Your SlideShare is downloading. ×
Bazatekriminalitetitekonomik 111219032002-phpapp01
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Bazatekriminalitetitekonomik 111219032002-phpapp01

1,596

Published on

1 Comment
1 Like
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total Views
1,596
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
51
Comments
1
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. BAZAT EKRIMINALITETIT EKONOMIK Dr. Mersida SUÇESKA PRISHTINË 2006 FSK/S – 07/06
  • 2. PLAN-PROGRAMI MESIMOR PER LENDEN MESIMORE “BAZAT E KRIMINALITETIT EKONOMIK“ VITI SHKOLLOR 2005/ 2006 PJESA I NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET E KRIMINALITETIT EKONOMIK• Nocioni i kriminalitetit ekonomik• Karakteristikat e kriminalitetit ekonomik• Llojet e kriminalitetit ekonomik PJESA II BAZA JURIDIKE PER LUFTIMIN E KRIMINALITETIT EKONOMIK• Dokumentet ndërkombëtare• Marrëveshjet ndërkombëtare• Konventat ndërkombëtare• Rekomandimet dhe këshillat ndërkombëtare• Ligjet vendore• Kodi Penal i Bosnjës e Hercegovinës• Ligji mbi Tatimin në Vlerë të Shtuar në Bosnjë e Hercegovinë• Ligji mbi politikën tatimore në Bosnjë e Hercegovinë• Ligji mbi tregtinë e jashtme në Bosnjë e Hercegovinë• Ligji mbi politikën e investimeve të huaja në Bosnjë e Hercegovinë• Ligji mbi bankat• Ligji mbi zonat e tregtisë së lirë në Bosnjë e Hercegovinë PJESA III FAKTORET E KRIMINALITETIT EKONOMIK• Faktorët e kriminalitetit ekonomik në përgjithësi• Faktorët e kriminalitetit ekonomik në Bosnjë e Hercegovinë PJESA IV KRIMINALITETI EKONOMIK I ORGANIZUAR• Nocioni, karakteristikat dhe shkaktarët e kriminalitetit ekonomik• Format dhe mënyrat e organizimit të kriminalitetit ekonomik të organizuar 1
  • 3. • Pasojat e kriminalitetit ekonomik të organizuar PJESA V PARANDALIMI I KRIMINALITETIT EKONOMIK TE ORGANIZUAR• Metodat operative dhe rregullative• Bartësit (subjektet) e luftimit të kriminalitetit ekonomik të organizuar• Aktiviteti në kuadrin e programit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara• Aktivitetet dhe kompetencat e organit për parandalimin e kriminalitetit ekonomik të organizuar në Bosnjë e Hercegovinë PJESA VI SISTEMI FISKAL DHE KRIMINALITETI EKONOMIK• Nocioni i sistemit ekonomik dhe politikës fiskale• Tatimet, kontributet dhe taksat si të hyra fiskale• Parimet tatimore, klasifikimi dhe format• Ligji mbi Tatimin në Vlerë të Shtuar në Bosnjë e Hercegovinë• Doganat: nocioni, rëndësia, llojet dhe rregullativa ligjore në Bosnjë e Hercegovinë• Kriminaliteti në fushën e tatimeve dhe doganave• Deliktet financiare PJESA VII EVAZIONI I TAKSAVE FISKALE• Fshehja e tatimit dhe kontrabanda (shferci), nocioni, shkaktarët e mënyrat e kryerjes• Parandalimi i fshehjes dhe kontrabandës• Vendi dhe roli i drejtorisë mbi tatimit indirekt në sistemin doganor e tatimor të Bosnjës e Hercegovinës• Roli i drejtorisë tatimore• Roli i policisë financiare dhe organeve tjera të ndjekjes PJESA VIII DOKUMENTACIONI DOGANOR E TREGTAR NË KRIMINALITETIN EKONOMIK 2
  • 4. • Dokumentacioni në tregtinë ndërkombëtare• Dokumentacioni doganor• Dokumentacioni tregtar PJESA IX EKONOMIA E PERHIMTE SI FENOMEN SHOQEROR-EKONOMIK GLOBAL• Nocioni i ekonomisë së përhimët – format spekulative të fitimit• Ekonomia e përhimët dhe evazioni fiskal i të hyrave (tatimeve, doganave, kontributeve, taksave dhe të hyrave tjera) – shmangia e obligimeve publike ndaj bashkësisë• Efektet e ekonomisë së përhimët në ekonominë e Bosnjës e Hercegovinës• Parandalimi i ekonomisë së përhimët në Bosnjë e Hercegovinë PJESA X KORRUPSIONI DHE MITO• Nocioni dhe karakteristika e korrupsionit• Format e korrupsionit• Masat dhe aktivitetet për parandalimin e korrupsionit në botë• Masat, aktivitetet dhe efektet ne parandalimin e korrupsionit në Bosnjë e Hercegovinë PJESA XI LARJA E PARAVE• Nocioni dhe mënyra e larjes së parave• Qendrat e larjes së parave• Dokumentet ndërkombëtare dhe institucionet ndërkombëtare që merren me problematikën e larjes së parave – masat për parandalimin e larjes së parave• Parandalimi i larjes së parave në Bosnjë e Hercegovinë PJESA XII FALSIFIMI I PARAVE• Nocioni, format dhe mënyra e falsifikimit të parave 3
  • 5. • Parandalimi i veprës penale të falsifikimit të parave dhe masat preventive e represive• Metodat e zbulimit të parave të falsifikuara• Aspekti penalo-juridik i veprës penale të falsifikimit të parave në Bosnjë e Hercegovinë PJESA XIII KRIMINALITETI EKONOMIK KOMPJUTERIK• Nocioni, karakteristikat dhe format e kriminalitetit kompjuterik• Kriminaliteti kompjuterik si problem global• Aktiviteti i organizatave rajonale për luftimin e kriminalitetit kompjuterik• Aktiviteti i organizatave ndërkombëtare dhe bashkimi për luftimin e kriminalitetit kompjuterik• Aspekti penalo-juridik i kriminalitetit kompjuterik në Bosnjë e Hercegovinë• Mundësitë e preventivës së kriminalitetit kompjuterik PJESA XIV KONKURRENCA JOLOJALE• Nocioni dhe format e konkurrencës jolojale• Marrëveshjet monopoliste të „kartelizimit“ të tregut dhe luftimi i tij• Parandalimi i pozitave monopoliste në Bosnjë e Hercegovinë• Përvoja aktuale dhe rezultatet PJESA XV MBIKEQYRJA E REVIZIONIT INTERN – MJETI ME I PERSHTATSHEM PER LUFTIMIN E KRIMINALITETIT EKONOMIK• Detyrat dhe kompetencat e punës së revizionit intern• Përcaktimi ligjor dhe afarist i revizionit intern• Llojet e mbikëqyrjes revizore• Parimet etike në revizionin intern 4
  • 6. PERMBAJTJAPJESA INOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET E KRIMINALITETITEKONOMIK1. NOCIONI I KRIMINALITETIT EKONOMIK1. 1. KRIMINALITETI EKONOMIK1. 2. FORMAT E SHFAQJES SE KRIMINALITETIT EKONOMIKPJESA IIBAZA JURIDIKE PER LUFTIMIN E KRIMINALITETIT ERKONOMI1. DOKUMENTET NDERKOMBETARE2. LIGJSHMERIA VENDORE2.1 KODI PENAL I BEH2.2. LIGJI MBI POLITIKEN DOGANORE2.3. LIGJI MBI TREGTINE E JASHTME NE BEH2.4. LIGJI MBI POLITIKEN E INTESTIVE TE HUAJA DIREKTE NE BEH2.5. LIGJI MBI TARIFEN DOGANORE TE BEH2. 6.ZONAT E TREGTISE SE LIRE NGA ASPEKTI I LIGJIT MBI POLITIKENDOGANORE2.6.1. Nocioni dhe karakteristika e zonës së lirë2.6.2. Definimi i zonave te liraPJESA IIIFAKTORET E KRIMINALITETIT EKONOMIKPEJA IVKRIMINALITETI EKONOMIK I ORGANIZUAR1. KRIMINALITETI I ORGANIZUAR2. SHKAKTARET E KRIMINALITETIT EKONOMIM TE ORGANIZUAR3. ORGANIZATAT ME TE NJOHURA KRIMINALE NE BOTE 5
  • 7. PJESA VPARANDALIMI I I KRIMINALITETIT EKONOMIK TE ORGANIZUARPJESA VISISTEMI FISKAL DHE KRIMINALITETI EKONOMIK (EVAZIONI)1. TATIMET- ASPEKTI TEORIK1. 1. TERMINOLOGJIA TATIMORE1. 2. KLASIFIKIMI I TATIMEVE1. 3. TATIMET NGA SHPENZIMET1. 4. TATIMI MBI VLEREN E SHTUAR1. 4. 1. Forma prodhuese1. 4. 2. Forma e të ardhurave1. 4. 3. Metodat e grumbullimit (llogaritjes) të Tatimit mbi Vlerën e Shtuar1. 4. 4. Parimet e ngarkimit me tatim1. 4. 5. Shkalla tatimore2. KARATERISTIKAT THEMELORE TE TATIMIT MBI VLEREN E SHTUAR NE BEH2. 1. KRAHASIME TE SISTETIMIT TE TVSH-SE DHE SISTEMIT TE TATIMIT NE QARKULLIM2. 2. KARAKTERISTIKAT E TATIMIT MBI VLEREN E SHTUAR2. 3. MANGESITE E TVSH-SE3. DIREKTIVA E GJASHTE3. 1. ANALIZA E KËRKESËS SË DIREKTIVËS SË GJASHTË3. 1. 1. Ngarkimi me tatim i transaksioneve3. 1. 2. Obliguesit tatimorë dhe detyrimet e tyre3. 1. 3. Vendi i ngarekesës me tetim3. 1. 4. Shkallët e tatimit dhe baza tatimore3. 1. 5. Lirimet tatimore3. 1. 6. Veprimet e veçanta të ngarkimit me tatim3. 1. 7. Zbritja e tatimit të paragjykuar4. SISTEMI I TVSH-SË NË BOSNJË E HERCEGOVINË4. 1. SISTEMI UNIK I TVSH-SE NË BEH4. 2. STABILITETI MAKRO-EKONOMIK4. 2. 1. Grumbullimi dhe ndarja e të hyrave nga tatimet direkte4. 2. 2 Arsyet për nxjerrjen e Ligji mbi TVSH-në4. 3. PROJEKTI I IMPLEMENTIMIT TË TVSH-SË4. 4. NDIKIMI I TVSH-SË NË KRIMINALITET, ME VËSHTRIM TË VEÇANTË NËKRIMINALITETIN EKONOMIK5. NOCIONI I DOGANËS DHE RËNDËSIA E SAJ5. 1. RËNDËSIA E DOGANËS5. 2. LLOJET E DOGANAVE 6
  • 8. 5. 3. DELIKTET DOGANORE5. 4. VEPRAT PENALE DOGANORE5. 4. 1. Kontrabanda5. 4. 2. Mashtrimet doganore5. 5. SHKELJET DOGANORE5. 6. KUNDERVAJTJET DOGANORE5. 6. 1. Kundërvajtjet doganore për mosparaqitjen e mallit5. 6. 2. Kundërvajtjet doganore për evitimin e mbikëqyrjes doganore5. 6. 3. Kundërvajtjet doganore për cenimin e dispozitave mbi lehtësimet doganore5. 6. 4. Kundërvajtjet doganore për paraqitje të pasaktë të mallrave doganore5. 6. 5. Kundërvajtjet doganore për vështirësimin e pagesës së taksave doganore dhetaksave tjera të importit, si edhe të zbatimit të masave të mbikëqyrjes doganore5. 6. 6. Kundërvajtjet doganore për nxjerrjen në treg të mallrave me të cilat janë bërë shkelje tëcaktuara6. KRYESIT E KUNDRAVAJTJEVE DOGANORE6.1. PERSONI FIZIK SI KRYES I KUNDRAVAJTJES DOGANORE6. 2. PERSONI JURIDIK SI KRYES I KUNDRAVAJTJES DOGANORE6.3. INICIMI I PROCEDURËS KUNDRAVAJTËSE SIPAS KUNDRAVAJTJEVE DOGANORE7. KONTROLLI KRIMINALISTIK , PERPUNIMI DHE PREVENTIVA EKRIMINALITETIT DOGANOR7.1. KONTROLLI KRIMINALISTIK7.2. PERPUNIMI KRIMINALISTIK I KRIMINALITETIT DOGANOR8. PREVENTIVA SI FORME E LUFTES KUNDER KRIMINALITETIT DOGANORPJESA VIIIDOKUMENTACIONI DOGANOR E TREGTAR NE KRIMINALITETIT EKONOMIK1. DOKUMENTACIONI I AFARIZMIT NE TREGTINE E JASHTME1. 1. DOKUMENTACIONI I MALLERAVE1. 2. DOKUMENTACIONI I DOGANES1. 3. DOKUMENTACIONI I TRANSPORTIT1. 4. GARANCITE NE AFARIZMIN NDERKOMBETAR2. LLOJET E MASHTRIMIT2. 1. MASHTRIMET ME RASTIN E PERCAKTIMIT TE BAZES DOGANORE2.2. MASHTRIMET ME PËRSHKRIMIN E GABUESHEM TE MALLIT2.3. MASHTRIMET ME PREJARDHJEN E MALLIT2. 4. MASHTRIMET ME LEHTESITE DOGANORE2. 5. MASHTRIMET ME DESTINACIONIN PERFUNDIMTAR TE MALLIT2. 6. MASHTRIMET ME MALLRA TE FALSIFIKUARA– PIRATUARA2. 7. MASHTRIMET ME ZBRAPSJEN OSE TRANSITIN E MALLIT3. FORMAT E SHFAQJES SË LLOJEVE TË KRIMINALITETIT EKONOMIK NE 7
  • 9. FURNIZIM DHE SHITJE3.1 FORMAT E DETYRIMIT GJATË FURNIZIMIT ME MALLa) Përvetësimi në bazë të deficitit dhe përvetësimi me falsifikimb) Përvetësimi në bazë të korrupsionit dhe keqpërdorimit3.2. FORMAT E PËRVETËSIMIT ME RASTIN E SHITJES SË MALLITa) Përvetësimi nga mosevidenti i tepricave të shkaktuara nga mashtrimi i konsumatorëve dheblerësveb) Përvetësimi nga mosevidentimi i tepricave të shkaktuara nga afarizmi për llogaripersonalec) Përvetësimi në bazë të korrupsionit dhe keqpërdorimitd) Reklamimi i rrejshëm i mallite) Mashtrimet në sasif) Mashtrimet në cilësig) Mashtrimet në çmimh) Kundërvajtjet doganore dhe tatimorei) Malverzimi4. KATEGORITË E KRYESVE TË KRIMINALITETIT EKONOMIK4.1. NOCIONI DHE FUNSKIONI I FURNIZIMIT4.2. NOCIONI DHE FUNKSIONI I SHITJES4.3. FAKTORET E VEPRIMIT KRIMINAL NE FURNIZIM DHE NE SHITJE4.4. PARANDALIMI I KRIMINALITETIT EKONOMIK5. MASAT E PARANDALIMIT TË KRIMINALITETIT EKONOMIK NËFURNIZIM DHE SHITJE5.1. MASAT ORGANIZATIVE5.2. KONTROLLI I CIKLIT TË FURNIZIMIT5.2.1. Llojet kryesore të ngjarjeve afariste5.2.2. Llogaritë e raporteve financiare në lidhje me furnizimin5.2.3. Llojet e dokumenteve dhe ecidencave5.2.4. Funksionet kryesore të furnizimit5.3. NDARJA KRYESORE E DETYRAVE DHE GABIMET OSE PARREGULLSITË E MUNDSHME6. KONTROLLI I CIKLIT TË PRODHIMIT6.1. LLOJET KRYESORE TË NGJARJEVE AFARISTE6.2. LLOJET E DOKUMENTEVE DHE EVIDENCAVE6.3. FUNKSIONET E CIKLIT TË SHITJES6.4. NDARJA KRYESORE E DETYRAVE DHE GABIMET E PARREGULLSITË E MUNDSHME7. PËRPUNIMI KRIMINALISTIK I KRIMINALITETIT EKONOMIK7.1. MASAT DHE VEPRIMET THEMELORE NË PËRPUNIMIN KRIMINALISTIK 8
