablet e situatavetë cilat sociologjia klasike pak i ka marrë në konsiderim. Për këtëshkak Moos, konsideron se është e nevojshme që sistematikisht tëkualifikohen dhe vlerësohen aspektet e ndryshme të rrethit social dhefizik dhe të kombinohen ato me karakteristikat sociologjike të grupitqë të mund të arrihet në predikim preciz i sjelljes. Marrëdhëniet esituatave rrethanore dhe sjelljes së njeriut janë objekt i shumëhulumtimeve dhe studimeve sociologjike në botë. Meqenëse bëhetfjalë këtu për ndikimet e ndërsjella shumë komplekse, është vështirëqë të hulumtohen në mënyrë rigoroze, ndonëse pjesëmarrja e tyre ështëbotërisht e qartë. P.sh. dominimi i luftës gjatë viteve të 90-ta nëBallkan, si faktorë i përgjithshëm rrethanor ka lindur edhe një vargfenomenesh tjera shoqërore, prandaj edhe strukturën dhe funksionimine kriminalitetit në rrethanat e luftës.39 Rudolf H. Moos, “Effects of the Social Climates of Correctional Institution”, University of California, 1960. 101
  • 102. Në anën tjetër, periudha e pasluftës gjithashtu, si faktor rrethanordominant e cila gërshetohet në sferën e kriminalitetit, na duket e udhësqë edhe ne ta theksojmë këtë si racionale. Në bazë të tezës së KurtLewinovit se sjellja e njerëzve dhe përjetimet e tyre zënë fill jo vetëmnë dy grupe të determinantëve; individuale dhe rrethanore të dhëna sishprehje P = f (I,O), vërejmë rëndësinë e rrethit për funksionimin enjeriut, kështu në një varg hulumtimesh është zbuluar se praktikishtnuk mund të arrihet një ndërlidhje më e madhe sesa r = 0,40 midisfakteve psikologjike të individit dhe kritereve të sjelljes, që do të thotëse pjesa dërrmuese e sjelljeve shpjegohet me ndikimin apo presionin esituatave rrethanore të rrethit shoqëror dhe se dominimi i situataverrethanore, marrëdhënia universium brenda klimës sociale tëshoqërisë, në pjesën më të madhe definohet si grup rregullash tëndryshueshme dhe kushtesh të rrethit të brendshëm shoqëror ashtu siçedhe i definojnë aktoret, gjegjësisht klima e tyre sociale. Situatatrrethanore apo presionet mund ta lehtësojnë apo pamundësojnëplotësimin e nevojave të individit (në këtë rast të të burgosurit ndaj tëgjitha relacioneve të cekura në përkufizimin operacional), për ç’arsyekanë status të determinantit të sjelljes.Rrethanat apo presionet mund të jenë të natyrës sociale, por e kanëedhe anën empirike. Henry A. Murray40, p.sh. fletë për”presionet –alfa”dhe “presionet beta” të cilat për shkak të rrethit shoqëror kryesishtpërputhen ndër veti. Kjo do të thotë se ekziston identiteti midis reles(“presionit alfa”), dhe interpretimi nga ana e akterit apo të definuara,pra të rrethit (“presioni beta”). Mospërputhja në interpretimin epresioneve “alfa “dhe”beta”, paralajmëron problemin rreth përshtatjessë individit pa marrë parasysh se mospërputhjet a janë të natyrës realeapo potenciale. pra, rrethanat e situatës-determinantet e situatës,statusin psikologjik të individit mund ta shpjegojmë si sjelljeinkriminuese. Është shumë me rëndësi të theksohet, sepse në shkollatneobiologjike kriminologjike përsëri dominon mendimi se krimineliështë i lindur, kurse harrohet fakti që rrethi e formon kriminelin.Natyrisht edhe njëri, edhe faktori tjetër e kompozojnë këtë dukuri, porndikimi i rrethit është prevalent. Mirëpo, rrethanat e cekura nuk duhetkuptuar tekstualisht, sepse ekziston një varg rrethesh kriminogjene,raste situatash dhe veçori psikologjike të personalitetit të cilat meveprim të përbashkët mund të prodhojnë krim. Mirëpo nuk është edheashtu, sepse megjithatë shumica e njerëzve nuk janë kriminel.40 H. A. Murray "Explorations in Personality" New York, Oxford University Press, 1938. 102
  • 103. Në rrethin shoqëror të dezorganizuar, rendi dhe baraspesha lehtëprishen. Dendësia e stimuluesve dezorganizues (këtu bëjnë pjesë nërrafshin shoqëror sidomos mungesa e vlerave të përbashkëta dhesolidaritetit), ndikon që vepra kriminale të racionalizohet më lehtë ngaana e akterit. Dr. Mladen Zvonarević41, shkon më tej duke theksuar sedisa karakteristika të shoqërisë, së drejti, janë kriminogjene nëetiologjinë e komplikuar të kriminalitetit si dukuri sociale apo siproblem.Këto janë: - Karakteri eksploatues i kapitalizmit; - Karakteri kompetitiv i marrëdhënieve shoqërore; - Lufta për status; - Roli i parasë; - Marrëdhënia negative ndaj punës; - Humbja e mbështetjes shoqërore; - Humbja e dallimit midis “të ndershmes “dhe “kriminalitetit”; - Toleromi i disa formave të aktivitetit ilegal.Shtrohet pyetja, përse, megjithatë shumica e njerëzve nuk kryejnëvepra penale ?Autori i njëjtë në këtë përgjigjet:42 a) Nuk kanë dëshira të “këqija” b) Nuk kanë rast; c) Nuk kanë dije, shkathtësi as aftësi; d) Nuk kanë energji dhe këmbëngulësi; e) Nuk kanë forcë emocionale; f) Kanë sistem normash morale; g) Kanë frikë nga sanksionet.Mirëpo vepra penale megjithatë kryhet, kurse mekanizmat të cilit enxisin janë: a) afekti, b) optimizmi, kriminal;41 Dr. Mladen Zvonareviq: “Kriminogene osobine šire društvene zajednice”, u “Socijalna psihologija”, grup autorësh, Beograd, 1968. fq. 280-28542 Dr. Mladen Zvonarević: "Socijalno-psihološki faktori prijestupništva", u "Socijalna psihologija", grupa autora, Rad, Beograd, 1968. godine, fq. 1-295 103
  • 104. c) rreziku i parallogaritur; d) sistemi i ndryshëm i normave etike, i kundërt me sistemin e standardizuar.Nga vargu i variableve që ndikojnë në fenomenin e kriminalitetit nëhapësirën e dezorganizuar, me karakter kapital konsiderohen ato tëcilat janë imanente për dezorganizimin, siç janë: • varfërimi masiv i pjesëve më të mëdha të popullsisë; • lufta dhe periudha e pasluftës; • multiplikimi i paaftësive të subjekteve që janë të goditura me probleme sociale (ndër të tjera edhe me kryerjen e veprës penale e cila edhe më tepër sforcon paaftësitë).Sjellja kriminale e shprehur me formulën: repertori kriminalistik +tendosjet dhe situata + perceptimi konkret = sjellja kriminale,plotësisht përputhet me impulset e cekura të dezorganizimit. Shumëprograme të preventivave apo thënë më mirë të kontrollit tëkriminalitetit, nuk kanë dhënë rezultate apo thjesht janë tepër tështrenjta ( kategoria tipike të cilën e konstruktojnë institucionet engarkuara me preventivë me qëllim të racionalizimit të mossuksesit).Kriminaliteti, gjegjësisht rrethi shoqëror që e ka krijuar atë dhe që ekrijon matej qartazi e ka autonominë e vet në kuptim të perzistencësdhe pamundësisë së zgjidhjes sidomos në shoqërinë me status quo, menjë strukturë e cila përshtatjen dhe reformën i proklamon si kushte tëekzistencës.Mirëpo, do të ishte tepër mekanike të konceptohet realiteti konkret si idhënë njëherë e përgjithmonë. E vërteta është se vargu i situatave dhepozita e individit, në shumëçka përcaktojnë marrëdhënien e tij tëtashme dhe të ardhshme ndaj këtij realiteti, mirëpo, megjithatë realitetii shoqërive të pasluftërave është treguar si truall i përshtatshëm përlulëzimin e kriminalitetit.Për shkak të rëndësisë në fushën e pragmatikës kriminale, janë punuartë ashtuquajturat tabela pragmatike midis situatës kriminale dhesociale dhe sjelljes kriminale të cilat kanë për qëllim ta parashohinsjelljen e ardhshme kriminale. Sipas Zhan Pinatelit43, në bazë të këtyre43 Zhan Pinatel: “Kriminologija,” Enti i teksteve. fq. 109-117. 104
