Your SlideShare is downloading. ×
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Hyrjenedrejtesi 111219031333-phpapp01

1,504

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,504
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
53
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. HYRJE NË DREJTËSI Dr. sc. ZENAID XHELMO SARAJEVË / PRISTINË 2006 FSK/S - 12/06
  • 2. Dr. sc. ZENAID XHELMO Titulli i origjinali: UVOD U PRAVO Përkthimi: HYRJE NË DREJTËSI (tekst i përkohshëm) Botimi: Sarajevë, tetor 2006 1
  • 3. Kapitulli I SHKENCA MBI SHTETIN DHE TË DREJTËN1. Nocioni i shtetit dhe së drejtës1.1. Shteti si bashkësi shoqëroreShteti, në aspektin e jashtëm të tij paraqet organizatë tč pushtetit politiktë cilës i nënshtrohet popullsia në një territor të caktuar. Kështu pra, nëanalizën tonë, për shkaqe kuptimore, duhet thënë qartë se shteti modernështë grup me pushtet institucional i cili me sukses ka realizuar synimine vet që brenda një territori ta përdorë në mënyrë ligjore dhunën fizike simjet sundimi dhe për këtë qëllim, në duart e udhëheqësve të vet, kabashkuar mjetet qarkulluese dhe materiale, kurse të gjithë funksionarëte vet të pavarur të cilët, në bazë të së drejtës së tyre personale, më parëkishin disponuar me ato mjete i ka zhveshur nga e drejta e pronësisëduke vendosur vetveten në vendin e tyre, gjegjësisht mu në krye.Shoqëria globale ka disa tipare sipas të cilave dallohet qartë nga të gjithabashkësitë tjera shoqërore. Kjo është bashkësi themelore shumë erëndësishme, sepse në suazat e saj zhvillohen proceset më tërëndësishme shoqërore, para së gjithash, mënyra e caktuar dhehistorikisht e mundur e prodhimit material. Të gjitha format tjera tëbashkimit të njerëzve janë të dorës së dytë dhe nuk kanë rëndësiqenësore. Kjo është bashkësi e plotë shoqërore që në esencë i plotësonnevojat e veta. Në suaza të saj organizohet jeta shoqërore me atopërmbajtje dhe forma të të shprehurit, të cilat i përgjigjen shkallës sëarritur të kulturës. Ajo mund të shërbej si mjedis me të gjithaparakushtet për përmbushjen normale të të gjitha nevojave si tëbashkësisë ashtu edhe të anëtarëve të saj. Bashkësia e tillë nuk është ekufizuar vetëm në ndonjë fushë të ngushtë ose parciale të jetësshoqërore, pra ajo nuk shërben vetëm si kornizë e ndonjë procesi parcial,por për tërë procesin shoqëror. Prandaj, ajo mund të qëndrojë në mënyrëautoktone duke pa u mbështetur, as përpjekur që të sigurojë kushtetqenësore plotësuese të ekzistencës përmes lidhjes me bashkësitë tjera tëngjashme apo të ndryshme. Kjo është bashkësia më e ndërlikuarshoqërore sepse përmban një numër të madh të pjesëve shumë tëllojllojshme, të cilat janë reciprokisht të varura. Secila nga këto pjesë karolin dhe vendin e vet të caktuar. Kjo, sipas rregullit, është bashkësi epërmasave të mëdha e cila përshinë me miliona ose me dhjetëra milionapjesëtarë. Të gjithë ata, përmes proceseve të ngushta dhe bashkësive,janë të përfshirë në një shoqëri globale. Kjo shoqëri globale ështëbashkësi e cila paraqet njësi themelore të njerëzimit, kurse njerëzimipërbëhet nga disa dhjetëra apo diç më tepër se njëqind shoqëri globale. 2
  • 4. Këto bashkësi janë të pakufizuar ndër vete, pra mbajnë lidhje tëndryshme. Kurse, me lidhjet dhe ndikimet e tilla të ndërsjella formojnëbashkësinë ndërkombëtare me përmasa regjionale apo botërore (d.m.th.Njerëzimin). Mirëpo, Njerëzimi si i vetëm nuk është shoqëri globale. Sidoqë të jetë pra Njerëzimi është bashkësi themelore shoqërore në nivel tëcivilizimit, i cili ka lindur nga transformimi kualitativ që ka ndodhur meshkatërrimin fiseve të vogla primitive të cilat janë ruajtur përmeslidhjeve biologjike. Prandaj, mund të themi se epoka e gjatë eKomunitetit Primitiv paraqet vetëm një ngjarje paraprake apoparahistorinë e shoqërisë globale, kurse historia e shoqërisë globaleështë e vjetër vetëm disa mijëra vjet.Shoqëria globale krijohet dhe zhvillohet nën ndikimin e faktorëve objektivdhe subjektiv, gjegjësisht nën ndikimin e ligjshmërive shoqërore të cilat,si të pavarura, ekzistojnë jashtë vetëdijes njerëzore, por edhe nënndikimin e veprimit të vetëdijshëm njerëzor. Për arsye se njerëzit nukjanë “të lirë“ në zgjedhjen e mënyrës së krijimit të kësaj bashkësiethemelore, ata me veprim të vetëdijshëm e realizojnë vetëm atë që nëshkallën e pikërishme të zhvillimit historik është e domosdoshme dhe emundur. Kjo rrethanë është evidente sidomos në rastin e shoqërisëglobale në tërësi, gjegjësisht në rastin e krijimit dhe strukturimit të saj.Si rrjedhojë, struktura e kësaj bashkësie themelore shoqërore vetëmshpreh konkretisht lidhjet dhe ndikimin e drejtpërdrejt të faktorëveobjektiv dhe subjektiv. Kjo strukturë është shumë e ndërlikuar. Madje,sa më shumë që është zhvilluar shoqëria e pikërishme globale, aq më endërlikuar është kjo.Duke pasur parasysh vendin dhe rëndësinë e vërtetë të disa elementevepërbërëse të shoqërisë, dallojmë:- Bazën Shoqërore apo Sferën Ekonomike;- Superstrukturën Politike apo Sferën e Jetës Politike dhe- Sferën Ideore.E para, është primare dhe ka rol determinues. Ajo përfshinë faktorët ngatë cilët varet funksionimi i mënyrës së pikërishme të prodhimit;E dyta, i dedikohet organizimit në përmasa të tërë bashkësisë dhe meanë të saj shfaqet aksioni i faktorëve të llojllojshëm politik; kurse sëfundi, jeta ideore përfshinë të gjitha format e manifestimit të vetëdijesshoqërore dhe individuale. Shoqëria globale përmban elemente me anëne të cilave matet statika dhe dinamika e saj. Me fjalë tjera, tërë ajo qëparaqet lidhjet e veprimeve njerëzore, apo që rezulton nga veprimet enjerëzve, qoftë me apo pa vetëdije, bëhet pjesë përbërëse e procese tëllojllojshme.Në anën tjetër, që të mund të kryhen proceset lindin forma të ndryshmenë të cilat fiksohen dhe konstatohen gjendjet e caktuara dhe 3
  • 5. marrëdhëniet brenda pjesëve të caktuara të bashkësisë themelore, apobashkësisë në tërësi. Proceset dhe format janë aq në vartësi reciprokesaqë paraqesin dy anë të ashtuquajtura të të njëjtit realitet dherezultojnë njeri nga tjetri duke mundësuar kështu edhe ekzistencën enjëri tjetrit. Çdo bashkësi shoqërore që ka një qëndrueshmëri të caktuardhe brenda të cilës zhvillohen proceset e caktuara dhe e cila krijohet përt’i plotësuar disa nevoja të anëtarëve të saj e që ekziston si një tërësi eformuar me një sistem të caktuar të pjesëve të saj, mund karakterizohetsi ambient, në të cilin kryhet procesi i konstituimit.Kuptimi i përgjithshëm i këtij procesi është krijimi i kushteve përdominimin e asaj që mundëson krijimin dhe ekzistencën e bashkësisëdhe ngritjen e saj mbi atë që këtë bashkësi mund ta rrënojë, duke filluarprej asaj që varet bashkësia përkatëse dhe çfarë do të jetë procesi ikonstituimit të saj. Ndërkaq, sipas rregullit çdo proces i konstituimitparaqet bazë për krijimin dhe funksionimin e dy formavekomplementare: organizimi, në njërën anë, i cili nuk është asgjë tjetërpërveç pjesë e caktuar e anëtarëve të bashkësisë, të cilët janë të lidhurrelativisht fortë dhe veprimet e të cilëve koordinohen ashtu që të mund tërealizohet një rezultat i përgjithshëm, kurse në anën tjetër, rregulliminormativ, i cili përbëhet nga sistemi i caktuar i normave të krijuara nëmënyrë spontane apo të organizuar me dispozita apo ide mbi situatëndhe sjelljen e anëtarëve të bashkësisë. Me këtë rast është e rëndësishmeqë pjesa dërmuese të sillet pozitivisht kurse pjesa tjetër, më e vogël heqdorë nga rregullimi i themeluar normativ. Organizimi është mjet, kurserregullimi normativ është formë e konstituimit të bashkësisë gjegjëse. Mekëtë rast bashkësia, organizimi dhe rregullimi normativ figurojnë si trientitete që nuk mund të jenë njësoj, ndonëse reciprokisht të gërshetuaraato njëra tjetrën e preferojnë dhe plotësojnë. Pra megjithatë, edhe si tëtilla, ato e kanë ekzistencën e tyre veç e veç. Mu për këtë do të ishtegabim barazimi i tyre.Procesi i konstituimit politik të shoqërisë është aq i ndërlikuar dhe irëndësishëm saqë mund të ekzistojë vetëm nëse është ndërtueseorganizata speciale që ka rolin e mjetit me anë të cilit ai proces mund tëdrejtohet. Mjeti përbëhet nga një grup i posaçëm i formuar brendashoqërisë globale, i cili është i përshtatshëm që me aktivitetet e tij dheduke i shfrytëzuar mjetet e ndryshme materiale të arrijë efektet edomosdoshme për ta ruajtur bashkësinë në të cilën gjendet. Asnjë procestjetër brenda shoqërisë globale nuk e imponon në atë masë nevojën përmjetin sa e bënë atë procesi i konstituimit politik. Ky proces e nxitë nëmënyrë të drejtpërdrejtë krijimin dhe funksionimin e organizatësthemelore, e cila është vetë shteti. Si rrjedhojë, për shkak se kjoorganizatë, në çdo pikëpamje, tejkalon të gjitha format tjera tëorganizimit, mund të vlerësohet si primare sepse të gjitha organizatat 4
  • 6. tjera janë sporadike dhe të një rëndësie të pakrahasueshme, pra më tëvogël për nga caku.1.2. Shteti si formë organizativeShteti para së gjithash është formë organizative. Ai i ka disa atribute dhekarakteristika themelore. Këto atribute, në të vërtetë, janë elemente tëcaktuara përmes të cilave vihet në pah sidomos specifika e kësaj forme tëorganizimit, e quajtur shtet. Ky, para së gjithash, është pushteti publik icili nuk është asgjë tjetër, përveçse një formë e pushtetit në përgjithësi.Me fjalë tjera, në këtë formë të organizimit na shfaqet fakti se njëra palë enjerëzve, pra ata që janë në cilësi të organit, japin urdhrat, të cilavepastaj të tjerët duhet tu nënshtrohen. Këtu pra paraqitet apo del në pahraporti urdhërues - zbatues të atyre urdhrave apo nënshtrues të tyre. Nëkuadër të shoqërisë globale më i rëndësishmi është pushteti publik. Aigjithmonë dallohet nga pushteti privat, d.m.th. nuk ushtrohetdrejtpërsëdrejti për dobi dhe interes të vet subjektit i cili është bartës i tijdhe i cili vepron si organ shtetërorë, por për llogari dhe në emër të shtetitsi tërësi. Vetëm në këtë mënyrë ushtrimi i pushtetit nga ana e individitmund të shndërrohet në ushtrim të një forme speciale dhe të organizuartë pushtetit. Pra, ky është pushtet jo personal, mirëpo për këtë arsyeedhe është shumë i definuar dhe precizë.Në pikëpamje të orientimit dhe efikasitetit, pushtetin publik ekarakterizon atributi i quajtur sovranitet, i cili është manifestim materialdhe formal i pavarësisë dhe sovranitetit të pushtetit shtetëror si brendamarrëdhënieve shoqërore ashtu edhe në sferën e marrëdhënievendërkombëtare. Pastaj, atribut i rëndësishëm këtu është edhe monopoli idhunës që përbëhet nga një sistem i veçantë organesh të cilat disponojnëme mjetet e dhunës fizike. Monopoli është koncentrati më i madh dhe mëi fuqishëm i dhunës që mund të formohet brenda shoqërisë së caktuarglobale, prandaj ky është në gjendje ta dominojë dhe eliminojë çdo formëtjetër dhune. Monopoli është edhe formë e racionalizimit të dhunës,sepse vetëm në këtë mënyrë përdorimi i saj mund të kontrollohet nëmënyrën më efikase dhe në pajtim me nevojat e shoqërisë nga ato forcatë cilat kanë ndikimin më të madh në shtet. Është me rëndësi që këtu tëvërehet se ky atribut në masë të madhe i përcakton rrethanat e jashtmedhe ka për qëllim ruajtjen e sigurisë së jashtme dhe zgjidhjen ekonflikteve më të rënda ndërkombëtare. Së fundi, nuk është krejt eparëndësishme as sfera e ndikimit të organizatës shtetërore, apo shtetit.Kjo në të vërtet është shfaqje e aktiviteteve të këtij organizimi nëhapësirën ku ekziston. Kjo sferë, në pikëpamje territoriale, para sëgjithash është e përcaktuar dhe është identike me hapësirën në të cilënkryhet apo mund të ushtrohet pushteti shtetëror. Ky përkufizim është irëndësishëm përveç tjerash edhe për faktin se me të bëhen më sëshpeshti përkufizimet ndërmjet shoqërive të caktuar globale. Pastaj, kjo 5
  • 7. sferë është personale, që do të thotë se pushteti shtetëror ushtrohet mbinjerëzit e caktuar, kurse ata njerëz janë anëtarë të shoqërisë përkatëseglobale. Në këtë mënyrë individët integrohen në një bashkësi tëorganizuar.Së fundi, ekziston edhe sfera reale e cila përbëhet nga proceset ecaktuara apo marrëdhëniet shoqërore që janë objekt i aktiviteteve tëorganizatës shtetërore. Shteti e zhvillon veprimtarinë e vet vetëm nësferat më të rëndësishme të jetës shoqërore, kurse jashtë tyre,praktikisht, veprimi i tij edhe nuk vërehet.Shteti në rrugën e zhvillimit të vetë që nga komuniteti primitiv, përmesepokës skllavopronare e deri tek shteti modern bashkëkohor ështëzhvilluar në pajtim me shkallën e caktuar të zhvillimit të forcaveprodhuese dhe në bazë së ndarjes shoqërore të punës. Me kohë e karealizuar atë rol që ka qenë i domosdoshëm për rregullimin emarrëdhënieve shoqërore dhe sociale dhe për funksionin mbrojtës të ciline ka shteti.Pra fjala është për funksionet mbrojtëse të shtetit si vijon:1. Funksioni ekonomik, për mbrojtjen e mënyrës së prodhimit;2. Funksioni ideologjik, për mbrojtjen e formave të ndryshme të vetëdijes së klasave sunduese;3. Funksioni politik, për mbrojtjen e atyre organeve shtetërore, të cilat paraqesin superstrukturën e tij.Shteti si organizatë që disponon me monopolin e dhunës fizike ka përdetyre t’i mbrojë funksionet e veta themelore dhe të mundësojë zbatimine tyre në praktikë. Kjo është organizata më e fortë në shoqëri e cila mundtë qëndrojë vetëm duke realizuar funksionet e veta. Direkt lidhur për këtëështë edhe nocioni i së drejtës i cili shfaqet si një sistem i normavejuridike pas së cilave qëndron shteti me monopolin e tij të dhunës.1.3. E drejta si sistem normash brenda shtetit E drejta është shkencë shoqërore e cila përfshinë apo nënkupton jovetëm të drejtën në kuptimin e ngushtë të fjalës por edhe shtetin. Kurthuhet e drejtë, atëherë me këtë nënkuptohet edhe shteti, sepse e drejtadhe shteti janë ngushtë të lidhura dhe si të tilla janë dukuri shoqërore tëpandara. Prandaj, kur themi se studiohet e drejta vetëm shprehemishkurt, sepse e drejta nuk mund të studiohet ndaras nga shteti. Në tëvërtetë, në realitet, shteti dhe e drejta studiohen së bashku. Kurse, tëshprehurit shkurt është e rëndomtë dhe se dihet fare mirë që kjo kakuptim të gjerë. Së këndejmi, lënda „Hyrje në Drejtësi“ studion shtetindhe të drejtën apo shkencat mbi shtetin dhe të drejtën. Këto shkencajanë shkencat shtetërore–juridike apo shkurt shkencat juridike . 6
  • 8. 2. Bazat e shkencës mbi shtetin dhe të drejtënQëllimi programor i cili duhet tu ofrojë studentëve njohuri mbi nocionet epërgjithshme të së drejtës, të cilat njëkohësisht janë në funksion tëmbrojtjes së të drejtës pozitive, është i lidhur për arritjen e njohurivethemelore mbi shtetin si bashkësi politike përmes të cilit realizohenfunksionet normative brenda tij. Siç kemi parë në fillim, shteti dhe edrejta nuk janë kategori të ndara. Nuk ka shtet pa të drejtën, sikurse edrejta që nuk mund të ekzistojë nëse pas saj nuk qëndron shteti medhunën e tij ligjore. Pra shkenca mbi shtetin dhe të drejtën i përketgrupit të disiplinave juridike të cilat studentëve u ofrojnë njohuri tëpërgjithshme themelore, të cilat do tu nevojiten për studimin e lëndëvetjera juridike.Qasja integrale studimit të së drejtës implikon edhe njohuritë dhenocionet themelore për shtetin përmes të cilave realizohet hipoteza esistemit të plotë shtetëror. Prandaj , studimi i shtetit dhe së drejtëssikurse edhe në të gjitha disiplinat shkencore e ka të përcaktuar objektine studimit. Kjo lëndë përmban atë fushë të realitetit shoqëror, të cilën kjoshkencë e ka zgjedhur për objekt të vetin të interesimit hulumtues. Nukekziston asnjë shkencë e cila do të mund ta studionte botën në tërësi,prandaj për këtë arsye një fushë shkencore studiohet përmes disadisiplinave shkencore.Së këndejmi, nëse do ta studionim shkencën mbi shtetin dhe të drejtën,pra shtetin dhe të drejtën së bashku, atëherë duhet të kemi parasysh qëinteresimin tonë ta orientojmë kah struktura e shtetit dhe së drejtës ecila është e përfshirë dhe e përpunuar në nivelin e njohurive tëpërgjithshme mbi natyrën e tyre, përbërjen, marrëdhënien ndërmjetpjesëve të saj dhe legjislacionet me gjithë ndryshimet e tyre. Prandaj,nocioni strukturë paraqet përbërjen e brendshme të një dukurie, e nëkëtë rast të shtetit dhe së drejtës. Ky është i caktuar me pjesët përbërësetë cilat ekzistojnë në një shtet si strukturë e tij e jo si strukturë e ndonjështeti konkret.Nocionet e përgjithshme që e karakterizojnë një shtet janë: 1) Nocioni ishtetit; 2) Llojet e organeve shtetërore; 3) format e qeverisjes; 4) format erregullimit shtetëror; 5) format e regjimeve politike dhe 6) format endarjes së pushtetit.Gjithashtu, nocionet e përgjithshme me të cilat realizohet kushtëzimi indërsjellë i funksioneve ligjore të shtetit, përmbahen në: 1) nocionin e sëdrejtës; 2) normën juridike; 3) aktin juridik; 4) subjektet juridike; 5)sistemin juridik; 6) sistemin e së drejtës dhe 7) marrëdhënien juridike. 7
  • 9. 3. Pikëpamjet më të rëndësishme mbi shtetin dhe të drejtën3.1. Teoritë antike mbi shtetin dhe të drejtënNë Greqinë antike ekzistonte shteti i cili pothuaj me asgjë nuk i ngjanteshtetit të sotshëm modern. Pa marrë parasysh se nocioni i shtetitparaqitet shumë më vonë, megjithatë Shteti Antik ka lënë gjurmë tëpashlyera në proceset e më vonshme të lindjes dhe zhvillimit të shtetit esidomos të atyre mesjetare dhe të periudhave më të reja. Shteti nëGreqinë Antike, në të vërtetë, ishte qytet (polis), kurse subjekt themelor itij ishte njeriu i lirë – qytetari. Krahas tij si element i parë i shtetit, ishteedhe politesi, gjegjësisht njeriu i cili merrej me punët shtetërore dhepolitea, gjegjësisht kushtetuta si garanci e lirisë dhe sigurisë së njerëzvenë qytet-shtet. Nga individualiteti i ngushtë qytetar i individit, me kohë uzhvillua teza mbi kosmopolisin si qytet botëror, e cila solli deri tek ajo qështeti, e drejta dhe politika të arrijnë dimensione kozmike. Njeriuparaqitej si qytetar i botës dhe ngrihej në nivelin e “individualitetit tëbukur”. Simboli themelor i shtetit grek ishte “foltorja” ajo paraqistevendin në të cilën nxirreshin vendime pozitive për polisin. Të gjithëkishin qasje ndaj atij vendi për t’i shprehur mendimet e veta. Në këtëmënyrë u zhvillua e ashtuquajtura “formë e mendimit të lirë“ siparaardhëse e demokracisë së lirë. Ligji themelor i asaj kohe ishte ”ligji ilirisë“, kurse si parim i formimit të vullnetit individual, shfaqet normazakonore.Prona private ishte pothuaj fare pak e zhvilluar dhe, vetëm në raste tëjashtëzakonshme, i takonte ndonjë qytetari. Mbi këtë Hegeli e zhvilloiTezen e Aristotelit mbi absolutizmin e qytetarit. Sipas kësaj Teze, qytetarikurrsesi nuk mund të definohej ndryshe, veçse si pjesëmarrës nëpushtet (qytetari absolut). Kjo është teza e qytetarit të lirë e cila rezultondirekt nga i ashtuquajturi ”sovranitet popullor”, gjegjësisht qeverisje epopullit. Sipas kësaj teze, të gjithë brenda shtetit kanë të drejtë tëvendosin dhe të zgjedhin përfaqësuesit e vet në pushtet. Kështu, tëgjithë ishin të përfshirë në ushtrimin e pushtetit çka imponontenjohurinë e “logosit”, gjegjësisht mendjes dhe harmonisë të cilatudhëheqin me Universin, që do të thotë me të gjitha që ekzistojnë nështet, të cilat me anë të “normosit” (ligjit) grekët i bartnin në politikë mesynimin për një sistem më të mirë juridik dhe social, për barazi në punë(isonomia) dhe për pushtet (osokratia). Se në çfarë mase ka qenë irëndësishëm pushteti në Shtetin Antik Grek, më së miri dëshmojnë fjalëte filozofit të famshëm grek Perikleut, i cili në një fjalim të tij thoshte: ”Atëqë nuk interesohet për punët e shtetit ne nuk e konsiderojmë si qytetarpor si një qenie të padobishme”. Në Greqinë Antike nuk ekzistonteegoizmi si ndjenjë e qenies mikroborgjeze, por Bota Antike megjithatë 8
  • 10. mbeti brenda filozofisë idealiste mbi zanafillat e ekzistencializmit, duke imunguar ndjenja empirike.Marksi, analizën e tij shkencore rreth lindjes së shtetit e mbështeste nëtraditën politike të antike, e cila pjellën e vet historike e përjetonte nësuperstrukturën juridiko - politike të polisit grek, civitasit romak dheformat e ndryshme të republikës dhe monarkisë antike. Pikëpamje tëngjashme rreth definimit të lindjes dhe zhvillimit të shtetit kishin edheshumë shkencëtarë dhe teoricienë të tjerë. Përpjekja që shteti, e drejtadhe politika të kuptohen si kërkesë për unifikimin e tyre në bashkësiështë vlera më e madhe e filozofisë, zellit dhe praktikës antike. Në njëbashkësi të tillë të imagjinuar, njeriu i lirë, para së gjithash do të ishteqytetar i lidhur në mënyrë të pandashme për politike dhe pjesëmarrjejenë punët e shtetit. Edhe vet nocioni i politikës është nxjerrë pikërisht ngakërkesa për konstituimin e shtetit si bashkësi e qytetarëve të lirë i cili nëdemokraci mbështetet në tri elemente qenësore: 1) polis (qytet-shtet); 2)polites (njeriu si qytetar) dhe 3) politea (kushtetuta si garanci e lirisë dhesigurisë). Shteti dhe politika shfaqen si sfera të lirisë së njeriut. Aristotelie kishte definuar njeriun si “zoon politikon” (shtazë politike), duke shtuarse: “individi i cili jeton jashtë bashkësisë, ose është shtazë ose është zot”.Edhe pikëpamjet e Platonit për shtetin ideal janë të ngjashme memendimet e sofistëve mbi drejtën natyrore. Gjithkund është i pranishëmmendimi se jeta politike duhet të jetë e bazuar në virtyt, i cili supozonshkallë më të lartë të vlerës nga ajo e zakonshme. Kjo ishte bazë përkrijimin e sistemit filozofik si lidhëz e politikës dhe etikes. Këtë harmonindërmjet jetës private dhe publike Hegeli e quajti “Demokraci të Bukur”.Në këtë mënyrë u tejkalua zemërngushtësia personale e individit dheizolimi i bashkësive të vogla politike, duke u shndërruar ky vizion nëfilozofi mbi kosmopolisin si qytet botëror në konstruktimin e të cilit,shteti e drejta dhe politika arrijnë dimensionin kozmik dhe njeriun si“qytetar të botës” e ngrenë në nivelin e individualitetit të bukur.Sipas Hegelit filozofia themelore e frymës antike dhe mendimi mbiformën në mënyrë koncize përputhen me nocionin estetik të së bukuresdhe në jetën publike realizohen si vepër politike artistike, kurse vetrregullimi shtetëror si “Demokraci e Bukur“. Simboli i tyre është sheshidhe tribuna (foltorja). Kështu asokohe nxirreshin vendimet politike,përmes luftës së mendimeve të individëve politik. Një ndër karakteristikatqenësore të demokracisë antike ishte se dhuna pothuaj nuk ekzistontefare. Ligji i Lirisë ishte ligj themelor. Veprimtaria policore ishte shërbim ishumëllojtë dhe këtë veprimtari më së shpeshti e kryenin robët. Si parimpër krijimin e vullnetit të individit shfaqet norma zakonore. Raporti ndajgjërave publike ishte sikurse ndaj atyre personale. Problemi themelor qëasokohe shtrohej ishte; a është i mirë pushteti ekzistues dhe a ushtrohejai parimisht me virtyt qytetari. 9
  • 11. Kur është fjala për demokracinë antike, Hegeli përfaqësonte dhezhvillonte Tezën e Aristotelit mbi qytetarin absolut - qytetarin pa të meta.Sipas tij qytetari më së miri definohet dhe identifikohet me pjesëmarrjenë legjislacion dhe pushtet. Nocioni i qytetarit rezulton direkt nga nocionii sovranitetit popullor dhe përmes virtytit politik dhe qytetar i imponohetnjeriut si njohje e logosit d.m.th. mendjes dhe harmonisë, të cilatmbretërojnë universin dhe të cilat, grekët, përmes normonit (ligjit) ibartin në politikë si synim të tyre për sistem më të mirë juridik dhe social(eunomia dhe eukosmia), për barazi në drejtësi (isonomia), për barazi nëpunë (isegoria) dhe për barazi në pushtet (isokratia). Filozofët antik, ligjine shpallen si kumtesë empirike të mendjes dhe si garanci të saj. Vetëstatusi i qytetarit ishte ngritur deri në nivelin e obligimit publik .Perikleu në të famshmin “fjalim të pas vdekjes” thoshte: ”Atë i cili nukinteresohet për punët e shtetit ne nuk e konsiderojmë si qytetarë por siqenie të pa dobishme. Gjithashtu, jashtë funksioneve publike, secili ishtei lirë të jetojë sipas dëshirës së tij. Prona private ishte përjashtim dheekzistonte vetëm si përjashtim nga norma dhe si formë që i nënshtrohejpronësisë komunale.Në demokracinë antike pra edhe nuk ekzistonte egoizmi si ndjenjëmikroborgjeze. Njeriu privat këtu ishte robi, kurse qytetari ishtepersonalitet publik dhe pjesëmarrës në punën e të gjitha institucionevepolitike. Bota antike mbeti në gjendjen e metafizikës, pra mbinatyroreapo jo natyrore. Megjithatë bota antike mbështetej në filozofinë idealistembi zanafillat e ekzistencializmit pa prani të ndjenjave empirike.3.2. Teoritë mesjetare mbi shtetin dhe të drejtënTeoritë mesjetare mbi shtetin, përfshijnë para së gjithash njohuritë mbilindjen dhe zhvillimin e Shtetit Romak. Roma ishte shteti më irëndësishëm dhe i fundit nga periudha skllavopronare. Në kohën eRomës, skllavopronaria arriti kulminacion saj, kurse me rënien e Romësbie edhe sistemi skllavopronar. Kultura romake ishte nën ndikimin efortë të Greqisë, gjegjësisht “Kulturës Helene” të saj. Romakët ishinushtarë të shkëlqyeshëm, historianë, artistë dhe ndërtimtarë, mirëpo nëkrahasim me grekët, ishin teoricienë dhe filozofë shumë të dobët. Ata, aspër së afërmi nuk i kishin realizuar të arriturat në shkencë, siç i kishinbërë p.sh. Egjiptianët në astronomi, mjekësi dhe matematikë, apo grekëtnë filozofi dhe fizikë.Shteti Romak ishte i karakterit krejtësisht religjioz (Toma Akuinski dheShën Augustini). Sistemi shtetëror-juridik i Shtetit Romak përfshinë njëperiudhë kohore prej rreth njëmijë vjetësh dhe sillet ndërmjet shtetit laikdhe, nën ndikimin e Greqisë, të ashtuquajturit “shtet hyjnor”. Ky ishte 10
  • 12. raporti i së mirës dhe së keqes, me ç’rast fillohej nga ajo se shteti duhettë jetë i shenjtë. Romakët nuk konsideronin se shteti laik, (civitasterena), është thjesht personifikim i së keqes. Ata konsideronin se aiështë bashkësi iluzore në të cilën robëria dhe nënshtrimi ndajinstitucioneve të tij janë njëkohësisht dënim për mëkatin, por edhe ilaçpër gjetjen e shpëtimit “ në mënyrë që ai mëkat të mos përsëritet”. Ai, nëtë vërtetë, është realitet i rrejshëm, sepse në të njerëzit jetojnë në kushtedhe kërkesa materialiteti (mishërimi) e jo në kurrfarë gjendje spirituoze,apo teologjike. Shteti Romak duhej të ishte pra instrument i vullnetit tëZotit, i cili do të ishte personifikim në politikë dhe i mishëruar në pamjetë sunduesit Teoria Teologjike mbi Shtetin Romak, njeriun ekonsideronte, jo si qytetar të lirë të Greqisë Antike, por si nënshtetas.Kurse, vetëm sundimtari ishte ai i cili paraqiste personifikimin hyjnor. Sëkëndejmi pra edhe Shtetin Romak e quanin shtet teologjik. Teologëtshpjegonin se Shteti Romak është “Civitas dei”, gjegjësisht shteti i Zotitdhe se hyjnia është më fatalja për ekzistimin e shtetit të vërtetë.Konsiderohej se shtetin e tillë e karakterizojnë tri tipare dalluese, të cilatjanë: 1) fati i përjetshëm; 2) drejtësia e përjetshme dhe 3) paqja epërjetshme.Nga aspekti i së drejtës, teologët e shpjegonin përmes tri pikëpamjeve siçjanë: 1) përjetësia; 2)hyjnorja dhe 3) natyrorja e njerëzorja. Kjo ishte edhebaza e lindjes së skolastikës, e cila paraqet fillin e filozofisë në shërbim tëteologjisë. ...Mbështetje filozofike e këtyre teorive, para së gjithash, ishte teologjia,(mbështetja teologjike), nga Shën Augustini deri tek Tom Akuinski. Pra,për më tepër se dhjet shekuj rregullimi shtetëror-juridik u gjend i përçarëndërmjet “laikes” dhe “hyjnores”, sikurse edhe çdo gjë ekzistuese qëgjendej midis “të mirës” dhe “të keqes”. Mendimtarët teologjikkonsideronin se shteti laik-fetar nuk është asgjë tjetër përpos hallkështetit të vërtetë, i cili duhet të jetë hyjnor sikurse edhe trupi i njeriut qënuk është asgjë tjetër përveç hallkë e shpirtit, me copëzimin e të cilit, aidepërton në amshim. Shteti laik-fetar, (civitas terena), nuk ështëpersonifikim i thjesht i së keqes, por bashkësi iluzore në të cilën robëriadhe nënshtrimi institucioneve të saj, konsiderohet si dënim për mëkatindhe ilaç për gjetjen e shpëtimit. Ajo në të vërtetë është realitetmashtrues, sepse njerëzit në të jetojnë sipas kërkesave të materiale(mishërimit), e jo spirituoze (teologjike). Shteti duhej të ishte instrument ivullnetit të Zotit i cili do të jetë personifikim i tij në politikë dhe emishëruar në figurën e sundimtarit. Teoria Teologjike për dallim nga ajoAntike Greke, njeriun e konsideronte, jo si qytetar, por si nënshtetas i ciliështë i detyruar t’i përkulet vullnetit politik të shtetit dhe sundimtarit tëtij, sikurse besimtari që është i detyruar t’i përkulet vullnetit mbinatyrortë Zotit. 11
  • 13. Teologët, shtetin hyjnor (civitas dei) e kishin definuar si bashkësi tëvërtetë e cila i ka tri tipare dalluese kryesore: 1) fatin i përjetshëm; 2)drejtësia e përjetshme dhe 3) paqja e përjetshme. Ngjashëm me këtë,teologët e kanë përpunuar edhe teorinë e së drejtës. Sipas tyre, e drejtaparaqitet në tri pikëpamje themelore, si: 1) e përjetshme; 2) hyjnore dhe3) natyrore njerëzore. Kjo ishte edhe bazë për lindjen e skolastikësmesjetare.3.3. Teoria e epokës borgjeze mbi shtetin dhe të drejtënKjo periudhë në filozofi quhet „Makiavelizëm“, sipas Nikolla Makiavelit(1469-1526), i cili konsiderohet si personifikim i rrethanave në Italinë eshek. XIV dhe XV, e cila asokohe kishte ekzistuar si një shtet, por ishtezhdukur mu për shkakun se atë e karakterizonte ekskluzivisht krimi,plaçkitjet, vrasjet, dhunimet dhe me një fjalë, e keqja dhe amorali.. Nënjë shtet të tillë, në metropolin e Papës, u ndërruan Aleksandri i VI –„Borxhiu“, të cilin e quanin „horr i renesancës“. Në oborrin e tij jetonteMakiaveli, të cilin e kishte për këshilltar. Ai e ka shkruar një vepër tëjashtëzakonshme letrare, e cila pesëqind vjet më vonë u bë bestseller dhebëri „Bum“, me titullin „Sundimtari“ apo „Sunduesi“. Bazë e studimit(mësimit) makiavelist e përmban fjalia: „ qëllimi arsyeton mjetin“, apo mefjalë tjera do të mund të thuhej: „përmbi kufoma, drejt qëllimit“.Makiaveli, këtë libër e ka shkruar, fshehurazi, derisa po jetonte nëoborrin mbretëror. Në të ai e përshkruante posaçërisht sundimtarin,duke theksuar se sundimtari, para botës, gjithmonë përpiqet të duketashtu siç , në të vërtetë, nuk është. Kjo sidomos ka të bëjë me situatat,në të cilat ai përpiqet të jetë i drejtë, human dhe kur përpiqet tu pëlqejëtë gjithëve. P.sh. Makiaveli thotë: „kur sundimtari ia ledhaton fëmijësflokët“ edhe atëherë përpiqet të arrijë qëllimin, që të fitohet përshtypja seështë i mëshirshëm por, në të vërtetë, atij fëmije, ai do tia kishte „hequr“kokën, sepse edhe ai fëmijë kur të rritet do të paraqet rrezik për fronin etij. Makiaveli paraqet kërkesë të shkëlqyeshme për ndarjen e shtetit dhesë drejtës nga religjioni dhe morali. Ai thotë se këto sfera duhet tëshikohen dhe konsiderohen si fusha të pavarura, në të cilat rasti do tëjetë shkathtësi ekskluzive për të sunduar, kurse forca e sundimtarit embështetur në aftësinë e tij për tu mbajtur në pushtet, (me çdo çmim,duke mos zgjedhur mjetet).Sipas Makiavelit, pushteti nuk rrjedh as nga Zoti, e as nuk nxirret ngaimperativi abstrakt i moralit, por krijohet përmes luftës praktike tëinteresit të cilën e fitojnë ata që janë më të aftë. Nuk ka traditë antike qëmbështetet në etikë dhe gjithashtu as traditë mesjetare, sepse ajopolitikën e kishte lidhur për teologjie. Sipas tij, shteti vetvetiu ështëqëllim. Për sundimtari, politika është mjeshtri sundimi. Sundimtari i paaftë nuk duhet të dhimbset, kurse nga sundimtari i aftë duhet pasurfrikë. Shteti është racionalist, sepse ai është krijesë e arsyes dhe vullnetit 12
  • 14. të sundimtarit. Është i rëndësishëm efikasiteti i zbatimit, e jo morali irealizimit. Sundimtari, ekskluzivisht vet, është përgjegjës për suksesinapo mossuksesin e ndërmarrjeve politike. Ka pasur përpjekje që mësimiMakiavelist të paraqitet n ditën e gabuar, ku „politika fillon aty ku moralipushon së ekzistuari“ dhe ku „qëllimi e arsyeton mjetin“. Vlerësimet enjëanshme për Makiavelin janë të gabueshme. Mënyra dhe teknika esundimit mund të jenë të dyanshme – të përdorura për qëllimet mëfisnike, po edhe për qëllimet më të errëta. Dhepse në mënyrë profane apolaike, megjithatë kjo është herë a parë që shteti, e drejta dhe politikakishin kuptuar këtë, sepse kjo edhe e përjashtoi metafizikën dheteologjinë. Kjo ishte edhe paralajmërim për një botë qytetare kapitalistetë mbështetur në idetë e konkurrencës së lirë, gjegjësisht sundimin e tëlirëve.Metoda e të menduarit makiavelist ishte krejtësisht empirike, sepse ainuk e kishte shpjeguar sundimin teorikisht, por krejt praktikisht. Nëbazë të (empirizmit) përvojave të veta, ai e kishte krijuar teorinë„praktike“ të „makiavelizmit“ si filozofi të udhëheqjes me shtetin. Për teishin të rëndësishme vetëm faktet, e jo kurrfarë gjendjesh mbinatyrore(metafizike). Sheshazi mund të thuhet se makiavelizmi është etapë nërrugën e zhvillimit të shoqërisë njerëzore, e cila i përkiste humanizmitdhe renesancës. Ky drejtim, në zhvillimin e filozofisë, pothuaj, plotësishte ka zmbrapsur skolastikën. „Politika fillon aty ku pushon së ekzistuarimorali“ thoshte Makiaveli. Prandaj, doktrina apo mësimi i tij mund tëpranohet në tërësi, sepse e kritikonte kohën në të cilën jetonte vet.3.4. Teoria natyraliste-juridike e shtetit dhe së drejtësTeoria natyraliste–juridike u lind me qëllim të shqyrtimit kritik tëpërpjekjeve që fenomeni i shtetit dhe së drejtës të sendërtohet ngandikimi i faktorëve jashtë historik dhe mbi historik. Filozofët e këtijdrejtimi u përkisnin shkollave të ndryshme, (holandeze – Grocius;angleze - Hobsi dhe Lloku; franceze – Ruso; gjermane – Kanti), dhe atadalloheshin madje edhe për nga zgjidhjet fundamentale, por edhe kishinhipoteza të përbashkëta. Teoria natyraliste-juridike gjurmonte një sistempolitiko-juridik i cili do të mbështetej në arsye.Kjo teori, për herë të parë haset në Greqinë Antike, tek filozofët e rrymësfilozofike të sofizmit. Sofistët fillonin nga hipoteza që ekzistojnë dy llojligjesh: 1) ligji natyror (fizis) dhe 2) ligji njerëzor (homos). Sipas tyre, ligji inatyrës është i përjetshëm dhe i drejtë, kurse nga ky atribut i tij upërpoqën së shumti që të sendërtojmë parimin që të gjithë njerëzit janënga natyra të lirë dhe të barabartë.Ndërkaq, ligji njerëzor, përkundrazi, është i pa përkryer dhe kalimtar dhese së këndejmi, nëse e sanksionon pabarazinë dhe padrejtësinë, duhetharmonizuar me ligjin natyror. Përmes këtij harmonizimi filozofët e 13
  • 15. stoicizmit, më vonë, dëshiruan të tregojnë krejt çka ekziston (natyra,shoqëria dhe njeriu) duhet të barazohet sipas ligjit unik të natyrës(logos), në të cilin, njëkohësisht është edhe vet kuptimi i botës dhe i jetëssë njeriut. Këto mendime fillestare të filozofëve antik, teoricienët eShkollës natyraliste-juridike i përsëritën edhe në fillim të shek. XVI.Dallimi konceptor i ligjit natyror dhe atij njerëzor, tek ata u kthye nëdistinkt apo dallim midis natyrës dhe të drejtës pozitive. Të përbashkët ekishin vetëm atë se rregullimi i ardhshëm politik është i mundshëm tëshprehet me të drejtat natyrore të njerëzve, (barazia, liria dhe drejtësia),të cilat ata i theksojnë madje me vet udhëheqjen dhe arsyen tyre e cilagjithmonë dominon në shoqëri dhe në natyrë, me gjithë të panjohurat ederitashme, të cilat duhet të kthehen në realitet historik. Rregullimipolitiko – juridik është i bazuar në njohurinë se arsyeja duhet të bëhetmbret i botës, në mënyrë që e drejta ekzistuese pozitive të harmonizohetme atë natyrore dhe njeriut t’i kthehet dinjiteti i tij qytetar e t’i hiqetnënshtrimi nënçmues. Shqyrtimet e mëtejme të shkollës natyraliste –juridike ishin të mbështetura në koncepcione të ndryshmet natyrësnjerëzore.Mendimtarët të cilët kishin qëndrim dhe përcaktim egoist (Hobsi),konsideronin se lirinë e njerëzve duhet frenuar në shkallën më të madhetë mundshme. Ata mendimtar, të cilët besonin në anët pozitive të natyrësnjerëzore (Ruso) dhe të cilët konsideronin se prona private i ka ndezëepshet dhe impulset drejt sundimit, theksonin se ky frenin i lirisënjerëzore duhet të shkojë deri tek kufiri i domosdoshëm ku do tëbaraspeshohej forca e individit dhe bashkësisë. Ata, sikurse Konti, tëcilët përpiqeshin që marrëdhëniet midis njerëzve t’i mbështesin në etikë,përmes të ashtuquajturit imperativ kategorik (“ vepro ndaj të tjerëveashtu siç mendon se edhe ata duhet të veprojnë ndaj teje”), konsideroninse problemi i lirisë duhet të zgjidhet në kuadër të ligjeve të etikës.Teoria natyraliste – juridike kishte këndvështrimin unik se shteti dhe edrejta kanë lindur sipas marrëveshjes shoqërore, (njerëzit, për çështje tësigurisë personale dhe mirëqenies së bashkësisë, kanë hequr dorë ngaajo pjesë e lirisë, e cila ishte e domosdoshme për ekzistencën e tyre dhetë bashkësisë si tërësi). Produkt i arsyes, për këtë, do të duhej të jenëligjet pozitive. Sipas mendimit të shkollës angleze (Hobsi, Lloku) sistemipolitiko – juridik, përmes dhunës shtetërore-juridike do ta frenontenatyrën egoiste të qenies njerëzore dhe do ta sillte atë në kufij të sistemit,i cili mund të jetë monarki absolute (Hobsi) me forcë tiranike të shtetitdhe mbretit, apo monarki kushtetuese dhe parlamentare (Lloku) me njëndarje të caktuar të pushtetit dhe me një forcë të kufizuar të vet mbretit.Pikëpamjet e shkollës franceze janë pak më të ndryshme: Sistemipolitiko-juridik duhet të jetë i rregulluar si sistem i “institucioneve tëmira politike (Ruso), të cilat do të garantojnë të drejtat natyrore të 14
  • 16. njerëzve dhe tu mundësojnë atyre të drejtën ligjore në kryengritje, nësesistemi i tillë nuk e kryen funksioni e vet burimor – të vendosëmarrëdhënie të baraspeshuara ndërmjet forcës së shtetit dhe lirisë sëindividit.Për gjermanin Kont i cili, sipas ithtarëve të tij, ishte themeluesi i vërtetë isocializmit gjerman, e jo Marksi, qëllimi i përsiatjes mbi shtetin dhe tëdrejtën ka qenë bashkësia e njëmendtë njerëzore – duke i vënë në pahvlerat morale të njeriut.. ...Pothuaj të gjithë teoricienët e shkollës natyraliste të së drejtës insistoninnë dy lloj argumentesh. I pari prej tyre, kishte të bënte me njohurinë seshteti dhe e drejta janë krijesa historike dhe kanë funksion të caktuarshoqëror dhe se ndërmjet sistemit e lirisë është e nevojshme masa earsyeshme e cila mund të realizohet me kontratë shoqërore, me të cilën,sipas tyre, ka lindur edhe shteti. Në qoftë se këta mendimtarë janëpërpjekur së këndejmi që esencën e shtetit dhe së drejtës ta nxjerrin ngahistoria e saj, atëherë ata mund të konsiderohen realistë. Lloji tjetër iargumentit, sillej mbi historinë, sepse shtetin krejtësisht e konsiderontesi akt të vetëdijes, nga i cili shihet se teoria natyraliste e së drejtës e kalëshuar terrenin e historisë reale dhe ka dalë në sferën e idealizmitpolitik.3.5. Teoritë mbi shtetin dhe të drejtën, e epokës e borgjezeKjo është periudha e shek. XVII, XVIII dhe gjysma e parë të shek. XIX,pra nga koha e revolucioneve borgjeze, të cilat ishin ekonomike dhepolitike dhe të cilat e vendosën një mënyrë krejtësisht tjetër të jetës, meshfaqjen e disiplinave të reja – sociologjisë dhe politikologjisë dhe mendarjen e teorisë së shtetit dhe së drejtës në shkencë të veçantë.Revolucioni Borgjez-Francez i vitit 1789, në Evropë bëri kthesa të mëdha.Paraqitja e Hegelit si mësues i Marksit, të cilin më vonë Marksi parimishte kritikoi dhe u nda me të, ishte jashtëzakonisht me rëndësi. Periudha eesencializmit, e Hegelit, karakterizohet me atë se Hegeli konsideronte seme historinë e botës më parë udhëheq filozofia e caktuar e cila në etapatë ndryshme të përpjekjeve të saj zbaton frymën botërore si dëshmiabsolute të ndodhive të gjithmbarshme.Shteti dhe e drejta, sipas Hegelit, kalojnë nëpër tri periudha:1) Despotizmi pariatik (mbretëritë e mëdha orientale të botës së vjetër–Kina, India, Mesopotamia, Egjipti, ku i lirë është vetëm një, d.m.th.despoti);2) Oligarkia antike – në të cilën e lirë është vetëm pakica, d.m.th.qytetarët. 15
  • 17. 3) Demokracia e perëndimit – ku janë të lirë të gjithë.Hegeli nuk pretendonte ta ndërtonte shtetin ideal, (siç duhej të ishte),por të kuptuarit e shtetit real, ( ashtu siç ishte). Organizimin e tij ai ekuptonte si organizim të lirisë substanciale, d.m.th. uniteti i interesit tëposaçëm dhe të përgjithshëm, me çka nënkuptonte, bashkimin einteresit të përbashkët dhe individual. Lidhur me këtë Hegeli pohonte seburokracia është ajo forcë, e cila ka mundësi ta realizojë organizimin elirisë substanciale. Ai mbështetej në atë se burokracia – faktorëtshtetëror më së miri e njohin interesin e vet popullit. Këtu Marksi iukishte kundërvënë plotësisht Hegelit, sepse sipas tij, burokracia ështënjë e keqe e madhe e cila shtetin po e shndërronte në pronë.3.6. Teoritë politike dhe sociologjike mbi shtetin dhe të drejtën.Në gjysmën e parë të shek. Të XIX ndodhën dy ngjarje të rëndësishme:1. Formimi i dy shkencave të reja; sociologjisë dhe politikologjisë – ngafilozofia dhe historia e deriatëhershme. Shkenca duhej të bëhej edobishme, sipas Ogyst Kontit (1839) do të thotë reale, për dallim ngaantika, e cila sipas tij ishte metafizike - mesjetare, gjegjësisht teologjike.2. Paraqitja e marksizmit dhe teorisë së tij mbi shoqërinë, iashtuquajturi socializëm shkencor.Që nga Konti ishte rrënjosur ideja se përmes njohjes së ligjeve objektivetë zhvillimeve shoqërore mund të ndërtohet sistemi i të menduarit mbiardhmërinë dhe se njeriu, vetëm duhet t’i përshtatet asaj njohjeje.Shkencës i ishte besuar detyra e koordinimit të ligjeve progresive nëfrymën qasjeve metodologjike dhe kërkesave pozitiviste. Mirëpo qëllimi ivërtetë i “shkencës pozitive” ishte që ta ruaj shoqërinë nga debatet.revolucionare. Koncesionet ndaj shtresave të shtypura shërbenin përneutralizimin e opozitës. Filozofia politike liberale e shek. XVIII dhegjysmës së parë të shek. XIX, përpiqej që shoqërinë qytetare ta ruaj ngadebatet. Asokohe u zhvilluan teori të ndryshme mbi faktorët.Varësisht nga ajo se cili nga faktorët konsiderohej vendimtar,dalloheshin:1. Teoria psikologjike, e cila fillon nga roli vendimtar i faktoritpsikologjik. Ndarja e njerëzve në lider dhe nënshtetas krijon efektepsikologjike të një normaliteti;2. Teoria biologjike, sipas të cilës faktori themelor përmbahet dheshihet në konstitucionin biologjik të njeriut. Sipas kësaj teorie, biologjia 16
  • 18. është ajo që tek njeriu e ka mbjellë prirjen për sundim. Nga kjopikëpamje janë zhvilluar variantet e teorive të ndryshme;3. Teoria organike, i ngjanë pakëz teorisë biologjike, por kjo nuk zhytetnë racizëm. Sipas saj, ndërmjet individit dhe shtetit ekziston një unifikimorganik, i cili vërehet në kushtëzimin funksional, të bazuar në ndarjen epunës. Sipas kësaj teorie, si çdo organizëm tjetër, edhe ai shtetëror-juridik zhvillohet dhe zhduket sipas ligjshmërive të njëjta, në bazë të tëcilave ekziston bota tjetër organike.Ndërkaq, teori sociologjike - juridike mbi shtetin dhe të drejtën mund tëquhen vetëm ato të cilat lindjen e tyre e shpjegojnë më së shumti me anëtë ndikimit të faktorëve shoqëror, pra si rezultat i veprimit të faktorëveshoqëror.Të tilla janë teoritë e dhunës dhe solidaritetit;- Teoria e dhunës fillon nga ekzistimi i klasave në shoqëri, me ç’rastmendimtarët e kësaj teorie, theksin e tyre e vënin në momentin ejashtëm të procesit të lindjes së shtetit (dhuna e një grupi ndaj grupevetjera, p.sh: fiset nomade ndaj atyre bujqësore). Kështu shteti bëhetmbiklasor, kurse roli i tij represiv bëhet i karakterit të përgjithshëmshoqëror.- Teoria e solidaritetit e pranon ekzistimin e klasave dhe shtresave tëkundërta shoqërore si dhe të grupeve sunduese dhe atyre të nënshtruarashoqërore. Kundërvënia e grupit gradualisht evoluon dhe kristalizoninteresat e përbashkëta.Kjo teori ishte e bindur se në shoqëri krijohen spontanisht interesat epërgjithshme, të cilat pastaj shteti detyrohet t’i mbrojë me mjetet e vetatë dhunës. Këtë rol mbiklasor të shtetit duhet ta kryej, por vetëm nëkuptimin operativ, aparati i nëpunësve të shtetit, (burokracia).3.7. Teoritë e elitizmit mbi shtetin dhe të drejtënTeoritë e elitizmit, (shek. XIX dhe XX)), fillojnë nga hipoteza e përbashkëtse të gjitha shoqëritë njerëzore janë ndarë në shoqëri “masive” dhe “elite”dhe që një gjë e tillë do të vazhdojë përderisa të ekzistojë gjinia njerëzore(Pareto thotë: “historia nuk është asgjë tjetër përveç se varrezë e elitave”).Përfaqësuesit e kësaj teorie, elitat i kanë dalluar sipas aftësive të lindura(psikologjike, biologjike, trashëguese-gjenetike), ose sipas vetive të fituara( prejardhjes, pasurisë, pozitës, autoritetit, etj.). Si elitën më tërëndësishme e kanë spikatur elitën politike, sepse ajo udhëheq meshtetin dhe ka ndikimin më të madh në shoqëri. 17
  • 19. Përfaqësuesit më të rëndësishëm të teorisë së elitizmit janë: Vilfred Pareto i cili, për radhitje në elitë, si kriter e merr suksesin nëjetë. Sipas tij, socializmi ua siguron suksesin atyre që vijnë nga klasatdhe e konsideron atë si më të mirin për emancipimin (edukimin) eklasave; Robert Mihels, i cili e ka formuluar “ligjin e hekurt të oligarkisë”. Aithotë: “Çdo organizim, sidomos ai politik, në momentin kur krijohet,tjetërsohet në strukturë të veçantë. Arsyeja e kësaj është se ndodhëndarja e punës, e cila në problematikën e organizimit politik futëproblematikën e tjetërsimit të interesave të posaçme.; Jozef Shumpeter, i cili e ka dhënë definicioni për demokracinë si “qeverie popullit”. Ai nuk ishte në anën e pluralizmit politik. Më tepër epërfaqësonte tezën se: “nga zgjedhësit – elektorati përzgjidhet elita e ciladuhet të udhëheq, sepse masa nuk mund të nxjerr vendime; Rejmon Aron, i cili e përshkruan elitën politike si “kategori tëndryshme të qeverisësve”, kurse ato kategori, thotë ai, mund të jenë “tëndara” dhe “të bashkuara”. Elita e ndarë është karakteristikë e vendevetë zhvilluara industriale në të cilat ekziston pluralizmi demokratik, kurseelita e bashkuar gjendet në vendet me organizim totalitar politik. Kapitulli II SHTETI SI ORGANIZATË JURIDIKE DHE POLITIKE1. Shteti si organizatë juridikeShteti është organizatë juridike dhe kjo vërehet menjëherë porsa ti hyhetstudimit të tij, sidomos studimit në kuptimin juridik. Pra, shteti, ngashumë pikëpamje është organizatë juridike, por ne këtu do ti përmendimtri pikëpamje të cilat atë e vërtetojnë si organizatë juridike.Së pari, shteti është organizatë juridike për arsye se ai e krijon të drejtëndhe e zbaton atë, gjegjësisht thënë më saktë ai e garanton zbatimin e sëdrejtës me anë të sanksioneve të tij. Shteti, në të vërtetë, nuk e krijon vetdrejtpërdrejt tërë të drejtën, sepse këtë e krijojnë edhe subjektet tjera.Mirëpo, shteti gjithmonë dhe në mënyrë të pavarur vendos për zbatimin esanksioneve të tij mbi shkeljet e normës publike, me çka ai normënpërkatëse edhe e bënë normë juridike dhe kështu në mënyrë indirektemerr pjesë në krijimin e saj edhe atëherë kur ai nuk është krijues idrejtpërdrejtë i normës. Por, kjo çështje ne tash këtu nuk na intereson,sepse me këtë lëndë merret Teoria e së Drejtës; 18
  • 20. Së dyti, shteti është organizatë juridike edhe për faktin se ai është iorganizuar me ndihmën e normave juridike që do të thotë me normat tëcilat e rregullojnë organizatën e shtetit (d.m.th. me të cilat ështërregulluar se cilat janë organet e tij, si janë ato organe të formuara, nëçfarë marrëdhëniesh reciproke qëndrojnë ato dhe cilat janë kompetencate tyre) – normat juridike. Kur themi normat juridike, atëherë me këtëmendojmë se këto janë normat të cilat i sanksionon shteti me anë tëmonopolit të tij të dhunës fizike. Në realitet, këtu del se të gjitha normatmbi organizimin e shtetit nuk mund të jenë norma juridike, sepsepikërisht normat mbi organet më të larta shtetërore, organet sovrane,nuk mund të jenë norma juridike për arsye se mbi këto organe nukmund të aplikohet sanksioni shtetëror, sepse këto organe vet duhet t’iaplikojnë sanksionet ndaj organeve tjera më të ulëta se vet. Merre memend sikur organet e larta shtetërore të ishin të organizuara ashtu që tëzbatonin sanksione shtetërore ndaj njëri tjetrit, ashtu që asnjë prej tyretë mos jetë sovran?! Por, nëse kjo edhe mund të paramendohetteorikisht, në praktikë do të kishte qenë e pamundur të zbatohet deri nëfund, sepse në raste të caktuara për shkak të nevojës së plotfuqisë, mënë fund një organ do të ishte e domosdoshme të jetë sovran. Një dobipraktike nga kjo, ndoshta do të ishte , sepse do të mund të zvogëlohejmasa e sovranitetit të ligjit me çka kufizohet pushteti i ligjvënësit.Mirëpo, as kjo tashti këtu nuk na intereson. Për ne është e rëndësishmetë cekim se shteti, praktikisht, është i organizuar përmes së drejtës; dheSë treti, shteti është organizatë juridike edhe për faktin se kjo veprimtariapo aktivitet i tij është i definuar me anë të së drejtës. Kur e themi këtë,atëherë dëshirojmë qartazi që veprimtarinë e shtetit ta dallojmë ngaorganizimi i tij. E drejta e rregullon organizimin e shtetit. Mirëpo, organetshtetërore, të cilat veç janë formuar njëherë, atëherë ata edhe duhet tëpunojnë diçka dhe të veprojnë.Kur themi se e drejta e përcakton veprimtarinë e shtetit, gjegjësishtorganeve të tij, atëherë nuk mendojmë të themi se ajo e rregullon vetëmorganizimin, por se e cakton edhe përmbajtjen, që do të thotë atë se çkakanë për të punuar. Dhe me të vërtetë organet shtetërore në veprimtarinëe vet kryejnë dy lloj aktesh – aktet materiale dhe aktet juridike.Përmbajtja e të dy llojeve të akteve është e caktuar përmes së drejtës, qëdo të thotë me akte paraprake juridike. P.sh. kur ligjvënësi miraton ligje,atëherë ai e bënë atë që ia ka caktuar një akt paraprak juridik –kushtetuta., ose kur gjykata nxjerr aktgjykimin, ajo e bënë atë qëparaprakisht ia ka caktuar ligji, etj. 19
  • 21. 2. Qëllimi i shtetitNën ndikimin e synimeve të kohës që shoqëria të ngritët mbi shtetin, rusiKorkunov dhe francezi Gigui kanë spikatur teorinë se shteti nuk është asobjekt, e as subjekt, por marrëdhënie juridike apo edhe një vargmarrëdhëniesh, mbështetja e të cilit është vartësia e ndërsjellë individit,grupeve shoqërore dhe institucioneve publike, me ç’rast organetshtetërore nuk i shërbejnë shtetit për shoqërisë. Kësaj teorie i shihet përtë madhe sepse e ka nënçmuar shtetin dhe primatin e tij që ta zbutëegon dhe mospajtimet të cilat dominojnë në shoqëri.Nocioni i qëllimit të shtetit, mund të definohet në mënyra të ndryshme.Subjektivisht, qëllimi i shtetit definohet si detyrë e tij (dhe së drejtës) tëcilën ia shtron ai i cili e krijon dhe e ruan dhe mirëmban. Subjektivisht,qëllimi i shtetit definohet si rol apo ndikim që shteti (dhe e drejta) e ka nëshoqëri.Qëllimi i shtetit në rastin e parë nënkupton detyrën të cilën shteti “duhetta kryej” realisht në shoqëri, kurse në rastin e dytë, ndikim, çfarë në tëvërtetë shteti “e ka realizuar” në shoqëri.Së këndejmi, nocioni normativ mund të dallohet nga nocioni faktik iqëllimit të shtetit. Mirëpo duhet pasur parasysh se, kuptimin subjektiv,qëllimi i shtetit në nuk mund të përkufizohet si detyrë e tij, por si diç qëai e realizon nga detyrat e veta duke vepruar dhe ndikuar në shoqëri.Këtë qëllim, ndonëse në masë të ndryshme, secili shtet dhe gjithmonë erealizon, sepse po të ishte ndryshe atëherë ai edhe do të pushonte sëekzistuar. Në teori, qëllimi i shtetit gjithashtu përkufizohet në mënyrësintetike dhe analitike. Sipas mënyrës së parë, shteti e ka vetëm njëqëllim i cili realizohet përmes një vargu të tërë qëllimesh të ndryshmekonkrete. Me fjalë tjera, qëllimi i shtetit definohet sipas tërësisëshoqërore.Sipas mënyrës së dytë, më tepër shikohet në ligjet konkrete të cilatdefinohen si qëllime të shtetit. Në kuadër të mënyrës sintetike, ekzistojnëdy grupe kryesore të teorive moniste mbi qëllimin e shtetit. Të parës ipërkasin ato pikëpamje të cilat konsiderojnë se qëllimi i shtetit ështëmbrojtja e interesave të përgjithshme shoqërore; të mirat e përgjithshme,mirëqenia e përgjithshme, solidariteti, etj. Grupit të dytë i takojnë atopikëpamje sipas të cilave qëllimi themelor apo i vetëm i shtetit ështëmbrojtja e interesave të posaçme shoqërore, në mesin e të cilave vend tëveçantë ka interesi klasor. Në kuadër të mënyrës analitike ekzistojnëgjithashtu disa teori dualiste, do të thotë teori pluraliste mbi qëllimin eshtetit. Sipas kësaj mënyre, shteti ka disa qëllime. 20
  • 22. Veprimet e shtetit këtu duhet ndarë nga qëllimet e tij, pra veprimtarinë eshtetit si grup i të gjitha veprimeve konkrete të organeve shtetërore, tëcilat ndërmerren për realizimin e qëllimit themelor të shtetit.Veprimtaritë e shtetit janë të shumta, të llojllojshme dhe secila prej tyre ika qëllimet e afërta dhe të largëta, të cilat shpeshherë është shumëvështirë të ndërlidhem me qëllimet themelore të shtetit. Mirëpo,prapëseprapë, kjo nuk do të thotë se veprimtaritë e tilla janë tëpaqëllimta. Çdo veprimtari e organit shtetëror e ka qëllimin e vet konkret,i cili së bashku me qëllimet tjera e përbënë qëllimin unik të shtetit. Këtoqëllime të posaçme janë të renditura në pikëpamje hierarkike dhe nëshkallë paralele me shkallët tjera të organeve shtetërore dhe shkallën eakteve private. Veprimtaria e shtetit, në këtë zinxhirë paraqet mjetin përrealizimin e qëllimit të shtetit, derisa qëllimi i shtetit personifikon lidhjendhe bashkimin e të gjitha veprimtarive shtetërore.3. Rregullimi shtetëror – juridikRregullimi shtetëror – juridik vetvetiu paraqet një sistem shkëlqyeshëmtë formuar me elemente të llojllojshme, ku çdonjëri nga ato elemente e kafunksionin e vet; si p.sh. organet shtetërore si pjesë të organizatësshtetërore apo aktet juridike si pjesë të sistemit juridik paraqesinbartësin e funksioneve parciale. Sikurse që struktura e sistemit tëtërësishëm shtetëror – juridik është tërësi e pjesëve, ashtu edhefunksioni i kësaj krijese është vetëm tërësi e funksioneve parciale tëndërlidhura reciprokisht dhe të koordinuara mirë, ku funksionet e disapjesëve shkrihen në një tërësi. Organet janë ekzekutuese apo zbatuese tëpjesës së caktuar të aktiviteteve shtetërore. Funksionet e diferencuarakëtu imponojnë nevojën e ekzistimit të organeve të specializuara përmestë cilave kryhen këto funksione. Përmes veprimtarive shumë konkrete, tëndërlidhura në mënyrë të harmonishme, në formë të akteve materialedhe juridike, kryhet aktivitet shumë voluminoz. Në këtë mënyrë, sistemishtetëror – juridik është vepër e formuar, një sistem specifik ielementeve, ku vjen në shprehje parimi i konsolidimit të funksionit tëpërgjithshëm në bazë të funksioneve parciale. Në këtë pikëpamje, sistemishtetëror – juridik është vetëm rast i veçantë i një dukurie tëpërgjithshme, e cila është karakteristike për të gjitha krijimet dhepërgjithësisht për të gjitha sistemet sidokudo të formuara, të numrit tëcaktuar të pjesëve përbërëse.Sistemi shtetëror-juridik, me funksionin e tij specifik, ushtron ndikim tëcaktuar të domosdoshëm në shoqëri, gjegjësisht brenda shoqërisëglobale. Në këtë funksion vërehet raporti i caktuar i sistemit shtetëror-juridik dhe shoqërisë në të cilën ekziston ai sistem. Kjo krijesë rrjedh ngashoqëria dhe vepron në shoqëri duke iu kthyer asaj dhe duke ushtruarndikimin e vet. Funksioni tregon rolin, destinimin dhe efektet e plota tëekzistimit të këtij “produkti”. Nëse dihet se ligjshmëritë, në përgjithësi, 21