  • 10. PJESA IXEKONOMIA E PËRHIMTË SI FENOMEN SHOQËROR E EKONOMIKGLOBAL1. NOCIONI I EKONOMISË SË PËRHIMTË2. SHKAKTARËT E SHFAQJES SË EKONOMISË SË PËRHIMTË3. FORMAT E SHFAQJES SË EKONOMISË SË PËRHIMTËPJESA XKORRUPSIONI DHE MITO1. NOCIONI I KORRUPSIONIT2. DEFINIMI I KORRUPSIONIT3. KONVENTA E KOMBEVE TË BASHKUARA PËR LUFTIMIN EKORRUPSIONIT4. NDARJA DHE KARAKTERISTIKAT THEMELORE TE KORRUPSIONIT4.1. KARAKTERISTIKAT E KORRUPSIONIT5. EVOLUCIONI I TË DREJTËS NDËRKOMBËTARE NË LUFTIMIN EKORRRUPSIONIT5.1.OECD KONVENTA (KONVENTA OECD-SË MBI LUFTËN KUNDËR KORRUPTIMIT TËZYRTARËVE PUBLIKË TË HUAJ NË TRANSAKSIONET NDËRKOMBËTARE AFARISTE)5.2. KONVENTAT E KËSHILLIT TË EVROPËS KUNDËR KORRUPSIONIT5.2.1. Konventa penalo-juridike mbi korrupsionin5.2.2. Konventa qytetaro-juridike mbi korrupsionin5.2.3. Konventat tjera që i paraprinë UNCAC-it6. KONVENTA E OKB-SË KUNDËR KORRUPSIONIT( KONVENTA NDËRKOMBËTARE E OKB-SË KUNDËR KORRUPSIONIT)6.1. DISPOZITAT E KONVENTËS NDËRKOMBËTARE TË KOMBEVE TËBASHKUARA KUNDËR KORRUPSIONIT6.1.1. MASAT PREVENTIVE – PARANDALIMI I KORRUPSIONIT7. SEKTORI PUBLIK7.1. KORRUPSIONI NË ADMINISTRATËN PUBLIKE7.2. DISPOZITAT LIDHUR ME ZYRTARËT PUBLIKË, FUNKSIONARËT7.3. FURNIZIMET PUBLIKE, FINANCAT PUBLIKE , RAPORTET PUBLIKE8. SEKTORI PRIVAT 9
  • 11. 8.1. PROPOZIMI I MASAVE NË SEKTORIN PRIVAT9. RËNDËSIA E KONVENTAVE NË KORNIZAT NDËRKOMBËTARE10. RËNDËSIA E KONVENTAVE PER BOSNJËN E HERCEGOVINËN10.1.VLERËSIMI I DISPOZITAVE LIGJORE KUNDËR KORRUPSIONITPJESA XILARJA E PARAVE1. NOCIONI I LARJES SË PARAVE2. KARAKTERISTIKAT BASHKËKOHORE TË LARJES SË PARAVE3. PROCEDURA E LARJES SË PARAVE3.1. PROCEDURAT THEMELORE TË LARJES SË PARAVEInstitucionet e përshtatshme për larjen e parave:3.1.1. Deponimi (vendosja)3.1.2. Depozitimi3.1.3. Integrimi4. DISPOZITAT NORMATIVE QË RREGULLOJNË PROBLEMIN E LARJES SËPARAVE NË BEH4.1. KORNIZA LIGJORE4.1.1. LIGJI MBI PARANDALIMIN E LARJES SË PARAVE4.2. MASAT PËR PARANDALIMIN E LARJES SË PARAVE4.2.1. Identifikimi4.2.2. Informimi4.3. RREGULLORJA MBI TË DHËNAT, INFORMACIONET, DOKUMENTACIONINDHE METODAT E IDENTIFIKIMIT DHE TREGUESVE TJERË TËDOMOSDOSHËM PËR ZBATIMIN EFIKAS TË DISPOZITAVE LIGJORE MBIPARANDALIMIN E LARJES SË PARAVE4.3.1. INFORMACIONET, TË DHËNAT DHE DOKUMENTACIONI INEVOJSHËM PËR IDENTIFIKIM4.3.2. INFORMACIONET, TË DHËNAT QË SHOQËROJNË FOJ-in4.3.3. INFORMACIONET E NEVOJSHME PËR TRANSAKSIONE TË DYSHIMTA TËPERSONAVE TË HUAJ4.3.4. TREGUESIT E TRANSAKSIONEVE TË DYSHIMTA4.4. VENDET QË ZBATOJNË STANDARDET E PRANUARA NDËRKOMBËTAREPËR PARANDALIMIN DHE ZBULIMIN E LARJES SË PARAVE DHE FINANCIMIN EAKTIVITETEVE TERRORISTE4.5. PROCEDURA E KONFISKIMIT TË PASURISË SË FITUAR ME VEPËR PENALE5. KONVENTA E OKB-SË KUNDËR KRIMINALITETIT TRANSNACIONAL 10
  • 12. PJESA XIIFALSIFIKIMI I PARAVE1. NOCIONI MBI FALSIFIKIMIN E PARAVE2. FORMAT DHE MËNYRAT E FALSIFIKIMIT TË PARAVE3. PARANDALIMI I FALSIFIKIMIT TË PARAVE4. METODIKA E ZBULIMIT DHE DËSHMIMIT TË VEPRËS PENALE TË FALSIFIKIMIT TËPARAVEPJESA XIIIKRIMINALITETI EKONOMIK KOMPJUTERIK1. NOCIONI I KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK2. KRYESIT E KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK3. NDARJA E KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK4. MËNYRA E KRYERJES SË KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK - MODUSOPERANDI4.1. HYRJA4.2. DALJA4.3. PROGRAMIMI4.4. PËRDORIMI4.5. BARTJA5. PËRCAKTIMI I NOCIONIT TË MASHTRIMIT KOMPJUTERIK5.1. FORMAT E SHFAQJES SË MASHTRIMIT KOMPJUTERIK5.2. PARANDALIMI I MASHTRIMIT KOMPJUTERIK5.2.1. Mbrojtja ligjore nga kriminaliteti kompjuterik në kuptimin e gjerë5.3. ÇËSHTJET AKTUALE DHE PROBLEMET E ZBULIMIT TËMASHTRIMEVE KOMPJUTERIKE5.4. HETIMI I MASHTRIMEVE KOMPJUTERIKE5.5. PLANIFIKIMI I VEPRIMEVE OPERATIVE-TAKTIKE HETIMORE PASKRYERJES SË VEPRËS SË KRIMINALITETIT KOMPJUTERIKPJESA XIVKONKURRENCA JOLOJALE 11
  • 13. 1. MASAT MBROJTËSE2. MBROJTJA ANTIDAMPING3. KËSHILLI KONFERENCIAL I BEHPJESA XVMBIKËQYRJA E REVIZIONIT INTERN – MËNYRA E PËRMIRËSIMIT TËAFARIZMIT1. DETYRAT DHE FUSHËVEPRIMI I PUNËS SË REVIZIONIT INTERN2. MËNYRA E PËRMIRËSIMIT TË AFARIZMIT3. PËRCAKTIMI LIGJOR DHE AFARIST I REVIZIONIT INTERN4. STANDARDIZIMI I REVIZIONIT INTERN5. MIRËKUPTIMI DHE VLERËSIMI PLENAR I REVIZIONIT INTERN6. KOHA E NEVOJSHME PËR LIDHJE E KOORDINIM7. VLERËSIMI DHE TESTIMI I PUNËS SË REVIZIONIT INTERN8. LLOJET E MBIKËQYRJES SË REVIZIONIT9. KARAKTERISTIKAT AFARISTE TË MBIKËQYRJES SË REVIZIONIT10. PLANIFIKIMI I REVIZIONIT INTERN10.1. STANDARDIZIMI I REVIZIONIT INTERN11. PARIMET ETIKE TË REVIZIONIT INTERN 12
  • 14. PJESA I NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET E KRIMINALITETIT EKONOMIK1. NOCIONI I KREIMINALITETIT EKONOMIK Në qoftë se i vështrojmë veprat penale në tërësinë e tyre, do të vërejmë se ato ikarakterizojnë disa elemente të përbashkëta, sipas të cilave ato renditen në të njëjtënkategori të dukurive shoqërore, e kjo është kriminaliteti. Një prej karakteristikave tëtilla është inkriminimi, si shprehje e rrezikshmërisë së tyre shoqërore. Megjithatë,kriminaliteti mbetet si një prej dukurive shumë komplekse dhe heterogjene. Nëshumicën e rasteve, midis veprave të ndryshme penale dhe kryesve të tyre ka pak tëpërbashkëta. Kështu, kriminaliteti ekonomik, deliktet e gjakut, deliktet seksuale dheveprat penale politike nuk kanë fare ose kanë shumë pak pika të përbashkëta. Kjodallueshmëri manifestohet madje edhe te veprat penale të të njëjtit lloj. Për të vënë njërend të caktuar në mozaikun e sjelljeve inkriminuese, bëhen ndarje të ndryshme, nëlloje dhe grupe. Për këtë arsye, në literaturë hasen shumë klasifikime të kriminalitetit,të cilat bazohen në kritere të ndryshme. Një prej ndarjeve të shpeshta është ajo që veprat penale i ndan sipas peshës dheshkallës së rrezikshmërisë shoqërore – në vepra penale të rënda dhe të lehta. Si vepra të rënda penale përmenden: vrasjet, plaçkitjet, vjedhjet e rënda,dhunimet, falsifikimet, mashtrimet etj. Vepra të rënda penale janë: vjedhjet e vogla, prishjet e rendit e qetësisë publike,ofendimet, shpifjet, etj., për të cilat shqiptohen dënime më të lehta. Struktura e kriminalitetit mund të bëhet edhe në bazë të kritereve të tjera, siçjanë: natyra e veprave penale, karakteri dhe lloji i objektit të mbrojtur, fushat e jetësshoqërore dhe vlerat që janë sulmuar, elementi moral, kategoria e gjinisë dhe moshës,vendi dhe koha e kryerjes së veprës penale, etj. Pastaj vjen renditja në delikuentë primarë e recidivistë (përsëritës), dhe ndarjetë tjera. Në ditët e sotme bëhet ndarja në forma klasike dhe të reja të kriminalitetit.Veprat klasike i sulmojnë të mirat që konsiderohen vlera shoqërore, në kuptiminmaterial ose moral, pakashumë, në të gjitha sistemet shoqërore. Shpjegimet e mësipërme tregojnë se mund të bëhen klasifikime dhe tipologji tëndryshme të kriminalitetit – më të gjerë ose më të ngushtë, kështu që ai mund të ndahetnë bazë të kritereve të ndryshme. Kjo, para së gjithash, varet nga qëllimi, të cilit duhetti shërbejë klasifikimi i caktuar. Me gjithë heterogjenitetin e përmendur, mund të thuhet se sjellja kriminalemund të ndahet në klasë dhe tipe të ndryshme, na bazë të shenjave të tyre tipike dhe, 13
  • 15. para së gjithash, karakterit etiologjik të saj. Më parë ndarjet janë bërë më shumë sipasklasave, ndërsa tash bëhet sipas tipave. Me qenë se tipi formohet në bazë të tërësisë sëmë shumë shenjave korelative, një tipi duhet ti jepen ato forma të kriminalitetit që ikarakterizon një numër i caktuar shenjash, të cilat tregojnë veprat penale dhe kryesit etyre. Këta janë të ashtuquajturit „tipa ideal“. Përveç këtyre ekzistojnë edhe tipat epërziera“, si edhe format e sjelljes kriminale, të cilat nuk i përkasin asnjë tipi. Siç duket, bëhet fjalë për një çështje të rëndësishme dhe komplekse, e cilameriton analizë dhe studim të veçantë, në të cilën nuk mund të ndalemi në këtë rast.Për këtë arsye, në shqyrtimin tonë të mëtejmë, nuk do të hyjmë në analizën etipologjisë së kriminalitetit, por do të përqendrohemi vetëm në kriminalitetinekonomik.1. 1. KRIMINALITETI EKONOMIK Lidhur me nocionin e kriminalitetit ekonomik ekzistojnë pikëpamje tëndryshme, të cilat ndryshojnë varësisht prej vendit, por ndodh shpesh që edhe në tënjëjtin vend ka dallime midis autorëve. Kriminaliteti ekonomik është kategori penale-juridike. Nocioni i kriminalitetitekonomik nuk është përcaktuar qartë as në teorinë penale-juridike dhe as në praktikëne Bosnjës e Hercegovinës e në vendet e ish-Jugosllavisë, ku pikëpamjet e autorëvepakashumë dallojnë midis tyre. Një grup thotë se vepra të kriminalitetit ekonomik janëato sjellje të personave fizikë e juridikë që shkaktojnë rrezik shoqëror dhe dëmtojnëpolitikat e reja shoqërore e ekonomike; një grup tjetër thotë se vepra penale ekriminalitetit ekonomik është sulm karakteristik në organizimin dhe funksionimin esistemit ekonomik; një grup i tretë niset nga sulmet inkriminuese në sistemin ekonomiknë përgjithësi; ndërsa një grup i katërt konsideron se esenca e veprave penale tëkriminalitetit ekonomik ka të bëjë me dëmet që i shkaktohen pronës gjatë kryerjes sëaktiviteteve ekonomike. Më e përhapur është pikëpamja që bazohet në klasifikiminjuridik të së drejtës penale materiale, e cila i konsideron kriminalitetit ekonomik atoveprimtari me të cilat sulmohet sistemi ekonomik nacional, të cilat janë inkriminuar medispozitat e Kodit Penal (në tekstin e mëtejmë KP). Kjo pikëpamje bazohet nënomenklaturën e KP, ndërsa këto vepra penale evidentohen në statistikën zyrtare. Kjopikëpamje nuk është plotësisht e qëndrueshme, jo vetëm për shkak se në kapitujt e KPnuk janë përfshirë shumë inkriminime që mund të konsiderohen vepra penale tëkriminalitetit ekonomik, por edhe për shkak se ajo nuk kriminalitetin që e kryejnëshoqëritë ekonomike gjatë ushtrimit të aktiviteteve të tyre ekonomike. Këto janë tëashtuquajturat shkelje, të cilat nuk janë përfshirë në kriminalitetin si dukuri epërgjithshme, kështu që mund të kuptohet sikur shkeljet janë kategori të shkallës sëdytë apo të tretë, nga aspekti i rrezikshmërisë shoqërore. 14