  • 105. tabelave pragmatike, patologjia sociale shprehet në formë hipotezelidhur me sjelljen e ardhshme kriminale. Ne i kemi marrë këto nëkonsiderim sepse janë treguar si metrika të besueshme në empirizëm.Tabela e Schwabit, Schidovit, dhe Meywerkovit përfshinë 15 faktorëdhe ka të bëjë me recidivizmin.Këta faktorë janë: 1. E meta e trashëguar; 2. Kriminaliteti në vijë të drejtë gjinore nga të parët; 3. Rrethanat e këqija të edukimit; 4. Suksesi i dobët në shkollë; 5. Shkolla e filluar dhe e papërfunduar; 6. Mungesa e punës së rregullt ; 7. Kriminaliteti para moshës 18. vjeçe; 8. I dënuar më tepër se 4. herë në të kaluarën; 9. Kthimi shumë i shpejtë;10. Kriminaliteti ndërurban;11. Psikopatia;12. Alkoolizmi;13. Sjellja e keqe në burg;14. Lirimi nga burgu para moshës 36. vjeçe;15. Rrethanat e këqija shoqërore dhe familjare pas lirimit nga burgu.Gerecke, në tabelën e tij të prognozës secilit nga këta faktorë i jepvlerën kualitative e cila shumëzohet me koeficientin në rënie prej 1deri 4Tabela nr: 1.3.4 Tabelat e prognozës së kriminalitetit sipas GereckitKarakteristika Vlera Koeficient i (prej 1 deri 4) Për shkak të mungesës së qetësisë dhe rolit në1. Varfëria afektive 10 shtëpinë e prindërve, në vendin e punës, deri në shfaqjen e frigjiditetit efektiv Mungesa e konstruktit të dëshiruar,2. Mungesa e 8 qëndrueshmërisë, ekzistimi dhe nënshtrimiqëndrueshmërisë ndikimit deri te paqëndrueshmëria e plotë.3. Aspekti tjetër Dëshira për ndikim, fanatizmi, sipas tipit dhe 7psikopatologjik peshës4. Dobësia (debiliteti) E vonuar (1). Subnormale (2).a) Pa abnormalitet të 2 Debiliteti i lehtë (3) Debiliteti i madh apoprecizuar saktë imbecil (4) 105
  • 106. b) Me abnormalitet të 6precizuar saktë5. Mosha e dënimit të 15-17 vjeç, (4); 18-20 vjeç (3); 9parë 21-25 vjeç (2); deri 25 vjeç. (1)6. numri i dënimevetë rënda, para 7 1 (1); 2-4 (2); 5-7 (3); më shumë se 7 (4) 25 vjeçe7. Psikopatia në vijë 5 Sipas tipit(kriminaliteti , alkoolizmi)anësore të trashëgimisë8. Kushtet konkrete 8 Shkolla, mësimi, puna, sjellja shoqërorejetësore9. Ndikimet e këqijasë jashtmi Shtëpia, mungesa e edukatës, rrethi kriminal, 2a) Aktuale martesa, profesioni, miqtë 3b) Të ardhmeFroy merr në konsiderim tetë faktorë: - Trashëgues, - Anomalia e karakterit; - Rrethi edukues; - Vështirësitë edukative; - Ndërgjegjja dhe vetëkritika; - Vizita vendeve të këqija dhe shfrytëzimi i keq i kohës së lirë; - Lloji dhe pesha e deliktit të kryer; - Kriminaliteti i hershëm.Në trajtimin e këtyre faktorëve merret rënia kualitative prej 5 deri 50(anomali të karakterit) i cili shumëzohet me koeficientin e rënies prej1-5.Në bazë të këtyre tabelave Glueckovi, në veprën “Unraveling JuvenileDelinquency" konstatoi se tabelat parashohin në bazë të krahasimit dygrupe me nga 500 delikuent dhe 500 jodelikuent me të njëjtin karakterintelektual, dhe nga rrethi i ngjashëm ekologjik dhe ekonomik.Kanë konstatuar se brenda familjes duhet studiuar pesë faktorë mevariacione të brendshme: 1.Disiplina ndaj fëmijës, e definuar nga babai; 2.Disiplina ndaj fëmijës, e definuar nga nëna; 3.Ndjenjat e babait ndaj fëmijës; 106
  • 107. 4.Ndjenjat e nënës ndaj fëmijës; 5.Kohezioni i familjes.Në nivelin psikologjik, me anë të testeve janë veçuar pesë veti të cilatbrenda sferës psikologjike të personalitetit ndryshojnë oscilojnë, siçjanë: - Afirmimi shoqëror; - Urrejtja; - Dyshimi; - prirja për rrënim - karakter impulsivNë planin psikiatrik veçohen: - monotonia; - shprehja e lirë në veprim; - aftësia për të pranuar sugjerime; - këmbëngulësia;Në bazë të faktorit sociologjik, psikologjik dhe psikiatrik, çdonjëringa të hulumtuarit është radhitur në faktorë përkatës, pastaj ështëllogaritur përqindja e delikuencës dhe jodelikuencës. Është konstatuarnë këtë rast se përputhshmëria e tabelave nuk e kalon shkallën 70% tërasteve, dhe përputhja e tabelave me realitetin ka një shkallë prej13,2% gabime44. Këto raporte janë konstatuar edhe në një varghulumtimesh tjera.Nga tabelat e cekura mund të përfundohet se rrethanat sociale, tëinterpretuara nga aspekti psikologjik, kanë autonominë e vet mbiindividët për çka duhet të kihen parasysh si pengesa reale përpromovimin social, gjegjësisht si pengesë të cilën psikologët e quajnëmekanizëm mbrojtës. Mekanizmat mbrojtës luajnë një rol shumë tërëndësishëm në mobilizimin vertikal social të shtresave të ulëta.Pjesëtari i klasës së ulët gjithmonë është i detyruar ta investojenergjinë e caktuar në rrethin shoqëror, gjë që është dëshmi semegjithatë struktura nuk është e pathyeshme. Niveli “intelektual”paraqet konsumin më të vogël të energjisë, derisa ata të cilët përdorinagresionin apo ndonjë formë të somatizuar të energjisë kryesisht44 Zhan Pinateli, Ibid. fq. 117 107
  • 108. mbeten në të njëjtin nivel statusor. Ky është rast i zakonshëm mekriminelët të cilët vijnë nga shtresat e ulëta klasore, sepse ata nëpraktikën e kriminalitetit e fusin kulturën e varfërisë.Shumica e autorëve, si faktorë ekzogjen të kriminalitetit theksojnëfaktorët shoqëror-ekonomik të shoqërisë ekzistuese e në këtë kuadër eveçojnë ndikimin e krizës ekonomike. Rrjedhimisht, si pasojë ekrizave tjera siç është papunësia, migracionet e papritura dhe tëpaplanifikuara dhe dezorganizimi shoqëror shkaktojnë varfërinë e cilaështë njëri ndër faktorët e drejtpërdrejtë i shkaqeve të kriminalitetit.Papunësia është një gjendje e cila në mënyrë afatgjate shkakton trualltë përshtatshëm për lindjen jo vetëm të kriminalitetit potencial, poredhe të kriminalitetit të vërtetë-real. Sipas definicionit të “rreptë”, tëOrganizatës Ndërkombëtare të Punës (ILO), të papunësuarit janëpersona të cilët nuk kanë punë, ndërsa të cilët janë të gatshëm për punëbrenda dy javëve të ardhshme, dhe të cilët kanë kërkuar punë në katërjavët e fundit. Papunësia në kategoritë ekonomike paraqitet nëseekzistojnë punëtorë të kualifikuar të cilët janë të gatshëm të punojnësipas mëditjeve të përcaktuara me nivelet e tregut, por nuk mund tëgjejnë punë. Pra, personat e papunësuar janë persona të moshës mbi16. vjeç, të aftë dhe të gatshëm për të punuar dhe të cilët aktivishtkërkojnë punë, por nuk mund të gjejnë punë. Në këtë kontekst duhetdalluar papunësia vullnetare, dhe papunësia e detyrueshme. Papunësiavullnetare, lind atëherë kur punëtorët nuk dëshirojnë të punojnë sipasçmimeve aktuale të tregut të punës, ndërsa papunësia e dhunshmeparaqitet atëherë kur punëtorët dëshirojnë të punojnë sipas mëditjevetë tregut të punës, por nuk mund të gjejnë punë.Sipas strukturës së tregut të punës ekzistojnë tri lloje të ndryshme tëpapunësisë: 1) papunësia frikcionale, paraqitet për shkak të lëvizjeve të vazhdueshme të njerëzve midis regjioneve dhe vendeve të punës apo përmes fazave të ndryshme të cikleve të jetës. 2) papunësia strukturale, papunësinë strukturale e shkakton disproporcioni midis ofertës dhe kërkesës në tregun e punës. Disproporcionet oscilojnë për shkak se kërkesa për llojin e caktuar të punës shtohet, kurse kërkesa për ndonjë lloj tjetër të punës zvogëlohet, ndërkaq oferta ose zvogëlohet ose ndryshohet; 108