  • 23. janë rregull dhe nevojë e ndërlidhjes dhe ndikimit të ndërsjellë të dy a mëtepër dukurive, atëherë rezulton se vet funksioni, si dinamizëm itërësishëm, në funksionimin e sistemit shtetëror-juridik, i cili prodhonedhe pasoja të caktuara për shoqërinë, na paraqitet si një fenomenobjektiv i shoqërisë. Në të vërtetë paraqitet “pjesa” e ligjshmërisë sëndërlidhjes së këtyre dy entiteteve, të cilat zënë vendin e palëve nërelacionin përkatës dhe së këndejmi edhe vet funksioni paraqitet si njëfenomen objektiv shoqëror. Ky objektivitet paraqet pikën fillestare përkritikën e të gjitha dispozitave metafizike, mistifikuese dhe antropomorfetë funksionimit të sistemit shtetëror-juridik (të cilat, funksionin edefinojnë si “një qëllim” apo si një varg “qëllimesh” e të ngjashme.).4. Marrëdhënia e shtetit dhe së drejtësDefinicioni i “shtetit” , për shkak të llojllojshmërisë së materies qëzakonisht e karakterizon këtë term, shumë është vështirësuar. Kjo fjalënganjëherë përdoret në kuptimin shumë të gjerë të saj, ashtu qëndonjëherë nënkupton edhe “shoqërinë” si të tillë, apo edhe ndonjë formespeciale të “shoqërisë”. Mirëpo, kjo fjalë, gjithashtu njësoj shpeshpërdoret edhe në kuptimin e saj të ngushtë, që nënkupton një organ tëposaçëm shoqëror, p.sh. qeverinë apo qytetarët, “kombin”, apo edheterritorin e tyre të banimit. Gjendja e pakënaqshme e teorisë politike, ecila është në thelbin e teorisë së shtetit, në masë të madhe rrjedh ngaandej, sepse mendimtarët dhe hartuesit e ndryshëm diskutojnë përprobleme shumë të ndryshme me të njëjtin emër, e madje i njëjtihartues pa vetëdije përdorë të njëjtën fjalë, por me domethënie tëndryshme. E drejta pozitive në pikëpamje empirike na paraqitet në formëtë sistemeve shtetërore-juridike, të cilat janë të lidhura njëri me tjetrënpërmes sistemit ndërkombëtar. Pra, nuk ka të drejtë absolute, porekzistojnë vetëm sisteme të ndryshme të normave të së drejtës – angleze,franceze, amerikane, e drejta meksikane, etj. - sferat e vlefshmërisë të sëcilave janë të kufizuara në mënyrë shumë karakteristike dhe mund t’iashtojmë kësaj edhe tërësinë e normave për të cilat po flasim si e drejtëndërkombëtare. Për tu definuar e drejta, nuk është e mjaftueshme tëparaqitet vetëm dallimi ndërmjet të ashtuquajturave norma juridike dhenormave tjera të cilat e rregullojnë sjelljen e njerëzve, por duhetgjithashtu të shpjegojmë se cila është natyra specifike e këtyre sistemevetë normave të cilat paraqesin manifestimin empirik të së drejtës pozitive,si janë ato të kufizuara ndër veti dhe në çfarë marrëdhëniesh qëndrojnëato. Ky pra është problemi që paraqet shteti si një fenomen juridik dhedetyra e teorisë së shtetit është që, si degë e teorisë së të drejtës, tazgjidh këtë problem.Për çështjen e shtetit si person, ekzistojnë tri sisteme: shteti si funksion ithjesht; shteti si person juridik, gjegjësisht si qenie e gjallë apo si individdh më në fund shteti si bashkësi. Dy të parat janë të pamjaftueshme, 22
  • 24. madje edhe kontradiktore. Shteti është më tepër se fiksion, qoftë ai ikrijuar nga doktrina apo nga vet ligji. Ky pohim është i pasaktë edhe përbashkësitë e zakonshme ndonëse për to mund të thuhet pa ndonjëkontradiktë. Edhe shteti dikur konsideronte se mund të formojë lirishtshoqata, apo së paku në pikëpamje juridike t’i mundësojë ato. Mirëpo,kur është fjala për vet shtetin, këtu bie në rreth vicioz, (pra shteti jepligjin, kurse ligji e krijon shtetin). Në të vërtetë, shteti është njëmarrëdhënie juridike, por nëse do edhe “organizëm shoqëror” sikurseedhe çdo shoqatë, por kur është fjala tek shoqata atëherë kemi do lloje tëtilla.Njëri lloj i tyre është i krijuar lirisht nga ana e individëve, me qëllim që tëarrihet dobia e caktuar; tregtare, shkencore, etj dhe këto janë shoqata tëzakonshme. Lloji i dytë i tyre, mund të thuhet, janë shoqatat ekushtëzuara nga vet natyra, e këto janë shoqatat e quajtura natyrore apotë nevojshme, siç është familja ose shteti dhe të cilat rezultojnë nga vetnatyra e njeriut, prej nga rrjedh edhe vet emri i kësaj “organizate”, me tëcilin shpesh sot pykëzohen këto, për dallim nga shoqatat e kontraktuara.4. Funksioni publik i shtetitNocioni i shërbimit publik, shkurtimisht, mund të përshkruhet apo tëshprehet kështu: ky shërbim është veprimtari nënkupton çdo veprimtarikryerjen e së cilës, drejtuesit e saj duhet ta rregullojnë, sigurojnë dhekontrollojnë. Meqenëse ky është i rëndësishëm dhe i domosdoshëm përzhvillimin e ndërvarësisë shoqërore si i tillë mund të jetë plotësisht isiguruar vetëm me ndërmjetësimin e forcës të cilën e disponojnëdrejtuesit e tij.Karakteri objektiv i shërbimeve publike; ligji mbi shërbimin publik, i ciliështë vetëm pranim dhe zbatim i obligimit të përgjithshëm dhe i cili uimponohet drejtuesëve; karakteri i përbashkët i të gjitha akteveadministrative, sepse të gjitha ato kanë për qëllim shërbimin publik, janëtri elementet themelore të sistemit.Udhëheqësit dhe nëpunësit nuk janë tashmë zotëri apo patronë, të cilëtnënshtetasve ua imponojnë pushtetin sovran apo sundimin(imperiumin), as organ i personalitetit kolektiv i cili komandon. Pra atatashmë vetëm udhëheqin me punët e përbashkëta.6. Natyra juridike e ekzistimit të shtetitNjë organizatë, për tu konsideruar shtetërore, është e domosdoshme qëta vendosë sovranitetin e vet të plotë në tërë territorin e saj. 23
  • 25. Kjo do të thotë se shtetin e përcaktojnë këto tri elemente në vijim:1. territori;2. popullsia; dhe3. pushteti sovran.Disa teoricienë të drejtësisë konsideronin se është e domosdoshme qështeti ta ketë edhe elementin e katërt, i cili është njohja ndërkombëtare.Dominoi mendimi se për ekzistimin e shtetit nuk është e domosdoshmenjohja ndërkombëtare, sepse shteti mund të ekzistojë edhe pa njohjendërkombëtare, siç ishte rasti me ish Jugosllavinë, pas shkatërrimit tëRSFJ.Sa u përket elementeve të përmendura, është me rëndësi të theksohet sepër ekzistimin e shtetit është i nevojshëm ekzistimi kumulativ i të trielementeve së bashku. Në rast se do të mungonte njëri nga të trielementet, atëherë shteti nuk mund të ekzistojë. Por edhe sikur shteti,me humbjen e njërit prej elementeve, të pushonte së ekzistuari, prapëvështirë është të supozohet se mund të shuhet edhe popullsia e tërë.Kurse po të kihet parasysh se, sipas të drejtës ndërkombëtare, përdorimii dhunës është i ndaluar si mjet i zgjidhjes së marrëdhënievendërkombëtare, atëherë është gjithashtu vështirë të supozohet se edheterritori i shtetit mund të humbet. Pra, mund vetëm të bëhet fjalë përpushimin e ushtrimit të pushtetit efektiv në tërë territorin dhe hapësirënshtetërore. Kështu ishte rasti edhe me shkatërrimin e Jugosllavisë. Nërasti e saj, fjala ishte për ndryshime esenciale dhe gjithëpërfshirëse dhetë cilat sollën deri tek pushimi i funksionimit të sistemit juridik si sistemi institucioneve të përbashkëta. Ndryshimet e atij lloji patën për pasojë qëpushteti efektiv nuk arriti deri tek të gjitha pjesët e territorit jugosllavdhe kështu qeveria e saj nuk funksiononte për tërë popullsinë dhe në tëgjitha njësitë federale apo republikat e saj. Ndonëse natyra juridike ekontinuitetit të shtetit nuk e ka mbështetjen e saj në asnjë normë tëbrendshme apo të së drejtës ndërkombëtare dhe pavarësisht nga ajo sekontiniuteti është vetëm një konstruksion teorik, i cili është nxjerrë ngadisa parime të së drejtës ndërkombëtare, prapëseprapë kontinuitet iekzistimit të shtetit ka rëndësi, madje fortë të madhe, sepse përmes tijsigurohet vazhdimësia e së drejtës dhe nuk lejohen çfarëdo ndryshimeshkundërligjore, të cilat do të mund të sillnin në pyetje sigurinë juridike tështetit si subjekt i së drejtës ndërkombëtare.7. Struktura e pushtetit shtetërorShteti si organizatë e cila disponon me monopolin legjitim të dhunës nëshoqëri, konstituohet në atë moment kur të ketë arritur që ta vendossovranitetin e vet në territorin e caktuar. Në këtë kuptim, lirisht mund të 24
  • 26. themi se sovraniteti është vetëm shprehje juridike e monopolit të dhunësfizike dhe se për ekzistimin faktik të një shteti mjafton dominimi në atëpjesë të territorit gjeofizik dhe gjeopolitik, të cilin mund ta mbulojë aimonopol.Struktura e pushtetit politik përfshinë tri elemente si vijon:1. organizimin e pushtetit në hierarkinë shtetërore;2. sovranitetin; dhe3. organet shtetërore.7.1. Organizimi i pushtetit në hierarkinë shtetëroreDëshira sunduese në shtet, diferencohet me vendosjen e organizimit tëpushtetit, përmes pushtetit ligjvënës, , ekzekutiv dhe atij legjislativ. Kjondarje, njëherazi shprehë edhe strukturën e pushtetit në nivelinshtetëror.Organizimi i saj është i tillë që siguron zbatimin e vullnetit udhëheqës nëmënyrë unike, por nga aspektet e ndryshme. Pushteti ligjvënës këtëvullnet legjitim e shprehë në mënyrë imperative (komanduese) dhe iasiguron këtij edhe mbrojtjen në rast se ky nuk respektohet. Pushtetiekzekutiv ka për detyrë të zbatojë projektet apo paramendimet e tij,kurse pushteti legjislativ ka për detyrë ta bëjë kontrollin dhe të shqiptojëaktgjykimet mbi ato sjellje, të cilat nuk janë në harmoni me sjelljet eprojektuara apo të paramenduara. Në këtë mënyrë pushteti shtetërorsiguron integritetin dhe se çështja e mekanizmave organizativ tëekzekutimit të tij, qëndron vetën në atë se a do të zhvillohet ai proces nëmënyrë demokratike (sipas vullnetit të popullit) apo në mënyrëautomatike (sipas vullnetit të individit).7.2. Sovraniteti i pushtetit shtetërorSovraniteti në pikëpamje etimologjike,(nga frëng. Souverain-i pakufizuar,kulminant, i pavarur; sovereignty, souverainete, souveranitat; kurseshprehja jonë me të njëjtën domethënie është: supremitet apokryekomandë, gjithnjë e më rrallë haset), paraqet atributin (cilësinë) eshtetit si subjekt i së drejtës ndërkombëtare, i cili ushtron pushtet ndajpopullit në territorin e vet shtetëror. Sovraniteti, „de fakto“ dhe „de jure“do të thotë ushtrim i pushtetit, prej nga rezulton edhe kompetenca e tijqë ai pushtet tu urdhërojë personave në territorin e vet. Në bazë të atyrekompetencave, ushtrimi i pushtetit është i pavarur nga çdo pushtettjetër. Pushteti në shtet është i lirë në vendimmarrje, kurse pushtetit tëlartë si të tillë, parimisht i nënshtrohen të gjithë personat dhe gjërat qëgjenden në territorin e caktuar. Nocioni i sovranitetit në bashkësinëmoderne ndërkombëtare, i kuptuar si nocion juridik, nuk është absolut..Pushteti liria dhe pavarësia e subjektit sovran ndërkombëtar nuk janë të 25
  • 27. pakufizuara. Kur nocioni i sovranitetit përdoret në të drejtënndërkombëtare, edhe atëherë ai ka kufizime të domosdoshme sipassistemit objektiv ndërkombëtarë me vet faktin se ekziston e drejtandërkombëtare publike. Krahas kufizimeve të cilat, nocionit tësovranitetit, ia imponon e drejta zakonore ndërkombëtare, subjektet edhematej kufizohen sipas çdo zotimi të detyrimeve kontraktuese.Në doktrinën e teorisë dhe praktikës së të drejtës ndërkombëtare, krahasshprehjes sovranitet, na paraqitet edhe shprehja pavarësi, nganjëherë sisinonim, kurse nganjëherë edhe si e paqartë në relacion me shprehjensovranitet. Në periudha të ndryshme historike, ai bartës i sovranitetit,paraqitet sovrani, (monarku) apo shtresa e caktuar shoqërore, p.sh.aristokracia, proletariati apo edhe tërë populli.Me përdorimin e shprehjes sovranitet, në marrëdhëniet ndërkombëtare,shpesh dëshirohet të theksohet e drejta e subjektit të së drejtësndërkombëtare për vendosje të lirë, jo vetëm në kuadër të rregullimit tëvet të brendshëm ekonomik, shoqëror dhe politik, por edhe për politikëne tij të jashtme për hyrje në lidhje të ndryshme ndërkombëtare, nëorganizata ndërkombëtare, nënshkrimin dhe ratifikimin e marrëveshjevendërkombëtare, dhe tërë këtë, natyrisht, në suaza të kufizimeveeventuale tashmë ekzistuese.Shprehja sovranitet, në praktikë dhe në doktrinë përdoret në shenjë tëtërësisë së të gjitha të drejtave, të cilat subjekti juridik-ndërkombëtarë iushtron pikërisht për faktin se e posedon atributin e sovranitetit;nganjëherë, ndërkaq, edhe dallohen disa të drejta të cilat e përbëjnësovranitetin. Nga tërësia e të drejtave sovrane, disa prej tyre mund tëndahen, gjegjësisht subjekti, me marrëveshje, mund të heq dorë nga ato.Prandaj, edhe mund të thuhet se, në këtë kuptim, sovraniteti nuk është ipandashëm.Sovranitetin si monopol të dhunës shtetërore mund ta ndajmë në: 1. tëbrendshëm; dhe 2. të jashtëm.Sovraniteti i brendshëm ekziston atëherë kur pushteti shtetëror vepronnë mënyrë efektive në tërë territorin e vet dhe nëse ka sukses që tazbatojë në praktikë vullnetin e vet politik.Sovraniteti i jashtëm ekziston atëherë kur shteti është i pranuar ngabashkësia ndërkombëtare dhe nëse arrin ta ruaj integritetin e vetterritorial si subjekt i pavarur i së drejtës ndërkombëtare si dhe tëudhëheq politikën, për të cilën përcaktohet, por pa përdorimin e dhunëssë shteteve tjera.Nga aspekti formal-juridik, sovraniteti është i pakufizuar ashtu që nukekziston pushtet më i lartë se ai i cili është themeluar në shtet. Dukedisponuar me monopolin e detyrimit fizik, shteti, lirisht dhe pa kufizim, 26
  • 28. mund të nxjerr vendimet e veta, të cilat janë në interesin e klasësudhëheqëse, gjegjësisht grupit udhëheqës. Sa i përket aspektit faktik tësovranitetit, në marrëdhëniet ndërkombëtare, sovraniteti shtetëror ishtetit kushtimisht është i pakufizuar. Mirëpo, vet fakti se shteti ështësubjekt i së drejtës ndërkombëtare, nënkupton se shteti një pjesë tësovranitetit të vet e bartë në bashkësinë ndërkombëtare. Me këtë, ajonjëherazi është e obliguar që të respektojë rregullat e së drejtësndërkombëtare, sidomos ato që kanë të bëjnë me mbrojtjen e të drejtavedhe lirive themelore të njeriut.Shteti, krahas sovranitetit shtetëror mund të ketë edhe: 1) sovranitetinpopullor dhe 2) sovranitetin nacional.7.2.1. Sovraniteti popullor.Sovraniteti popullor, në kuptimin e ngushtë të fjalës, mund të kuptohetsi pushtet i popullit (pushtet popullor) në një shtet. Kjo pra është formë evullnetit të lirë të popullit për ta vendosur pushtetin që atij i përgjigjet(konvenon) më së tepërmi, gjë që është plotësisht në harmoni(kompatibile) me nocionin e demokracisë. Këtë pushtet populli mund tarealizojë me anë të përcaktimit të tij të lirë për të, e në të cilin dëshiron tëjetojë, si dhe ka të drejtë që me anë të kryengritjes revolucionare talargojë regjimin i cili nuk i përgjigjet interesave të tij.7.2.2. Sovraniteti nacionalSovraniteti nacional nënkupton të drejtën kombit të caktuar në shtetësinë bazë të veçorive historike, religjioze, etnike, kulturore dhe veçoriveidentifikuese gjuhësore dhe zakonore. Periudha mesjetare e zhvillimit tështetit ka shënuar ekzistimin e kombit-shtet. Ajo periudhë kapërfunduar në fund të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX.Përfaqësuesit e ideologjisë së sovranitetit nacional, theksonin nevojën emëvetësisë apo vetekzistencës së kombit në shtete multinacionale, gjë qëmë tepër përkon me formën konfederate sesa me atë federale të rregullitshtetëror.7.3. Organet e shtetit (shtetërore)Organet shtetërore paraqesin personifikimin e shtetit, sepse shtetipërmes tyre e realizon konstituimin e vet. Këto organe mund tëklasifikohen në mënyra të ndryshme, varësisht prej kritereve të cilat janëtë lidhura për grupesh dhe politikash të ndryshme, të cilat përmes tyreedhe realizohen.Organet shtetërore më së shpeshti ndahen në llojet si vijon: 27
  • 29. 7.3.1. Organet kolektive inoksKjo është një ndarje sipas mënyrës së realizimit të funksionit udhëheqësnë shtet, varësisht prej asaj se a e realizon rolin udhëheqës individi apoorgani kolektiv. Në rast se pushtetin e ushtron organi kolektiv (p.sh.kryesia, qeveria, etj.), vendimet nxjerrën me shumicën absolute,shumicën e kualifikuar apo relative të votave të anëtarëve të pranishëm(kuorumit).Në rast se pushtetin e ushtron organi inoks, atëherë kjo nënkupton se nëkrye të organit është individi dhe ai individ nxjerr vendimet, (p.sh.kryetari, ministri, etj.).7.3.2. Organet demokratike dhe burokratikeSipas këtij klasifikimi, organe demokratike janë ato të cilat në funksionapo në pushtet arrijnë përmes zgjedhjeve demokratike, kurse organetburokratike vijnë në pushtet përmes emërimit (instalimit).Krahas kësaj,këto organe dallohen edhe për nga mënyra e realizimit të metodës sëpunës së organeve shtetërore. Pra, me vet faktin se janë emëruar ngadikush, organet burokratike, për punën e vet raportojnë dhe i përgjigjenatij që i ka emëruar, ndërsa organet demokratike kanë një përgjegjësishumë më të gjerë.7.3.3. Organet politike dhe profesionaleSipas kësaj ndarjeje apo klasifikimi, organet politike janë ato të cilat epërcaktojnë politikën e shtetit (shtetërore). Këto organe mund të jenë tëzgjedhura, por edhe të pazgjedhura, gjegjësisht profesionale dhe amatore.Organet profesionale janë të përbëra nga njerëzit të cilët në ushtrimin efunksioneve të tyre mbeten për një periudhë të caktuar kohore (periudhëzgjedhore e cila mund të zgjatë një vit, dy, katër, tetë vite, etj.)Organet profesionale, nga organet politike, dallojnë sipas mënyrës sëzgjedhjes. Këta janë njerëz, të cilët punën e tyre e bëjnë për organetpolitike.Është rregull që organet politike të zgjedhën kurse ato profesionaleemërohen.7.3.4. Organet vendimmarrëse dhe ekzekutiveNë këtë klasifikim bëjnë pjesë organet e pushtetit të cilat nxjerrinvendime si dhe ato të cilat i zbatojnë, konkretizojnë dhe realizojnëvendimet e organit shtetëror. Sipas këtij klasifikimi, organet politike, 28
  • 30. civile dhe kolektive jenë vendimtare, ndërsa organet ekzekutive janëorgane inokos (të pavarura), të armatosura dhe organe profesionale.7.3.5. Organet e armatosura dhe organet civileOrgane të armatosura jenë ato organe të cilat disponojnë me forcën earmatosur, gjegjësisht ato të cilat disponojnë me shtrinë dhe policinë.Këto janë organe të cilat zbatojnë dhunën brenda shtetit.Organet civile (qytetare) janë organe të armatosura. Në to bëjnë pjesëorganet shtetërore të cilat kryejnë punët civile, ato nuk disponojnë medhunën e drejtpërdrejtë, që do të thotë se dhuna nuk është e pranishmegjatë punës së këtyre organeve. Kapitulli III HYRJE NË SHKENCËN E DREJTËSISË1. Nocioni i së drejtësKur studiohet e drejta apo drejtësia, atëherë para së gjithash, meshprehjen e drejtë apo drejtësi përfshihet zakonisht jo vetëm e drejta nëkuptimin e ngushtë të fjalës por edhe diçka më tepër, pra përfshihet sivijon: shteti. kur thuhet e drejtë atëherë me vetë këtë njëherazi thuhetedhe shtet, sepse siç do të shohim më vonë, së pari, shteti dhe e drejtajanë ngushtë të lidhura dhe dukuri të pandashme shoqërore. Prandaj,kur themi së në fakultetin e drejtësisë mësohet apo studiohet e drejta, neme të vërtetë vetëm jemi shprehur shkurt, sepse e drejta nuk mund tëmësohet ndarazi nga shteti. Pra realisht së bashku studiohet shteti dhe edrejta. Pra në fakultetin juridik dhe në fakultetin e shkencavekriminalistike mësohen shteti dhe e drejta apo shkencat mbi shtetin dhetë drejtën. Ato shkenca janë shkenca shtetërore – juridike apo thënëshkurt shkenca juridike.2. Ndarja apo klasifikimi i shkencave juridike.Shkencat juridike mund të ndahen në dy grupe themelore:1. Shkencat pozitive – juridike, të cilat si të tilla studiojnë:a. Cilëndo të drejtë të vlefshme aktuale (të ashtuquajturën “e drejtë pozitive”) p.sh. “e drejta e sotme e cila vlen gjegjësisht është në fuqi në një shtet.b. Cilindo shtet të sotshëm ekzistues, si p.sh. Italinë, Francën etj. 29
  • 31. 2. Shkencat juridiko-historike – janë shkenca të cilat studiojnë:a. Ish të drejtat, tashmë të pavlefshëmve, p.sh. Babilonase, romake, feudale, të drejtën e ish Jugosllavisë.b. Ish shtetet të cilat kanë ekzistuar në histori dhe janë zhdukur, si p.sh. Egjipti, Perandoria Romake, Shteti Frank, Shteti Kroat, Shteti Serb, ish Jugosllavia etj. Shkencat juridiko-historike dhe shkencat juridiko – pozitive, gjegjësishtshkencat të cilat studiojnë të drejtat e caktuara konkrete dhe shtetet ecaktuara konkrete qoftë të kenë ekzistuar ato në të kaluarën apo edheekzistojnë aktualisht, ato i quajmë me një emër të përbashkët shkencakonkrete – juridike. Mirëpo, përveç njohurive mbi shkencat konkrete dhembi shtetet konkrete është e nevojshme të dinë edhe mbi të drejtën dheshtetin në përgjithësi në mënyrë abstrakte, gjegjësisht duhet të dimë seçka është e drejta përgjithësi (cilado e drejtë) dhe çka është shteti nëpërgjithësi (cilido shtet)? Përgjigjen në këtë pyetje na e jep një shkencëabstrakte e cila quhet teoria e shtetit dhe së drejtës (shkenca më epërgjithësuar e së drejtës apo hyrja në shkencat juridike apo hyrja nëdrejtësi. Kjo shkencë vije deri tek dukuritë në atë mënyrë që ngashkencat konkrete – juridike nxjerr atë që është e përbashkët për tëgjitha shtetet dhe të gjitha të drejtat, nxjerr ligjet dhe nocionet epërgjithshme dhe themelore”.Njohuritë e tilla abstrakte – juridike gjithsesi janë më të thella, dhe mëthemelore nga njohuritë konkrete – juridike. Kjo të thotë se vetëm mestudimin e të dy llojeve; shkencave konkrete – juridike dhe shkencaveabstrakte – juridike (gjithsesi me ndihmën e studimit dhe të shkencave tëtjera gjegjëse jo-juridike), mund të arrihet njohuria më e plotë shkencorembi të drejtën dhe shtetin, gjë që juristëve të ri ua lehtëson studimin edisa shkencave konkrete – juridike. Hyrja në shkencat e drejtësisë nukpërfshinë teorinë e përgjithshme të shtetit dhe së drejtës por vetëmelementet e sajë më themelore. Kjo do të thotë se në kuadër të kësajlënde mësimore analizohen dhe mësohen nocionet themelore dhe tëpërgjithshme, ligjet bazike, kualitetit dhe lidhjet e tyre të përbashkëta qëjanë elementare dhe karakteristike për shtetin dhe të drejtën nëpërgjithësi. Prandaj, është e nevojshme të definohet nocioni i së drejtësdhe shtetit dhe së këndejmi edhe përgjigjja në pyetjet, ç’është e drejtadhe shteti, cila është esenca e tyre, pse kanë lidhur dhe si kanë lindurkëto fenomene shoqërore, si është marrëdhënia e tyre e ndërsjellë, siështë raporti i tyre ndaj dukurive tjera shoqërore të cilat i kushtëzojnëdhe i përcaktojnë ato, cilat janë qëllimet dhe funksioni shoqëror i sëdrejtës dhe shtetit etj.? 30
  • 32. Hyrja në shkencat e drejtësisë paraqitet pra si shkencë themelore epërgjithshme dhe hyrëse, prandaj edhe për këtë arsye jo rastësishtmësohet qysh në fillim të studimeve. Sikurse edhe çdo shkencë tjetër,hyrja në drejtësi përpiqet që sa më saktë subjektivisht në vetëdije tashpreh realitetin objektiv i cili perceptohet apo mësohet përmesnocioneve dhe ligjeve. Me ç’rast grupi për esencën e karakteristikavethemelore të disa gjërave paraqitet grupi i dispozitave (materia, shteti, edrejta). Në anën tjetër, ligjet shprehin lidhjet dhe veprimet reciproke nëmes të dy gjërave apo dy dukurive duke na shpjeguar në këtë mënyrëlidhjen shkakore ndërmjet dukurive të cilat i vështrojnë apo atyredukurive të cilat më për së afërmi i kushtëzojnë apo përcaktojnë. Ligjetpra në mënyrë dinamike shprehin dukuritë (botën) që do të thotë se nëkrijimin dhe lëvizjen, lidhjen reciproke dhe ndikimin, ndryshimin,kalimin nga njëra në tjetër dhe zhdukjen. Ne na interesojnë nocionetdhe ligjet deri tek te cilat vinë duke analizuar të gjitha shtetet dhe tëgjitha të drejtat gjatë tërë historisë. Pikërisht për këtë shkak me materiene studimit të disiplinës sonë mësimore do të jenë të gjitha ato dukuri dhenocione gjegjësisht të gjitha ato elemente dhe kualitete pa të cilat nukmund të paramendohet asnjë shtet dhe asnjë e drejtë dhe të cilatpërbëjnë esencën e tyre. Do të analizohen gjithashtu edhe ato kualitete tëcilat paraqiten vetëm tek grupi caktuar i shteteve dhe të drejtave. Siç dotë shohim, tek te gjitha shtetet do të paraqiten kualitetet themelore sivijon: çdo shtet është organizatë e dhunës, çdo shtet ka monopolin mbidhunën fizike, çdo shtet është organizatë e klasës sunduese etj. në anëntjetër disa shtete kanë formë monarkie të sundimit, e të tjerat formërepublikane. Për këtë arsye këto forma nuk bëjnë pjesë në kualiteteqenësore të shtetit, në esencën e këtyre. Sa u përket të drejtave kualitetii tyre themelor është se ato janë një grup marrëdhëniesh juridike dhenormash juridike të sjelljes zbatimin e të cilave e garanton shteti mesanksionin e vetë gjegjësisht sipas nevojës edhe me dhunë. Meqenëse patë nuk mund të paramendohet asnjë e drejtë, kjo edhe e përbënë esencëne tij.Sipas programit tonë studimor, hyrja në shkencat e drejtësisë nuk ështëthjeshtë lëdë abstrakte juridike sepse në kuadër të kësaj lënde njihemiedhe me fillet e shtetit dhe të drejtës sonë, njihemi edhe me dukuritëelementare të disa degëve të sistemit juridik si dhe me dispozitatthemelore pozitive – juridike të së drejtës sonë. Në këtë pjesë pra, hyrjanë shkencat e drejtësisë tregohet edhe si lëndë konkrete – juridike. Nëfund është e nevojshme që edhe një herë të theksojmë se hyrja nëshkencat juridike ofron njohuri themelore dhe të përgjithshme mbi tëdrejtën dhe shtetin në përgjithësi, pastaj njohuritë e domosdoshmeteknike të vetë sistemit juridik të cilat nuk mësohen apo studiohen nëlëndët tjera mësimore – juridike (këto janë p.sh. norma juridike, akti 31
  • 33. juridik, marrëdhënia juridike, interpretimi dhe zbatimi i së drejtës,sistemi i së drejtës, etj.), dhe njohuritë mbi sistemin shtetëror juridik.2. Kuptimi (përcaktimi) themelor i së drejtësSiç kemi theksuar më lartë e drejta nuk mund të ndahet nga shteti. Edrejta është vullnet i shtetit. Kjo është një grup normash të cilave shtetiua ka dhënë forcën e detyrimit. As nuk mund të ketë shtet pa të drejtën,as të drejtë pa shtetin. E drejta pa shtetin nuk mund të qëndrojë sepseato norma që do të ekzistonin pa shtetin, vetvetiu do të ishin të privuaranga forca speciale detyruese të cilën shteti asaj ia jep. Shteti pa të drejtënprapë do të ishte shtet i cili nuk do të kishte vullnetin apo gatishmërinë evetë, gjegjësisht shteti i cili asgjë nuk urdhëron, i cili nuk paraqetkuruar normash. Shteti si person juridik, mund ta dëshmojëekzistencën e tij vetëm me vullnetin dhe gatishmërinë e tij, shteti i cilinuk do të kishte gatishmërinë dhe vullnetin nuk do të kishte ekzistuar.Çështja është krejtësisht përjashtuese, se cila ka ekzistuar më parë, edrejta apo shteti, e drejta dhe shteti janë të lidhura kështu në mënyrë tëpa ndashme njëra me tjetrën dhe si të tilla kanë mundur të ekzistojnëvetëm njëkohësisht. Definimi etimologjik i fjalës “nocion” vetvetiu ështëdukuri me rëndësi të posaçme shoqërore dhe nocion shumë i ndërlikuar.Fuqia e së drejtës përcakton rolin të cilin ajo e ka në vendin qendror i ciligjithsesi i takon në sistemin shoqëror dhe në shkencën juridike.Ndërlikueshmëria e së drejtës rezulton nga lidhja e sajë me numrin emadh të dukurive të ndryshme. Së këndejmi nuk duhet të na habitë faktiqë në pyetjen themelore: ç’është e drejta, nuk është dhënë përgjigjepërfundimtare, që ekzistojnë definicione të numërta të së drejtës rreth tëcilave edhe sot e kësaj dite zhvillohen diskutime të mëdha në shkencatjuridike. Vështirësia me të cilën përballohet shkenca e drejtësisë merastin e definimit të vetë nocionit të së drejtës, e kishte shtyrë në kohën etij edhe Kantin i cili kishte vërejtur se si juristët ende nuk po e dinin seç’është e drejta, ndonëse aq shumë diskutonin për të.Arsye për diskutimin e një numri kaq të madh të pikëpamjeve mbinocionin e së drejtës gjendet në atë se me të kuptuarit e së drejtëspersonifikohet të kuptuarit e përgjithshëm të botës. Mendimet e tilla janëtë pa numërta, prandaj është e kuptueshme se përse ekzistojnë kuptimeaq të ndryshme mbi të drejtën, krahas kësaj nocioni i botës ështësigurisht edhe më i ndërlikuari, edhe problemi më i rëndë, prandaj këtëfat e ndanë edhe nocioni i së drejtës si njëra ndër interpretimet e saj. Sëkëndejmi më afër së vërtetës është perceptimi (Del Viki) se e drejtënështë më lehtë ta ndiejmë intuitivisht se sa ta shpjegojmë racionalisht.Në qoftë se më në fund, edhe nuk mund të definohet përfundimishtnocioni i së drejtës, kjo nuk do të thotë prapë se atë nuk duhet definuar,qoftë madje edhe për arsye thjeshtë praktike. Në këtë kuptim çdodefinicion i së drejtës është kontribut për të kuptuarit më të mirë të saj. 32
  • 34. Sepse për tu shërbyer me të drejtën paraprakisht atë sa më mirë tadefinojmë. Të gjitha teoritë e ndryshme dhe definicionet e së drejtësmund të klasifikohen në kuptimin e kushtëzuar të fjalës, në normativ,normativ – sociologjik, sociologjik dhe integral dhe në grupin e teorive tësë drejtës. Ndërkaq, është e nevojshme të ceket se teoritë integrale nukjanë të vetmet lloje të ashtuquajturave teori juridike – sintetike. Këtyrenë masë të njëjtë mund tu përkasin edhe teoritë edhe disa teorinormative, normative – sociologjike dhe sociologjike në të cilat me rastine definimit apo përcaktimit të së drejtës u kushtohet rëndësi edheelementeve tjera. Në shkencën tonë të drejtësisë më së shpeshti zbatohetajo dispozitë sipas së cilës e drejta paraqet grup normash që isanksionon shteti prandaj, e drejta është grup normash të sjelljesshoqërore, - grup normash juridike. Norma juridike dallohet nga normattjera të sjelljesh shoqërore, me faktin se është pjesë e pandashme esistemit të përgjithshëm shtetëror – juridik.Disa norma të sjelljes, në sistemin e rregullativ shtetëror – juridik hyjnënë tri mënyra:a) Me nxjerrjen e menjëhershme të drejtpërdrejtë të normave të rëndësisë së veçantë për organet kompetente shtetërore,b) Me formimin e normave jo të drejtpërdrejta nga organeve shtetërore në procesin e zbatimit të së drejtës dhec) Me formimin e tyre nga faktorët privat dhe shoqëror, nëse ato shteti i njeh dhe nëse ato hyjnë në sistemin juridik shtetëror. Nga nocioni i së drejtës rezulton nocioni i normës juridike i cili nuk guxon të kufizohet vetëm në suaza të normave të përgjithshme.Karakteristikë e mëtejme e normës juridike është edhe ndonjë garancipër zbatimin e sajë i cili sipas rregullit gjendet në dhunë. Për ta kuptuardrejt nocionin e së drejtës është e nevojshme të futemi në dialektikën eformimit të së drejtës dhe ti kushtojmë rëndësi efektivitetit të sajë. Se përnga përmbajtja e sajë e drejta është fenomen shoqëror gjegjësishtsuperstrukturë mbi bazën ekonomike – shoqërore, gjegjësisht pjesë e pandashme e zhvillimit shoqërore. E drejta si instrument i shtetit, nëshoqërinë klasore e ka si të domosdoshëm atë qëllimin kryesor të njëjtësikurse shteti: të garantojë sundimin e klasës udhëheqëse.3. Karakteristikat e përbashkëta në definimin e së drejtësPavarësisht nga dallimet e shumta dhe të rëndësishme të cilat ekzistojnënë mesin e teorive mbi nocionin e së drejtës, mund të thuhet dhe mebindje të vërtetohet se të gjitha ato (në mënyrë eksplicite apo implicite,por logjikisht domosdo), kanë punë me një problematikë të përbashkëtdhe se pikërisht në ato problematika lindin midis tyre edhepapajtueshmërinë. 33
  • 35. Do të shënojmë katër fundamentale nga këto:1. Problematika e modelit metodologjik e shkencës së drejtësisë – eshprehur në pyetje: çfarë është lënda e dukurisë së të drejtës dhe mecilat metoda kjo lëndë mund të mësohet?2. Problematika e natyrës së definicionit – e shprehur në pyetje: çka dotë thotë ta definosh atë? Apo: a e shpreh definicioni esencën e vetë lëndësapo marrëdhënia jonë vepruese ndaj lëndës?3. Problematika e përmbajtës së nocionit të së drejtës – e shprehur nëpyetje: cilat janë karakteristikat më të rëndësishme të lëndës që eshënojmë me shprehjen e “drejtë”,4. Problematika e kritereve të drejtësisë – shprehur në pyetje: sipascilave karakteristika e konstituojmë apo e dallojmë në analizënpërfundimtare lëndën e shënuar me shprehjen “e drejtë” si unitetspecifik ndaj lëndëve tjera simotra (morali, zakoni)?Këto katër problematika sado që reciprokisht gërshetohen dhesupozohen në çdo teori të së drejtës, kanë një kuptim relativisht tëpavarur teorik, prandaj për këtë arsye është e nevojshme të studiohenveçmas. Këtë sidomos është e nevojshme ta theksojmë për arsye sedebatet për të drejtën çojnë në një drejtim mjaftë të pa rregulluar“impresionist”. E vërteta, qasje të veçantë ndaj këtyre çështjeve më sëshpeshti, nuk hasim as në mësimet për nocionin e së drejtës as nëindikatorët e tyre klasifikues. Duke vlerësuar trajtimin e tyre implicitështë e qartë se diskutimet e deritashme për të drejtën rëndësinë më tëmadhe ia kanë kushtuar nocionit të së drejtës, kurse më pak vëmendjekriterit të drejtësisë dhe modeleve metodologjike, kurse më së pakuvëmendje çështjes së natyrës së definicionit. Kjo pikërisht është shkak injë pjese jo të vogël të mospajtimeve dhe kundërshtimeve ndërmjetautorëve sepse ata të vetmit theksojnë njërën kurse të tjerët tjetrënproblematikë duke menduar kështu gabimisht edhe njëra edhe tjetrapallë se po flisnin për të njëjtën gjë.Të gjithë popujt ndër të cilët sundojnë ligjet dhe zakonet, shërbehen menjë pjesë të së drejtës autentike, dhe me një pjesë të së drejtës që është epërbashkët për të gjithë njerëzit. Të drejtën të cilën ndonjë popull e kakrijuar për vete është e drejtë e tij e posaçme dhe quhet e drejtë civile(ius civile),. Si e drejtë karakteristike për qytetarët e atij shteti (civitas);kurse ajo që është e përgjithshme ndër të gjithë njerëzit dhe di diçka mepajtim me natyrën e arsyes dhe që tek të gjithë popujt njësoj respektohetquhet e drejta e popullit (ius gentium), si e drejtë me të cilën shërbehentë gjithë popujt kështu edhe populli romak shërbehej me pjesën e së 34
  • 36. drejtës së vetë autentike, pjesën e së drejtës së përbashkët për të gjithënjerëzit. Në cilën kategori bënë pjesë e drejta individuale do tademonstrojmë në vendet gjegjëse.4 Karakteristikat themelore dhe llojet e së drejtësKëto norma paraklasore apo para juridike të sjelljes zakonisht quhenzakone apo e drejtë zakonore sepse në pjesën dërmuese të tyre kanëlindur nga një proces i gjatë përmes praktikës shekullore të presionitshoqëror mbi individët dhe janë bartur nga gjenerata në gjeneratë meanë të përcjelljes apo traditës, me gojë (sepse shkrime ende nuk kishte).Përveç kësaj me krahasimin e pjesës tjetër të së drejtës para juridike metë drejtën e shoqërisë moderne klasore, në pjesën dërmuese janë normatë shkruara dhe më së shpeshti norma nga lartë, na ana e shtetit, tëquajtura zakone apo e drejtë zakonore. Emri i tillë sidomos ështërrënjosur për shkak të ekzistimit të mbeturinave të shumta të së drejtëssë rentës në vendet bashkëkohore më të prapambetura të shoqërisëklasore.Për shkak të dominimit të së drejtës të normuar dhe të shkruar nëshoqëritë e zhvilluara klasore me pushtet të centralizuar shtetëror ështëpotencuar emri zakon dhe e drejta zakonore edhe në çdo të drejtë e cilaka lindur apo vije nga lartë nga praktika e presionit shoqëror mbiindividët madje e dhe nga praktika e organeve gjyqësore të shtetevebashkëkohore apo gjykatave të pajtimit, të profesioneve të ndryshme.Gjithashtu ekziston dallimi ndërmjet zakonit dhe të drejtës zakonore.Atje ku ekziston e drejta e shtetit, rregullave tjera u mohohet karakterijuridik dhe quhen thjeshtë zakone të cilat organi shtetëror në disa rastekur ligjet e shtetit lejojnë, mund ta zbatojnë. Me të drejtën zakonoremegjithatë quhet çdo e drejtë e cila nuk është e diktuar nga lartë por kalindur nga praktika, nga poshtë. Me të drejtën zakonore gjithashtu quhetedhe e drejta e vjetër feudale.Definitivisht zakone quhen edhe rregullat bashkëkohore të sjelljes (p.sh.rregullat e mirësjelljes, moda etj.), të cilat nuk garantohen me sanksionete shtetit apo me garancitë tij por lindin nga praktika apo presioni igrupeve në individ etj. me analizën e nocionit të së drejtës në kuptiminformal janë të caktuar karakteristikat e sajë, të cilat përmbahen me tëgjitha normat juridike (ligjet) pozitive si dhe në të drejtën natyraliste dhetë drejtën pozitive vetvetiu. Grupi i rregulluar në mënyrë logjike i këtyrekarakteristikave, natyrisht duhet ta bëjë kuptimin e genusit të të gjithanormave juridike, gjegjësisht nocioni i së drejtës. Një gjë do të jetëthemelore (substanciale) kurse të tjerat atributive (adjektive). Çështjaështë vetëm se si do të formulohen ato, për të hy në definicionin enocionit të së drejtës. Ndër të gjitha karakteristikat e cekura të së drejtës 35
  • 37. na paraqitet një si nocioni i latë si genus i tij dhe kështu sikarakteristikë themelore (substanciale) e tij. Ky është nocioni i normës(norma, ligji). E drejta pra sipas karakteristikës së sajë të parë është njëlloj i veçantë i normës. Ajo bënë pjesë nga sa u tha në normat e vullnetitgjegjësisht normat imperative. Imperativi është karakteristikë epërbashkët i normave morale konvencionale (kanonike). Mirëpo kjoveçori e normës e cila në praktikë normën (morale dhe konvencionale) edallon nga normat tjera gjegjësisht urdhri (abstrakt) nuk është edomosdoshme të futet në vetë definicionin e së drejtës. Definicioni i vetënormës në definicionin e së drejtës nuk është i nevojshëm për tu dalluare drejta me definicion nga dukuritë simotra sepse ajo qartë dallohet siçkemi vërejtur përmes dy veçorive tjera. Si arsye për këtë mund të ceketedhe ajo se ekziston përballë të ashtuquajturave norma premise,kontesti rreth asaj se a është imperativi karakteristikë e përgjithshme enormave juridike.Të gjitha normat juridike nga ajo që kemi parë janë norma shtetërore (përdallim nga ato morale dhe konvencionale), qoftë direkt apo indirekt nëbazë të pranimit heshtazi apo me zë të njëjta nga ana e tyre apotoleranca e tyre (si e drejta zakonore dhe kanonike /religjioze/). Në anëntjetër prapë normat juridike mund të kuptohen për shkak se ato janëllojet e normës së vullnetit dhe deklarata të vullnetit të përgjithshëm.Rrjedhimisht, qoftë shtetësia e normës juridike, qoftë atributi i tyredeklaratë e vullnetit të përgjithshëm ato mund të futen në definicionin etë drejtës. Në definicione të ndryshme të së drejtës sipas asaj që u thamëpërbëjnë njërën apo tjetrën, kurse është përmendur se Stammler e futëvetëm dashjen e jo deklaratën e sajë as karakterin e së drejtë se normaështë definicion i së drejtës. Mirëpo logjikisht është më mirë të futetshtetësia në këtë definicion për shkak se në atë element përmbahet edheatributi i normave juridike, se janë deklarata të vullnetit të përgjithshëm.Normat juridike njëherazi janë deklarata pak a shumë të bindjes sëpërgjithshme. Por siç është e thënë kjo bindje është vetëm përcjellës ivullnetit të përgjithshëm e jo e kundërta siç disa e kuptojnë pa vendduke futur në definicionin e së drejtës deklaratën e bindjes sëpërgjithshme në vend të vullnetit të përgjithshëm, sepse kjo e prodhonnormën juridike e kurrsesi bindja.5. E drejta si normë e sjelljes njerëzoreNocioni i së drejtës nëse ka të bëjë me domosdoshmërinë e cila ipërgjigjet (kuptimi i sajë moral), së drejtës gjegjësisht vetëm së jashtmi,raportit praktik të nj individi ndaja tjetrit nëse veprimet e tyre si faktemund të kenë ndikim njeri në tjetrin (direkt apo indirekt). Mirëpo kjo nukdo të thotë raport dashjeje ndaj dëshirës (pra edhe ndaj vetë nevojës) sëtjetrit sikurse mbase me veprimet humanitare apo mëshiruese, porvetëm ndaj dashjes së tjetrit. E treta, në atë raport dashjeje të ndërsjellë 36
  • 38. gjithashtu Vjenë në shprehje materia dashje, gjegjësisht qëllim të cilënsecili e ka synim në pikëpamje të qëllimit apo objektit të cilin e dëshironp.sh. nuk pyetet pse a do të ketë ndokush nga malli të cilin e blenë prejmeje për tregti, dobi apo jo por pyet vetëm për formën dhe raportin edashjes së ndërsjellë, nëse ajo thjeshtë konsiderohet si e lirë dhegjithashtu veprimi i njërit nga të dy sipas ligjit të përgjithshëm a lejon qëtë shkelë lirinë e tjetrit. E para është pra grup nën të cilat dashja e njëritsipas ligjit të përgjithshëm të lirisë mund të shtypë dashjen e tjetrit. Edrejta është sistem i sjelljeve njerëzore, fjala “sistem paraqet sistemin enormave. Së këndejmi e drejta nuk është siç thuhet nga një herë, rregull.Ajo është grup rregullash të cilat kanë atë lloj uniteti e që ne e kuptojmësi sistem. Është e pa mundur të kuptohet natyra e së drejtës nësevëmendjen tonë nuk e kufizojmë në një normë të izoluar. Marrëdhëniet tëcilat i ndërlidhin rregullat individuale të një sistemi juridik gjithashtujanë të rëndësishme për natyrën e së drejtës. Vetëm në bazë të kuptimittë qartë të atyre marrëdhënieve që përbëjnë sistemin juridik mund tëkuptohet plotësisht natyra e së drejtës. E drejta është sistem i sjelljevenjerëzore dhe asgjë përveç sjelljes njerëzore nuk hynë në përmbajtjen enormave juridike. P.sh. norma e cila vrasjen e shpall si delikt tëdënueshëm i përket sjelljes njerëzore që ka për pasojë vdekjen e ndonjënjeriu apo qenie njerëzore. Vetë vdekja ndërkaq nuk sjellje njerëzore porproces fiziologjik. Çdo normë e së drejtës i obligon qeniet njerëzore nëmënyrë të caktuar dhe në rrethana të caktuara. Ato rrethana nuk është edomosdoshme të jenë sjellje njerëzore. Ato mund të jenë p.sh. ajo që ne equajmë ngjarje – ndodhi natyrore. Norma juridike mund ti obligoj fqinjëtti japin ndihmë viktimës në një vërshim. Vërshimi nuk është sjelljenjerëzore por është kusht i sjelljes njerëzore të definuar me sisteminjuridik. Në këtë kuptim faktet që nuk janë fakte të sjelljes njerëzoremund të hyjnë në përmbajtjen e një norme juridike. Mirëpo kjo nukmund të ketë të bëjë vetëm me sjelljen njerëzore, qoftë si kusht apo sipasojë. Kapitulli IV NOCIONI, OBJEKTI DHE METODA E SHKENCËS HYRJE NË DREJTËSI1. Nocioni si së drejtësShprehjet qe e karakterizojnë të drejtën në gjuhën indoevropiane më sëshpeshti janë nxjerrë nga fjalët latine “directum” që shprehëparafytyrimin për ambientin (“drejtë”) apo megjithatë për mënyrën eveprimit (“drejtë”). 1__________________________________1) Kështu shprehjes shqipe “e drejtë” në gjuhët tjera i përgjigjet termi : “Recht” gjer., “Droight” fr., “Dirito” ital., “Derecho” sp., dhe në anglishte “Right” i cili megjithatë do të thotë e drejtë subjektive, ndërsa për të drejtën objektive përdoret fjala “Law”. 37
  • 39. Në anglishte fjala “Law” orienton në të kuptuarit se e drejta në esencëështë ligj (greq. Normos; lat. Lex). Në antikë shprehja e së drejtës jo rrallëka të bëjë me “drejtësi” (greq. Dika dhe Di-kaion apo në zakonin nëpërgjithësi lat. mores; konsuetudo).Në përpjekjet për ta definuar në pikëpamje të nocionit fenomenin e sëdrejtës shkenca bashkëkohore e drejtësisë kryesisht fillon nga supozimetsi vijon:a) e drejta është dukuri normative dhe si e tillë ajo përcakton ndonjë “nevojë” (kelsen) dhe norma juridike përbëhet nga dëshmitë perspektive e jo nga pohimet për faktet.b) Qëllimi i të gjykuarit juridik (argumentimi, logjika e së drejtës) nxjerrja e vendimeve në harmoni me kërkesën që parashtron norma e jo kërkimi i së vërtetës si të tillë. Përveç dëshmive (të vërteta dhe të rrejshme) të gjykuarit moral, politik dhe juridik mbështetet edhe në arritjen e pajtueshmërisë (parelman).c) Drejtësia është pjesë e komunikimit shoqëror që përmban porosi me të cilat rregullohet ndonjë kuptim, kurse kjo arrihet me përdorimin e shprehjeve gjyqësore. Funksionet e gjuhëve janë të ndryshme kurse shqiptimi i qëndrimeve për faktet është vetëm njëra nga ato (Wittgenstein). Kështu në gjuhën e së drejtës jo vetëm se pohohet diçka por edhe kërkohet ajo, urdhërohet, ndahet, rregullohet, etj.d) Prandaj komunikimi ndodh midis subjekteve të cilat janë dhënësit (adresarmët) dhe marrësit (adresantët) e normave juridike.e) Subjektet kryesore të komunikimit të së drejtës janë organe shtetërore të cilët i drejtojnë porositë e detyrueshme adresantëve (qytetarëve). Për dallim nga sistemet më të vjetra sot shteti është faktori kryesor i krijimit dhe zbatimit të së drejtës. Për këtë arsye pikëpamja normative në drejtësi duhet të plotësohet edhe me procedurën institucionale (funksionimi i shtetit dhe institucioneve tjera shoqërore politike).f) E drejta është dukuri specifike edhe në kuptimin që ajo vlen në mënyrë të veçantë; domosdoshmërinë e normave juridike e garanton dhuna e shtetit kurse kriteret e vlefshmërisë së akteve individuale i ofron vetëm e drejta sipas rregullave të saja të brendshme (autonomia dhe tërësia e sistemit juridik). Më i rëndësishmi ndër këto kritere është parimi i ligjshmërisë (kushtetutshmërisë).g) Përveç rregullave të brendshme të vlefshmërisë për sistemin juridik janë me rëndësi të madhe edhe vlerat dhe morali si dhe legjitimiteti i sistemit politik. E drejta pra vlen vetëm nëse miratohet nga ana e anëtarëve të bashkësisë (legjitimiteti demokratik dhe racional). Ne do të definojmë nocionin e së drejtës ashtu që do ta karakterizojmë atë si dukuri normative e cila shënon teknikën e posaçme të rregullimit të sistemit shoqëror kurse mbështetet në garancinë e dhunës shtetërore. 38
  • 40. Ndonëse dhuna mundëson efikasitet të së drejtës si sistem normativlegjitimiteti i saj bazohet në vlerat dhe legjitimitetin e vet sistemit politik.Përveç politikës, drejtësia përfshinë sferën e ekonomisë, kulturës dhefamiljes dhe me to institucionet përkatëse. Është e pakontestueshme se edrejta paraqet sistem të normave shoqërore të cilat në mënyrë legjitime isanksionon shteti. Krahas këtij përcaktimi i cili është miratuar nëkuptimin më të gjerë të së drejtës i jepen edhe kuptime tjera. Kështup.sh. një numër i madh të drejtë i quajnë edhe disa norma të cilat kanësanksion shoqëror e jo shtetëror apo të cilat nuk kanë kurrfarësanksioni. Këto dallime rezultojnë nga pasaktësia vet termit e drejtë dhenuk kanë kurrfarë rëndësie shkencore. Derisa në pikëpamje tësanksionit shtetëror si element i jashtëm pjesa më e madhe eteoricienëve pajtohen deri në masën kur hasin në mospajtim nëpikëpamje të elementit të saj të brendshëm gjegjësisht çështjes që nxitëelementi i tillë i jashtëm. Kërkimi i esencës së brendshme të së drejtëskufizohet kryesisht në analizën e marrëdhënieve shoqërore gjegjësishtveprimin, sjelljen e njerëzve dhe këtë e rregullon e drejta. Disa nga atomarrëdhënie (sjellje) i theksojnë drejtpërdrejt kurse disa indirekt ashtuqë përcaktojnë të ashtuquajturin qëllim të së drejtës. Pikëpamja e parë ecila përkufizon të drejtën nga normat tjera shoqërore sipasmarrëdhënieve gjegjësisht sjelljeve njerëzore të cilat i rregullon e drejta,konsiderohet se ajo rregullon vetëm së jashtmi veprimet fizike (trupore),sjelljen njerëzore, kurse normat tjera para së gjithash morali rregullojnëveprimet e brendshme psikike të njeriut. Pikëpamja e dytë është ajo ecila konsideron se e drejta rregullon lirinë e veprimit të njerëzve në rastetkur ajo liri do të mund të vinte në konflikt me lirinë e njerëzve tjerë. Ngapikëpamjet të cilat përcaktojnë esencën e së drejtës me qëllimin e saj, mëi rëndësishmi është grupi i pikëpamjeve që konsideron se mjeri i vërtetëpër mbrojtjen e marrëdhënieve të përgjithshme shoqërore dhe interesitpublik. Këtu hyjnë pikëpamjet sipas së cilave e drejta mbron të mirat epërgjithshme, kushtet e përgjithshme të ekzistimit të shoqërisë, rendinshoqëror, paqen, drejtësinë etj. Të gjitha këto pikëpamje në të vërtetëkanë të bëjnë me të njëjtën gjë të cilën e rregullon e drejta e këto janëmarrëdhëniet shoqërore në të cilat mund të vihet deri tek shkelja einteresave të përgjithshme shoqërore (publike). Sipas disave ato përbëjnërendin kurse sipas të tjerëve paqen, sipas të tjerëve në drejtësi etj.mirëpo esenca është e njëjtë, prandaj edhe vështirësitë janë të njëjta, sëkëndejmi shtrohet pyetja; përse do të ishte e nevojshme dhuna shtetërorenëse e drejta mbron interesat e përgjithshme shoqërore. Mirëpo, kjoçështje shtrohet edhe me rastin e përcaktimit të esencës së shtetit.Karakteristikë e jashtme e shtetit është dhuna shtetërore dhe ajokarakteristikë tregon esencën e brendshme të tij. 39
  • 41. 1.1. E drejta formale dhe materialeKategorizimi në të drejtë formale dhe materiale bëhet në bazë tëpërmbajtjes së normave juridike të cilat përbëjnë ato grupe të së drejtës.Grupin e të drejtave materiale përbëjnë ato norma juridike të cilatpërcaktojnë sjelljet themelore të subjekteve juridike gjegjësisht të drejtatdhe detyrimet e tyre të cilat janë të rregulluara në fushat e ndryshme tëdrejtësisë duke përcaktuar me këtë rast edhe sanksionet kundër atyre qëshkelin këto norma. Këto norma quhen edhe sot e kësaj dite normaprimare sepse ato përcaktojnë autorizimet, detyrimet juridike, deliktetdhe sanksionet në marrëdhëniet themelore ndërmjet të gjitha llojeve tësubjekteve. Grupin e të drejtave formale apo procesuale e përbëjnë atonorma që e përcaktojnë formën, mënyrat dhe procedurat me anë të sëcilave zbatohen në jetë normat primare të së drejtës materiale. Ato normaquhen norma sekondare.2. Lënda e së drejtësSiç kemi vërejtur objekt kryesor i hyrjes në drejtësi janë elementetthemelore të teorisë së shtetit dhe së drejtës, prandaj edhe do të njihemimë për së afërmi me to. Çdo shkencë paraqet një grup të organizuarnjohurish (të vërtetash) mbi botën objektive (qoftë jashtë vetëdijes qoftëbrenda saj), mbi materien në kuptimin e gjerë të fjalës e cila përfshinëedhe të ashtuquajturat dukuri (shpirtërore gjegjësisht dukuri të filozofisënjerëzore). Në qoftë se hyrjen në drejtësi e shikojmë nga këndvështrimi iepërm do të konstatojmë se objektin e saj e bën shteti dhe e drejta sidukuri objektive në botë. Gjithashtu kemi vërejtur se edhe shkencat tjeratë drejtësisë kanë për lëndë të studimit shtetin dhe të drejtën. Meqenësehyrja në drejtësi dallohet nga këto shkenca kjo prandaj edhe duhet tëketë një lëndë tjetër për studim. Vërtetë shteti dhe e drejta janë dukuritepër komplekse dhe mund të vështrohen nga pikëpamje të ndryshme,kështu që përmbajnë lëndë të shkencave të ndryshme.Në çfarë aspekti i studion këto hyrja në drejtësi, cilat pjesë të tyre? Teoriae shtetit dhe së drejtës është pikërisht shkencë e tillë e përgjithshmejuridike. Së këndejmi, lëndën e saj mund ta karakterizojmë si kualitete tëpërgjithshme (karakteristika, veti) dhe si lidhje të përgjithshme të shtetitdhe së drejtës. Këto kualitete të përgjithshme dhe lidhje të përgjithshmeajo i shpreh përmes nocioneve të përgjithshme dhe ligjeve tëpërgjithshme për shtetin dhe të drejtën të cilat paraqesin njohurinë tonëpër to. Meqenëse hyrja në drejtësi përmban elemente themelore të teorisësë shtetit dhe së drejtës, këto janë edhe objekt kryesor pikërisht studimitë këtyre nocioneve më të përgjithshme dhe lidhjeve të shtetit dhe sëdrejtës. Mirëpo, siç thamë, në hyrjen në drejtësi futen edhe lëndë tjera tëcaktuara që i nevojiten studentit i cili i fillon studimet e tij në drejtësi në 40
  • 42. mënyrë që më lehtë të gjendet në shumë lëndë tjera të cilat do t’i studiojëmë vonë. Kështu shpesh përpunohen dukuri të caktuara të cilatpërndryshe më gjerësisht i studion historia e shtetit dhe së drejtës. Nëprogramin e hyrjes në drejtësi kjo nuk është paraparë sepse në vitin eparë si lëndë e posaçme studiohet edhe historia e shtetit dhe së drejtës.Krahas kësaj shpesh parashihen edhe njohuri të caktuara nga shkencatpozitive-juridike. Kjo është e paraparë edhe me programin tonë të hyrjesnë shkenca juridike.3. Metoda e së drejtësNdonëse metodat për çdo shkencë janë të ndryshme, prapëseprapëkuptohet se ekzistojnë metoda të caktuara pak a shumë të përbashkëtapër të gjitha shkencat. Këto janë metoda më të përgjithësuara shkencoretë cilat në pajtim me këtë përmbajnë vetëm udhëzimet më tëpërgjithshme mbi njohurinë e dukurive në botë. Metoda e tillë shkencoremë e përgjithësuar që aplikohet në të gjitha shkencat ndonëse, kuptohet,me modifikime të ndryshme në secilën prej tyre është metodë dialektike-materialiste gjegjësisht historike-materialiste.Metoda dialektike materialiste aplikohet në të gjitha shkencat kursemetoda historike materialiste vetëm në shkencat shoqërore. Meqenëseshkenca e drejtësisë është edhe shkencë shoqërore, edhe në të aplikohetkjo metodë si metodë më e përgjithësuar. Metoda e së drejtës (qoftëdogmatike apo ekzegjetike) është metodë specifike për studimin e sëdrejtës. Kjo është metoda më e vjetër dhe kryesorja e shkencave juridike.Ndonëse nuk është e mjaftueshme për njohurinë e plotë mbi të drejtën,megjithatë kjo është metodë themelore fillestare për çdo studim të sëdrejtës. Kjo për faktin se është e përshtatur lëndës së posaçme qëstudion të drejtën. Kjo metodë është përshtatur ashtu që në të drejtënpërfshinë atë që është specifike për të si dukuri shoqërore e cila dallohetnga të gjitha dukuritë tjera shoqërore. Ku qëndron ajo specifikë e sëdrejtës dhe lidhur me këtë edhe e shtetit e cila është e përshtatur që tëshfaqë metodën e së drejtës?4. Teoritë themelore mbi të drejtënÇ’është e drejta? Cili është roli i saj në shoqëri? Cilat janë themelet dheburimet e së drejtës? Cila është struktura e së drejtës? Këto dhe pyetjetjera imponohen që nga civilizimi i lashtë grek deri në ditët tona tëgjithëve të cilët mendojnë për dukuritë shoqërore, sidomos atyre të cilët upërkushtohen shkencave shoqërore. Në diskutimet për nocionin e sëdrejtës vihet deri tek përgjigjet shumë të ndryshme në disa nga atopyetje. Kështu p.sh. derisa disa nga teoricienët konservativ të së drejtës(përfaqësuesit e teorive klasike të së drejtës) dëshmojnë se e drejta ështëgrup rregullash (normash) të cilat pjesërisht janë hyjnore dhe pjesërisht 41
  • 43. krijesë njerëzore. Autorët tjerë (përfaqësuesit e teorive bashkëkohore tësë drejtës) dëshmojnë se ajo është ekskluzivisht krijesë e njerëzve. Përdisa e drejta është mjet për realizimin e vlerave të përgjithshme njerëzoredhe principit absolut të drejtësisë, kurse për të tjerët është një mjet meanën e të cilit grupet më të forta shoqërore nënshtrojnë ato më të dobëtadhe me dhunë ua imponojnë interesat e veta të posaçme egoiste. Për disaautorë shteti është krijesa e vetme e së drejtës; për të tjerët ai realizondhunën e së drejtës (sanksionin) ndërsa të tretët theksojnë se e drejtanuk është fort e lidhur për shtetin për arsye se rezulton drejtpërdrejt ngabashkësia shoqërore e kështu me radhë. Prej nga gjithë këto mospajtime,gjithë këto dallime në mendime mbi të drejtën? Përgjigjen para sëgjithash duhet kërkuar në dy drejtime. Së pari duhet pasur parasysh seedhe këtu vlen supozimi se kushtet materiale të ekzistencës njerëzore(qenia shoqërore) esencialisht përcaktojnë idetë e njerëzve (vetëdijenshoqërore), që do të thotë se të mendimin për të drejtën, përgjithësisht ekushtëzon sistemi klasor dhe pozita e teoricienëve të së drejtës në të.Çdo teori e së drejtës historikisht është njohuri e përcaktuar dhe ekufizuar, gjegjësisht njohuria me karakteristikat ideologjike apo tëvetëdijes klasore të cilën e bartë autori i saj. Në historinë e sotmeshumica e shkencëtarëve të cilët kanë studiuar të drejtën kanë qenëpjesëtarë të klasave sunduese. Secili prej tyre ka vërejtur dhe shpjeguarmu ashtu siç kjo i përgjigjej klasës së tij objektivisht. Shkaku i dytë idallimeve të mëdha ndërmjet teorive ekzistuese mbi të drejtën duhetkërkuar në faktin se vetëm e drejta është një dukuri shoqërore shumë endërlikuar e cila krahas saj është edhe në transformim të vazhdueshëm.E drejta, në të vërtetë nuk është vetëm grup rregullash, normash dheparagrafësh. Ajo padyshim është e përbërë nga normat mirëpo gjithashtupërmban edhe krijesa tjera shpirtërore siç janë vlerat shoqërore dhebindjet, pastaj interesat e njerëzve (dhe në esencë çdo gjë, vullneti dhesjellja reale në të cilën njerëzit bashkëpunojnë ndër veti, kacafyten,këmbejnë të mirat, sundojnë njëri mbi tjetrin etj. Në anën tjetër e drejtanë të vërtetë është ngushtë e lidhur për shtetin sepse krijon shumënorma ligjore dhe zbaton dhunën ligjore, mirëpo ai gjithashtu pas lindjesdhe pas zbatimit të normave ligjore të lidhura për të tjerat është subjektjoshtetëror. Më tutje e drejta lind dhe ruhet jo vetëm me ndihmën edhunës por mbështetet pjesërisht edhe me pranimin me vullnet nganjerëzit. Pastaj në të drejtën realizohen para së gjithash interesat egrupeve shoqërore sunduese, sidomos klasave sunduese mirëpo në tëgjithashtu realizohen edhe disa interesa të përgjithshme shoqërore.Shumica e juristëve dhe studentëve shikon vetëm disa anë të këtijrealiteti unik dhe të ndërlikuar duke harruar rëndësinë e anëve tjeranjësoj të rëndësishme madje mbase edhe më të rëndësishmet, prandajpër këtë arsye gabimisht reduktohen në nocionin e së drejtës në këtoaspekte individuale të dukurisë së vërtetë të së drejtës. Studimi i teorive 42