  • 16. Për përcaktimin e saktë të kriminalitetit ekonomik, nuk është e mjaftueshmevetëm mbështetja në dispozitat juridike. Kriminaliteti ekonomik nuk është vetëmkategori juridike, por, mbi të gjitha, është fenomen shoqëror që ka tipare të shumta,midis të cilave edhe karakteret juridike, të cilat duhet të merren në konsiderim dhe tërespektohen gjatë përcaktimit të tij. Mbështetja në karakterin penalo-juridik, pra në njëkarakteristikë e cila është më e rëndësishmja, shpesh shpie në zgjidhje tëpapranueshme, të cilat karakterizohen për formalizëm dhe dogmatizëm juridik. Kështundodh me ato pikëpamje sipas të cilave kriminaliteti është kategori e përhershme, e cilanuk ka dallime esenciale nga një shoqëri në tjetrën. Kështu, mund të ndërtohenstruktura, skema dhe ndarje të caktuara, pavarësisht prej përmbajtjes shoqërore tëfenomenit të kriminalitetit. Por, ato nuk mund të kenë vlerë të saktë, sepse, si shprehjelogjike formalo-juridike, anashkalojnë përmbajtjen shoqërore konkrete, pra edhedeterminimin kriminologjik e sociologjik të normave dhe institutit penalo-juridik. Kriminaliteti ekonomik nuk është fenomen i ri. Ai shfaqet edhe në të gjitharregullimet shoqërore. Dihet se edhe në shoqëritë borgjeze inkriminohen disaveprimtari nga fusha e ekonomisë dhe marrëdhënieve ekonomike, për të mbrojtur disaforma dhe marrëdhënie pronësore: private – kapitaliste, shtetërore – kapitaliste, etj.Por, në qoftë se, gjatë përcaktimit të karakterit të kriminalitetit nisemi nga aspektijuridik, nuk mund të vërehen gjithmonë tiparet dhe dallimet e rëndësishme, sipas tëcilave dallon varësisht nga shoqëritë. Në të gjitha rastet, këtu bëhet fjalë përinkriminime me normat pozitive, të cilat e mbrojnë pasurinë apo formën e caktuarshoqërore të saj, formulimet juridike të së cilës mund të jenë shumë të ngjashme, madjeedhe të njëjta. Në këtë mënyrë është e pamundur të vërehet çfarëdo dallimi, sepse njaqasje e tillë, e cila bazohet në formulë juridike, nuk i kushtohet rëndësi të mjaftueshmekarakterit të marrëdhënieve pronësore, të cilat janë të mbrojtura me sistemin normativpozitiv. Në praktikë nuk ekziston ndonjë definicion i pranuar ndërkombëtarisht mbikriminalitetin ekonomik, kështu që ky fenomen definohet në mënyra të ndryshme. Jadisa prej definicioneve:1. Disa autorë nuk bëjnë ndonjë dallim midis nocioneve kriminalitet ekonomik (origj. ekonomski kriminalitet) dhe kriminalitetit të veprimtarisë ekonomike (origj. privredni kriminalitet)1, kështu që me nocionin e kriminalitetit ekonomik1 Në këtë tekst, togfjalëshat “ekonomski krikimalitet” dhe “privredni kriminalitet” përsroen si dynocione me kuptime pakashumë të ndryshme. Të dy atributet, “ekonomski” dhe “privredni”, në gjuhënshqipe kanë të njëjtin kuptim “ekonomik”. Meqenëse këto dy fjalë në përkthim në gjuhën shqipe kanëvetëm një kuptim (“ekonomik”), në këtë tekst do t’i dallojmë midis tyre, në vend të nocionit “ekonomskikriminalitet” do ta përdorim nocionin ”kriminalitet enonomik”, kurse në vend të nocionit “provrednikriminalitet do të pqërdorim nocionin “kriminalitet i veprimtarisë ekonomike”. Kërkojmë mirëkuptimnga shfrytëzuesit e këtij teksti. (Përkthyesi) 15
  • 17. ose kriminalitetit të veprimtarisë ekonomike nënkuptojnë të gjitha ato forma të aktiviteteve kriminale që janë të drejtuara kundër sistemit ekonomik kombëtar dhe funksionimit të tij, pa dallim se a janë ndërmarrë në kuadrin e veprimtarisë ekonomike apo jashtë saj;2. Autorë të tjerë2 bëjnë dallim midis këtyre dy nocioneve, duke marrë për bazë natyrën e marrëdhënieve shoqërore në të cilat shfaqet kriminaliteti, pra edhe në vetë marrëdhëniet dhe proceset (prodhime, ndarje, këmbime dhe shpenzime). Ata mendojnë se kriminaliteti i veprimtarisë ekonomike është një nocion më i gjerë se sa ai i kriminalitetit ekonomik, sepse përfshin kriminalitetit ekonomik dhe veprat penale kundër obligimeve në ekonomi (nuk përjashtohet kriminaliteti pasuror në ekonomi);3. Për definimin e kriminalitetit ekonomik, disa teoricientë nisen nga kriteret dispozitave penalo-juridike të veprës kundër ekonomisë, ndërsa teoricientë të tjerë nisen nga objekti i mbrojtjes penalo-juridike apo nga vepra e drejtuar kundër organizimit dhe funksionimit të sistemit ekonomik.4. Në shumicën e leksikonëve3, nocioni kriminalitet ekonomik përfshin të gjitha format e veprimtarive kriminale, të orientuara kundër sistemit ekonomik kombëtar dhe veprimit të tij. Definicionet kriminologjike dhe sociologjike të kriminalitetit janë më të gjera dhe, përveç veprave penale, përfshijnë edhe shkeljet dhe kundërvajtjet në funksionimin e sistemit, si edhe veprat e drejtuara kundër të mirave materiale – me rrezikimin nga jashtë (pra, të gjitha format e delikteve pasurore). Kriminaliteti i veprimtarisë ekonomike është një formë e veçantë e kriminalitetit,e cila ka për qëllim përfitimin material ose të mira të tjera, pavarësisht prej formës dhevlerës së tyre. Tipare kryesore të këtij kriminaliteti janë «shifrat e errëta», dinamikadhe përshtatja me të gjitha ndryshimet ekonomike e normative. Veprat penale kryhennë dëm të personave juridikë dhe fizikë4; Pra, nocioni i kriminalitetit ekonomik i përfshin të gjitha format e aktivitetevekriminale, të cilat janë të orientuara kundër sistemit ekonomik kombëtar dhe funksionittë tij.2 S. Pihler, Drejt konceptit bashkëkohor të kriminalitetit ekonomik, Problemet aktuale të shkatërrimit tëkriminalitetit, Instituti për hulumtime sogjiologjike dhe kriminologjike, Beograd, 1993, f.35-383 Leksikoni kriminologjik4 D. Modly, Leksiokoni kriminalistik, FSHK, Sarejevë, 1998, f. 149 16
  • 18. 1. 2. FORMAT E SHFAQJES SË KRIMINALITETIT EKONOMIK Në esencë të fenomeneve shoqërore janë determinantet ekonomike, të cilatkushtëzojnë natyrën e tyre materiale (pozitive ose negative). Rëndësi të veçantë përstudimin e shkaqeve të delikuencës kanë kushtet ekonomike të zhvillimit të shoqërisë,krizat dhe problemet tjera ekonomike, gjendja ekonomike e banorëve dhe dallimet etyre, etj. Në të vërtetë, në njëfarë mënyre, kriminaliteti ekonomik shfaqet në shumëfusha të kriminalitetit,sidomos në fushën e kriminalitetit të organizuar, tregtisë ilegale,kontrabandës, spekulimeve, etj. Në praktikë është parë se aktivitetet më të shpeshta në sferën e veprimtarivekriminale kundër ekonomisë ose shoqërisë janë:• përpilimi i bilancit të rrejshëm në korporatat private,• manipulimi dhe shit-blerja e aksioneve (berza financiare),• mito në botën afariste (korruptimi i zyrtarëve shtetërorë me rastin e arritjes së marrëveshjeve midis ndërmarrjeve private e shtetërore ose me rastin e nxjerrjes së disa dispozitave),• reklamimi i rrejshëm i mallit (verifikimi laboratorik),• përvetësimet,• shpenzimet e fondeve jashtë destinimeve (revizioni i përputhshmërisë),• anashkalimi i pagesës së tatimeve,• bankrotimi i rrejshëm (likuidimi i montuar, etj.),• konkurrenca jolojale,• mashtrimi i blerësit etj. (deklarata e rrejshme). Në vitin 1981, Këshilli i Evropës e përpiluar një listë të aktiviteteve kriminale(rekomandimet nr. R/81/12), në të cilën hyjnë: 1. Kartel kundërvajtjet, 2. Praktikat e mashtrimit dhe keqpërdorimit të situatës ekonomike nga kompanitë multinacionale, 3. Mashtrimet në furnizim ose përdorimi i gabueshëm i mjeteve të pakthyeshme (granteve) të shteteve të huaja dhe organizatave ndërkombëtare, 4. Kundërvajtjet që kanë të bëjnë me të dhënat, 5. Themelimi i ndërmarrjeve fiktive, 6. Falsifikimi i bilancit ose shkelja e obligimeve për mirëmbajtjen e llogarive (vlerësimi joreal i pasurisë), 7. Mashtrimet në aspektin e pozitës tregtare dhe kapitalit të kompanisë, 8. Shfrytëzimi nga ndërmarrja e rregullave të caktuara për sigurinë dhe shëndetin e punëtorëve, 17
  • 19. 9. Mashtrimet në dëm të kreditorëve, 10. Kundërvajtjet kundër konsumatorit, 11. Konkurrenca jolojale, 12. Kundërvajtjet tatimore dhe fshehja e kontributeve të sigurimeve sociale, 13. Kundërvajtjet doganore, 14. Kundërvajtjet valutore, 15. Shkeljet e ligjit mbi berzën dhe bankat, 16. Shkeljet e ligjeve ekologjike. Në tekstin në vijim do të flitet në mënyrë më të detajuar për aktivitetet epërmendura. PJESA II BAZA JURIDIKE PËR LUFTIMIN E KRIMINALITETIT EKONOMIK1. DOKUMENTET NDËRKOMBËTARE Në të gjitha vendet evropiane është i njohur fakti se kriminaliteti ekonomikparaqet rrezik për ekonomitë dhe, rrjedhimisht, edhe për demokracinë në këto vende.Prandaj, nxjerrja e dispozitave ligjore për luftimin e kriminalitetit ekonomik ështëfaktor vendimtar për prosperitetin dhe mirëqenien e të gjithë qytetarëve. Ne, siekspertë, duhet të jemi të vetëdijshëm edhe për faktin se zbatimi i këtyre dispozitavenuk nënkupton edhe kufizimin e transaksioneve ekonomike të ligjshme, siç është, p.sh.,qarkullimi i lirë i mallrave dhe shërbimeve në botën e jashtme. Në luftën kundërkriminalitetit ekonomik duhet të kihet parasysh edhe mbrojtja e të drejtave të ligjshmetë të gjithë qytetarëve. Për këtë arsye, në listën e dokumenteve duhet të përfshihet dheKonventa evropiane për të drejtat e njeriut. Gjithashtu, duhet të kihet parasysh edhefakti se çdo vend e ka trashëgiminë e vet të veçantë kulturore dhe traditën juridike.Këto veçanti duhet të merren parasysh gjatë shqyrtimit të ligjeve të reja, në mënyrë qëzbatimi i ligjeve të jetë sa më efikas, ndërsa bashkëpunimi ndërkombëtar për luftimin ekriminalitetit të jetë sa më i suksesshëm. Përfitimi ekonomik është një prej motiveve themelore të veprave penale, kurseshpesh është motivi i vetëm i malverzimeve. Por, ndonjëherë, përfitimi ekonomik ështëmjet dhe jo qëllim. P.sh., terrorizimi është një prej qëllimeve. Paratë janë vetëm forcëqë vë në lëvizje makinerinë e terrorizmit. Prandaj, mënyra më efikase e luftës kundërkriminalitetit është konfiskimi i profitit të realizuar në mënyrë joligjore, pas kryerjes sëveprës penale. Kjo vlen edhe për kriminalitetin ekonomik. Vështirë se rejtingu i 18