  • 109. 3) papunësia ciklike, paraqitet kur kërkesa e tërësishme për punë është e në shkallë të ulët.Papunësia ciklike është vështirësia më e madhe, sepse nëse zgjatë,numër i madh i popullsisë mund të varfërohet, dhe me atë rast ndodhëajo që në teori quhet “kurth e varfërisë”, kurse kriminaliteti është njërandër ato.Mediet, gjithashtu mund të ndikojnë në shtimin e kriminalitetit, sepseshpesh herë hiperbolizojnë skenën kriminale. Klimë sidomos tëpërshtatshme për lindjen e kulturës kriminale dhe kriminalitetit paraqetfamilja e dezorganizuar në rastet kur humben rolet sociale-klasore tëanëtarëve të familjes dhe fëmijët zakonisht kërkojnë strehim dheidentitet në subkulturën e rrugës, në fqinjësi dhe në relacionet emikrogrupëve. Përveç kësaj, narkomania, alkoolizmi, prostitucioni,dhe një varg gjendjesh tjera sociale-patologjike mund të shkaktojnë njëshkallë më të lartë të kriminalitetit. Hulumtimet tregojnë se këtodukuri në realitetin e përditshëm janë të lidhura qartë ndër veti dhe eushqejnë dhe nxisin njëra tjetrën. Ndikimi i luftës në kriminalitetposaçërisht është rigid.Në njërin nga hulumtimet tona45, kemi aplikuar vetëm analizënkomparative midis periudhës së paraluftës dhe luftës në aspektin ekriminalitetit.Hulumtimet e kriminalitetit i kanë përkitur periudhës së paraluftës: - “periudha para lufës”( 1987 - IV/92), në periudhën e vitit të parë të luftës; - “periudha ALFA” (IV/92 - IV/93), në periudhën e vitit të dytë të luftës; - “periudha BETA” (IV/93 - IV-94),- në periudhën e vitit të tretë të luftë; - “periudha GAMA” (IV/94 - IV/95)-periudha e vitit të katërt të luftës; - “periudha DELTA” (IV/95 - XII/95), në territorin e regjionit të45 Alisabri Shabani: “Sociološki aspekti kriminaliteta na regiji Zenica u periodu 1987.-xii/1995.godine”, magistarski rad, FSHP, Sarajevë 1998g.fq.105-108. 109
  • 110. Zenicës, është realizuar në bazë të mostrave të zgjedhura të cilat kanëmundësuar tendencat e vërejtura dinamike të publikuara dhe strukturate dukurive kriminale në këtë territor.Hulumtimi ka rëndësi të posaçme për aplikim shoqëror dhe shkencorpara së gjithash në aspektin e ndikimit të luftës në kriminalitet.Në bazë të rezultateve të fituara nga hulumtimi dhe analiza strukturale-komparative, kemi ardhur deri te këto përfundime të rëndësishme: - raporti i kryesve të veprave penale në entet ndëshkuese në periudhën e paraluftës është 1:3 (për një të dënuar në Shtëpinë Ndëshkuese Korrektuese-Zenicë tre persona janë evidentuar në CSB -Zenicë); - derisa në periudhën e luftës kjo distancë shënon 7,8% persona të evidentuar si kryes veprave penale në Shtëpinë Ndëshkuese, deri në 17,9% persona të periudhës BETA si ALFA qendrore. Vitet e hershme njëherazi janë më të “dezorganizuara” në pikëpamje të kriminalitetit; - në periudhën e vëzhguar janë të pranishme ndryshime të vogla në kryerjen e veprave penale te personat e gjinisë mashkullore dhe femërore, përveç në periudhën GAMA, ku ky raport ndryshon, pjesëtarët e gjinisë mashkullore kryen 84,8% të veprave penale, kurse pjesëtarët e gjinisë femërore kryejnë 15,2% të veprave penale. - personat e gjinisë mashkullore kanë dominuar në kryerjen e veprave penale në të gjitha periudhat e vëzhgimit; - mosha e strukturës së kryesve të veprave penale tregon se mosha mesatare e tyre në periudhën e paraluftës është 25,5 vjeç; në periudhën ALFA 28,6 vjeç; në periudhën BETA 31,5 vjeç; në periudhën GAMA 31, 25 vjeç; dhe në periudhën DELTA 31,3 vjeç. Është vërejtur edhe prania e moshës së vjetër deri në 20 vjeç, dhe në këtë pikëpamje kemi ardhur te rezultati i cili tregon se kjo grupmoshë është shumë aktive (n=362) ose 28,6 % të gjitha mostrat. Gjithashtu edhe mosha 21-40 vjeç në pikëpamje kriminale është aktive (n=730), ose 57,7% e të gjitha mostrave. Këto grupmosha në një masë më të vogël kanë një "background “(opus) 110
  • 111. kriminal dhe kryesisht vepër penale kanë kryer për herë të parë. Në strukturat tjera prej 41 vjeç e tutje, (n=173), ose 13,6% marrin pjesë në një masë shumë më të vogël në kryerjen e veprave penale;Pjesëmarrja e personave në vepra kriminale sipas kualifikimit: - në periudhën e paraluftës, personat me përgatitje të ulët profesionale dominojnë në kryerjen e veprave penale; në periudhën ALFA, BETA dhe GAMA, dominojnë personat me përgatitje të mesme profesionale, në shkallë prej 11,1 - 41,7%, ndërsa në periudhën e paraluftës kanë marrë pjesë me gjithsej 2,2%. Pra, ky grup njerëzish në periudhën e luftës në pikëpamje kriminale kanë qenë më aktivët; - personat me përgatitje të ulët profesionale, në periudhën e vëzhguar të paraluftës kanë kryer vepra penale në shkallë prej 12,4- 27%, dhe zënë vendin e dytë ndër grupet aktive të kryerjes së veprave penale. Më së paku janë të pranishëm në periudhën DELTA 12,4%, mirëpo në periudhën e paraluftës janë tipik, (39%);Kryes të veprave penale sipas shënimeve profesionale kemi vërejturtendencat si vijon: - personat pa profesion, në periudhën para luftës dominojnë me 33%, në periudhën ALFA me 33,3%, dhe pjesëmarrja e tyre zvogëlohet në periudhën BETA në 15%, kurse në periudhën GAMA ngritët në 20%. Në periudhën delta nuk janë vërejtur fare si grup i kryerjes së veprave penale në Shtëpinë Ndëshkuese. Mund të themi se në bazë të rezultatit paraprak ky grup është tipik për periudhën e paraluftës dhe për periudhën ALFA. - personat me profesionin e punëtorit në periudhën e paraluftës marrin pjesë me 27% të veprave penale, në periudhën ALFA 26,4%, në periudhën BETA, 30%, në periudhën GAMA, 29%, në periudhën DELTA, 21,6%. Në periudhën BETA, dhe GAMA prijnë në kryerjen e veprave penale, gjë që gjithashtu përputhet me rezultatin paraprak në pikëpamje të kualifikimit (punëtorë të kualifikuar dhe përgatitja e mesme profesionale). Edhe ky grup, është tipik për periudhën e luftës.Kryes të veprave penale sipas përkatësisë fshat-qytet është vërejtur: 111
  • 112. - pjesëtarët banorë të qytetit dominojnë në të gjitha periudhat e vëzhguara, me distancë prej (69,6%) deri në (81%), gjë që është e kuptueshme duke pasur parasysh se në qytet koncentrimi i popullsisë është më i madh. - Pjesëtarët nga fshati dominojnë në aspektin e veprave penale specifike për fshatin-vrasje, mirëpo njëherazi janë përfshirë edhe në kryerjen tipike të veprave penale të qytetit-vjedhje;Bashkim për kryerje të veprave penale është vërejtur: - Personat që në mënyrë të pavarur kryejnë vepër penale, absolutisht dominojnë në të gjitha periudhat e kryerjes së veprave penale. Përqindja sillet prej 55,4% ALFA, deri në 64,7% DELTA. - Personat të cilët janë bashkuar në kryerjen e veprës penale prej 2 e më tepër persona gjithashtu tregojnë një barazim, kurse më së shpeshti bashkimi vërehet te dy persona dhe lëvizë në shkallë prej 35,3% DELTA, deri në 44,6% ALFA. Përqindja më e madhe e personave të bashkuar në kryerjen e veprave penale është në kohën e periudhës së luftës. - Në periudhën e luftës është vërejtur bashkim i personave në kryerjen e veprës penale prej 100 deri në 158 persona, ku bashkimi është bërë më së shpeshti me qëllim të veprimtarisë armiqësore.Strukturës e kriminalitetit sipas fushave është vërejtur si vijon: - Kriminaliteti i përgjithshëm dominon në të gjitha periudhat, por më i pranishëm është në periudhën e paraluftës, 90,8%, - Kriminaliteti ekonomik në periudhën e paraluftës është i pranishëm me 6%, në periudhën ALFA zvogëlohet në 2,9%, kurse në periudhën BETA, është 22,1%, në periudhën GAMA 25%, dhe në periudhën DELTA 16%; - Veprat penale kundër detyrës zyrtare dhe detyrës tjetër me përgjegjësi, në periudhën e paraluftës bëjnë në shkallë prej 3,2%, në periudhën ALFA ngritët në 4,9%, në periudhën BETA është e pranishme ngritja e mëtejme në 20,1%, në periudhën GAMA 112