  • 44. të së drejtës është i dobishëm për juristët jo vetëm për shkak të nevojëssë zgjerimit të kulturës së tyre të përgjithshme të juristit por para sëgjithash për aftësimin e tyre themelor për kryerjen e detyraveprofesionale. Varësisht nga ajo se si do t’i zotërojnë njohuritë mbi tëdrejtën, juristët në një shoqëri më pak ose më shumë gabimisht apomirë, varet edhe ajo se si do ta kryejnë ata funksionimin e tyre shoqërore kjo do të thotë çfarë do të jetë veprimtaria e tyre profesionale dhepolitike si dhe në përgjithësi roli në shoqëri.4.1. Studimi i të drejtës natyrore në antikëNë civilizimet e lashta skllavopronare të Lindjes (Mesopotami, Egjipt,Persi etj.) e drejta si dukuri dhe si nocion nuk ndahej nga morali ireligjionit “të gjitha normat e sjelljes shoqërore përbënin sistemin uniknormativ për të cilin besohej se është pjesë e Zotit, gjegjësisht sunduesitme cilësi të Zotit. Po në Mesopotami p.sh. konsiderohej se Kodin eHamurabit ka pranuar sunduesi nga Zoti Shamashe, kurse sipas Biblëshyjnia i thotë Mosiut “do të të japë pllaka guri me ligje dhe urdhëresa tëcilat i kam shkruar për këshillim të tyre”. Kur më tej kihet parasysh se tëdrejtën atëherë e zbatonin kryesisht priftërinjtë, se marrëdhëniet juridikeishin normat dhe sanksionet, kishin atribute religjioze dhe se shkallës sëultë të atëhershme kulturës materiale i përgjigjej edhe vetëdija shumë epazhvilluar shkencore dhe në përgjithësi kritike, atëherë është ekuptueshme se edhe atyre civilizimeve të lashta edhe as nuk ka mundurtu shfaqet shkenca e së drejtës, prandaj së këndejmi as shkëmbimi i sëdrejtës si krijesë historike dhe shoqërore – teoritë e para shkencore për tëdrejtën dhe shtetin u lindën në Greqi.Duke ndërtuar marrëdhënie të zhvilluara ekonomike dhe politike dheduke e zotëruar në vetëdije natyrën grekët filluan të heqin velën efshehtësisë dhe iracionalitetit të cilat deri atëherë pamundësoninshpjegimet shkencore të realitetit shoqëror dhe natyror. Ata formuanvetëdijen për pozitën dhe fuqinë e njeriut në botë prandaj kështu edhe nësistemin e drejtësisë filluan të duken veprat e njerëzve. Aq më tepër,filozofia e të menduarit grek nga ajo e sofistëve deri tek Platoni dheAristoteli në sferën e teorisë së shtetit dhe së drejtës shtron shumë pyetjedhe zgjidhje të cilat u bënë burime të qëndrueshme të filozofisëshkencore të drejtësisë deri në ditët tona. Karakteristika më erëndësishme e mendimit shkencor të së drejtës me siguri është më erëndësishmja për arsye se ai e mbështet mësimin mbi të drejtën natyrore– kjo shkollë do të vazhdojë të dominojë në shkencën evropiane tëdrejtësisë më tepër se 2000 vjet. Për studimin e së drejtës natyrore ështëe rëndësishme bindja se e drejta nuk është një sistem i vetëm dhe uniknormash por se ajo përbëhet nga dy sisteme relativisht të pavarura tënormave të sjelljes shoqërore. Sistemin e parë e përbëjnë normat meorigjinë mbinatyrore të cilat janë dhënë në natyrë njeriut, janë të 43
  • 45. shkruara, vlejnë përgjithmonë, janë të drejta në mënyrë të përkryer dhetë pavarura nga vullneti i njerëzve. Sistemi i dytë është ai i normave tëcilin e ka krijuar vetë njeriu, ligjvënësi, prandaj së këndejmi rregullat etilla kanë vetëm vlerë kalimtare historike dhe mund të jenë në një masëmë të vogël apo më të madhe të padrejta dhe të papërsosura. Rregullat epara quhen e drejtë natyrore kurse rregulla e dytë e së drejtës pozitive.Konsiderohet se njëri dhe tjetri lloj i normave, e drejta në përgjithësi ishërben të njëjtit qëllim: realizimit të të mirave dhe fatit në bashkësinënjerëzore dhe përsosjen morale të njeriut. Megjithatë e drejta natyroreështë në pikëpamje etike e papërcaktuar për të drejtën njerëzore apopozitive, e kjo do të thotë se këtë të dytën gjithmonë duhet harmonizuarme të drejtën natyrore apo në të kundërtën duhet vlerësuar si“kundërnatyrore”, “amorale”, apo madje si të drejtë të pavlefshme.Mendimi i këtillë dualist i së drejtës haset qysh në qëndrimet e heroinësmitologjike Antigonës sipas së cilës është e lejuar të shkelet ligji pozitiv ishtetit nëse ai i kundërvihet ligjeve të pashkruara të Zotit të cilat nukjanë “të sotme as të deridjeshme por me shekuj dhe për shekuj jetojnëdhe askush nuk e di prej nga u paraqitën”.Disa sofistë (shek. V p.e.s) edhe stoikët (shek. IV dhe III p.e.s.) theksoninmegjithatë se barazia ndërmjet njerëzve duke përfshirë edhe robërit janëligj i natyrës të cilit duhet nënshtruar e drejta e ligjvënies së njerëzve.Caqet e saj më të mëdha dhe më të plota lirimin nga religjioni ia arrititeoria greke e së drejtës në veprat e Platonit dhe Aristotelit. Edhe në tohasim në mënyra të ndryshme mësimin natyror-juridik për atributet e sëdrejtës natyrore dhe pozitive. Duke përjetuar krizën e thellë dhe rënien efuqisë së shtetit të Athinës Platoni (427-347 p.e.s.) në veprat “Shteti” dhe“Ligji” është përpjekur që ta mendojë një model të rregullimitskllavopronar i cili do të garantonte stabilitet të marrëdhënieve shoqëroreme forcë të madhe të klasave ndërmjetësuese. Filozofia e tij idealistemësonte se ekzistojnë dy kategori realitetesh: a) bota e ideve objektivedhe absolute apo realiteti i së vërtetës dhe b) bota e dukuriveperceptuese të cilat janë shprehje e hijes mashtruese të ideve. Në pajtimme këtë duhet dalluar sistemi ideal, i vërtetë apo sistemi i përkryershtetëror juridik nga sistemi ekzistues dhe jo i përkryer shtetërorjuridik). Me këtë rast Platoni shpjegon sistemin e përkryer shtetërorjuridik duke filluar nga natyra e njeriut. Ai thekson se shpirti i njeriutpërmban tri aftësi themelore të cilat janë të ndara në mënyrë tëpabarabartë ndërmjet individëve: arsyeja, vullneti dhe ndërgjegjja prejnga rrjedhin edhe virtytet gjegjëse të mendjemprehtësisë, guximit dhepërmbajtjes “Ideale është ajo bashkësi njerëzore, pohon Platoni, në tëcilën njerëzit janë bartës të këtyre tri virtyteve të ndarë klasa të posaçmeshoqërore me të drejta dhe detyrime krejtësisht të ndryshme – në klasë tëudhëheqësve apo filozofëve, luftëtarëve dhe prodhuesve. Drejtësia ështëparim ideal që detyron që në shoqëri të vendoset marrëdhënie eharmonishme ndërmjet këtyre virtyteve dhe klasave shoqërore që atyre u 44
  • 46. përgjigjen dhe atë në atë mënyrë “që çdo njëra nga këta tre lloj njerëzishtë cilët gjenden në shtet, do të punonte punën e vet...”. Detyrë e ligjvëniessë mençur është të organizojë shoqërinë ashtu që në të në masën më tëmadhe të mundshme të realizohet kjo ide e së drejtës dhe të bëhet ndarjae harmonishme e punëve ndërmjet njerëzve sipas aftësive të tyrenatyrore. Mjet për veprimtarinë e tillë të ligjvënësit është e drejta pozitiveapo sistemi i imperativit shoqëror (sistemi ligjor) përmes të cilitsundimtarët me dhunë rregullojnë marrëdhëniet ndërnjerëzore sipasparimit të drejtësisë. Gjithsesi, këto marrëdhënie shtetërore mund të jenëmë pak ose më shumë të përsosura apo korrekte varësisht nga ajo sajanë të harmonizuara me idenë e drejtësisë.Aristoteli (384-322 p.e.s.) largohet nga teoria idealiste-utopike e Platonitmbi shtetin dhe në masën më të madhe e shfrytëzon metodën e vrojtimitempirik të realitetit mirëpo megjithatë ruan idenë mbi lidhjet erëndësishme të së drejtës dhe korrektësisë dhe sjell teoritë mbi dualitetine të drejtës natyrore dhe pozitive deri tek formulimi përfundimtar klasik itij. E drejta natyrore përbëhet sipas Aristotelit nga normat e shkruara,absolutisht të vlefshme dhe të pandryshueshme të cilat janë të linduratek njeriu si qenie shoqërore (“politike”), ndërsa e drejta pozitive ështëgrup rregullash që i krijon ligjvënësi shtetëror dhe vlejnë (detyrimisht)duke iu falënderuar dhunës së shtetit. “E drejta natyrore është ajo e cilae ka gjithkund të njëjtën vlerë dhe nuk varet nga ajo se a është miratuarapo jo. E drejta pozitive është ajo për të cilën është sporadike ajo se athuhet kështu apo ashtu, mirëpo një gjë e tillë edhe nuk qëndron që ngavendosja e ligjit” (Etika e Nikomahut, 1134 b).E drejta pozitive mund të jetë në harmoni me të drejtën natyrore, mundt’i kundërvihet asaj, kurse mund të ketë të bëjë me lëndët të cilat për tëjanë indiferente. Gjithsesi, e drejta pozitive duhet ta realizojë të drejtën;në të kundërtën ajo nuk do të ishte e vërtetë por vetëm mashtruese dhe edrejtë e shëmtuar. Mirëpo, drejtësinë, si vlerë themelore të së drejtës dhebazën e nocionit të së drejtës Aristoteli e kupton ndryshe nga Platoni. Aisë pari flet për të drejtën e përgjithshme si parim etik i cili kërkon që tëgjithë njerëzit t’i respektojnë ligjet dhe së bashku të japin sa është enevojshme për t’i realizuar të mirat e përgjithshme. Pastaj flet për tëdrejtën e veçantë, madje në dy forma: në formën e parimeve tëshkëmbimeve të barabarta (ekuivalente të të mirave – të ashtuquajturën“e drejtë kumulative” dhe në pikëpamje të proporcionalitetit të meritësdhe shpërblimit – të ashtuquajturën “e drejtë distributive”. Bie në sykarakteristika e filozofisë greke të së drejtës në përgjithësi në të cilënende nuk dallohen qartë e drejta dhe morali. Në të me shprehjet “ligj”, “edrejtë” dhe “drejtësi” shënohen në mënyrë të barabartë rregullat e sjelljessë njerëzve të cilat i përkasin sistemit të së drejtës dhe atij moral.Ndërkaq shkenca e drejtësisë ishte e zhvilluar edhe në civilizimin tjetërantik evropian – në Romë. Mirëpo, për dallim nga grekët, romakët 45
  • 47. aplikonin aftësitë e tyre krijuese dhe frymën hulumtuese shumë më tepërnë fushën praktike të veprimit shtetëror-juridik kurse më pak në fushëne studimit teorik-juridik. Ata ndërtuan një sistem juridik madhështorinstitucionet e të cilit shërbejnë edhe sot si themele nocionesh të sëdrejtës qytetare dhe si të tilla ende studiohen në shumë fakultete juridikenë mbarë botën (e drejta private romake). Mirëpo, romakët nuk ndërtuannjë koncept më origjinal të së drejtës dhe nuk lanë pas vetes vepra tërëndësishme teorike-juridike. Njësoj sikurse edhe në art dhe religjion ataedhe në filozofinë e drejtësisë kryesisht morën dhe kultivuan frytet ekulturës helene. Nga grekët trashëguan si dallimin e rëndësishëm tëmoralit dhe së drejtës ashtu edhe mësimin dualist mbi të drejtënnatyrore dhe pozitive – ashtu që futen edhe dallimin ndërmjet ius civileapo së drejtës e cila vlen vetëm për romakët, dhe ius gentiuma apo tëdrejtën e cila ishte e përbashkët për të gjithë popujt me të cilët romakëthynin gjithnjë e më shpesh në marrëdhënie ekonomike e juridike. Sëkëndejmi më e theksuara është veçoria e filozofisë së të drejtës romakepikërisht realizmi dhe orientimi praktik i saj.Duke pranuar nga perandori, senati dhe pretori norma juridike të cilatata nuk guxonin t’i vlerësonin në mënyrë kritike e aq më pak t’ikundërshtonin, juristët romak gradualisht gjithnjë e më tepër iukushtuan përsosjes së teknikës së zbatimit dhe interpretimit të atyrenormave juridike, duke miratuar kështu atë mënyrë të mendimit dhesjelljes e cila në historinë më të re evropiane do të quhet dogmatizëmpozitivist. Në të vërtetë ata ishin pozitivist aq sa edhe faktikisht silleshinsikurse të mos kishte dualitet të së drejtës pozitive dhe natyroregjegjësisht sikurse e drejta e tërësishme të reduktohej në norma tëvendosura nga njerëzit (positum = emëruar) dhe mbi të gjitha ngapushteti shtetëror; njëkohësisht ishin edhe dogmat për shkak sekonsideronin se juristët si ekspert në shërbim të shtetit nuk guxojnë t’ivlerësojnë “normat juridike” nga aspekti i parimit etik (p.sh. nga aspekti idrejtësisë apo nga oportuniteti politik), porse kanë për detyrë që nëmënyrë besnike dhe pa kundërshtime t’i zbatojnë (“dogma”, d.m.th. tëvërteta të pakontestueshme) normat e parashtruara juridike në atomarrëdhënie konkrete shoqërore të cilat rregullohen me norma.3.2. Teoritë pozitiviste të së drejtësNë shkencën e drejtësisë të shek. XIX dhe XX dominon mendimi seteoritë e të drejtës natyrore shpjegojnë gabimisht dukurinë e së drejtës.Shumica e juristëve asokohe fillon të shikojë në të drejtën si në krijesëekskluzivisht njerëzore dhe historike në të cilën nuk ka mbinatyrore dheatribute të pandryshueshme. Njëkohësisht përpiqen të shpjegojnë edhevet teorinë natyrore-juridike si shprehje e synimit të studiuesve që meçdo kusht të interpretojnë rregullat e qëndrueshme të cilat në të vërtetëekzistojnë në institucionet e ngjashme dhe bazueshmërinë e 46
  • 48. institucioneve të së drejtës në vlerat etike dhe vlerat tjera shoqërore. Nëtë vërtetë, vërehet se studiuesit qysh në të kaluarën e lashtë perceptuandy dukuri të rëndësishme në drejtësi:• Së pari vërejtën se disa shtete dhe subjekte tjera krijojnë rregulla tëndryshueshme dhe të llojllojshme për të njëjtat marrëdhënie shoqëroremirëpo që shumë rregulla të tyre megjithatë kanë përmbajtje të ngjashmeapo edhe identike – p.sh. rregullat për ndalimin e vrasjeve brendabashkësisë, për ndalimin e martesave ndërmjet të afërmve, mbirespektimin e fjalës së dhënë, mbi ekuivalencën e shkëmbimit etj.• Dhe e dyta ata vërejtën se pas çdo rregulle ligjore ekziston ndonjëideal njerëzor apo vlerë të cilën subjektet dëshirojnë ta realizojnë, mirëponë realitet ato ideale ato pothuaj kurrë nuk realizohen plotësisht nëmarrëdhëniet shoqërore.Këto perceptime ishin të sakta dhe shumë të rëndësishme për njohjen esë drejtës mirëpo në të kaluarën njerëzit nuk mund t’i shpjegonin nëmënyrë të pranueshme. Për shkak të mos zhvillimit të shkencaveshoqërore ata nuk kuptonin se rregullat ligjore të disa shteteve kanëpërmbajtje të njëjtë apo identike për shkak se bëhej fjalë për shoqëritë tëcilat ishin në shkallën e afërt apo të njëjtë të zhvillimit material dhekulturor gjegjësisht për shoqëritë në të cilat njerëzit kishin nevoja tëpërgjithshme pothuaj të të njëjtit lloj, interesa dhe konflikte interesashgjë që domosdo kushtëzonin mënyrën e rregullimit shoqëror tëmarrëdhënieve të tyre. Gjithashtu ata nuk mund ta dinin se në çfarëmënyre lindin vlerat shoqërore si gërshetohen ato ndër vete, sikundërshtohen vlerat e klasave shoqërore dhe përse nuk është e mundurqë në shoqëri të realizohen plotësisht vlerat e disa subjekteve. Nëpamundësi që të shpjegohet shkencërisht korrektësia objektive nëpërmbajtjen e normave ligjore dhe në mënyrën e veprimit të vleraveshoqërore në sistemin juridik, shkencëtarët në mënyrë naive shpjegoninato dukuri, me ekzistimin e një sistemi jashtë historik dhe të përkryer tërregullave shoqërore (bota e ideve, vullneti i Zotit, parimet e arsyesnjerëzore) të cilat dominojnë me ekzistencën e njerëzve dhe në të cilënduhet (por kurrë plotësisht nuk arrihet) që të themelohen rregullat ligjorepozitive shtetërore.Teoritë natyrore-juridike zbuluan dhe shfaqën disa probleme themeloretë shkencës së drejtësisë, mirëpo siç konsiderojnë pozitivistët ato nukkanë mundur t’i zgjidhin drejtë ato probleme. Aq më tepër, atokontribute, mistifikime apo mbulime të themeleve të vërteta shoqërore tësë drejtës dhe rolit të vlerave të shoqërisë në të. Ato mbulojnë të vërtetënsi objektive dhe bazë e së drejtës para së gjithash si veprimtari krijuesehistorike e njeriut dhe se vlerat në drejtësi së drejti janë shprehje 47
  • 49. shpirtërore e interesave konkrete historike dhe konflikteve midisnjerëzve.Në fillim të shek. XIX kur shoqëria civile krejtësisht ishte konsoliduardhe kur shkencat shoqërore kishin filluar në mënyrë sistematike tëndërtohen duke filluar nga metodat empirike, vjen deri tek kthesa më emadhe në historinë e teorive të së drejtës – deri tek dominimi ipozitivizmit juridik mbi mësimin për të drejtën natyrore.Shkaktarët e drejtpërdrejt të kësaj kthese në shkencën e drejtësisë duhetkërkuar në argumentet si vijon:1. Studiuesit civil konsideronin se shpjegimi i bazave objektive të sëdrejtës mund të jepet nga shkencat shoqërore të cilat krejtësisht nëempirizëm sidomos sociologjia për çka bie nevoja e kërkesave të çfarëdoshpjegimeve filozofike.2. Ideologët civil besonin se revolucioni borgjez në të vërtetë ka realizuarparimet e të drejtës natyrore për ç’arsye zhduket jo vetëm dallimindërmjet të drejtës pozitive dhe natyrore por edhe vet mundësia ekonfliktit të idealeve shkencore, shoqërore në pikëpamje të arsyes dhesistemit politik dhe juridik ekzistues borgjez-demokratik. Për teoritëpozitiviste të së drejtës me rëndësi është të kuptuarit se ekziston vetëmnjë sistem i së drejtës: ai të cilin e vendosin shteti dhe subjektet tjerashoqërore dhe i cili së këndejmi është i kufizuar në shoqëri të caktuaradhe historikisht ka përmbajtje të ndryshueshme. Detyrë e juristit dheshkencës juridike është që të studiojnë ekskluzivisht “të drejtën pozitive”gjegjësisht të drejtën franceze, angleze, gjermane apo të ndonjë shtetitjetër, ta harrojnë krejt atë çka nuk është e mundur në pikëpamjeempirike të vërtetohet ndër të tjera edhe hipotezën mbi ekzistimin e tëdrejtës natyrore. Të gjithë pozitivistët e së drejtës pajohen se nëpikëpamje të qëndrimit të formuar i cili edhe sot është dominues nëteorinë e së drejtës në tërë botën. Ata megjithatë nuk pajtohen nëshpjegimin e mëtejmë të së drejtës së këtillë të caktuar pozitive. Ata kanëqasje shumë të ndryshme apo metoda të studimit të së drejtës(dogmatike, historike, sociologjike dhe metoda integrale) dhe japinpërgjigje të ndryshme në pyetjen : “Çka është e drejta pozitive?”. Nëvazhdim do të japim një shfaqje të shkurtër të disa nga drejtimet më tërëndësishme të pozitivizmit juridik.3.3. Teoritë normative – dogmatike të së drejtësTë kuptuarit normativ – dogmatik të së drejtës është gjëja më e thjeshtëdhe njëherazi forma më e përhapur e pozitivizmit juridik. E drejta sipaskëtij mendimi është grup rregullash të cilat janë të vendosura dhe medhunë të mbrojtura (të sanksionuara) nga shteti , kurse shkenca edrejtësisë duhet vetëm ti përshkruajë dhe ti komentoj ato rregulla dukemos u lëshuar as në analizimin e rrethanave të tyre shoqërore por as në 48
  • 50. kritikën e vlerave të tyre as në efektet e tyre në jetën shoqërore. Tëkuptuarit e tillë të së drejtës dhe metodave të shkencës së drejtësisë nëEvropë u bë e njohur e pastaj edhe dominues nën ndikimin e shkollësfranceze ekzogeze (shkolla e interpretimeve) dhe juridiksionit konceptorgjerman. Këto dy shkolla dogmatike u lindën në fillim të shekullit 19atëherë kur borgjezia fillon të formuloj të drejtën e sajë në veprimtarinë emadhe ligjvënëse, që kishte për model kodet e Napolonit. Juristët eatëhershëm ishin aq të përshpejtuar në hartimin e të drejtës së re tëcilët nën moton “liri barazi dhe vëllazëri”me të zëvendësuam të drejtënfeudale të privilegjeve dhe arbitrarizmit dhe në mes të tyre dominontebindja se kjo e drejtë në të vërtetë realizon të gjitha ato ideale për të cilatkishte luftuar qytetërimi me shekuj. Së këndejmi aso kohe u konkluduase juristi nuk kishte më për detyrë që të analizojë burime shoqërore të sëdrejtës pozitive dhe të bëjë kritikën e të drejtës nga aspekti i idealeveshoqërore, sidomos ideale të së drejtës. Kjo ishte e pa nevojshme qyshkur e drejta pozitive u fut në kodet e përsosura dhe korrekte që ishinshprehje e vërtetë e interesit dhe vullnetit të “popullit”. Tash i detyrë ejuristëve ishte të zbulojnë se cilat norma vlejnë për raste të caktuara tësë drejtës, që ato norma ti interpretojnë në mënyrë logjike, ti komentojnëpër shkaqe të shpjegimit të tyre sa më të mirë, për ti zbatuar ato më nëfund në marrëdhëniet konkrete shoqërore. Normat ligjore të ligjvënësitpër juristin janë një soj të paprekshme sikurse edhe dogma fetare qëështë e pa prekshme për besimtarin. Nuk është punë e juristit tëhulumtojë origjinën dhe ti vlerësojë normat ligjore, kurse edhe më pak qëato ti krijojë vetë por puna e tij është që vetëm të jetë besnik i tyre dheti zbatojë ato në mënyrë precize në pajtim me intencën e ligjvënësit.Kështu Robesoierre kërkonte që rreptësishtë të ndalohet ndryshimi dheplotësimi i normave ligjore sepse gjyqtari duhet të jetë “Viva vox legës”(zëri i gjallë i ligjit) dhe asgjë më tepër. I dyti është autori i famshëm i sëdrejtës nga shkolla ekzegete i cili i pyetur se çka është e drejta civile,deklaroj: “nuk di për të drejtën civile (qytetare) di vetëm për kodin eNapolonit”. Të kuptuarit të tillë të së drejtës nga aspekti marksist nukishte i pranueshëm dhe në përgjithësi nga aspekti i qasjes shkencore tëdukurive shoqërore. Është e vërtetë se këtij mendimi i kemi për obligimdisa fryte të mendimit modern të së drejtës: e para, lirimi nga mësimimbi të drejtën natyrore dhe pozitive; e dyta përforcimi i parimeve tëligjshmërisë, gjegjësisht respektimit të ligjit si akti më i lartë i së drejtës:dhe e treta, përsosja e metodave logjike teknikave tjera të zbatimit tënormave ligjore.Ndërkaq, mangësia e këtij mendimi të së drejtës është e papërmirësueshme sepse redukton lëndën e shkencës së drejtësisë nëanalizimin e normave ligjore të shtetit dhe heqë dorë nga çfarëdohulumtimi të burimeve shoqërore dhe funksionet e së drejtës si dhe ngavlerësimet kritike të normave ligjore shtetërore. Ajo e redukton dukurinëe ndërlikuar të së drejtës në normativitet apo shprehje filozofike të 49
  • 51. realitetit shoqëror kurse normativizmi prapë reduktohet me normat epërgjithshme shtetërore, në ligje. Të kuptuarit e këtillë të ngushtënormativisht të së drejtës në të vërtetë nuk është e rastit. Kjo është ekushtëzuar me nevojën e shoqërisë borgjeze që të ketë jurist dhe shkencëjuridike të cilët do të shërbejnë në mënyrë servile dhe jo kritike kapitalitdhe pushtetit politik pavarësisht nga përmbajtja dhe funksioni i normavetë tyre (dogmatizmi) dhe të cilët do të kenë mirëkuptim vetëm për normatligjore si “forma” të jetës juridike, por jo edhe për marrëdhënietshoqërore, konfliktet e interesave dhe idealeve të cilat “përbëjnë” e jetënjuridike dhe të cilët kushtëzojnë normativitetin e së drejtës (formalizmin,normativizmin). Teoria normative – dogmatike e së drejtës si e tillë ka njërrol jashtëzakonisht konzervativ shoqëror dhe mistifikues. Ajo mbulon enuk zbulon seriozitetin e së drejtës. Ajo shmangë e nuk theksonzhvillimin e njohurive mbi të drejtën. përpunimin më të përsosur e moritë kuptuarit normativisht dogmatik të së drejtës në të ashtuquajturënteorinë e pastër të së drejtës të juristit austriak N. Z. Hans Kelsen (l381-1973). Duke filluar nga premisat se në të vërtetë ekziston ndarje e pakapërcyeshme ndërmjet asaj që është (botës kauzave) dhe asaj që duhettë jetë (botës normative), kurse pastaj duke i ndanë në mënyrë precizenevojat ligjore nga nevojat etike Kelseni deri në fund “e pastroi” nocionine së drejtës dhe shkencën e drejtësisë nga çdo shqyrtim sociologjik ivlerave.Kelsen shkruante: “Shkenca e drejtësisë ndahet nga filozofia e së drejtësdhe nga sociologjia e së drejtës” e drejta është vetëm sistem hierarkik inormave të cilat parashohin sanksionin fizikë, gjegjësisht sistem në tëcilin secila normë më e vogël krijohet në mënyrën se si është caktuar ajome normën më të lartë. Kelsen shkon përtej normativistëve paraprak nëformalizimin e së drejtës: aji më normat e së drejtës nuk sheh prodhimvullneti të ligjvënësit apo të cilit do subjekt tjetër. Normat juridike vlejnë(obligojnë) pavarësisht nga ajo se cilët faktorë shoqëror i kanë sjellëkrijimin e tyre dhe pa marrë parasysh atë se a dëshiron dikush që ajo tëvlejë apo jo; ato vlejnë thjeshtë për shkak se normat më të vogla janë tëmbështetura në normat më të larta. Drejtësia është normë e kulluar,ekskluzivisht një sistem i normave më të larta dhe më të ulëta, tëpërgjithshme dhe individuale të cilat juristi i merr, i interpreton dhe izbaton duke mos u ndaluar në burimet e tyre shoqërore, efektet dhevlerat e tyre. Kështu shkencës së drejtësisë gradualisht i mbyllet qasja nëanalizimin e të drejtën sociologjike politike dhe etike.3.3.Shkolla historike – juridikeShkolla historike – juridike është forma tjetër e pozitivizmit juridik. Ajoparaqitet në fillim të shekullit të kaluar në Gjermani, duke iukundërvënë njësoj mësimit për të drejtën natyrore dhe të menduaritnormativ – dogmatik të së drejtës si sistem i normave shtetërore. 50
  • 52. Paraqitja e teorisë historike – juridike është e lidhur për kontestet tëcilat në shekullin e 19 i ndanë juristët gjerman në ty grupe të mëdha.Asokohe në njërën anë u gjetën juristë të cilët konsideronin e programinacional politik i bashkimit të shteteve gjermane sa më parë duhet tëkonfirmohet me hartimin e kodit unik civil i cili do ta kishte për modelkodin civil të Napolonit, kurse në anën tjetër ishin juristët të cilët iukundërvunë kodifikimit të përshpejtuar si i ngutshëm dhe i dëmshëmpër zhvillimin e të drejtës gjermane. Ky grup i dytë i juristëve bënte pjesënë shkollën historike juridike, kurse personaliteti qendror në te ishte F.Von Savigny.Savigny sikurse edhe dogmatët e flaku mendimin mbi ekzistimin e tëdrejtës natyrore si sistem universal. Ai, në të drejtën shihte vetëm njëdukuri shoqërore dhe historike por të ndryshuar. Prandaj, edhe vepra etij i takon pozitivizmit juridik, mirëpo ajo që e karakterizon Savigny dheshkollën historike të së drejtës në përgjithësi duke iu kundërvënëdogmatëve, është flakja e mendimit se e drejta është krijesë apo rrjedhojëe vullnetit të lirë të individit apo shtetit. Savigny thekson se e drejtapozitive lindë dhe ekziston pavarësisht nga ligjvënësi dhe shteti, nëkulturë apo në të ashtuquajturën „shpirt popullor“ (Volksgeist) të çdoshoqërie nacionale. E drejta përbëhet nga zakoni, parimet etike dhendjenjat e drejtësisë të cilat janë prodhim spontan i ekzistencës historiketë çdo populli të veçantë. Shteti dhe ligjvënësi nuk e krijojnë të drejtën,ata e trashëgojnë atë në kulturën e popullit njësoj sikurse që etrashëgojnë në kulturën e popullit edhe rregullën e dhunshme të gjuhës,religjionit, artit etj.Shteti dhe ligjvënësi krijojnë vetëm norma të shkruara të cilat janëshprehje e të drejtës ekzistuese popullore; ata formulojnë në mënyrëprecize të drejtën popullor edhe e sforcojnë atë obligim me anë të dhunëssë organizuar fizike (shtetit). Mirëpo për të mundur ligjvënësi që tëshprehë drejtë atë të drejtë popullore, Sevigni konsideron se është enevojshme që shkenca e drejtësisë të zhublojë dhe konstatoj të drejtën esajë duke pasur parasysh se kodifikimit të tillë nuk i paraprinëhulumtimi detaj shkencor i të drejtës popullore prandaj për këtë arsyeajo mund të jetë vetëm një krijesë artistike më pak apo më shumëarbitrare dhe e pa jetë në pikëpamje të ligjvënies dhe e cila duhet të jetëe gjykuar në mos sukses dhe mos efikasitet. Kritika bashkëkohore eteorisë historike – juridike kryesisht pajtohet si në pikëpamje tëkontributit të sajë në të kuptuarit e të drejtës ashtu edhe në pikëpamjetë mangësive të sajë. Meritë e qëndrueshme e Savignit dhebashkëmendimtarëve të tij është se ishin ndër të parët jurist pozitivistqë i dalluan nocionet së drejtës nga normat ligjore të shtetit, duke eflakur në këtë mënyrë voluntarizmin e dogmatëve dhe reduktimin e tyretë së drejtës në ligj, si dhe për atë se ata ishin të parët që vendosënparimet e çështjes së kushtëzimit shoqëror – historik të normave ligjore. 51
  • 53. Me këtë ata futën në vetëdije të juristëve modern të vërtetën se e drejtaështë realitet historik dhe i përvojave të cilat janë të kushtëzuara ngarrethanat e çdo shoqërie dhe se normat shtetërore janë vetëm një ngaaspektet e atij realiteti, gjegjësisht vetëm shprehjen konceptuare të jetës.Përveç kësaj shkolla historike me të madhe ka zhvilluar metodënhistorike në teorinë e së drejtës dhe ka ngritur historinë juridike nërangun e disiplinave të pjekura dhe të pa varura shkencore. Mirëpo nëanën tjetër mangësitë e teorisë historike – juridike janë në atë se ajoparaqet reaksionin ideologjik në revolucionin borgjez dhe nuk arriti tëpërgjigjet shkencërisht në pyetjen e burimeve shoqërore të së drejtës tëcilën pyetje ajo vetë e kishte shtruar. Me të vërtetë teza e sajë për“shpirtin popullor” si bazë shoqërore e së drejtës pothuajse është e paqartë dhe romantike, nuk tregon burime konkrete dhe reale të sistemitjuridik (sidomos nuk tregon interesat dhe konfliktet shoqërore) deri sanënçmimi i rrolit krijues të ligjvënies dhe vlefshmërisë së ligjit nëshoqërinë moderne është mjaftë konservativ, jo demokratik, sepse ështëbërë kundër kodifikimit borgjez të së drejtës gjermane dhe për eliminimine privilegjeve feudale të cilat janë sanksionuar me ligjin zakonor. Kapitulli V NORMAT SHOQËRORE DHE JURIDIKE 1. Nocioni i normës shoqëroreNorma shoqërore është rregull e sjelljes në shoqëri / në shtet por mundta definojmë si çdo porosi tjetër e cila mbanë një kërkesë për sjellje tëcaktuar. Me këtë rast duhet të kihet parasysh se porositë janë pjesë ekomunikimit të njerëzve të cilat bëjnë përmbajtjen e jetës shoqëroreashtu që të gjithë njerëzit në mes vete shkëmbejnë mendime, synime dhendjenja. Specifik e komunikimit të njerëzve e cila e dallon atë ngakomunikimi ndër të tjera nga pjesa e botës së gjallë, është se ajo bazohetnë vetëdije e jo në epshe, ose në ligjshmëritë e natyrës jo të gjallë.Kështu porosia e manifestimit të jetës shoqërore sipas rregullit udrejtohet njerëzve dhe më së shpeshti përmes gjuhës – të folurit. Prandajgjuha është mjeti më i rëndësishëm i komunikimit ndër njerëz, kurseporositë gjuhësore mënyrë e zakonshme e tij.2 sikurse që mësohet nësociologji, njerëzit në shoqëri sillen me vetëdije e kursesi jo,ekskluzivisht, me shenja natyrore. Që të mund të rregullohen ato sjelljetë lira të vetëdijshme të njerëzve, shërbejnë normat shoqërore aporregullat e sjelljes së njerëzve. Kjo do të thotë se njeriu në situata tëcaktuara shoqërore, e para së gjithash në raport me anëtarët tjerë tëshoqërisë, nuk mund të sillet ashtu siç do të kishte dëshiruar por ashtusiç kërkon shoqëria me rregullat dhe normat e sajë nga ai. Normashoqërore, pra është rregull e sjelljes së njerëzve në shoqëri të cilën e 52
  • 54. parashtron vetë shoqëria, dhe e cila është e drejtuar tek vetëdija dhevullneti i njeriut. Me këtë ajo edhe dallohet nga ligjet natyrore. P.sh.nëse dikush e hedh njeriun për dritare, ai do të bije në tokë sipas ligjit tënatyrës, pa marrë parasysh e a dëshiron këtë apo jo, pra kjo do tëndodhë pa marrë parasysh vetëdijen dhe vullnetin e tij. Në të kundërtën,nëse ekziston norma shoqërore se është e ndaluar të gënjehet, respektimii asaj norme varet nga vetëdija dhe vullneti i njeriut, ai, në të vërtetë,këtë normë mund ta respektoi, por edhe mund ta shkelë nëse donë.Ligjet natyrore veprojnë pa përjashtime, në mënyrë të pashmangshmenatyrore, kurse nëse ka përjashtime ato nuk varen nga vullneti dhevetëdija e njeriut dhe prapë paraqesin kuptimin e ligjeve natyrore;normat shoqërore nuk veprojnë në një mënyrë të tillë të pa shmangshme(ligjin natyror të vdekjes për çdo qenie të gjallë, njeriu nuk mund ta“shkelë”; norma shoqërore mbi ndalimin e vrasjes mundet). 1.1. Legjitimiteti dhe fuqia e normës shoqëroreKarakteristikë e të gjitha normave shoqërore është legjitimiteti gjegjësishtmiratimi i tyre nga ana e adresantëve, kurse kjo sipas rregullit janëshumica e pjesëtarëve të një bashkësie politike. Kjo rregull vlen edhe përsistemin juridik i cili nuk përbëhet vetëm prej rregullave të rastit tëdhunshme por edhe prej rregullave të cilat janë në pikëpamje shoqërore,të arsyeshme dhe si të tillë të pranueshme. 3. Legjitimiteti ështëparakusht për fuqinë e kushtetutës dhe ligjit he Hegeli për këtëkonstaton se Kushtetutën askush nuk mund tija imponoj popullit nëseai e refuzon këtë apo nëse nuk është i pjekur apo i gatshëm që ta zbatojë.Legjitimiteti është, thënë përgjithësisht, parakusht themelor përfunksionimin e sistemit politik pa çarje të thella dhe konflikte të cilat dotë ishin të pa pajtueshme dhe do ta kishin një rrjedhojë të keqe përekzistimin e shtetit. Kjo vlen edhe për rregullime të tjera të qëndrueshmetë marrëdhënieve shoqërore të cilat i quajmë “institucione” siç ështëfamilja, martesa, miqësia, ndërmarrjet, institucionet fetare etj. 1.2. Raporti i normës dhe realitetitNdonëse norma i adresohet vullnetit të njeriut, ajo megjithatë është ekushtëzuar me gjendjen reale, d.m.th. ajo që, sipas normës, duhet tëekzistojë, është e kushtëzuar me atë që realisht veç ekziston. ____________2) Në kuptimin e gjerë të fjalës mund të flitet për shumë lloje të komunikimit (p.sh. ndërmjet shtazëve), mirëpo, tashti ky perceptim për temën tonë nuk ka rëndësi. Do përmendur se përveç rëndësisë gjuhësore, komunikimi, gjithashtu ka edhe rëndësinë jo gjuhësore e cila manifestohet përmes shenjave. V. P. Guiraud: “la semiologije”, botim i 3. Paris 1977, f. q. 5-7. përdorimin e shenjave konvencionale e hasim edhe në drejtësi (p.sh. shenjat e komunikacionit). Shih për këtë më hollësisht në: N. Viskoviq: “Jezik prava”, Zagreb 1989.3) V. H. Hovmann. Legitimitat u. Rechtsgeltung, Belin 1977. Hegeli në veprën “Vijat kryesore të filozofisë së të drejtës” tërheq vëmendjen tek vetëdija e popullit si themel i kushtetutshmërisë dhe tek opinioni publik si bazë e ligjvënies (Grundhnien...., 4. 1955, fq. 239 dhe 273). 53
  • 55. Dhepse normat përcaktojnë atë që duhet të ndodhë dhe ndonëse njeriuato i krijon lirisht, prapë, kjo nuk do të thotë se ai mund të vendosnorma të tilla çfarë do vet. Me fjalë tjera, njeriu nuk i vendos normatsipas dëshirave dhe tekeve të tij, arbitrarisht, por përkundrazi edhepseështë i lirë, atë liri të tij, ai, edhe këtu sikurse gjëkundi, duhet ta kuptojësi mundësi për përshtatje të vetëdijshme ndaj realitetit, e jo kurrsesi siarbitraritet të thatë. Me anë të normave mund të kërkohet që njerëzit tabëjnë vetëm atë që vërtetë është e mundur në realitetin e dhënë e asgjëtjetër. Nuk mund të urdhërohen njerëzit ta bëjnë atë që faktikisht është epa mundur si për nga pikëpamja e “natyrës”, pamundësia në kuptimin engushtë, qoftë nga pikëpamja e pamundësisë shoqërore (p.sh. të kërcejnë5 metra apo të vendosin sot marrëdhënie skllavopronare).Normat e tilla do të mbeteshin të pa realizueshme dhe janë të pakuptimta, sepse nuk mund të ndikojnë në sjelljen e njerëzve. Kështu,Kaligulla vendosi kalin e tij për konsull, i caktoi vend special në Senatetj., mirëpo prapë me këtë realisht nuk mundi ta bëjë atë konsull, sepsenorma mbeti faktikisht e pa zbatueshme, sepse nuk i përgjigjej realitetit.Nga kjo rezulton edhe nocioni i rregullimit normativ gjegjësisht i sistemittë tillë ekzistues real të marrëdhënieve njerëzore dhe shoqërore (sjellja enjerëzve njeri ndaj tjetrit), që është e rregulluar me norma dhe në të cilënnormat bëjnë ndikimin e caktuar. Sistemi normativ pra si sistem i sjelljessë njerëzve është i ndryshëm nga sistemi spontan në të cilin normat nukkanë kurrfarë ndikimi.Për sistemin normativ është me rëndësi ajo se ky është sistem shoqëror,pra sistem i sjelljeve të njerëzve në shoqëri, sistem i cili është efikas, dhei cili realizohet. Ky nuk është kurrfarë sistemi ideal i paramenduar.Elementi më i rëndësishëm përbërës i tij prandaj është sjellja e njeriut. 2. Llojet e normave shoqëroreTë gjitha normat së pari ndahen në dy grupe të mëdha: 1) tëashtuquajturat normat teknike dhe 2) normat shoqërore në kuptimin engushët të fjalës gjegjësisht ligjet shoqërore.Këto dy grupe dallohen kryesisht për nga mjetet me të cilat ndikojnë nënjerëz që ti zbatojnë ato por edhe sipas disa elementeve të tjera.1) normat teknike rregullojnë mënyrën e sjelljes së njeriut kryesisht ndaj natyrës, me ndihmën e kësaj sjellje ai mund të arrijë një qëllim të caktuar teknik, gjegjësisht ndryshimin e caktuar kryesisht në natyrë, rreth vetes, i cili ndryshim për te do të jetë i mirë. 54
  • 56. 2) Normat shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalës e rregullojnë mënyrën e sjelljes së njeriut ndaj anëtarëve tjerë të shoqërisë, pra sjellja e tij shoqërore në kuptimin e ngushtë, e cila do të duhej të sillte deri tek një gjendje e tillë shoqërore, të cilën, shoqëria që e formon normën, e konsideron si të dobishme dhe të mirë për vete. Së këndejmi ato mund të quhen urdhëresa shoqërore (dekrete) apo ligje. Më tutje me shprehjen normat shoqërore do ta përfshijnë vetëm këtë lloj norme.2..1. Llojet e normave shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalësNormat shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalës gjegjësisht normat tëcilat janë të mbuluara me sanksione shoqërore gjithashtu janë tëllojllojshme dhe të numërta dhe kur shoqëria zhvillohet më tepër edheato bëhen më të shumëllojta. Është e vështirë që ta bëjmë ndarjen e tyree cila do të mund ti përfshinte në mënyrën më të plotë dhe ti shprehtespecifikat e tyre. Normat shumë shpesh bashkohen në një grup sipasveçorive të caktuara, kurse po ato norma prapë ndahen sipas veçorivetjera. Veçoritë e normave sipas të cilave ato mund të klasifikohen janëtepër të shumta. Pa u lëshuar në numërimin e tyre, do theksuar senormat më së shpeshti klasifikohen sipas sanksioneve të tyre sepsesanksionet janë pikërisht shprehja më e thuktë e veçorive tjera të tyre.Përmbajtja e normës, mënyra e krijimit të saj dhe interesat të cilat imbron ajo dhe zbatimi i sajë dhe numri i anëtarëve të shoqërisë interesate të cilëve mbron ajo si dhe fuqia relative e atyre anëtarëve etj. – tëgjitha ato në mënyrën më të qartë shprehen pikërisht në sanksionin enormës. Së këndejmi edhe këtu do të bëhet klasifikimi i normave sipassanksioneve të tyre. Më në fund ai që e zbaton sanksionin – është ikushtëzuar edhe me llojin e të mirave që me sanksion merren e sidomosnëse zbatohet detyrimi fizik. Dhe pikërisht sipas këtij kriteri të fundit,sipas asaj se kush i zbaton sanksionet, më së miri edhe i dallon atosepse në këtë kriter në mënyrë të thuktë shprehen edhe llojet e të miravetë cilat me sanksion merren dhe mjetet me ndihmën e të cilave atomerren apo konfiskohen. Së këndejmi të gjitha normat shoqërore, sipasasaj se kush e zbaton sanksionin për kundërvajtjen e tyre, mund tëndahen në tri grupe si vijon:1. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton shoqëri e paorganizuar;2. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton ndonjë organizatë shoqërore;3. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton organizata e posaçme që quhet shtetSipas rregullit, në qoftë se të mirat të cilat konfiskohen apo merren menormë janë më të vlefshme dhe nëse me rastin e atij konfiskimi më tepërzbatohet detyrimi fizik gjithashtu aq më i madh është edhe qëllimi që 55
  • 57. sanksionin ta zbatojë organizata gjegjësisht shteti e jo shoqëria epaorganizuar. 2.1.1.Normat të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuarMe shoqëri të paorganizuar nënkuptojmë shoqërinë (qoftë e plotë apobashkësi e pjesshme – klasë, komb, shtresë, vendbanim, familje etj), pamarrë parasysh se a është përndryshe e organizuar apo jo në qoftë sevepron si e organizuar gjegjësisht në qoftë se nuk ka kurrfarë anëtarështë saj posaçërisht të caktuar për t’i kryer detyrat e caktuara shoqërore,por kjo i është lënë veprimit të lirë të ndërgjegjes së vet anëtarëve.Normat të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuar janë të shumta. Në tobëjnë pjesë normat e modës, mirësjelljes, qëndrimit të mirë, taktit,kodeksit të mirësjelljes etj. Normat më të rëndësishme janë ato norme tëcilat janë në lidhje më të ngushtë me të drejtën sikurse që është p.sh.zakoni dhe morali. ZakoniZakoni është normë shoqërore i cili paraqet rezultatin e konstruksionit tëgjatë dhe stihik nga ana e masës shoqërore. Kjo masë, prapë, vepron nëmënyrë difuze, pa ndonjë organizim të posaçëm për këtë qëllim. Mënyrate caktuara të veprimit të njerëzve në situatat e caktuara dhe të duhurapërsëriten shumë herë ashtu që me përsëritjen e dytë kalojnë në shprehidhe më vonë fillohet të konsiderohet e domosdoshme që të veprohet edhenë të ardhme. Zakoni, pra, është norma e cila krijohet me përsëritjen edytë dhe i cili fuqinë e vet të detyrueshme e merr mu nga përsëritja edytë. Prandaj, zakoni krijohet në bazë të ekzistencës së elementeve tëcaktuara dhe të qëndrueshme shoqërore, gjegjësisht elementi i cilishpesh përsëritet. Kusht i rëndësishëm për lindjen dhe ruajtjen e zakonitështë qëndrueshmëria e marrëdhënieve të pikërishme shoqërore atje kuato marrëdhënie shpesh ndryshohen, zakoni nuk ka kohë që të krijohet.Zakonet mund të krijohen edhe në të sferat shoqërore të jetës. Këtu nukështë i rëndësishëm lloji i marrëdhënies por vetëm realiteti i tyre,qëndrueshmëria, në mënyrë që zakoni të ketë kohë për t’u krijuar.Dhepse zakoni në të shumtën e rasteve është fryt i shoqërive tëpaorganizuara që cilat ruhen vetëm në ndërgjegjen e anëtarëve të tyre kjoedhe nuk do të thotë se ai nuk mund të marrë edhe disa tipare të llojevetjera të normave shoqërore. Kështu, ndonëse edhe më tutje mbetet pjellëstihie dhe rezultat i përsëritjes së gjatë të sjelljes së caktuar, krijesa emasës shoqërore, pa autorë të caktuar pra zakonin mund ta përvetësojëorganizata e caktuar dhe ta zbatojë atë në mënyrë të organizuar, madjekëtë mund bëjë edhe vet shteti, siç do të shohim, me ç’rast zakonishndërrohet pjesërisht në ato lloje tjera të normave shoqërore. 56
  • 58. MoraliPër dallim nga zakoni morali nuk e tërheqë fuqinë e vet të detyrueshmeme përsëritje apo veprime të gjata por nga vetëdija se ajo që morali eurdhëron është e mirë kurse ajo që morali e ndalon është e keqe. Prandajnë mënyrën krejtësisht të re të sjelljes, gjegjësisht norma e cila përcaktonsjelljen e këtillë mund të jetë e detyrueshme nëse sjellja e këtillëkonsiderohet e mirë, dhe e dëshirueshme nga pikëpamja e moralit. Përkëtë arsye mund të vijë deri tek konflikti ndërmjet moralit dhe zakonitme ç’rast morali mund ta ndalojë atë që zakoni e urdhëron dheanasjelltas. Mirëpo, edhe normat morale si të tilla janë të privuara ngasanksioni i organizuar. Se a do të ketë sanksion apo jo dhe çfarë do tëjetë ajo kjo varet nga reaksioni i anëtarëve të bashkësisë shoqërore.Morali fuqinë e obligueshme të tij e bartë vetvetiu nga fakti se realizonideali njerëzor pa ndonjë nevojë të posaçme që nga jashtë të jetë idetyruar në realizim. Së andejmi normat morale në rend të parë janënorma të lira të cilat veprojnë me bindjen e vet, dhe pikëpamjen e vet.Rregullat morale në esencë janë evidente për secilin. Kundër normave tëpranuara morale është vështirë të fitohet dhe të dëshmohet parregullsiae tyre. Prandaj ato vazhdojnë vetvetiu. Ato për nga natyra e tyre janëautonome (d.m.th. subjekti me të cilin kanë të bëjnë vet iu nënshtrohetpër arsye se ai i pranon), e jo heteronome (nuk iu nënshtrohet atyre përshkak se të tjerët i imponojnë). Nga autonomia e moralit rezultonsanksioni i tij më karakteristik: vrasja e ndërgjegjes. Ky është sanksiontë cilin subjekti e zbaton në vetvete duke u penduar për veprën e tijamorale. Vrasja e ndërgjegjes gjithashtu nuk është kurrfarë dukurie efshehtë dhe as “zëri i Zotit” brenda nesh, por ajo është rezultat e tëvërejturit se është bërë diçka që është e keqe, rezultat i faktit se moralikur pranohet, duket diçka që është evidente korrekte dhe e mirë.2.1.2. Normat të cilat i zbatojnë organizatat shoqëroreOrganizatat shoqërore janë shumë të llojllojshme dhe shumë të numërtakurse shkalla e organizimit të tyre gjithashtu është e ndryshme; prejatyre shumë precize të përcaktuara dhe hollësisht të përpunuara deri tekorganizatat të cilat kalojnë në organizata spontane, stihike, difuze dheshoqëri të paorganizuara. P.sh.: organizata fisnore në bashkësinëprimitive, kisha, organizata banditiste, shoqata shkencore, ndërmarrjaekonomike, partia politike, klubi sportiv, shoqatat për mbrojtjen eshtazëve, kryqi i kuq, organizata e rinisë etj. Gjithashtu janë shumë tëndryshme dhe të numërta edhe normat të cilat i zbatojnë organizatat sidhe organet për zbatimin e tyre por edhe mjetet me të cilat zbatohen ato.Sidomos, normat të cilat zbatohen me detyrim fizik, në së shpeshti izbatojnë organizatat. 57
  • 59. 2.1.3.Normat të cilat i zbaton shtetiMë në fund llojin e tretë të normave shoqërore e bëjnë normat të cilat izbaton shteti. Sikurse që është rasti edhe me normat që i zbatonorganizata shoqërore, edhe këtu mund të jetë shteti apo organizatashtetërore që zbatojnë normën por edhe organizata e cila e krijon dhe ezbaton atë. Në rastin e parë normat i krijon ose shoqëria e paorganizuardifuze ose ndonjë organizatë shoqërore. Për nocionin e së drejtës nukështë me rëndësi se a e krijon shteti por me rëndësi është që shteti tazbatojë. Pikërisht normat të cilat i zbaton shteti, zakonisht quhen e drejtë(drejtësi). Në të vërtetë ka edhe përdorim tjetër fare të fjalëve përdrejtësinë (të drejtën) në kuptimin e ngushtë dhe të gjerë të fjalës. Kështup.sh. shpesh drejtësi (e drejtë) quhen edhe normat të cilat nuk i zbatonshteti por ndonjë organizatë tjetër shoqërore (p.sh. kisha) apo madjeedhe ato të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuar. Gjithashtu shumëshpesh me fjalën drejtësi (e drejtë) nuk quhen as edhe të gjitha normat tëcilat i zbaton shteti por vetëm disa prej tyre.Ndërkaq, ne shprehjen drejtësi (e drejtë) do ta përdorim pikërisht përshënimin e atyre normave të cilat i zbaton shteti siç është më së shpeshtinë përdorim. Në bazë të kësaj mund të japim një përkufizim paraprak tënocionit të së drejtës: e drejta (ligji) është grup normash të cilat i zbatonshteti me ç’rast me zbatimin në rend të parë kuptohet aplikimi isanksioneve. Siç shihet ky nocion i së drejtës nuk është i plotë. Për tapasur më të plotë nocionin mbi të drejtën duhet të dimë se ç’është shteti.Meqenëse shteti nuk është e domosdoshme t’i krijojë normat, kjo do tëthotë se edhe normat tjera shoqërore mund të bëhen juridike apo ligjvetëm nëse ato shteti i sanksionon. Dhe kështu vërtet shpesh ndodh qëzakoni, morali dhe normat tjera shoqërore të bëhen ligj duke isanksionuar shteti. Mirëpo, me këtë, nuk do të thotë se ato duhet tëpushojnë që të mos jenë njëkohësisht edhe më tutje ajo që ka qenë mëparë si p.sh. zakoni, morali etj. Me atë rast vjen deri tek përputhja ezakonit moralit dhe normave shoqërore, në njërën anë dhe ligjit(drejtësisë) në anën tjetër. Kështu p.sh. norma e cila ndalon vrasjen sipasrregullit është njëkohësisht edhe normë morale edhe normë ligjore. Kapitulli VI STRUKTURA E SË DREJTËS 1. Struktura e së drejtësMe strukturën e së drejtës nënkuptojmë përbërjen e lëndës të së drejtësgjegjësisht ato elemente prej të cilave përbëhet e drejta. Duke analizuarstrukturën e së drejtës duhet të japim përgjigje në pyetjen: prej çka 58
  • 60. përbëhet e drejta, cila është lënda (“materia”) e saj. Është evidente se pakëto njohuri nuk është e mundur të japim përkufizim të drejtë dhe tëtërësishëm mbi të drejtën.Lëndët të cilat na rrethojnë janë të përbëra nga disa materie: shtëpiaështë prej guri, tavolina prej druri etj. Mirëpo, e drejta megjithatë nukështë lëndë në kuptimin e thjeshtë të fjalës. Ajo është krijesë esuperstrukturës shoqërore. Dhepse e drejta nuk është lëndë materiale,ajo përmbahet në lëndët materiale (sikurse janë kodet, dokumentet, aktetligjore). Mirëpo, e drejta me ndikimin e saj udhëheqë me botën objektive,njerëzit dhe marrëdhëniet e tyre. Kur themi “drejtësi”, atëherë kemishprehur një nocion. Mirëpo ai nocion e ka edhe realitetin e vet. Realitetii parë i së drejtës na imponon obligimin të analizojmë se prej cilëveelemente përbëhet e drejta dhe çfarë strukture ka ajo. Kjo gjithsesi ështëçështje themelore e teorisë të së drejtës. Për këtë çështje në teoriekzistojnë dy mendime të kundërta themelore: sociologjike dhenormativiste.Normativistët janë teoricienë të cilët konsiderojnë se e drejta përbëhetnga normat të cilat i krijon pushteti shtetëror; materien e së drejtës ata egjejnë në norma për ç’arsye edhe quhen normativistë. Sociologët janëteoricienë të cilët konsiderojnë se drejtësi nuk janë ato norma që cilat ikrijon pushteti shtetëror porse sistemi juridik është marrëdhënieshoqërore (i fakteve apo argumenteve sociale) e jo i normave. Për këtëarsye ata quhen sociologë.A është ndonjëra nga këto pikëpamje kundërthënëse e saktë dhe a ështëkorrekte të përcaktohemi për të?E vërteta mbi strukturën dhe përmbajtjen e të drejtës gjendet në sintezëne atyre dy elementeve: edhe normës edhe marrëdhënies. Pra, e drejta nukpërbëhet vetëm nga normat as vetëm nga marrëdhëniet por edhe nganjëra edhe nga tjetra prandaj, qëndrimet e normativistëve dhesociologëve janë të njëanshme prandaj si të tilla edhe të gabuara. Tërëstudimi ka për qëllim dhe detyrë që të tregojë se si në strukturën e tëdrejtës sinteza edhe e normës edhe e marrëdhënies është shkencërisht earsyeshme. Ajo i përgjigjet gjendjes objektive të çështjes, ruan jetën eshumëfishtë dhe të ndërlikuar të së drejtës. Sikur e drejta të mund tëshprehej shkurt me formulë, ajo do të ishte kësisoj: drejtësia = norma +marrëdhënia. Qoftë edhe pushteti shtetëror ta ketë krijuar normën, ajonuk është e drejtë nëse nuk realizohet. Si duhet të “realizohet” ajo? Ajoduhet të realizohet në atë mënyrë që me kërkesat e saj dhe sipaskërkesave të saj të marrëdhënieve konkrete shoqërore. Norma të cilën enxjerrë pushteti shtetëror nëse është aq efikase që të mund të drejtojëme marrëdhëniet në shoqëri, vetëm atëherë bëhet normë ligjore. Ajoduhet të zbatohet në jetën praktike, përndryshe norma mbetet “shkronjëe vdekur në letër”. Me të drejtë pohonte Hegeli: “Ajo që duhet të jetë e 59
  • 61. nuk është – ajo edhe nuk ka të vërtetë”. Juristi sovjetik Pashukanisgjithashtu analizon bukur marrëdhënien faktike dhe normative në sferëne së drejtës. Ai thotë: “Studimi shkencor gjegjësisht analiza teorike mundtë mbështetet vetëm në fakte. Në qoftë se marrëdhëniet e caktuaravërtetë janë krijuar do të thotë se ka lindur e drejta gjegjëse; por nëse kaqenë mbi ligjin dhe dekretin kurse në praktikë nuk kanë lindurmarrëdhëniet gjegjëse, do të thotë se ka qenë përpjekje për krijimin e sëdrejtës por ajo përpjekje ka mbetur pa sukses. Kjo pikëpamje kurrsesinuk shënon mohimin e vullnetit të klasës si faktor i zhvillimit osehedhjen e ndërhyrjes planore në rrjedhën e zhvillimit shoqëror,“ekonomizmi”, fatalizmi dhe gjëra të tjera të tmerrshme. Aksioni politikrevolucionar mund të bëjë shumë që t’i japë ekzistencën asaj që vërtetënë realitet nuk ka ekzistuar në të kaluarën. Në anën tjetër nëse nepohojmë se qëllimi i murimit të ndërtesës apo madje plani i atij murimiende nuk është realitet, së andejmi kurrsesi nuk rezulton se për murimine ndërtesës nuk janë të nevojshme qëllimi dhe plani.Ndërkaq, nëse nuk është bërë asnjë hap përtej planit, ne nuk mund tëthemi se ndërtesa ka qenë e ndërtuar. “Efikasiteti kështu bëhet tipar irëndësishëm i së drejtës. Prandaj, për të drejtën nuk është emjaftueshme vetëm të jetë ndërtim normash por duhet të realizojë edhesistemin e caktuar të marrëdhënieve në shoqëri. Formula: e drejta =struktura e normave + sistemi i marrëdhënieve. Sistemi nuk mund tëlindë pa strukturën e normave të cilat e rregullojnë atë, kurse as sistemii normave vërtetë asgjë nuk vlen nëse nuk nxitë sistem të qëndrueshëmtë marrëdhënieve shoqërore. Pra, përkufizimi i plotë i së drejtës është nësintezën e elementeve normative (normat) dhe faktike (marrëdhëniet).Marrëdhëniet shoqërore me të cilat realizohet e drejta quhenmarrëdhënie juridike. Në bazë të asaj që kemi vërtetuar se e drejta ështëe përbërë nga normat dhe marrëdhëniet gjegjësisht se ajo njëherazi ështëstrukturë e normave dhe sistem i marrëdhënieve, mësimi për strukturëne së drejtës në këtë libër ndahet në:1. Mësimi për normën juridike2. Mësimi për marrëdhënien juridike dhe3. Mësimi për aktin juridik.Nocioni i së drejtës në shkencë sillet ndërmjet nocionit (e drejtë) tëvetëdijes dhe nocionit organizatë. Për njërën esenca e së drejtës shterohetnë vetëdijen sociale, kolektive apo vetëdijen e përhapur në masë osethjeshtë ajo është norma, gjegjësisht krejt ndryshe nga ajo që është (qëfaktikisht ekziston, e përcaktuar me ligjin e shkakut), pra, diçka ideale ekulluar. Për të tjerët, e drejta është organizatë shoqërore. Mirëpo edhekëta të cilët konsiderojnë se e drejta në këtë mënyrë dallon me atë seështë e vetmja prej tyre e cila ka vetëm një shtab administrativ kurse të 60
  • 62. tjerët dhe ata janë të shumtë mendojnë se ky shtab disponon me forcënfizike. 2. Zbatimi i normave në drejtësiSiç thamë normat juridike janë kërkesa të llojit të vet të cilat subjektet ecaktuara krijuesit e normave apo adresantët ua drejtojnë subjekteve tjeraapo adresantëve tjerë për t’i motivuar sjelljet e tyre. Organet ligjvënësedhe të tjerat që nxjerrin norma kërkojnë dhe presin që njerëzit (subjektetjuridike) të sillen sipas atyre normave gjegjësisht që ato norma t’izbatojnë në sistemin e caktuar shtetëror-juridik në marrëdhëniet e tyrereciproke. Aplikimi i së drejtës pra paraqet realizimin e sjelljes së tillë tënjerëzve që është në pajtim me rregullat që i përmbajnë normat juridike.Nëse normat juridike në drejtimin e caktuar vërtetë kanë motivuarvullnetin e adresantit dhe se ata sillen në mënyrë faktike në kuptim tëkërkesave normative, atëherë mund të themi se ato norma juridike janëefikase. Në të kundërtën ato janë joefikase dhe si të tilla shpejt humbinkarakterin e tyre juridik (ligjor). Normat juridike nuk guxojnë të mbeten“fjalë të thata apo mendime të kota në letër” (law in books) por duhet tëaplikohen dhe të bëhen pjesë e aksionit të njerëzve dhe jetës (law inaction, siç thonë teoricienët amerikanë të së drejtës – realistët). Në pajtimme dispozicionet dhe sanksionet e normave juridike duhet të sillen tëgjitha subjektet juridike – qytetarët dhe organet shtetërore të cilatzbatojnë normat juridike në punën e përditshme.Zbatimi i normave juridike nga ana e organit shtetëror bëhet:a) në marrëdhëniet juridike të tyre reciproke apo të ndërsjella dheb) me rastin e nxjerrjes së normave ligjore më të ulëta me të cilat përpunohet përmbajtja e normave juridike më të larta.Tek marrëdhëniet e thjeshta juridike zbatimi i normave juridike nukparaqet ndonjë vështirësi sepse shpesh bëhet fjalë për zbatiminkrejtësisht rutinor të normave përkatëse. Ndërkaq, adresantët më sëshpeshti me rastin e zbatimit të normave janë të detyruar të kryejnë njëvarg veprimesh të ndërlikuara. Çdo proces i zbatimit të së drejtës kërkondomosdo: konstatimin dhe njohjen e normës juridike dhe përmbajtjes sësaj, interpretimin e normës juridike, konstatimin e situatës faktike të çdorasti në të cilin zbatohet norma dhe definitivisht vet veprimin njerëzornga i cili përbëhet zbatimi i normës. Në këtë kapitull do t’i kushtohemiatyre veprimeve (akteve) të cilat, me rastin e aplikimit të normavejuridike në raste të ndërlikuara duhet kryer të gjithë juristët profesional,kriminalistët, ekonomistët etj. gjatë procedurës ligjvënëse, gjyqësore dheadministrative si dhe në sferën e qarkullimit ekonomik-pronësor. 61