  • 20. udhëheqësit të një bande do të bjerë nëse anëtarët e bandës së tij dënohen me burg, porndikimi i tij do të bie dukshëm, në qoftë se i konfiskohen paratë dhe pasuria e nëmënyrë të paligjshme. Përveç kësaj, nëpërmjet konfiskimit të pasurisë së fituar në mënyrë tëpaligjshme, shoqëria kompenson dëmin e shkaktuar nga kriminaliteti. Pra, konfiskimiështë masë me interes të madh shoqëror, e cila është edhe veprim preventiv,njëkohësisht. Rregullat kryesore që kanë të bëjnë me këtë fushë përmblidhen nëKonventën mbi pastrimin e parave, veprimet hetimore dhe sekuestrimin e konfiskimine të mirave materiale të fituara në mënyrë të paligjshme, të cilat janë miratuar ngaKëshilli i Evropës, në vitin 1990. Me këtë konventë janë caktuar rregullat për nxjerrjene dispozitave shtetërore, si edhe për bashkëpunimin ndërkombëtar. Të gjitha format ekriminalitetit të rëndë janë të lidhura me realizimin e profitit ekonomik. Por, disa vendei përmbahen të drejtës kur bëhet fjalë për kriminalitetit financiar, më çka zvogëlohetmundësia e bashkëpunimit me botën. Nga fushat që kërkojnë përpjekje të veçanta nënivelin ndërkombëtar, zakonisht përmenden kriminaliteti i organizuar dhe tregtia medrogë. Në disa vende, p.sh. ekziston kodi penal që mbron interesat publike dhe private,në bazë të të cilit inicohen procedura penale për vepra te rënda të kriminalitetitfinanciar, përvetësimit të mjeteve të Bashkimit Evropian dhe shfrytëzimit të paligjshëmtë subvencioneve të fituara nga Bashkimi Evropian. Konfiskimi i mjeteve materiale të fituara në mënyrë të paligjshme mund të jetë ipjesshëm dhe i plotë. Në rast se nuk është e mundur të vlerësohet saktë vlera e këtyremjeteve, sipas kodeve penale të disa vendeve, mund të bëhet konfiskimi i mjeteve me vlerëtë përafërt. Në këto vende, konfiskimi bëhet edh në rast se një person tjetër ka marrë përsipërmjetet e fituara në mënyrë të paligjshme, në qoftë se ai person ka qenë në dijeni për veprënpenale, në rast se është bërë i shurdhër ndaj dispozitave në lidhje me këtë ose në rast semjetet e fituara në mënyrë të paligjshme i ka pranuar si dhuratë. Përveç kësaj, në kodet penale të këtyre vendeve janë futur edhe dispozita të reja.Sipas dispozitave të reja, pasuria e kryesit të veprës së rëndë penale mund të konfiskohet, nëqoftë se me kryerjen e veprës penale është realizuar profit i konsiderueshëm material. Nërrethana të tilla, mund të konfiskohet pasuria e bashkëshortit të kryesit të veprës (qoftë mekurorë, qoftë pa kurorë), përveç nëse pasuria është fituar pesë vjet para kryerjes së veprëspenale ose në qoftë se pasuria është fituara para krijimit të bashkësisë bashkëshortore. Në Evropa kanë rëndësi të madhe dispozitat që kanë të bëjnë me ndërmarrjet dheinstitucionet afariste. Në to, para së gjithash, përcaktohet se cilët persona fizikë ose juridikëjanë pronarë të ndërmarrjeve apo kanë ndikim vendimtar në ndërmarrje. Pjesëmarrjaminimale e kapitalit të ndërmarrjes, e parashtruar si parakusht ligjor, mund ta mbrojëorganizimin e ndërmarrjes. Në rastet kur, p.sh. pronarit i lejohet të marrë hua nga ndërmarrja,gjithmonë ekziston rreziku nga keqpërdorimi i kapitalit të ndërmarrjes. Shkelja e dispozitaveqë rregullojnë çështjet e kontabilitetit, çështjet lidhur me revizionin financiar dhe dorëzimin ellogarive vjetore që pasqyrojnë afarizmin dhe bilancin, tërheq me vete përgjegjësinë penale. 19
  • 21. Në disa vende evropiane, vitet e fundit, ka bankrotuar një numër i caktuar i bankave dhendërmarrjeve të mëdha. Është konstatuar se veprimet kriminale në këto ndërmarrje nuk kanëmundur të zbulohen shumë vjet, sepse revizioni financiar nuk është bërë në mënyrë efikase.Gjithashtu, ka pasur raste që korporatat të themelohen me kapital qarkullues, i cili ështëdeponuar në llogarinë bankare me rastin e themelimit ose blerjes së ndërmarrjes, por pas njëkohe të shkurtër është tërhequr nga llogaria, për të themeluar apo për të blerë një ndërmarrjetjetër. Për shkak të keqpërdorimeve të shumta, në disa vende të Evropës është krijuarmundësia që në rrugë ligjore, personave të caktuar tu shkurtohet e drejta e themelimit tëndërmarrjeve ose të drejtimit të tyre. Zvogëlimit të këtij rreziku në disa vende i kontribuojnëdispozitat që rregullojnë identifikimin e qartë dhe kontrollin efikas, kur bëhet fjalë për banka,organizata financiare, shoqëri të sigurimeve dhe shoqëri bankare. Ja disa marrëveshje ndërkombëtare, konventa dhe rekomandime që kanë të bëjnë mekriminalitetin ekonomik: 1. Kombet e Bashkuara: Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër kriminalitetit të organizuar trans-nacional. 2. Kombet e Bashkuara: 1988. Konventa kundër tregtisë së paligjshme të drogave narkotike dhe substancave psikotropike. 3. Këshilli i Evropës: 1990. Konventa mbi larjen e parave, borxheve, bllokimi dhe konfiskimi i të hyrave nga kriminaliteti. 4. Këshilli i Evropës: Strasburg 1999. Konventa qytetare-juridike mbi korrupsionin. 5. Këshilli i Evropës: Strasburg 1999. Konventa penalo-juridike mbi korrupsionin. 6. Bashkimi Evropian (26/07/1995): Konventa mbi mbrojtjen e interesave financiare. 7. Këshilli i Evropës/OECD 1988: Konventa mbi aksionin e përbashkët bë veprimet doganore. 8. Konventa evropiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. 9. Këshilli i Evropës: 2000, Projekt konventa mbi kriminalitetin kompjuterik. 10. Këshilli i Evropës: 1990, Konventa mbi bllokimin dhe konfiskimin e mjeteve të fituara nëpërmjet veprave penale. 11. Konventa evropiane mbi ekstradimin (1957). 12. Protokolli shtesë i Konventës evropiane mbi ekstradimin (1975). 13. Protokolli i dytë shtesë i Konventës evropiane mbi ekstradimin (1978) 14. Konventa evropiane mbi bashkëpunimin reciprok në rastet penale (1959). 15. Protokolli shtesë i Konventës evropiane mbi bashkëpunimin reciprok në rastet penale (2001). 16. Protokolli i dytë shtesë i Konventës evropiane mbi bashkëpunimin reciprok në rastet penale (2001). 17. Këshilli i Evropës: 1981, Konventa për mbrojtjen e personave në bazë të përpunimit automatik të të dhënave personale. 20
  • 22. 18. Protokolli shtesë Konventës së Këshillit të Evropës për mbrojtjen e personave në bazë të përpunimit automatik të të dhënave personale (1981). 19. Këshilli i Evropës: 1988, Konventa mbi ndihmën administrative reciproke në fushën e tatimeve. 20. Koventa e OECD mbi luftën kundër korruptimit të zyrtarëve të huaj publikë në transaksionet afariste ndërkombëtare. 21. Këshilli i Evropës: 2001, Konventa e Këshillit të Evropës mbi kriminalitetit në internet. 22. Komisioni dhjetë-anëtarësh për rregullativën bankare dhe praktikën e mbikëqyrjes (Komisioni i Bazelit) 1988: Deklarata mbi parimet e parandalimit të përdorimit kriminal të sistemit bankar, me qëllim të larjes së parave. 23. Kombet e Bashkuara: Modeli i ligjit për luftën kundër korrupsionit dhe larjes së parave. 24. Grupi G-7 (ATF) grupi punues për aktivitetet financiare kundër larjes së parave, 40 rekomandime. 25. Bashkimi Evropian: 1991. Direktiva për parandalimin e shfrytëzimit të sistemit financiar për qëllime të larjes së parave. 26. Interpol, 1955, Rezoluta mbi larjen e parave. 27. Komiteti i Ministrave, 1996: Programi aksional kundër korrupsionit. 28. Komiteti i Ministrave, 1997: Rezoluta (97) 24 mbi njëzet parimet kryere të luftës kundër korrupsionit. 29. Komiteti i Ministrave, 1998: Marrëveshja për krijimin e „Grupit të vendeve kundër korrupsionit (GRECO). 30. Këshilli i Evropës, Strasburg, 1997: Deklarata dhe plani aksional i luftës kundër korrupsionit. 31. Bashkimi Evropian: Rregullat 1073/1999 e Parlamentit Evropian dhe Këshillit Evropian (25/05/1999) që kanë të bëjnë me hetimet e sektorit evropian për kriminalitetin ekonomik (OLAF). 32. Këshilli i Evropës / Grupi multi-disiplinar për korrupsion 1999: Kooperimi ndërkombëtar në luftën kundër korrupsionit dhe qendrave financiare off-shore: Rekomandime dhe solucione (Konkluzionet e Konferencës IV evropiane, sektori i specializuar për luftë kundër korrupsionit). 33. Marrëveshja për themelimin e Bashkësisë Evropiane, 1948.2. LEGJISLACIONI VENDOR2.1 KODI PENAL I BeH 21
  • 23. XVIII – KAPITULLI I TETËMBËDHJETË – VEPRAT PENALE KUNDËR EKONOMISË DHE TREGUT UNIK DHE VEPRAT PENALE NGA FUSHA E DOGANËS Cenimi i barazisë në kryerjen e veprimtarisë ekonomike Neni 204.Kushdo që, me keqpërdorimin e pozitës së tij zyrtare ose autorizimeve të institucionevetë Bosnjës e Hercegovinës kufizon lëvizjen e lirë të njerëzve, mallrave dhe kapitalitmidis entiteteve ose midis entiteteve dhe Distriktit të Bërçkos të Bosnjës eHercegovinës, shkurton ose kufizon të drejtën e shoqërive ekonomike ose personavetjerë juridikë që në territorin e entitetit tjetër ose Distriktin e Bërçkos të Bosnjës eHercegovinës të merret me qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve, ose e vë ndonjëshoqëri ekonomike ose ndonjë person tjetër juridik në pozitë të pabarabartë mepersonat tjerë juridikë në aspektin e kushteve për punë ose gjatë kryerjes së qarkullimittë mallrave dhe shërbimeve, ose kufizon këmbimin e lirë të mallrave dhe shërbimevemidis entitetit dhe Distriktit të Bërçkos së Bosnjës e Hercegovinës, do të dënohet prej 6muaj deri 5 vjet burg. Falsifikimi i parave Neni 205.(1) Kushdo që bën para të rrejshme me qëllim që ti vë në qarkullim si para të vërteta,ose kushto që modifikon paratë e vërteta me qëllim që ti vë në qarkullim, ose kushdoqë paratë e rrejshme i vë në qarkullim, do të dënohet me burg, prej 1 deri në 10 vjet.E shtunë, 22 nëntor 2003, Gazeta zyrtare e BeH, Nr, 37, faqe 893(2) Me dënimin e parashikuar në alinenë 1 të këtij neni do të dënohet kushdo që pranonpara të rrejshme me qëllim që ti vë në qarkullim si para të vërteta.(3) Në qoftë se për shkak të veprës penale sipas alineve 1 dhe 2 të këtij neni janëshkaktuar pengesa në ekonominë e Bosnjës e Hercegovinës, kryesi do të dënohet me sëpaku 5 vjet burg.(4) Kushdo vë në qarkullim paratë e rrejshme që i ka marrë si para të vërteta, osekushto që di se janë bërë para të rrejshme ose janë vënë në qarkullim para të rrejshmedhe nuk e paraqet këtë do të gjobitet me para ose me burg deri 1 vjet.(5) Paratë e rrejshme do të konfiskohen. 22
  • 24. Falsifikimi i letrave me vlerë Neni 206.(1) Kushdo që falsifikon letra me vlerë të lëshuara në bazë të dispozitave të Bosnjës eHercegovinë, me qëllim që ti vë në qarkullim si të vërteta, ose kushdo që përvetësonletra të tilla me vlerës me qëllim që ti vë në qarkullim, ose kushdo që vë në qarkullimtë tilla letra me vlerë, do të dënohet me burg në kohëzgjatje prej një deri në dhjetë vjet.(2) Në qoftë se si pasojë e veprës penale sipas alinesë 1 të këtij neni janë shkaktuarpengesa në ekonominë e Bosnjës e Hercegovinës, kryesi do të dënohet me së paku pesëvjet burg.(3) Letrat me vlerë të rrejshme do të konfiskohen. Falsifikimi i shenjave të vlerës Neni 207.(1) Kushdo që falsifikon pulla të taksave ose postare apo shenja tjerë të vlerës tëlëshuara në bazë të dispozitave të Bosnjës e Hercegovinës, ose kushdo që përvetëson tëtilla shenja të falsifikuara të vlerës me qëllim që ti përdorë si të vërteta apo tia japëtjetrit për përdorim, ose kushdo që të tilla shenja të vlerës i përdor si të vërteta apo imerr për këtë qëllim, do të gjobitet me para apo me tre vjet burg.(2) Nëse shenjat e vlerës sipas alinesë 1 të këtij neni janë me vlerë më të lartë, kryesido të dënohet me burg prej 6 muajsh deri në pesë vjet.(3) Kushdo që heq vulën e anulimit të shenjave sipas alinesë 1 apo me qëllim që tipërdorë përsëri vepron në ndonjë mënyrë tjetër që ato shenja të duken sikur nuk janëpërdorur, ose kushdo që shenjat e tilla të vlerës i përdor ose i shet sikur janë tëvlefshme, do të gjobitet me para ose dënohet me burg deri në tri vjet.(4) Shenjat e rrejshme të vlerës do të konfiskohen. Falsifikimi i shenjave për shenjimin e mallrave, masave dhe peshojave Neni 208.(1) Kushdo që, me qëllim që ti përdorë si të vërteta, falsifikon vula, vraja, pulla oseshenja tjera për shenjimin e mallrave të vendit ose të huaja, me të cilat vulosen arti,argjendi, kafshët, druri apo ndonjë mall tjetër, ose kushdo që, me qëllim që ti përdor sitë vërteta, falsifikon shenja të tilla, ose kushdo që shenjat e tilla të rrejshme i përdor sitë vërteta dhe kështu e cenon hapësirën e përbashkët ekonomike të Bosnjës eHercegovinës, do të dënohet me burg, prej gjashtë muajsh deri në pesë vjet. 23