  • 113. 21,6% dhe në periudhën DELTA 12,5%, të këtij lloji të delikteve penale. - Veprat penale kundër njerëzimit dhe të drejtës ndërkombëtare, paraqiten menjëherë në periudhën ALFA në një shkallë prej 7,8%, kurse kanë tendencë të rënies me përmasimin e situatës së sigurisë, në regjionin i cili është vëzhguar, përqindja sillet në shkallë prej 7,8% deri në 2,4% në periudhën GAMA.Veprat penale kundër pasurisë: - Vjedhja e rëndë dominon në të gjitha periudhat përqindja sillet prej 47% në periudhën GAMA, deri në 68,7% në periudhën e paraluftës; - Rastet e rënda të banditizmit dhe vjedhjes së dhunshme, në periudhën e paraluftës zënë vend me 8%, kurse në periudhën ALFA ngritët në 13,7%, në periudhën BETA zvogëlohet në 9,7%, kurse në periudhën GAMA ky lloj i veprave penale zhduket plotësisht. Është shumë e dukshme se ky lloj i veprave penale, kulminacionin e vet e arrin në vitin e parë të luftës, kur ekzistonin shenja të theksuara agresiviteti, armët, uniforma, etj; - Veprat penale të mashtrimit është vërejtur një ngritje permanente prej 2,7% në periudhën e paraluftës deri në 11,8%, në periudhën GAMA. - Në aspektin e veprave penale të fshehjes së veprës së fshehjes së krimit është vërejtur rënie prej 20,6%, në periudhën e paraluftës në 6,9%, në periudhën BETA, kurse në periudhën DELTA është ngritur në 12,8%.Në strukturën e gjithëmbarshme të kryesve të veprave penaledominojnë ata që më herët nuk kanë qenë të dënuar, do të thotë,dominojnë në të gjitha periudhat me një shkallë prej 63,7% nëperiudhën ALFA, deri në 88,2%, në periudhën GAMA.Recidivistët në pikëpamje të periudhës janë më të pranishmit nëperiudhën ALFA, me 36,3%, kur ekzistonin kushtet relativisht më tëpërshtatshme për përsëritjen e veprës penale. Më së paku janë tëpranishëm në periudhën GAMA, me 11,8%. Një shkallë të këtillë të 113
  • 114. ulët të pranisë mund ta ndërlidhim me situatën relativisht tëpërshtatshme të sigurisë në këtë periudhë dhe me kujdesin më të shtuartë qytetarëve. Pothuajse të gjitha hipotezat statistikore alternative nëaspektin e lëvizjeve të trajtuara tregojnë një dallim të rëndësishëmstatistikor midis periudhës së paraluftës dhe periudhës së luftës.Analiza ka treguar një ndryshim struktural të periudhave të cilat janëdëshmuar përmes karakteristikave socio-demografike të kryesve tëveprave penale, ndonëse forma e kriminalitetit, kryesisht është e njëjtë(dominimi i vjedhjes në qytet; kryesi primar më së shpeshti është ivetëm, në periudhën e paraluftës ishte i papunësuar dhe i moshësmesatare 25,5%, kurse në periudhën e luftës ishte punëtorë mepërgatitje të mesme shkollore dhe kualifikim të mesëm, i moshësmesatare midis 28,6 - 31,25 vjeç. Përfundimi është se kriminaliteti siinstrument i besueshëm i integrimit moral i bashkësisë dhedezorganizimi, duhet zgjedhur në mënyrë sistematike e jo në formëkonjukture. Prandaj, aksioni i planifikuar shoqëror ishte dashur të jetë idrejtuar ndaj masave të cilat janë në gjendje “shtimit të paaftësive”(M.Harington), kurse në pikëpamje edukative dhe të punës janë të aftë tabartin barrën e ndërtimit të pasluftës.Këto hulumtime kanë treguar se: 1. në hulumtimet e kriminalitetit në territorin e regjionit të Zenicës, në periudhën e mbikëqyrur, delikuenca e të miturve zë vend të rëndësishëm në kryerjen e veprave penale,gjë që shton nevojën për një hulumtim të posaçëm të këtij grupi; 2. personat me përgatitje të ulët dhe të mesëm profesionale janë dominant në kryerjen e veprave penale kryesisht vjedhje. Me krijimin e kushteve elementare të volitshme për jetë kjo dukuri do të ulej në një masë, kurse do të ngritej integrimi moral i bashkësisë e cila dukshëm ka qenë e rrënuar në periudhën ALFA dhe BETA; 3. sipas angazhimeve, personat pa profesion në periudhën e paraluftës kanë qenë më së tepërmi aktiv në pikëpamje kriminale, mirëpo në luftë prijnë punëtorët. Është e dukshme se punëtorët në kryerjen e veprave penale janë përpjekur ta furnizojnë jo vetëm vetën por edhe anëtarët e familjes. Shkalla e lartë e deprivacionit dhe veprimi i gjatë i theksuar i saj ka përshpejtuar rrënimin e një varg normash. Përmes institucioneve të ngarkuara ishte dashur të 114
  • 115. pengohet kriminaliteti, skamja të zvogëlohet, dhe të krijohen kushtet për punë, të vetë aktualizohet ndjenja e lidhjes për bashkësie etj. te kryesit potencial të veprave penale (nxënësit, të papunët), duhet kontrolluar kohën e lirë dhe plotësuar atë me përmbajtje dhe aktivitete edukative dhe kreative; 4.vepra penale e vjedhjes është më dominante në strukturën e gjithëmbarshme të kriminalitetit-zhvillohet më së shpeshti në qytet. Do të ishte e nevojshme një vetorganizim më i madh i qytetarëve përmes institucioneve; bashkësisë lokale, rojtarë shtëpisë, parkingjeve, kujdestarisë e të ngjashme.Shikuar në tërësi kriminaliteti i sistemuar në Zenicë, ai që shihet më sëtepërmi, është mjaftë primitivë dhe fenomenologjia e tij rezulton ngakultura e vendit në të cilin ai zhvillohet. Krahas kësaj, reagimi ishoqërisë në kriminalitet është shumë i vogël, shoqëria nuk ka pasurreagime “reziduale” ndaj kriminalitetit gjatë luftës, dhe tregon sekriminaliteti në një masë të konsideruar është toleruar si mënyrë ejetës. Shkalla e zbulimit të kriminalitetit profesional dhe të organizuarështë e vogël, i cili në masë të konsideruar i ka shfrytëzuar mjetetlegale të funksionimit së bashku me instrumentet e shumta tëtragjedisë së popullit të përvuajtur. Kjo shoqëri, nëse mendon të bëjëhapa të rëndësishëm, duhet të ofroj repertoare tjera më të rëndësishmetë përgjigjeve, përveç kriminalitetit, sepse në të kundërtën kjo dukurinuk ka kufij të brendshëm të saj. Këtë studim do ta përfundojmë medeklaratën e një kriminalisti profesional i cili shpreh shumë thuktëproblemin:”Problemi i vërtetë i kriminelit nuk ka të bëjë me veprënpenale, por me atë se nuk e di kur është mjaftë!”9. Reagimi i shoqërisë ndaj kriminalitetitNjë prej interesimeve qendrore të kriminologjisë, sot është kontrollimbi kriminalitetin. Studimet kanë treguar se në çdo bashkësi njerëzoreekzistojnë sjellje që paraqesin sulm mbi vlerat themelore shoqërore, sëkëndejmi është e kuptueshme që edhe reagohet në to me qëllim tëmbrojtjes kolektive të tyre (Ignjatoviq, 2005, fq. 324). Shqyrtimi iformave të reagimit shoqëror ndaj sjelljes kriminale mund të bëhet ngakëndvështrime të ndryshme. Kështu kontrolli mbi kriminalitetin mundtë vështrohet nga këndi i subjekteve që i zbatojnë këto masa, pastajmund të vështrohet në raport me përmbajtjen e masave të cilatzbatohen në këtë drejtim, por kjo veprimtari e bashkësisë mund të 115