  • 63. Që të zbatohen normat juridike në raste konkrete gjegjësisht nëmarrëdhënie shoqërore në përgjithësi është e nevojshme të kryhenveprimet themelore si vijon:a) konstatimi i normës juridike në fuqi;b) interpretimi i normës juridikec) plotësimi i vakuumeve në sistemin juridik dhed) sjellja në pajtim me normën.3. Standardet juridike (ligjore)Standardet juridike janë grup i posaçëm i nocioneve të pacaktuarajuridike të cilat përmbajnë disa norma të përgjithshme të sjelljes e të cilatvetëm përcaktojnë se subjektet juridike në situatën e caktuar duhet tësillen ashtu sikurse ishte dashur të sillet njeriu mesatar (njeriustandard). Në të vërtetë krijuesi i normës së përgjithshme juridike disasjellje të njerëzve nuk mund t’i definojë që në fillim për të gjitha rastetprandaj kjo për çdo rast veç e veç me normë individuale përcaktohet.P.sh. nëse me ndonjë normë të përgjithshme urdhërohet subjekti që tësillet “ndërgjegjshëm” kurse në këtë rast në normë nuk e përshkruankonkretisht sesi duhet të jetë ajo sjellje, atëherë ajo normë juridike “ështëstandard juridik”. Do të thotë se subjekti në çdo situatë gjegjësekomplete duhet të sillet ashtu siç ishte dashur të sillet “njeriu mesatar”.Ky standard “ndërgjegjshëm” gjegjësisht “pandërgjegjshëm” shpeshpërdoret në të drejtën penale kur p.sh. kërkohet që mjekët “mendërgjegje” t’i shërojnë të sëmurët, që farmacistët “me ndërgjegje” tëveprojnë me rastin e përgatitjes së ilaçeve, që veterinari “me ndërgjegje”ta kryejë kontrollin e mishit etj. Në të kundërtën nëse këtë detyrë tëveten do ta kryenin “pa ndërgjegje” do të përgjigjeshin për vepër penale.Ta shohim më mirë se çka është ky “standard juridik (ligjor)” nëshembullin e mjekut i cili duhet “me ndërgjegje” ta mjekojë pacientin.Këtu mund të paraqiten situata të ndryshme konkrete të cilat do tëndikojnë në vlerësimin për këtë se a ka vepruar në rrethanat epikërishme mjeku “me ndërgjegje” gjegjësisht ashtu siç do të vepronteçdo mjek mesatar të themi p.sh. se kirurgu kryen operacionin i cili nukështë urgjent mbi pacientin në një spital bashkëkohor dhe mirë tëpajisur. Ai atëherë do të jetë i detyruar të ndërmarrë të gjitha masat enevojshme higjienike, t’i përdorë të gjitha mjetet gjegjëse dhe zbatojëmetodën më të mirë të përmasave operative. Në atë rast kirurgu do tëveprojë sipas standardit “me ndërgjegje”. Mirëpo, nëse për arsye objektivekirurgu nuk mund të veprojë ashtu sepse p.sh. bëhet fjalë për rasturgjent ose operon në repartin industrial apo në rrugë, natën etj painstrumente dhe mjete të duhura, do të konsiderohet se edhe në rastin etillë ka vepruar sipas standardit ligjor “mjekim i ndërgjegjshëm” dhe nukdo të përgjigjet për dëmet dhe pasojat eventuale. Standardi ligjor është 62
  • 64. edhe nocioni “ngasja e shpejtë e rrezikshme” sepse edhe ai standardndryshohet varësisht nga rrethanat e ndryshme. Gjatë ditës nuk do tëjetë e rrezikshme shpejtësia 100 km/h kurse tjetër herë edhe shpejtësiaprej 20 km/h do të jetë e rrezikshme. Kjo në të vërtetë do të varet nga ajose a ngitet natën apo ditën, përmes hapësirës së pabanuar apo përmesvendbanimit, nëpër rrugë të mirë apo të keqe etj. Fjalë të ngjashme tëpapërcaktuara dhe nocionet janë p.sh.: “i pandershëm”, “i moralshëm”,“amoral”, “morali publik”, “interesi publik”, etj. Po shohim se “standardetjuridike” janë të domosdoshëm në të gjitha fushat e së drejtës. Në tëgjitha ato situata interpretuesit dhe zbatuesit të së drejtës për çdo rastkonkret duhet ta përcaktojnë mu atë kuptimin e vetëm dhe të vërtetë tënormës se si i përgjigjet saktë natyrës së rastit përkatës.4. Rregullimi i marrëdhënieve në shtet4.1. Nocioni i normës juridike dhe shoqëroreSiç kemi mundur të shohim nga shpjegimet e mëparshme nocionidrejtësi, ngushtë është i lidhur me nocionin shtet, kurse gjithashtu edheme nocionet tjera prej të cilave disa do të mund t’i dallonim edhe sinocione qendrore apo kryesore të shkencës së drejtësisë.Gjithashtu kemi thënë se ky para së gjithash është nocion i normësjuridike apo ligjore, marrëdhënies juridike, vlerave dhe nocion i aktitligjor (juridik). Të gjitha ato nocione ndërlidhen në një tërësi e cila epërbën sistemin juridik. Për sistematizimin e njohurive mbi drejtësinë,pikërisht ai nocion i strukturës është me rëndësi të veçantë. E drejtaështë sistem normativ sepse përbëhet nga grupi i normave reciprokisht tëndërlidhura të cilat e bëjnë një tërësi.4.2. Nocioni i rregullacionitNë kuptimin e përgjithshëm etimologjik, shprehja “rregullacion”nënkupton “tërheqjen e vijave në letër me anë të vizores” (la regle), për t’udrejtuar çështja. Në fiziologji, rregullacioni nënkupton ruajtjen ebaraspeshës reciproke të proceseve fiziologjike në organizëm, në teknikënënkupton mënyrën e udhëheqjes së procesit, në hidroteknikë ainënkupton mënyrën e rregullimit të lumit etj. Në drejtësi, rregullacioniështë vështirë të definohet sepse bëhet fjalë këtu për formulim jopreciz,meqenëse drejtësia është sistem normash i cili vepron nga maja deri nëfund dhe të cilat janë të lidhura për vullnetin i cili prapë gjendet në majë.Zbatimi i vullnetit të dikujt nënkupton dëgjueshmëri.Nga gjithë sa u tha mund të përfundohet se nocioni i rregullacionit nështet nënkupton para së gjithash ekzistimin e një rendi (sistemi) pra, atoforma të jetës të cilat janë relativisht të përhershme dhe realizohen sipasdisa normave apo ligjshmërive të cilat është e mundur t’i njohim. Pjesëndërrmuese të dukurive natyrore dhe shoqërore mund ta zbulojmë edhe 63
  • 65. me përvojën e drejtpërdrejt gjegjësisht për çdo njeri është e kapshmeedhe ndonjë njohuri mbi të drejtën dhe shtetin deri tek e cila vihet. Parasë gjithash me perceptimin e përditshëm dhe porositë të cilat ia drejtonmjedisi i tij i afërt shoqëror. Megjithatë njohuria e tillë me përvojë nukmjafton për njohjen e ligjshmërive më të thella të brendshme të formavetë jetës gjegjësisht qenien (strukturën) e tyre. Siç po shihet, rregullacionika kuptime të ndryshme sepse paraqitet në sfera të ndryshme tëprofesionit dhe shkencës si dhe në gjuhët e ndryshme dhe sferat e jetësshoqërore. Që të mund të rregullohet diçka atëherë kjo duhet të jetë eorganizuar, që do të thotë të kihet pikëqëndrimi personal në shoqërigjegjësisht ndër njerëz. 5. Llojet e normave shoqëroreTë gjitha normat së pari ndahen në dy grupe të mëdha: në tëashtuquajturat norma teknike dhe norma shoqërore në kuptimin engushtë të fjalës gjegjësisht në ligje shoqërore. Këto dy grupe dallohenkryesisht në bazë të mjeteve me të cilat ndikohet mbi njerëzit që t’ikryejnë ato mirëpo edhe sipas disa elementeve tjera. Normat teknikerregullojnë mënyrën e sjelljes së njeriut kryesisht sipas natyrë. Me anë tëkësaj sjelljeje ai mund të arrijë një qëllim të caktuar teknik gjegjësishtnjë ndryshim të caktuar kryesisht në natyrë përreth vetes i cili ndryshimdo të jetë i mirë për të. Normat shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalësrregullojnë mënyrën e sjelljes së njeriut ndaj anëtarëve tjerë të shoqërisë.Pra, sjellja e tij shoqërore në kuptimin e ngushtë, e cila duhet ta sjellëderi tek një gjendje e tillë shoqërore të cilën, shoqëria që krijon normën ekonsideron si të dobishme dhe të mirë për vete. Prandaj edhe nuk mundtë quhen këto urdhëresa shoqërore apo ligje. Në të ardhmen meshprehjen normë shoqërore do të përfshijmë vetëm këtë lloj të normës. 5.1. Llojet e normave shoqërore në kuptimin e ngushtëNormat shoqërore në kuptimin e ngushtë të fjalës gjegjësisht normat efurnizuara me sanksione shoqërore gjithashtu janë të shumta dhe tëllojllojshme dhe nëse shoqëria zhvillohet më tepër edhe llojllojshmëria etyre shtohet. Është vështirë të bëhet ndarja e tyre në kategori të cilat dot’i përfshinin ato në mënyrë të plotë dhe të shprehnin specifikat e tyre.Shumë shpesh normat bashkohen në një grup sipas tipareve të caktuarakurse edhe normat e njëjta ndahen përsëri sipas tipareve tjera. Tiparet enormave sipas të cilave mund të klasifikohen ato janë të shumta. Dukemos u lëshuar në numërimin e tyre do theksuar se më së shpeshtinormat klasifikohen sipas sanksioneve të tyre sepse sanksionet janëpikërisht shprehje e thuktë e tipareve tjera të tyre. Edhe përmbajtja enormave edhe mënyra e krijimit, edhe interesat të cilat i mbrojnë ato,edhe zbatimi i tyre, edhe numri i anëtarëve të shoqërisë interesat e tëcilëve i mbron edhe fuqia relative e atyre anëtarëve etj, krejt kjo më së 64
  • 66. miri mbahet pikërisht në sanksionin e normës. Prandaj edhe këtu do tëkryhet klasifikimi i normës sipas sanksionit të saj. Në fund, ai që ezbaton sanksionin është i kushtëzuar edhe me llojin e të mirës e cila mesanksion merret sidomos nëse zbatohet detyrimi fizik. Dhe pikërishtsipas kriterit të fundit, më së qarti sanksionet dallohen sepse në atëkriter është shprehur thuktë edhe lloji i të mirës e cila me sanksionmerret, edhe mjetet me anën e të cilave ato merren. Prandaj të gjithanormat shoqërore varësisht se kush zbaton sanksionin për kundërvajtjene tyre, mund të ndahen në tri grupe të mëdha si vijon: 1. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton shoqëri e paorganizuar; 2. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton ndonjë organizatë shoqërore; 3. Normat, sanksionet e të cilave i zbaton organizata e posaçme që quhet shtetSipas rregullit, në qoftë se të mirat të cilat konfiskohen apo merren menormë janë më të vlefshme dhe nëse me rastin e atij konfiskimi më tepërzbatohet detyrimi fizik gjithashtu aq më i madh është edhe qëllimi qësanksionin ta zbatojë organizata gjegjësisht shteti e jo shoqëria epaorganizuar.5.2. Normat të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuarMe shoqëri të paorganizuar nënkuptojmë shoqërinë (qoftë e plotë apobashkësi e pjesshme – klasë, komb, shtresë, vendbanim, familje etj), pamarrë parasysh se a është përndryshe e organizuar apo jo në qoftë sevepron si e organizuar gjegjësisht në qoftë se nuk ka kurrfarë anëtarështë saj posaçërisht të caktuar për t’i kryer detyrat e caktuara shoqërore,por kjo i është lënë veprimit të lirë të ndërgjegjes së vet anëtarëve.Normat të cilat i zbaton shoqëria e paorganizuar janë të shumta. Në tobëjnë pjesë normat e modës, mirësjelljes, qëndrimit të mirë, taktit,kodeksit të mirësjelljes etj. Normat më të rëndësishme janë ato norme tëcilat janë në lidhje më të ngushtë me të drejtën sikurse që është p.sh.zakoni dhe morali.5.2.1 ZakoniZakoni është normë shoqërore i cili paraqet rezultatin e konstruksionit tëgjatë dhe stihik nga ana e masës shoqërore. Kjo masë, prapë, vepron nëmënyrë difuze, pa ndonjë organizim të posaçëm për këtë qëllim. Mënyrate caktuara të veprimit të njerëzve në situatat e caktuara dhe të duhurapërsëriten shumë herë ashtu që me përsëritjen e dytë kalojnë në shprehidhe më vonë fillohet të konsiderohet e domosdoshme që të veprohet edhenë të ardhme. Zakoni, pra, është norma e cila krijohet me përsëritjen edytë dhe i cili fuqinë e vet të detyrueshme e merr mu nga përsëritja e 65
  • 67. dytë. Prandaj, zakoni krijohet në bazë të ekzistencës së elementeve tëcaktuara dhe të qëndrueshme shoqërore, gjegjësisht elementi i cilishpesh përsëritet. Kusht i rëndësishëm për lindjen dhe ruajtjen e zakonitështë qëndrueshmëria e marrëdhënieve të pikërishme shoqërore atje kuato marrëdhënie shpesh ndryshohen, zakoni nuk ka kohë që të krijohet.Zakonet mund të krijohen edhe në të sferat shoqërore të jetës. Këtu nukështë i rëndësishëm lloji i marrëdhënies por vetëm realiteti i tyre,qëndrueshmëria, në mënyrë që zakoni të ketë kohë për t’u krijuar.Dhepse zakoni në të shumtën e rasteve është fryt i shoqërive tëpaorganizuara që cilat ruhen vetëm në ndërgjegjen e anëtarëve të tyre kjoedhe nuk do të thotë se ai nuk mund të marrë edhe disa tipare të llojevetjera të normave shoqërore. Kështu, ndonëse edhe më tutje mbetet pjellëstihike dhe rezultat i përsëritjes së gjatë të sjelljes së caktuar, krijesa emasës shoqërore, pa autorë të caktuar pra zakonin mund ta përvetësojëorganizata e caktuar dhe ta zbatojë atë në mënyrë të organizuar, madjekëtë mund bëjë edhe vet shteti, siç do të shohim, me ç’rast zakonishndërrohet pjesërisht në ato lloje tjera të normave shoqërore. Kapitulli VII NORMAT JURIDIKE1. Nocioni i normës juridikeNocionit të normës juridike i takon vend qendrorë në teorinë e së drejtës.Madje kjo është rast edhe me ato teori të cilat minimizojnë apo hedhinposhtë rëndësinë e normës juridike për përcaktimin e normës të sëdrejtës sikurse që është rasti me variantet e ndryshme të teorivesociologjike të së drejtës apo me teoritë socio juridike. Të gjitha llojettjera të rëndësishme të teorive, ose normën juridike ose e fusin nënocionin e së drejtës ose të drejtën e identifikojnë plotësisht me nocionine normës juridike siç është rasti me variante të ndryshme të teorivenormative,normative sociologjike dhe të atyre integrale juridike ose menormativimin juridik.Ky rast ndodh edhe me teoritë të cilat normën juridike e studiojnë dhe eanalizojnë nga ana e saj linguistike.Mirëpo sidoqoftë është shumë e vështirë madje edhe e pamundur tëimagjinohet nocioni i së drejtës pa normën juridike.Norma juridike më së shpeshti përcaktohet si rregull e sjelljes së njerëzvee cila është e mbrojtur me aparatin shtetëror të dhunës.Me fjalë tjera norma juridike është norma shoqërore . Kjo është normë eveçantë shoqërore ,rregull e sjelljes së njerëzve në shoqëri me qëllim tërealizimit synimit të caktuar dhe kjo rregull është e orientuar nëvetëdijen dhe vullnetin e njerëzve të cilin e krijon shteti dhe shoqëria 66
  • 68. kurse e sanksionon gjithmonë shteti. Kjo është kuptimi normativ apoimperativ me të cilën përcaktohet “jo që duhet të qëndroj”.Kuptimi i dytëkryesor i normës juridike është kuptimi i saj indikativ me të cilënpërcaktohet “ajo që është ,që ndodh,që gjendet.(realiteti objektiv)Normat juridike sipas kritereve të ndryshme ndahen dhe dallohen nganormat tjera shoqërore(rregullat shoqërore).Midis tyre ajo që më sëtepërmi vërehet është sanksioni i shtetit i cili më së shpeshti përdorët përdallimin e normave juridike nga ato shoqërore. Prandaj,për tu bërënormë juridike një normë shoqërore,nuk është edhe aq me rëndësi se a ekrijon atë shteti apo jo ,por me rëndësi është se a kujdeset shteti përzbatimin e saj. Sanksioni i shtetit përndryshe është kriter i jashtëm përdallimin e përmendur .Mirëpo shumë më vështirë është të dallohetnorma juridike nga ajo shoqërore në bazë të përmbajtjes. Ai dallim mëparë do të mund të ndjehej me intuitë se sa racionalisht të shpjegohet,sepse një raport i njëjtë shoqërorë do të mund të rregullohet njëkohësishtedhe me normë juridike ,por edhe me ndonjë normë tjetër shoqërore .Norma juridike është pjesë e pandashme e rëndësishme e elementitnormativ të sistemit juridik dhe ajo vet është element themelor i sistemitjuridik. Norma juridike si pjesë e rregullativës juridike dhe element isistemit juridik hynë në fuqi në momentin kur bëhet pjesë përbërëse e sëdrejtës pozitive ,pa marrë parasysh se a zbatohet ajo apo jo. Rregullimijuridik, prapë, vazhdon gjithnjë përderisa zbatohet dhe është efikas.Siç do të shohim në shpjegimin e mëvonshëm normat juridike kanë njëstrukturë të ndërlikuar në teorinë juridike numri i elementevepërcaktohet në mënyrë të ndryshme .Disa autorë konsiderojnë se normajuridike i ka tri elemente kurse te disa të tjerë ajo i ka katër elementepor ka edhe të tillë që mendojnë se ajo i ka gjashtë apo tetë elemente.Mirëpo zakonisht konsiderohet se norma juridike i ka katër elemente, mepërjashtim të normave juridike të pakushtëzuara të cilat i kanë trielemente. Ato elemente janë : dispozicioni, hipoteza e dispozicionit,hipoteza e sanksionit dhe sanksioni.Hipoteza e dispozicionit dhe hipoteza e sanksionit e përshkruajnëgjendjen faktike e cila ende nuk ekziston por e cila besohet që do tëkrijohet. Hipoteza e dispozicionit i cakton kushtet për zbatimin edispozicionit të normës juridike, kurse hipoteza e sanksionit përcaktonshkeljen e dispozicionit të normës juridike . Edhe hipoteza e dispozicionitedhe hipoteza e sanksionit paraqesin elemente faktike të normësjuridike.Dispozicioni dhe sanksioni i normës juridike kanë karakter juridik.Dispozicioni paraqet rregullën primare të sjelljes me të cilën subjektit tësë drejtës i urdhërohet veprimi i caktuar apo mosveprimi (kacere dhe non 67
  • 69. kacere). Dispozicioni paraqet edhe rregull me të cilën subjektit të sëdrejtës i lejohet që të vendosë vet se si do të sjellët dhe sipas cilës rregullnormative në normë do të sjellët . Për këtë arsye dispozicioni paraqetrregullën e normës por jo edhe të së drejtës në normë që do të thotëdispozicion mund të jetë cilado normë shoqërore.Sanksioni është element tjetër normativ i normës juridike, rregullsekondare e sjelljes apo i ashtuquajturi dispozicion sekondar. Ai është aiështë rregull i sjelljes së personit i cili ka shkelur dispozicionin dherregullën e sjelljes të organit kompetent shtetëror i cili ndaj atij personiduhet ta zbatoj masën e dhunës shtetërore nëse ai person nuk dëshironqë të sjellët as pas sanksionit. Për këtë arsye sanksioni normës i jepkarakter juridik ndonëse ai vetvetiu nuk paraqet normë juridike. Ngakuptimi i sanksionit duhet dalluar kuptimin faktik i cili ka të bëjë memasën që organi shtetëror e ndërmerre ndaj mospërfillësit të sanksionit.Normat juridike mund të kategorizohen edhe në bazë të kritereve tjerasikurse që janë objekti i rregullimit , periudha kohore e aplikimit tënormës juridike, territori ku aplikohet etj .2. E drejta dhe detyrimiKur flasim për detyrimin e në raport me të drejtën , atëherë duhet tëkemi parasysh detyrimin fizik gjegjësisht kërcënimin me përdorim tëdhunës i cili shqiptohet në formën e sanksionit .Në nocionin“sanksion”kuptojmë çdo pasojë (më së shpeshti të pakëndshme)e cilavazhdon mbi deliktin në kuptimin më të gjerë të fjalës. Disa normapërmbajnë edhe sanksione të veçanta ,dhe edhe nëse ato nuk janëtheksuar, prapë mund të përcaktohen më vonë. Dispozitat juridikeshpesh nuk përmbajnë norma të plota në të cilat do të përshkruheshinsanksionet por ato gjenden në tekstin tjetër (p.sh: shkeljen e dispozitavekushtetuese mbi ndalimin e torturës e sanksionon e drejta penale dheajo e mbron edhe pasurin me sanksionet mbi vjedhjen, shkatërrimin eqëllimshëm të sendeve të huaja grabitjen etj.1Nëse i kthehemi çështjes së përmbajtjes së normës juridike atëherë parasë gjithash shtrohet pyetja : a ekziston ndonjë përmbajtje si tip i sjelljejee cila u takon normave juridike? Me fjalë tjera, siç thekson Bobbio”përmbajtja e rregullave të shahit është loja e shahut sikurse që ështëpërmbajtja e gramatikës të folurit, përmbajtja e retorikës bindja eestetikës krijimi i vargjeve ,i logjikës mendimi i modës veshmbathja...etj.A ekziston një sjellje juridike rregull e së cilës është e drejta sikurse qëekziston sjellja linguistike që e ka për rregull gramatikën?”2 në shikim tëparë është e pamundur të përcaktohet ndonjë përmbajtje tipike e sëdrejtës si rregull e sjelljes shoqërore. 68
  • 70. Normat zakonore dhe morale sikurse edhe rregullat juridike kanë tëbëjnë me jetën shoqërore. Në këtë kuptim të gjithë këta janë mohuesnormativ të rregullimit shoqërorë apo kontrollit.Që të mund të funksionoj si mekanizëm efikas e drejta si grup normashtë cilat rregullojnë çështjen e detyrimit është e nevojshme që të caktohenkushtet e zbatimit të detyrimit në mënyrë sa më precize, hipotezat nëbazë të të cilave aplikohet detyrimi, dispozitat mbi personat.Kjo do të thotë të përgjigjemi në pyetjet kur? Kush? Si ?dhe sa?Me fjalë tjera është e nevojshme që normat juridike të përmbajnë të cilëte caktojnë dhe e zbatojnë atë , dispozitat mbi procedurën lidhur me tëdhe masën e dhunës e cila vije në konsiderim. Këto hollësi në pjesën mëtë madhe i përmbajnë sanksionet.Normat të cilat përmbajnë sanksione dhe u dedikohen gjykatave dheorganeve ekzekutive quhen edhe norma sekondare. Ato janë sekondarenë raport me normat primare të cilat përmbajnë rregullat e sjelljes dhe tëcilat në parim u adresohen qytetarëve. Këtë pikëpamje apo qasje e kapërpunuar sidomos filozofi anglez i së drejtës Hart.Aplikimi i detyrimit në drejtësi nuk është njëkuptimësi dhe format nëbazë të cilave aplikohet detyrimi në raport me sjelljet e synuara janë tëndryshme.Në këtë mënyrë në drejtësi do të mund të dallonim kështu dy forma tëaplikimit të dënimit:a) fuqia që me anë të forcës të vendoset apo të zbatohet diçka të cilënnuk e kanë kryer ata që kanë qenë të detyruar ta bëjnë (zbatimi idetyrueshëm)b) fuqia që të dënohen ata të cilët kanë bërë atë që nuk guxohet të bëhet(dënimi). Kështu p.sh. obligimi tatimor mund të paguhet me detyrim (zbatimi idhunës), por mund edhe të shqiptohet dënimi për mospagesën e tij. 3 Prandaj,vetëm kur ato të gjitha bashkohen në norma juridike bëhen e drejtë.3. Karakteristikat e normës juridikeNorma juridike është pjesa më e rëndësishme dhe element i së drejtës . Edrejta përbëhet nga normat juridike siç kemi thënë ajo është grupnormash juridike . Norma juridike do të mund të quhej atom i së drejtës.Kjo është element i fundit dhe më i thjeshti i së drejtës, i cili nuk mundtë zbërthehet mate në elemente më të thjeshta juridike.__________________1)Në këtë kuptim mund të thuhet se e drejta penale”i siguron “me sanksione juridike të tjerat degë të drejtësisë ,madje edhe të drejtën civile .2)N.Bobbio: ” E drejta dhe Forca “cit. fq. 333 69
  • 71. Kur ajo ndahet në elementet e saj përbërëse atëherë ato elementevetvetiu nuk janë atë, siç do të shihet kur të flasim për to.Norma juridike mund të definohet si rregull e sjelljes së njerëzve e cilaështë e mbrojtur me aparatin shtetërorë të dhunës ajo është një rregullpra rregull mbi një sjellje të caktuar: p.sh. është: ndalohet vrasja mesanksion të caktuar,kush shkakton dëm është i detyruar ta kompensojatë.Normën juridike nuk duhet ngatërruar me nenet apo paragrafët e ligjitapo me aktet tjera juridike. Ajo shumë rrallë përputhet plotësisht me nenpërmban ose një pjesë të një norme ose pjesë të shumë normave apondonjëherë më rrallë të disa normave kurse rrallë shumë normën e plotëjuridike. Ndarjen e normave juridike nga materia juridike (ligji ,urdhëresadhe aktet tjera juridike të cilat i përmbajnë ato ), e bënë shkenca juridikesi dhe praktika gjyqësore gjatë zbatimit praktik të së drejtës .4. Vlefshmëria e normës juridikeNga gjithë kjo rezonon se rëndësia e një norme mund të kuptohet nëmënyra të ndryshme. Mund të kuptohet në aspektin material:atëherë njënormë në rastin e tillë vlen vetëm nëse ajo zbatohet; mund të kuptohetnë kuptimin moral: atëherë një normë është e vlefshme në qoftë se ata tëcilët duhet ta zbatojnë ndjejnë obligim që ta bëjnë atë. Dhe në fund vlerae një norme juridike mund të kuptohet edhe në kuptim të së drejtës:atëherë një normë është e vlefshme vetëm aq sa shteti kërkon zbatimin esaj. Siç e dimë normat juridike janë norma të cilat i ka hartuar shteti ,sirrjedhojë, ato e kanë vlerën juridike në çdo rast. Zakonisht krahas vlerësjuridike ato kanë edhe vlerën materiale.Në një shtet të rregulluar atë që kërkon pushteti popullor ajo edhezbatohet; rastet kur norma juridike mbetet një shkronjë e vdekur nëletër, nuk janë të pamundshëm por janë të rralla.Në një masë të caktuar normat juridike kanë edhe vlerë morale. Mirëpokrahas asaj që ka mjaft ligje arsyeja dhe kuptimi i të cilave është qytetarii zakonshëm, tek shumica e qytetarëve ekziston bindje më e madhe apomë e vogël që ligjet jo vetëm se duhet por është edhe e domosdoshme tëzbatohen . Mirëpo për dallim nga vlera juridike vlera materiale dhemorale e normave juridike nuk është siguruar gjithmonë. Sado që dhunashtetërore të jetë mirë e organizuar, ajo megjithatë mbetet e pa përkryer__________________3) N. Bobbio thekson edhe dy forma të përdorimit të forcës:forca e detyrimit dhe forca e pengimit .Në vendin e dytë dallon dënimin në kuptiminjuridik kurse kjo është shkaktimi i ndonjë të keqeje, privimi nga ndonjë pasuri .me rastin e privimit apo ndalimit fjala është edhe për parregullsinëjuridike për shkak të parregullsive vepra nuk ka efekt juridik (p.sh. vendosja në banesë të huaj). Në literaturë ende është e kontestueshme se amund të konsiderohet sanksion vetëm shfuqizimi(anulimi) 70
  • 72. ndonjë nen të tillë. Një dhe nuk mund të jetë gjithmonë e suksesshme.Nëse shteti nuk është në gjendje që çdo herë të sigurojë zbatiminmaterial të urdhrave të veta atëherë ai dhe më pak është në gjendje që nëçdo rast tek ne ta shtyj bindjen e brendshme se urdhrat e tij duhetzbatuar. Bindja jonë brendshme është më vështirë të detyrohet se sa vetveprimet e jashtme .4.1. Vetëdija ligjoreQë njeriu të mund ta drejtojë veprimtarinë e vetë me anë të së drejtës aiduhet të jetë subjekt i vetëdijshëm dhe ta ketë një gatishmëri të zhvilluarpër këtë: pra, ta ketë vetëdijen përkatëse që të mund të kuptojë se çfarëkërkon norma prej tij dhe së dyti ta ketë gatishmërinë dhe vullnetin që tëmund të vendosë që të veprojë sipas normës apo kundër saj. Nëse njeriunuk është i vetëdijshëm për veprimet e veta, ai mund edhe të veproj nëpajtim me të drejtën , por që ajo realisht nuk ka lidhje me të , sepseveprimi i tirk i tij nuk është shtyrë nga vetëdija. Vetëdija për të drejtënapo vetëdija ligjore së këndejmi është shumë e rëndësishme përdrejtësinë sikurse edhe për çdo normë. Pa të nuk mund të ketë zbatim tësë drejtës .4.2. Mosnjohja e normës juridikeQë të mund të jetë e zbatueshme norma juridike ajo së pari duhet tëarrijë deri tek vetëdija e subjektit , pra të jetë e kuptuar. Për këtë qëllimndërmerren masa të posaçme siç janë:publikimi i normës ,shpjegimi isaj, etj.Në anën tjetër, prapë, nëse do të miratohej parimi se normë juridike nukështë i detyruar të zbatojë, ai që nuk e ka kuptuar , atëherë secili do tëmund të mbështetej apo arsyetoj në mosnjohjen e normës në mënyrë qëti shmangej sanksionit, kurse është vështirë të dëshmohet se a e kanjohur normë ndokush apo jo. Në këtë mënyrë çdo kush do të mund tishmangej zbatimit të normës dhe me këtë rendi juridik do ta kishtehumbur efikasitetin dhe specifikën e tij gjegjësisht zbatimin e sanksionit.Një gjë e tillë nuk mund të tolerohet dhe për këtë arsye ekziston rregullise për shkeljen e normës askush nuk mund të kërkoj falje as të lirohetpër mosnjohje të normës(ignoratia legis nocet) mosnjohja e ligjit dëmton.Pra subjekti është i detyruar që normën ta njohë, por nëse këtë nuk e kabërë dhe ka kryer kundërvajtje nga mosnjohja, edhe për këtë përgjigjetsikurse ta kishte ditur. Shumë të rralla janë rastet kur mos dija ipranohet si rrethanë lehtësuese. 71
  • 73. 5. Vlefshmëria e normës juridike në hapësirë dhe kohëNormat juridike miratohen për rregullimin e sjelljeve njerëzore. Ato vlejnënëse janë miratuar nga organet kompetente në një procedurë legjitimedhe përbëjnë dhe janë pjesë të rendit juridik efikas. Fuqia e normësjuridike së këndejmi, nuk është asgjë tjetër vetëm se formë specifike e tëekzistuarit e saj .Normat të cilat ekzistojnë dhe vlejnë kanë fuqi detyruese për ata sjelljen etë cilëve e rregullojnë. Çdo normë juridike i ka katër sfera të vlefshmërisësë saj . Në sferën a parë normat juridike rregullojnë llojet e caktuara tëmarrëdhënieve shoqërore dhe të sjelljes njerëzore. p.sh kështu lëndë enormave të caktuara juridike janë edhe marrëdhëniet martesore, pastaj enormave tjera mbrojtja e punëtorëve në punë, kurse të tretave veprimet epalejueshme të njerëzve etj. Marrëdhëniet e tilla të cilat janë lëndë erregullimit të normës juridike paraqesin sferën e saj materiale tëvlefshmërisë.Në sferën tjetër normat juridike gjithmonë obligojnë personat e caktuarpër një sjellje të caktuar (veprimi i njerëzve i cili mund të jetë bërë qoftëme veprim apo mosveprim). Rrethi i njerëzve me të cilët ka të bëjë normajuridike mund të jetë i ndryshëm . Normat e caktuara vlejnë për të gjithëpersonat ( të tilla janë normat penale-juridike ) ndërkaq të tjerat vlejnëvetëm për grupin e caktuar të personave ,të tilla janë normat që përmbanLigji Mbi Organet të Punëve të Brendshme ,kurse të tretat vlejnë vetëmpër individët e caktuar(p.sh. normat të cilat kanë lindur nga punëtjuridike). Vlefshmëria e tillë e normave juridike për personat e caktuarparaqet sferën të tyre personale të vlefshmërisë. Dh e krejt në fund sferëne tretë dhe të katërt e bëjnë normat juridike të cilat ,natyrisht,prapë janëtë lidhura për sjelljet e njerëzve,por përfshijnë atë që ndodh në hapësirëdhe kohë. Normat e tilla e kanë vlefshmërinë e vet në hapësirë dhe nëkohë gjithashtu. Vlefshmëria në hapësirë (ratione loci ) do të thotë qënormat juridike vlejnë në territorin e bashkësisë politike – territoriale,organi i së cilës e ka miratuar atë.Kjo zgjidhe është kompatibile me vlefshmërinë territoriale të normës dhesipas caktimit të kompetencave me anën saj, ashtu që çdo normëjuridike të cilën e përmban akti normativ vlen vetëm për territorin eorganit shtetëror i cili e ka miratuar atë . Njësoj është edhe vlefshmërianë kohë të caktuar (ratione tempori) e cila nënkupton se vlefshmëria enormave juridike është e kufizuar në kohë. 72
  • 74. 6. zbrazësia juridike dhe krijimi i lirë i së drejtësDo të ishte ideal i sistemit të zhvilluar juridik që burimet e tij juridike tirregullojnë të gjitha çështjet të cilat duhet rregulluar juridikisht duke elënë me akte individuale që të rregulloj vetëm konkretizimin e normave tëcilat gjenden në burimet e së drejtës. Ndërkaq edhe për kundër tëshumësisë së burimeve juridike ,kurrë nuk është e mundur që tërregullohen të gjitha krejtësisht me burime juridike. Sidomos kështu kyështë rast me sistemet primitive juridike apo me ato sisteme të cilat endejanë “të vogla” dhe jo mjaft të përpunuara sikurse që është sistemi ynë .Pra , në sistemet e tilla, sidomos ka marrëdhënie të caktuara që nuk janërregulluar me burime juridike, për të cilat nuk janë miratuar normat epërgjithshme kurse prapë për to duhet të miratohen norma individuale.Marrëdhëniet e tilla rregullohen vetëm me norma individuale e jo tëpërgjithshme .Mirëpo mund të pohohet gjithashtu se në bazë të parimeve tëligjshmërisë ,(sipas të cilave norma individuale mund të nxjerrët vetëmnë bazë të asaj të përgjithshmes ),norma të tilla individuale edhe nukmund të nxjerrën gjegjësisht që marrëdhëniet përkatëse të cilat nuk janëtë rregulluara me burimet juridike dhe nuk janë marrëdhënie juridikepor marrëdhënie të lira shoqërore. Prandaj, konkludimi do të mund tëishte se zbrazësia juridike edhe nuk ka fare .Së këndejmi është edomosdoshme që më për së afërmi të definohet nocioni i zbrazëtirësjuridike ,gjegjësisht të dëshmohet se sipas esencës të së drejtës mund tëketë marrëdhënie të cilat nuk janë të rregulluara me normat epërgjithshme , kurse është e domosdoshme që (edhe juridikisht eobligueshme)të rregullohen me norma individuale7. Supozimet juridike (praesumtiones)Supozimet juridike janë argumente të tilla ose fakte të tilla juridike tëcilat nuk mund të dëshmohen, por në bazë të normës juridikekonsiderohen (supozohet) se ekzistojnë apo nuk ekzistojnë. Me supozimekumtohen ato fakte që i përgjigjen rrjedhës së rregullt të çështjes siçështë me numrin më të madh të rasteve në jetë. Supozimet juridikeekzistojnë kur në bazë të ligjit pa argumentime, merret se ekzistojnëfaktet e caktuara apo nuk ekzistojnë ato në bazë të lidhjeve që kanë mefaktet tjera, ekzistimi i të cilave gjegjësisht mungesa e ekzistencës së tyreargumentohet sipas rregullave të përgjithshme. P.sh. personi i zhdukur ishpallur si i vdekur konsiderohet se ka vdekur ,mbajtësi konsiderohet seka të drejtë ta bëjë,kurse për mbajtësin i vili nuk ka të drejtëkonsiderohet se nuk e din dhe nuk mund ta dijë se ai nuk ekziston, përpersonat më të ri se shtatë vjet merret se janë të paaftë për të gjykuar,për fëmijë të lindur në martesë konsiderohet se është fëmijë martesor,për personat të cilëve u është pezulluar aftësia e veprimit konsiderohet se 73
  • 75. deri sa të mos u kthehet aftësia e veprimit janë të paaftë të kujdesën përinteresat e veta etj. Apo siç është rasti p.sh. nga marrëdhëniet familjare,dy argumente të cilat kanë një lidhje të caktuar mes veti: njëri qëvështirë argumentohet (p.sh. se gruaja është mbarësuar nga mashkulli icaktuar saktësisht) dhe ekzistimin e tij (mosekzistimin) ligji e presumondhe tjetri, i cili me të sipas rrjedhës së rregullt të çështjes është nëmarrëdhënie të caktuar ,kurse është më lehtë për tu dëshmuar por qësipas rregullave të përgjithshme duhet të argumentohet(se në kohën embarsjes, personi i caktuar ka qenë martesë me nënën e fëmijës).Në bazëtë faktit të argumentuar kështu nxirret përfundim pa argumentim mbiekzistimin (gjegjësisht mos ekzistimin) e argumentit tjetër në pajtim merrjedhën e rregullt të çështjes (supozohet se me fjalë tjera , është e saktëajo që sipas rregullit edhe është e saktë).Ekzistojnë dy lloj supozimesh juridike: 1)supozimet e rrëzueshme(praesumptio iuris tantum) dhe të pa rrëzueshme (praesumtio juris et deiure) në rastin e parë mund të argumentohet e kundërta nga ajo qësupozohet( p.sh. Se babai i fëmijës të lindur në martesë , burri i nënës sëfëmijës në kohën e mbarsjes është shkaktar i pasojës dhe fajtor përlindjen e dëmit ,se i mbajtësi është i ndërgjegjshëm që i mituri ngamosha shtatë deri në moshën 14 vjeçare të jetës ka qenë i paaftë për tëgjykuar në kohën e shkaktimit të dëmit); në rastin e dytë që është më irrallë argumenti i tillë përjashtohet me çka këto prezumime u ofrohenfiksoneve megjithatë midis tyre ekziston dallimi i madh në atë se çdoprezumim juridik (qoftë edhe i pa rrëzueshëm )në pajtim me rrjedhën erregullt të çështjes ,deri sa tek fiksioni merret me vetëdije se ekziston njëargument edhe pse nuk dihet se ai a ekziston po nuk është argumentuar(dhe e kundërta se nuk ekziston ndonëse ai ekziston). Kështu në mënyrëtë pamohueshme prezumohet se i mituri deri në moshën shtatë vjeçaretë jetës së tij nuk është i aftë për të gjykuar( prandaj nuk përgjigjet përdëmin e shkaktuar ),kurse në realitet një numër i madh i këtyrepersonave janë të paaftë për të gjykuar; në të kundërtën ku vendosetfiksioni sipas të cilit fetusi konsiderohet tashmë i lindur ,atëherë merretsi e saktë diçka për të cilën dihet se nuk është e saktë.Prezumimet janë mjet i racionalizimit të së drejtës në atë kuptim se nukargumentohet ajo që sipas rregullit përndryshe është e saktë(sepseshpesh është edhe vështirë të argumentohet.),kurse fiksionet kërkohenatëherë kur për shkaqe të arsyeshme dëshirohet të zgjerohet pjesadoracake e një norme në rastin i cili në të vërtet nuk ka lidhje (ështërregull që të trashëgojnë ata të cilët veç kanë lindur dhe ende nuk janë tëvdekur, mirëpo do të ishte e kundërt me barazinë e fëmijëve sitrashëgues nëse nuk do të trashëgonte edhe fëmija i lindur pas vdekjessë babait). 74
  • 76. Mund të përfundojmë se prezumimet juridike zakonisht definohen siurdhëresa të ligjvënësit lidhur ma atë se si duhet vepruar nëse është enevojshme të zgjidhet ndonjë problem juridik, kurse argumentet nga tëcilat varet vendimi mungojnë .Bazë e çdo prezumimi juridik është ajo që më së shpeshti ndodh nërastet e tilla (quod plenum que fit )duke filluar nga e drejta romake e derinë ditët e sotme4,të gjitha sistemet juridike u japin shumë të madhe dhei përdorin supozimet (preziumimet) juridike.Nganjëherë ato kanë për qëllim që të mundësojnë zgjidhjen e ndonjëproblemi i cili përndryshe është i pazgjidhshëm. Siç kemi mundur tëshohim më lartë , rasti i tillë është me prezumimin e ndodhjes së vdekjes(personi i humbur shpallet i vdekur),sepse më së shpeshti ndodh që tëgjithë personat që kanë mbijetuar luftën,fatkeqësitë elementare efatkeqësitë tjera të ngjashme iu lajmërohen familjeve miqve dheorganeve të shtetit pas disa muaj pasi që të ketë ndodhur ngjarja.Në rastet të tilla sistemi i drejtësisë urdhëron që të gjithë personat të cilëtnuk janë lajmëruar deri në atë afat të konsiderohen si të vdekur ,kursenjë gjë[ e tillë do të thotë se martesat e tyre janë shuar, dhe se (me faktine vdekjes) është hapur çështja e trashëgimisë së tyre etj.Ndërkaq ligjvënësi shumë më shpesh shërbehet me prezumime për tapërforcuar sigurinë juridike të qytetarëve p.sh. të liroj personat për dobitë të cilëve prezumimet prodhojnë detyrime, që të drejtat e tyre tiargumentojnë ,që do të thotë se barrën e provave ta hedhin tek personattë cilët e kontestojnë atë të drejtë, të cilët japin prova kundërprezumimeve.Kjo është p.sh. prezumimi i së drejtës për ti mbajtur sendet: për shkak semë së shpeshti ndodh që personi i cili mban ndonjë send apo shfrytëzonndonjë të drejtë e ka edhe të drejtën në të, qysh në të drejtën romake ukrijua prezumimi i cili edhe sot aplikohet; që secili që mbanë një sendapo shfrytëzon të drejtën, ai edhe e ka të drejtën në të , prandaj ai edheështë i liruar nga argumentimi për të drejtën e tij. Me këtë barra e provësi hidhet personit i cili pohon të kundërtën. Rasti i ngjashëm është edheme prezumimin e atësisë dhe me shumë të drejta të tjera.____________4.prezumimet më së shpeshti veprojnë deri sa nuk dëshmohet e kundërta . prezumimet e tilla tek të cilat është e lejuar argumentimi i kundërt, nëtë drejtën romake janë quajtur praesumptio iuris (në të drejtën pandekiste: praesumtio iuris tantum. Mirëpo në disa raste ligjvënësi ka ndaluarargumentimin e kundërt dhe prezumimin e ka bërë të pa rrëzueshëm. Në të drejtën romake prezumimi i tillë është quajtur preasumtio iuris et dejure .kjo p.sh. është rast me prezumimin e aftësisë së veprimit të të miturit: për shkak se të miturit më së shpeshti janë të paaftë që të gjykojnëpër pronën ,punët juridike,duke filluar nga e drejta romake e deri më sot është krijuar prezumimi i parrëzeshëm se të gjithë të miturit janë tëpaaftë për punë 75
  • 77. 8. llojet e normave juridike8.1 llojet e normave juridike në bazë të strukturës së tyre të brendshmeSi mjet për kualifikim dhe për orientim të dhunshëm të marrëdhënievejuridike i cili veç e ka të përshkruar strukturën e ndërlikuar logjike-semantike, norma juridike sipas përvojës na paraqitet në forma dhemënyra shumë të ndryshme. Harti, në mënyrë precize vëren senganjëherë “hulumtimi teorik i definicionit të përgjithshëm mbi të drejtënvë mjegull mbi dallimet në format dhe funksionet e disa tipeve tërregullave juridik”. Le të përmendim këtu disa nga tipet më tërëndësishme të normave juridike;a). sipas mënyrës së krijimit të normave juridike dhe të disa përmbajtjevetë tyre empirike–dogmatike (nga detyrimi, autorizimi, subjekti etj,)dallojmë normat e zakonshme të së drejtës, të cilat lindin nga sjelljet ebarabarta afatgjate, (lunga consuetudo)dhe me krijimin e vetëdijes përdomosdonë e sjelljes së tillë (opinion necessitatis) në një masë difuzenjerëzish dhe normës së vendosur juridike të cilat lindin saktë në kohëne caktuar dhe tek të cilat është i mundur të caktohet në mënyrë precizekrijuesi. Në sistemet e vjetra juridike dominon norma e së drejtës kursenë sistemet e shekujve më të ri dominon tjetër lloj i normës juridike. Nëzhvillimin e sistemeve juridike normat zakonore në një masë të madhejanë huazuar (inkorporuar)nga aktet juridike me norma të vendosurajuridike , por edhe e kundërta, disa elemente të normës së vendosurarrihen në marrëdhëniet reale juridike,në fuqinë zakonore,siç mundëngjithashtu edhe të çrrënjosen.b).sipas mënyrës themelore të shfaqjes të disa apo të gjitha elementeve tënormës juridike dallohen normat e pashkruara juridike dhe normat eshkruara juridike,gjegjësisht aktet normative juridike. Normat zakonorenë masën më të madhe janë (të nevojshme) të pashkruara , derisanormat juridike të vendosura rregullisht janë të shkruara, por megjithatëpërputhja e këtyre formave nuk është e plotë sepse normat zakonoremund të paraqiten në formën e shkruar zyrtarisht dhe jo zyrtarisht(p.sh.në përmbledhje ),dhe gjithashtu ekzistojnë edhe normat e vendosura tëcilat nuk janë dhënë në formën e shkruar ose siç kemi parë janë dhënënë mënyrë precize vetëm disa elemente karakteristike të tyre nëdispozitat e shkruara juridike.c).sipas mënyrës së caktimit të subjekteve normative d.m.th. subjekteveC1. C2. C3 .dallojmë normat juridike të përgjithshme dhe atoindividuale: në normat e përgjithshme subjektet shpjegohen si kategorinjerëzish apo organizatash –p.sh. qytetarët ,meshkujt , studentët,fakultetet juridike, e kjo do të thotë përmenden me emër dhe mbiemër 76
  • 78. gjegjësisht me firmë; kurse në normat individuale ,përkundrazi subjektetshënohen si individ , do të thotë identifikohen me emër dhe mbiemërgjegjësisht me firmë, vendbanim, seli ,status juridik etj.-p.sh. Petrittaraku me vendbanim në Halabakë, rr. e Patave nr,1, i pamartuar ...etj,Fakulteti Juridik AAB. në Prishtinë ,zona industriale numër 10000.Norma e përgjithshme juridike, të cilën kishte me qenë drejtë ta quanimedhe rregull mund të jetë edhe universale nëse i referohet tërë popullsisëapo të gjitha ndërmarrjeve të një sistemi shtetëror juridik(“ai i cili privontjetrin nga jeta..”);(”palët kontraktuese...”);(”personat juridik janë tëdetyruar ..”) ,apo partikulare nëse i referohet ndonjë grupi të caktuarfunksional , gjeografik, apo tjetër të popullsisë gjegjësishtndërmarrjes”(pensionistët kanë të drejtë..”) ; “(studentët janë tëobliguar)”;”(kompetencat e Gjykatave Komunale )”.Norma individuale mund ti përkasë një apo më shumë subjekteve C1.C2. C3. për të është me rëndësi vetëm ajo që ato subjekte janëidentifikuar saktë.d).Sipas fuqisë juridike dallojmë normat juridike më të larta dhe normatjuridike më të ulëta, karakteristikë e tyre është mbështetja në hierarkitë” sistemit faktik juridik “.e).Sipas llojeve të marrëdhënieve juridike të vilat janë objekt i kualifikimitnormativ –juridik dhe i orientimit, dallojmë ato politike- kushtetuese,pronësore, afariste, familjare, ndërkombëtare publike ,ekonomike,penale, norma penale procedurale etj; në këtë ndarje mbështetet “sistemishkencorë i normave juridike i hartuar nga institucionet juridike,branohet juridike dhe fushat juridike.8.2. Klasifikimi i normave juridike në bazë të masaveNormat juridike mund të ndahen në lloje të ndryshme me ç’rast përdorënmasa të ndryshme .Për këtë me gjerësisht do të flasim në vazhdim tëshpjegimit. Klasifikimi i normave juridike varet nga ajo se me çfarësituatash kanë të bëjnë ato do të thotë varësisht nga ajo se a ështëcaktuar rregulla e sjelljes me kusht apo pa kusht . Së këndejmi normatjuridike ndahen në norma kushtëzuese dhe jo kushtëzuese. Pastaj atondahen sipas rrethit të personave me të cilët kanë të bëjnë ,pra sipaslartësisë dhe gjerësisë së përfshirjes së marrëdhënieve shoqërore ,normatjuridike ndahen në norma konkrete dhe në parime juridike.Gjithashtu, normat juridike sipas mënyrës se si është formuluarurdhëresa ndahen në urdhëruese,ndaluese dhe autorizuese. Sipasshkallës së caktuar të dispozicionit normat juridike ndahen nëkategorike ,norma juridike me nocione të pacaktuara ,norma alternative,norma me diskrecion pushteti dhe norma të ndryshueshme 77
  • 79. (dispozitave).Sipas fuqisë juridike ndahen në norma të larta dhe të ulëtakurse sipas krijuesve ato ndahen në norma shtetërore,shoqërore,dhenorma me origjinë të përzier.Në teorinë e së drejtës , për dallimin e normave juridike nga to moraledhe zakonore janë propozuar kritere shumë të ndryshme: orientimivlerësues (Radbruc), përmbajtja e normës,autonome dhe heteronomebilaterale dhe unilaterale, lidhur me shtetin dhe sanksionet fizike,mënyrat e lindjes dhe sanksionimit (Digi, realistët etj).Nuk është e nevojshme këtu të tregohen të gjitha ndërmarrjet për takuptuar se si janë të koncentruara në to pothuaj të gjitha problemet emëdha të teorisë së të drejtës .Prandaj nuk është për tu befasuar qëpikërisht rreth kësaj çështje ka më së paku pajtime ndërmjetautorëve.”marrëdhënia ndërmjet së drejtës dhe moralit e cila sipasI.Heringut, kepi i stuhisë së shkencës juridike sipas nesh është në tëvërtetë kep i lundërthyesit shkruante Srose.1. Të gjitha normat shoqërore parimisht kanë të njëjtën strukturë tëpërgjithshme (hipoteza subjekti C1, C2, obligimi dhe autorizimi, objekti,kundërvajtja, subjekti i sanksionit dhe objekti i detyrimit ), porqenësisht dallojnë sipas shkallës së formalizmit të elementeve të tyre apotë objekteve normative. Së pari tek normat morale dhe zakonoregjithmonë është e pamundur caktimi preciz i (që në fillim, kursendonjëherë edhe retroaktivisht), se cilët janë subjekt bartës të obligimevedhe autorizimeve,deri sa për normat juridike mund të thuhet se edhe nëfillim dhe relativisht në mënyrë precize është e mundur të caktohen këtoelemente. Megjithëkëtë, vetëm në normat juridike subjekti autorizues kakërkesa të parapara formale dhe të garantuara si ndaj subjektit C1 ashtuedhe ndaj subjektit C3 i cili është i obliguar ta caktoj zbatimin esanksionit. Sistemi juridik nuk lejon papërcaktueshmëri në treguesitnormativ të marrëdhënieve juridike gjë që është e kushtëzuar me tëshënuarit e mëtejmë të normativit juridik.2. Të gjitha normat shoqërore janë gjykime preskriptive të mbështeturanga detyrimi shoqërorë (sanksioni )i cili garanton zbatimin e tyre.Megjithatë derisa vlefshmëria e normave morale dhe zakonore bazohet nëbesueshmërie e dënimit psikik kundër shkelësit vlefshmëria e normavejuridike bazohet në b3sueshmërinë e detyrimit material. Me të vërtetedhe tek normat juridike është e drejtpërdrejtë baza e efikasitetit tëdetyrimit psikik,por kjo në të vërtet përbëhet nga të kuptuarit dhe pritjae subjekteve juridike që më në fund ti nënshtrohen sanksionit materialnë rast të kundërvajtjes.3. Specifika e mëtejme e normës juridike qëndron në atë se normatjuridike janë të lidhura për organizimin politik dhe ekonomik të pushtetit 78
  • 80. shtetëror dhe se në këtë lidhje ato edhe lindin zbatohen dhesanksionojnë në një mënyrë më pak apo më shumë institucionale do tëthotë sipas disa veprimeve më parë të përcaktuara –me ç’rast procedurae sanksionimit është e caktuar në mënyrë më precize dhe në masën mëtë madhe e zotuar nga pushteti politik. Kjo karakteristik me siguri sëbashku me rrethanën e përmendur se normat juridike përcaktojnëzbatimin e atyre materiale dhe rregullisht gjithmonë edhe të detyrimitfizik mbi kundërvajtësin C1,por edhe më thellë edhe me funksioninspecifik të normave juridike në shoqëri.4. Pastaj, vetëm sistemi juridik e ka shkallën e ngritur të normave mefuqi të ndryshme në të cilën normat e larta për nga përmbajtja po edheformalisht i përcaktojnë normat e ulëta. Në sistemin moral dhe zakonorlidhja vertikale e normave nuk është e zhvilluar dhe këtu ekziston vetëmnë formë të përcaktimit përmbajtjesor të normave të ulëta ndaj parimevetë larta . Kjo karakteristik është një nga aspektet e ndërlidhjes sënormave juridike me organizimin ekonomik dhe të pushtetit politik dheështë pasojë e njohjes se disiplinimi i marrëdhënieve juridike me detyrimmaterial mund të jetë efikas me kusht që të zbatohet në organizatë tëzgjeruar dhe me norma të fuqisë së ndryshme prej të cilave ajo e ulëta nëveprim dhe përmbajtje i nënshtrohet normave të larta .5. për normat juridike është karakteristik sepse ato përbëjnë një sistemdëshmisë të përshkruara ku parimet e koherencës, plotnisë dhepërcaktimit realizohen me anë të formave më të fuqishme të dhunësshoqërore dhe teknikave të veçanta të cilat përforcojnë lidhjet hierarkiketë normave. Për normat juridike nuk është karakteristik që të ndërtojnësistem në të cilin dominojnë parimet e përmendura sepse ato janë tëndërtuara në të gjitha sistemet normative. Gjithashtu për sistemin enormave juridik nuk është karakteristik që në tërësi të jetë e nevojshmekoherencë tërësi dhe përcaktim më i madh sesa sistemi i normave moraledhe zakonore, gjegjësisht që normat juridike të jenë më efikase dhe më tëfuqishme (“më pozitive”)nga normat morale dhe zakonore e vetmja gjë esaktë është se koherenca tërësia dhe saktësia realizohen në sisteminjuridik me mekanizma të posaçëm të cilat nuk janë të njohur përzakonoret dhe moralitetet.Nocioni i normës juridike është siç thekson Kelzen, nocion qendror ishkencës juridike 5 .Për filozofinë e së drejtës nocionet themelore tëvlerave të cilat qysh në filozofinë antike tregojnë kuptimin e jetësshoqërore të njerëzve në shtet (drejtësia) . Përveç përmes normave dhevlerave e drejta realizohet edhe nëpërmjet marrëdhënieve shoqërore dukee realizuar sistemin faktik . Në këtë kuptim për funksionimin e së drejtësjanë të nevojshme institucionet shtetërore dhe jo shtetërore (gjyqësiashkolla familja kisha ,respektimi kontratës dhe pronësisë etj). Me këto 79
  • 81. nocione vazhdon edhe çështja e krimit të së drejtës si (nomodinamik)gjegjësisht i ashtuquajturi “burim i së drejtës “ dhe zbatimi i tij .Në bazë të asaj që e thamë deri tash do të theksojmë pesë lloje tëçështjeve themelore apo probleme me të cilat merret shkenca e drejtësisëdhe të cilat do ti definojmë në vazhdim.Ato janë:a).nocioni dhe struktura e normës juridike (“teoria e së drejtës”);b).raporti i vlerës moralit dhe së drejtës(“filozofia e së drejtës “);c).marrëdhënia juridike dhe nocionet e subjektit ,detyrimit dheautorizimit që i takojnë atij si dhe autorizimit dhe objektit juridik (“teoriadhe sociologjia e së drejtës “);d).çështjet e krijimit dhe zbatimit të së drejtës (akt juridik burimet,argumentimi, interpretimi=nomodinamika dhe teknika juridike );e).nocioni i sistemit dhe sistemimit të së drejtës(“teoria e së drejtës ).Përfundim: norma juridike është kërkesë shoqërore e sanksionuar medhunë materiale e cila me lindjen zbatimin dhe shuarjen është e lidhurme organizatën ekonomike dhe politike të pushtetit dhe me pikëpamjeformale-përmbajtjesore e definuar në një sistem hierarkik të kërkesave tënjë kohëshme në të cilat koherenca tërësia dhe saktësia arrihen meteknika të posaçme dhe i cili ka funksionin e realizimit të interesave dheqëllimeve specifike shoqërore.9. Ndarja themelore e normave juridike në bazë të funksionit të realizimit të interesave dhe qëllimeve shoqërore.9.1. Normat kushtëzuese dhe jo kushtëzuese .Normat mund të jenë të krijuara në kostelacion të afërt apo të largët mesituatën konkrete me të cilën ka të bëjë. Ajo gjendje apo ato fakte me tëcilat ka të bëjë norma mund të gjenden tashmë këtu mu në vend tëngjarjes para krijuesit të normës si diçka që tashmë ekziston ,si diçkakonkrete dhe e vërtetë , por mund edhe të mos gjendet, mund tëimagjinohet vetëm në mënyrë abstrakte se do të jetë dhe do të vijë .Pranorma mund të reflektohet që në fillim . Që në fillim norma e nxjerrë nukmund të zbatohet nëse nuk ndodh situata e tillë çfarë parashihet në të.Normat të cilat kanë të bëjnë me situatat që tek do të vijnë janë normakushtëzuese (kurse quhen , në njëfarë mase në mënyrë jo adekuate edheabstrakte) , kurse normat që kanë të bëjnë me situatat momentale janënorma jo kushtëzuese (komplete).______________________5. Nocionet tjera janë sanksionet deliktet,detyrimet juridike ,e drejta subjektive ,subjekti juridik dhe sistemi juridik.(”Kelzen 1951: 61) 80
  • 82. Kuptohet se mund të merret me mend sistemi juridik edhe pa normakushtëzuese meqenëse ato nuk janë të domosdoshme. Mirëpo ai nukmund të paramendohet pa normat jo kushtëzueshme meqenëse ato janëdomosdo të nevojshme për shkak se kanë lindur situata të cilat është edomosdoshme të rregullohen me norma të së drejtës .9.2. normat e përgjithshme dhe individuale.Ndarja e dytë e rëndësishme e normave juridike, e cila për kuptimin nëkuptim të përbërjes së sistemit juridik është më e rëndësishëm se sandarja në norma kushtëzuese dhe jo kushtëzuese ,është pra ndarja në:a)normat e përgjithshme dhe b)normat individuale apo të veçanta.a)normat e përgjithshme kanë të bëjnë me numrin e caktuar të rastevegjegjësisht personave që gjenden në një situatë të njëjtë apo mund tëvijnë në situatë të tillë të paraparë me normën . Të tilla janë normat tëcilat pohojnë : të gjithë qytetarët janë të detyruar ta paguajnë tatimin,secili është detyruar ta kryej shërbimin ushtarak, prindi është i detyruarta edukoj fëmijën .Siç thamë norma e përgjithshme juridike është normëqë ka të bëjë me numrin e pacaktuar të personave dhe ]numrin epacaktuar të situatave . Kjo është normë e cila u drejtohet të gjithëqytetarëve në shtet p.sh. norma e cila gjendet në ligjin penal të Bosnjësdhe Hercegovinës e cila ka të bëjë me ndalimin e kryerjes së vepravepenale u drejtohet të gjithë qytetarëve të B. H. nëse ata janë penalishtpërgjegjës .Normat e përgjithshme juridike janë të formuluara në mënyrë tëpërgjithësuara pikërisht për shkak se kanë të bëjnë me numrin epacaktuar të subjekteve dhe se janë të zbatueshme në një numër tëpacaktuar rastesh identike. P.sh. norma juridike me të cilën ndalohetvjedhja do të zbatohet në secilin që vjedh dhe çdoherë kurë ka ndodhurvjedhje . Norma e përgjithshme juridike ka strukturë të caktuar. Sipasnjë teorie struktura e normës juridike është e definuar trefish që do tëthotë se përbërja e normës është definuar si hipotezë e dispozicionit, sidispozicion dhe sanksion , Sipas kuptimit të dytë struktura e normësjuridike është e definuar si katërpalëshe dhe përbëhet nga hipoteza edispozicionit, dispozicioni , hipotezës së sanksionit dhe vetë sanksionit.Siç po shihet në të dy ndarjet është përfaqësuar sanksioni si element istrukturës së normës juridike. Mirëpo nga vet nocioni i normës juridikeshumë qartë rezulton se sanksioni nuk është pjesë e normës juridike dhenuk bënë pjesë në strukturën e saj.b), Normat individuale kanë të bëjnë vetëm me një rast konkretë dhe aisipas rregullit normativ emëron Hasani është i detyruar ta paguajtatimin: Tahiri dënohet me tre muaj burg ,Hasani dhe Tahiri janë tëdetyruar ti paguajnë 5000. euro etj. Pra, norma individuale ka të bëjë me 81