  • 25. (2) Me dënim sipas alinesë 1 të këtij neni do të dënohet kushdo që falsifikon masat dhepeshojat, duke rrezikuar hapësirën e përbashkët ekonomike të Bosnjës e Hercegovinës.(3) Shenjat e rrejshme, masat dhe peshojat do të konfiskohen. Larja e parave Neni 209.(1) Kushdo që i merr, i këmben, i mban, i ka apo i përdor për afarizëm paratë osepronat për të cilat është në dijeni se janë përvetësuar me vepër penale, ose kushdo qënë ndonjë mënyrë tjetër i fsheh ose përpiqet ti fsheh, kurse paratë ose prona të tillakanë vlerë më të madhe ose që ky veprim cenon hapësirën ekonomike të Bosnjës eHercegovinës ose ka pasoja të dëmshme për veprimtarinë ose financimin einstitucioneve të Bosnjës e Hercegovinës, do të dënohet me burg prej gjashtë muaj derinë pesë vjet.(2) Nëse vlerës e parave ose pasurisë sipas alinesë 1 të këtij neni është më e lartë se50.000 KM, kryesi do të dënohet me burg prej një deri në dhjetë vjet.(3) Nëse gjatë kryerjes së veprës penale sipas alineve 1 dhe 2 të këtij neni kryesi kavepruar për hakmarrje në raport me rrethanat e përfitimit të parave ose pasurisë mevepër penale, do të gjobitet me para ose do të dënohet me burg deri në tri vjet.(4) Paratë dhe pasuria e përfituar sipas alineve 1 deri 3 të këtij neni do të konfiskohen. Fshehja e tatimit Neni 210.(1) Kushdo që anashkalon pagesën e përcaktuar me legjislacionin tatimor të Bosnjës eHercegovinës ose të kontributeve të sigurimit social, duke mos paraqitur të dhënat ekërkuara ose duke paraqitur të dhëna të rrejshme, mbi të ardhurat që tatimohen apo mbifaktet tjera që kanë ndikim në përcaktimin e shumës së këtyre obligimeve, ndërsashuma e pagesës së obligimeve të shmangura është më e lartë se 10.000 KM, do tëgjobitet me para ose do të dënohet me burg prej tri vjetësh.(2) Kushdo që kryen vepër penale sipas alinesë 1 të këtij neni, kurse shuma e pagesëssë obligimeve të anashkaluar është më e lartë se 50.000 KM, do të dënohet me burgprej një deri në dhjetë vjet.(3) Kushdo që kryen vepër penale sipas alinesë 1 të këtij neni, shuma e obligimeve tëpapaguara është me lartë se 200.000 KM, do të dënohet me burg prej së paku trevjetësh. 24
  • 26. Mospagesa e tatimit Neni 211.Personi që nuk i paguan obligimet tatimore në pajtim më legjislacionin tatimor tëBosnjës e Hercegovinës, do të gjobitet me para ose do të dënohet me burg deri në trevjet. Tregtia e palejueshme Neni 212.(1) Kushdo që në mënyrë të paautorizuar shet, blen ose bën këmbimin e mallit ose tëmjeteve tregtia e të cilave është e ndaluar ose e kufizuar me dispozitat e Bosnjës eHercegovinës ose me dispozita të së drejtës ndërkombëtare, në qoftë se me këtë veprimnuk është kryer vepër tjetër penale për të cilën është përcaktuar dënim më i rëndë, do tëdënohet me burg prej një deri në dhjetë vjet.(2) Malli ose mjete sipas alinesë 1 të këtij ligji do të konfiskohen. Prodhimi i palejueshëm Neni 213.(1) Kushdo që prodhon ose përpunon mallra prodhimi ose përpunimi i të cilave është indaluar me dispozitat e Bosnjës e Hercegovinës ose me të drejtën ndërkombëtare, nëqoftë se me këtë veprim nuk është kryer vepër tjetër penale për të cilën ështëparashikuar dënim më i rëndë, do të gjobitet me para ose do të dënohet me burg deri nënjë vit.Numri 37, faqe 894 Fletorja Zyrtare e BeH, e shtunë 22. nëntor 2003.(2) Mallrat sipas alinesë 1 të këtij neni dhe mjetet për prodhimin ose përpunimin e tyredo të konfiskohen. Kontrabanda Neni 214.(1) Kushdo që përtej vijës doganore bart mallra me vlerë më të lartë, duke iu shmangurmasave të kontrollit doganor, ose kushdo se duke iu shmangur masave të kontrollitdoganor bart mallra përtej vijës doganore, do të gjobitet me para ose do të dënohet meburg deri në tri vjet. 25
  • 27. (2) Kushdo që pa leje përkatëse, duke iu shmangur masave të kontrollit doganor, bartpërtej vijës doganore mallra importi a eksporti i të cilave është i ndaluar, i kufizuar apoqë kërkon leje të veçantë ose lejen e organit kompetent, do të dënohet me burg prejgjashtë muaj deri në pesë vjet.(3) Nëse është kryer vepër penale sipas alineve 1 dhe 2 të këtij neni, duke kaluar përtejlinjës doganore mjete, mallra apo substanca që janë të rrezikshme për shëndetin enjerëzve ose që paraqesin rrezik për sigurinë publike, kryesi do të dënohet me burg prejnjë deri në dhjetë vjet.(4) Mallrat sipas alineve 1. deri 3 të këtij neni do të konfiskohen.(5) Mjeti transportues strehimoret ose vendet e fshehta të të cilit janë shfrytëzuar përbartjen e mallrave sipas alineve 1 deri 3 të këtij neni, ose i cili është destinuar përkryerjen e veprave penale sipas alinesë 1 deri 3 të këtij neni, do të konfiskohen nësepronari ose shfrytëzuesi e ka ditur këtë, ka mund ta dijë ose ka qenë i obliguar të dijë. Organizimi i grupit të njerëzve ose bashkimi për kontrabandë ose për shpërndarje të mallit të pa doganuar Neni 215.(1) Kushdo që organizon njerëz ose ndonjë bashkim tjetër për kontrabandë tëorganizuar ose ndonjë rrjet të stërshitësve apo ndërmjetësve të shitjes ose shpërndarjesë mallrave të pa doganuara, do të dënohet me burg së paku tri vjet.(2) Kushdo që bëhet anëtar i grupit të njerëzve ose bashkohet sipas alinesë 1 të këtijneni, do të dënohet me burg së paku një vit. Mashtrimi doganor Neni 216.(1) Kushdo që me qëllim që vetë ose dikush tjetër ti shmanget tatimit të doganës apo tëobligimeve tjera që paguhen më rastin e importimit të mallrave, shuma e të cilave ështëmë e lartë se 5.000 KM, e ka bërë ose ia dorëzon organit doganor lejen e falsifikuardoganore, vërtetimin ose ndonjë dokument tjetër të rrejshëm, do të gjobitet ose do tëdënohet me burg deri tri vjet.(2) Nëse obligimet sipas alinesë 1 të këtij ligji janë më të larta se 20.000 KM, kryesi dotë dënohet me burg prej një deri në dhjetë vjet.(3) Nëse obligimet sipas alinesë 1 të këtij neni janë më të larta se 80.000 KM, kryesi dotë dënohet me burg së paku tri vjet. 26
  • 28. 2.2. LIGJI MBI POLITIKËN DOGANORE FUSHË-VEPRIMI DHE DEFINICIONET THEMELORE Neni 1.1. Dispozitat doganore burojnë nga Ligji mbi politikën doganore të BeH (në tekstin emëtejmë: Ligji) dhe dispozitave të nxjerra nga Kuvendi i Bosnjës e Hercegovinës,Këshilli i ministrave i Bosnjës e Hercegovinës dhe/ose Këshilli Drejtues për zbatimin etyre në pajtim me dispozitat e Bashkimit Evropian.2. Ligji rregullon elementet themelore të sistemit për mbrojtjen doganore të ekonomisësë Bosnjës e Hercegovinës (në tekstin e mëtejmë: BeH), të drejtat dhe obligimet e tëgjitha subjekteve në procedurat tatimore, rregullon fushën doganore, linjën doganore,brezin kufitar doganor, mbikëqyrjen doganore, procedurën e doganimit të mallrave dheinstitutet tjera që rregullojnë sistemin e mbrojtjes doganore. Neni 2.1. Dispozitat doganore zbatohen në mënyrë unike në hapësirën doganore të BeH.2. Këtë ligj e zbaton Drejtoria për tatime indirekte (në tekstin e mëtejmë. Drejtoria).3. Rregulla të caktuara të dispozitave doganore mund të zbatohen edhe jashtë hapësirësdoganore të BeH, në bazë të dispozitave me të cilat rregullohen këto fusha ose në bazëtë konventave ndërkombëtare. Neni 3.1. Zona doganore e BeH është unike.2. Zona doganore e BeH përfshin territorin e BeH, duke përfshirë edhe ujëratterritoriale, ujërat e brendshme dhe hapësirën ajrore të BeH.3. Zona doganore e BeH është e kufizuar me vijën doganore e cila është identike mevijën e kufirit të BeH.4. Brezi kufitar doganor në tokë përfshin atë pjesë të zonës doganore të BeH, gjerësia etë cilës shtrihet pesë kilometra nga linja doganore në thellësi të hapësirës së BeH.5. Dispozita e alinesë 4 zbatohet kur linja doganore shtrihet përgjatë lumenjve kufitarë.6. Brezi kufitar doganor në det përfshin atë pjesë të zonës doganore të BeH gjerësia etë cilës shtrihet tri kilometra në thellësi të tokës prej bregut dhe zonës prej bregut derite kufijtë e jashtëm të ujërave territoriale. 27
  • 29. Neni 176.1. Për pajisjet e destinuara për qarkullim të lirë, të cilat paraqesin investim të personittë huaj, përveç automobilave të udhëtarëve, automatëve të argëtimit dhe lojëra të fatit,lejohet lirimin nga pagesa e taksës doganore.2. Mallrat e destinuara për qarkullim të lirë për forcat ushtarake e policore dhe përinstitucionet ndëshkuese korrektuese, të cilat në tërësi financohen nga donatorë dhemallrat e destinuara për qarkullim të lirë për deminim lirohen nga pagesa e taksësdoganore.3. Mallrat e destinuara për qarkullim të lirë për projekte të rindërtimit dhekonstruksionit të BeH lirohen nga pagesa e taksës doganore, në qoftë se projekti: (a) është miratuar nga Këshilli i ministrave të BeH. (b) financohet në tërësi nga donatorët e huaj ose bankat ndërkombëtare për zhvillim.4. Prodhimet dhe mallrat e përmendura në shtesën e këtij ligji lirohet nga pagesa etaksës doganore.5. Këshilli i Ministrave të BeH me propozim të Këshillit Drejtues përcakton dispozitamë të afërta për nxjerrjen e vendimeve të organeve doganore mbi lejimin e lirimit ngapagesa e taksës doganore sipas alineve 1 deri 4 të këtij neni. MALLRAT E LIRUARA NGA PAGESA E TAKSËS DOGANORE Neni 1. Korniza e definicionit themelor1. Me këtë aneks, në pajtim me Nenin 176 të këtij ligji, përshkruhen rastet e lirimit ngapagesa e taksës doganore, në kushte të veçanta, që lejohet në mënyrë individuale kurmallrat që nxirren në qarkullim të lirë në BeH.2. Në kuptimin e këtij aneksi:(a) “Sasia dhe vlera e mallrave që mund të fusë udhëtari” përfshin sasinë e mallit tëcaktuar dhe vlerën e përgjithshme të mallit që udhëtari mund ta fusë në zonën doganoretë BeH një herë në ditë, me rastin e hyrjes në zonën doganore të BeH nga vendet ejashtme, me kusht që malli të mos jetë i karakterit komercial. (b) “Prona personale” përfshin mallrat e destinuara për përdorim personal tëpersonave të caktuar për përmbushjen e nevojave të tyre.“Prona personale“ përfshin sidomos:(1) mjetet e amvisnisë:(2) biçikletat dhe motoçikletat, automjetet private dhe rimorkiot e tyre, kamp-shtëpizat,anijet e piknikut dhe aeroplanët privatë. 28