  • 116. vështrohet edhe në raport me qëllimet dhe efektet të cilat dëshirohet tërealizohen përmes formave të ndryshme të reagimit shoqëror ndajkriminalitetit. Në raport me dimensionin e parë të cekur, kontrollinmbi kriminalitetin mund ta bëjnë strukturat shoqërore të cilat ne iquajmë subjekte të represionit penal, gjegjësisht subjekte të reagimitformal apo zyrtar ndaj krimit, ndërsa në anën tjetër reagimin mund tabëjnë edhe strukturat e shoqërisë të cilat nuk janë në pikëpamjeshoqërore përgjegjëse për të kryer aktivitete të tilla, kurse masat e tillai quajmë aspekte jo formale të reagimit ndaj kriminalitetit.Këndvështrimi i dytë i këtij aspekti, gjegjësisht sistemimi i masaveshoqërore reaguese ka të bëjë me përmbajtje të masave të cilatzbatohen gjatë reagimit në forma të ndryshme të sjelljes kriminale. Kysistemim zakonisht nënkupton ashpërsinë e reagimit, gjegjësishtashpërsinë e masave kërcënuese, masa këto të cilat zbatohen ndajdelikuenteve dhe të cilat përgjithësisht ndahen në penale (ndëshkuese),dhe jo penale (jo ndëshkuese). Reagimi shoqëror ndaj kriminalitetitmund të vështrohet edhe në raport me efektet dhe qëllimet që më parëtë parashtruara, gjë që më vonë reflektohet edhe në strukturën dhevëllimin e masave të cilat zbatohen. Varësisht nga qëllimi qëdëshirohet të arrihet, ky sistemim i masave të kontrollit shoqëror mbikriminalitetin mund të zbatohet përmes masave preventive dhe masaveme karakter represiv.Qëllimi i masave preventive apo të pengimit, gjegjësisht zbatimi imasave konkrete ante delictum është që veprimet eventuale kriminaledhe qëllimet e tyre të dekurajohen, gjegjësisht që të zvogëlojmundësitë për kryerjen e veprimeve dhe sjelljeve kundër ligjore dhekëto masa i quajmë masa preventive. Në anën tjetër masa të cilatndërmerren ose zbatohen post delictum, gjegjësisht pas kryerjes sëaktit kundërligjor, kanë për qëllim reagimin ndaj krimit i cili reagim dot’i kontribuojë largimit apo zvogëlimit të kushteve për veprime të tillatë ardhme delikuente, me ç’rast efektet e këtyre masave duhet tëreflektohen mbi delikuentët e atyre veprave penale, delikuentëtpotencial, viktimat e atyre veprave si dhe në tërë bashkësinë e ciladuhet ta ketë dhe gëzojë një sistem juridik të cilin asaj ia garantonaparati shtetëror i ngarkuar me sistemin e gjithëmbarshëm legjislativ.Këto masa quhen masa të karakterit represiv dhe janë të drejtuaradrejtë luftimit të sjelljeve apo veprimeve kundërligjore. Meqenëseformave të fundit të masave të reagimit social, preventiv dhe atyre mepërmbajtje represive u është përkushtuar disiplina e posaçme me titullPolitika e Luftimit të Kriminalitetit, e cila e përfshirë me plan- 116
  • 117. programin mësimor të studimeve, në këtë pjesë të tekstit nuk do tëflasim për përmbajtjen e cila e shtjellon këtë tematik. Përpunimi imasave ndaj përmbajtjes së reagimit gjendet në suaza të programevestudimore të dy disiplinave tjera- të Drejtës penale dhe Penologjisë, tëcilat gjithashtu janë të përfshira në planin mësimor të këtyrestudimeve, prandaj as koj problematik nuk do të shqyrtohet në këtërast. Në shpjegimet në vijim do të shtjellohen përmbajtjet që kanë tëbëjnë me grupimin e masave në masa formale dhe joformale tëreagimit ndaj kriminalitetit dhe sjelljeve kriminale, gjegjësisht masaveformale dhe joformale të kontrollit shoqëror.9.1. Faktorët e reagimit shoqërorZhvillimi i formës dhe përmbajtjes, gjegjësisht intensitetit dheashpërsisë së reagimit shoqëror kanë ndryshuar krahas ndryshimit tëorganizimit të gjithëmbarshëm të jetës në bashkësitë njerëzore. Nëliteraturë mund të hase sistematizimi i zhvillimit në dy periudha.Periudha e parë përfshinë jetën e njerëzve në bashkësitë primitive përtë cilat është karakteristike reagimi privat i viktimës, gjegjësishtreagimi i grupit të tij. Periudha e dytë, të cilës në fund të fundit edhene i përkasim është periudha e cila ka ardhur me zhvillimin ecivilizimit dhe me shtetet e themeluara në bazë të”kontratësshoqërore”të cilat gradualisht i përvetësojnë autorizimet për tëndëshkuar, kurse me norma të së drejtës penale i përcaktojnë kushtetpër shfrytëzimin e atyre autorizimeve, si dhe mënyrën dhe procedurëne reagimit.Me këtë rast është e dobishme që të flitet edhe për botëkuptimetbashkëkohore mbi faktorët të cilët i kontribuojnë formimit dhemënyrës së reagimit ndaj kriminalitetit dhe sjelljes kriminale, qoftëfjala për bartësit formal apo joformal të kontrollit shoqëror mbikriminalitetin. Mendohet se në përditshmërinë tonë sot ekzistojnë dygrupe dominante faktorësh të cilët ndikojnë në mënyrën e reagimitshoqërorë ndaj kriminalitetit. Grupi i parë përfshinë konstatimet,provat, qëndrimet, informatat dhe rezultatet e marra nga hulumtimet ekryera shkencore të cilat e kanë për lëndë studimi si fenomenologjinëdhe etiologjinë e kriminalitetit, ashtu edhe ato që janë të orientuara nëhulumtimin e organizimit dhe funksionimit, gjegjësisht në punënefikase të të gjitha strukturave shoqërore të cilat janë përgjegjëse përpengimin dhe luftimin e kriminalitetit. Për fat të keq sipas të dhënavenë dispozicion ky grup i faktorëve ka rëndësi sekondare në krijimin e 117
  • 118. politikës së gjithëmbarshme të reagimit ndaj delikuencës në raport megrupin e dytë të faktorëve i cili sipas shumë burimeve në bashkësinë esotme luan rolin kyç në këtë veprimtari shoqërore.Grupi i dytë i faktorëve ka ndikim dominant në këtë proces dhe ka tëbëjë me të gjitha ato burime të cilat krijojnë pamjen populiste apoimazhin mbi kriminalitetin dhe reagimin në përgjithësi ndajkriminalitetit dhe sjelljes kriminale. Mashkulli i ri, i paarsimuar, ipapunësuar dhe nëse bashkë me këtë është edhe pjesëtarë i pakicësetnike, atëherë ai është “armik i shoqërisë tipik”. Definicioni i cekur i“kriminelit të rrezikshëm” mesatar i cili mbështet në mitin, në esencëështë krijesë ideologjike dhe i lidhur për atë që në literaturë quhet“realitetit shoqëror i krimit”.46Kështu në mënyrë shumë të thjeshtë krijohet pamje e keqe dhe eshtrembëruar për krimin, sipas së cilës pjesa e varfër e popullsisëpërbënë burimin kryesor të popullatës kriminale. Qytetarët,kriminalitetin në masën më të madhe e përjetojnë përmes këtyreburimeve dhe formave të prezantimit të cilat janë më frekuentueset nërrethin e tyre, gjegjësisht të cilat kanë pozitën më stabile në tregun einformatave, kurse këtu para së gjithash mendohet në formën politike ejo atë mediale të prezantimit me të cilat krijohet imazhi për krimin,gjegjësisht për reagimin ndaj këtij fenomeni të përditshëm negativ.Kështu, Ignjatoviq (2005), thekson se krijuesit e miteve janë mediet,kurse Sutherlandi, ato i konsideron si prodhuesit më të mëdhenj dhemë të fortë të tyre. mënyra e raportimit, zgjedhja “e lajmeve të ditës”,shtrembërimi i qëllimshëm, transformimi i ndonjë ngjarje në problemsocial si dhe senzacionalizmi me rastin e informimit të publikut, janëvetëm disa nga “mëkatet” e medieve. Ato kurrsesi nuk janëpërgjegjësit e vetëm të lindjes së mitologjisë specifike e cila ndërthuretrreth krimit. Duke vepruar kështu në treg, për to kriteri i vetëm isuksesit është tirazhi. Edhe organet shtetërore sa edhe mediet marrinpjesë në atë proces të cilat përpiqen ta mbajnë definicionin dominantsocial mbi krimin dhe qëndrimin se disa grupe shoqërore dhe individrrezikojnë vlerat themelore shoqërore. Vëmendjen duhet përqendruarnë ta e jo në sistemin e kontrollit shoqëror, i cili në esencë është i mirë.Për këtë arsye, fushatat e medieve fillojnë nga kumtesat e organeveshtetërore. Në ato kumtesa vihet aksenti mbi të dhënat të cilat nëopinionin publik do ta arrin përshtypjen e dëshiruar. Këtij tregimi i 118