  • 83. një rast e jo me një numër të pacaktuar rastesh sikurse norma epërgjithshme (pa marrë parasysh se sa është numri i individëve sjellja etë cilëve rregullohet.)Zakonisht normat e përgjithshme juridike konsiderohen si kushtëzuesekurse ato individuale si jo kushtëzuese. Mirëpo,kjo nuk do të thotë seështë e saktë edhe se më së shpeshti ashtu është . Një normë epërgjithshme nuk është e domosdoshme të jetë kushtëzuese p.sh. secilinjeri personalisht është i lirë . Pra ajo është më e përgjithësuara e cila nashtynë të paramendojmë, por nuk është kushtëzuese, sepse ka të bëjëme njerëzit konkret ekzistues. Në të kundërtën norma individuale mundtë jetë kushtëzuese:nëse Tahiri martohet do ti fitojë 5000 euro.10. Struktura e normës juridikeSe në çfarë mase është e përcaktuar norma juridike nuk varet nga formae hipotezës. Në këtë pikëpamje forma e dispozicionit është e pavarur. Nëkëtë kuptim dallojmë dispozitat: 1. të përcaktuara-jokushtëzuese, 2. tëpapërcaktuara dhe 3. të përcaktuara-relativisht. Dispozicioni ipërcaktuar i pakushtëzuar e konstaton sikurse detyrën ashtu edheobligimin në mënyrë të plotë të saktë dhe precize. P.sh.: “Në rastin kurborxhliu apo debitori nuk e paguan borxhin në kohën e duhur kreditorit,gjykata do ta nxjerrë vendimin për interesin mbi interes nga koha kurhuadhënësi kthimin e borxhit e ka kërkuar me gjyq”. Dispozicioni ipapërcaktuar lë mundësinë ndonjë organi shtetëror të pushtetit apopersonave privat gjegjësisht palëve në marrëdhëniet juridike t’ipërcaktojnë detyrimet dhe obligimet. P.sh.: “Policia është e detyruar tëndërmarrë të gjitha masat në suaza të kompetencave të saj që vepra tëhetohet dhe kryesi të zbulohet”.Nëse përcaktimi e detyrimeve dhe obligimeve të përmendura ngaligjvënësi u lihet organeve shtetërore të pushtetit, atëherë ajo bie në tëdrejtën diskrete të këtyre organeve për të cilën kemi folur më lart.Përgjegjësia e përgjithshme e organeve shtetërore për mbarëvajtjen epunës së tyre ofron garancinë që në rastin e duhur organet të drejtën etyre diskrete ta realizojnë dhe ta bëjnë atë ashtu siç duhet. Mirëpo, kurpërcaktimi i detyrimeve dhe obligimeve u lihet nga ligjvënësi personaveprivat apo palëve në marrëdhëniet juridike atëherë nuk mund të ketëbesueshmëri se këta persona doemos do të definojnë çdo gjë që është enevojshme. Për këtë arsye në ligjvënie krahas dispozicionit tëpapërcaktuar shpesh është rregulluar edhe një dispozicion i caktuar i cilido të hyjë në fuqi nëse palët vet nuk i kanë definuar detyrimet dheobligimet e veta reciproke.Ato norma juridike të cilat përmbajnë dispozicionin e caktuar vetëm përrastin e caktuar, nëse palët nuk janë të interesuara që vetë t’i definojnë 82
  • 84. obligimet dhe detyrimet reciproke, quhen dispozitave (norma nëdispozicion). Marrëdhënia ndërmjet dispozicionit të përcaktuar dhe tëpapërcaktuar tek këto norma është e shprehur shumë mirë në një fjalë tëurtë të vjetër të drejtësisë gjermane: Willkur Bricht Recht (vullneti emposht të drejtën).Normat të cilat përmbajnë dispozicionin kategorikisht të përcaktuar dhenuk lejojnë që ai të zëvendësohet me ndonjë dispozitë arbitrare të palëve,quhen norma perceptive apo të detyrueshme (të dhunshme).Dispozicioni relativisht i përcaktuar gjithashtu organit të caktuarshtetëror apo palëve në marrëdhënie juridike u lë mundësinë që tëpërcaktojnë detyrat dhe obligimet e përmendura mirëpo kufizon tëdrejtën diskrete dhe deklarimin e lirë të këtyre personave dhe këtë e bënnë atë mënyrë që përcakton një minimum të detyrimeve dhe obligimeve icili duhet të ruhet apo maksimum përtej të cilit nuk guxohet të dilet osezgjidhje vetëm brenda kufijve të alternativave të caktuara.Hipoteza dhe dispozicioni përbëjnë, siç kemi thënë, pjesë tëdomosdoshme për konstruimin e çdo norme juridike. Në normat e sëdrejtës penale këto pjesë quhen ndryshe. Hipoteza e një norme penale-juridike quhet dispozicion, kurse dispozicioni quhet sanksion. P.sh.: “Ai icili tjetrin e privon nga liria (dispozicioni), do të dënohet me burg prej 3muaj deri në 5 vjet” (sanksioni). Emrat e veçantë për pjesët përbërëse tënormës penale juridike shpjegohen në mënyrën si vijon:- hipoteza e normës së drejtës penale e përcakton qenien e krimit, kurse dispozicioni i saj përshkruan dënimin e përcaktuar për këtë krim.- Përcaktimi i qenies së krimit përmban në formë implicite (të fshehur) ndalimin e veprimit, i cili është kualifikuar si vepër penale apo me fjalë tjera përmban urdhëresën që të gjithë të përmbahen nga veprimet e ndaluara. Për këtë arsye ajo pjesë e normës penale juridike e cila përcakton qenien e krimit quhet dispozicion (obligim, detyrim).- Dënimi paraqet një lloj të atyre pasojave të padobishme të cilat janë shkaktuar me shkeljen e së drejtës. Përcaktimi i pasojave të padobishme për atë i cili e ka shkelur të drejtën, quhet siç e kemi thënë edhe më lart sanksion. Për këtë arsye ajo pjesë e normës së drejtës penale e cila rregullon dënimin quhet sanksion.11. Elementet e normës juridikeNë shikim të parë shumë norma shoqërore janë të ngjashme ose madjekanë edhe përmbajtje të njëjtë (p.sh. gjykimi apo ndalimi i vrasjes). Mundtë thuhet edhe se të gjitha normat shoqërore janë preskriptive (do të 83
  • 85. thotë përmbajnë ndonjë kërkesë apo obligim), hipotetike (kanë të bëjnëme diçka që mund të ndodhë por jo domosdo) dhe se përmbajnësanksione si reagim në kërkesën që përmban norma. Në anën tjetër edhedisa norma juridike dallohen ndërmjet veti dhe atë sipas lindjes,përmbajtjes, vlefshmërisë dhe sipas shpalljes së lirisë të cilën ua lejojnëtë adresuarve. Shtrohet pyetja se a mund të përcaktohen disa shenjaspecifike të normave juridike të cilat i dallojnë ato apo i ndajnë ngarregullat tjera shoqërore (diferenttia specifica), gjegjësisht të qëndrojnë sëbashku për të gjitha normat juridike?E drejta është sistem specifik normativ dhe sipas asaj që rregullat e sëdrejtës të cilat përshkruajnë nocionin “struktura e së drejtës”ndërlidhendhe harmonizohen në mënyrë specifike. Parimet e hierarkisë, unitetit,tërësisë dhe përcaktueshmërisë përbëjnë strukturën e së drejtës kursendër to për zbatimin e së drejtës me rëndësi të veçantë është parimi ipërcaktueshmërisë. Kjo do të thotë se e drejta disponon me nocione dheteknika më pak ose më shumë precize të cilat mundësojnë që rregullat epërgjithshme pa vështirësi të mëdha të zbatohen në rastet konkrete.Me fjalë tjera, çdo normë juridike duhet të jetë ashtu e hartuar nëmënyrë që ajo të shihet se kujt i adresohet, cilat të mira juridike (objekte)i merr ajo nën mbrojtje, cilat lloje të kërkesave në të parashtrohen dheçfarë janë pasojat ligjore të atij tipi të sjelljes i cili i kundërvihet kërkesëssë përmbajtur në pjesën kryesore të normës.Ato pjesë përbërëse të normës juridike i quajmë “elemente” të saj. Teoriaklasike e së drejtës dallon tri elemente të normës juridike: hipotezën,dispozicionin dhe sanksionin.Ndërkaq është më mirë të dallohen 4 pjesë përbërëse të normës:hipoteza, dispozicioni, delikti dhe sanksioni.T’i shqyrtojmë shkurt çdo njërin nga këto elemente veç e veç, sepse nëvazhdim të shpjegimit do t’i arsyetojmë më gjerësisht.1. Hipoteza është prezumim (supozim) e cila vetëm përshkruan gjendjen apo faktet që kanë të bëjnë me subjektet apo të adresuarit. Ajo është kusht për zbatimin e dispozitës.2. Dispozita apo kërkesa (obligimi) është pjesa kryesore e normës juridike. Ajo është pikërisht e vetmja e cila përcakton esencën kryesore të normës e cila është identike me (sollen) “nevojën”. Ky obligim apo kërkesë mund të përbëhet nga:a. kërkesa, urdhëresab. ndalesa apoc. autorizimi 84
  • 86. Norma juridike e cila urdhëron ka përmbajtje pozitive sepse nga tëadresuarit kërkon që të ndërmarrin ndonjë hap (p.sh. pagimin e tatimit,kryerjen e obligimit ushtarak), derisa me rastin e ndalimit norma kapërcaktim negativ sepse nga të adresuarit kërkon që të përmbahen ngandonjë sjellje (p.sh. “mos vrit”, “mos vjedh”). Këto ndalesa mund t’uadresohen edhe aktiviteteve të organeve shtetërore (p.sh. ndalimi itorturës, diskriminimit e të ngjashme). Ndërkaq, rast i veçantë janënormat juridike autorizuese të cilat ofrojnë mundësinë të adresuarve qëtë shërbehen apo të mos shërbehen me ndonjë të drejtë. Edhe këtu ështëfjala për kërkesë, por të llojit të vet e cila supozon se organet shtetëroremundësojnë, mbrojnë dhe lejojnë kryerjen e autorizimeve të tilla. 6 Përatësi dispozicioni përmban autorizimet të cilat njëkohësisht janë edhedetyrime (kujdesi për fëmijën është e drejtë dhe obligim i prindit).3. Sanksioni është ajo pjesë e normës juridike e cila përcakton pasojat tëcilat vijnë nëse veprohet kundër dispozicionit. Meqenëse sanksionet sipasrregullit i shqiptojnë dhe zbatojnë organet shtetërore, ato prandaj janëpjesë relativisht të pavarura të normës të cilat para së gjithash kanë tëbëjnë edhe me to. Megjithatë, ekzistojnë norma juridike të cilat nukpërmbajnë sanksione apo ato janë të përcaktuara me normën tjetër(leges imperfecta). Ai element i normës quhet dënim.Çdo normë juridike, pamarre parasysh se a është kushtëzuese apojokushtëzuese, e përgjithshme apo individuale përbëhet nga dy elementethemelore: dispozicionit dhe sanksionit. Edhe dispozicioni dhe sanksionijanë rregulla të mirësjelljes. Ndërkaq këto janë rregulla alternatived.m.th. osezbatohet njëra ose tjetra e kurrsesi që të dyja dhe pikërisht moszbatimi itë parës nga ato – dispozicionit është kusht për zbatimin e së dytës –sanksionit. Në anën tjetër vet dispozicioni në rastet e caktuara – kurështë fjala për normën kushtëzuese – zbatohet vetëm kur të jenëplotësuar kushtet e caktuara. Rezulton se që të dy rregullat e sjelljes tëcilat i përmban çdo normë juridike mund të zbatohen vetëm nëse janëplotësuar kushtet gjegjëse për zbatimin e tyre. Këto kushte prapëgjithashtu janë të përfshira me normë juridike, do të thotë ato vet ipërshkruajnë kushtet për zbatimin e rregullave të tyre të sjelljes.Ndërkaq, meqenëse normat juridike kushtëzuese zbatohen vetëm kur tëjetë plotësuar kushti për zbatimin e tyre, të vetmet ato edhe e përmbajnëatë pjesë të normës (prezumimin) e cila përshkruan kushtin për zbatimine dispozicionit, ndërkaq ato jo kushtëzuese këtë nuk e kanë._______________6) Më hollësisht në: B. Periq: “Struktura prava”, 12 izdanje, 1994, fq. 13-14. 85
  • 87. Mirëpo, meqenëse sanksioni gjithmonë zbatohet me kusht që të mos jetëzbatuar dispozicioni kjo në çdo normë duhet të ekzistojë si pjesë e cilapërshkruan atë kusht për zbatimin e sanksionit (prezumimi i sanksionit).11.1. Hipoteza e normës juridike (prezumimi i dispozicionit)Hipoteza apo supozimi (prezumimi), është kusht dhe për këtë arsyequhet kështu sepse ajo definon ngjarjen e cila ende nuk është prezente, ecila parashikohet si e mundshme, e cila duhet të ndodhë. Ajo qëparashihet, tek duhet të ndodh në mënyrë që pastaj për subjektin tëlindë obligimi që të veprojë sipas dispozicionit, do të thotë detyrimi që tësillet në mënyrë të caktuar. Kemi vërejtur se zakonisht normat epërgjithshme kanë hipotezën e dispozicionit apo atë mund ta kenë edheato individuale por nuk është e domosdoshme që atë ta kenë normat epërgjithshme.Hipoteza zakonisht shprehet qartë në formën kushtëzuese. Mirëpo, nëshumë norma hipoteza nuk është qartë e shprehur. P.sh.: nëse normathotë “secili që ka pronë është i obliguar ta paguaj tatimin”, këtuhipoteza është shkurtuar sepse sikur të ishte thënë e plotë do të ishte“nëse dikush ka pronë”. Edhe hipoteza (sikurse edhe pjesët tjera tënormës) mund të jetë më shumë ose më pak e definuar, që praktikisht dotë thotë se në zbatimin e saj, subjekti me të cilin ka të bëjë, mund të ketëmë shumë ose më pak liri vendosjeje. Kur hipoteza është plotësisht edefinuar kjo do të thotë se është kusht për zbatimin e dispozicionit, edefinuar ashtu që subjekti i cili duhet ta zbatojë dispozicionin nuk ka seçfarë të vendosë as të zgjedhë, gjegjësisht që pjesërisht vet të parashtrojëkushte.Hipotezat e normave juridike dallohen edhe me atë se sa janë shprehurpreciz. Në këtë pikëpamje ato ndahen në: 1. precize-jokushtëzuese(absolutisht precize), 2. të papërcaktuara dhe 3. relativisht precize.Hipoteza precize jokushtëzuese rreptësisht dhe saktësisht përcakton atomarrëdhënie faktike sipas të cilave ndahen ata dy individë të cilëtdispozicioni i normës reciprokisht i lidhë me detyrime dhe obligime tëcaktuara.Hipoteza joprecize është atëherë kur ligjvënësi ndonjë organi shtetëror tëpushtetit i kalon mundësinë të caktojë rrethanat faktike në të cilat do tërealizohej norma e dispozicionit të së drejtës. Në rastin e tillë organipërkatës shtetëror i pushtetit fiton të ashtuquajturën “e drejtë diskrete”në bazë të së cilës vendos se a ka ardhur momenti i duhur për realizimine normës ligjore. P.sh.: “Kryetari i kryesisë së Bosnjës dhe Hercegovinës,sipas nevojës në çdo kohë mund të konvokojë kuvendin parlamentar të Bdhe H, nëse ai e ka shtyrë mbledhjen e vet”. Fjalët “sipas nevojës sëparaqitur” përmbajnë në trajtën e shkurtuar hipotezën e cila në trajtën e 86
  • 88. plotë do të ishte: “Nëse ndodhë nevoja”. Kjo hipotezë është joprecize dhepërcaktimi i vërtetë i momentit përkatës nga ana e ligjvënësit i është lënënë të drejtën diskrete mbretit.Hipoteza relativisht precize, ngjashëm sikurse edhe ajo joprecize, lëmundësinë diskrete një organi shtetëror që t’i caktojë rrethanat në tëcilat duhet të realizohet rregulli i dispozicionit të normës juridike, pordallohet sipas asaj që kufizon të drejtën diskrete me ndonjë kusht tëposaçëm.11.2. DispozicioniDispozicioni është pjesë e rëndësishme e normës dhe esenca e saj,gjegjësisht ajo pa të cilën norma nuk mund të ekzistojë dhe ajo përshkak të së cilës ekzistojnë edhe të gjitha elementet tjera të saj.Dispozicioni është vetëm rregull e sjelljes së njerëzve. Ai vetvetiu kakarakter normativ por jo ende juridik. Në shembullin e përmendurdispozicioni përmbahet në rregullin e sjelljes e cila precizon pagimin etatimit. Mirëpo, ndonëse kjo është normë, ende nuk është normë juridikesepse normë juridike do të jetë atëherë asaj i shtohet edhe sanksioni.Vetëm dispozicionin do të mund ta përmbante norma morale, zakonoreapo ndonjë normë tjetër shoqërore por kurrsesi normë juridike. Shpeshvetëm dispozicioni quhet normë gjë që është e pasaktë (gabim).11.3. Delikti (supozimi apo hipoteza e sanksionit)Prezumimi (hipoteza) e sanksionit përmbahet në përshkrimin e shkeljessë dispozicionit(apo në delikt) kurse ky prapë përmbahet mosrespektimine dispozicionit që do të thotë në sjelljen e cila është në kundërshtim mekëtë sjellje që e definon dispozicionin. Prandaj, meqenëse edhe kjohipotezë vetëm e përshkruan argumentin e caktuar, sjelljen kurse vetnuk precizon kurrfarë sjellje atëherë ajo nuk ka karakter normativ.Norma e përmendur përfundon me fjalët: “në të kundërtën do tëdënohet”, ku fjalët “në të kundërtën” janë hipoteza të sanksionit sepsepërshkruajnë deliktin.11.4. SanksioniSanksioni përbëhet në rregullën e sjelljes së atij personi të cilit iadresohet dispozicioni por i cili e ka shkelur këtë rregull (d.m.th. nukështë sjellë sipas saj) si dhe për sjelljen e organit gjegjës shtetëror i cilindaj atij personi do të përdorë masën përkatëse të dhunës shtetërorenëse ai person nuk sillet sipas sanksionit. Sanksionin e përbëjnë fjalët“do të dënohet”. 87
  • 89. Në një anë personit i është lënë që të sillet sipas vullnetit ose nëse nuksillet sipas dispozicionit atëherë ai duhet patjetër të sillet ashtu siçkërkon sanksioni sepse përndryshe do të detyrohet për këtë me zbatimine dhunës shtetërore. Meqenëse norma është rregull e sjelljes zbatimi i sëcilës varet nga vullneti i njeriut, vullneti i tij pra duhet të motivohet që tarespektojë normën. Ky motivim normalisht ekziston atëherë kur subjektime vetëdije synon normat dhe kur ai qëllim arrihet do të thotë kur edhevet dëshiron që ai të realizohet dhe gjatë kësaj edhe respektohet normad.m.th. sillet sipas saj.Mjetet me të cilat ndikohet në njerëz për t’i respektuar normat e caktuarashoqërore quhen sanksione në kuptimin e gjerë. Siç kemi parë normat,nga ligjet natyrore dallohen pikërisht për nga ajo se mund të shkelen,prandaj nëse për këtë ka sanksione, prapë ato dallohen edhe për nga kjod.m.th se sanksionohen. Ligjet e natyrës kurrë nuk kanë sanksionesepse për ato sanksionet janë të pakuptimta; normat shoqërore sipasrregullit janë sanksionuar. Sanksionet në kuptimin e gjerë të fjalës janëtë dyfishta.Në të vërtetë, që të respektohet një normë, mund të përdoren 2 llojmjetesh. Së pari, mund të ndahet shpërblimi për përmbushjengjegjësisht respektimin e normës dhe kjo është sanksion pozitiv; së dyti,mund të shqiptohet dënimi (në kuptimin e gjerë) për mospërmbushjenapo mosrespektimin e normës dhe kjo është sanksionim negativ aposanksion në kuptimin e ngushtë (për këtë arsye, kur thuhet sanksion, pandonjë sqarim më të afërt, gjithmonë mendohet në sanksion negativ).Edhe me njërin edhe me tjetrin lloj të sanksionit subjekti shtyhet që tarespektojë normën. Nëse i ndahet shpërblimi për respektimin e normës ainormën do ta zbatojë nëse vlerëson se e mira të cilën ia sjellë shpërblimiështë më e madhe sesa e keqja të cilën do ta ketë nëse normën nuk erespekton; në të kundërtën, kur zbatohet dënimi për moszbatimin enormës, ai normën do ta zbatojë nëse konsideron se e keqja e cila ikërcënohet nga dënimi është më e madhe sesa e keqja e cila e kërcënonme zbatimin e normës.12. Dispozicioni si elementi më i rëndësishëm i normës juridike12. 1. Nocioni i dispozicionitDuke folur për elementet e normës juridike dispozitën e kemi definuar sipjesën më të rëndësishme të normës juridike. Esenca e saj qëndron nëatë se ajo është urdhëresë mbi sjelljen e njerëzve, urdhër i një vullneti(vullnetit të pushtetit gjegjësisht klasës sunduese) drejtuar vullnetittjetër. Dispozicioni është rregull primare e sjelljes e cila shpreh interesprimar të klasës sunduese për çka do të flasim më vonë.Dispozicioni përmban urdhra udhëzuese gjegjësisht relative sepsesubjektit i urdhërohet që të veprojë sipas saj vetëm nëse ai dëshiron t’i 88
  • 90. shmanget zbatimit të sanksionit. Nëse ai nuk dëshiron atëherë ai medispozitë detyrohet që të sillet ashtu siç kërkohet. Mirëpo, kjo nuk do tëthotë se edhe vet norma juridike si tërësi është një urdhër i kushtëzuarsepse ajo i ka dy urdhëresa alternative prej të cilave njëra duhet tërespektohet.Mënyrat sipas të cilave është formuluar urdhri në dispozicion mund tëjenë të ndryshme, në formë të: a) urdhëresave, b) ndalesave dhe c)autorizimeve.a) në rastin e parë kemi të ashtuquajturat dispozicione urdhëruese(gjegjësisht normat), në të dytin ndaluese, kurse në të tretin –autorizuese. Dispozicioni urdhërues urdhëron subjektin që të sillet nëmënyrë të caktuar do të thotë e urdhëron që të zbatojë një veprim tëcaktuar pozitiv.Dispozitat e tilla janë p.sh.: “Prindi është i detyruar tëedukojë fëmijët e vet”, “Qytetarët janë të detyruar ta paguajnë tatimin”,“Secili është i detyruar t’i përmbahet kushtetutës dhe ligjit”.b) dispozicionet ndaluese i ndalojnë subjektit të kryejë ndonjë veprim dotë thotë e urdhërojnë veprimin me negacion (mosbërje) si p.sh.: “Është endaluar vrasja”, “Është e ndaluar vjedhja”, etj. Ja p.sh. norma të tilla:“Çdo arbitraritet i cili dëmton ose kufizon të drejtën e njeriut ështëkundërkushtetues dhe i dënueshëm, pa marrë parasysh se kush e kryenatë” (neni 198), “keqpërdorimi i fesë dhe veprimtarisë fetare për qëllimepolitike është kundërkushtetues”.c) dispozicionet autorizuese autorizojnë subjektin për ndonjë sjellje, nuke urdhërojnë atë, as ia ndalojnë. Dispozita e tillë në kushtetutë është:“secili ka të drejtë në mbrojtje shëndetësore”.Norma juridike autorizuese autorizon adresantin që të realizojë apo tëmos realizojë ndonjë të drejtë. Ndonëse norma autorizuese nuk mund tëkonsiderohet si kërkesë koncize megjithatë me interpretimin e saj të gjerëmund të konkludohet se edhe në normat juridike të cilat përmbajnëautorizim nënkuptohet kërkesa e cila zakonisht i drejtohet organeveshtetërore që të lejojnë apo t’i mundësojnë adresantit të normës realizimtë lirshëm apo mosrealizim të ndonjë të drejte. Me interpretimin e tillë,vjen në shprehje problemi i vetkufizimit të pushtetit shtetëror qëpasqyrohet në atë se shteti njëkohësisht edhe adresanti si dhe adresantii normës juridike, gjegjësisht ajo vet, norma juridike pra, vetvetes dheatyre ua kufizon pushtetin. Norma juridike tipike autorizuese do të ishtep.sh. autorizimi qytetarit që të votojë, ta kryejë ndonjë veprimtari, taregjistrojë automobilin etj. 89
  • 91. 12.2. Përcaktueshmëria e dispozicionitSikurse hipoteza edhe dispozicioni mund të jetë i ndryshëm varësishtnga shkalla e përcaktueshmërisë. Kjo sidomos vazhdon për dispozicionine përgjithshëm, gjegjësisht normat kushtëzuese. Ai i cili nxjerrë normatduhet që në fillim t’i parashohë një varg rastesh në esencë identike dhetë përshkruajë sjelljen e subjektit në të gjitha ato raste. Ndërkaq,plotësisht është e qartë, ndonëse identike në esencë, situatat në të cilatnga këto subjekte kërkohet që të sillen sipas të njëjtit dispozicionmegjithatë në një varg rastesh individuale, nganjëherë edhe tërëndësishme mund të dallohen në mes veti.Kuptohet se përveç aplikimit të dispozicioneve të papërcaktuara si dhemasave të përcaktueshmërisë së tyre d.m.th masave të lirisë e cila lihetnë dispozicion subjektit, gjegjësisht subjekteve me rastin e zbatimit tëdispozicionit, varet nga qëllimi i cili dëshirohet që me këtë të arrihet. Kafusha shoqërore ku është e nevojshme dhe e dobishme që të lihet njëmasë më e madhe e lirisë por ka edhe të tilla ku është rasti i kundërt.Kështu sipas rregullit, në të drejtën penale dispozicionet në mënyrën mëtë përcaktueshme, kurse liria e subjekteve të cilat i zbatojnë-organetshtetërore për dhunë – është më e vogla.Kjo është plotësisht e kuptueshme sepse këtu janë në pyetje masat më tërënda – sanksionet, madje penale – të cilat rëndë e qëllojnë qytetarinprandaj dispozicionet duhet që të formulohen në mënyrën më të saktë,në mënyrë që të sigurojnë më tepër ato liri. Pothuaj në fusha të së drejtësadministrative, me të cilën rregullohet veprimtaria e organeve tëadministratës shtetërore, dispozicionet shpesh janë më pak tëpërcaktuara (precizuara) ndonëse edhe këtu edhe sot e kësaj dite janëmjaft të përcaktuara sepse edhe këtu mund të vijë deri tek shkelja e lirisësë qytetarit, nëse i jepet liri së tepërmi organit të administratës.Në të kundërtën në fushat tjera sikurse që është e drejta qytetare,ekonomike apo familjare dispozicionet e papërcaktuara janë shumë më tëshpeshta sepse në ato fusha (të cilat qytetarët vet vullnetarisht irregullojnë, me pak ose fare intervenim shtetit) me këtë vetvetiu jepet lirimë e madhe qytetarëve.12.3. Dispozicioni me nocione të papërcaktuaraDo të ishte normale dhe më së miri sikurse secili dispozicion të mund tëpërdorte vetëm nocione plotësisht të përcaktuara, do të thotë ato nocionepër të cilat nuk është e nevojshme kurrfarë përcaktimi plotësues.Nocionet e tilla janë p.sh. numri i saktë i shënuar apo gjërat tjera. Jadisa shembuj të tillë të dispozicionit plotësisht të përcaktuar nga e drejtajonë: “Personit i cili është arrestuar duhet t’i përcillet vendimi me shkrimi arsyetuar në momentin e arrestimit apo më së voni brenda 24 orësh 90
  • 92. nga momenti i arrestimit”. Me këtë dispozicion me përdorimin enocioneve tërësisht të përcaktuara sikurse që janë 24 orë, vendim iarsyetuar me shkrim etj përcaktohet plotësisht dhe saktë sjellja eorganeve shtetërore. Kjo është domosdo e nevojshme sepse fjala ështëpër lirinë – njërën nga gjërat më të çmueshme të qytetarit e cila mund tëjetë e kufizuar dhe e keqpërdorur nga pushteti dhe organet pa ndonjënevojë. Gjithashtu plotësisht është dispozicioni i përcaktuar, nëse me tëthuhet p.sh. se ngasja e automjetit është e lejuar deri në 30 km/h apodispozicioni me të cilin caktohet afati prej 8 ditësh për parashtrimin eankesës, etj.Sidomos janë të shpeshta dispozicionet e papërcaktuara të cilat përdorinnocione të papërcaktuara e të cilat veç i kemi përmendur, kurse atoquhen standarde juridike. Këto janë nocionet të cilat e ndërrojnëpërmbajtjen e tyre konkrete varësisht nga çdo rast konkret, mirëpomegjithatë esenca u mbetet e njëjtë. Meqenëse është e mundur që ajopërmbajtje të caktohet më parë për çdo rast konkret, atëherë përdorennocionet përkatëse të papërcaktuara. Kështu për çdo situatë konkretekërkohet që njerëzit përkatës të sillen ashtu sikurse që njeriu mesatar(“standard”) do të sillej. Nocionet e këtilla “i ndërgjegjshëm”, “familjar imirë”, “ngasja e shpejtë”, “i rrezikshëm”, “rendi publik”, “liri”, “moralipublik”, “qytetari i mirë”, “baba i mirë i familjes”, etj.Së këndejmi organi i cili zbaton dispozicionin përkatës për çdo situatëkonkrete duhet të vlerësojë se si do të sillej njeriu mesatar i vetëdijshëm,çka do të konsideronte njeriu mesatar si shpejtësi të palejueshme tëngasjes etj, dhe kështu ta përcaktonte plotësisht dispozicionin.12.4. Dispozicionet alternativeËshtë normale që subjektit në çështjen e dispozicionit t’i caktohet njësjellje si e detyrueshme për të. Dispozicionet e tilla quhen dispozicionekategorike. Sjellja e paraparë me dispozicionin e tillë siç kemi parë mundtë jetë më pak ose më shumë e përcaktuar varësisht nga ajo se nëdispozicion a janë përdorur nocione më shumë ose më pak tëpërcaktuara. Mirëpo, dispozicioni mund të parasheh edhe dy apo mëtepër sjellje të cilat janë njësoj të lejueshme dhe në atë rast subjektit ilihet mundësia që të zgjedhë në mes tyre. Me rëndësi është që ai tapërmbushë obligimin e vet madje edhe duke e zgjedhur cilëndo prej tyre.Në të kundërtën në rastin e dispozicionit të papërcaktuar, subjekti nuk eka lirinë e zgjedhjes ndërmjet një apo më shumë sjelljesh – këtu ekzistonvetëm një sjellje e cila për të është e detyrueshme, por nuk është epërcaktuar në mënyrë precize dhe së këndejmi atë do ta caktojë subjektii cili është i autorizuar për këtë. Nëse dispozicioni parasheh 2 apo mëtepër sjellje këto janë plotësisht të përcaktuara – e vetmja që është e 91
  • 93. papërcaktuar është cilën sjellje subjekti do ta ndjekë sepse kjo varet ngavullneti i tij. Dispozicionet e tilla quhen dispozicione alternative.12.5. Dispozicionet diskreteKemi vërejtur vetëm se dispozicionet alternative autorizojnë subjektet përdetyrime në marrëdhëniet juridike që të zgjedhin ndërmjet një apo mëtepër alternativash të sjelljes së tyre. Një autorizim i tillë i tyre për tëzgjedhur njërën nga të dyja apo më tepër alternativa u jep prandaj atyretë drejtë në vendim të pavarur i cili për të tjerët është i detyrueshëm dhenjë gjë e tillë zakonisht quhet pushtet diskret.Ndërkaq, në kohet e fundit dëshirohet që kësaj shprehje t’i iket sepsedëshirohet sidomos të nënvizohet se kjo nuk është kurrfarë pushtetiarbitrar por zbatim i një funksioni shoqëror, prandaj në vend të kësajpërdoret shprehja “e drejta diskrete”, “vlerësim diskret”, “vlerësim i lirë”,e të ngjashme. Në realitet, nuk ka kurrfarë arsye për t’iu shmangurshprehjes “pushtet diskret” sepse edhe ky pushtet është sikurse edheçdo pushtet tjetër, pasi që as të gjithë pushtetet tjera nuk janë asgjëtjetër veçse funksione shoqërore ku nuk guxohet të punohet arbitrarishtpor duke pasur kujdes për interesin publik gjegjësisht klasor.Dispozicionet e tilla më së tepërmi hasen midis atyre të cilat rregullojnëkompetencat e organeve gjyqësore dhe administrative do të thotë të cilatrregullojnë punën e këtyre organeve me rastin e nxjerrjes së akteveindividuale juridike gjë që paraqet kompetencë të tyre specifike.Me fjalë tjera në kuadër të autorizimeve të tij diskrete organi është i lirëtë vlerësojë oportunitetin e sjelljes së tij gjegjësisht të akteve të tij juridikedhe mbi atë vlerësim nuk guxohet të kryhet kurrfarë kontrolli nga ana eorganeve tjera. Këto organe tjera mund të bëjnë vetëm mbikëqyrje tëligjshmërisë së akteve të tilla. Në të vërtetë mu në këtë është edheautorizimi apo kompetenca e organit i cili është bartësi i pushtetit diskret– në kuadër të ligjit vendimi i tij është definitiv. Pushteti i tillë nukekziston nëse është fjala për nocionin e papërcaktuar sepse organimbikëqyrës këtu në tërësi vlerëson se masa përkatëse a është nëharmoni me ligjin apo jo, do të thotë se nga ana e subjektit kompetent nërastin konkret të përcaktuar saktë a është nocioni i papërcaktuar.12.6. Dispozicionet imperative dhe dispozitiveËshtë krejtësisht normale që dispozicionet të përmbajnë rregullat esjelljes të cilat janë të obligueshme për subjektet përkatëse sepse pastyre qëndron shteti me dhunën legjitime. Me vet këtë fakt, dispozicionet etilla janë të dhunshme (imperative) dhe obligojnë adresantët të cilëve atou drejtohen. Nëse këto dispozicione do të përdoreshin me nocionet jomjaft të përcaktuara, sjellja e rregullt nuk do të ishte më parë saktë e 92
  • 94. përcaktuar, por megjithatë do të ishte e obliguar. Ata subjekti duhet nëmënyrë të pakushtëzuar t’i respektojë ashtu siç janë të miratuara pa tëdrejtë që në ta të ndryshojë çfarëdo gjegjësisht të cilat janë të formuluaraashtu që nuk i lejojnë subjektit mundësinë e zgjedhjes në mes të sjelljevetë ndryshme, pra duke ia caktuar vetëm një sjellje rreptësisht. Normatimperative janë të kundërta me normat dispozitive gjegjësisht normatalternative dhe normat me drejtën diskrecionale.Normat imperative janë mjet të cilin e përdor drejtësia kur dëshiron tëarrijë qëllimet që janë aq të rëndësishme për pushtetin dhe shtetin ashtuqë ai në këtë pikëpamje nuk mund të lejojë kurrfarë lirie subjekteve të sëdrejtës por drejtpërdrejt dhe në mënyrë të rreptë përcakton sjelljen e tyregjë e cila u mundëson realizimin e atyre qëllimeve. Së këndejmi rezultatetimperative më së tepërmi në fushën e së drejtës publike e cila rregullonçështjen e bartësve të pushtetit shtetëror, si dhe në ato fusha të sëdrejtës private që janë me rëndësi të veçantë për sistemin përkatësshoqëror-ekonomik (këto janë para së gjithash normat themelore mbipronën dhe normat mbi të drejtën sendore në përgjithësi). Krejtësishtështë e kuptueshme se përdorimi i normave imperative duhet tëzvogëlohet në mënyrë që shteti përmes organeve të veta të ketë rol mëpak arbitrar.Nëse megjithatë dispozicionet janë alternative apo japin pushtetdiskrecional po aq edhe subjekti sjellja e të cilit me to rregullohet mundtë zgjedhë ndërmjet dy apo më tepër sjelljesh të ndryshme mirëpo atojanë në mënyrë të saktë të përcaktuara me dispozicion – ai pra në rastine tillë nuk krijon kurrfarë norme për sjelljen e tij. Kuptohet selidhshmëria me dispozicionin është më e vogël në dispozicionin alternativdhe diskrecional sesa në ato me nocione të papërcaktuara sepse nërastin e parë subjekti mund të zgjedhë ndërmjet dy apo më shumësjelljesh të cilat duhet t’i ndjekë. Ndërkaq, është e mundur lidhja më evogël e subjekteve me dispozicionin, gjegjësisht më e madhe me lirinë evet. Në të vërtetë është e mundur që dispozicioni realisht të përmbajë njërregull të sjelljes së subjektit por njëkohësisht e autorizon këtë (apondonjë tjetër subjekt i cili është i interesuar dhe sjellja e të cilit indirektështë e përcaktuar me dispozicion) dhe në vend të dispozicionit konkretta krijojë vet tjetrin. Dispozicionet e tilla quhen dispozitive (ose tëzëvendësueshme). Është e qartë se këtu liria e subjektit i cili është iautorizuar që vet të krijojë dispozicionin në vend të atij i cili tashmëështë dhënë shumë më i madh sesa në cilindo nga të tri rastet emëparshme. Sepse në asnjërin nga ato rastet e mëparshme asnjë subjektnuk është i autorizuar që vet ta krijojë dispozicionin (autorizimi më imadh është që të zgjedhë në mes dy alternativash të dispozicioneve tëpërcaktuara), kurse mu për këtë është i autorizuar me dispozicioninalternativ. Në rastin e dispozicionit dispozitiv subjekti me të cilin ka të 93
  • 95. bëjë dispozicioni vet e krijon dispozicionin me të cilin rregullon sjelljenpersonale apo sjelljen e subjekteve të tjera.Do të ishte gabim të konsiderohet se dispozicionet dispozitive nuk janë tëobligueshme. Ato janë të obligueshme sepse marrëdhënia përkatësedomosdo duhet të rregullohet në mënyrë të detyrueshme gjegjësishtsubjekti është i detyruar të sillet sipas njërës nga dispozicionet, qoftënëse vet e ka përcaktuar, por edhe nëse nuk e ka përcaktuar ta zbatojëatë i cili është dhënë në normë. Nëse subjekti përdor të drejtën e vet qëvet të nxjerrë dispozicionin atëherë dispozicioni i tij nuk është asgjë mëpak i obligueshëm sesa dispozicioni i detyrueshëm.13. Delikti (supozimi i sanksionit – kundërvajtja)13.1. Nocioni i deliktitDelikti paraqet konstatimin se ndonjë sjellje njerëzore është e kundërtme normën juridike (kundërligjore në kuptimin formal). Delikti apokundërligjorja ka rëndësi të posaçme në të drejtën penale sepse kryerësi iveprës penale bie në konflikt me normën e cila ndalon (normaprohibitive) apo imponon (norma preceptive) veprimin apo sjelljen ecaktuar. Kështu p.sh. me kryerjen e veprës penale të vrasjes kryerësi ikundërvihet normës ndaluese (“është e ndaluar që tjetri të privohet ngajeta”), kurse me kryerjen e veprës penale për mospërgjigje thirrjes përshërbim ushtarak kryerësi vepron në kundërshtim me normën preceptivee cila përcakton se qytetarët, nën kushte të caktuara, janë të detyruar qëta kryejnë shërbimin ushtarak. Varësisht nga kjo se kryerësi i aktit a bienë konflikt me normën prohibitive apo preceptive edhe veprat penaledallohen në delikte komisive dhe omisive. Për mbajtjen e normës së cilëskryerësi i është kundërvënë e kuptojmë nga norma me të cilën ështëcaktuar vepra penale (dispozicioni), mirëpo ajo normë nuk është pjesëpërbërëse e ligjit penal por burimi i saj është në ndonjë fushë tjetër tëdrejtësisë, kurse ligji penal vetëm sanksionon shkeljen e asaj norme.Përjashtimisht, ligji penal e konstituon normën dhe njëkohësishtsanksionon kundërvënien ndaj asaj norme. P.sh. përcaktimi i dënimitpër atë person i cili nuk ia ofron ndihmën personit tjetër i cili gjendet nërrezik të drejtpërdrejt të jetës, kurse ka mundur atë ndihmë t’ia ofrojë pandonjë rrezik për vete apo për tjetrin, ligji penal e cakton edhe si detyrëligjore të qytetarit që nën rrethanat e përmendura t’i ofrojë ndihmë tjetrit,kurse kjo normë e përcaktuar me ligjin penal mbështetet në normënkushtetuese mbi detyrimin e çdonjërit që t’i ofrojë ndihmë personit tjetër.Meqenëse edhe sanksioni është normë e sjelljes, këtë e kemi parë edheme rastin e zbatimit të saj ku mund të jetë i paraparë kushti apo thënëmë saktë ai duhet gjithmonë të jetë i paraparë sepse sanksioni mund tëzbatohet vetëm po që se është kryer shkelja e dispozicionit. 94
  • 96. Shkelja e dispozicionit, gjithmonë është kusht për zbatimin e sanksionit.Kjo shkelje quhet kundërvajtje apo delikt dhe është paraparë mesupozimin e sanksionit i cili përmban përshkrimin e tij. Ndonëse deliktiështë kusht i domosdoshëm për zbatimin e sanksionit krahas tij mund tëjenë të parapara edhe kushtet tjera për zbatimin e tij sidomos kur ështëfjala për aktin individual të përcaktimit të sanksionit. Kështu p.sh.sanksioni mund të jetë i kushtëzuar nga kryerja e ndonjë delikti tjetër (tëashtuquajtur dënim i kushtëzuar) apo dënim me afat dhe kështu meradhë.Delikti duhet të jetë akt njerëzor kurse kjo do të thotë sipas rregullit akt ikryer me vetëdije. Delikti përbëhet nga akti i cili është në kundërshtimme normën e sjelljes i cili me dispozicion është paraparë si i obligueshëmpër subjektin.Ai akt mund të jetë ose pozitiv (kryerje) ose negativ (moskryerje). Deliktiështë një gjë e nevojshme në drejtësi dhe është vështirë ta marrim memend sistemin juridik në të cilin nuk do të kryheshin delikte (ndonëseteorikisht një sistem i tillë është i mundur pa e humbur karakterin esistemit juridik). Delikti rezulton nga vet esenca e së drejtës, do të thotënga partitizmi i tij (ndonëse, kuptohet se jo gjithmonë dhe vetëm prejsaj). E drejta, pra dispozicioni, paraqet vullnetin e klasës sunduese e cilai imponohet klasës së shtypur me anë të dhunës. Kjo klasë, megjithatë ikundërvihet zbatimit të dispozicionit dhe sillet në kundërshtim me atë qëai e kërkon – pra kryen delikt.Pesha e deliktit prandaj përcaktohet me peshën e shkeljes së interesit tëklasës sunduese i cili bëhet me të. Së këndejmi nga klasifikimi i deliktitvaret edhe klasifikimi i sanksionit. Kuptohet se klasifikime tëpandryshueshme dhe të përhershme të delikteve nuk ekzistojnë – nukka.13.2. Delikti si hipotezë sekondareFjala “delikt” rrjedh nga gjuha latine dhe atë nga emri “delictum” tënxjerrë nga folja delinquere që do të thotë “lëshim në kryerjen e ndonjëobligimi, obligimi ligjor apo moral”. 7Nocionin e deliktit mund ta definojmë edhe në mënyrën e cila është nëpërputhje me definicionin normativ dhe ekzistencën e së drejtës.Definicioni i tillë e deliktit do të ishte: Delikt quajmë çdo klasifikimnormativ (përcaktim) të ndonjë sjellje të njerëzve në kundërshtim medispozicionin e normës juridike për të cilën sistemi juridik e lidhsanksionin ose të cilën është e mundur ta sanksionojë. Në këtë mënyrënjëherazi përcaktohet në mënyrë më precize kufiri i atij delikti; deliktimund të jetë vetëm sjellje e njeriut dhe atë madje vetëm ajo sjellje qëështë e mundur të sanksionohet. Kjo do të thotë se dukuritë natyrore, 95
  • 97. sjelljet e qenieve tjera të gjalla (shtazët) dhe mendimi dhe ndjenja enjerëzve nuk mund të jenë të kualifikuara si delikte kurse sipas rregullitedhe nuk rregullohen me normë juridike. Meqenëse delikti është objekt isanksionit ai edhe mund të konsiderohet si hipotezë sekondare. Në këtëmënyrë përpiqet ta zëvendësojë me atë juridik teoricieni Hans Kelsen 8.Shikuar nga aspekti i teorisë së të drejtës, më së miri do të ishte qëçështjes së deliktit në perspektivë t’i qaset norma juridike. Siç kemitheksuar, delikti është njëri nga 4 elementet e normës juridike ndër tëcilat për nga rëndësia rëndësisë e shpreh dispozicioni.Ai përbëhet nga ndonjë kërkesë gjegjësisht përcakton sjelljen e dëshiruarshoqërore dhe ligjore. Delikti është kundërvënie logjike ndaj dispozitës sëdëshiruar juridike të dispozitivit. Ai vështrohet si diçka që është nëkundërshtim me të drejtën apo “kundërligjore”. Meqenëse pjesadërmuese e subjekteve juridike sillet në pajtim me kërkesat dispozitive tënormës juridike, vetëm një pjesë e vogël e sjelljeve përbën delikte.Ndërkaq, me të drejtë do të mund të mbrohej edhe pikëpamja kundër;delikti është element i rëndësishëm i normës sepse nga ai rrjedhsanksioni. Së këndejmi, sanksioni si element i normës juridike gjithmonëvazhdon në delikt kurse në të përmbahet edhe karakteri detyrues i sëdrejtës. Kështu delikti është një parakusht i nevojshëm i cili duhet tëekzistojë që të mund të zbatohet (shqiptohet) sanksioni.13.3. Ndarja (klasifikimi) i delikteve në të drejtën bashkëkohore13.3.1. Vepra penaleVepra penale është forma më e rëndë, jo vetëm e deliktit në të drejtënpenale por edhe e delikteve në përgjithësi. Në terminologjinë e vjetër të sëdrejtës ajo shënohej si “krim”(crimina) për të cilin shpeshherë ishteparaparë edhe dënimi me vdekje.9 Veprat e tilla sot do të mund t’idefinonim si shkelje e rëndë e vlerave themelore të së drejtës apo vlerave.Këto janë sidomos vepra kundër jetës dhe trupit (vrasja, lëndimi i rëndëtrupor etj), vepra kundër lirive dhe të drejtave të njeriut (kidnapimi,torturimi, dhuna etj.), vepra kundër dinjitetit të personalitetit dhe moralit(dhunimi etj), vepra kundër pronës private dhe publike (vjedhja, grabitja_____________________7) Në gjuhën latine për deliktin hasen edhe terme të tjera si p.sh. crimen, maleficium, pecattum,scelus, krahas emrit për disa vepra të dënueshme. Në kohën romake lloji më i rëndë i deliktitishte “crimen” (krimi) i cili i vetmi është që i nënshtrohej sanksionit publik (poena). V.S. Publiati:Dei Delitti in Generale, edicioni XII, fq. 1-3. Ky termin në gjuhën shqipe më së afërmi do tëpërshkruhej si “kundërvajtje” me ç’rast vështirësi shkakton fakti se shprehja e njëjtë tek nepërdoret për lloje të posaçme të veprave të dënueshme e të cilat nuk janë vepra penale. Më epërshtatshme është shprehja “delikt” (shih më gjerësisht në: N. Viskoviq, “Shteti dhe e drejta”: B.Periq, “Struktura e së drejtës”; D. Verban, “Shteti dhe e drejta”).8) “Nga aspekti teorik i cili është objekti i vetëm pozitiv juridik nuk ka kurrfarë kriteri tjetër tëdeliktit përpos faktit se sjellja gjithmonë është sanksion. Pra, delikt vetvetiu nuk ka.” (Kelsen),1951; fq. 62 96
  • 98. etj.), vepra kundër sigurisë së përgjithshme (përdorimi i eksplozivit,helmit etj.) e të ngjashme.Vepra të tilla sipas rregullit dënohen më ashpër mirëpo me këtë rastmerren parasysh të gjitha rrethanat dhe pasojat konkrete të sidomospersonalitetit të akuzuar. Që të mund t’i qasemi përcaktimit tëpërgjegjësisë është e nevojshme të plotësohen 4 kushte.Këto kushte janë elementet e veprës penale si vijon:a) sjellja e njerëzve e cila është e vetëdijshme (vullnetare) qoftë e përbërë nga veprimi aktiv apo pasiv,b) përcaktimi me ligj (i përbërë në dispozitën ligjore),c) kundërligjorja dhed) ekzistimi i qëllimit apo padashjes (përgjegjësia subjektive).Siç po shohim këto elemente të veprës penale të natyrës objektive dhesubjektive, përndryshe përfshihen në nocionin e të ashtuquajturës“ekzistim i veprës penale” i cili do të thotë përshkrim ligjor. Disa veprapenale mund të kryhen me veprim kurse të tjerat me mosveprim. Dukepasur parasysh këtë ato mund t’i kryejnë cilido person (çdo njeri apovetëm disa kategori qytetarësh), dhe dallohen së këndejmi si vepra penaletë posaçme dhe të përgjithshme.Kështu vepra të posaçme penale janë ato të cilat mund t’i kryejë vetëmpersoni ushtarak nëse vepra e tillë është e përshkruar si e tillë në ligjinpenal Nëse e vështrojmë veprën përmes fazës së saj atëherë ajo mund tëndahet në vepër që është në tentim apo tentim vepre dhe vepër e kryerpenale. Në disa raste përgjigjet edhe për të ashtuquajturën vepërpërgatitore. Prandaj, në kryerje të veprës marrin pjesë në njëfarë mënyreedhe persona tjerë dhe kjo dallohet si vepër penale e kryer me ndihmesëdhe nxitje. Themelimi i shoqatës së kriminelëve (“krimi i organizuar”)është një vepër e posaçme nga ky grup i veprave penale.13.3.2. Kundërvajtjet dhe deliktet ekonomikPërkundër veprës penale, kundërvajtjet dhe deliktet ekonomike përbëjnëato sjellje dhe akte të njerëzve të cilat janë në pikëpamje shoqërore mëpak të rrezikshme apo të dëmshme. Kundërvajtja paraqet shkelje tërendit publik. Sikurse edhe delikti ekonomik kundërvajtjet janë vepra të___________________9) Nganjëherë për këtë shkak e drejta penale e konsideronte këtë edhe si “zbatim ligjor të dënimitme vdekje”, kurse vetë legjislacionin penal e quanin si “jus gladii”(drejtësia e shpatës) gjegjësisht“jurisdictio sanguinis” kështu Ivan Matkoviq nga Pozhega më 1787 e përkthen shprehjen vepërkriminale kështu “glavo krivno... ili tako rečeno kod izgubljenjem glave zločinstva” (cit. tek V.Bayer: “Dënimi me të rrahura në Kroacinë kontinentale, përmbledhje PFZ, XXIII, 1973/1, fq. 34). 97
  • 99. dënueshme të natyrës më të lehtë prandaj u nënshtrohen edhesanksioneve më të buta kurse ato nuk i caktojnë gjykatat por organet eadministratës. E njëjta gjë vlen edhe për deliktet ekonomike të cilatkufizohen në shkeljen e rregullave mbi afarizmin ekonomik dhefinanciar. Sanksionin për to e shqiptojnë gjykatat tregtare.13.3.3. Deliktet disiplinoreDeliktet disiplinore janë kategori e posaçme e sjelljeve të dënueshme tëcilat në shkencën e drejtësisë ende nuk janë definuar në mënyrë precize.Mund të thuhet se ky nocion më së shpeshti përdoret në kuptimin engushtë si lëndim i detyrës zyrtare të njerëzve në shërbimin shtetërordhe i nëpunësve shtetëror (publik) dhe personave tjerë zyrtarë si dhe nëpërgjithësi të të punësuarve në shërbimet publike dhe organet shtetërore.Pozitën e tyre si dhe shkeljen e detyrës e përcaktojnë ligjet nga fusha e sëdrejtës administrative (p.sh. ligji mbi nëpunësit shtetëror; ligji mbi punëte brendshme). Në anën tjetër nocioni delikt disiplinor përdoret edhe mëgjerë në shkeljet e disiplinës së punës gjegjësisht në rregullat ngamarrëdhënia e punës.13.3.4. Veprat penale politikeVeprat penale politike janë një kategori e posaçme dhe interesante ndarjae të cilave në grup të posaçëm ka pasuar pas revolucionit francez nënndikimin e rrymave liberale-borgjeze (guizot). Në të vërtetë, ishtepropozuar aso kohe që veprat e kryera për qëllime politike të mosdënohen ashpër sepse nuk janë kryer për qëllime përfitimi por nga idealikurse jeta politike e kombit njerëzit e tillë mund t’i sjellë përsëri në skenëapo madje edhe në pushtet. Për këtë arsye në Francë ato vepratrajtoheshin si vepra të dënueshme të privilegjuara për të cilat nuk mundtë shqiptohej dënimi me vdekje por vetëm dënimet e lehta si dhe kushtetë posaçme për mbajtjen e tyre. Kjo është në kundërshtim me traditën emonarkive absolute dhe qeverive despotike në përgjithësi në të kaluarënku delikti politik vështrohej si “tradhti e madhe” apo si “fyerje elartmadhërisë”.Përveç kësaj ndarjeje janë të njohura edhe kritere tjera për klasifikimin eveprave penale sipas peshës së veprave ato ndaheshin në themelore(p.sh. vjedhjet e vogla), të kualifikuarat (p.sh. vjedhjet e rënda) dhe në tëprivilegjuara (shembujt e lartpërmendur të veprave politike).13.3.5. Deliktet e të drejtës qytetareNë fund mund të thuhen edhe disa fjalë për deliktet qytetare (pronësore)të së drejtës. Në drejtësinë bashkëkohore të shteteve evropianekontinentale këto delikte më së shpeshti paraqiten në formë të dëmit. 98
  • 100. Dëmi (lat. Damnum, fr. Domage, ang. prejudice, gjer. Schaden) më sëmiri mund të definohet si pasojë e ndonjë akti të dëmshëm kurse ai aktmund të ketë për objekt gjërat, gjendjen apo madje edhe personin edëmtuar. Kurse duke pasur parasysh pasojat e këtyre delikteve ato idallojmë në delikte të llojeve kryesore të dëmshme, pronësore dhe dëmejomateriale (jopronësore).14. Sanksioni14.1. Nocioni i sanksionitNë kohërat e lashta historike, kur ende nuk ekzistonin institucionet tëzhvilluara politike, sidomos ato gjyqësore, sanksioni ishte hakmarrje.Deliktin dhe sanksionin e shqiptonin dhe zbatonin si formë mbrojtjejeindividët e dëmtuar ndaj personave dhe pronës së delinkuentit. Asokohe,në vend të garancisë shtetërore dominonte vetëmbrojtja, kursesanksionet apo dënimet nuk shqiptoheshin nga ana e organeveshtetërore, por nga individët privat. Termi sanksion ka dy llojdomethëniesh. Ai së pari do të thotë pjesë e normës juridike, e cila i jepkarakter specifik juridik, që do të thotë se përmban rregullat e sjelljes, sitë subjektit i cili shkelë dispozitën, ashtu edhe të organit shtetëror i cilika për detyrë që mbi delinkuentin të zbatojë masën përkatëse të dhunës,për shkak të kundërvajtjes. Sanksioni aplikohet si masë e sjelljes edhendaj organit shtetëror të dhunës, nëse me kundërvajtje e shkelë interesine klasës sunduese, e cila tenton që atë ta ruaj pjesërisht duke zbatuarsanksionin. Me këtë, me sigurinë më të madhe, garantohet se sanksionido të zbatohet në çdo rast. Kuptohet, mund të ndodhë që sanksioni edhetë mbetet i pazbatuar (p.sh. për arsye se organi shtetëror, i cili është iobliguar ta zbatojë sanksioni, nuk e zbaton atë dhe me këtë vet bënëkundërvajtje).Meqenëse norma është rregull e sjelljes e cila varet nga vullneti i njeriut,atëherë edhe vullneti i tij duhet të jetë i motivuar për ta zbatuar normën.Ky motivim, natyrisht ekziston atëherë kur subjekti është i vetëdijshëmpër qëllimin e normës dhe atëherë kur atë qëllim e miraton, që do tëthotë, kur ai vet dëshiron që atë qëllim ta realizojë, prandaj si rrjedhojë ekësaj edhe e respekton normën, pra, sillet sipas saj. Mjetet me të cilatndikohet në njerëz që ta respektojnë normën e caktuar shoqërore, nëkuptimin e gjerë, quhen sanksione. Siç e kemi parë, normat dallohen ngaligjet natyrore, pikërisht sipas asaj se ato mund të shkelen, prandaj përkëtë edhe ekzistojnë sanksionet. Ato dallohen edhe për atë sesanksionohen. Ligjet e natyrës, kurrë nuk sanksionohen për shkak sesanksionet për to janë të pakuptimta, kurse normat shoqërore janë tësanksionueshme. Sanksionet, në kuptimin e gjerë janë të dyfishta. Në tëvërtetë, për tu respektuar një normë, mund të përdoren dy lloj mjetesh,si vijon: 99
  • 101. a) mund të jepet shpërblimi për zbatimin apo plotësimin e normës, e ky është sanksion pozitiv;b) mund të shqiptohet dënimi (në kuptimin e gjerë) për mosrespektimin epo moszbatimin e normës, e ky është sanksion negativ apo sanksion në kuptimin e ngushtë të fjalës.Së këndejmi, kur thuhet sanksion pa ndonjë dallim të afërt, atëherëgjithmonë mendohet në sanksionin negativ. Mirëpo, edhe me njërin edheme tjetrin lloj të sanksionit subjekti nxitet për respektimin e normës.Nëse atij i jepet shpërblimi për respektimin e normës, ai edhe do tazbatojë normën, por nëse vlerëson se e mira të cilën ia sjell shpërblimiështë më e madhe se sa e keqja që ia shkakton sanksioni përmoszbatimin e normës. Në të kundërtën, sikur të zbatohej dënimi përmoszbatim të normës, ai normën do ta zbatojë, natyrisht, nësekonsideron se e keqja që i kërcënohet nga dënimi është më e madhe sesa e keqja që i kërcënohet me zbatimin e saj.14.2. Llojet e sanksioneveKur sanksioni të shkohet nga pikëpamja tjetër, në kuptimin tjetër, do tëthotë si masë dhune kundër shkelësit të dispozitës, e cila duhet tëzbatohet, atëherë kemi shumë lloje sanksionesh, a kjo do të thotë seedhe pesha e tyre është e ndryshme, varësisht nga lloji i ndryshëm i tëmirave të cilat me aplikimin e dhunës shtetërore, merren ngakundërvajtësi. Në anën tjetër, varësisht se a ndërmerren sanksionetkundër individit apo aktit, ato dallohen në sanksione kundër personavedhe sanksione kundër akteve.Kjo sidomos vlen për sanksionet penale, sepse ato janë edhe më tërëndat, prandaj atje edhe zbatohet parimi: “zullum crimen, nulla poenasine lege”, që do të thotë “sanksioni nuk mund të zbatohet në veprat tëcilat nuk janë përcaktuar që më parë me ligj”, as nëse ai vet (sanksioni)që më parë nuk është përcaktuar me ligj edhe atë madje i përcaktuarsaktë me ligj i ashtuquajturi parim i legalitetit (ligjshmërisë) në të drejtënpenale.Më në fund, ka fusha të tëra juridike, ku sanksionet për nga natyra etyre nuk mund të jenë kështu të përcaktuara dhe të organizuara. Rasti itillë është p.sh. në të drejtën ndërkombëtare, kur sanksioni mund të jetëvetëm lufta dhe kur nuk është e sigurt se a do ta fitojë atë ai i cili ka tëdrejtë, pra ai i cili lufton për shkak të shkeljes së drejtës, apo ai që e kakryer deliktin. Së këndejmi edhe me të drejtë, shpeshherë shtrohet pyetjase e drejta ndërkombëtare a është vërtetë e drejtë. Prandaj, edhe shumëmendojnë se ajo nuk është e drejtë, sepse nuk është e sanksionuar.E drejta moderne e zhvilluar, e shteteve bashkëkohore, njeh dy llojsanksionesh të së drejtës: 1. sanksione penalo-juridike dhe 2. sanksioneqytetare-juridike. Kjo ndarje përputhet edhe me ndarjen e së drejtës në 100
  • 102. dy sfera themelore: e drejta publike dhe e drejta private, me ç’rast,sanksionet më të rënda i përmban ligji penal, i cili është burimi i vetëmformal i së drejtës penale si degë e veçantë.14.2.1. Sanksionet penali-juridikeSipas mendimit të përgjithshëm, të cilin e pranon pjesa më e madhe elegjislacionit evropian, sanksionet penalo-juridike ndahen në: dënime,masa siguri, masa edukimi dhe masa paralajmërimi.. Si dënime, sot mësë tepërmi aplikohen dënimet me burg dhe me të holla. Ky sistem imasave ndëshkuese më së tepërmi i përgjigjet parimeve dhe kërkesave tësë drejtës bashkëkohore, e cila themelohet mbi parimet e preventivës sëpërgjithshme dhe speciale, gjë që është edhe qëllimi kryesor i dënimit.Preventiva e përgjithshme mëton që të pengohet sjellja delikuente, kursepreventiva speciale është e drejtuar në pamundësimin kryerjes sëmëtejme të veprave të tilla nga ana e delinkuentit. Me fjalë tjera, qëllimi ipreventivës speciale është “përmirësimi apo korrigjimi i delinkuentit”. Ajopra, ka rol edukativo-preventiv, i cili interpretohet dhe parimishtrealizohet edhe në institutin e rehabilitimit të të dënuarve. Të dy këtoinstitute kanë të bëjnë me periudhën e pas mbajtjes së dënimit, meqëllim që ish delinkuenti të zë atë vend që i takon në bashkësinëshoqërore, si qytetar. Pra përpiqet që t’i ndihmojë të “integrohet nëshoqëri”, e kurrsesi që edhe më tutje të sillet si tip asocial. Lidhur mekëtë, pra edhe “anulohet” evidenca e gjykimit mbi deliktin nga evidencarehabilituese.14.2.2. Sanksionet civile - juridikeSanksionet e sferës qytetare, apo thënë përgjithësisht të së drejtësprivate, dallohen dukshëm nda sanksionet e lartpërmendura të sferëspenalo-juridike. Kështu, sanksionet qytetare-juridike, kryesisht janë tënatyrës pronësore, kurse më së tepërmi kanë të bëjnë me përcaktimin ekompensimit e dëmit. 10Sanksionet qytetare-juridike do të mund t’i gruponim në tri grupe tëmëdha:a) kompensimi i dëmit;b) anulimi i kontratave; dhec) veprime neutrale._________________________________10 Në gjuhën latine takojmë edhe termine tjera si: crimen, maleficium,peccatum,scelus krahasemrit për disa vepra të dënueshme. Në kohën romak, delikti më i rëndë ka qenë „crimen“ (krimi), icili ka qenë i vetmi që i është nënshtruar sanksionit publik. V. S. Pugliati: „Dei delitti in generale“,E D, XII, 1-3. Ky termin në shqipet më së afërmi do të mund të quhej „kundërvajtje“, me ç’rastvështirësi shkakton fakti se shprehja e njëjtë lloje të posaçme të veprave të dënueshme të cilatnuk janë edhe të dënueshme. Prandaj do të ishte më e përshtatshme të thuhet “delikt” (shih mëgjerë: N. Visković, „Država i pravo“; B. Perić, „Struktura prava“, D. Vrban, „Država i pravo“). 101
  • 103. Kompensimi i dëmit është sanksion tipik dhe i shpeshtë i cili shqiptohetme rastin e kërkesave-padive në kontestet qytetare.Përveç sanksioneve penale dhe qytetare, në shtetet moderne, gjithnjë emë të shpeshta janë edhe sanksionet e tipit administrativ, që do të thotëse ato janë sanksione të cilat i shqiptojnë dhe zbatojnë organet eadministratës. Këto janë pra sanksione administrative të cilat shqiptohenpër delikte të llojit të posaçëm, të cilat ndër ne quhen kundërvajtje.Ato ishqipton policia (dënimet mandatore), gjykatata e kundërvajtjes, organetdoganore, tatimore, etj. Këto sanksione sipas rregullit janë të natyrësfinanciare (me të holla), por mund të aplikohen edhe dënime me burg(privim lirie).11Përse aplikohen përgjithësisht sanksionet administrative?Me siguri, njëra nga arsyet e kësaj është që të lehtësohet puna egjykatave nga lëndët më pak të rëndësishme dhe për efikasitet tërepresionit, sepse, pa ndonjë formalitet të madh, procedurapërshpejtohet.Në fund do të përmendim vetëm edhe dënimet procesuese, të cilat mundt’i shqiptojë gjykata, gjegjësisht organi i cili zbaton ndonjë procedurë,kryesisht për ruajtjen e rendit dhe nevojën e respektimit të gjykatës.Duhet të përmendim se në të drejtën anglo-amerikane, gjyqtari kaautorizime të gjera në këtë drejtim; personi i cili nuk e respektongjykatën ose refuzon të zbatojë ndonjë urdhër, kryen delikt të llojit tëposaçëm që quhet “përbuzje e gjykatës” (cont-tempt ofcourt). Sipas kësajtë drejte, ftesa për gjykatë dërgohet me kërcënim dënimi (sub poena). Nësanksione të llojit të posaçëm, të cilat i kemi përmendur kur folëm përdeliktet, e të cilat nuk bëjnë pjesë në sanksionet e përmenduraadministrative që u shqiptohen qytetarëve për kundërvajtje, duhet tëpërmendim edhe masat ndëshkuese disiplinore. Këto masa shqiptohenndaj personave në vendin e punës, sidomos ndaj nëpunësve. Ndaj këtyrepersonave, përveç masës disiplinore mund të shqiptohen edhe masa tëtjera siç është suspendimi, etj.14.3. Rëndësia normative e sanksionitSanksioni është ajo pjesë e rregullës së të drejtës (normës) me të cilinpërcaktohen pasojat e juridike të një sjelljeje që është e kualifikuar sidelikt. Delikti pra është kusht për përcaktimin dhe zbatimin esanksionit, kurse ka zakonisht vështrohet si akt kundërligjor. Kjo do tëthotë ndonjë veprim asocial apo vepër e rrezikshme shoqërore osemosveprim. Sanksioni nuk është vetëm pjesë e normës si një rregull ___________________11 I shpeshtë është rasti kur ndaj të huajve të cilët banojnë ilegalisht apo presin vendimin përlargim, zbatohet masa e privimit të përkohshëm nga liria. Duhet theksuar këtu se 102