  • 30. Artikujt e amvisnisë që u përgjigjen kërkesave normale të familjeve, kanakarëtshtëpiakë dhe kafshët e kalërimit, si edhe instrumentet portabël për arte aplikative oseshkenca humanitare, të cilat personit të caktuar i shërbejnë për kryerjen e veprimtarisëose profesionit të tij, përbëjnë gjithashtu “pronën personale”. (c) “Mjetet e amvisnisë” përfshijnë mjetet personale, shtrojën e mbulojën shtëpiake,mobiliet e destinuara për përdorim personal të përmbushjes së nevojave të familjeve tëpersonave. Mirëpo, karakteri dhe sasia e “mjeteve të amvisnisë” nuk guxon të jenë tëtilla që çojnë në përfundim se importohen për qëllime komerciale.(d) “Valixhja personale” përfshin valixhen që udhëtari është në gjendje t’ua paraqesëorganeve doganore me rastin e hyrjes së tij në zonën doganore të BeH, si edhe çdovalixhe që u tregohet paraprakisht këtyre organeve, me kusht që të jetë në gjendje tëparaqesë dëshmi se në vendin ku është nisur, me rastin e nisjes për në BeH ështëregjistruar si valixhe përcjellëse te kompania me të cilën ka udhëtuar.(e) “Mallrat me karakter komercial” përfshijnë mallrat që importohen për qëllimekomerciale, në të cilat hyjnë mallrat për përdorim personal të udhëtarëve e të familjevetë tyre, ose mallrat që janë të destinuara për dhurata; karakteri dhe sasia e mallrave tëtilla nuk guxon të jetë e tillë që çon në përfundim se importi i tyre bëhet për qëllimekomerciale.(f) “Lehtësimet doganore” paraqesin rastet e precizuara në pasqyrën tarifore të Ligjitmbi tarifat doganore të BeH që nuk ngarkohen me taksë doganore. (g) “Mostra e mallit” nënkupton paraqitjen e të gjitha prodhimeve që konsiderohet simallra, për të konstatuar llojin dhe cilësinë e tyre, duke përjashtuar përdorimin e tyreose për çfarëdo qëllimi tjetër, me përjashtim të porosisë. (h) “Pijet alkoolike” përfshijnë prodhimet (birrën, verën, aperitivët me bazëalkoolike, konjaku, likeri ose pijet tjera alkoolike), të cilat përfshihen në shenjën nr. 2203 do 22 09 të pasqyrës tarifore të Ligjit mbi tarifat doganore të BeH. Neni 2. Mallrat e valixhes personale të udhëtarit1. Nga pagesa e taksës doganore lirohen mallrat që gjenden në valixhen personale tëudhëtarit i cili vjen nga bota e jashtme, të cilat nuk u nënshtrohet asnjërës prejkufizimeve ose ndalesave, me kusht që këto mallra të mos jenë të karakterit komercial.2. Lehtësimet doganore të përmendura në alinenë 1 të këtij ligji kanë të bëjnë memallrat e përmendura më poshtë, por zbatohen sipas sasive të kufizuara për udhëtarë:(a) mallrat e karakterit jokomercial, përfshirë edhe dhuratat e suveniret, që gjenden nëvalixhen personale të udhëtarit. Vlera doganore e të cilave nuk është më e lartë se 200KM. 29
  • 31. (b ) prodhimet e duhanit:(I) 200 cigare ose(II) 100 cigare puro ose(III) 250 gramë duhan.(c) Pijet alkoolike:(I) 2 litra verë;(II) 1 litër alkool ose pije të fortë, mbi 22% vol. ose 2 litra verë deserti, shkumbëzueseose pikesh tjera;(d) parfume dhe ujë kolonje:(I) 60 cc/ml parfum;(II) 250 cc/ml ujë kolonje.3. Udhëtarët më të rinj se 17 vjet nuk kanë të drejtë të importojnë mallrat e përmenduranë alinenë 2, pikat (b) dhe (c) të këtij neni.2.3. Ligji mbi politikën e tregtisë së jashtme të BeH Me këtë ligj rregullohen elementet themelore të sistemit të importit e eksportittë mallrave dhe shërbimeve, përcaktohen kushtet për kryerjen e veprimtarisëekonomike nga personat fizikë e juridikë në BeH. Për këtë arsye është përcaktuarregjimi i importit dhe eksportit, dokumentet shoqëruese të mallrave të importit eeksportit, investimin e kapitalit të të huajve, importimin dhe eksportimin epërkohshëm, regjimin e importit dhe eksportit në zonat e lira doganore, bashkëpuniminafatgjatë të prodhimit, marrjen me qira të pajisjeve, punët kompensuese, ushtrimin eveprimtarisë ekonomike në botën e jashtme.2.4. Ligji mbi politikën e investimeve të huaja direkte në BeHKy ligj rregullon politikat themelore dhe parimet e pjesëmarrjes së investitorëve të huajnë ekonominë e BeH. Në këtë kuptim, është përpunuar procedura e investimeve direktetë të huajve, të drejtat, benificionet e obligimet e investitorëve të huaj, zgjidhjen emosmarrëveshjeve dhe udhëzimet mbi regjistrimin e investimeve direkte të të huajve.2.5. Ligji mbi tarifën doganore të BeH Neni 1.1. Doganat dhe taksat tjera të importit paguhen për mallra që importohen, futen osepranohen në zonën doganore të Bosnjës e Hercegovinës (në tekstin e mëtejmë BeH),sipas shkallëve të caktuara në Tarifën doganore, e cila është pjesë përbërëse e këtijligji, përveç në rastet që në marrëveshjet ndërkombëtare të BeH dhe ligjet e BeH 30
  • 32. përcaktohet ndryshe.2. Shkallët doganorë janë të njëllojta në Federatën e Bosnjës e Hercegovinës dhe nëRepublikën Serbe (në tekstin e mëtejmë:entitetet). Neni 2.1. Nomenklatura e sistemit të harmonizuar të tarifave doganore është pjesë përbërëse ekëtij ligji dhe çdo lidhje me këtë ligj ka të bëjë edhe me tarifën doganore të BeH, e cilashërben për mbajtjen e statistikave mbi tregtinë e jashtme.2. Në rastet kur konsiderohet se është e nevojshme të bëhet shkoqitje shtesë e mallrave,kjo bëhet në bazë të vendimit të marrë nga Këshilli i Ministrave.3. Kufiri statistikor për paraqitjen e mallrave që importohen dhe eksportohenpërcaktohet nga Këshilli i Ministrave.4. Entitetet ia dorëzojnë të dhënat statistikore Ministrisë së Tregtisë së jashtme dhemarrëdhënieve ekonomike, në formën, mënyrën dhe afatin e caktuar kohor nga Këshillii Ministrave. Neni 3.Tarifa doganore e BeH përfshin: a) nomenklaturën e mallrave të sistemit të harmonizuar; b) shkallët doganore dhe taksat tjera të importit, të cilat paguhen për mallra që importohen në zonën doganorë të BeH. c) masat preferenciale tarifore që përfshihen në marrëveshjet që i ka nënshkruar BeH me vende ose me bashkësi vendesh të caktuara, me të cilat lejohet procedura tarifore preferenciale. d) Masat e veçanta për qëndrime të caktuara tarifore për të cilat përcaktohet ulje e doganës së importit ose lirim nga pagesa e taksës doganore. e) Masat tjera që janë parashikuar me Ligjin mvi tregtinë e jashtme të BeH. Neni 4.Pjesë përbërëse të këtij ligji janë edhe rregullat e përgjithshme prej 1 deri 6 përinterpretimin e nomenklaturës së mallrave të sistemit të harmonizuar, të cilat janëpërmendur në Shtesën 1, Pjesa 1 e këtij ligji. Neni 5.1. Për mallrat që kanë prejardhje nga vendet ose bashkësitë e vendeve me të cilat BeHka nënshkruar marrëveshje që përmbajnë edhe klauzolën me sistemin doganor 31
  • 33. preferencial, ose vendet që e zbatojnë këtë klauzolë për mallra me prejardhje nga BeH,shkallët e taksës doganore janë precizuar në Shtesën 1, Pjesa 2 të këtij ligji.2. Në mallrat e vendeve tjera zbatohen shkallët doganore që përmenden në tarifëndoganore të shtuara për 70%.3. Dispozitat e precizuara në alinenë 2 të këtij neni nuk do të zbatohen derisa BeH tëbëhet anëtare e GATT-it (WTO)2. 6. ZONAT E LIRA NGA ASPEKTI I LIGJIT MBI POLITIKËN DOGANORE2.6.1. Nocioni dhe karakteristikat e zonës së lirë Zonat e lira kanë histori të gjatë dhe përcaktime të ndryshme terminologjike. Atonjihen si zona doganore, porte të lira, zona të lira, depo të lira doganore, zona të liradoganore, zona ekonomike të veçanta, etj. Në legjislacionin e Bosnjës e Hercegovinëspërdoret shprehja zonë e lirë. Dikur këto zona kanë përfshirë jo vetëm tërë portin ose limanin, por edhe qytetinnë të cilat gjendeshin ato. Karakteristika themelore e këtij instituti janë një sërë lehtësimeshdhe privilegjesh, të cilat nuk kanë mundur të shfrytëzohen në pjesët tjera të vendit të cilit ikanë takuar. Zonat e lira kanë shërbyer kryesisht për nevojat tregtare dhe janë themeluar nëportet dhe limanet e mëdha, por edhe në brendi të vendit. Limanet detare ku arrijnë rrugë tëndryshme (hekurudhore e automobilistike), ku bashkohen edhe rrugë të ndryshme detare,kanë qenë dhe janë vende të paracaktuara për magazinimin e sasive të mëdha të mallravetë destinuara për qarkullim në botën e jashtme, prandaj edhe sot shumica e zonave të liragjenden në këto lokalitete. Sistemet doganore bashkëkohore të vendeve të zhvilluara evropiane, kryesishtnuk kanë më institute të zonave të lira doganore, në të cilat organizohet prodhimi imallrave të liruara nga pagesa e doganës për lëndë të parë e riprodhuese, etj., sipasparimit të eks-territorialitetit (përjashtim doganor). Përjashtim bëjnë Italia dheGjermania. Në vendet në zhvillim instituti i zonave të lira doganore po bëhet gjithnjë e mëtërheqës për shkak se siguron prodhimin e mallrave me lehtësi të jashtëzakonshmedoganore e të tjera. Në këto vende që synojnë zhvillimin industrial por nuk kanëkapital vetjak, zonat e lira që paraqesin përjashtim doganor ofrohen kushtet më tëfavorshme për tërheqjen e kapitalit të huaj. Kompanitë e huaja, duke llogaritur fuqinë e lirë të punës, si edhe beneficionetdhe lehtësitë tjera të vendit domicil, shohin kushte të favorshme për plasmanin ekapitalit të tyre dhe për fitim më të madh se në vendet e tyre. Vendet në zhvillim hapinzona të lira me qëllim të sigurimit të teknologjisë bashkëkohore, uljes së shkallës sëpapunësisë, aftësimit të kuadrit, eksportimit të lëndës së parë dhe hyrjes së mjetevevalutore, të cilat janë parakushte të zhvillimit ekonomik e shoqëror. Në këtë drejtim 32
  • 34. BeH tash duhet të planifikojë zhvillimin e vet. Terminët e ndryshme tregojnë qartë problemin e përcaktimit përmbajtjesor tënocionit „zonë e lirë“. Në bazë të kësaj, nocioni „zonë e lirë“ mund të definohet sipjesë e territorit shtetëror, e cila nuk është e thënë të jetë përjashtim nga zona e tijdoganore, por në to sigurohet trajtim më i përshtatshëm doganor dhe regjim favorizuesi afarizmit në krahasim me ato që vlejnë brenda pjesës tjetër të zonës doganore tëvendit. Këto lehtësime u sigurohen shfrytëzuesve të zonës së lirë nëpërmjet zgjidhjevetë ndryshme organizative dhe juridike. Përcaktimi juridik pozitiv është më kompleks dhe më specifik. Ekzistojnë dydefinicione. Sipas atij territorial „zona e lirë është pjesë e territorit gjegjësisht zonësdoganore të Bosnjës e Hercegovinës, që është e ndërtuar posaçërisht dhe e shenjuar, nëtë cilën zhvillohen veprimtari sipas kushteve të përcaktuara me këtë ligj“. Definicioniqë zë fill nga kriteri personal është më i shkurtër: „Zona e lirë është ndërmarrje“. Mundtë vërehet se në përcaktimin e zonës së lirë përfshihen paralelisht elementet juridiko-publik dhe juridiko-privat. Ngjashmëria e përmbajtjes së ligjeve të përmendura jepet në pasqyrën eshkurtër në vijim.2.6.2. Definimi i zonave të lira Zona e lirë është pjesë e hapësirës doganore të Bosnjës e Hercegovinës, endërtuar posaçërisht, e cila drejtohet nga themeluesi i zonës së lirë. Shfrytëzues tëzonës së lirë mund të jenë personat fizikë e juridikë, të vendit e të huaj. Shfrytëzuesi izonës së lirë kryen veprimtarinë e lejuar në zonë, në bazë të marrëveshjes methemeluesin e zonës. Zonën e lirë mund ta themelojë një ose më shumë persona juridikë –themeluesit e zonës së lirë, kurse pronari ose bartës i të drejtës së shfrytëzimit të tokësndërtimore në zonën e lirë duhet të jetë së paku një themelues vendor. Shfrytëzuesi i huaj i zonës së lirë mund të themelojë në zonë bankën e vet osetë përzier dhe organizatën siguruese, përkatësisht filialin e bankës ose organizatëssiguruese, në pajtim me dispozitat e veçanta dhe punët e përmendura (prodhimin emallrave, ofrimin e shërbimeve, kryerjen e tregtisë së jashtme të mallrave me shumicëdhe tregtinë me pakicë me valutë, sigurimet dhe shërbimet turistike). Afarizmi në zonën e lirë ofron favore që nuk parashikohen për afarizmin nëpjesën tjetër të Bosnjës e Hercegovinës. Kjo ka të bëjë sidomos me këto veprimtariafariste: • Malli që importohet, eksportohet, transportohet dhe vendoset në zonën e lirë, i paraqitet doganës, por ai nuk ngarkohet me doganë apo taksa të veçanta doganore; • Për eksportin dhe importin e mallrave e shërbimeve si edhe për orientimin e 33