  • 119. bashkohen edhe bartësit e funksioneve politike të cilëve nuk iuinteresojnë shkaqet e krimit dhe masat afatgjate për kontrollin mbikriminalitetin. Ata e dinë se veshit të qytetarit më tepër i pëlqenpopulizmi ndëshkues (shtrëngimi i ligjit dhe fjalët e mëdha për luftënkundër kriminalitetit, të cilat nuk kushtojnë asgjë, kurse politikishtjanë shkatërruese) dhe idenë për qërimin e ashpër të hesapeve me“huliganët dhe dështakët”.Për ta realizuar qëllimin, mitet duhet t’i kenë elementet në vijim: a) masën e caktuar devijante të identifikuar në mënyrë precize dhe të “shënjestruar”,(grupi i shënuar duhet të ndahet shumë qartë nga grupi dominant); b) viktimat “e pafajshme dhe të pafuqishme (njerëzit e rëndomta”sikurse ne”. Kategoritë e dashura janë gratë, fëmijët personat zyrtarë të sulmuar në kryerje të detyrës, “të pafajshmit”- biznesmenët viktima të kriminalitetit të nëntokës; c) heronj, djaloshar dhe trima; d) kërcënimin serioz sipas normave pozitive, vlerave dhe sipas stilit tradicional të jetesës.Në shpjegimet në vijim do t’i trajtojmë qëllimet themelore, përmbajtjetdhe instrumentet të cilat zbatohen në kuadër të dy segmenteve tëstrukturës shoqërore, e të cilat për ta realizuar qëllimin e veprimit tëvet- shoqëri me më pak kriminalitet- duhet të jenë të harmonizuara menjë shkallë të lartë koordinimi në veprimtarinë e përditshme.Ndarja e qenies shoqërore, të ngarkuar për luftimin e kriminalitetit, nëpjesë formale dhe joformale të aparatit, duhet konsideruar vetëm siçështje teknike organizative e kurrsesi esenciale, për shkak të arsyes sëthjesht se bashkëpunimi i këtyre segmenteve të bashkësisë për shkak tërrezikut dhe pasojave të kriminalitet është e domosdoshme. Ata janë tëorientuar njëri në tjetrin.________________________________46). ky është definicion i sjelljes së njeriut sipas të cilit shtresat më të fuqishme shoqërore, sjelljen e dikujt e shpallin si kriminale- v. quinney r.” Social Reality Of Crime”, Boston 1970, e marr nga Gj. Ignjatoviq:”Kriminologjia”, Beograd 2005.f q. 324 119
  • 120. 9.2. Kontrolli formal shoqërorEpokën bashkëkohore e karakterizon dominimi i reagimit formal ndajkrimit me anë të një veprimi të mbështetur në të drejtësi të subjektevetë represionit penal me qëllim të realizimit të kontrollit mbi këto sjellje(pengimi dhe luftimi i kriminalitetit-Ignjatoviq 2005. fq. 324). nëmasat e kontrollit formal shoqëror mund të radhiten të gjitha ato formatë aktiviteteve të organeve shtetërore të ndjekjes të cilat normat ligjorepenalo-juridike i krijojnë dhe interpretojnë dhe në fund edhe izbatojnë. Me konceptin krijim i normave penale-juridike, nënkuptojmëprocesin e përcaktimit dhe definimin e të gjitha atyre sjelljeve të cilatnë shoqërinë e caktuar dhe në kohën e caktuar ndalohen dukepërcaktuar dhe paraparë njëkohësisht edhe sanksionet kërcënuese përkryesit potencial të atyre veprave.Kontrolli formal shoqëror mund të vështrohet në raport me fazat eveprimit reagues në sjelljet kriminale dhe lidhur me këtë edhe nëstrukturat shoqërore që janë të ngarkuara për zbatimin e të gjithaaktiviteteve të cekura të parapara brenda një faze. Ndonëse kjo fazëformale definitivisht përfshinë të gjitha ato veprime me të cilat ndonjësjellje e njerëzve mund të konsiderohet si pjesë e zonës ndëshkuese,pra inkriminimit, megjithatë kur flitet në literaturë për procedurënparapenale dhe penale më së shpeshti nënkuptojmë dy faza të veçantatë cilat aplikohen me rastin e zbatimit të normave të parapara penalejuridike. Norma e parë përfshinë të gjitha ato aktivitete që zbatohen meqëllim të zbulimit dhe ndriçimit të ngjarjes penale si dhe procesin endjekjes penale, gjegjësisht akuzimit dhe kryhen me aktgjykimin,gjegjësisht shqiptimin e vendimit gjyqësor të formës së prerë.Faza e dytë përfshinë aktivitetet e sistemit legjislativ për ekzekutimine sanksioneve penale apo masave tjera të cilat i imponon vendimi igjykatës.Sanksioni penalo-juridik nënkupton një varg të tërë aktivitetesh tëstrukturave relevante shoqërore me të cilat nga njëra anë precizohetgjerësia e zonës ndëshkuese (përcaktimi i kushteve për ekzistimin efajësisë dhe veprës penale), gjegjësisht përcaktimi i ashpërsisë sërepresionit ndëshkues (përcaktimi i llojit dhe masës së sanksionitpenale). Në literaturë mund të diferencohen qëndrimet sipas të cilavepër precizimin e limiteve të represionit penal rol dominant ka vargushkak-pasojë, me të cilin gjenden normat kulturore, sistemi i vlerave, 120
  • 121. normat ligjore dhe e drejta penale të cilat në fund duhet të reagojnë nëmënyrë adekuate në drejtim të precizimit të gjerësisë dhe ashpërsisë sërepresionit ndëshkues apo penal. Siç thekson Ignjatoviqi (2005), nëzhvillimin e bashkësisë njerëzore mund të vërehen dy filozofi, për ngagrupet dominante shoqërore, të cilat ndikojnë në formimin e sistemitligjvënës.Këto janë: a) filozofia idealiste mbi vetëdijen kolektive, frymën e popullit dhe shpjegimeve të ngjashme e cila insiston në karakterin spontan të formimit të sistemit të vlerave; b) filozofia mbi ndarjen klasike e cila tregon për imponimin e atij sistemi anëtarëve të bashkësisë nga ana e klasës sunduese.Doktrina tradicionale penale-juridike proklamon tri funksione dhekarakteristika themelore të së drejtës penale, gjegjësisht funksioniminmbrojtës, karakterin e tij fragmentar, sipas të cilit mbrohen vetëmtë mirat e përbashkëta dhe individuale më të rëndësishmet ngasulmuesit më të rrezikshëm,dhe që normat e të drejtës penale tëzbatohen ekskluzivisht si mjet i fundit i reagimit, ose (ultima ratio),me çka para së gjithash dëshirohet të nxitet shoqëria për gjetjen dhendryshimin e atyre masave me të cilat do të veprohej në mënyrëpreventive në kuptim të eliminimit të kushteve dhe shkaqeve tëparaqitjes, gjegjësisht të pengimit të shfaqjes së sjelljes kriminale.Një nga tendencat negative e cila mund të vërehet në studimet penalo-juridike të teoricienëve të sotëm është kriza e sistemit tëgjithëmbarshëm shoqëror, e cila në një masë të konsideruar ndikon nënxitjen e konflikteve në sferën normative. Kësaj krize i kontribuonprocesi i vendosjes së vetëdijes ligjore i cili mbështetet në qëndrimin esubjekteve juridike (ligjvënësi dhe numri më i madh i pjesëtarëve tëbashkësisë së caktuar), për çështjet kyçe të cilat njëkohësisht nxisinedhe mosmarrëveshje dhe konflikte, për rrethin e sjelljeve të cilatduhet inkriminuar, gjegjësisht në të cilat është e nevojshme të reagohetnë pikëpamje penale-juridike. Sipas disave, e drejta penalebashkëkohore është e ngarkuar me shumë probleme shoqërore dhejuridike. Ndër këto probleme sidomos theksohet hiperinkriminimi,gjegjësisht numri i madh i veprave të ndryshme penale në ligjet penale,pastaj problemi i të ashtuquajturit kriminalitet i “rëndësisë së vogël”, 121