  • 104. abstrakte (e përgjithshme), por ai duhet edhe të përcaktohet dhezbatohet sipas rastit konkret.Kjo do të thotë se duhet të ekzistojë subjekti i cili është i autorizuar qësanksionin ta caktojë. Në shtetet moderne, është rregull që organi iposaçëm shtetëror e jo qytetari si individ i cili nuk i përket aparatitshtetëror. Kjo veprimtari më së shpeshti shënohet si gjykim, kursesanksioni, çështje me të cilën merren organet gjyqësore. Në kompetencëtë gjykatës gjegjësisht juridiksionit të saj, bie edhe obligimi i shqiptimit tësanksionit.Ajo lidhje ndërmjet deliktit, sanksionit dhe personit me të cilin ka të bëjëai, përpunohet në kuptimin e përgjegjësisë juridike. Pra përgjegjës ështëai, i cili është në çfarëdo lidhje me deliktin (lidhja shkakore), si dhe ai icili e ka fshehur këtë e qëllim apo edhe nga moskujdesi. Në drejtësi,sanksioni nënkupton gjithmonë mundësinë e përdorimit të dhunës fizike.14.3.1. Normat juridike pa sanksioneKodi i moralit, zakonor, madje edhe disa rregulla të së drejtës zakonorejanë sanksione të papërcaktuara apo edhe pothuaj nuk ekzistojnë fare.Në shtetet të cilat e njohin kushtetutën, gjykatën kushtetuese, ky organ ilartë shtetëror na paraqitet si garanci kushtetuese e cila guxon tëshqiptojë sanksionet madje edhe në rastet e shkeljes së kushtetutës ngaana e organeve të larta shtetërore. Me fjalë tjera, ky perceptim do tëmund të përmblidhej me kështu: E drejta kushtetuese përmban edhenorma juridike në kuptimin të zakonshëm edhe ato kërkesa të cilat ështëe mundur të sanksionohen vetëm në kuptimin politik (përgjegjësiapolitike) apo edhe nuk mund të sanksionohen ato fare.15. Faktet juridikeFakti juridik është ai që është paraparë në prezumimin e kushteve tënormave juridike në bazë të së cilave lindin gjegjësisht pushojnëmarrëdhëniet juridike. Ato dallohen nga faktet tjera. Vetëm kur atoekzistojnë mund të lindë apo të pushojë marrëdhënia juridike. Siç kemimundur të shohim nga shpjegimi i deritashëm faktet juridike janë shumëtë llojllojshme dhe mund të klasifikohen sipas kritereve të ndryshme nëgrupe të ndryshme. Në teori ekziston një numër i madh i kualifikimeve tëtilla si dhe diskutimi për të në çka ne nuk do të hyjmë. Aktet njerëzoregjithashtu ndahen në dy grupe kryesore – pikërisht në akte juridike dheakte të tjera. Çka janë aktet juridike, këtë tashmë e dimë. Aktet tjera janëtë gjitha aktet tjera njerëzore të cilat nuk janë akte juridike. Këto aktetjera gjithashtu mund të ndahen në dy lloje: në akte trupore (qëndrimi itrupit, lëvizja e trupit) dhe akte psikike. Aktet trupore p.sh. janë ecja,gjetja e sendeve të caktuara etj. Aktet psikike: të menduarit, ndjenjat etj. 103
  • 105. Kuptohet se edhe kjo ndarje në akte trupore dhe psikike është relative.Duhet përmendur gjithashtu se si fakte juridike shumë më shpeshmerren aktet trupore sesa ato psikike meqenëse këto të dytatpretendojnë të vërejturit dhe konstatimin (përjashtimisht kur së jashtmishprehen në një formë të caktuar do të thotë kur këto janë akte juridike).16. Normat juridike të disa degëve të së drejtësDisa degë të së drejtës përfshijnë normat e së drejtës materiale dhenormat e së drejtës formale. Edhe njëra edhe tjetra gjenden në çdo degëtë drejtësisë, gjegjësisht nëndegë. Kështu p.sh. në të drejtën familjaredominojnë normat materiale-juridike, siç janë normat mbi mënyrën elidhjes martesore dhe shkëputjes së martesës, procedurave të birësimitdhe formale-juridike. Në të drejtën kushtetuese shumica e normave ështëe natyrës materiale-juridike dhe e karakterit abstrakt, mirëpo normat metë cilat është përcaktuar procedura ligjvënëse janë formale-juridike.Gjithashtu dega e së drejtës penale, kryesisht, përmban normat e sëdrejtës materiale-penale të cilat kryesisht i përmban ligji penal dhe tëcilat i përcaktojnë veprat penale dhe sanksionet kundër kryesve të tillë tëveprave të rrezikshme shoqërore. Gjithashtu normat e së drejtës penale-procesore (formale) i përmban ligji mbi procedurën penale dhe atopërcaktojnë procedurën (procesin) gjatë të cilit do të vërtetohet se a kakryer vepër penale i akuzuari gjegjësisht i fajësuari dhe a do të aplikohetsanksioni kundër tij dhe çfarë sanksioni do t’i shqiptohet dhe zbatohet.Kjo procedurë formale (proces) përfshinë shumë faza duke filluar ngaprocedura paraprake, hetimi ngritja e aktakuzës, seancës kryesore,shqiptimit të aktgjykimit, procedurat sipas këshillave juridike dheplotëfuqizimi i aktgjykimit. Ngjashëm është edhe me degët tjera të sëdrejtës siç është ajo e së drejtës pronësore, administrative etj. Para sëgjithash pjesët kryesore të së drejtës formale të degës së procedurëspenale, civile dhe administrative. KAPITULLI VII STRUKTURA E SISTEMIT JURIDIK1. Sistemi juridikSistemi shoqëror është grup i gjitha marrëdhënieve shoqërore gjegjësishti të gjitha marrëdhënieve ndërmjet njerëzve. Ai përfshinë edhe normatshoqërore por edhe sjelljen reale të njerëzve në bazë të tyre dhe lidhur meto. Sistemi shoqëror përfshin një rregullim të posaçëm siç është ai moral,ekonomik, shtetëror, politik dhe juridik. Sipas analogjisë së gjërave,sistemi shoqëror i cili ekziston në cilindo shtet dhe i cili është i rregulluarme të drejtën në kuptimin e ngushtë të fjalës paraqet sistem juridik. Në 104
  • 106. çdo shtet ekziston grupi konkret i normave juridike të lidhura fortndërmjet veti e që më pak ose më shumë realizohen në marrëdhënietshoqërore ndërmjet njerëzve të cilët sillen sipas tyre.Normat të cilat nuk do të kishin kurrfarë ndikimi në sjelljet e njerëzve dotë ishin shkronjë e vdekur në letër e jo norma të vërteta juridike. Lidhurme këtë, sistemi juridik është rezultat i unifikimit të normave juridikedhe sjelljes njerëzore sipas atyre normave. Në këtë mënyrë sistemi juridikështë një aspekt i sistemit shoqëror gjegjësisht një pjesë e pandashme etij. Duke pasur parasysh se sistemi juridik përbëhet nga normat juridikedhe sjellja e njerëzve sipas atyre normave ai mund të zbërthehet në dyelemente përbërëse siç janë:1. elementi normativ2. elementi faktik1. Elementi normativ është element i cili përbëhet nga normat juridike siç janë normat e sjelljes së njerëzve në situata të caktuara dhe nga aktet juridike gjegjësisht aktet psikike me të cilat realizohen normat juridike apo parashtrohen kushtet për zbatimin e tyre.2. Elementi faktik i sistemit juridik në esencë përbëhet nga aktet njerëzore materiale (trupore) me të cilat normat juridike realizohen gjegjësisht zbatohen. Këto akte materiale, njerëzit i kryejnë si subjekt i së drejtës të cilët ndër vete janë në marrëdhënie juridike gjegjësisht në marrëdhënie shoqërore të rregulluara me norma juridike. Në fund, ndërmjet akteve juridike gjegjësisht normave të së drejtës si dhe ndërmjet tyre dhe akteve materiale ekzistojnë marrëdhënie të caktuara të rregulluara me të drejtën të cilat quhen ligjshmëri. Së këndejmi ligjshmëria hyn në sistemin juridik si një element i pandashëm i tij.Elementet e sistemit juridik janë të sistemuara sipas rendit të saktëlogjik. Përmbajtjen e tyre të brendshme e përbëjnë normat e së drejtës tëcilat realizohen në sjelljen njerëzore si element faktik. Qëllimi i atyrenormave qëndron në atë se ato realizohen në jetën e përditshmegjegjësisht në sjelljen e njerëzve.Sistemi juridik nuk është asgjë tjetër përveç krijim i normave të sëdrejtës dhe realizim i tyre. Ai përbëhet ashtu që fillon me krijimin enormave të së drejtës kurse përfundon me realizimin e tyre në sjelljetnjerëzore.Thënë më saktë sistemi juridik fillon veprimin e tij me krijimin e normavemë abstrakte të përgjithshme të së drejtës gjegjësisht akteve juridikekurse përfundon me realizimin e tyre në sjelljet njerëzore gjegjësisht menormat më konkrete individuale të së drejtës të cilat zbatohen në sjelljet 105
  • 107. e njerëzve. Sistemi juridik nuk është dukuri statike e cila njëherë epërgjithmonë jepet dhe nuk lëviz, por ai është kategori dinamike i ciliështë në lëvizje dhe krijim të përhershëm. Meqenëse sistemi juridik nukështë asgjë tjetër veçse një aspekt i sistemit shoqëror dhe meqë sistemishoqëror të cilin e përbëjnë marrëdhëniet njerëzore reale, sjelljanjerëzore, vazhdimisht ndryshohen duke ndryshuar kështu edhesistemin juridik. Në të vazhdimisht krijohen por edhe largohenmarrëdhëniet e gjegjëse, ndryshohet pozita e subjekteve të së drejtës. Atakryejnë akte të ndryshme materiale dhe sillen në mënyrën e caktuar nëpajtim me normat juridike. Sjellja e tillë e vazhdueshme rrjedh sipas njërendi të caktuar prandaj edhe quhet sistem. Së këndejmi, në sisteminjuridik gjegjësisht në vet të drejtën janë të përmbajtura normat sipas tëcilave ajo rrjedhojë dhe lëvizje kryhet.2. Burimet e së drejtësSipas teorisë të së drejtës burimi i së drejtës ka dy kuptime: i pari ështëkuptimi material kurse i dyti formal. Burimet materiale të së drejtës(burimet e së drejtës në kuptimin material) shënojnë faktin shoqëror ngai cili lind e drejta për çka janë shumë më afër studimit të shkencës mbiteorinë dhe sociologjinë juridike. Burimet materiale të së drejtëspadyshim nxisin krijimin e së drejtës por për ne shumë më tërëndësishme janë burimet formale (burimet e së drejtës në kuptiminformal) sepse ato janë të lidhura për normat juridike me të cilat krijohennormat e përgjithshme e së drejtës. Sipas kësaj domethënie burimiformal i së drejtës shënon aktin e përgjithshëm juridik gjegjësisht mjetinme të cilin shprehet burimi material i së drejtës.Ekzistojnë mospajtime ndërmjet teoricienëve lidhur me burimet materialetë së drejtës sepse ata nganjëherë u japin kuptime të ndryshme. Një palëe tyre konsideron se ato janë shkak i nxitjes së krijimit të së drejtës(vullneti i Zotit, natyra, arsyeja njerëzore, e drejta objektive) ndërsa palatjetër mendon se ato paraqesin faktorët shoqëror (shteti, shoqëria,shkenca shoqërore, praktika juridike etj) të cilët nën ndikimin e këtijshkaktari e krijojnë të drejtën. E drejta, padyshim realizohet me lindjen enormave të përgjithshme juridike, kurse pastaj edhe përmes atyreindividuale rezultojnë nga ato të përgjithshmet. Burimet e së drejtës, prapërmbajnë normën e përgjithshme e cila vlen për të gjitha rastet që janëparaparë në të pamarre parasysh se sa herë do të ndryshohen (asnjëherënëse asnjë rast i tillë nuk ndodh, një herë apo shumë herë) – ato vlejnëpër të gjitha rastet derisa të mos shteren. Nga tërë kjo rezulton se burimiformal i së drejtës nuk është asgjë tjetër përveçse “konstatimi” i normëssë kushtëzuar materiale “ekzistuese” e cila është e varur nga faktorëtshoqëror të cilët e kërkojnë. Është ideal i çdo sistemi të zhvilluar juridikqë burimet e tij të së drejtës t’i rregullojnë të gjitha çështjet të cilat duhetrregulluar juridikisht duke ua lënë akteve individuale vetëm 106
  • 108. konkretizimin e normave që i përmbajnë burimet e së drejtës. Mirëpo,edhe përkundër shumësisë së burimeve të së drejtës kurrë nuk është emundur që krejtësisht, që në fillim të rregullohen burimet e së drejtë.Ekzistojnë gjithmonë vakuume juridike të cilat duhet plotësuar me disanorma të tjera, më së shpeshti me ato individuale gjë që tek ne është nëkundërshtim me parimet ligjore, mirëpo p.sh. në Francë dhe Zvicër njëgjë e tillë është e mundur. E drejta zakonore na paraqitet gjithnjë e mëpak si burim, dhe e cila është gjithnjë e më prezente por që nuk luanndonjë rol të rëndësishëm, derisa precedentët gjyqësorë në një numër tëmadh shtetesh janë të përgjithësuar dhe nuk ekzistojnë.Në shtetet anglosaksone në të cilat edhe më tutje dominon zakoni dheprecedenti gjyqësor (Anglia dhe ish-kolonitë e saj si dhe SHBA-të), mirëpoështë interesant se në të drejtën anglosaksone vërehet sforcimi gjithnjë emë i madh i rolit të ligjit dhe së drejtës së shkruar e cila duket sikonfirmim i qëllimit të së drejtës së zhvilluar drejt ligjit si burim “natyror”i tij i së drejtës. Përkundër kësaj me të drejtën kontinentale vërehet njëdobësim i caktuar i ligjit dhe sforcim i burimeve të tjera para së gjithashshtimi i rëndësisë së akteve shtetërore nënligjore dhe praktikës gjyqësoree cila bëhet një lloj i burimi i pavarur i së drejtës. Krijuesi i burimit të sëdrejtës si dhe akteve tjera juridike mund të jetë shteti gjegjësisht organi itij apo ndonjë person i cili nuk është organ shtetëror si subjektjoshtetëror. Në këtë kuptim është e mundur që burimet e së drejtës tëndahen në tri lloje përkatëse siç janë: shtetëror, joshtetëror dhe tëpërziera.Nga aktet e përgjithshme të cilat i nxjerrin organet shtetërore padyshimkushtetuta është e para dhe akti më i rëndësishëm në shtet e me këtëedhe burim themelor i së drejtës me të cilën duhet të jenë tëharmonizuara edhe të gjitha aktet tjera juridike me fuqi më të vogëljuridike. Pas saj pasojnë ligjet pastaj aktet nënligjore të cilët kanë fuqimë të vogël juridike sesa ligji etj. Në bazë të një radhitjeje të tillë tëburimeve të së drejtës administrative është e mundur që të bëhet ndarjae tyre sipas organeve të cilat janë kompetente për nxjerrjen e tyre sivijon:1. aktet e përgjithshme të organeve përfaqësuese,2. aktet e përgjithshme të organeve politike-ekzekutive,3. Aktet e përgjithshme të organeve përfaqësueseAktet juridike nënligjore të organeve përfaqësuese mund ti nxjerrinorganet me titull të ndryshëm dhe nivele të ndryshme siç janë:Parlamenti, Kuvendi, Konventa etj. Ato mund ti nxjerrin aktet epërgjithshme juridike siç janë: 1. kushtetuta, 2. ligji, 3. akti nënligjor 107
  • 109. (interpretimet autentike, vendimet, deklaratat, rezolutat, rekomandimet,buxheti, statuti etj.) KushtetutaKushtetuta është akt i përgjithshëm dhe me fuqinë më të madhe juridikeme të cilin duhet të harmonizohen të gjitha aktet tjera juridike.Kushtetuta paraqet burimin më të rëndësishëm të së drejtës në një shtet.Dispozitat e saj janë burim i drejtpërdrejt për degët tjera për shkak separaqesin kornizën në të cilën ligjvënësi i rregullon të gjitha çështjettjera.Nocioni i kushtetutës është i përcaktuar në mënyrë të dyfishtë si vijon: 1)formalisht dhe 2) në kuptimin material.1. kushtetuta në kuptimin formal është e caktuar me arkitekturën e saj sipas llojit dhe strukturës së organit i cili e nxjerrë atë, procedurës së nxjerrjes, mënyrës së votimit etj. Është rregull që kushtetutën ta nxjerrë organi i posaçëm kushtetues sipas procedurës së posaçme kushtetuese apo organi ligjvënës (forumi përfaqësues) por sipas procedurës së posaçme. Kushtetuta në kuptimin formal më së paku përmban norma juridike që kanë të bëjnë me organizimin e organeve të pushtetit shtetëror gjegjësisht strukturën organizative të sistemit shoqëror. Së këndejmi është e parëndësishme e atyre normave për arsye se ato përbëjnë kushtetutën në kuptimin material.2. Kushtetuta në kuptimin material është e përcaktuar me përmbajtjen e normave juridike të cilat ajo i përmban. Janë në pyetje normat juridike të parashtruara në mënyrën më të gjerë dhe abstrakte me të cilat rregullohet organizata e tërësishme e quajtur shtet. 12 LigjiLigji është akt i përgjithshëm juridik më i vogël se kushtetuta por i cili nëraport me të ka zbatim shumë më të madh. Nga kushtetuta dallohetsipas karakteristikave të caktuara para së gjithash, sipas llojit tëmarrëdhënieve shoqërore të cilat i rregullon ai në pajtim me kushtetutën.Ndarja themelore e ligjit është:1. ligjet në kuptimin formal dhe,2. ligjet në kuptimin material 108
  • 110. 1. Në kuptimin formal definicioni i ligjit është i përcaktuar me karakteristikat formale dhe fuqinë juridike të cilat nuk janë në korrelacion me përmbajtjen e cila është e caktuar me normat ligjore. Pa marrë parasysh kuptimin përmbajtësor të dispozitave të tij ligji mund të përmbajë norma juridike të përgjithshme dhe individuale. Në kuptimin formal ligji konsiderohet si burimi më i rëndësishëm juridik i së drejtës administrative tek ne sidomos për shkak se dispozitat kushtetuese nuk e trajtojnë pozitën e administratës dhe organizimit të pushtetit, prandaj ligji ka primat absolut në raport me të gjitha burimet tjera juridike.2. Në kuptimin material nocioni i ligjit përcaktohet sipas përmbajtjes së aktit gjegjësisht sipas normave që i përmban, prandaj dallojmë atë akt juridik i cili përmban norma të përgjithshme pa marrë parasysh atë se çfarë forme kanë. 13 Ligji formalTashmë kemi parë se ligji në kuptimin formal nuk është e domosdoshmetë jetë ligj në kuptimin material gjegjësisht nuk është e domosdoshme tëpërmbajë normën e përgjithshme por atë individuale. Ligji i tillë ështëvetëm formal dhe jo ligj i vërtetë.Çfarë roli luan ligji i tillë në hierarkinë e akteve juridike gjegjësishtnormave juridike?Ai ka fuqinë ligjore sikurse edhe çdo ligj tjetër meqenëse ligji në kuptiminformal është akti më i lartë juridik. Meqenëse nuk është akt ipërgjithshëm fuqia e tij nuk shtrihet në një varg rastesh identike porvetëm në një rast të vetëm i cili është paraparë me të.Mirëpo, sipas rregullit ai rast do të mund të rregullohej edhe me ndonjënormë të përgjithshme të cilitdo ligj tjetër sikur të mos nxirrej ai ligjformal. Kjo do të thotë se ligji formal në të vërtetë vendos një përjashtimnë raport me ndonjë tjetër ligj të përgjithshëm.____________________________12)Sipas R. Lukiq kuptimi material i kushtetutës përcaktohet kryesisht përmes 3 kritereve. Sipastë parit, atij organizativ shtetëror, kushtetuta përcaktohet si grup normash me të cilat rregullohetorganizata e shtetit apo vetëm organizata supreme e pushtetit shtetëror gjegjësisht raporti ipopullit ndaj saj. Sipas kriterit të dytë juridik ajo përcaktohet si grup normash me të cilatpërcaktohet se kush e ushtron pushtetin ligjvënës. Sipas kriterit të tretë, atij politik, si grupnormash për bartësin e pushtetit politik gjegjësisht sistemit politik. Ekziston edhe kriter iposaçëm politik sipas të cilit kushtetuta është vetëm ai grup normash me të cilat rregullohen dhegarantohen të drejtat politike dhe demokratike dhe liritë gjegjësisht themelohet regjimidemokratik-politik. Më në fund, sipas kriterit të katërt, kriterit shoqëror-ekonomik kushtetutarregullon (i) sistemin shoqëror-ekonomik gjegjësisht pronën (R. Lukiq, “Teoria e shtetit dhe sëdrejtës”, Ibid, fq. 203).13) P.sh. urdhëresa nuk mund të quhet ligj. Ajo është akt i përgjithshëm juridik sikurse edhe ligjipor nga ligji dallohet sipas fuqisë juridike, procedurës së nxjerrjes etj. Ndërkaq, në kuptiminmaterial në bazë të përmbajtjes urdhëresa është ligj sepse është akt i përgjithshëm. 109
  • 111. Aktet nënligjore të organeve përfaqësueseNë këtë lloj akti të përgjithshëm normativ të cilin e nxjerrin organetpërfaqësuese, bëjnë pjesë: interpretimi autentik 14 – vendimet –deklaratat – rezolutat – rekomandimet – buxheti dhe statuti. Interpretimet autentikeMe interpretime autentike përcaktohet e vërteta, autenticiteti, burimi dhekuptimi korrekt i dispozitës jo mjaft të kuptueshme të ligjit dhe aktittjetër gjegjësisht aktit të përgjithshëm. Interpretimin autentik e nxjerrëdhoma dhe ai bëhet pjesë përbërëse e ligjit, aktit tjetër gjegjësisht aktit tëpërgjithshëm i cili interpretohet. VendimetVendimi është akt me të cilin rregullohet një çështje nga kompetenca eparlamentit. Kryesisht këto janë çështje që kanë të bëjnë me zbatimin eligjit apo aktit të përgjithshëm më të vogël për nga fuqia juridike përrregullimin e punës, organizimit të brendshëm etj. Më së shpeshtivendimet nxirren për emërime dhe shkarkime të funksionarëve tëcaktuar dhe punëtorëve udhëheqës. DeklaratatDeklarata është akti i organit përfaqësues të pushtetit në një shtet e cilapërmban mendimet parimore për çështjet e rëndësishme të cilat kyforum i shqyrton. RezolutatRezoluta si akt i përgjithshëm juridik është akt të cilin e nxjerrë forumipërfaqësues dhe ka ngjashmëri të mëdha me deklaratën. Rezolutapërmban mendimin parimor për çështje të rëndësishme të cilat nuk kanëkarakter juridik por pa marrë parasysh këtë, deklaratat dhe rezolutat siakte politike janë të obligueshme për organet shtetërore të administratës. RekomandimetRekomandimi është akt me të cilin tregohet rëndësia e një çështjejelidhur me zbatimin e ligjit. Në fjalë është akti me të cilin organipërfaqësues shpreh mendimin e vet për çështjet nga një lëmi e caktuar.Së këndejmi rekomandimi në vete përmban qëndrime të caktuarapolitike. Për shkak të faktit se rekomandimi mund të përmbajë sanksionetë caktuara të cilat adresantët i obligojnë për respektimin e tij, ai 110
  • 112. gjithashtu konsiderohet si akt i përgjithshëm juridik dhe burim i sëdrejtës. BuxhetiBuxheti është akt i përgjithshëm me të cilin përcaktohet plani i të hyravedhe të dalave në një shtet gjatë një viti buxhetor. Atë e nxjerr organi përçdo vit dhe shërben për mbulimin e shpenzimeve të domosdoshme përkryerjen e obligimeve ndërkombëtare të institucioneve kompetente. KonkluzionKonkluzioni është akt i cili nxirret për çështje të caktuara që kanë tëbëjnë me procedurat e gjërave individuale (veç e veç). 4. Aktet e përgjithshme të organeve ekzekutive-politikeOrganet politike ekzekutive dhe organet shtetërore të administratës nënjë shtet mund të nxjerrin akte juridike nënligjore (normative) në pajtimme kompetencat e veta. Karakteri normativ i këtij lloji të akteve tëpërgjithshme nënligjore rezulton nga baza juridike për nxjerrjen e tyre.Fjala është për kompetencën në bazë të së cilës ky lloj i akteve tëpërgjithshme normative nënligjore mund të ndahet në dy grupethemelore si vijon:1. akti spontan (kushtetues) nënligjor dhe,2. akti nënligjor sipas kompetencave të posaçme të normës më të lartë juridike.4.1. Akti spontan (kushtetues) nënligjorAkti spontan (kushtetues) nënligjor si i tillë është akt i përgjithshëm përnxjerrjen e të cilit nuk është i nevojshëm autorizim i posaçëm nga aktimë i lartë juridik gjegjësisht ligji por ai nxirret në bazë të kushtetutës sibazë e përgjithshme ligjore. Në këtë kuptim ato i ndajmë në dy grupethemelore:a) akti i pavarur nënligjor dheb) akti i varur spontan nënligjor.4.1.1. Akti i pavarur nënligjorAkti i pavarur nënligjor është akt i tillë juridik i përgjithshëm i cilizëvendëson ligjin sikurse edhe burimi i tij më i lartë juridik. Si aktnënligjor ai nuk e përpunon ligjin dhe nuk e plotëson atë por e ndryshon.Qoftë fjala për rregullimin e materies që nuk është rregulluar apo 111
  • 113. ndryshimin e dispozitës së caktuar ligjore ose madje edhe suspendimin endonjë dispozite kushtetuese aktet e tilla juridike nënligjore spontanedhe të pavarura janë dispozita me fuqi ligjore.4.1.2. Aktet spontane nënligjore të jo të pavaruraAktet nënligjore spontane jo të pavarura janë akte të përgjithshmejuridike të cilat nxirren për zbatimin e ligjit. Në grupin e tyre bëjnë pjesëdispozitat e organeve ekzekutive (qeverisë). Këto lloj dispozitash duhet tëjenë në harmoni me kushtetutën dhe ligjin.4.2. Aktet nënligjore sipas autorizimeve të veçanta të normës më tëlartë juridikeAkti nënligjor sipas autorizimit të normës më të lartë juridike është si itillë akt i përgjithshëm juridik i cili për t’u nxjerrë duhet të përmbajëautorizim të posaçëm në normën më të lartë juridike (“klauzolaekzekutive”). Këto akte të përgjithshme nënligjore mund t’i nxjerrinorganet ekzekutive dhe të administratës qoftë për zbatimin e ligjit(organet ekzekutive dhe organet e administratës, qoftë për zbatimin enormës së organit ekzekutiv (organi i administratës). Edhe njëri edhetjetri rast për nxjerrjen e tyre është i nevojshëm autorizimi i posaçëm qëdo të thotë se këto norma nuk mund të nxirren spontanisht por vetëmnëse për këtë janë të autorizuar enkas në normën juridike me fuqi më tëlartë ligjore. Autorizimet e këtilla quhen “klauzola ekzekutive”. Në këtëkategori të akteve të përgjithshme bëjnë pjesë: rregulloret, udhëzimet dheurdhëresat. Këto nuk mund t’i nxjerrin organet përfaqësuese për arsye seaktet e atyre organeve kanë karakter të akteve ligjvënëse.Aktet juridike normative nënligjore të përgjithshme me autorizimin eorganit shtetëror të administratës mund t’i nxjerrin edhe institucionet tëcilat kanë autorizime publike. Autorizohen për ta ushtruar veprimtarinënormative në kuadër të veprimtarisë së vet. Është interesant se disa ngaaktet e përmendura të përgjithshme nuk mund t’i nxjerrin organetpolitike-ekzekutive të nivelit më të lartë sikurse që është rasti menxjerrjen e urdhëresave me fuqi ligjore. Ato mund t’i nxjerrin qeveritë eentiteteve por nuk mund t’i nxjerrin p.sh. kryesia e shtetit.4.2.1. Aktet e përgjithshme nënligjore të organeve politike-ekzekutive në nivel të shtetitOrganet politike ekzekutive (kryetari i shtetit, kryesia, këshilli iministrave, qeveria etj.) gjatë kryerjes së aktiviteteve të veta mund tëautorizohen që të nxjerrin aktet normative si vijon: 112
  • 114. a) dekret me fuqi ligjore, b) dekret c) vendim d) rregullore pune e) rregullore dhe norma mbi sistematizimin e brendshëm dhe f) akte të tjera nga kompetencat e tyre. Qeveria si organ politik-ekzekutiv i shtetit në ushtrimin e kompetencave të veta të caktuara me kushtetutë: a) dekrete me fuqi ligjore, b) dekrete c) vendime d) aktvendime dhe e) konkluzione. a) Dekreti me fuqi ligjore Qeveria është e autorizuar të nxjerrë dekretin me fuqi ligjore në pajtim me kushtetutën e shtetit. Dekretet nxirren në rast të rrezikut për vendin kur parlamenti nuk ka mundësi ta bëjë këtë. Çdo dekret në këtë rast ka fuqi ligjore por nuk mund t’i derogojë (pezullojë) të drejtat dhe liritë e garantuara me këtë kushtetutë. Me përcaktimin e afatit të caktuar, çdo dekret pushon së vazhduari me skadimin e afatit. Zakonisht dekretet e tilla skadojnë më së voni 30 ditë nga data e shpalljes së tyre duke pushuar menjëherë së vazhduari me pezullimin e tyre me vendim të parlamentit ose pas periudhës së caktuar nga data e shpalljes së tyre. Pas skadimit të afatit të vazhdimit të tyre dekreti nuk mund të vazhdohet më, as të nxirret përsëri por as të ndryshohet pjesërisht pa vendimin e parlamentit të shtetit dhe pëlqimin e tij.b) Dekreti Dekreti është akti më i lartë i përgjithshëm juridik pas ligjit. Pothuajse nuk dallohet fare nga ligji dhe çështja e përkufizimit të tij është para së gjithash çështje praktike. Dikur ligji përmbante vetëm normat më themelore kurse çdo gjë tjetër rregullohej me dekret. Kryesisht, sikurse që dekreti ka të bëjë me ligjin gjithashtu edhe ndaj saj kanë të bëjnë edhe të gjitha aktet tjera të përgjithshme juridike të cilat janë më të ulëta sesa ai dhe të cilat përpunojnë gjërat që i përmban dekreti. Dekreti është akt i cili gjithnjë e më shpesh nxirret nga qeveria për zgjidhjen e çështjeve praktike. Ky ka lindur për shkak të nevojës për nxjerrjen e një numri të madh të akteve juridike në fusha ndër më të ndryshmet. Nëse do të kërkohej që të gjitha këto norma t’i nxjerrin organet ligjvënëse me ligje do të vinte deri tek ngarkesa e madhe e atyre organeve dhe ato organe kurrë nuk do të mund ta kryenin punën e vet. Prandaj një numër gjithnjë e më 113
  • 115. i madh i normave nxirret përmes dekreteve për arsye se këtë qeveria ebën me procedurë të shpejtuar. Kështu në të drejtën bashkëkohoredekretet gjithnjë e më tepër lënë anash ligjin kurse gjithnjë e më tepër nëqeveri, thënë kushtimisht, bartet pushteti ligjvënës i cili në parim i takonparlamentit. Në disa vende siç është p.sh. Franca një varg i tërë i fushavetë së drejtës i lihet ekskluzivisht në kompetencë qeverisë(urdhërdhënësit) me çka ngushtohet kompetenca e parlamentit. Dukuriae zgjerimit të pushtetit urdhërdhënës në dëm të atij parlamentar nukështë në pajtim me demokracinë, mirëpo në një masë të madhe apo mëtë vogël është e domosdoshme për shkak të ngarkesës së organevepërfaqësuese si organe ligjvënëse.c) Vendimet e qeverisëMe vendim rregullohen disa çështje apo nxirren disa masa të qeverisë,jepet pëlqimi apo vërtetohet akti i organit tjetër apo organizatës dhevendoset për çështjet tjera për të cilat nuk vendoset me dekret.d) Aktvendimi i qeverisëMe aktvendim vendoset për emërimet dhe shkarkimet si dhe për çështjetë tjera veç e veç që janë në kompetencë të qeverisë.e) KonkluzionetMe konkluzion përcaktohen qëndrimet për çështjet e rëndësishme përzbatimin e politikës së përcaktuar, rregullohen marrëdhëniet ebrendshme në qeveri si dhe caktohen detyrat e organeve federaleshtetërore të administratës dhe shërbimeve të qeverisë.f) Rregullorja e punësËshtë akt juridik nënligjor i përgjithshëm i organit kolektiv ekzekutiv-politik e cila nxirret në pajtim me dispozitat e kushtetutës dhe ligjit. Merregullore të punës rregullohet: organizimi i brendshëm, zyret, shërbimetdhe trupat e punës; programi i punës; mbajtja e seancave, çështjetlidhur me aktet normative, si dhe çështjet tjera të rëndësishme përpunën e organit ekzekutiv-politik (qeverisë, këshillit të ministrave etj.).g) RregullorjaRregullorja është akt i përgjithshëm juridik nënligjor me të cilinrregullohen çështjet e sistemimit të brendshëm të organit shtetëror dheatij të administratës si dhe rregullat tjera për organizimin e brendshëm. 114
  • 116. h) Aktet tjeraOrganet ekzekutive-politike mund të nxjerrin edhe akte të tjera si dhedisa nënakte të tjera të përgjithshme juridike në rast nevoje, kur duhet tëjapë vërtetime, certifikata etj.4.2.2. Aktet nënligjore juridike të përgjithshme të organeve tëadministratësKëtu është fjala për nënaktet e përgjithshme juridike të organeve tëadministratës të cilat kanë fuqi juridike më të vogël se ligji. Ato i nxjerrëadministrata ligjore në kuadër të kompetencave të veta prandajveprimtaria e saj në pikëpamje të nxjerrjes së këtyre akteve juridike napërkujton kompetencën ligjvënëse të organeve përfaqësuese.Aktet e përgjithshme nënligjore juridike të organeve të administratës indajmë në dy grupe.Në grupin e parë hyjnë aktet të cilat nxirren për rregullimin e ndonjëmarrëdhënie shoqërore. Këtu është fjala për marrëdhënien e cila është erregulluar juridikisht, por që lidhur me të përpiqet të mundësohetgjegjësisht të lehtësohet zbatimi apo aplikimi i ndonjë ligji.Në grupin e dytë hyjnë aktet që shërbejnë për realizimin e qëllimit i cilidëshirohet të arrihet përmes aktit të përgjithshëm juridik nënligjor. Siçpo shohim me aktet normative të përgjithshme nënligjore të cilat inxjerrin organet e administratës bëhen përpjekje për të rregulluar ndonjëmarrëdhënie shoqërore e cila nuk është fare e rregulluar ose dëshirohetqë të rregullohet ndryshe nga që ka qenë e rregulluar më herët. Këtubëjnë pjesë: 1. aktet e përgjithshme të karakterit ekstern: a) rregulloret,b) udhëzimet dhe c) dekretet; si dhe 2. aktet e përgjithshme të karakteritintern: d) instruksionet dhe udhëzimet profesionale. a) RregulloretKëto janë aktet më të rëndësishme të karakterit të përgjithshëm të cilat inxjerrë organi i administratës për aplikimin e normës së caktuar qëpërmban ligji gjegjësisht akti i përgjithshëm i organit përfaqësues aponorma e organit ekzekutiv. Me këto rregullore nuk mund të zbatohen nëtërësi rregullativat më të larta juridike qoftë ai edhe ligj gjegjësisht akt ipërgjithshëm i organit përfaqësues apo akti i përgjithshëm nënligjor iorganit ekzekutiv. b) UdhëzimetMe udhëzime caktohen rregullat për veprim dhe afarizëm të organeve tëadministratës apo institucioneve të cilat disponojnë me autorizime 115
  • 117. publike për zbatimin e ligjeve. Me këto akte gjithashtu mund të zbatohenvetëm disa dispozita të aktit të përgjithshëm të cilin e nxjerrin organetpërfaqësuese apo ato ekzekutive të pushtetit. Me udhëzim nuk mund tëvendosen marrëdhëniet e drejtpërdrejta administrativo-juridike ndërmjetorganeve shtetërore dhe institucioneve të cilat disponojnë me autorizimepublike në njërën anë dhe subjekteve të atyre marrëdhënieve (qytetarët,personat civil dhe juridik, organizatat, bashkësitë, shoqatat dhe organettjera shtetërore) në anën tjetër. c) DekretiMe dekret rregullohet ndonjë situatë e caktuar në aktin e përgjithshëmpër ekzekutimin e normës së caktuar që përmban ligji gjegjësisht akti ipërgjithshëm i organit përfaqësues apo norma e organit ekzekutiv. Pra,ky është akt i karakterit të përgjithshëm të cilin e nxjerrin organet eadministratës kur dëshirojnë të urdhërojnë apo ndalojnë veprimin nëraste të caktuara me karakter të përgjithshëm. Norma të cilën e përmbandekreti ka karakter më të ngushtë sesa normat në rregullore. P.sh. medekret mund të ndalohet përdorimi i ujit për pije për shkak tëparregullsisë së tij. d) Instruksionet dhe udhëzimet profesionaleUdhëzimi profesional paraqet aktin e përgjithshëm të karakterit intern tëcilin e nxjerrin organet e administratës për dhënien e udhëzimeveprofesionale nëpunësve të shtetit dhe të emëruarve në organe tëadministratës gjegjësisht për kryerjen e mirë të punëve të organeve tëadministratës në kuadër të zbatimit të ligjit. Këto mund t’i japin organetmë të larta atyre më të voglave (p.sh. organet qendrore organeve lokale).4.2.3. Aktet e përgjithshme me të drejtën autonome të organizatavedhe bashkësiveOrganizatat joshtetërore të formave të ndryshme dhe mënyrave tëndryshme të organizimit rregullojnë një numër të madh çështjesh nëmënyrë plotësisht të lirë dhe natyrisht në pajtim me ligjin dhe me aktetnënligjore. Autonomia e vullnetit të tyre në kuadër të zbatimit të normavetë dispozitivit u mundëson këtyre subjekteve të shoqërisë të rregullojnëmarrëdhëniet me subjektet tjera apo edhe brenda vet organizatës. Përkëtë arsye këto mund të nxjerrin dy lloj aktesh të përgjithshme juridikesiç janë: a) statuti; b) rregulloret. 116
  • 118. Statuti/RregulloretStatutin e nxjerrin organet joshtetërore siç janë: shoqatat ekonomike tëndërmarrjeve publike, entet etj. Këto akte ato i nxjerrin në kuadër tëautorizimeve që i përmban ligji.5. Burimet tjera të së drejtës administrativeNë burimet tjera të së drejtës administrative bëjnë pjesë:1. E drejta zakonore;2. Doktrina juridike dhe3. Precedenti gjyqësor.5.1. E drejta zakonoreNë teorinë dhe strukturën e së drejtës na është i njohur nocioni ipërgjithshëm zakon si normë shoqërore por jo edhe si burim i së drejtës.Zakoni, sipas formës së tij deri diku është nocion i papërcaktuar. Aiparaqet normën e cila lind nga një përsëritje e shpeshtë e një mënyre tënjëjtë të sjelljes së njerëzve në situata të caktuara. Kështu që në grupinshoqëror i cili këtë mënyrë të sjelljes e zbaton krijohet bindja përekzistimin e vetëdijes se ajo normë është e domosdoshme (edetyrueshme) dhe se duhet domosdo të respektohet (opinio juris sinenecesitatis).Pa këtë vetëdije mbi obligueshmërinë e tillë të sjelljes ndonjë mënyrë ekrijuar e sjelljes nuk do të kishte karakter “normativ”, por vetëmkarakter të faktit të zakonshëm dhe eventualisht do të mund tëshërbente vetëm si normë teknike në raport me të cilën siç e dimë nukka kurrfarë vetëdije për obligueshmërinë shoqërore.5.2. Doktrina juridikeDoktrina juridike rregullon të drejtën pozitive administrative ashtu që nëmënyrë dogmatike paraqet përmbajtjen e saj, e shpjegon atë, interpretonapo e vlerëson nga aspekti i praktikës. Ajo përpiqet të japë propozime tëdobishme për zbatimin e saj me çka plotëson dhe perfeksionon njësistem juridik në shtet.Duke dhënë shpjegimet për paqartësitë e shumta dhe duke i pajtuarkundërthëniet e shumta doktrina juridike ndikon shumë në aplikimin esë drejtës nga ana e organeve kompetente shtetërore dhe krijon njëpraktikë të unifikuar juridike sidomos në pikëpamje të krijimit tëpraktikave gjyqësore dhe precedentit juridik. 117
  • 119. 5.3. Precedenti gjyqësor (e drejta anglosaksone)Aktgjykimi gjyqësor është akt individual i së drejtës me të cilin nxirrennorma individuale të cilat zgjidhin një kontest konkret dhe të cilat, sëkëndejmi, vlejnë vetëm për atë rast, gjegjësisht vetëm për personat tëcilët kanë qenë në kontest. Me këtë rast duket se gjyqi nuk krijon tëdrejtën por e zbaton atë ekzistuese. Ndërkaq, bazat e precedentit juridiknë të drejtën anglosaksone (common law) parashohin që gjykatat, nëvend se të jenë interpretues të ligjit, në të vërtetë të bëhen krijues të tij.Ç’është e vërteta ato janë të kufizuara me të drejtën ekzistuesegjegjësisht me vendimet e mëhershme gjyqësore por kanë edhe mundësiqë të heqin dorë nga vendimet e mëhershme dhe precedentin e ri tarregullojnë. Sidomos kur zgjidhin rastin e ri, akt gjykimi i tyre bëhetprecedent, në rast se në procedurën e shkallës së dytë para gjykatës nukbien. Aktgjykimi gjyqësor është burim i së drejtës atëherë kur norma metë cilën zgjidhet rasti konkret (dhe e cila është nxjerrë qoftë në bazë tëzakonit apo ligjit apo edhe krejtësisht në mënyrë të pavarur nga gjykata)konsiderohet e obligueshme për të gjitha rastet e tilla që pasojnë,gjegjësisht kur norma individuale në aktgjykim shndërrohet në normë tëpërgjithshme. Aktgjykimi i tillë quhet precedent kurse e drejta e krijuarnë bazë të precedentit quhet precedent juridik.5.4. KontratatKontrata është akt dy apo shumëpalësh gjegjësisht akt i tillë juridik i cilikrijohet në pajtim me vullnetin e dy apo më shumë palëve (në çdo anëmund të ketë një apo më tepër subjekte). Sikurse edhe akti tjetër juridikashtu edhe kontrata mund të jetë e përgjithshme apo individuale dhe metë mund të krijohet norma juridike e përgjithshme apo individuale.Kontrata e përgjithshme është burim i së drejtës atëherë kur atë eratifikon shteti i cili e ka nënshkruar. Roli më i rëndësishëm i kontratësështë në të drejtën ndërkombëtare. Ato janë burimi më i rëndësishëmgjithsesi i së drejtës në atë fushë. Marrëveshjet ndërkombëtare ngaaspekti i së drejtës së brendshme janë ligje për arsye se siç shihet ato tëtilla bëhen me ratifikimin e tyre nga ana e organit ligjvënës, mirëpo ngaaspekti i së drejtës ndërkombëtare konsiderohen si akt i posaçëm juridik.5.5. ZakoniSiç e kemi cekur më lartë zakoni është normë e cila lind me përsëritjen evazhdueshme e cila përsëritje atë mënyrë të sjelljes njerëzore e zbaton meekzistimin e vetëdijes se ajo normë është e obligueshme. Pa këtë vetëdijetë obligueshmërisë të mënyrës së tillë të sjelljes një mënyrë e krijuar esjelljes nuk ka karakter norme, karakter “normativ” por vetëm karaktertë faktit të zakonshëm, karakter “faktik” dhe eventualisht mund të 118
  • 120. shërbejë vetëm si normë teknike në raport me të cilën, siç e dimë, nukekziston kurrfarë vetëdije për obligueshmërinë shoqërore.Shtrohet pyetja kur dhe nën cilat kushte një zakon bëhet zakon juridikgjegjësisht burim i së drejtës?Përgjigja e zakonshme në këtë pyetje është: kur atë shteti e sanksionongjegjësisht kur shteti fillon ta përdor sanksionin e vet për shkeljen e tij, etë cilin e zbatojnë organet e administratës apo në radhë të parë organetgjyqësore.5.6. Praktika gjyqësore dhe praktika e organeve tjeraFakti që organet të cilat nxjerrin akte më të vogla në bazë të atyre më tëlarta (e sidomos aktet individuale në bazë të atyre të përgjithshme) kanënjë liri të caktuar për nxjerrjen e tyre (ashtu që akti i njëjtë më i lartë përtë njëjtin rast mund të zbatohet ndryshe nga ana e atyre organeve tëndryshme) e ka edhe të metën e saj, sepse thyen parimin e barazisë qëështë një ndër parimet themelore të së drejtës.Pavarësisht nga kjo gjykatat mund të fillojnë që spontanisht dhe nëmënyrë të barabartë të veprojnë në raste të caktuara në të cilat deriatëherë kanë vepruar në mënyrë të pabarabartë. Veprimi i barabartë igjykatave gjegjësisht nxjerrja gjithmonë e aktgjykimeve të njëjta përrastet autentike quhet praktikë gjyqësore. Asaj praktike gjyqësoregjykatat zakonisht i përmbahen për një kohë të gjatë sepse ndryshimi ishpeshtë i saj për to është i detyrueshëm, për shkak se konsiderojnë seduhet t’i përmbahen asaj, dhe gjithmonë janë të lira që nga kjo tëlargohen. Ato këtë vërtetë edhe e bëjnë në një moment kurse pastajzakonisht prapë vendoset praktika e re gjyqësore dhe kështu me radhë.Së këndejmi, praktika gjyqësore nuk është burim i së drejtës siç e marrindisa këtë, dhepse në fakt është shumë e ngjashme me burimin e sëdrejtës, sepse deri atëherë sa e miratojnë këtë praktikë gjykatat edhe ipërmbahen sikurse të ishte vërtetë burim i së drejtës. Në të vërtetë nëkëtë mënyrë mund të krijohet edhe një lloj i zakonit gjyqësor të cilinduhet konsideruar të krijuar atëherë kur praktika gjyqësore aq shumë eka ngulitur saqë në gjykata krijohet vetëdija për obligueshmërinë e sajashtu që të konsiderojnë se janë të lidhura për të dhe se ajo nuk guxontë ndryshohet.6. KodifikimiSipas vëllimit të tyre, gjegjësisht sipas marrëdhënieve shoqërore që ipërfshinë, ligjet mund të jenë të ngushta dhe të gjera. Ato mund tëpërfshijnë vetëm një marrëdhënie shoqërore por edhe një tërësi të madhesferash të asaj marrëdhënie. Madje në rrethana të caktuara ka ekzistuardëshira që jeta e tërësishme shoqërore të përfshihet me një ligj të vetëmtë madh ashtu që tërë sistemi juridik të futet në atë ligj të vetëm. 119
  • 121. Kuptohet një gjë e tillë praktikisht është e pamundur prandaj edhe nuk ka mundur të krijohet kurrë plotësisht. Ndërkaq, nevoja për ligje relativisht të mëdha të cilat do të përfshinin një fushë të tërë të marrëdhënieve të ngjashme shoqërore ekziston edhe së këndejmi ligje të tilla edhe hartohen, kështu që pothuaj në të gjitha sferat e drejtësisë ka ligje të tilla. Këto ligje të mëdha që përfshijnë një fushë të tërë madje edhe shumë fusha të drejtësisë gjegjësisht degë të drejtësisë (për nocionin e degës juridike do të flasim më vonë kur do të bëhet fjalë për sistemin juridik), quhen kode, kurse nxjerrja e kodeve të tilla quhet kodifikim. Në historinë e shtetit dhe së drejtës për këto kodifikime mësohet në drejtësi të ndryshme duke filluar nga Hamurabi deri tek Napoloni e këndej. Atje theksohen edhe rrethanat që kanë sjellë deri tek ajo. Këtu vetëm po përmendim se nevoja për kodifikim ndjehet edhe tek ne dhe madje ne pjesërisht e kemi përmbushur këtë me nxjerrjen e ligjeve të mëdha të së drejtës penale, procedurës gjyqësore (penale dhe civile), administrative dhe kuptohet para së gjithash të drejtën kushtetuese. Kapitulli VII AKTI JURIDIK1. Aktet njerëzore në raport me të drejtën Aktet njerëzore në raport me të drejtën mund të ndahen në të lira dhe në të rregulluara me ligj. Aktet e lira janë ato në drejtim të të cilave ligji ua lë lirinë e plotë subjekteve, gjegjësisht nuk përcakton se si duhet të sillen. Këto veprime mund të konsiderohen të rregulluara me normë deri në atë masë sa e përcakton atë se është e lirë (e ashtuquajtura e drejtë negative e normimit). Veprimet e rregulluara me ligj janë ato që rezultojnë nga norma ligjore gjegjësisht ato të cilat norma ose i urdhëron ose i ndalon ose i lejon. Veprimet e lejueshme përbëjnë esencën e autorizimit (e drejta subjektive dhe kompetente), veprimet e urdhëruara përbëjnë përmbajtjen e obligimeve ligjor, kurse veprimet e ndaluara përbëjnë kundërvajtjet (deliktet). Në pikëpamje të strukturës, kemi vërejtur se veprimet njerëzore janë ose psikike ose trupore (fizike). Veprimet psikike janë akt ligjor apo akt tjetër psikik gjegjësisht gjendje psikike. Ato vetëm në raste jashtëzakonisht të rralla bëjnë pjesë në grupin e veprimeve të ndaluara sepse është vështirë që ato të urdhërohen sepse urdhëresat në to nuk mund të ndikojnë shumë që ato të kryhen apo të mos kryhen. 2. Nocioni i aktit juridik (ligjor) Akti juridik si akt psikik, zakonisht i kundërvihet veprimit material të njerëzve i cili është akt trupor (fizik). Ky akt psikik është nxjerrje e vendimit të caktuar i cili ose përmban normë të caktuar, rregull të 120
  • 122. sjelljes apo paraqet kusht për zbatimin e ndonjë norme tjetër. Sëkëndejmi akti juridik zakonisht konsiderohet akt vullneti prandaj edhequhet kështu, deklarim i vullnetit. Në të vërtetë, meqenëse çdo vendim ivullnetit është i caktuar në një farë mënyre dhe pasi që ato mënyramund të jenë të ndryshme, kurse akti juridik është i përcaktuar mearsyen, së këndejmi më parë mund të thuhet se ky është më tepër akt iarsyes sesa akt i vullnetit. Vullneti prandaj vetëm i shtohet njëpërmbajtjeje e cila është e përcaktuar me arsyen. Meqenëse akti juridikështë akt psikik, ai i ka dy cilësi të cilat e vështirësojnë veprimin e tijefikas në sistemin juridik. Së pari, ai është akt i brendshëm të cilin si tëtillë nuk mund ta kuptojnë njerëzit tjerë dhe së dyti, ai ështëafatshkurtër për shkak se përjetimet psikike ndërrohen shpejtë njëra pastjetrës. Kur psikika krijon një akt juridik, kur nxjerrë një vendim, atëherëajo kalon në akt tjetër. Një akt i pa hetueshëm dhe afat shkurtër nuk dotë mund të nxiste kurrfarë veprimi në sistemin juridik sepse për këtëështë e nevojshme që ai të ndjehet dhe të zgjatë më shumë. Së këndejmiprandaj përdoren mjete të caktuara që ai të shprehet së jashtmigjegjësisht të materializohet dhe kështu në njërën anë të bëhet ikapshëm njerëzve që ata të mund ta njohin kurse në anën tjetër, tëmund të zgjatë më shumë. Kështu mund të thuhet se çdo akt juridikpërbëhet nga 2 elemente; atij të brendshëm – aktit psikik dhe atij tëjashtëm – materializues të atij akti psikik.Akti materializues juridik është ai me të cilin do të ketë punë në jetënjuridike i cili vërtetë vepron në drejtësi prandaj për këtë shkak, me emrinakt juridik zakonisht nënkuptohet mu ajo shprehja e jashtme e aktitpsikik e jo akti psikik. Akti i materializuar ndahet nga akti i tij psikik dhefiton një pavarësi të caktuar në raport me të. Ai, sidomos nëse zgjatë,paraqitet si krijesë e posaçme, i pavarur jo vetëm nga subjekti por edhenga akti i tij psikik.2.1. Akti normativ juridikNjë lloj të veprimit juridik apo akti në kuptimin më të gjerë të kësajpërbëjnë aktet normative juridike: veprimet juridike me të cilat krijohenkërkesat specifike shoqërore të cilat i quajmë “norma juridike”. Këtoveprime mund të jenë, duke pasur parasysh bazën psiko-fizike të tyreose akte gjuhësore, të folurit dhe shkrimi ose akte materiale – p.sh.vendosja e shenjave të komunikacionit dhe lëvizjet e policit nëkomunikacion, veprimet konkludente të palëve, deklarimi me ngritjedore, shenjat me tinguj në procesin e punës ose në luftë etj. Të gjithakëto akte zhvillohen kryesisht sipas rregullave të caktuara të procedurës(kompetenca, propozimet, dëshmimet, shqyrtimet dhe vendimmarrjet,formulimet dhe kumtimet e vendimeve etj) të cilat janë të vendosura mendonjë akt më të lartë normativ juridik. Ato janë publike apo privatevarësisht prej subjekteve të cilat i nxjerrin ato, dhe legale ose ilegale 121
  • 123. varësisht nga përputhshmëria e tyre me normat juridike materiale dheprocedurale, kurse mund të jenë edhe të përgjithshme dhe individuale.3. Forma e aktit materialSiç kemi theksuar veprimet psikike janë akt juridik. Ato rezultojnë ngaaktet njerëzore të cilat i rregullon e drejta. Të gjitha ato veprime janë tëpërcaktuara si për nga përmbajtja (materia) ashtu edhe për nga forma, esidomos aktet juridike dhe veprimet (aktet) materiale.Midis akteve të organeve shtetërore megjithatë sidomos aktet e aplikimittë dhunës fizike janë të rregulluara hollësisht. Rreptësisht sipasrregullave, asnjë organ i cili zbaton dhunë nuk guxon ta bëjë atëarbitrarisht dhe sipas vlerësimit të tij por vetëm në mënyrën e saktë dheprecize në bazë të ekzekutimit të ndonjë akti paraprak juridik i cili nëmënyrë precize përcakton mënyrën e zbatimit të aktit të dhunës. Trielementet të cilat i përmban çdo formë e aktit juridik janë: 1. kompetencae subjektit për nxjerrjen e tij, 2. procedura e nxjerrjes dhe 3.materializimi i aktit.3.1. Kompetenca për nxjerrjen e aktit juridikKompetenca për nxjerrjen e aktit juridik është autorizim i subjekteve tëcaktuara për të nxjerrë akte të caktuara. Për çdo akt përcaktohetsubjekti i cili do ta nxjerrë atë. Kryesisht janë dy lloje të këtyresubjekteve: organet shtetërore dhe subjektet joshtetërore. Se cili subjektdo të jetë kompetent për aktin e caktuar varet nga shumë rrethana për tëcilat kemi folur kur është bërë fjalë për krijimin e së drejtës. Kompetencai jepet atij subjekti për të cilin konsiderohet se më së miri do ta nxjerrëaktin sidomos kur kihen parasysh interesat e klasës sunduese. Sëkëndejmi ndarja e mire e kompetencave është kusht shumë irëndësishëm që akti të jetë i nxjerrë më së miri gjegjësisht që ai të nxirretashtu siç i përgjigjet interesit të klasës sunduese.Së këndejmi prandaj pasojnë edhe sanksionet e rënda për shkeljen ekompetencave. Subjektet të cilave u është lënë në kompetencë lloji icaktuar i akteve shpeshherë specializojnë në 3 grupe për nxjerrjen e trillojeve të akteve juridike shtetërore – ligjvënëse, administrative dhelegjislative (gjyqësore). Organet përkatëse janë të organizuara në atëmënyrë që u sigurohet nxjerrja e akteve të tyre në mënyrën më të mirë.3.2. ProceduraProcedura sipas së cilës krijohet akti përfshin: ato veprime konkrete meanën e së cilave krijuesi i aktit (adresanti) duhet të veprojë me rastin enxjerrjes së tij. Ato veprime gjithashtu kanë për qëllim që të sigurojnë qëakti të nxirret në mënyrën më të mirë. Të tilla janë p.sh. dispozitat që një 122
  • 124. akt mund të jetë nxjerrë vetëm pas dëgjimit të caktuar të ndonjë subjektiapo pas debatit kontraindikator apo me qasje të lirë publikut etj.Mënyrat e nxjerrjes së akteve janë të numërta gjë që studiohet në kuadërtë shkencave konkrete – juridike siç është normoteknika (teknika ehartimit të normave juridike). Procedura ka për qëllim ose të kontestojëose të përshpejtojë nxjerrjen e aktit apo të mundësojë grumbullimin e tëgjitha fakteve në bazë të të cilave duhet të nxirret akti dhe analizimi imjaftueshëm dhe i mirë i tij, apo të mundësojë ndikimin e faktorëvesubjektiv në nxjerrjen e aktit në mënyrë që ai të jetë në tërësi iharmonizuar me interesat objektive të klasës sunduese (udhëheqëse).Nëse procedura nuk është më parë e përcaktuar, atëherë ai është i lirëgjegjësisht ai që e nxjerrë aktin është i lirë që ta përcaktojë.3.3. MaterializimiMaterializimi i aktit është veprimi trupor (fizik) me të cilin akti shprehetsë jashtmi, si dhe mjeti material përmes të cilit sigurohet qëndrimi(zgjatja eventuale e tij). Më së shpeshti akti shprehet me gjuhë. Mirëpo,kjo mund të bëhet edhe me veprime të tjera – lëvizje të ndryshme. Mjetime të cilin sigurohet zgjatja e aktit të caktuar është i paraparë për atoakte të cilat duhet të zgjasin. Ky mjet duhet të jetë i lehtë sensualisht, ikujdesshëm dhe relativisht i qëndrueshëm. Më së shpeshti kjo ështëshkresa (në letër, në gur etj.) në këtë mënyrë sigurohet që aktin takuptojnë ata të cilët për të kanë interes dhe ta kuptojnë saktë dhe kurdoqë dëshirojnë (nëse akti është afatgjatë), e jo vetëm në momentin enxjerrjes së tij gjegjësisht materializimit të tij.4. Përmbajtja (materia) e aktit juridikPërmbajtja e aktit juridik ka dy pjesë: kryesoren dhe sekondaren.Elementi kryesor është një vendim i arsyeshëm dhe vullneti (iashtuquajtur deklarata e vullnetit) të cilat shkaktojnë pasoja të caktuarajuridike do të thotë sjellin ndryshime në sistemin juridik që praktikishtdo të thotë krijojnë, ndryshojnë apo anulojnë të drejtat dhe obligimet ecaktuara të subjekteve juridike gjegjësisht marrëdhëniet juridikendërmjet tyre. Sipas elementit kryesor të përmbajtjes aktet juridikendahen në dy lloje themelore – në akte me të cilat krijohen normatjuridike dhe në akte me të cilat parashtrohen kushtet për zbatimin enormës juridike. Aktet me të cilat krijohen normat juridike përmbajnënormën përkatëse juridike e cila është e krijuar me vendim të vullnetit icili përbën esencën e aktit. Aktet me të cilat parashtrohen kushtet përzbatimin e normës juridike përmbajnë vendimin gjegjësisht deklaratën evullnetit e cila është e paraparë në prezumimin e ndonjë norme juridikesi kusht për zbatimin e saj. Elementet tjera sekondare të përmbajtjes sëaktit juridik janë shënimi i vet aktit në mënyrë që sa më saktë tëpërcaktohet vendi i tij në sistemin juridik e me këtë edhe veprimi i tij. 123
  • 125. Aktet me të cilat krijohen normat juridike ndahen: në njërën anë, në tëpërgjithshme dhe individuale, kurse në anën tjetër, në të tilla me të cilatkrijohet norma e plotë juridike dhe në ato me të cilat krijohet vetëm njëelement i normës juridike. Të përgjithshme janë aktet juridike të cilatkanë të bëjnë me normat e përgjithshme juridike, kurse individuale atome të cilat nxirren norma juridike individuale (veç e veç).Zakonisht aktet e përgjithshme janë të plota, kurse ato individuale jo tëplota (jo të tërësishme), mirëpo ka edhe akte individuale të tërësishmeme përjashtime. Edhe aktet e përgjithshme edhe individuale më tutjendahen në lloje të ndryshme për të cilat do të flasim më vonë.Për çdo shkelje të dispozitave për formën dhe përmbajtjen e aktit juridikzbatohen sanksionet ndaj aktit kurse shpeshherë edhe ndaj subjektit icili e ka nxjerrë aktin. Ekziston parregullsia formale e aktit në rastet kurnxirret në formë tjetër nga ajo që është rregulluar (e ka nxjerrë atë p.sh.subjekti jokompetent apo sipas procedurave të tjera nga ato që janëparaparë), kurse parregullsia përmbajtsore (materiale) – atëherë kurpërmbajtja e tij është e kundërt me atë e cila është përcaktuar me ligj(p.sh. është e ndaluar kontrata për shit-blerje të mallit të caktuar, kurseai megjithatë e ka lidhur kontratën).5. Nocioni formal dhe material i aktit juridikTë gjitha aktet të cilat kanë formën e njëjtë bëjnë pjesë në të njëjtin lloj tëakteve juridike siç është rasti edhe me të gjitha aktet të cilat kanë tënjëjtën përmbajtje. Prandaj, secili akt i përket llojit të caktuar të aktitjuridik si për nga forma ashtu edhe për nga përmbajtja (materia). Përkëtë arsye për secilin akt juridik mund të krijohen dy nocione prej tëcilave me njërin mund të përfshihet forma e tij kurse me tjetrinpërmbajtja e tij. Nocioni i parë quhet formal kurse i dyti quhet nocionmaterial i aktit juridik.Për përcaktimin e nocionit formal të aktit juridik elementi më irëndësishëm është kompetenca e subjektit. Vetëm në rend të dytëqëndron procedura. Së këndejmi në llojin e njëjtë të akteve juridike, nëkuptimin formal, bien të gjitha aktet për nxjerrjen e të cilave ështëkompetent i njëjti subjekt. Në qoftë se për dy lloje të akteve ështëkompetent i njëjti subjekt atëherë procedura për nxjerrjen e tyre është endryshme, prandaj ata edhe bien në dy lloje të ndryshme të akteve.Forma e aktit juridik është e rregulluar sipas përmbajtjes prandaj këtuedhe pohohet se përmbajtja është më e rëndësishme sesa forma dhe sepërmbajtja e përcakton atë. Sepse, edhe subjekti kompetent, edheprocedura për nxjerrjen e aktit dhe materializimi i tij para së gjithashpërcaktohen sipas përmbajtjes së aktit. 124