  • 35. përkohshëm të mallit nga zona e lirë nuk zbatohen masat dhe kufizimet e përkohshme, sipas ligjeve me të cilat rregullohen qarkullimi i jashtëm tregtar dhe afarizmi valutor në Bosnjë e Hercegovinë; • Shfrytëzuesit e zonës së lirë nuk paguajnë tatime dhe kontribute, me përjashtim të tatimit dhe kontributeve nga pagat; • Mallrat e prodhuar ose të finalizuar në zonën e lirë mund të nxirren në qarkullim në tregun e brendshëm, me zbatimin e dispozitave mbi importin dhe u nënshtrohen doganës dhe taksave tjera të importit, për përmbajtjen importuese të këtyre mallrave; • Mallrat e zonës së lirë që nxirren përkohësisht për hulumtime, testime, riparime, përfaqësime me treg ose finalizim industrial, të cilat përmenden në specifikimin që e vërteton dogana, duhet të kthehet më së largu në afat prej një viti; • Në zonën e lirë sigurohet afarizëm plotësisht i lirë valutor; • Me ligj është siguruar mbrojtja e plotë e shfrytëzuesve të zonës së lirë nga keqësimi i kushteve të afarizmit për shkak të ndryshimit të dispozitave ligjore. Vlerësohet se lehtësimet në zonën e lirë ulin për 50% shpenzimet e afarizmit. Vendimin për dhënien e pëlqimit për themelimin e zonës së lirë e kanë këtozona: Vogoshçe (Sarajevë), Mostar, Puraçiq (Llukavac), Visoko, Bjelina, Banja Lluka. 34
  • 36. PJESA III FAKTORËT E KRIMINALITETIT EKONOMIK Ka faktorë të ndryshëm që ndikojnë në ndonjë forcë. Varësisht prej llojit oseshkallës së ndikimit, faktorët mund të konsiderohen si shkaktarë, kushte ose motive tëdukurive delikuente (faktorët ekzogjenë, faktorët endogjenë, faktorët kriminogjenë,faktorët objektivë, shkaset, faktorët socialë, faktorët subjektivë, faktorët e brendshëm,kushtet, faktorët e delikuencës, faktorët kauzalë). Lëndë të interesimit tonë do të jenë faktorët kauzalë (shkakorë), të cilët mund tëkenë ndikim të drejtpërdrejt në kriminalitetin ekonomik. Faktorët e kauzalitetit janë përbërësit kryesorë të ndikimit në dukurinëpërkatëse. Faktorët e verifikuar objektivisht dhe saktësisht si kushte të domosdoshmepër shfaqjen e një dukurie, përkatësisht përbërësit që mund të shpien në lidhshmëri tëdrejtpërdrejt me pasojën e saj. Vërtetimi i shkakut në kriminologji imponohet nga arsyeobjektive, nga një sërë përbërësish që kushtëzojnë deliktin duhet të veçohet shkaku ivërtetë, me që pasoja kriminale shfaqet nën ndikimin e shumë faktorëve. Me çështjen eshkaktarëve të kriminalitetit merren shumë teori të kriminalistikës dhe të së drejtëspenale, midis të cilave mund të veçohen këto: teoria e balancit, teoria e dallimitkualitativ dhe teoria e faktorëve. Për dallim nga faktorët kushtëzues dhe motivues,faktorët shkakorë gjenden jashtë arsyes njerëzore. Ata janë realitet në marrëdhënietmidis shoqërisë dhe natyrës së njeriut. Për këtë arsye, kauzaliteti është „faktorvendimtar“ gjegjësisht lidhje objektive dhe e përhershme midis një gjendjeje dhe njëpasoje. Për studimin e kauzalitetit të kriminalitetit ekonomik është e domosdoshme njëqasje kriminologjike dhe penalo-juridike, e cila niset nga elementet e shumta tëndikimit psikikë, biofizikë dhe socialë në kriminalitet, që studion lidhjet dhekushtëzimet e tyre reciproke. Dobësia kryesore e saj është se shkaktarët e dukurive ivështron si rezultat të veprimit reciprok të veprimit mekanik të faktorëve, por nukpërcaktohet rëndësia e ndikimit real e relativë të secilit prej këtyre faktorëve nëdukurinë si tërësi. Në literaturë5, më së shpeshti bëhet klasifikimi i faktorëve që ndikojnë nëmënyrën e kryerjes së kriminalitetit ekonomik, sipas kësaj ndarjeje: 1. Forma e marrëdhënies ndaj pronës: a. Funksioni drejtues e udhëheqës, b. Funksioni kontrollues,5 D. Modly, Fjalori kriminalistik, Teshanj, 2002 35
  • 37. c. Funksioni operativ. 2. Forma e pronës: a. natyrale, b. monetare, c. e drejtë, autorizim, fuqi, vendimmarrje. 3. Shkalla e koncentrimit të funksioneve: a. horizontale, b. vertikale, c. koncentrim i plotë (horizontal e vertikal). 4. Shkalla e zhvillimit të sistemit mbrojtës: a. kontrolli ndërfazor, b. kontrolli nëpërmjet kontabilitetit, c. kontrolli nëpërmjet inventurës, d. kontrolli fizik - teknik, e. Mjetet teknike të mbrojtjes (ambalazhimi, filli radioaktiv, paketimi vakum, magnetizimi, etj.) dhe f. Zonat mbrojtëse (ekonomike, autonome, të jashtme). 5. Pozita afariste e ndërmarrjeve: a. pozita normale dhe mesatare, b. pozita e monopolit, c. pozita e beneficuar, d. pozita e forcës së vendimmarrjes, e. pozita pronësore grupore dhe f. pozita e pavolitshme. Për shkatërrimin e kriminalitetit ekonomik janë vendimtarë faktorët prej tëcilëve niset kontrolli kriminalistik, i cili niset nga:* fenomeni i fshehtësisë relative të dukurive kriminale (shifra e errët) dhe* njohurive të profesionalizimit dhe organizimit të veprës kriminale. 36
  • 38. PJESA IV KRIMINALITETI I ORGANIZUAR EKONOMIK1. KRIMINALITETI I ORGANIZUAR Kriminaliteti i organizuar është një lloj i delikuencës dhe tipologji e dukurivekriminale të lidhura me veprimtarinë e organizatave kriminale. Kjo është veprimtariekonomike, të cilën e kryejnë grupet e organizuara e profesionale kriminale, me hierarkidisiplinë dhe norma të sjelljes të përcaktuar në mënyrë të rreptë. Grupet e organizuara osegjysmë të organizuara kryejnë vepra penale në bashkëpunim me përfaqësuesit e pushtetit, nënivel lokal ose më të lartë. Bartësit e kriminalitetit të organizuar janë në lidhshmëri tëngushtë („marrëdhënie afariste“) me përfaqësuesit e pushtetit, të institucioneve financiare,kompanive ekonomike dhe partive politike. Sipas Reklesit (Ualter Reckless), delikuenca e organizuar është formë e fuqishmedhe e strukturuar e sjelljes kriminale me organizim të caktuar afarist, struktura e së cilësshprehet në sindikata dhe në format tjera të organizimit hierarkik të botës kriminale. Beçeri (O. Boettcher) thekson se „kriminalitetin e organizuar e karakterizon veprimii përbashkët i më shumë personave (të cilët synojnë që kjo të jetë afatgjatë), me qëllim që, nëmënyrë të drejtpërdrejt ose të tërthortë, të realizojnë profite të fshehta ose ndikim në fusha tëjetës publike, ashtu që të sigurojnë apo të ofrojnë prodhime dhe shërbime të ndaluara ose tëkontrolluara me ligj, duke kontrolluara ndërmarrjet legale, duke kryer vepra penale (meqëllim të pasurimit), duke synuar që me metoda ilegale të krijojnë monopole reale“. Komiteti i ministrave të punëve të brendshme të Gjermanisë e ka formuluardefinicionin e vet, i cili thotë: „Kriminaliteti i organizuar nuk nënkupton vetëm mafinë,ngjashëm me shoqërinë paralele ne kuptimin organized crime, por veprimin e përbashkët ,me vetëdije e vullnetar, të më shumë personave, me qëllim të kryerjes së veprave penale,shpesh duke shfrytëzuar infrastrukturën moderne, me qëllim që, sa më parë që është emundur, të realizojnë përfitime të mëdha financiare“. „Grup i organizuar kriminal është grupi që përbëhet prej tre apo më shumëpersonave, i cili eksiton një kohë të caktuar, që vepron për kryerjen e një apo më shumëveprave të rënda penale, me qëllim që, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë, tërealizojë fitim në para ose të mira tjera materiale“. Kriminaliteti i organizuar është kërcënimi më i madh për institucionet e civilizimitbashkëkohor. Forca e tij buron nga aftësitë që në mënyrë shumë fleksibile tu përshtatetndryshimeve të kushteve në të cilat vepron dhe të gjitha masave represive që i ndërmerrkundër tij shoqëria e organizuar. Në të vërtetë, kriminaliteti i organizuar paraqet njëorganizatë kriminale të organizuar mirë, me hierarki, disiplinë, përgjegjësi, lojalitet dhendarje të detyrave në mënyrë qartë. Synim i këtyre grupeve kriminale është realizimi i fitimit 37
  • 39. sa më të madh dhe legalizimi i pasurisë së krijuar. Në teori ekzistojnë pikëpamje më të gjera dhe më të ngushta mbi kriminalitetin eorganizuar. Pikëpamje e gjerë e nocionit të kriminalitetit të organizuar përfshin ato forma tëveprimit të organizuar kriminal, ku ekziston organizata kriminale dhe qasja e organizuar nëfazën e përgatitjeve për kryerjen e veprave penale, me qëllim të realizimit të fitimeve nëmënyrë të kundërligjshme. Pikëpamja e ngushtë e nocionit të kriminalitetit të organizuar katë bëjë vetëm me ato forma të kriminalitetit të organizuar, në të cilat vendosen lidhje tëcaktuara midis shefave të organizatave kriminale dhe përfaqësuesve të shtetit e organeveshtetërore. Në sferën e kriminalitetit të organizuar, pothuaj se është zhdukur ndarja shekullore ekriminalitetit nga dhuna kriminale, përkatësisht kriminalitetit klasik dhe kriminalitetitfinanciar (pasi bartësit e tyre janë bashkuar kaherë). Kontrabandistët e armëve dhenarkotikëve, vrasësit me pagesë, zinxhirët e prostitucionit dhe tregtisë me njerëz i lajnëparatë e tyre nëpërmjet rrugëve të ndryshme të kriminalitetit ekonomik, i cili e merrgjithashtu pjesën e vet të profitit, për shërbimin e kryer. Mund të thuhet gjithashtu se kriminaliteti ekonomik është biznes. Sikur edhe tëndërmarrjet, qëllim themelor i veprimit të grupeve të organizuara kriminale është realizimi iprofitit sa më të madh. Por, vetëm një numër i vogël i njerëzve realizon fitime enorme. Ekziston një paralele midis strukturave dhe sistemit të kriminalitetit të organizuardhe strukturave dhe mënyrës së funksionimit të ndërmarrjeve legale. Në të vërtet, organizatatkriminale kopjojnë strukturën e organizatave legale, formësohen sipas modelit tëpërgjithshëm të organizatave që merren me biznes të ligjshëm, duke përshtatur dhepërpunuar mënyrën e funksionit e veprimit në pajtim me veçantitë e punëve më të cilatmerren. Për më tepër, bashkimet kriminale nëpërmjet të cilave realizohet biznesi i paligjshëmstrukturohen sipas strukturimit të organizatave më efikase që veprojnë në mënyrë tëligjshme. Kriminaliteti i organizuar është i pranishëm në mjedise të ndryshme, prandajçdo shtet i ekspozohet formave të ndryshme të shfaqjes së tij. Disa shtete i ekspozohenlarjes së parave, disa shtete përballen me prodhimin dhe tregtinë e drogës dhe armëve,kurse disa shtete të tjera përballen me prostitucion dhe reket (shantazh). Natyrisht, sa më të mëdha që të jenë organizatat kriminale, aq më të lloj-llojshme janë aktivitetet e tyre të paligjshme. Shkalla e lartë e dhunës është arma kryesore e kriminalitetit të organizuar.Pasojat e kësaj forme të dhunës nuk i vuajnë vetëm viktimat e drejtpërdrejta tëkriminalitetit të organizuar, por të gjithë pjesëtarët e shoqërisë, në formë të ndjenjës sëpasigurisë personale dhe rrezikimit të jetës dhe pasurisë personale. Objektiv kyç i bartësve të kriminalitetit të organizuar janë institucionetshoqërore dhe legalizimi i pasurisë së realizuar në mënyrë të paligjshme, pikërishtnëpërmjet këtyre institucioneve. Nëpërmjet metodave të ndryshme, bartësit e 38