  • 122. gjegjësisht atij kriminaliteti i cili gjendet në procedurën gjyqësore dhei cili njëherazi e ngulfat sistemin legjislativ në një masë të madhe,kurse sipas shkallës së rrezikshmërisë shoqërore nuk ja vlen tëtrajtohet sikurse format tjera të veprimit të rëndë kriminal, dhe në fundnumri i errët i kriminalitetit, pasojat gjithnjë e më tepër po e qëllojnësistemin shoqëror të bazuar në të drejtën në tërësi.Proceset që e karakterizojnë zhvillimin dhe të cilat ishte dashur t’ikontribuojnë përparimit të sistemit penalo-juridik janë proceset einkriminalizimit dhe dekriminalizimit. Sipas Ignjatoviqit (2005),dekriminalizimi paraqet vetëdijen për nevojën e pengimit dhe ndalimittë tendencave të shtrirjes jo kritike të zonës së ndëshkimit, gjegjësishtpërjashtimin nga kompetencat e sistemit penal të sjelljes së caktuar ecila është e inkriminuar nga ana e së drejtës penale dhe legalizimi i saj.Këtu theksohen dy tipe të dekriminalizimit; ai i cili përfshinë procesinme të cilin sjelljet hiqen nga e drejta penale apo barten në degë tjera tësë drejtës (mbeten kundërligjore), dhe atij me të cilin këto veprimehiqen krejtësisht nga zona kundërligjore (kalojnë në devijante). Nëanën tjetër inkriminimi paraqet procesin e futjes së sjelljeve deriatëherë të pandëshkueshme në legjislacionin material penal. Fushat ereja të zgjerimit të inkriminimit të cilat paraqiten në studimet teorike,por gjithnjë edhe më shpesh edhe në studime praktike, nga njëra anëjanë të njohura, fusha e ekonomisë, terrorizmit, grabitjes, kidnapimit,ekologjisë, jetës private, keqpërdorimi i stabilimenteve dhe të dhënavekompjuterike dhe fushat më të reja të inxhinjeringut gjenetik,gjegjësisht krijimit të kloneve njerëzore dhe ushqimit të modifikuargjenetik.Grupi tjetër i aktiviteteve, reagimit formal penalo-juridik i përketashpërsisë së represionit ndëshkues. Ky proces zhvillohet në dy niveletë ndryshme, si në raport me subjektet e aparatit shtetëror që e zbatojnëatë, ashtu edhe në raport me efektet që i japin ato.Grupi i parë i aktiviteteve ka të bëjë me parashikimin e reagimevendëshkuese nga ana e ligjvënësit i cili politikën e tij ndëshkimore eorienton nga njëra anë në gjykatë si udhëzim për zbatimin edispozitave ndëshkimore dhe nga ana tjetër në tërë popullsinë dhe nëkryes potencial, duke e theksuar qëndrimin e vet për atë se në çfarëmënyre do të reagojë shoqëria (sistemi gjyqësor), nëse vije deri teprishja e rendit ligjor me veprime kriminale të anëtarëve të saj. 122
  • 123. Niveli tjetër i reagimit ndëshkimor është politika ndëshkimore egjykatave të cilat nxjerrin aktgjykimet për veprat konkrete penale,kurse me të cilat në masën më të madhe goditen kryesit e atyreveprave, mirëpo ndikimin e këtij vendimi e shtrinë edhe në rrethin mëtë gjerë të popullsisë si formë e preventivës së përgjithshme dhe sisegment i politikës së tërësishme preventive.Ndarja më e madhe e sanksioneve penale juridike bëhet në dënime,masa të sigurisë dhe masa shëruese apo vërejta gjyqësore. Me rastin eparashikimit apo sidomos shqiptimit të të gjitha këtyre sanksionevepenale juridike, subjektet të cilat i zbatojnë ato duhet ta kenë parasyshsi ndikimin preventiv në të tjerët që ta respektojnë sistemin juridik dhetë mos kryejnë vepra penale, ashtu edhe në pengimin e kryesve për tëbërë vepra penale dhe nxitjen e tyre për riedukim. Ndëshkimet siinstrument penalo-juridik, me pasoja të rënda për delikuentëtparashihen me ligje sipas llojit dhe kornizave të përgjithshme e të cilatmund t’i shqiptoj gjykata.Krahas kësaj, ligjvënësi, gjykatave u lë në dispozicion edhe në vargrregullash të ndryshme për vlerësimin e ndëshkimit me të cilatgjykatave nga njëra anë u lehtësohet puna, kurse në anën tjetërmbrohen delikuentet nga gabimet dhe keqpërdorimet eventuale, meçka dëshirohet t’i kontribuohet plotësimit të të dy dimensioneve nëdrejtim të vendosjes së qëllimit të ndëshkimit. Kështu në shumicën esistemeve penale juridike mund t vërehen dispozita me të cilat dënimetjanë absolutisht të përcaktuara, pastaj dispozita me të cilat dënimetjanë relativisht të përcaktuara, dhe shumë rrallë dispozita me të cilatdënimet janë të pa definuara, si për nga lloji, ashtu edhe për nga masa.Më së shpeshti në zbatimin e normave me dënime relativisht tëpërcaktuara te të cilat për disa vepra penale parashihen minimume dhemaksimume të posaçme për shqiptimin e dënimit me përcaktiminnjëkohësisht të rregullave mbi të gjitha rrethanat lehtësuese dherënduese të cilat gjykata duhet t’i marrë parasysh me rastin epërcaktimit për masën ndëshkuese.9.3. Kontrolli joformal shoqërorKontrolli joformal shoqëror në shpjegimin tonë paraqet formën tjetërtë reagimit shoqëror ndaj sjelljes kriminale dhe kriminalitetit nëpërgjithësi. Me kontrollin joformal shoqëror mbi kriminalitetin mundtë nënkuptojmë të gjitha ato dukuri në një shoqëri me të cilat anëtarët e 123
  • 124. asaj shoqërie orientohen dhe nxisin sjelljen komfore, gjegjësishtrespektimin e formave të sjelljes së mirënjohur për atë shoqëri.Instrumentet me të cilat arrihet kontrolli joformal shoqëror janë tëndryshme, kurse më së shpeshti shfaqen përmes mendimit të hapurkritik, përqeshjes, këshillave, bindjeve etj. kjo formë e reagimit ndajkriminalitetit është e nxitur nga shumë faktorë, kurse ndikimin më tëfuqishëm për këtë e kanë të dhënat mbi kriminalitetin të cilat iparaqiten një bashkësie. Të dhënat zyrtare mbi kriminalitetin kanë njëpjesëmarrje të rëndësishme në formimin e vetëdijes së përgjithshmepër sigurinë në një bashkësi, gjë që gjithsesi ndikon në formimin eqëndrimit për nevojën e pjesëmarrjes më aktive të qytetarëve nëpërmbushjen e nevojave individuale dh kolektive. Megjithatë studimettregojnë se efekt shumë më të madh, në këtë kuptim kanë të dhënat përvlerësimin e shifrës së “numrit të errët të kriminalitetit”, gjegjësishtpër vlerësimin e vëllimit dhe strukturës së formave të sjelljes kriminalenë një bashkësi të cilat mbeten jashtë regjistrave zyrtare apo tëpazbuluara. Sa më i theksuar që është vlerësimi për këtë numër aq më ipranishëm është interesimi i anëtarëve i asaj shoqërie për nevojën epjesëmarrjes më aktive në luftimin e sjelljes kriminale.Në hulumtimet kriminologjike të drejtuara në hetimin e numri të errëttë kriminalitetit, studimet e viktimizimit kriminal, studimet evetakuzimit dhe studimet për frikën nga kriminaliteti janë më tëpopullarizuarat. Në të vërtetë është dëshmuar se studimet me të cilatmatet dhe vlerësohet numri i errët i kriminalitetit në bazë të vlerave tëdëshmuara të perceptimit të qytetarëve për frikën nga kriminaliteti,luajnë rol të rëndësishëm në përcaktimin e qytetarëve dhe tëbashkësisë në inicimin dhe përfshirjen e tyre në forma të ndryshme tëkontrollit joformal shoqëror mbi kriminalitetin. Sipas Mc Laughlinu(2001), frika nga kriminaliteti apo frika nga krimi (siç mund të hasetshpesh në literaturë) paraqet gjendje racionale apo irracionale tëpanikut apo shqetësimit të ndonjë person, e cila është nxitur për shkaktë besimit se është në rrezik që të viktimizohet nga krimi.Siç thekson Ignjatoviqi (2005), jeta në mjedise shumë të urbanizuaraështë e tjetërsuar dhe pa komunikime të sinqerta njerëzore, motivetpër”të huajt e rrezikshëm”, keqpërdorimi i krimeve monstruoze ngaana e medieve (çfarë ndodh në çdo shoqëria), tekstet nga të cilatrezulton se janë të rrezikuar pjesëtarët e grupit të caktuarshoqëror(pleqtë, gratë, fëmijët), raportet për gjendjen e kriminalitetitdhe selektimi i të dhënave, të cilat potencojnë nevojën e sigurimit të 124