  • 126. Në qoftë se akti sipas përmbajtjes është më i rëndësishëm, atëherë ai ujepet në kompetencë numrit më të vogël të subjekteve të afta për tanxjerrë, dhe procedura është aq më e rreptë, më e ngadalshme, më ekujdesshme, dhe mjetet për materializimin e aktit janë më afatgjate dhemë të besueshme.6. Fuqia juridike (veprimi ligjor) e aktitÇdo akt juridik siç e cekëm më lartë ka fuqinë e caktuar juridike nëraport me aktet tjera. Kjo në të vërtetë do të thotë se secili akt ka vendine caktuar në hierarkinë e akteve juridike dhe së këndejmi ka edheshkallën e caktuar të ndikimit në aktet tjera sikurse që prapë, është idetyruar të bartë masën e caktuar të ndikimit nga aktet tjera mbi të.Sa më të lartë që zë vend në hierarki akti juridik, aq edhe do të ketë mëtë madhe fuqinë juridike dhe e kundërta. Akti me fuqi më të madhejuridike ndikon në akte me fuqi më të vogël juridike në atë kuptim qëkëta duhet të jenë të harmonizuar me të, pra nuk guxojnë të jenë nëkundërshtim (kolizion). Kurse ai vet, prapë, duhet të jetë në harmoni meaktin që ka fuqi më të madhe juridike nga ajo e tij. Kuptohet, akti mefuqi më të madhe juridike (kushtetuta) nuk ka asnjë akt mbi të, sëkëndejmi pra ajo edhe mund të shqiptojë siç dëshiron, dhe në këtëmënyrë duke mos u kujdesur për harmonizim me ndonjë akt tjetër. Ekundërta akti me fuqi më të vogël juridike nuk ka kurrfarë ndikimi nëaktet tjera, ndikimi i të cilit shprehet vetëm në akte materiale të cilataplikohen në bazë të tij.Fuqia juridike është masa e ndikimit gjegjësisht e veprimit të një aktijuridik mbi aktet tjera të cilat më së tepërmi varen nga forma e tij, siçkemi theksuar më lartë, në radhë të parë nga subjekti i cili ështëkompetent për ta nxjerrë aktin kurse në radhë të dytë nga procedura enxjerrjes.7. Marrëdhënia ndërmjet aktit psikik dhe shprehjes së tij të jashtmeShprehjen e jashtme të materializuar të aktit juridik të brendshëm psikiknjerëzit e njohin në mënyrë të caktuar varësisht nga ajo se si është bërëmaterializimi (nëse akti është i shprehur me gojë ai dëgjohet; nëse ështëshprehur me shkrim ai lexohet etj. ) por, kuptohet akti i jashtëm shërbenvetëm për ta shprehur të brendshmin, ai është mjet me anën e të cilitakti i brendshëm shprehet. Kjo është e qartë dhe nuk shkakton problemepërderisa nuk paraqitet mospajtimi gjegjësisht dyshimi nëpërputhshmëri ndërmjet aktit të brendshëm dhe shprehjes së tij tëjashtme. 125
  • 127. Për detyrën e dytë dhe pjesërisht të tretën do të flasim në vijim. Rasti më i thjeshtë i mospajtimit të shprehjes së jashtme me esencën e brendshme të aktit juridik dhe i vetmi i cili paraqet mospajtim të tillë juridik është kur akti i brendshëm psikik (vendimi, “vullneti”) realisht ekziston, është plotësisht i përcaktuar, mirëpo është shprehur në mënyrë të pasaktë. Kjo quhet gabim në të shprehur. 8. Nxjerrja e aktit juridik Një nga karakteristikat e sistemit juridik është se ai rregullon vet gjendjen e vet. Në bazë të kësaj pra del se ai krijon vetveten. Për këtë arsye shikuar formalisht drejtësia përbën një dukuri autonome, e cila vetveten e krijon. Kuptohet, kjo ashtu është vetëm nëse shikohet së jashtmi. Realisht, drejtësinë e krijojnë forcat e caktuara të klasave shoqërore siç e kemi parë më lart. Mirëpo, ato këtë e bëjnë sipas rregullave të cilat i normon vetëm drejtësia. Praktikisht kjo do të thotë se normat juridike konsiderohen akte juridike kurse vetë nxjerrja e aktit juridik rregullohet me ndonjë akt tjetër paraprak juridik (ligjor). 9. Llojet e akteve juridike9.1. Akti i përgjithshëm juridik (burimi i së drejtës) Për ta kuptuar sistemin juridik më e rëndësishmja është ndarja e akteve juridike në të përgjithshme dhe individuale. Rëndësia e kësaj ndarjeje ka mundur të shihet nga shpjegimi i rëndësisë dhe ndërlidhjes reciproke të normave juridike të përgjithshme dhe individuale. Normat juridike individuale rezultojnë nga ato të përgjithshmet dhe u nënshtrohen atyre kurse kjo vazhdon edhe për aktet juridike. Aktet juridike të përgjithshme janë më të larta sesa ato individuale dhe konsiderohen si “burime” të atyre individuale, meqenëse këto të fundit rezultojnë nga ato gjegjësisht nxirren në bazë të tyre. Së këndejmi, aktet e përgjithshme edhe quhen “burime të së drejtës”. Ndërkaq, termi burim i së drejtës ka dy kuptime dhe vetëm me njërin prej tyre ai e shënon aktin e përgjithshëm juridik. Kuptimi i parë është i ashtuquajturi burim material i së drejtës (burim i së drejtës në kuptim material). Në atë kuptim ky term karakterizon apo shënon faktin shoqëror nga i cili realisht lind ose prej të cilit “del” e drejta. Kuptimi i dytë është burimi formal i së drejtës (burimi i së drejtës në kuptimin formal). Sipas këtij kuptimi burimi i së drejtës shënon aktin e përgjithshëm juridik gjegjësisht mjetin me anën e të cilit shprehet burimi material i së drejtës. 126
  • 128. 9.2. Akti individual juridik9.2.1.Nocioni i aktit juridik individualSiç e kemi cekur akti individual juridik është ai akt juridik i cili përmbanapo krijon normën individuale qoftë në tërësi, qoftë pjesërisht. Nevoja eekzistimit të akteve individuale është shumë e madhe sepse me normën epërgjithshme në aktin e përgjithshëm (burimin e së drejtës) nuk ështëgjithmonë e mundur të përcaktohet kështu sjellja e njerëzve në të gjithasituatat individuale (të cilat shpesh janë të llojllojshme), dhe nuk është emundur që subjektet e së drejtës vërtetë ta dinë në mënyrë precize se siduhet të sillen. Ndonëse më së shpeshti ekziston një varg i tërë aktesh tëpërgjithshme, në pikëpamje hierarkike, të cilat nxirren në bazë të tënjëjtave fakte shoqërore, ashtu që aktet më të vogla gjithnjë e më tepërkonkretizojnë normat e përgjithshme të përmbajtura në aktet më të larta,prapëseprapë ato norma të përgjithshme për nga vet natyra e tyreshpeshherë mbeten relativisht të papërcaktuara dhe nuk mund tëzbatohen pa u përshtatur paraprakisht çdo situate individuale me aktindividual gjegjësisht normë individuale. Në të vërtetë, krahas normave tëpërgjithshme të cilave domosdo u duhet të jenë të konkretizuara e aktinindividual që të mund të realizohen, zbatohen, ekziston edhe një vargnormash të përgjithshme të cilave kjo nuk u duhet dhe të cilat mundenmenjëherë drejtpërsëdrejti të realizohen pa pasur nevojë që tëkonkretizohen me normën individuale. Kemi tërhequr vëmendjen se aktiindividual në të drejtën e zhvilluar moderne sipas rregullit nxirret nëbazë të aktit të përgjithshëm mirëpo kjo edhe nuk është e domosdoshmekur është fjala për vakuum juridik (ligjor). Me nxjerrjen e aktit individualkryhet procesi i krijimit të normës juridike gjegjësisht elementit normativtë sistemit juridik dhe mbetet ekzekutimi i tyre me veprimet trupore(fizike) të njerëzve në marrëdhëniet juridike ndërmjet tyre – subjekteve tësë drejtës.9.2.2.Llojet e akteve juridike individuale në bazë të normës të cilën ato e përmbajnëNë qoftë se vështrohet përmbajtja e aktit juridik individual dhe nësekihet parasysh struktura e normës së përgjithshme juridike në bazë të sëcilës edhe nxirret norma juridike individuale me anë të aktit juridikindividual duke pasur parasysh se norma e përgjithshme juridike ka dyelemente normative – dispozicionin dhe sanksionin aktet juridikeindividuale ndahen në dy grupe:1. Në ato të cilat formojnë normën (gjegjësisht elementet normative – dispozicionin dhe sanksionin) dhe2. Ato të cilat krijojnë vetëm elemente të caktuara të vërtetuara në prezumimin e normës juridike. 127
  • 129. Nëse ndalemi vetëm në të drejtat të cilat rezultojnë nga akti juridikatëherë është e mundur të supozohen dy lloje kryesore të akteve të tilla sivijon:1. aktet plotësisht individuale të cilat krijojnë të dy elementet normative, - pra dispozicionin individual dhe sanksionin individual;2. aktet jo të tërësishme individuale të cilat krijojnë vetëm dispozicionin individual apo sanksionin, prandaj edhe ndahen në dy nënlloje përkatëse.Kuptohet se me këtë rast vetvetiu ky krijim, nëse ekziston norma epërgjithshme në bazë të së cilës ai kryhet nuk paraqet asgjë tjetër veçsepërpunim gjegjësisht konkretizim të elementeve përkatëse të normës sëpërgjithshme, e kurrsesi krijimin e saj plotësisht të lirë.Akti shtetëror me të cilin përcaktohet sanksionin individual në tëshumtën e rasteve është akt gjyqësor. Meqenëse akti individual itërësishëm nuk dallohet mjaft nga ai jo i tërësishëm, varësisht se kush enxjerr atë ai në praktikë konsiderohet, ose akt administrativ ose aktgjyqësor.Kjo ndërkaq, mund të ketë pasoja të dëmshme për implementim të mirëtë saj e gjithsesi edhe ne na pamundëson që ta shohim strukturën evërtetë të sistemit përkatës juridik.Ne këtu aktet e përmendura do t’i paraqesim sipas radhës – së pari ato tëtërësishmet (të plotat), pastaj ato jo të plota. Akti individual juridik jo i plotë (jo i tërësishëm)Aktet e tilla në sistemin juridik janë shumë të rralla, për arsye sedispozicioni dhe sanksioni dallojnë aq tepër ndërmjet veti saqëpërcaktimi i dispozicionit individual duhet të ndahet nga përcaktimi isanksionit individual në atë mënyrë që autorizimi gjegjësisht kompetencapër këtë do t’u jepet subjekteve të ndryshme atëherë kur do të jenë ndarëkëto dy akte, subjektet të cilat i nxjerrin ato mund të specializojnë përkompetencat e tyre të cilat gjithashtu kërkojnë edhe procedurëkrejtësisht të ndryshme. Kjo ndarje është e nevojshme edhe për arsye sesanksioni individual mund të caktohet vetëm kushtimisht me aktin i cilie përcakton dispozicionin individual, sepse në momentin e nxjerrjes së tijende nuk ekziston kushti për sanksion – shkelje – as nuk është e diturse do të jetë ai i krijuar. Shqiptimi i sanksionit për këtë arsye arrin mëvonë dhe nuk mund të zbatohet me të njëjtin akt. Së këndejmisubjekteve të caktuara vetëm në raste të jashtëzakonshme u jepetkompetenca që me një akt të njëjtë të përcaktojnë edhe dispozicioninindividual dhe sanksionin individual. 128
  • 130. Akti individual juridik jo i plotëFjala është për aktin individual juridik jo të plotë i cili përcaktondispozicionin qoftë me rastin e përpunimit të dispozicioni të normës sëpërgjithshme, qoftë kur është rasti për vakuum ligjor (juridik), përcaktonnë mënyrë të pavarur.Më herët kemi vërejtur se përse dhe kur është e nevojshme që me aktinindividual të përcaktohet dispozicioni individual. Për realizimin e pjesësmë të madhe të dispozicioneve janë të domosdoshme aktet e këtillaindividuale. Përderisa sistemi juridik mund të merret me mend pa aktettë cilat e caktojnë sanksionin individual (ky do të ishte sistemi pa delikte,për arsye se sanksionet e normave të përgjithshme do të ishin tëmjaftueshme për pengimin e delikteve), ndonëse një sistem i tillë nërealitet nuk mund të ekzistojë (gjatë luftës së klasave), është e pamundurtë merret me mend një sistem i tillë i cili do të mund të rregullonte tërëjetën juridike vetëm me dispozicionet e normave të përgjithshme. Aktetindividuale të cilat caktojnë dispozicionet janë të nevojshme për çdosistem juridik. Madje më parë mund të merret me mend sistemi juridikpa kurrfarë normash të përgjithshme sesa pa norma individuale. Tashmëu cek se kompetenca e nxjerrjes së akteve të këtilla individuale ndahetndërmjet organeve shtetërore dhe subjekteve joshtetërore. Cila akte dot’u jepen njërit apo tjetrit subjekt në kompetencë varet nga rrethanat përtë cilat kemi folur më lartë. Për çdo subjekt të tillë kompetentpërcaktohet forma e posaçme e aktit të tij. Kështu që për aktin e njëjtëpërmbajtjesor ekzistojnë dy akte formalisht të ndryshme gjegjësisht dyakte në kuptimin formal të cilat janë: akti administrativ dhe punajuridike (ligjore). Përjashtimisht, dispozicioni mund të përcaktohet edheme aktin gjyqësor (nëse ekziston kontesti ashtu siç theksohet në të).9.2.3.Llojet e akteve juridike individuale në bazë të asaj se cili organ i nxjerrë ato Akti administrativAkti administrativ në kuptimin formal është çdo akt të cilin e nxjerrëorgani administrativ sipas procedurës së caktuar. Administrata është ekrijuar për të nxjerrë (krahas zbatimit të akteve të ndryshme materiale tëcilat janë në kompetencë të shtetit, para së gjithash akte të dhunës), akteindividuale me të cilat caktohet dispozicioni. Së këndejmi ajo edhe ështëorganizuar ashtu që në mënyrën më të mirë i nxjerrë ato akte. Për atëorganizim tashmë kemi shpjeguar – administrata është e përbërë ngaorganet profesionale, burokratike të cilat sipas rregullit janë organeinokos për të mundur që të punojnë më shpejtë, kurse shumë rrallë janëkolektive, por edhe atëherë numri i anëtarëve të organeve të tilla është i 129
  • 131. vogël, dhe ajo është organizuar në pikëpamje hierarkike. Meqenëseadministrata është e krijuar që të nxjerrë akte të tilla individuale, përkëtë arsye në kuptimin material akti juridik është ai akt individual që epërcakton dispozicionin. Kuptohet, përcaktimi i dispozicionit duhet tëparaprihet nga përcaktimi i ekzistimit të fakteve të cilat paraqesin kushtpër zbatimin e dispozicionit dhe të cilat janë të caktuara në prezumimine tij. Vërtetimi i këtyre fakteve për këtë arsye është element sekondar iaktit juridik. Mirëpo, edhe këtu ka përjashtime. Ndonëse administrataështë e krijuar për të nxjerrë vetëm akte administrative në kuptiminmaterial, ajo së këndejmi është e organizuar në atë mënyrë që këtë tabëjë me suksesin më të mirë, megjithatë ndodh që asaj t’i jepenkompetenca edhe për nxjerrjen e llojeve të tjera të akteve.Ato akte të tjera, sipas rregullit, rregullisht janë lënë në kompetencë tëorganeve tjera gjegjësisht subjekteve tjera. Kur administrata nxjerrë aktetë tilla, atëherë ato akte janë administrative vetëm në kuptimin formal,sipas formës, e jo edhe në kuptimin material sipas përmbajtjes. Sipaspërmbajtjes, këto akte mund të jenë ose ligjvënëse (të përgjithshme) oseindividuale të plota apo më në fund akte gjyqësore. Përjashtimetekzistojnë në kuptimin që kur organi administrativ mund të nxjerrë akt icili për nga përmbajtja është punë juridike (ligjore). Akti i tillë është aktjuridik vetëm në kuptimin formal e jo edhe në atë material. Akti i tillëp.sh. është vendosja e nëpunësve, i cili nuk obligon personin e emëruarnëse ai me të nuk pajtohet. Kuptohet se organi administrativ mund tënxjerrë akt i cili edhe sipas formës mund të jetë punë juridike (ligjore). Nëanën tjetër, prapë, në raste të caktuara subjekti joshtetëror mund tëushtrojë pushtet. Në rastin e tillë ai në realitet nxjerrë akte të cilat përnga përmbajtja janë akte juridike sepse obligojnë subjektin përkatësedhe përkundër vullnetit të tij. Rast të tillë kemi p.sh. me tëashtuquajturin pushtet prindëror, pushteti bashkëshortor (i burrit) etj.Në drejtësinë moderne gjithnjë e më pak ka raste të dhënies së pushtetitsubjekteve joshtetërore.Akti administrativ p.sh. është akt me të cilin individit i caktohet që nëkohën e caktuar të sjellë shumën e caktuar të tatimit apo të vijë nëkohën e caktuar në vendin e caktuar për të filluar shërbimin ushtaraketj. Në çdo rast të tillë konkretizohen dhe precizohen dispozicionet enormave të përgjithshme.Një ndër parimet kryesore të punës së administratës është parimi iligjshmërisë gjegjësisht parimi që akti administrativ si individual duhet tëjetë domosdo konkretizim i akteve ekzistuese të përgjithshme. Ekzistojnëpërjashtime kur administrata nxjerrë akt administrativ për plotësimin evakuumeve juridike (ligjore). Është rast i shpeshtë kur akti administrativsi dekret obligues i njëanshëm edhe zbatohet drejtpërdrejt me dhunë, tëcilën përndryshe e posedon organi administrativ. Puna juridike (akti 130
  • 132. privat) është akt individual i subjektit joshtetëror (individit apoorganizatës) e cila përcakton dispozicionin që për subjektin sjelljen e tëcilit e rregullon të bëhet obligim vetëm me shuarjen e tij. Përjashtimisht,në formën e punës juridike mund të mbulohet akti administrativ për ngapërmbajtja gjegjësisht dispozicioni mund të jetë obligues për subjektetedhe përkundër vullnetit të tyre. Kur themi këtu se punën juridike e bën(apo e lidh) subjekti joshtetëror, atëherë me këtë mendojmë për secilinsubjekt i cili nuk është bartës i pushtetit shtetëror.Shembuj të këtyre punëve juridike janë kontratat, testamenti, martesa(dhepse në to ka edhe elemente të tjera) etj. Me këto akte juridikekonkretizohen dispozitat e normave të përgjithshme për martesën,kontratën, trashëgiminë, gjegjësisht sidomos në rastin e fundit, atodispozicione zëvendësohen (për shkak se janë dispozitive).Ka shumë lloje punësh juridike, varësisht nga kriteret e ndryshme sipastë cilave ato radhiten. Ne tashti nuk do t’i hyjmë numërimit të tyre,vetëm po tërheqim vërejtjen se për ne është më e rëndësishmja ndarja epunëve juridike në punë të njëpalëshe dhe të dypalëshe (gjegjësishtshumëpalëshe) të cilën veç e kemi cekë. Njëpalëshe janë ato punë të cilati nxjerrë vetëm njëra palë dhe e cila mund të jetë e përbërë nga një apomë shumë subjekte (ky rasti i fundit është p.sh. lidhur mebashkëpronarët). Këto akte janë të ngjashme me aktet administrative dhegjyqësore të cilat gjithashtu janë të njëanshme. Dypalëshe(shumëpalëshe) janë punët të cilat i krijojnë së paku dy palë mekonkluzion të pajtueshëm (pajtueshmëria “e vullnetit”, siç thuhet përkëtë zakonisht). Këto janë kontratat. Akti gjyqësorAkti gjyqësor në kuptimin formal është akt të cilin e nxjerrë gjykata meprocedurë të posaçme gjyqësore, kurse në kuptimin material është aktjuridik individual me të cilin caktohet sanksioni. Kjo shumë qartërezulton nga ajo që u tha më lart. Mirëpo për të mundur të shqiptohetsanksioni individual, paraprakisht duhet të vërtetohet se a ekzistonkushti për zbatimin e tij të paraparë në prezumimin e sanksionit,gjegjësisht kundërvajtjes (deliktit). Për këtë arsye në aktin gjyqësor mëparë konstatohet ekzistimi i kundërvajtjes, deliktit, gjegjësisht sjelljeskundërligjore (sjellja në kundërshtim me dispozicionin), e mandejcaktohet sanksioni. Nëse gjykata konstaton se kundërvajtja apo deliktinuk ekziston, ajo atëherë nuk shqipton kurrfarë sanksioni me ç’rast aktigjyqësor mbetet jo i plotë.Së këndejmi, akti i plotë gjyqësor përbëhet nga këto dy elemente:konstatimi i kundërvajtjes dhe shqiptimi i sanksionit. Akti jo i plotëgjyqësor përbëhet nga dy elemente tjera: konstatimi se kundërvajtja apo 131
  • 133. delikti nuk ekziston dhe vendimi se sanksioni nuk mund të zbatohet.Përjashtimisht, mund të nxirret vendimi se sanksioni nuk mund tëzbatohet, ndonëse është konstatuar se delikti ekziston. Edhe në aktin eplotë dhe jo të plotë gjyqësor elementi i parë është konstatimi i një faktikurse tjetri vendimi (caktimi i rregullave të sjelljes, normave).Në të shumtën e rasteve gjykata konstaton ekzistimin e deliktit vetëmatëherë kur ekziston kontest ndërmjet dy palëve rreth asaj, kur njërapalë pohon se ekziston delikti apo kundërvajtja dhe kërkon që tëcaktohet sanksionin kurse pala tjetër e mohon këtë.10. Ligjshmëria10.1. Nocioni i parimit të ligjshmërisëSiç kemi vërejtur sistemi juridik përbëhet nga shumë elemente – ngaaktet juridike dhe normat e krijuara me to si dhe nga aktet materiale tësjelljes njerëzore. Të gjitha këto elemente janë të renditura në nivelehierarkie ashtu që disa janë më të larta kurse të tjerat më të ulëta. Kjo dotë thotë se njëra palë duhet të jetë në harmoni me ato më të lartat të cilatu caktojnë formën dhe përmbajtjen ndërsa aktet materiale (sjelljanjerëzore) duhet të jenë në pajtim edhe me aktet e përgjithshme dheindividuale të cilat e përcaktojnë sjelljen. Kjo hierarki harmonizon tëgjitha këto elemente të numërta apo të shumta në një tërësi të vetmeunike, pra në sistemin unik juridik dhe kështu mundëson veprimin e tijsi mjet unik në duar të klasës sunduese (udhëheqëse) për mbrojtjen einteresave të saja klasore. Parimi i ligjshmërisë përbëhet qëndron në atëse të gjitha elementet më të ulëta të sistemit juridik duhet tëharmonizohen me elementet më të larta përkatëse.10.2. Ligjshmëria e aktit juridikI ligjshëm quhet ai akt (juridik apo material) i cili është në harmoni meaktin më të lartë se vet, kurse i paligjshëm (apo kundërligjor) ai akt i cilinuk është në harmoni me aktin më të lartë i cili paraqet shkelje të aktitmë të lartë. Akti kundërligjor është shkelje e sistemit juridik, dukuri jo eshëndoshë, e cila rrënon tërësinë e tij dhe interesat e klasës sunduese(udhëheqëse).Së këndejmi, është e kuptueshme se aktet kundërligjore nuk mund tëqëndrojnë në sistemin juridik dhe se kundër tyre ndërmerren masa qëkanë për qëllim hedhjen e tyre jashtë këtij sistemi apo sa më tepër qëështë e mundur të zvogëlojnë ndikimin e tyre të dëmshëm në sistem. 132
  • 134. Kapitulli IX MARRËDHËNIA JURIDIKE1. E drejta, norma juridike, marrëdhënia juridikeNë shikim të parë “për të drejtën” zakonisht lindin parafytyrimet mbi këtëapo atë sistem dhe metodë ligjvënëse, për përmbledhjet dhe kodet ligjorepër normat të cilat rregullojnë jetën shoqërore për akëcilin paragraf etj.Një parafytyrim i tillë është karakteristikë e tillë e praktikantit juridik përtë cilin procesi historik i “objektivizimit” të ideologjisë që moti kapërfunduar, i cili në të drejtën, para së gjithash sheh materialin filozofiktë caktuar racionalist i cili duket se ka zhvillimin e vet autonom dhe nëatë zhvillim parapërcakton qenien sociale.Në anën tjetër, pikëpamja e tillë nuk është realitet as për ata jurist tëcilët, duke filluar nga pozicionet e rregullta për nevojën e vendosjes sëlidhjes ndërmjet nocionit të së drejtës dhe nocionit të shtetit, synojnë atëqë për këtë arsye e paramendojnë të drejtën para së gjithash si dëshmimtë vullnetit të shtetit – dhunë ndaj së jashtmes gjegjësisht siç thuhetzakonisht të normave juridike (ligjore). (Do të vërejmë në thonjëza këtë:nëse në rastin e parë fjala është kryesisht për këto apo ato devijime“civile”, për procesin e objektivizimit të së drejtës private, atëherë nërastin e dytë pikënisje është e drejta shtetërore e cila zhvillohet sidisiplinë e pavarur). Definitivisht, të mendimit të njëjtë janë edhe shumëteoricienë marksistë të cilët fillojnë nga nocioni i klasores – i cili për këtëarsye i vendos edhe normat klasore të shtetit.2. Nocioni i marrëdhënies juridike (ligjore)Përveç normës juridike edhe marrëdhënia juridike bën pjesë në nocionetqendrore të doktrinës juridike apo të shkencës juridike. Në të vërtetë edrejta nuk shterohet vetëm në përcaktimet normative por ajointerpretohet edhe si lidhje konkrete ndërmjet njerëzve apo thënë mësaktë si lidhje ndërmjet dy apo më tepër subjekteve të së drejtës.Marrëdhënie juridike është çdo marrëdhënie shoqërore e cila është erregulluar me norma juridike kurse e dimë se ato norma të cilat janë tëvërtetuara me sistemin juridik dhe të cilat duhet të zbatohen sepse pastyre qëndron shteti me forcën e instrumentalizuar legjitime. Të gjithaorganet dhe personat të cilët veprojnë në marrëdhënien juridike janë tëobliguar që të sillen sipas atyre normave që përmbahen në marrëdhënietjuridike gjegjësisht në normat me të cilat rregullohet marrëdhëniapërkatëse juridike. Nga kjo rrjedh se marrëdhënia juridike është çdomarrëdhënie që vendoset ndërmjet së paku dy personave (fizik apojuridik) të cilët përfaqësojnë subjekte të marrëdhënies juridike.Marrëdhënia juridike ka elementet e veta themelore që e karakterizojnë 133
  • 135. atë duke i dhënë karakteristikat e posaçme të cilat disa marrëdhënieshoqërore që nuk janë juridike, gjithsesi nuk i kanë. Normat juridike tëkrijuara me aktet juridike realizohen në marrëdhëniet shoqëroregjegjësisht në sjelljet e njerëzve ndaj të tjerëve.E drejta është rregullator i atyre marrëdhënieve shoqërore kurserregullimi i tyre në mënyrë të caktuar pikërisht është edhe qëllimi i sëdrejtës. Mirëpo, siç kemi vërejtur, nuk janë të gjitha marrëdhënietshoqërore të rregulluara me ligj. Shumë të numërta janë marrëdhënietshoqërore të cilat janë të rregulluara me disa norma të tjera, e jo me atojuridike (ligjore). Së këndejmi rezulton nocioni marrëdhënie juridike:marrëdhënia juridike është ajo marrëdhënie shoqërore e cila është erregulluar me të drejtën, normat e së drejtës gjegjësisht marrëdhënia nëtë cilën njerëzit janë të obliguar që të sillen sipas normave juridike(ligjore).Marrëdhëniet juridike, pra janë një shkallë e nevojshme në procesin erealizimit të normave juridike, dhe pjesë përbërëse e domosdoshme esistemit. Përmes tyre pjesa normative e sistemit juridik – normat juridike– ndërlidhen me pjesën e tyre faktike – sjelljen njerëzore, veprimettrupore (fizike).Siç kemi vërejtur, kemi dy lloj normash juridike; të përgjithshme, të cilatsipas rregullit nxirren më parë, para se të kenë lindur marrëdhënietkonkrete shoqërore gjegjëse përkatësisht pa marrë parasysh ato, sinorma kushtëzuese dhe individuale të cilat sipas rregullit nxirren pasi qëmarrëdhënia e tillë shoqërore të jetë krijuar, si norma jokushtëzuese. Sëkëndejmi, në marrëdhënien juridike mund të ketë ose marrëdhënie tërregulluar me një normë të përgjithshme (p.sh. të gjithë qytetarët kanë tëdrejtë në lëvizje të lirë – kjo normë krijon marrëdhënie juridike në të cilënqytetarët nuk guxojnë ta pengojnë lëvizjen e lirë), apo edhe me normë tëvetme individuale në mungesë të normave të përgjithshme (rasti ivakuumit juridik-ligjor).Marrëdhënia juridike, praktikisht, nga marrëdhëniet tjera shoqëroredallohet për nga ajo se shteti do të intervenojë me aparatin e tij tëdhunës në mënyrë që subjekti i marrëdhënies ta zbatojë obligimin e vetpërderisa këtë nuk e bën në rastin e marrëdhënieve juridike. Kështuështë në rastin e marrëdhënies ndërmjet organit tatimor dhe obliguesittatimor, qiramarrësit dhe qiradhënësit, burrit dhe gruas, profesorit dhestudentit etj. Marrëdhënia juridike ndërmjet miqve apo marrëdhëniandërmjet vajzës dhe djalit është marrëdhënie dashurie apo marrëdhëniejojuridike.Përmes marrëdhënieve juridike të cilat njëkohësisht janë edhemarrëdhënie shoqërore ngjishet tërë jeta politike, ekonomike dhe 134
  • 136. kulturore në një masë të madhe të një shoqërie. Të drejtën këtu do tëmund ta vështronim edhe si një formë të jashtme apo formë juridike tëmarrëdhënieve të tilla. Megjithatë, ndonëse ato marrëdhënie kanë edhekarakteristika tjera përveç atyre juridike përmes tyre para së gjithashvërehen ato vlera themelore apo të mira të cilat e drejta i mbron. Mepërfshirjen e interesave dhe vlerave të rëndësishme shoqërore në sferën esë drejtës siç janë paqja, siguria, barazia, liria etj., plotësohet funksionishoqëror i së drejtës si mekanizëm i posaçëm selektiv i rregullativësshoqërore.Marrëdhënia juridike, ndonëse si marrëdhënie shoqërore, megjithatëduhet karakterizohet edhe si marrëdhënie normative që do të thotëmarrëdhënie e përcaktuar me normë juridike. Këto janë norma juridikepara së gjithash abstrakte, të përgjithësuara apo parimore me të cilatpërcaktohet se cilat subjekte, kur dhe nën të cilat kushte mund të hyjnënë marrëdhënie juridike. Sipas parimit të autonomisë së vullnetit tëgjitha marrëdhëniet e tilla janë të natyrës kundërligjore dhe si të tillashprehje e lirisë së individit kufijtë e së cilës i përcakton e drejta pozitive(autonomia përballë heteronomisë). Me normat individuale të cilat p.sh. ipërmbajnë kontratat ndërmjet palëve me të cilat lidhen punë juridike medeklaratën e vullnetshme, realizohen liria dhe konkretizimi imarrëdhënieve juridike të cilat në mënyrë abstrakte të cilat objektivisht irregullon e drejta gjegjësisht normat e përgjithshme. Prandaj, mund tëdallohen marrëdhëniet juridike abstrakte dhe konkrete. Përmesmarrëdhënieve juridike është e mundur vetëm përfshirja e njerëzve –individëve në sistemin juridik. Marrëdhënia juridike vetvetiu nuk krijontë drejta as obligime por ato janë të përfshira në to si element irëndësishëm i asaj marrëdhënie. Për këtë arsye, ndonëse marrëdhënietjuridike, sipas qëllimeve të tyre sociologjike, ekonomike dhe qëllimeve tëtjera dallohen, prapëseprapë ato në kuptimin juridik mund t’i grupojmënë marrëdhënie të ndërsjella (ndërvarësie) apo korelative(komplementare), gjendja e dy subjekteve. Në këtë gjendje një subjektfiton apo disponon me ndonjë objekt të së drejtës, kurse tjetri e humbapo i urdhërohet që diçka të veprojë. Kjo gjendje në drejtësikarakterizohet si korelativitet i autorizimit dhe obligimit. Kjo do të thotëse një detyrim nuk mund të ekzistojë nëse atij nuk i përgjigjet ndonjëautorizim. Prandaj, së këndejmi e drejta dhe obligimi janë përmbajtje poredhe “të dy anët e medaljes” të të njëjtës marrëdhënie.3. Elementi faktik i marrëdhënies juridike Marrëdhënia juridike paraqet pjesë të rëndësishme, vërtetë, të elementitfaktit të sistemit juridik. Kjo rëndësi është aq e madhe sa që zhvillimi ifuqishëm i sociologjisë dhe shtimi i interesimit për hulumtimesociologjike të së drejtës kanë sjellë deri tek lindja e teorive të ndryshmesociale dhe sociologjike. Me këtë dhe marrëdhënien juridike së bashku 135
  • 137. me pjesë tjera të së drejtës u takojnë ose vend me rëndësi të posaçme përpërcaktimin e nocionit të së drejtës ose prapë vetëm e drejta eidentifikimit me nocionin e marrëdhënies juridike. Ndërkaq, edhe aty kunuk është rasti i tillë, marrëdhënia juridike duhet që t’i lidhë normatjuridike me sjelljen e gjykatës dhe në këtë mënyrë sistemi juridik ta bëjësi një tërësi të zakonshme. Çdo marrëdhënie shoqërore nuk ështëmarrëdhënie juridike dhepse çdo marrëdhënie juridike ështëmarrëdhënie shoqërore. Jashtë kuptimit të marrëdhënies juridikegjenden marrëdhënie shoqërore të cilat asnjëherë nuk kanë qenë juridikedhe as që do të jenë ndonjëherë si dhe vakuumet juridike gjegjësishtrastet kur disa marrëdhënie shoqërore nuk janë të rregulluara me ligjdhepse kjo ishte dashur. Marrëdhënia juridike me fjalë tjera është vetëmajo marrëdhënie shoqërore që është rregulluar me ligj gjegjësisht normaligjore-juridike. Kjo nga marrëdhëniet tjera shoqërore dallohet sipasformës të cilën ia jep e drejta – ligji dhe sipas intervenimit të pushtetitshtetëror deri tek i cili vjen si rrjedhojë e shkeljes së normave juridike.Marrëdhënia juridike, ndërkaq është pothuajse e pamundur që tëdallohet për nga përmbajtja nga marrëdhëniet tjera shoqërore të cilitdokriter apo rëndësi dhepse nuk është vështirë të vërehet se zakonisht meligj janë të rregulluara vetëm marrëdhëniet më të rëndësishme shoqëroregjegjësisht marrëdhëniet në të cilat ekzistojnë konfliktet më të mëdhashoqërore.Marrëdhënia juridike mund të jetë e rregulluar vetëm me normën epërgjithshme juridike, me normën individuale apo vetëm me që të dyja.Marrëdhënia juridike është e rregulluar vetëm me normën e përgjithshmejuridike atëherë kur është e mundur që të parashikohet ndonjë gjendjeshoqërore dhe atëherë kur normën e përgjithshme juridike është emundur ta zbatojmë drejtpërdrejt pa nxjerrjen e normave individualejuridike. Marrëdhënia juridike më së shpeshti është e rregulluar me njënormë të përgjithshme dhe me një normë individuale të pakushtëzuar.Kjo zakonisht bëhet atëherë kur është vështirë të parashikohenmarrëdhëniet në mënyrë precize për një kohë më të gjatë në të cilatnorma duhet të zbatohet. Ndërkaq më rrallë ndodh që marrëdhëniajuridike të rregullohet vetëm me normë individuale me të cilën plotësohetvakuumi juridik. Çdo marrëdhënie juridike ka dy elemente kryesore:autorizimi ligjor dhe obligimi ligjor.Autorizimi ligjor karakterizon mundësinë e sjelljes së caktuar subjektevetë së drejtës që mbron sistemin juridik. Ai ekziston si e drejtë subjektive,kompetencë apo e drejtë për padi gjegjësisht për mbrojtje juridike. Edrejta subjektive është autorizim juridik i subjektit të së drejtës përmbrojtjen e interesit personal të tij. Ajo gjithmonë ekziston kur subjektika parasysh interesin e vet qoftë ai racional apo irracional. Kompetencaprapë është autorizim i tillë juridik me të cilën subjekti i së drejtësmbron interesin e huaj e jo të vetin. Për këtë arsye subjekti i autorizimit 136
  • 138. gjithmonë duhet të sillet racionalisht edhe kur është fjala për interesin ehuaj ndaj standardeve përkatëse. Më në fund e drejta në padi qëndron nëautorizimin e subjektit të së drejtës që të kërkojë nga organi kompetentshtetëror të intervenojë në instancë të fundit me forcën e tij për mbrojtjene të drejtave të tij. Shfrytëzimin e autorizimeve ligjore duhet dalluar ngakeqpërdorimi i tyre i cili ekziston si keqpërdorim i të drejtës subjektive.Keqpërdorimi i kompetencave apo keqpërdorimi i së drejtës në padi.Keqpërdorimi ekziston në çfarëdo forme të autorizimit ligjor që ështëfjala, atëherë kur të drejtën e vet e shfrytëzon ashtu që pjesërisht apoplotësisht pamundëson zbatimin e të drejtave ndonjë subjekti tjetër.Mirëpo, prapë nuk është lehtë të përcaktohet se kur është keqpërdorurndonjë autorizim ligjor gjatë zbatimit lidhur me çka ekzistojnë pikëpamjetë ndryshme juridike. Për drejtësinë është sidomos rrezik nëse organishtetëror keqpërdor kompetencën e vet. Në atë rast ekzistonkeqpërdorimi pushtetit shtetëror.Elementi i dytë i marrëdhënies juridike është detyrimi ligjor apo obligimiqë do të thotë detyrimi i subjektit të së drejtës që ta zbatojë normënligjore-juridike me kërcënim sanksioni. Edhe obligimi ligjor sikurseautorizimi mund të bartet edhe të mos bartet gjegjësisht të jetë i barturose i pa bartur. Autorizimi ligjor dhe obligimi ligjor plotësojnë njëri tjetrinsepse nuk e mundur të paramendohet vetëm autorizimi ligjor i cili nukdo të kishte korrelacionin e tij juridik me detyrimin dhe anasjelltas,obligimin ligjor pa autorizimin ligjor. Ndërkaq, është e mundur tëparamendohet marrëdhënia e tillë juridike e pushtetit në të cilën njërapalë ka vetëm obligimin apo marrëdhëniet e tilla në të cilat cilësitë esubjektit të autorizimit dhe subjektit të obligimit njëkohësishtgërshetohen tek të dy palët kontraktuese. Atje ku vërtetë autorizimitligjor nuk i përgjigjet obligimi ligjor nuk mund të ketë marrëdhëniejuridike as sistem juridik. Aty ekziston ose vetëm marrëdhënie shoqëroreme autorizime shoqërore dhe obligime shoqërore ose nuk ka kurrfarëmarrëdhënie shoqërore.Grupi i të gjitha marrëdhënieve juridike gjegjësisht autorizimeve dheobligimeve juridike si dhe mundësia që të arrihen autorizime dheobligime të reja e bëjnë gjendjen juridike të subjektit të së drejtës(situatën juridike, statusin juridik). Struktura e marrëdhënies juridikedhe situata juridike kanë të bëjnë me palën statike të marrëdhëniesjuridike. Anën tjetër të marrëdhënies juridike e bën dinamika e tij e cilaështë shprehje e dinamikës së të drejtës. Marrëdhëniet juridike lindin,ndryshohen dhe zhduken sipas nevojave të jetës shoqërore dherregullave të cilat i rregullon e drejta. Ato nevoja dhe ato norma ipërcaktojnë faktet juridike në prezumimin e normës juridike kushtëzuesenë bazë të së cilës pikërisht lindin, ndryshohen dhe pushojnëmarrëdhëniet juridike. Faktet juridike më të rëndësishme janëparashkrimi dhe të mbajturit. Faktet juridike nuk janë pjesë e nocionit të 137
  • 139. marrëdhënies juridike. Ky është rast edhe me subjektet e marrëdhëniesjuridike. Pa subjektin e së drejtës – personat fizik dhe juridik – nuk kamarrëdhënie juridike ndonëse subjekti i së drejtës nuk është pjesë emarrëdhënies juridike por prezumimi i saj i domosdoshëm. Njësojvazhdon edhe për subjektin e së drejtës i cili duke filluar ngajurispodenca romake përcakton lëndën materiale si send. Në nocionin emarrëdhënies juridike më në fund nuk hyjnë as veprimet e njerëzve qoftëfjala për ato të lirat qoftë për ato veprime të njerëzve që janë rregulluarme normë ligjore. Të parat nuk janë relativisht për normë, derisa të tjeratjanë pasojë e sjelljes së njerëzve apo pasojë e shkeljes së të drejtës. Nëkëtë rast veprimet e njerëzve lidhen për marrëdhëniet juridike gjegjësishtrezultojnë nga marrëdhëniet juridike. Marrëdhëniet juridike, subjektet esë drejtës, objektet e së drejtës, faktet juridike dhe veprimet e njerëzvendaj së drejtës, të gjitha së bashku e bëjnë elementin faktit të sistemitjuridik.4. Përmbajtja juridike e marrëdhënies shoqëroreKarakteri i caktuar i marrëdhënies shoqërore i cili është i rregulluar menormat juridike quhet marrëdhënie juridike. Ai në vete përmbankarakteristikat të cilat e dallojnë dhe e bëjnë atë të ndryshëm nga disamarrëdhënie tjera. Kjo ka lindur nga procesi i realizimit të së drejtës merastin e rregullimit të marrëdhënieve shoqërore duke ua dhënë atyrepërmbajtjen juridike. Marrëdhënia juridike, praktikisht ngamarrëdhëniet tjera shoqërore dallohet sipas asaj që shteti intervenonnëse subjekti nuk e kryen obligimin, ndërsa në rastin e marrëdhëniesjojuridike, marrëdhënies së zakonshme shoqërore një gjë e tillë nukndodh.Siç shihet fjala është për marrëdhënien shoqërore të rregulluar me ligjgjegjësisht marrëdhënien me të cilën njerëzit janë të detyruar të sillensipas normave juridike. Normat e marrëdhënies juridike mund të jenë tëpërgjithshme (p.sh. të gjithë qytetarët janë të obliguar ta paguajnëtatimin në pronë) apo një normë e përgjithshme dhe një individuale gjëqë është rasti më i shpeshtë i rregullimit të marrëdhënies juridike. Në tëvërtetë, është rregull që marrëdhënia juridike të rregullohet edhe menormën e përgjithshme dhe atë individuale gjegjësisht me normënjuridike kushtëzuese dhe jokushtëzuese. Pjesa normative e sistemitjuridik (normat juridike) përmes marrëdhënies juridike ndërlidhet mepjesën e saj faktike (sjelljen e njerëzve) gjegjësisht veprimet fizike(trupore).Ato norma janë të përcaktuara me sistemin juridik dhe duhet tëzbatohen sepse pas tyre qëndron shteti me instrumentalizimin legjitim tëforcës. Të gjitha organet dhe personat të cilët hyjnë në marrëdhëniejuridike janë të obliguar të sillen sipas atyre normave të cilat i përmban 138
  • 140. marrëdhënia juridike gjegjësisht sipas normave me të cilat ështërregulluar marrëdhënia juridike.Një pjesë e rregullativës juridike përcakton përmbajtjen juridike tëmarrëdhënies shoqërore e cila në vete përmban domosdo të gjithaelementet që janë të domosdoshme për të vendosur një marrëdhëniejuridike nga aspekti juridik (rregullativa materiale-juridike). Ndër tobëjnë pjesë të gjitha ato norma të cilat hyjnë në cilëndo degë të drejtësisëe të cilat kërkojnë nga subjektet e së drejtës sjelljen e caktuar për arsyese për këtë janë të autorizuar apo sepse e kanë për detyrë si dhe përarsye se në rast të shkeljes së asaj rregulle të sjelljes për ta ështëparaparë sanksioni. (P.sh. përmbajtja juridike e një marrëdhënieshoqërore e cila lind ndërmjet shoferit dhe udhëtarit me rastin e ofrimittë shërbimit të transportit qytetar me taksi duhet të fillojë nga normajuridike e cila rregullon ofrimin e shërbimeve për transportin publik tëqytetarëve si persona fizik). Në cilën mënyrë dhe në cilën formë do tëvendoset një marrëdhënie juridike e përcaktojnë normat tjera të cilatjanë të rregulluara me të drejtën materiale. Fjala është për aktet juridikeqë përmbajnë norma juridike me të cilat rregullohet forma e jashtme,forma, si dhe mënyra e veprimit në realizimin e të drejtave dhe kryerjen eobligimeve. Në marrëdhënien juridike që vendoset me aktin ligjor nukmund të ekzistojë dallim i madh ndërmjet normave materiale me të cilatrregullohet përmbajtja e marrëdhënies juridike, gjegjësisht normave metë cilat përcaktohet forma e saj. Po sikur ajo të ekzistonte atëherë do tëbëhej fjalë për aktin juridik kundërligjor, gjegjësisht marrëdhënienjuridike kundërligjore.Marrëdhënia juridike ka të gjitha elementet kryesore që e karakterizojnëduke i dhënë asaj karakteristika të posaçme të cilat marrëdhëniet tjerashoqërore nuk i kanë, ato të cilat pra nuk janë juridike kurse gjithsesinuk i kanë.Elementet kryesore të marrëdhënies juridike janë këto:1. e drejta dhe autorizimi i një subjekti që vet të bëjë diçka apo të kërkojë një sjellje të caktuar nga një subjekt tjetër – marrëdhënia juridike e njëanshme;2. detyra dhe obligimi i subjektit tjetër që të bëjë diçka apo të përmbahet nga veprimi – marrëdhënia juridike reciproke e njëanshme apo e dyanshme.E drejta dhe obligimi janë nocione korelative sepse gjenden në vartësi tëndërsjellë për arsye se çdo e drejtë e një subjekti supozon obligim përsubjektin tjetër dhe anasjelltas. Korrelacioni si marrëdhënie e ndërsjellërezulton nga nocioni i normës juridike e cila gjithmonë paraqet urdhër tëcaktuar për një subjekt që ai të veprojë apo bëjë diçka që njëkohësisht 139
  • 141. për subjektin tjetër do të thotë e drejtë që nga subjekti i parë të kërkojëzbatimin e urdhrit. Kjo karakteristikë e normës juridike shprehet mekarakterin e saj imperativ – atributiv. Pra, me marrëdhënien juridikenënkuptojmë atë marrëdhënie shoqërore që është e rregulluar me normaligjore. Me këtë marrëdhënie përjashtohet bashkëveprimi i organitshtetëror për ç’arsye ai nuk është i karakterit administrativ-juridik. Atë ekarakterizon vullneti i subjekteve të cilat veprojnë lirisht në marrëdhëniete ndërsjella të cilat janë të rregulluara me ligj. Marrëdhënia juridike mësë shpeshti është prezente në marrëdhëniet civile-juridike dhe atopronësore në të cilat organi i pushtetit nuk merr pjesë deri në çastin kurvjen tek konflikti i interesave gjegjësisht derisa njëra palë të mos fillojë tësillet në kundërshtim me normat në bazë të të cilave është themeluarmarrëdhënia juridike (ligjore). Krahas ndarjes sipas elementeve tëmarrëdhënies juridike, çdo marrëdhënie juridike mund të ndahet edhenë:1. marrëdhënie juridike të njëanshme dhe2. marrëdhënie juridike reciproke.4.1. Marrëdhëniet juridike të njëanshmeMarrëdhëniet juridike mund të jenë të njëanshme nëse vendosen ashtuqë një subjekt ka vetëm të drejta kurse subjekti tjetër vetëm obligime. Etillë është marrëdhënia ndërmjet shtetit dhe individit, kur shteti ka tëdrejtë ta kërkojë pagesën e tatimit nga individi kurse individi kaobligimin për këtë gjegjësisht ka për detyrë ta paguajë tatimin shtetëror.4.2. Marrëdhëniet juridike reciprokeNë anën tjetër, kur edhe subjekti tjetër ka detyrim që të bëjë një gjë apotë përmbahet nga veprimi, atëherë kjo do të thotë se të drejtat dhedetyrimet ndërmjet subjekteve janë vendosur reciprokisht dhe që të dynjëkohësisht kanë të drejta dhe obligime (p.sh. marrëdhënia juridike epërditshme, e zakonshme do të mund të thuhej, e cila paraqitet ndërmjetnjerëzve është ajo marrëdhënie e cila vendoset në situatat kur një njerishet kurse tjetri blen ndonjë gjë. Në atë marrëdhënie blerësi ka përdetyrë ta paguajë atë send të cilin e ka blerë kurse shitësi ka të drejtë takërkojë pagesën e çmimit për atë send).Kuptimin më të gjerë të marrëdhënies juridike e hasim tek V. Ivançeviq icili për karakterin juridike të një marrëdhënie konsideron se është erëndësishme që: “1. ajo duhet të ketë bazën në normën ligjore, 2. që nëatë marrëdhënie të jenë së paku dy subjekte, njëri përballë tjetrit dhe 3.që ajo marrëdhënie duhet ta ketë objektin e vet – e ai objekt është edrejta subjektive, gjegjësisht detyrimet”. 15 Përmbajtja ligjore emarrëdhënies juridike gjendet në të drejtat dhe detyrimet ndërsapërmbajtja e tyre administrative-juridike është siguruar me autoritetin e 140
  • 142. pushtetit shtetëror, gjegjësisht autoritetin e dhunës me të cilin pushtetishtetëror në çdo moment disponon.5. Elementet themelore të marrëdhënies juridikeMarrëdhënia juridike si edhe të gjitha marrëdhëniet është marrëdhëniendërmjet personave. Këta persona janë subjekte juridike dhe për ta do tëflitet në kapitullin në vijim. Subjektet juridike nuk janë element imarrëdhënieve juridike, ndonëse pa to këto marrëdhënie nuk do tëekzistonin.Çdo marrëdhënie juridike ka dy elemente themelore të cilat përbëhen nganormat tipizuese dhe normat e sjelljes së caktuar të dy subjekteve. Fjalaështë për dy palë (prej të cilave çdonjëra mund të përbëhet nga mëshumë subjekte) ndërmjet të cilave ekziston marrëdhënia juridike. Njëranga ato dy palë është e autorizuar që të veprojë diçka kurse tjetra nga atoështë e detyruar që të bëjë diçka.Për këtë arsye këto dy elemente edhe quhen: 1. Autorizim ligjor dhe 2. Detyrim ligjor (obligim).Pra, në çdo marrëdhënie ligjore duhet të ekzistojnë dy elementepërbërëse themelore – autorizimi dhe obligimi – nga kjo rezulton senocioni autorizim dhe ai obligim janë nocione kreative: çdo autorizim injë subjekti prezumon obligim për subjektin tjetër dhe anasjelltas. Kjorezulton tashmë edhe nga nocioni i normës ligjore e cila siç përmendëm,gjithmonë paraqet urdhër të caktuar për ndonjë subjekt, me çkanjëkohësisht subjekti tjetër autorizohet të kërkojë zbatimin e urdhrit ngaana e subjektit përkatës. Kjo karakteristikë e normës ligjore zakonishtshprehet me atë se thuhet që ajo është e karakterit imperativ-atributiv.5.1. Autorizimi ligjor (juridik)Autorizim juridik (ligjor) do të thotë mundësi e sjelljes së caktuar tësubjektit të cilën ai mund ta kryejë ashtu që ajo sjellje e tij të jetë embrojtur me sistem juridik. Me fjalë tjera kjo do të thotë se sjelljen e tijaskush nuk guxon ta pengojë sepse përndryshe konsiderohetkundërvajtje (delikt), kurse në rastet e caktuara kjo gjithashtu do tëthotë se ndonjë subjekt tjetër është i detyruar që të sillet në mënyrën tëcilën e cakton subjekti i autorizuar. Në rastin e parë subjekti i detyrimit,pra, është i detyruar për sjellje pasive të veprimit gjegjësisht ai është idetyruar të durojë sjelljen të cilën e subjektit autorizues për të cilën aiështë i autorizuar; në rastin e dytë prapë subjekti i detyrimit është i_________________________15) V. Ivançeviq: “Institucioni i së drejtës administrative”, libri I, Zagreb, 1983, fq. 163. 141
  • 143. detyruar në sjellje aktive, veprim të cilin subjekti i autorizimit e cakton.Kështu nëse ndonjë subjekt është i autorizuar të banojë në shtëpinë e vettë gjitha subjektet tjera janë të detyruara që atë ta durojnë gjegjësisht qëatë të mos e pengojnë më asgjë. Ndërkaq, nëse dikush është i autorizuartë kërkojë të banojë në shtëpi të huaj, atëherë subjekti i detyrimit është idetyruar që shtëpinë e vet t’ia lë në dispozicion për banim sipas kërkesëssë tij.Autorizimi i jepet subjektit në mënyrë që ai të mund ta realizojë ndonjëinteres për të cilin klasa udhëheqëse (sunduese) sheh të nevojshme seatë duhet mbrojtur me ligj. Mirëpo, duke pasur parasysh marrëdhënien esubjektit të autorizimit ndaj interesit i cili me atë autorizim të tijrealizohet, ekzistojnë dy lloje të ndryshme të autorizimeve juridike(ligjore). Lloji i parë i autorizimit quhet e drejtë subjektive, kurse i dytiautorizim (kompetencë).5.1. E drejta subjektiveE drejta subjektive është e drejta e autorizimit të subjektit të së drejtëspër ta mbrojtur interesin e vet personal. Autorizimi i tillë p.sh. është edrejta në pronë, e drejta në qira, e drejta e qarkullimit të lirë etj.Ekzistojnë të drejta të tilla të panumërta të cilat studiohen në kuadër tëdegëve përkatëse juridike. Për të drejtën subjektive është karakteristikese ajo, në kufijtë caktuar, është subjekt i së drejtës plotësisht i lirë që tësillet sipas vullnetit. Ai është i vetmi kompetent që ta përcaktojë interesine vet, të vendosë se a dëshiron ta mbrojë të drejtën e tij subjektive apo joetj. Nëse vendosë që të mos e zbatojë autorizimin e tij ai është plotësisht ilirë për këtë dhe në asnjë rast për këtë arsye nuk mund t’i shqiptohetsanksioni.Të drejta subjektive mund të ndahen apo klasifikohen sipas kritereve tëndryshme, por më e rëndësishmja është ndarja apo klasifikimi i atyre tëdrejtave në:1. Të drejtat absolute apo reale dhe2. Të drejtat relative apo obligative.Krahas këtyre, është e rëndësishme edhe ndarja apo klasifikimi i tëdrejtave në të drejta të bartshme dhe të pabartshme si dhe klasifikimigjegjës i detyrimeve. Të drejtat e bartshme në subjektet tjera sipasrregullit janë të drejtat pronësore – p.sh. e drejta e pronës, hipotekat etj.Të drejtat të cilat janë të lidhura në këtë mënyrë për personin e subjektittë vet vetëm ai mund t’i realizojë apo t’i kryejë. Të drejtat e pabartshmejanë: p.sh. e drejta e burrit, e prindit, e drejta e votës etj. 142
  • 144. KompetencaKompetenca është autorizim ligjor i subjektit të së drejtës me të cilën aiduhet të mbrojë ndonjë interes të huaj (jo të vetin), por interes të ndonjësubjekti tjetër, në emër të së cilit vepron. Ai interes në të vërtetë paraqettë drejtën subjektive të atij subjekti. Ai subjekt tjetër mund të jetë osendonjë person fizik, njeri i cili nuk mund ta mbrojë vet interesin me anëtë së drejtës së vet subjektive për çka ajo mbrojtje i dorëzohet subjektit tëkompetencës, ai ose është person juridik ose organ. Dallimi kryesorndërmjet të drejtës subjektive dhe kompetencës qëndron në atë sesubjekti i së drejtës subjektive është shumë më i lirë në kryerjen eautorizimit të tij sesa subjekti i kompetencës. Subjekti i kompetencësnuk është i autorizuar të veprojë siç dëshiron por është i detyruar tëveprojë ashtu siç do të vepronte ai që e ka autorizuar për realizimin einteresit të vet sikur të mund të vepronte racionalisht.Prandaj kompetenca edhe nuk është autorizim i kulluar siç është rastime të drejtën subjektive, por ajo është njëkohësisht edhe obligim ligjor(juridik). E drejta në padiNë nocionin e autorizimit ligjor qëndron se është i mbrojtur me aparatinshtetëror të dhunës. Kjo do të thotë se aparati shtetëror i dhunës do tëintervenojë që t’i pengojë ato subjekte të cilat pengojnë ushtrimin eautorizimit dhe pastaj do t’i detyrojë subjektet të cilat janë të detyruaraqë të veprojnë diçka, në pajtim me autorizimin, që atë edhe ta bëjnë.5.1.2. Obligimi ligjor (detyrimi)Nocioni korelativ me nocionin e autorizimit ligjor është nocioni i detyrimitligjor apo obligimit. Ky nocion madje në drejtësi qartë dallohet nganocioni i autorizimit sepse e drejta në rend të parë këtu është rregullsjelljen e detyrueshme. Teorikisht nuk është e pamundur tëparamendohet madje edhe një sistem juridik në të cilin për të gjithasubjektet e zakonshme të së drejtës do të ekzistonin vetëm detyrime nëmënyrë që autorizimet të cilat iu përgjigjen të ekzistonin vetëm përshtetin gjegjësisht organet e tij.Njësoj sikurse në të drejtën subjektive, edhe obligimi bie mbitrashëgimtarët apo ndërmjetësit tjerë si i bartshëm nëse ka lidhje mepronën. Ndërsa i pabartshëm është nëse është i lidhur ngushtë përpersonalitetin e subjektit ashtu që askush nuk mund ta kryejë përveç tij:obligimi i një skulptori që ta punojë një vepër (skulpturë) është ipabartshëm kurse obligimi i tij për pagesën e borxhit është i bartshëm. 143
  • 145. 6. Përshkrimi dhe ruajtjaKëtu do të flasim posaçërisht për një fakt juridik, për kalimin e kohës,sepse koha është shumë e rëndësishme për drejtësinë. Shumëmarrëdhënie juridike pushojnë (shuhen) apo ndryshohen, ose lindin tërejat me kalimin e kohës, të ashtuquajturat parashkrime gjegjësishtmbajtje (ruajtje). Kalimi i kohës për shkak të së cilës autorizimet ecaktuara humben, marrëdhëniet e caktuara shuhen, kjo quhetparashkrim, derisa kalimi i kohës për shkak të së cilës autorizimet ecaktuara fitohen, marrëdhëniet e caktuara lindin dhe kjo quhet ruajtje(mbajtje).Së këndejmi kalimi i kohës është fakt i posaçëm juridik. Së këndejmimeqenëse autorizimet kryhen sikurse edhe çdo gjë tjetër me kohë edheky fakt duhet të ketë ndikim në kryerjen e tyre gjegjësisht nëmarrëdhëniet juridike. Mirëpo autorizimi i parashkruar nuk shuhetgjithmonë plotësisht nga sistemi juridik – autorizimi i caktuar iparashkruar mund të kalojë në tjetër lloj (p.sh. e drejta e parashkruar epronës lind nëse atë nuk e ka fituar askush, mirëpo nëse atë të drejtë eka ushtruar ndokush gjatë kohës derisa subjekti i tij nuk e ka ushtruar,atëherë ai i cili e ka ushtruar këtë të drejtë, e fiton atë, ndonëse deriatëherë nuk e ka pasur). Këtë fitim të autorizimit në bazë të ushtrimittjetër e quajmë ruajtje. Me këtë, prapë, vetëm në anën tjetër, sistemijuridik i përshtatet realitetit, gjegjësisht ajo që deri tashti ekziston si fakt,kurse nuk ekziston edhe juridikisht, pranohet si e drejtë dhe fillon tëekzistojë si e tillë.Kuptohet se parashkrimi rrjedh vetëm atëherë nëse subjekti i së drejtësështë në mundësi që autorizimin e vet ta kryejë por nuk e kryen, kurse joedhe atëherë kur nuk ka qenë në mundësi ta bëjë atë. Gjithashtu kaautorizime të cilat nuk parashkruhen, gjegjësisht nuk mund të fitohetmbajtja e tyre. KAPITULLI X SUBJEKTET JURIDIKE, TITULLI JURIDIK DHE STATUSI1. HyrjeCilindo bartës të së drejtës dhe detyrimit në marrëdhënien juridikegjegjësisht thënë me gjuhën e ligjit bartësin e obligimit dhe autorizimit ekarakterizojnë si subjekt juridik. Subjektet juridike para së gjithash janëqytetarët gjegjësisht individët. Nuk mund të themi se subjektet juridikejanë grupe njerëzish përveç siç do të shohim në vazhdim të shpjegimit, seedhe kolektivitetet mund të kenë subjektivitet juridik nën kushte tëcaktuara të cilat i pranon sistemi juridik. 144
  • 146. Duke miratuar parimin e barazisë, ligji pranon njeh subjektivitetinjuridik të gjithë pjesëtarëve të një bashkësie juridike (shteti), gjë qëshprehet edhe me nocionin e aftësisë ligjore i cili është identik menocionin e subjektit të së drejtës. 16Megjithatë në drejtësi si subjekte konsiderohen edhe kolektivet njerëzoredhe prona nën kushte të jashtëzakonshme të cilat i rregullon sistemijuridik i çdo shteti.Kështu, krahas personave fizik paraqiten edhe të ashtuquajturit personajuridik si subjekte të së drejtës. Vend të posaçëm ndër ta zë shteti sisubjekt i së drejtës ndërkombëtare i cili njëkohësisht paraqitet edhe nëmarrëdhëniet juridike të së drejtës së brendshme.Sot në të drejtën moderne çdo qytetar si subjekt juridik është bartës i sëdrejtës dhe detyrimit në kuptimin e dyfishtë: si pjesëtar i shtetit –bashkësisë politike e cila ia njeh të drejtat themelore dhe si subjekt nësferën e të drejtave private e cila i përfshinë ato pronësore, si dhemarrëdhëniet e punës dhe ato familjare.Përveç këtij aspekti statik, subjektivizimi i së drejtës edhe më tepërvërehet në dinamikën e marrëdhënieve juridike; çdo subjekt i së drejtësështë në mundësi që vet ose përmes përfaqësuesit ndërmerr veprime metë cilat realizohen efektet e ndryshme juridike. Përveç lutjeve, kërkesave,padive dhe veprimeve të tjera të karakterit procesual, subjektet lirishtvendosin edhe për lindjen, zgjatjen dhe shuarjen e marrëdhënieveprivate-juridike. Kështu njerëzit shkëmbejnë të mirat materiale-juridikesipas zgjedhjes së tyre, atëherë kur ata dëshirojnë dhe më kë dëshirojnë.Ky dimension dinamik apo aktiv i subjektivitetit të së drejtës nëshkencën e drejtësisë karakterizohet si aftësi veprimi.2. Nocioni i subjektit juridik (subjektit të së drejtës)Duke pasur parasysh se sistemi juridik rregullon sjelljen e njerëzve nëshoqëri normat ligjore në rend të parë kanë të bëjnë me atë sjellje në tëcilën ekzistojnë marrëdhëniet ligjore ndërmjet njerëzve. Në këtë kuptim,më të gjerë dhe më preciz, njerëzit janë subjekte të së drejtës sepse ajoka të bëjë vetëm me ta.Mirëpo, prapë duhet pasur kujdes se ka pasur sisteme juridike në të cilatdisa njerëz nuk kanë qenë subjekte por objekte të së drejtës sikurse qëekzistojnë edhe krijesa të caktuara shoqërore (ndërmarrje, shoqata) tëcilat janë subjekte të së drejtës kurse nuk janë njerëz, ndonëse atopërbëhen nga njerëzit. Kjo dëshmon se njeriu vetvetiu nuk është subjekti së drejtës. Nga subjektet e së drejtës duhet dalluar personin i cili me 145
  • 147. vetëdije dhe vullnet mund të veprojë sipas normave ligjore dhe ky quhetagjent juridik. Agjentët juridik mund të veprojnë edhe në emër të vetinpor edhe të huajin gjegjësisht edhe për dobi të vetën edhe për dobi tëhuajën, (përfaqësues për tjetrin). Nëse vështrojmë zhvillimin historik tënormave pozitive-juridike të subjektit të së drejtës vërejmë se cilësia esubjektit të së drejtës u është dhënë personave të ndryshëm, varësishtnga interesat klasore të klasës sunduese. Kështu në të drejtën e sistemitskllavopronar kjo cilësi u është dhënë vetëm njerëzve të lirë, në sisteminfeudal – të gjithëve por jo në mënyrë të barabartë formalisht, kurse nëshoqërinë socialiste ekzistonin masat që ajo barazi formale gjithnjë e mëtepër shndërrohej në barazi reale. Cilësia e subjektit të së drejtës u njihetpersonave fizik (njerëzve) dhe të ashtuquajturve persona juridik(shoqatave dhe ndërmarrjeve). Cilësia e subjektit të së drejtës për të qenëbartës i obligimit dhe autorizimit zakonisht quhet me termin të posaçëm– aftësi juridike (ligjore). Ndërkaq, ky nocion është qartë tautologjik sepsepërputhet me nocionin e subjektit të së drejtës dhe për këtë arsye është ipanevojshëm.2.1. Personi fizik si subjekt i së drejtësPersoni fizik është ai person i cili ka mjaft të zhvilluar vetëdijen dhevullnetin që normat ligjore të mund t’i kuptojë dhe sjelljen e tij në to tamotivojë, i cili është i aftë që me veprimet e tij të vetëdijshme të nxisëpasoja gjegjëse juridike gjegjësisht e drejta për aktet e vetëdijshme të tijlidhet për pasojat eventuale të caktuara. Këto pasoja ky person i deshiapo jo ato do të vijnë edhe pavarësisht nga vullneti i tij. Pasojat mund tëjenë të shprehura në kuptim të fitimit të së drejtës (autorizimeve) dhekryerjes së obligimit, detyrimit, gjegjësisht humbjen e tyre dhe sidomosnë përgjegjësi. Aftësia e personit fizik të përgjigjet për veprimet e tij tëvetëdijshme paraqet aftësinë për kryerje të deliktit (kundërvajtjes).Në sferën e të ashtuquajturës e drejtë private (civile, ekonomike, deridiku familjare dhe të punës) dallohet e ashtuquajtura aftësi punuese ngaaftësia delikte qytetare-juridike. E para është aftësia për kryerjen epunëve juridike.Pra, zotësia delikuente është aftësi që të bartet përgjegjësi për deliktin ekryer (në të drejtën civile për dëmin e shkaktuar) dhe për të sipasrregullit është e nevojshme gjithashtu dhe shëndeti. Në sferën e sëdrejtës penale ajo aftësi quhet zotësi delikuente penale-juridike. Edhe ajofitohet me moshën madhore kurse për disa vepra të caktuara të lehtapenale fitohet edhe më herët (zotësia e pjesshme delikuente penale).________________________16) Shih në B. Periq: “Struktura prava”, Informator, Zagreb, 1988, fq. 65. 146
  • 148. 2.2. Personi fizik si palë dhe si subjekt i së drejtësSa i përket arsyes për shkak të së cilës ka lindur dhe është afirmuarnocioni i palës në drejtësi, mendimi i përgjithshëm teorik dhe doktrinarfillon nga ajo se nocioni i palës në kuptimin formal ka lindur për shkaktë nevojës së diferencimit të palëve në raport me personat tjerë të cilëtgjithashtu marrin pjesë në procedurën juridike. Fillimisht, nocioni i palësna paraqitet në punën e organeve policore dhe kryesisht ka lindur sipasojë e theksimit të interesave subjektive gjegjësisht personale, ndërsaqëllimi objektiv i diferencimit, së paku në fillim të themelimit, ka qenë elënë në planin e dytë. Gjithashtu arsyet për të cilat personi i caktuar nëprocedurën juridike në përgjithësi ka mundur të fitojë pozitën e palësjanë shfaqur në mënyra të ndryshme. Duhet të kemi parasysh se pozita epalës ka shërbyer për realizimin e mbrojtjes së të drejtave të tyrepersonale dhe interesave juridike prandaj arsyet e arritjes së kësaj pozitekanë qenë ekskluzivisht të natyrës subjektive. Ndërkaq meqenëse pozitae palës me kohë ka ndryshuar dhe është varur nga prezumimet ecaktuara, edhe arsyet objektive të diferencimit gjithashtu kanë ardhur nëshprehje të plotë.2.3. Aftësia e palës si subjekt i së drejtësSubjekti juridik i cili është bartës i të drejtave dhe detyrimeve nëmarrëdhëniet juridike (personi fizik, juridik) mund të ketë aftësi juridikepër të qenë bartës i të drejtave dhe detyrimeve. Aftësia e tillë quhet menjë emër të posaçëm – aftësi juridike. Ky nocion është haptazi tautologjiksepse përputhet me nocionin e subjektit të së drejtës, prandaj atë përkëtë arsye e konsiderojmë si të panevojshme për sqarime të posaçme.Mjafton të theksojmë se zotësia juridike fitohet me lindje (personi fizik)dhe me regjistrimin e tij në regjistrin përkatës të organeve shtetërore(personi juridik). Krahas këtij nocioni në korrelacion të drejtpërdrejtështë edhe zotësia e palëve. Ajo paraqet cilësinë e një subjekti për të qenëpalë në procedurë (p.sh. kontestin gjyqësor – akuzues apo i akuzuar).Zotësinë e palës e kanë të gjithë ata që janë të aftë juridikisht: të gjithëpersonat fizik (edhe fetusi i cili do të lind i gjallë nëse është në interesin etij) dhe të gjithë personat juridik. Mirëpo, zotësia e palëve ka kuptim mëtë gjerë sesa zotësia juridike (ius standi in iudicio), pra përjashtimishtmund ta kenë edhe disa forma të bashkimit apo organet të cilat edhenuk kanë zotësi juridike.Doktrina dhe shkenca juridike kryesisht pajtohen rreth çështjes sëekzistimit të supozimeve të nevojshme për pjesëmarrje të palëve nëprocedurë.Në këtë kuptim veprimi i personave si palë në procedurë është ikushtëzuar me ekzistimin e zotësive si vijon: 147
  • 149. a) posedimi i zotësisë së palëve apo aftësia që të jetë palë në procedurë para organit shtetëror,b) me posedimin e aftësisë procesuale gjegjësisht për të pasur aftësi për kryerjen e veprimeve të pavarura në ndonjë procedurë juridike (gjyqësore, administrative etj.);c) me posedimin e legjitimacionit të palës gjegjësisht ekzistimit të lidhjeve të caktuara të atij personi me gjërat konkrete administrative gjegjësisht lëndën e procedurës juridike.Të gjitha kushtet e cekura paraqesin supozime procesuale pa të cilatorgani shtetëror nuk ka detyrim që të lëshohet në veprime meritore. Kjodo të thotë se organi shtetëror parashtruesit të kërkesës mund t’irefuzojë gjegjësisht personit i cili dëshiron të marrë pjesë në procedurëne cila veç ka filluar, ta ç’kyç nga ajo procedurë. Nga sa u tha më lartrezulton se supozimet e përmendura procesuale paraqesin kusht përveprimin e organit shtetëror.Dy supozimet e para paraqesin të ashtuquajturat cilësi të përgjithshmetë palëve për pjesëmarrje në procedurën administrative, ndërsa supozimii tretë është përcaktuar si zotësi e posaçme e palës në procedurë. Paparaqitjen e supozimeve procesuale nga palët, organi shtetëror është iliruar nga veprimi i panevojshëm. Kjo do të thotë se pozitën e palës nëndonjë procedurë para organit shtetëror mund ta ketë vetëm ai person icili i plotëson që të tri kushtet së bashku (kumulativisht). Zotësia e palëveKjo është aftësi për të qenë palë në procedurë gjegjësisht për të qenëbartës i së drejtës dhe detyrimit. Siç kemi vërejtur kjo aftësi i përgjigjetzotësisë juridike. Me rregullativën materiale është paraparë se kushmund të ketë zotësinë e palës. Parashtrimin e zotësisë së këtillë juridikenë procedurë e kanë të gjithë personat fizik dhe juridik (shoqatatekonomike, ndërmarrjet, bankat etj.). zotësia e palës fitohet me lindjen epersonit fizik gjegjësisht me themelimin e personit juridik dheregjistrimin e tij në regjistrin gjyqësor tek gjykata kompetente. Në disaraste kërkohet zotësia e posaçme juridike, ndonëse personi i caktuar e kazotësinë e përgjithshme juridike (p.sh. shtetasit e huaj nuk mund të jenëpalë në procedurë në lëndët e caktuara para organeve shtetërore). Zotësia procesuale (e veprimit)Këtë zotësi mund ta ketë vetëm pala e cila është plotësisht e aftë përpunë. Mund të përfundojmë se zotësinë procesuale apo zotësinë eveprimit nuk e kanë personat e mitur si dhe personat e moshës madhoretë cilëve u është marrë kjo zotësi. Situata e kundërt është ndërkaq e 148
  • 150. mundur për arsye se ndonjë person mund të ketë zotësinë e palës e tëmos ketë zotësi veprimi. Gjithashtu, nëse ndonjë pale i është pezulluarzotësia e veprimit ajo palë edhe më tutje mund të ketë zotësinë e veprimitnë kufijtë e aftësisë së mbetur të punës. Personat e tillë mund të jenëpalë në procedurë me kusht që në vend të tyre aktet juridike apoveprimet juridike i kryejnë ose i përfaqësojnë përfaqësuesit e tyre tëautorizuar. Legjitimacioni i palëvePër ekzistimin e legjitimacionit të tillë është i nevojshëm ekzistimi izotësisë së palës, por nuk është e nevojshme ekzistimi i zotësisë sëveprimit. Kjo shpjegohet me atë se nëse pala si subjekt i ndonjë të drejteapo detyrimi e humb zotësinë e veprimit, kjo nuk do të ketë ndikim nëlegjitimacionin e saj, sepse në vend të palës në procedurë juridikeparaqitet përfaqësuesi i tij i autorizuar ligjor. Marrëdhënia e këtillë e njëpersoni ndaj lëndës së procedurës juridike nga e cila rezulton e drejta ecaktuar apo interesi juridik karakterizon legjitimacionin e palës(legitimatio in causam). Organi i cili udhëheqë me procedurën është iobliguar që të shqyrtojë raportin e palës ndaj lëndës së procedurës.Nga kjo rezulton se ekzistimi i zotësisë së palës dhe asaj të veprimitpërcaktohet sipas kritereve objektive të njohura më parë ndërsa ekzistimii legjitimacionit të palës varet nga interesi juridik i personit i cili merrpjesë në procedurë.Shihet haptazi se legjitimacioni aktiv dhe pasiv i palës është i lidhur tëdrejtën dhe interesin juridik të palës në njërën anë gjegjësisht obligimittë organit në anën tjetër qoftë nëse e para kërkon diçka nga organi, qoftëorgani palës diçka i zbulon në formë të argumentit apo veprimit.3. Nocioni dhe karakteri (atributi) i personave fizikNë raport me subjektin e së drejtës si bartës i së drejtës dhe detyrimitnga marrëdhënia juridike ekzistojnë edhe të drejta të tilla personale tëcilat shërbejnë para së gjithash për identifikimin e subjekteve dhepërcaktimin e gjendjeve të tyre personale.Këto janë: 1. Emri, 2. Vendbanimi dhe 3. Shtetësia e personave fizik.3.1. Emri personalEmri personal është një nga shënimet themelore të personit fizik i cilishërben për identifikimin e statusit personal të tij. Emri personalpërbëhet nga emri dhe mbiemri me ç’rast mbiemri shënon lidhjen e njëpersoni për familjen apo grupin e gjerë gjinor përmes të cilit gjithashtubëhet identifikimi. 149
  • 151. Numri i fjalëve prej të cilave mund të përbëhet emri dhe mbiemri nukështë i kufizuar. Emrin personal të fëmijës e caktojnë me marrëveshjeprindërit gjegjësisht kujdestarët nëse është fjala për fëmijën prindërit e tëcilit janë të panjohur apo nuk janë gjallë. Personalisht fëmija emrin emerr menjëherë pasi të jetë lindur dhe ai paraqet të drejtën e çdo njeriundërsa përdorimi i emrit është obligim i tij.3.2. Vendstrehimi dhe vendbanimiNë drejtësi vendstrehimi dallohet nga vendbanimi i personit fizik.Vendbanimi është vendi në të cilin qytetari vendoset me qëllim që në tëjetojë përherë. Shtetasit sipas dëshirës së tyre mund ta zgjedhin përvendbanim cilindo vend në territorin e shtetit. Nocioni i vendbanimitështë i rëndësishëm në procedurën e përcaktimit të kompetencës lokale,gjegjësisht për ekzekutimin e sanksionit penal, pagimin e tatimit dhekontributin dhe për zbatimin e ekzekutimit administrativ.Vendstrehimi është vend në të cilin qytetari banon përkohësisht jashtëvendbanimit të tillë. Zakonisht për vendstrehim përdoret edhe termivendbanim i përkohshëm dhe së këndejmi vendstrehimi definohet sivend në të cilin qytetari gjendet momentalisht apo jeton përkohësisht.Liria e qytetarit përfshinë edhe të drejtën e tij për ta ndërruarvendbanimin dhe vendstrehimin të cilat megjithatë mund të jenë tëkufizuara për shkaqe të rëndësishme (hapësirat në të cilat ndalohetafrimi, detyrimi i lajmërimit të vendbanimit etj.). Caktimi i vendbanimittë palës në procedurë para gjykatës dhe organeve administrative ështëparakusht i nevojshëm për kryerjen e akteve procesuale dhe përpërcaktimin e kompetencës së organit i cili udhëheqë me procedurën,mirëpo ai shërben edhe si kriter për zbatimin e të drejtës së huaj.3.3. ShtetësiaShtetësia është lidhja ndërmjet njeriut dhe shtetit. Në marrëdhënietndërmjet personit fizik dhe shtetit sovran shtetësia është zbuluar silidhje publike – juridike e përkatësisë së individit shtetit të caktuar. Nëbazë të shtetësisë caktohet pozita juridike e shtetasit në të drejtën ebrendshme por edhe në atë ndërkombëtare. Tërësia e pushtetit e qëështë shteti kryhet mbi shtetasit e vet (i ashtuquajturi sovranitetpersonal), bazohet pikërisht në faktin se personi i caktuar shtetas ivendit të caktuar edhe kur gjendet jashtë kufirit të shtetit të tij. Rregullatqë i përkasin shtetësisë rregullojnë çështjet e fitimit dhe humbjes sështetësisë si dhe të gjitha çështjet që mund të lidhen për të dherregullohen me ligj. Fakti për lidhjen e njeriut dhe shtetit është shumëdeterminues për të drejtën dhe obligimin e shtetasit në pajtim mesistemin e tij. 150
  • 152. 3.4. Evidenca publike e statusit: librat e amzësPër evidencimin dhe verifikimin e gjendjeve personale në rend të parëshërbejnë dokumentet personale, letërnjoftimi, pasaporta etj. Megjithatëpër punën e shërbimeve administrative rëndësinë më të madhe e kanëregjistrat publik në të cilët shënohen gjendjet personale. Në ditët esotme, kjo është punë e shërbimit të posaçëm të cilin e quajmë zyreofiqarie. Kjo zyre mban tri lloje librash të tilla: amzën e të lindurve, të tëmartuarve dhe të vdekurve. Ato libra kanë rëndësinë e dokumentitpublik dhe faktet të cilat në to shënohen konsiderohen si të vërtetaderisa të mos dëshmohet e kundërta.Evidencat mbi statusin personal të qytetarit i mbajnë organet eadministratës. Këto janë evidenca publike mbajtja e të cilave është erregulluar me akt ligjor dhe nënligjor.Me evidencat mbi emrin personal nënkuptojmë: librat e amzës dheevidencat e shtetësisë.3.4.1. Librat e amzës së të lindurveNë këto libra evidentohen shënimet personale të personit të lindurgjegjësisht shënohen: emri dhe mbiemri, gjinia, dita, muaji dhe viti ilindjes, ora e lindjes, vendi i lindjes, shtetësia, data dhe vendi i lindjes sëtë dy prindërve, vendbanimi dhe adresa. Më vonë shënohet: pranimi dhepërcaktimi i atësisë-amësisë, ligjësimi, birësimi, pushimi i birësimit,kujdestaria, gjendja martesore, ndërrimi i emrit dhe mbiemrit, ndërrimi ishtetësisë dhe vdekja.Afati për regjistrim të të lindurit në librin e amzës së të lindurve është 15ditë nga dita e lindjes së fëmijës (për fëmijën e vdekur afati i regjistrimitështë 24 orë).Caktimi i emrit për fëmijën e lindur duhet të bëhet në afat prej 2 muajsh.3.4.2. Librat amëz të kurorëzimit (martesës)Në këto libra shënohen faktet të cilat janë të lidhura për lidhjen emartesës (emri dhe mbiemri, data muaji dhe viti i lindjes, vendi i lindjes,shtetësia, vendbanimi, adresa, emri dhe mbiemri i prindërve të çiftitbashkëshortor, emri dhe mbiemri dhe vendbanimi i dëshmitarëve dhepersonat zyrtar). Gjithashtu në librat amëz të kurorëzimit evidentohen tëdhënat mbi shuarjen e martesës siç janë: shpallja e martesësinekzistente, anulimi i martesës dhe pushimi i martesës meshkurorëzim, me vdekjen, zhdukjen dhe shpalljen e personit si të 151
  • 153. humbur, për të vdekurin etj., shënimet lidhur me ndërrimin e emrit tënjërit nga bashkëshortët.3.4.3. Librat e amzës së të vdekurvePërveç faktit mbi vdekjen në librin e amzës së të vdekurve shënohen edhetë dhënat personale të të vdekurit; gjinia, ora, dita, muaji dhe viti si dhevendi i vdekjes, dita muaji dhe viti i lindjes, vendi i lindjes, gjendjamartesore, shtetësia, vendbanimi dhe adresa e banesës-shtëpisë.Gjithashtu në librin e amzës së të vdekurve shënohen edhe ndryshimet egjendjes martesore. Fakti i vdekjes i paraqitet zyrës së ofiqarisë së venditnë të cilin ka ardhur vdekja. Vdekja e cila ka ndodhur në fatkeqësikomunikacioni paraqitet në zyrën e ofiqarisë në territorin e të cilës ivdekuri varroset. Vërtetimin për vdekjen e lëshon mjeku i cili kakonstatuar vdekjen.Librat e amzës mbahen në dy ekzemplarë prej të cilëve njëri quhetburimor e që mbahet në zyrën e vendit dhe kopja e cila ruhet në organete punëve të brendshme.3.5. Evidenca mbi shtetësinëNë librat e amzës së personave të lindur shënohet edhe shtetësia epersonit kur konstatohet se ai person i plotëson kushtet ligjore përfitimin e shtetësisë të shtetit të caktuar me njërën nga mënyrat si vijon:a) origjina, b) me lindjen në territorin e atij shteti, c) me birësim. Këtolibra të amzës mbahen në territorin e shtetit si dhe në përfaqësitëdiplomatiko-konzulare të shtetit. Shtetësia në bazë të natyralizimitmbahet në librat e amzës të cilat ruhen në organin e punëve tëbrendshme kurse certifikatën mbi shtetësinë e fituar në këtë mënyrë elëshon organi i cili mban librat e amzës së të lindurve.4. Personi juridik4.1. Nocioni i personit juridikSi person juridik definohet çdo bashkim i njerëzve apo i pronës meqëllimin e lejuar të së drejtës e cila lind, vepron dhe pushon sipasnormave të së drejtës në fuqi. 17 Ky është konstruksion juridik dhe çdokolektiv apo bashkësi si dhe çdo tip i marrëdhënies juridike nuk ështëdomosdo person juridik. Kështu p.sh. familja nuk konsiderohet si personjuridik. Mirëpo ajo edhe nuk është pëlqim për investim të përbashkët tëpunës apo mjeteve (ortaki). Çdo person juridik e ka qëllimin epërcaktuar. Ai përcaktohet sipas llojit të punëve (veprimtarive) të cilat ikryen. Për dallim nga personat fizik personi juridik nuk guxon të veprojëjashtë kornizës të cilën ia ka caktuar e drejta si qëllim të lejuar. 152
  • 154. Është e nevojshme që shoqata e tillë të ketë edhe karakter të përhershëmdhe të disponojë me pronë të posaçme, të ndryshme nga prona eanëtarëve apo shfrytëzuesve.4.2. Lindja dhe shuarja (pushimi) i personit juridikPersoni juridik lind zakonisht me paraqitjen tek organi kompetentadministrativ apo gjykata. Organi i pushtetit pastaj vetëm e pranonfaktin se ekziston vullneti për themelimin e shoqatës, organizatës apoasociacioni dhe ajo lind me aktin e regjistrimit. Kjo është procedura që ekarakterizon sistemin juridik liberal. Mënyra tjetër e themelimit ështësipas miratimit (“koncesionit”).Deri tek pushimi (shuarja) e personit juridik vjen për shumë shkaqe: mevullnetin e anëtarëve (shpërndarja, likuidimi); me ndalim nga ana eorganit shtetëror kompetent (p.sh. nëse konstatohet se shoqata vepronkundër ligjit); me shuarjen e pronës apo parakushteve tjera për ekzistimdhe me bashkim apo fuzionim me personin tjetër juridik. Për shoqatatekonomike zbatohet edhe procedura e posaçme e shkarkimit tëmarrëdhënies e kjo është falimentimi. Falimentimi apo likuidimi idhunshëm është procedurë gjyqësore mbi pronën e borxhliut i cili ështëbërë insolvent (nuk është në gjendje t’i kryejë obligimet e veta financiare)me të cilin ajo i ndan në subjekte tjera.4.3. Llojet e personave juridikSiç kemi mundur të vërejmë nga shpjegimet e deritashme subjektijuridik nuk është e domosdoshme të jetë vetëm njeri por ai mund të jetëedhe krijesë shoqërore si kolektivitetet. Krijesat e tilla shoqërore të cilaveu pranohet cilësia e subjektit juridik gjithashtu quhen persona juridik.Personi juridik është krijesë i cili paraqet një tërësi mjaft të organizuardhe të formuar e që dallohet nga të tjerat. Krijesa e tillë duhet tëparaqesë një qendër interesi dhe veprimtarie të njerëzve e cila është mjaftrëndësishme për klasën sunduese për t’i kushtuar vëmendje dhe mjaft edomosdoshme për realizimin e interesave të veta, kurse në anën tjetër tëcilës për realizimin e atyre interesave i nevojitet të jetë i njohur si subjektjuridik. Sipas mendimit tonë esenca e personit juridik është në atë se atojanë organizata në të cilat bëjnë pjesë shumë njerëz të cilët kryejnëautorizime të caktuara dhe detyra mirëpo ato i kryejnë në atë mënyrë qëpasojat e caktuara juridike nuk janë llogaritur individualisht por për tërëorganizatën e cila quhet person juridik._______________________________________17) Shprehja franceze “persone morale” si karakteristikë për personin juridik tregon se kolektivet etilla janë moralisht të pranuara dhe juridikisht të lejuara për dallim nga shoqatat e ndaluara(p.sh. shoqatat e hajdutëve) 153
  • 155. Dallojmë tri lloje themelore të personave juridik:1. Shoqatat ekonomike,2. Bashkësitë dhe3. Ndërmarrjet.4.3.1. Shoqatat ekonomikePersonat fizik dhe juridik të brendshëm dhe të jashtëm mund tëthemelojnë forma të ndryshme të organizimit të shoqatave ekonomike siçjanë:- shoqata me përgjegjësi solidare të pakufizuara;- shoqëritë aksionare;- shoqatat me përgjegjësi të kufizuara dhe shoqatat aksionare.Çdonjërës nga shoqatat mund t’i besohet në bazë të ligjit kryerja epunëve të caktuara profesionale dhe juridike nga fushëveprimi i organittë administratës. Këtu bëjnë pjesë edhe odat ekonomike si organepublike-juridike.4.3.2. Ndërmarrjet (entet)Ndërmarrjet janë organizata të cilat kryejnë punë të shërbimeve publike.Ndërmarrjet në pikëpamje organizative janë jashtë administratës. Të tillajanë: entet e arsimit (shkollat, fakultetet), entet e mbrojtjes shëndetësore(spitalet, shtëpitë e shëndetit, ambulancat etj.). Entet themelohen meligjin për ndërmarrjet apo entet si lex generalis. Me to rregullohetthemelimi dhe funksionimi i enteve për dallim nga lex specialis me tëcilin rregullohet organizimi dhe funksionimi i enteve si shkollat, spitaletetj (ligji mbi shëndetësinë, ligji mbi arsimimin fillor, ligji mbi arsimimin elartë etj.). Enti ka atributin e personit juridik të cilin e fiton me regjistrimnë regjistrin e gjykatës. Themelues të enteve janë personat fizik dhejuridik vendor dhe të jashtëm.4.3.3. Bashkësitë (shoqatat)Bashkësia dallohet nga enti sepse atë e përbëjnë anëtarët të cilët janëngushtë të lidhur ashtu që pa numrin e caktuar të tyre shoqata nukmund të ekzistojë; enti megjithatë më tepër është i shkëputur nganjerëzit ashtu që ekziston si i pavarur prej tyre. Ai nuk ka anëtar të cilëte përbëjnë atë por ka organe drejtuese dhe njerëz të cilët shërbehen metë por nuk janë anëtarë të tij dhe nuk kanë kurrfarë pushteti në të.Shoqata është p.sh. shoqata e studentëve të drejtësisë apo shoqata eshkrimtarëve etj., kurse enti është universiteti apo spitali. Enti në rendtë parë përbëhet nga mjetet e caktuara materiale të cilat janë të caktuara 154
  • 156. t’i shërbejnë qëllimit të caktuar. Njerëzit në të duhet t’i shfrytëzojnë atomjete për atë qëllim dhe ata ndërrohen duke shërbyer edhe vet si një llojmjeti. Shoqata përbëhet në rend të parë nga personat që janë anëtarë tësaj kurse vetëm në rend të dytë janë mjetet materiale. Kuptohet se kaliminga njëra në tjetrën shpesh është i pahetueshëm, kurse shoqatat mundtë krijojnë ente si themelata të tyre. Kompetenca është siç shihet, diçkakrejtësisht tjetër nga marrëdhënia e cila në rastin e saj ekziston ndërmjetpersonit juridik në njërën anë dhe personit fizik, organit të tij në anëntjetër. Kompetenca nuk është asgjë tjetër veçse pjesë e punës e personitjuridik i cili konform marrëdhënies së përmendur juridike e kryenpersoni fizik si organi i personit juridik. Ato punë paraqesin ose të drejtasubjektive ose obligime ligjore të personit juridik e jo organi i tij.Kuptohet se organi mund të përbëhet edhe nga më tepër persona fizik.4.4. Titulli juridik (baza)Për ta fituar subjekti ndonjë të drejtë kurse kjo do të thotë me fjalë tjerapër ta themeluar ndonjë marrëdhënie juridike është e nevojshme që përkëtë ta autorizojë sistemi juridik. Për këtë arsye të gjitha të drejtatsubjektive e kanë pikëqëndrimin e tyre në dispozitat e të ashtuquajturëse drejtë objektive. Ky perceptim formulohet si shkak i marrëdhëniesjuridike. Mirëpo, përveç rregullës së përgjithshme (ligjit) në një numër tëmadh të rasteve nevojitet edhe ndonjë fakt plotësues i cili do të jetëvendimtar për themelimin e marrëdhënies së tillë. Këto supozime faktikei quajmë titull juridik.Titulli juridik (baza apo titulus) është fakti të cilin sistemi juridik epërcakton si kusht (supozim) për themelimin e marrëdhënies juridike.Bazat juridike, më së shpeshti janë në marrëdhëniet private-juridike siveprim juridike dhe delikt civil (shkaktimi i dëmit). Në disa raste sikursenë të drejtën trashëgimore ekzistojnë edhe dy baza juridike të pavarurapër të fituar ndonjë të drejtë; kështu me rastin e trashëgimisë titullijuridik mund të jetë testamenti (amaneti) apo dispozita ligjore.5. Zotësia e veprimitNdonëse çdo subjekt juridik është bartës i të drejtës dhe detyrimit ai nukështë gjithmonë në mundësi që në mënyrë të pavarur me gatishmërinë etij të hyjë në marrëdhënie juridike gjegjësisht me veprimet e tij tëshkaktojë pasoja juridike. Nëse subjekti i së drejtës me veprimin e vetapo mosveprimin mund të krijojë situata të cilat kanë karakter juridik,atëherë thuhet se ai posedon zotësinë e veprimit. Ajo përfshinë edhemarrëdhëniet procesuale materiale-juridike (p.sh. dhuratën aposhitblerjen si punë juridike por edhe paraqitjen e padisë gjykatës).Në sferën e të drejtës private zotësia e veprimit më së shpeshti përbëhetnë lidhjen e punëve juridike dhe në ndërmarrjen e veprimeve të 155
  • 157. ndryshme për mbrojtjen e së drejtës. Aftësi veprimi ka çdo person imoshës madhore dhe shpirtërisht i shëndoshë i cili si i tillë guxon tëdisponojë lirisht me pronën e vet, të lidh kontrata nga marrëdhënia epunës, t’i drejtohet gjykatës, të hyjë në martesë etj. Siç po shohim zotësiae veprimit i përket moshës madhore, tek personat fizik gjegjësishtregjistrimit në organet shtetërore apo gjykatë dhe me dhënien e lejes përpunë tek personat juridik.Ndërkaq personi i tillë gjithashtu përgjigjet edhe për të gjitha obligimetpër të cilat është zotuar me punët e tilla dhe veprimet e atij lloji përgjigjetpër dëmin dhe për çdo veprim të cilin drejtësia e kualifikon si delikt. Kjoështë zotësia e deliktit e cila quhet edhe përgjegjësi. Personi i cili nukështë i përgjegjshëm nuk mund të përgjigjet për dëmin apo për cilindodelikt tjetër (personat e papërgjegjshëm).Siç kemi parë tek personat juridik në parim ekziston zotësia e deliktitdhe zotësia e veprimit. Për emër dhe llogari të personit juridik paraqitenpërfaqësuesit e tyre ligjor p.sh. drejtori apo personi tjetër i autorizuar.Kështu edhe çdo ndërmarrje, shoqatë dhe formë tjetër e personit juridikdo të disponojë me zotësinë e veprimit.Diçka tjetër është zotësia e deliktit. Ajo nganjëherë nuk ka të bëjë mepersonat juridik dhe përgjegjës janë vetëm anëtarët e saj të cilëve mundt’u dëshmohet fajësia (societas delinguere nonpotest). Sot kryesishtpranohet se edhe personat juridik mund të përgjigjen për delikt si tërësidhe atë në kuptimin civil-juridik (kompensimi i dëmit) dhe duke pasurparasysh disa sanksione penale-juridike. 186. Objekti i së drejtës Në shkencën e drejtësisë shpesh hasim edhe në nocionin e objektit të sëdrejtës. Me objekt të së drejtës zakonisht nënkuptojmë gjësendin, pjesëne botës së jashtme materiale e cila zakonisht nuk është njeri (por mundtë jetë edhe njeri, p.sh. në formacionin skllavopronar dhe feudal) dhe icili ekziston në “pushtetin” e njeriut gjegjësisht me të cilin njeriu mundtë zotërojë gjegjësisht ta përdorë.Kështu p.sh. objekt i kontratës për shitblerje të librave apo makinavegjegjësisht shitjes, kurse objekt i huazimit është paraja etj._____________________________________18) Ndërmarrja e tillë apo shoqata mund të jenë të dënuara për shkak të deliktit fiskal dhedoganor me shuma tepër të mëdha të hollash, kurse ato shqiptohen edhe për delikte tjera(rrezikim shëndetit të mjedisit, mosofrimi i ndihmës, mungesa e mbrojtjes në punë etj.). Dënimettjera (p.sh. burgu) natyrisht nuk mund të zbatohen kurse edhe dënimet me të holla nëndërmarrjet e mëdha barten mbi supet e aksionarëve dhe nuk i bartin gjithmonë ata të cilët mësë tepërmi janë përgjegjës (udhëheqësit). 156
  • 158. Ekzistojnë gjëra shumë të llojllojshme dhe ato mund të vijnë në situataligjore shumë të ndryshme gjegjësisht mund të trajtohen juridikisht nëmënyra të ndryshme kështu gjërat ndahen p.sh. në të luajtshme dhe tëpaluajtshme, të ndërrueshme dhe të pandërrueshme.Për gjërat në disa degë pozitive-juridike dhe këto më tutje nuk to tëhyjmë në atë problem. Nëse gjërat kështu i definojmë atëherë mund tëketë marrëdhënie juridike gjegjësisht të drejtë pa objekt. P.sh.marrëdhënia e prindit dhe fëmijës me të cilën prindi është i detyruar taedukojë fëmijën e të ngjashme.7. Llojet e autorizimeve7.1. Autorizimi ligjorAutorizim ligjor do të thotë mundësi e sjelljes së caktuar të subjektit tëcilën ai mund ta kryejë ashtu që sjelljen e tij ta kryejë me sistem juridik.Me fjalë tjera kjo do të thotë se sjelljen e tij askush nuk guxon ta pengojësepse përndryshe bën delikt kurse në situata të caktuara kjo gjithashtudo të thotë se një subjekt tjetër është i obliguar të sillet në mënyrën tëcilën e përcakton subjekti autorizues. Në rastin e parë subjekti idetyrimit pra është i detyruar për sjellje pasive pra, në mosveprimgjegjësisht ai është i obliguar ta durojë sjelljen për të cilën subjekti iautorizimit është i autorizuar; në rastin e dytë prapë subjekti i detyrimitështë i detyruar në sjellje aktive, veprim, të cilin objekti i autorizimit ecakton. Kështu nëse ndonjë subjekt është i autorizuar të banojë nështëpinë e vet, të gjitha subjektet tjera janë të obliguara ta durojnë që tëmos e pengojnë atë në çka do. Ndërkaq, nëse dikush është i autorizuar tëkërkojë të banojë në shtëpi të huaj atëherë ai është subjekt i detyrimitdhe është i obliguar që shtëpinë e vet t’ia lë në dispozicion për banimsipas kërkesës së tij. Autorizimi i jepet subjektit që të mund ta realizojëndonjë interes për të cilin shteti e sheh të arsyeshme ta mbrojë me ligj.Mirëpo, duke pasur parasysh marrëdhëniet e subjektit të autorizimit dheinteresit i cili me atë autorizim të tij e realizon, ekzistojnë dy lloje tëndryshme të autorizimeve ligjore. Lloji i parë i autorizimit quhet e drejtësubjektive kurse i dyti kompetencë.7.1.1. E drejta subjektiveE drejta subjektive është e drejtë e autorizimit të subjektit të së drejtësqë shërben për mbrojtjen e interesit të tij. Autorizim i tillë p.sh. është edrejta e pronës, e drejta e qirasë, e drejta në lirinë e lëvizjes etj.Ekzistojnë të drejta të tilla të panumërta që studiohen në fushat gjegjësetë drejtësisë. 157
  • 159. Për të drejtën subjektive është karakteristike se, në kufijtë e përcaktuar,subjekti i së drejtës është plotësisht i lirë që të sillet ashtu siç dëshiron.Ai është i vetmi kompetent që të përcaktojë interesin e vet, të vendosë adëshiron ta mbrojë atë me të drejtën e tij subjektive apo jo etj. Nësevendosë që autorizimin e vet të mos e zbatojë ai për këtë është plotësishti lirë dhe në asnjë rast për shkak të kësaj nuk mund të sanksionohet.Të drejtat subjektive mund të ndahen sipas kritereve të ndryshe porndarja më e rëndësishme e atyre të drejtave është në të ashtuquajturatabsolute apo të drejta reale dhe të drejta relative apo obligative. Krahaskësaj, është e rëndësishme edhe ndarja e të drejtave në të bartshme dhetë pabartshme si dhe ndarja gjegjëse e obligimeve.Të drejta të bartshme në subjektet tjera sipas rregullit janë të drejtat epronës, hipotekat etj. Të drejtat të cilat janë të lidhura në këtë mënyrëpër personalitetin e subjektit të vet ashtu që vetëm ai mund t’i bartë janëtë pabartshme: p.sh. të drejtat e bashkëshortit, prindit, e drejta e votësetj.7.1.2. KompetencaKompetenca është autorizim ligjor i subjektit të së drejtës me të cilin aiduhet ta mbrojë interesin e dikujt (interesin e huaj), interesin e ndonjësubjekti tjetër në emër të të cilit vepron. Ai interes në të vërtetë paraqettë drejtën subjektive të atij subjekti. Ai subjekt tjetër mund të jetë osendonjë person fizik, njeri i cili nuk mund ta mbrojë interesin e vet dukezbatuar të drejtën e tij subjektive për ç’arsye ajo mbrojtje i dorëzohetsubjektit të kompetencës, ose ai person është juridik gjegjësisht organ.Dallimi i rëndësishëm ndërmjet të drejtës subjektive dhe kompetencësështë në atë se subjekti i së drejtës subjektive është shumë më i lirë nëkryerjen e autorizimit të tij sesa subjekti i autorizimit.Subjekti i autorizuar nuk është i autorizuar të veprojë ashtu siç aidëshiron por është i detyruar që të veprojë ashtu siç do të vepronte aiinteresin e të cilit ky e realizon sikurse të kishte mundur të veprojëracionalisht. Prandaj, kompetenca edhe nuk është autorizim i vërtetë siçështë rasti me të drejtën subjektive, por ajo njëkohësisht është e drejtëdhe obligim.7.2. E drejta në padiNë nocionin e autorizimit ligjor tashmë qëndron se ai është i mbrojtur meaparatin shtetëror të dhunës. Kjo do të thotë se aparati shtetëror idhunës do të intervenojë që ato subjekte të cilat e pengojnë zbatimin eautorizimit t’i ndalojë në këtë dhe pastaj t’i detyrojë subjektet të cilat 158
  • 160. kanë obligim të bëjnë diçka, konform me autorizimin, që edhe ta bëjnëatë.7.3. Obligimi ligjor (detyrimi)Nocioni i obligimit apo detyrimit ligjor është nocion korelativ me nocionine autorizimit ligjor.Madje ky nocion në drejtësi qartë dallohet nga nocioni i autorizimit sepsee drejta është në rend të parë sistem normash mbi sjelljen edetyrueshme.Teorikisht nuk është e mundur të paramendohet madje as sistem juridiki tillë në të cilin për të gjitha subjektet e zakonshme të së drejtës do tëekzistonin vetëm obligimet, derisa autorizimet të cilat u përgjigjen do tëekzistonin vetëm për shtetin gjegjësisht për organet e tij. Sikurse e drejtasubjektive ashtu edhe obligimi është i bartshëm në trashëgimtarë apondërmjetës të tjerë, kryesisht, nëse ajo është e lidhur për pronën ndërsae pabartshme është nëse është e lidhur ngushtë për personalitetin esubjektit ashtu që askush nuk mund ta zbatojë përveç tij: p.sh. detyra eskulptorit ta punojë një vepër është e pabartshme kurse obligimi i tij qëta paguajë borxhin është e bartshme.8. Përfaqësimi8.1. Nocioni i përfaqësimitNëse ndonjë subjekt juridik nuk ka mundësi që për vete t’i kryejë punëtrelevante juridike apo megjithatë dëshiron që ato t’i kryejë për të dikushtjetër, atëherë mund të lindin marrëdhëniet e përfaqësimit. Këtomarrëdhënie zhvillohen gradualisht qysh nga e drejta romake dhe kjopara së gjithash në formën e ashtuquajtur përfaqësim i tërthortë. Kypërfaqësim ishte kontratë e llojit të veçantë (mandatum, lat. Urdhëresë,dekret) me të cilën një palë detyrohej që për palën tjetër ta kryejë ndonjëpunë pa pagesë. Mandatari ishte i detyruar që ta kryejë obligimin merregull, por duke u paraqitur në emër të vetin ndonëse për llogari tëtjetrit (shpenzimet). Vetëm më vonë zhvillohet nocioni i të ashtuquajturitpërfaqësim i drejtpërdrejt të cilin e njeh edhe e drejta bashkëkohore.Përfaqësimi i drejtpërdrejt krijon marrëdhënie të tillë juridike ndërmjetdy subjekteve të së drejtës sipas së cilës njëri paraqitet në emër dhe përllogari të tjetrit duke mbrojtur interesat e të përfaqësuarit.8.2. PërfaqësuesiMeqenëse personi pa aftësi veprimi megjithatë është subjekt i së drejtësgjegjësisht meqenëse atij i takojnë autorizimet dhe detyrimet kurse deritek këto vihet, ndër të tjera, edhe me punët juridike, atëherë kjo bëhet enevojshme që të gjendet ndonjë mënyrë ashtu që edhe subjekti pa aftësi 159
  • 161. veprimi megjithatë të mund t’i “kryejë” ato punë ndonëse ato vërtetë nukmund t’i kryejë. Këto në vend të subjektit pa aftësi veprimi autorizimet etij dhe detyrimet, nëse kërkojnë kryerjen e punëve juridike, d.m.th. punëte tij juridike i kryen një person me aftësi veprimi i cili është përfaqësues itij. Përfaqësuesi i personit pa zotësi veprimi sipas rregullit ështëkujdestari i tij (për të miturit zakonisht ky është prindi i tij).8.3. Marrëdhëniet e përfaqësimitMarrëdhëniet e përfaqësimit bazohen në besimin e ndërsjellë tëpërfaqësuesit dhe të përfaqësuarit dhe në ndershmëri (bona fides) si dhenë ndërgjegjen e personit i cili kryen punët e përfaqësimit të tjetrit. 19 Nëteorinë e së drejtës ekzistojnë dy forma themelore të përfaqësimit të cilatjanë: 1. përfaqësimi ligjor (përfaqësimi i nevojshëm apo domosdoshëm)dhe 2. përfaqësimi sipas autorizimit (përfaqësimi me dëshirë).8.4. Përfaqësimi ligjor. KujdestariaNëse ndonjë person nuk ka zotësi veprimi apo ajo për shkaqe tëndryshme i është kufizuar apo pezulluar, atëherë paraqitet nevoja që atëperson ta përfaqësojë dikush, që ka të bëjë me veprimet juridike dheveprimet tjera të karakterit juridik (p.sh. përfaqësimi si plotësim përaftësinë e veprimit). Ajo mungesë apo pamundësi e të shprehurit të“vullnetit” plotësohet me përfaqësim deri tek i cili vihet në bazë tëdispozitave ligjore. Disa forma ligjore të përfaqësimit janë të bazuara nërregullat natyrore apo edhe në rregullat shoqërore të cilat janë tëpranuara gjithkund, e kjo është rasti me të drejtën prindërore të cilinmund ta realizojnë prindërit, kujdestarët, adoptuesit, si dhe entetkompetente të cilat kujdesen për personat që nuk kanë zotësi veprimi(qendrat për punë sociale).Prindërit janë përfaqësues natyror të fëmijëve të vet në të gjitha çështjetqë kanë të bëjnë me interesat e tyre sidomos ato pronësore. Kjo do tëmund të konsiderohej edhe si rregull që del nga të kuptuarit e të drejtësnatyrore apo natyrës së gjërave. Këtu nuk është i nevojshëm akti iposaçëm i pushtetit shtetëror për t’i hyrë marrëdhënies së përfaqësimit.Sikurse që janë përfaqësues ligjor të personave fizik pa zotësi veprimiprindërit e tyre, kujdestarët adoptuesit, ashtu janë përfaqësues ligjor tësubjekteve juridike udhëheqësit e tyre. Këta janë persona të autorizuarpër përfaqësim në bazë të aktit të përgjithshëm nënligjor të personitjuridik, gjegjësisht regjistrimit në regjistër të organit shtetëror._______________________________19) Ekzistimi i besimit, obligimeve të ruajtjes së fshehtësisë, ndërgjegjes profesionale dhe të mirat epërgjithshme të besimit shënojnë sidomos marrëdhëniet të cilat prekin në sferën intime dhe private, kurse kjoështë karakteristika e lidhjes ndërmjet avokatit dhe palës gjegjësisht mjekut dhe pacientit. Kjo shikuargjerësisht, është edhe çështje e moralit (etika profesionale) 160
  • 162. 8.5. Përfaqësimi në bazë të autorizimit I autorizuariPërcaktimi i të autorizuarit si mbrojtës të të drejtave dhe interesavejuridike të subjektit të së drejtës dhe detyrimit para organit shtetëror,nuk është e domosdoshme por varet nga dëshira e palës gjegjësisht ngapërfaqësuesi ligjor i personit fizik apo juridik. Përveç në ato raste në tëcilat është e domosdoshme pjesëmarrja personale e bartësit të së drejtësdhe detyrimit (p.sh. në procedurën kontestimore-dhënia e deklaratëstrashëgimore) dhe në rastet e ballafaqimit të palës si p.sh. subjektin medëshmitarin, kryesisht në vend të vet subjektit gjegjësisht përfaqësuesittë tij ligjor në bazë të autorizimit mund të marrë pjesë në procedurëpersoni tjetër. Ai person tjetër i cili angazhohet me dëshirë të subjektitapo përfaqësuesit të tij ligjor quhet i autorizuar. I autorizuar mund të jetëçdo person i cili ka zotësi të plotë veprimi përveç atyre personave të cilëtmerren me pseudohartime. Pala e cila është e pranishme në momentinkur i autorizuari i saj e autorizon, menjëherë pas përfaqësimit të tijmund ta ndërrojë apo ta tërheqë dëshminë të cilën ai e ka dhënë nëprocedurën e përfaqësimit. Autorizimi për përfaqësim mund të jepet meshkrim dhe me gojë në procesverbal. Avokatit autorizimi i jepet menënshkrim në formularin e autorizimit. Me vdekjen e palës, humbjen ezotësisë së tij formale (procesuale) apo me ndërrimin e përfaqësuesitligjor, autorizimi pushon së vlejturi. Ndërkaq, trashëgimtari ligjor i palëska të drejtë ta vazhdojë procedurën dhe në këtë kuptim ai mund taforcojë apo tërheqë autorizimin e dhënë më herët.8.6. Llojet e autorizimeve8.6.1. E drejta subjektiveE drejta subjektive është e drejtë e autorizimit të subjektit të së drejtësqë shërben për mbrojtjen e interesit të tij. Autorizim i tillë p.sh. është edrejta e pronës, e drejta e qirasë, e drejta në lirinë e lëvizjes etj.Ekzistojnë të drejta të tilla të panumërta që studiohen në fushat gjegjësetë drejtësisë.Për të drejtën subjektive është karakteristike se, në kufijtë e përcaktuar,subjekti i së drejtës është plotësisht i lirë që të sillet ashtu siç dëshiron.Ai është i vetmi kompetent që të përcaktojë interesin e vet, të vendosë adëshiron ta mbrojë atë me të drejtën e tij subjektive apo jo etj. Nësevendosë që autorizimin e vet të mos e zbatojë ai për këtë është plotësishti lirë dhe në asnjë rast për shkak të kësaj nuk mund të sanksionohet. 161
  • 163. Të drejtat subjektive mund të ndahen sipas kritereve të ndryshe porndarja më e rëndësishme e atyre të drejtave është në të ashtuquajturatabsolute apo të drejta reale dhe të drejta relative apo obligative. Krahaskësaj, është e rëndësishme edhe ndarja e të drejtave në të bartshme dhetë pabartshme si dhe ndarja gjegjëse e obligimeve.Të drejta të bartshme në subjektet tjera sipas rregullit janë të drejtat epronës, hipotekat etj. Të drejtat të cilat janë të lidhura në këtë mënyrëpër personalitetin e subjektit të vet ashtu që vetëm ai mund t’i bartë janëtë pabartshme: p.sh. të drejtat e bashkëshortit, prindit, e drejta e votësetj.8.6.2.KompetencaKompetenca është autorizim ligjor i subjektit të së drejtës me të cilin aiduhet ta mbrojë interesin e dikujt (interesin e huaj), interesin e ndonjësubjekti tjetër në emër të të cilit vepron. Ai interes në të vërtetë paraqettë drejtën subjektive të atij subjekti. Ai subjekt tjetër mund të jetë osendonjë person fizik, njeri i cili nuk mund ta mbrojë interesin e vet dukezbatuar të drejtën e tij subjektive për ç’arsye ajo mbrojtje i dorëzohetsubjektit të kompetencës, ose ai person është juridik gjegjësisht organ.Dallimi i rëndësishëm ndërmjet të drejtës subjektive dhe kompetencësështë në atë se subjekti i së drejtës subjektive është shumë më i lirë nëkryerjen e autorizimit të tij sesa subjekti i autorizimit.Subjekti i autorizuar nuk është i autorizuar të veprojë ashtu siç aidëshiron por është i detyruar që të veprojë ashtu siç do të vepronte aiinteresin e të cilit ky e realizon sikurse të kishte mundur të veprojëracionalisht. Prandaj, kompetenca edhe nuk është autorizim i vërtetë siçështë rasti me të drejtën subjektive, por ajo njëkohësisht është e drejtëdhe obligim.8.6.3.E drejta në padiNë nocionin e autorizimit ligjor tashmë qëndron se ai është i mbrojtur meaparatin shtetëror të dhunës. Kjo do të thotë se aparati shtetëror idhunës do të intervenojë që ato subjekte të cilat e pengojnë zbatimin eautorizimit t’i ndalojë në këtë dhe pastaj t’i detyrojë subjektet të cilatkanë obligim të bëjnë diçka, konform me autorizimin, që edhe ta bëjnëatë.8.7. Detyrimi ligjor (obligimi)Nocioni i obligimit apo detyrimit ligjor është nocion korelativ me nocionine autorizimit ligjor. 162
  • 164. Madje ky nocion në drejtësi qartë dallohet nga nocioni i autorizimit sepsee drejta është në rend të parë sistem normash mbi sjelljen edetyrueshme.Teorikisht nuk është e mundur të paramendohet madje as sistem juridiki tillë në të cilin për të gjitha subjektet e zakonshme të së drejtës do tëekzistonin vetëm obligimet, derisa autorizimet të cilat u përgjigjen do tëekzistonin vetëm për shtetin gjegjësisht për organet e tij. Sikurse e drejtasubjektive ashtu edhe obligimi është i bartshëm në trashëgimtarë apondërmjetës të tjerë, kryesisht, nëse ajo është e lidhur për pronën ndërsae pabartshme është nëse është e lidhur ngushtë për personalitetin esubjektit ashtu që askush nuk mund ta zbatojë përveç tij: p.sh. detyra eskulptorit ta punojë një vepër është e pabartshme kurse obligimi i tij qëta paguajë borxhin është e bartshme. Kapitulli XI INTERPRETIMI I SË DREJTËS (NORMODINAMIKA)Nocioni i interpretimit të së drejtësNocioni i interpretimit të së drejtës do të thotë definimi i kuptimit juridiktë normës ligjore. Interpretimi i së drejtës bëhet pasi që të jetë vërtetuarparaprakisht (autenticiteti) teksti i normës dhe plotfuqia e saj. Me rastine interpretimit të së drejtës interpretohet, në të vërtetë norma ligjore.Ekzistojnë shumë metoda të interpretimit të normës ligjore gjegjësisht tëpërcaktimit të kuptimit juridik të normës ligjore të cilën duhet zbatuar nëraste konkrete kurse më të rëndësishmet janë : interpretimi gjuhësor,interpretimi logjik, interpretimi sistematik, interpretimi qëllimor,gjegjësisht teleologjik, interpretimi subjektiv dhe objektiv, interpretimihistorik, interpretimi autentik etj.2. Disa lloje dhe procedura të interpretimit të së drejtës2.1. Interpretimi gjuhësorProcedura e interpretimit të së drejtës fillon me përcaktimin e kuptimitgjuhësor të normës përmes interpretimit gjuhësor. Interpretimi gjuhësorka të bëjë me zbatimin e rregullave gjuhësore në tekstin e normës me çkapërcaktohet kuptimi i saj gjuhësor. Me këtë rast duhet pasur kujdes përveçoritë e gjuhës së përdorur në normë dhe për veçoritë e termevejuridike. Me rastin e interpretimit gjuhësor duhet ditur çdo shenjëgjuhësore ka kuptimin e vet dhe nuk mund të jetë e tepërt. Çdo shenjegjuhësore, së pari duhet t’i jepet domethënia e saj më e zakonshme, e mëpastaj të tjerat, kurse në të njëjtën normë është me rëndësi që të njëjtësshenjë gjuhësore sipas rregullit t’i jepet i njëjti kuptim. Pas interpretimitgjuhësor kalohet në përcaktimin e kuptimit juridik të normës. Kuptimi i 163
  • 165. vërtetë është ai kuptim i cili mundëson që norma ta kryejë funksionin evet shoqëror i cili synohet në mënyrën e vet më të mirë, gjegjësisht tasigurojë atë interes të shtetit i cili është edhe qëllimi i normës.Në teori ka shumë pikëpamje lidhur me atë se si mund të përcaktohet nëmënyrën më të mirë kuptimi i vërtetë i normës ligjore.2.2. Teoria e interpretimit të lirë të së drejtësSipas teorisë së interpretimit të lirë, kuptimi i vërtetë nuk është edomosdoshme të jetë njëri nga kuptimet gjuhësore, por interpretuesilirisht, pra, duke mos qenë i lidhur për kuptimin gjuhësor, përcaktonkuptimin e vërtetë. Kjo gjë është e papranueshme, sepse kjointerpretimin e shndërron në krijim të së drejtës, kurse interpretuesi përnjë gjë të tillë nuk është kompetent. Për këtë arsye kuptimi i vërtetëmund të jetë vetëm njëri nga kuptimet gjuhësore.Në këtë kuadër teoria subjektive e interpretimit konsideron se kuptimi ivërtetë është ai të cilin krijuesi i normës ka dashur t’ia jap asaj, kurseteoria objektive konsideron se kuptimi i vërtetë është ai të cilin krijuesi inormës realisht ia ka dhënë në pajtim me të kuptuarit objektiv shoqëror.Teoria objektive është e pranueshme ndonëse duhet pasur kujdes edhendaj dëshirës së krijuesit (adresantit) të normave ligjore.2.3. Teoria statike dhe evolucioniste e interpretimit të së drejtësSipas teorisë statike interpretimi i vërtetë i normës është ai të cilin e kapasur norma në momentin e nxjerrjes kurse sipas teorisë evolucionistekuptimi i vërtetë është ai të cilin norma e ka pasur në çastin einterpretimit. Është evidente se me pranimin e teorisë evolucionistesigurohet realizimi më i mirë i rolit të së drejtës në shoqëri.Përcaktimi i kuptimit juridik të normës bëhet me ndihmën logjike,sistemit të së drejtës, historisë dhe qëllimit të së drejtës të ashtuquajturlogjik, sistematik, historik dhe me interpretimin e qëllimshëm.2.4. Interpretimi logjikInterpretimi logjik ka të bëjë me përcaktimin e kuptimit të normës mendihmën logjike do të thotë me zbatimin e ligjit të logjikës në kuptimin icili fitohet me interpretimet gjuhësore dhe interpretimet e llojeve tjera.Me zbatimin e ligjshmërisë logjike gjendet dhe nxirret ai kuptim i normësi cili nuk është shprehur me gjuhë në mënyrë të veçantë por i cili, siçkonsiderohet gjendet në përmbajtjen e dhënë të shprehjes gjuhësore.Gjegjësisht nënkuptohet në normë apo më së paku, kuptimi gjuhësor i tëcilit nuk është kundërthënës. Analiza logjike e asaj shprehje gjuhësore egjen atë kuptim i cili deri në njëfarë mase është i fshehur dhe në këtëmënyrë e plotëson kuptimin e normës, normën e bën më të begatë, mëpërmbajtjesore dhe më të plotë. 164
  • 166. 2.5. Interpretimi sistematikInterpretimi sistematik është përcaktimi i kuptimit të normës juridike mendihmën e lidhjes e cila ekziston ndërmjet saj dhe të gjitha normave tjeratë cilat e përbëjnë sistemin juridik. Baza e interpretimit sistematik ështëfakti se çdo normë ligjore në të vërtetë është pjesë e një tërësie të madhetë përbërë ose të ndërlikuar në të cilën pjesët janë të lidhura fort ndërvete. Si pjesë e sistemit juridik çdo normë në të zë vend të caktuar nëraport me normat tjera dhe në pikëpamje kuptimore lidhet me to, gjë qëdo të thotë se ajo ndikon në përcaktimin e kuptimit të normave tjerasikurse që edhe ato ndikojnë në përcaktimin e kuptimit të saj. Sëkëndejmi edhe dy lloje themelore të interpretimit sistematik, ai i cilikryhet në bazë të vendit të cilin e zë norma dhe ai i cili kryhet përmesndërlidhjes kuptimore të normave. Me përcaktimin e vendit, kryesisht ushmangemi kundërthënieve ndërmjet normave të akteve të ndryshmederisa me ndërlidhjen kuptimore përcaktohet më për së afërmi kuptimi inormës.2.6. Interpretimi historik i së drejtësNë kuptimin e normës ligjore në rend të parë ndikojnë normat të cilat sëbashku me të përbëjnë aktin e caktuar ligjor kurse pastaj edhe normat tëcilat hyjnë ose bëjnë pjesë në akte tjera, të afërta me aktin norma e tëcilit interpretohet. Me këtë rast mendohet në aktet historikisht të afërta,pra ato të cilat i kanë nxjerrë i njëjti subjekt, në situatë të njëjtë historikeetj. Vetëm në rend të dytë, në kuptimin e normës ndikojnë normat nganjësitë të cilat i formon shkenca e drejtësisë.Pikërisht ky fakt, se sistemi juridik pa rresht ndryshon me nxjerrjen eakteve të reja ligjore, kurse çdo ndryshim i tillë ndikon edhe në kuptimine normave ekzistuese, paraqet njërën nga vështirësitë e së drejtës, duke ebërë atë shumë të ndërlikuar (sepse në të vërtetë kurrë një normë nukinterpretohet për vete dhe vetvetiu por tërë sistemi përmes interpretimittë një norme apo interpretohet norma brenda sistemit) dhe domosdo nëmënyrë evolutive (sepse jo vetëm ndryshimet e gjendjes shoqërore poredhe ndryshimet e sistemit juridik janë të pareshtura).Interpretimi historik interpreton normat me ndihmën e rrethanaveshoqërore duke marrë parasysh të gjitha rrethanat të cilat mund të jenëtë rëndësishme për këtë qëllim. Interpretimi historik vetëm relativishtmund të ndahet nga ai qëllimor po aq edhe sa i analizon ato rrethanahistorike që kanë ndikuar në zhvillimin e kuptimit të normës, dukenënkuptuar me këtë (nëse pranohet interpretimi evolutiv) jo vetëm ajo nëmomentin e krijimit të normës por edhe ajo e mëvonshmja, deri në çastinkur norma interpretohet. Ato rrethana mund të jenë larg nga vet normasiç mund të jenë edhe të lidhura drejtpërdrejt për të. 165
  • 167. Kështu analizohet gjendja e përgjithshme shoqërore e cila i ka paraprirënormës dhe si rrjedhojë e së cilës ajo ka lindur, si dhe ato rrethana tëcilat kanë qenë shkas që norma të nxirret, pastaj punët përgatitore nënxjerrjen e normës, procedura e nxjerrjes së saj, propozimet e normësdhe ndryshimet e tyre, diskutimet publike dhe ato në organetkompetente, arsyetimi i motivit etj.2.7. Interpretimi qëllimor (teleolog) i së drejtësKëto vepra japin të dhënat më të mira për qëllimet të cilat kanë qenë tëpërcaktuara me normë në kohën e nxjerrjes së saj. Më në fund,analizohen ndryshimet në vet normën gjatë kohës së zgjatjes së saj dheshkaqet të cilat i kanë cytur ato. Të gjitha këto të dhëna mund të jenë tërëndësishme për përcaktimin e kuptimit juridik të normës, sidomospërmes përcaktimit të qëllimit dhe rolit të saj në shoqëri. Me këtë rastduhet pasur parasysh se historia e normës është një kurse aktualiteti isaj është diçka tjetër dhe se norma e cila dikur ka pasur një qëllim, tanimund të ketë qëllim tjetër, në pajtim me ndryshimin e rrethanaveshoqërore. Prandaj, interpretimi historik kurrë nuk është definitiv. Kurpërcaktohet se cili ka qenë kuptimi i një norme gjatë historisë, gjithmonëduhet të verifikohet se a e ka ruajtur atë kuptim të vetin edhe sot apo jo.Të gjitha këto interpretime, në të vërtetë, janë vetëm paraprake apoparapërgatitore për arsye se tregojnë vetëm për kuptimin e mundshëm tënormës ligjore. Interpretimi qëllimor është ai i cili zgjedh se cili nga këtokuptime të mundshme është kuptimi i vërtetë i saj. Prandaj, këtointerpretime paraqesin vetëm parapërgatitjen për zbatimin e suksesshëmtë interpretimit qëllimor si vendimtar.Qëllimi objektiv i normës është arritja e pasojave të tilla të cilat janë tëfavorshme për shtetin. Qëllimi i normës është pra realizimi i ndikimit tëcaktuar në shoqëri i cili është i dobishëm për shtetin. Qëllimi madhorapo ai themelor i së drejtës realizohet përmes realizimit të një vargqëllimesh më të ulëta, më të vogla dhe më konkrete ashtu që të krijohetnjë hierarki e tërë qëllimesh të së drejtës paralele me hierarkinë enormave të cilat i realizojnë. Kështu çdo normë ka qëllimin e vet tëposaçëm përmes të cilit realizohet qëllimi themelor i klasës dhe të cilitajo, natyrisht, nuk guxon t’i kundërvihet, gjë që në kuptimin formal-juridik shprehet me atë se nuk guxon t’u kundërvihet atyre normave mëtë larta të cilat më drejtpërsëdrejti realizojnë atë qëllim, si dhe asnormave tjera të cilat i realizojnë në mënyrë të veçantë, e që me fjalë tjerado të thotë se të gjitha normat ligjore e përbëjnë një sistem unik tënormave i cili ka një qëllim unik dhe i cili në të vërtetë edhe mban togununik të qëllimit. Përcaktimi i qëllimit të normës, me çka në të vërtetëpërcaktohet edhe kuptimi i vërtetë i saj, është punë mjaft e ndërlikuardhe kërkon shumë qartë njohuri të mëdha sociologjike për interpretuesin 166
  • 168. si dhe kuptim politik dhe historik dhe aftësi të të kuptuarit të tërësisëdhe mendimit brenda sistemit, pra lidhjet e të gjitha elementeve tëndërlikuara juridike dhe shoqërore në një unitet jo kundërthënës.Me rastin e përcaktimit të qëllimit të normës interpretuesi ka para vetësnjërën nga dy situatat e mundshme: 1. ose interpretimet paraprake ekanë udhëzuar në një të vetmin kuptim të normës si të mundshëm, 2.ose kanë treguar se norma ka më shumë kuptime të mundshme tënjëllojta apo jo, ose interpretime të mundshme. Çdo njëri nga kuptimet emundshme në të vërtetë do të thotë mbrojtje e një interesi të caktuarshoqëror apo shkallë e ndryshme e realizimit të të njëjtit interes.Interpretuesi duhet të përcaktojë saktë se cili interes do të jetë i mbrojturme pranimin e kuptimit të caktuar në mënyrë që të hedhë ato kuptimeqë mbrojnë interesin e dikujt të huaj e jo interesin e përgjithshëm gjegjës.Pastaj duhet t’i krahasojë interesat e caktuara dhe të shohë se cili ngaato është interes i vërtetë, cili është dominues, më urgjent, më irëndësishëm, etj., dhe kështu ta përcaktojë edhe kuptimin e vërtetë. Nëqoftë se megjithatë konstaton se shumë kuptime mbrojnë të njëjtininteres të cilin edhe duhet mbrojtur do të përcaktojë se me cilin kuptimai interes mbrohet më së miri.Në qoftë se interpretimet paraprake tregojnë se norma ka vetëm njëkuptim të mundshëm atëherë ai duhet ta përcaktojë se cili interes është imbrojtur me interpretimin e tillë e pastaj me analizën e atij interesi tëvërtetojë se a është ai vërtetë interes i përgjithshëm apo ndoshta është nëpyetje ndonjë gabim i adresantit të normës i cili tregon se norma në tëvërtetë duhet të mbrojë tjetër interes gjegjësisht se kuptimi i vërtetë i sajështë një tjetër e jo ai i cili duket se është i vetmi i mundshëm sipasinterpretimeve paraprake. Kur përcaktohet kuptimi i vërtetë i normës,krahasohet interpretimi gjuhësor me kuptimin e vërtetë. Nëse këto dykuptime përputhen interpretimi konsiderohet i përfunduar. Në qoftë seekziston papajtueshmëri, interpretimi gjuhësor korrigjohet me kuptimine vërtetë. Nëse kuptimi gjuhësor është i qartë por i kundërt me atëjuridik atëherë kjo vjen për shkak të gabimit dhe ai harmonizohet mekuptimin e vërtetë. Në qoftë se kuptimi gjuhësor është i pacaktuard.m.th. ekzistojnë shumë kuptime të tilla apo kuptimi i dhënë nuk ështëmjaft konkret, atëherë ai korrigjohet me kuptimin e vërtetë, qoftë seështë marrë një nga shumë kuptimet gjuhësore si i vërtetë, qoftë edhe sekuptimi i vetëm gjuhësor është konkretizuar me kuptimin e vërtetë. Mekëtë rast duhet pasur kujdes që norma e njëjtë, në raste të ndryshmekonkrete mund të ketë edhe kuptime të ndryshme ligjore. 167

×