  • 125. njerëzve me mjete të shtrenjta të mbrojtjes-tërë kjo bashkë me një vargfaktorësh tjerë ndikojnë në paraqitjen e frikës ndaj krimit.Disa autorë janë përpjekur që edhe këta kryes t’i sistematizojnë. J.Coleman (1990)konsideron se në ndjenjën e frikës ndikojnë dy grupefaktorësh: a). makro faktorët (faktorët ekologjik), veprat e mëparshme, kushtet e përshtatshme për krim, organizimi i bashkësisë i cili do t’i përfshinte mediet, rrethin në të cilin jetohet, moshatarët dhe perceptimin e kryesve të veprave , gjegjësisht sjelljeve të tilla; b). Mikro (faktorët personal). Janë faktorë të cilët ndikojnë në vlerësimin e individit për shkallën e rrezikut të viktimizimit të tij personal, njohuritë personale për viktimizimin e të tjerëve dhe mjetet të cilat i ka në dispozicion për t’iu kundërvënë rrezikimit potencial (gjendja shëndetësore, lagja në të cilën jeton, ndihma e fqinjëve).Rëndësi të madhe në këtë pikëpamje kanë dy faktorë cilët janë nëkorrelacion negativ: mjedisi i pacivilizuar dhe kohezioni i tij.Të dhënat zyrtare për kriminalitetin tregojnë se ekziston rëndësiastatistikore në relacionin midis shkallës së kriminalitetit dhesolidaritetit real midis pjesëtarëve të një shoqërie. Në të vërtetë,analizat tregojnë se mungesa e solidaritetit dhe e bashkëpunimit tëqytetarëve jo vetëm në relacion me individin, por edhe lidhur me disaçështje tjera me interes për bashkësinë ndikojnë dukshëm në gjendjene përgjithshme në atë shoqëri. Pikërisht në shoqëritë me shkallë të ulëttë solidaritetit edhe shënohen përqindjet e mëdha të formave të sjelljeskriminale. Faktorët të cilët kanë trend pozitiv në zhvillimin esolidaritetit në një bashkësi gjithsesi janë lëvizja më e vogël eqytetarëve brenda një bashkësie, marrëdhëniet stabile në familje dhemarrëdhëniet e gjithëmbarshme aktive midis pjesëtarëve të asajshoqërie. Në anën tjetër, integrimi i dobët shoqëror i banorëve që epërbëjnë bashkësinë e caktuar, gjithashtu është dëshmuar si faktorë irëndësishëm i cili ndikon në formimin e solidaritetit të vërtetë në atëbashkësi.Në literaturën bashkëkohore kriminologjike gjithnjë e më shumë katekste të cilat përpunojnë shembuj të ndryshëm të pjesëmarrjes aktive 125
  • 126. të qytetarëve në ndonjë formë të kontrollit joformal shoqëror mbikriminalitetin. Kështu, Krivokapiq (2006), si shembuj pozitiv i theksonprogramet e mbikëqyrjes, patrullës qytetare dhe arradhave përpërcjellje, kurse shembuj të ngjashëm thekson edhe Ignjatoviqi92005), i cili fokusohet në disa shembuj të përgjigjes kolektive ndajkrimit, dhe atë në mënyrën e ashtuquajtur marrje e drejtësisë në duart eveta, vetorganizim i qytetarëve, gjegjësisht strategji e veprimitpreventiv të bashkësisë dhe mbikëqyrja fqinjësore dhe grupe patrullashtë qytetarëve.Marrja e drejtësisë në duart e veta theksohet si karakteristik ebashkësive “të vjetra, kurse në botën bashkëkohore janë të njohurarastet e dëshirimit së përgjithshme dhe të shtimit të vazhdueshëm tëkriminalitetit (p.sh. në Brazil, deliktet seksuale dhe të pasurisë më1995, në ShBA, tregtia me drogë në mesin e viteve të 80-a).vetorganizimit qytetarëve apo zbatimi i strategjisë së veprimitpreventiv të qytetarëve supozon pjesëmarrjen e qytetarëve nëvetëmbrojtjen e organizuar e cila sipas rregullit është e nivelit vullnetardhe i ka karakteristikat e vet organizimit.Gjithashtu theksohen edhe faktorët që ndikojnë në mënyrë të tërthortëapo drejtpërdrejtë në vëllimin dhe intensitetin e pjesëmarrjes sëqytetarëve në këto aktivitete, ndër të cilat nënvizohen tri grupefaktorësh: - Faktorët demografik (statusi material, statusi martesor, statusi i pronësisë së shtëpisë ,arsimimi, vendbanimi stabil); - Faktorët psikologjik(komunikimit,qytetarët e kënaqur dhe fatlum, aftësia e kontrollit, parashikimi); - Faktorët e bashkësisë (faktori homogjenë, shkalla e ulët e krimnlitetit struktura e klasave,).Një prej formave të angazhimit të kombinuar të strukturave formaledhe oformale të bashkësisë për kundërvënien ndaj kriminalitetit menarkotik në ShBA, të cilën Siegeli (2006), e nënvizon një vargrezultatesh pozitive është Programi Drug Abuse Resistance Education(DARE) i cili u destinohet nxënësve të shkollave fillore me qëllim tëzhvillimit të rezistencës ndaj presioneve të eksperimentimeve mecigare, alkool, dhe drogave. Këtë program e zbatojnë policët euniformuar të ngarkuar për promovimin e porosisë antidrogë, në radhëte nxënësve para se ata të shkojnë në nivele më të larta shkollore. 126
  • 127. Programi është i bazuar në pesë sfera themelore:(1) sigurimi iinformatave të sakta për cigaret, alkoolin dhe drogat; (2) edukimi inxënësve për teknikat e rezistencës ndaj presioneve për t’i përdorurato;(3)edukimi i nxënësve për rëndësinë e ligjit dhe zbatimit të tij;(4)dhënia e ideve studentëve për alternativat e shfrytëzimit të drogës dhe;(5) krijimi(nxitja) e vetëbesimit të nxënësit. 127
  • 128. L i t e r a t u r a:F.Adler,G.Mueller, W. Laufer, (1991) „Criminology“, New York(USA);Lj. Bavcon,(1966) „Pregled rezultata kriminološke nauke“, në„Kriminologija“ K.Vodopiveq, Zagreb;C. Beccaria: „O zločinima i kaznama“ ( përkthim i AntumCvitanoviqit), Zagreb;R.S.Cavan,(1962) „Criminology“,3 of ed,New York,Y. Thomas„Crowell Company“;W.J. Chambliss, ( ) „The State, the Low, and the Definition ofBehavior as Criminal or Delinquent“, in "Handbook ofCriminology" ed. by Glasser Rand McNally CollegePublishing Company, Chicago;M.B.Clinard, R. Quinney, ( ): „Criminal Behavior Systems - atypology“, Holt, Rinehart and Winston, INC – NewYork;Albert K. Cohen, ( ) „The Study of Social Disorganization andDeviant Behavior“ në "Sociology today-Problems andProspects" VOL. II editors Robert K. Merton, LeonardBroom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks;M.A. Eliot, (1962): „Zločin u savremenom društvu“ –„VeselinMasleša“, Sarajevë;S. Frank,(1955)„Teorija kaznenog prava“ – „Školska knjiga“,Zabreb;Gibbons (1965) „Changing the Lawbreaker“, „The treatmentof delinquents and criminals“, Englewood Cliffs, N.J.,Prentice Hall, INC; 128
  • 129. Gibbons,C.Don,D.LGarrity,(1963) „Some Suggestions forDevelopement of Etiological and Treatment Theory inCriminology“, Social Forces, 38;D.Glaser, ( ) „The Classification of offends and offenders“,në "Handbook of Criminology" ed. by Daniel Glaser, RandMc Nelly College, Publishing Comp. Chicago;Hentig, H.von(1959) „Zločin uzroci i uslovi“-Veselin Maslesha,Sarajevë;ZH.Horvatiq, (1981) „Elementarna kriminologija“- Rijekë;Gj. Ignjatoviq, (1997):„Kriminološko nasleđe“, Beograd;Gj.Ignjatoviq,(2005) „Kriminologija“ Službeni glasnik,Beograd;M.Killias, et al (2006) „European Sourcebook of Crime andCriminal Justice Statistics Den Haag“;C.Kluckhohnu, ( ) „Culture and Behavior“ në „Handbook ofSocial Psychology“, Addison-Wesley Publishing Company;Kodi Penal i B.H.,Gazeta Zyrtare e B.H. nr.3/03, Sarajevë;V. Krivokapiq, (2006) „Prevencija kriminaliteta“, Sarajevë;A.R.Lindesmith,W.Dunham,(1941)„Some Principles of CriminalTypology“, „Social Farees“;I.Luëev, (1974) „Socijalni karakter i politička kultura“,„Sociologija, No 1“, vjetar XVI, Beograd;R.K.Merton, (1969) „Social structure and Anomie“, Harperand Row, Publishers;R.K.Merton, (1979) „O teorijskoj sociologiji“, CDD, ZagrebW.B.Miller, (1968) „Lower class as a generating mileu ofgang delinquency“, në „Gang delinquency and gang 129
  • 130. subcultures“, ed, James F. Short, New York: Harper andRow;M. Milutinoviq, (1988) „Kriminologija“, Beograd;R.Mlagjenoviq, (1982) „Kriminologija“, Sarajevë;E.Muratbegoviq, (2005) „Kriminološke metode prema prirodipodataka“, "Materijal za nastavu", Sarajevë;B.Petroviq,G.Meshko,(2006)„Kriminologija“,Fakulteti Juridik,Sarajevë;M.Petroviq,(1973) „Vrijednosne orijentacije delinkvenata“,Instituti për Hulumtime kriminologjike dhe sociologjike,Beograd;W.C.Reckless,(1961) „The Crime Problem“ 3 of ed., New York:Appleton Century-Croffs INC;J.L.Siegel,(2006) „Criminology Thomson Learning“, Belmont(USA);M.Singer, (1994) „Kriminologija“, Zagreb;N.Srzentiq,A.Stajiq,Lj.Lazareviq, (1988) „Krivično pravo - opštidio“, Beograd;E.H.Sutherland,D.R.Cressey,(1966): „Principles of Criminology“7th ed, Philadelphia, J.B. Lippincott Co. 130