  • 40. kriminalitetit të organizuar përpiqen të arrijnë deri të organet më të larta të pushtetit, nëmënyrë që të arrijnë fuqi më të madhe. Janë të njohura mirë rastet kur përfaqësuesit ekartelave të kokainës ose të mafisë janë përpjekur, madje edhe kanë arritur, tëdepërtojnë në organet më të larta shtetërore të disa vendeve dhe ti blejnë ato (tregtarëtkolumbianë të drogës kanë bërë ofertë për pagesën e gjithë borxhit të jashtëm të shtetitnë këmbim të veprimit të papenguar). Kriminaliteti i organizuar shërbehet më së shpeshti me korrupsion, i cili ështëbartës i krijimit dhe mbajtjes së lidhjeve me organet e pushtetit, organet shtetërore dheorganet tjera me ndikim, subjektet ekonomike dhe financiare, si edhe me larjen eparave, si formë e fshehjes së veprimeve kriminale, pavarësisht se a parashikohen apojo si vepra penale korrupsioni dhe larja e parave. Kriminaliteti i organizuar kushtëzohet nga disa elemente: 1. bashkimi afatgjatë i një numri më të madh personash; 2. objektivi i veprimtarisë kriminale, i cili nënkupton realizimin e profitit të madh, përkatësisht fitimit sa më të madh; 3. struktura organizative hierarkike, subordinimi dhe epërsia; 4. veprimi me plan i kryerjes së veprës penale, sipas parimeve të ndarjes së punes dhe specializimeve; 5. elasticiteti, përshtatja e veprimit për kryerjen e punëve ilegale, të cilat gjithmonë u përshtaten kërkesave të qytetarëve; 6. teknologjia kriminale fleksibile dhe lloj-llojshmëria e zgjedhjes së metodave kriminale në kryerjen e veprave të shumta penale (reket, prostitucion, bixhoz, kontrabandë droge, detyrim, shantazh, vrasje e lëndime trupore, terror, korruptim, etj.); 7. internacionalizimi dhe mobiliteti i detyrueshëm; 8. lidhja e kriminalitetit të organizuar me shtetin dhe udhëheqjen shtetërore e politike. Kodi Penal i Bosnjës e Hercegovinës, në Nenin 250, e sanksiononkriminalitetin e organizuar si vepër penale. Në këtë nen thuhet se do të dënohet meburg personi që kryen veprës penale të sanksionuar, sipas kodit të Bosnjës eHercegovinës, si pjesëtar i grupit të organizuar të kriminelëve. Më tutje thuhet se do të dënohet me burg edhe personi i cili organizon oseudhëheq në çfarëdo mënyre grupin e organizuar të kriminelëve, si edhe personi qëbëhet anëtar i grupit të organizuar të kriminelëve.2. SHKAKTARËT E KRIMINALITETIT TË ORGANIZAR EKONOMIK Kriminaliteti i organizuar ekonomik është forma e parë e kriminalitetit që ka 39
  • 41. shfrytëzuar apo, më saktë, ka keqpërdorur vlerat e civilizimit modern siç janë: treguglobal financiar, avancimi i shkencës së teknologjisë (sidomos në fushën etelekomunikacionit). dhe konfiguracionin e ri gjeopolitike të botës. Depërtimin e kriminalitetit të organizuar ekonomik në planin ndërkombëtar ikanë ndihmuar“ • globalizimi i rrjedhave financiare, shpejtësia me të cilën bëhen transaksionet financiare dhe dominimi i dollarit amerikan dhe EORO-s në këmbimin financiar global; • zhvillimi i qyteteve të mëdha kosmopolitane, të cilat janë bërë qendra të sistemit ekonomik e financiar global, arkat e kapitalit dhe pasurisë dhe pikat kryesore të transportit e komunikacionit për transaksione ndërkombëtare (qendrat që kanë rol të rëndësishëm në lehtësimin e transaksionit të karakterit global, janë njëkohësisht qendra të transaksionit ilegal); • zhvilli i shoqërisë post-industriale dhe revolucioni informativ; • rënia e sistemit komunist dhe gara tronditëse për futjen e kapitalizmit të tregut liberal, pa ekzistimin e mekanizmave themelorë rregullativë dhe normave të sjelljes;3. ORGANIZATAT MË TË NJOHURA KRIMINALE NË BOTË Në botë ka shumë organizata terroriste dhe grupe të kriminalitetit të organizuar,por zona kryesore të krizës janë: Azia, Amerika Latine dhe Evropa Juglindore. Sot,këto organizata funksionojnë si ndërmarrje të mëdha, të cilat i lajnë paratë e tyre dhe iinvestojnë në biznese legale. Mafiozët janë bërë biznesmenë, të cilët bashkohen dhebashkëpunojnë me organizata të tjera mafioze në nivel global, sipas kërkesave tëtregut, me qëllim të realizimit të profitit sa më të madh. Midis organizatave kriminale më të njohura në botë janë: a) Triadat kineze – janë shfaqur në vitet pesëdhjetë. Fillimisht ato janë organizuar si grupe të rezistencës, kurse pas revolucionit kinez janë shndërruar në organizata kriminale, aktivitetet kryesore të të cilave janë larja e parave dhe tregtia me drogë. Përveç në Kinë, ato veprojnë edhe Tajvan, Hong Kong, Kanada, Australi, SHBA, Itali, Gjermani dhe Hungari. Triadat kanë mbi 100.000 pjesëtarë aktivë. b) Vakuzat japoneze – kanë lindur nga tradita e vjetër e samurajëve, kurse sot luftojnë për marrjen e kompanive japoneze. Merren me prostitucion, reket dhe tregti të drogës. Sipas disa të dhënave, në vit përfitojnë rreth 10 miliardë dollarë. c) Mafia siciliane – La Cosa nostra (Çështja jonë) është një prej organizatave më të vjetra kriminale në botë. Ajo e ka zanafillën qysh në shekullin XIX, kurse 40
  • 42. vendi i saj i lindjes ishte në ujdhesën italiane Sicilia. Përveç në Itali, kjo organizatë vepron edhe në SHBA, Francë, Gjermani, Belgjikë, Holandë, Rusi dhe vende të tjera të Evropës Juglindore. Kjo organizatë ka përfituar miliarda dollarë në kohën e prohibicionit në SHBA. Udhëheqja e saj është e organizuar në bashkësi familjare, të cilat janë shndërruar në prototip të shumë bashkësive kriminale në botë: familjet Bonnano, Corleone, Madonia, etj. Burimet policore evropiane besojnë se mafia siciliane i ka rreth 1.500 anëtarë dhe rreth 15.000 bashkëpunëtorë në jug të Italisë. Të hyrat kryesore të tyre vijnë nga tregtia me kokainë dhe heroinë. Në vitet 90 të shekullit të kaluara, mafia siciliane ka arritur marrëveshje me kartelin kolumbian dhe ka fituar të drejtën ekskluzive të shitjes së kokainës jug-amerikane në Evropë. Në vitin 1992, mafia siciliane ka importuar në Evropë mbi 200 tonë drogë, për çka ka fituar rreth 10 miliardë dollarë. Përveç fuqisë së madhe ekonomike, mafia siciliane ka ndikim të madh edhe te një numër i madh i politikanëve dhe afaristëve. d) Organizata ruse „Kaukaz“ – është organizatë me orientime etnike, e cila vepron në Gjermani dhe SHBA, por grupi më aktiv vepron në Çeçeni. Rritja më e madhe e mafisë ruse ka ndodhur me privatizimin e ndërmarrjeve të ndryshme të ish Bashkimit Sovjetik. Vlerësohet se këto organizata mafioze kontrollojnë sot 60 deri 70% të ekonomisë ruse. Shumica prej 800 bankave komerciale në Rusi janë pjesërisht ose plotësisht pronë e organizatave mafioze. e) Karteli kolumbian Medellin – merret me tregtinë e kokainës. Me ndihmën e organizatave tjera kriminale bën bartjen e kokainës në SHBA. Për të arritur fuqi maksimale politike dhe ekonomike, karteli Medellin, nën udhëheqjen e Pablo Escobar Gaviries, ka filluar një luftë të përgjakshme kundër autoriteteve kolumbiane, duke korruptuar dhe vrarë policët, gjykatësit, gazetarët dhe, madje edhe kandidatët presidencialë. f) Mafia shqiptare – është shumë aktive në tregti me drogë dhe në aktivitete të tjera kriminale. Përparësitë e saj janë, para së gjithash, gjuha, e cila nuk është e përhapur në botë, pastaj zakonet dhe hierarkia e rrepte familjare, sipas së cilës „dihet kush është zot shtëpie“. Ajo është pa konkurrencë për nga vrazhdësia, kurse aktivitetet kryesore të saj janë: reketi, shantazhi dhe prostitucioni i organizuar në shtëpitë publike. Për tregti me drogë mafia shqiptare është e treta në SHBA. Grupet e organizuara kriminale shpesh bien në konflikt me njëri-tjetrin, pormidis tyre është i mundur edhe bashkëpunimi (p.sh. bashkëpunimi i grupeve sicilianedhe ruse, të cilat punojnë bashkërisht). Vendet ku veprojnë më së shumti organizatat kriminale janë vendet e AzisëJuglindore, vendet e Amerikës Jugore dhe Amerikës Qendrore dhe ujdhesat eKaraibeve, ndërsa vendet transitore janë: Tajvani, India, Malajzia, Rumania, Bullgaria, 41
  • 43. Jemeni, Rusia, Turqia, etj. Ndërkaq, qytetet më atraktive për grupet e organizuarakriminale janë: Nju Jorku, Berlini dhe Moska. Veprimtaritë kryesore të grupeve të organizuara kriminale janë: • droga ( prodhimi, shitja dhe qarkullimi), • tregtia me armë, • kontratat për punë publike ose investime të huaja, • transporti ilegal i emigrantëve, • vjedhja dhe qarkullimi i automobilave të vjedhur, • transporti ilegal dhe shitja e mbeturinave dhe materieve të rrezikshme ekologjike, • prostitucioni i organizuar, blera dhe shitja e femrave dhe fëmijëve, • vjedhja dhe qarkullimi i vlerave kulturore, • tregtia me prodhime bërthamore. Natyrisht, një prej veprimtarive më të përhapura është edhe larja e parave. 42
  • 44. PJESA V PARANDALIMI I KRIMINALITETIT TË ORGANIZUAR EKONOMIK Të gjitha format e kriminalitetit te organizuar ekonomik i tejkalojnë kufijtënacionalë, kështu që lufta kundër tyre nuk mund të paramendohet ekskluzivishtbrenda juridiksionit nacional të një vendi. Kriminaliteti i organizuar ekonomik, i cilishqetëson sot si vendet e zhvilluara ashtu edhe vendet ne zhvillim, kaherë ka marrëpërmasa ndërkombëtare dhe bartësit e tyre nga shtete dhe rajone të ndryshmebashkëpunojnë dhe veprojnë bashkërisht, në mënyrë globale. Në dhjetor të vitit 2000, në Palermo është mbajtur një konferencë në të cilënështë miratuar një dokument me rëndësi kyçe për luftën kundër kriminalitetit tëorganizuar – Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër kriminalitetit të organizuartrans-nacional. Kjo konferencë do të mbahet mend si precedencë në marrjen eobligimeve në fushën e bashkëpunimit të gjyqësisë hetimore. Dispozita kryesore edokumentit të miratuar në këtë konferencë thotë se organet gjyqësore vendore mundtë kërkojnë ndihmë nga organet e huaja gjyqësore për hetime të të gjithaveprimtarive që bëjnë pjesë në kriminalitetin e organizuar dhe presin që kjo ndihmëtë jetë e shpejtë dhe efikase. Strategjia e luftës kundër kriminalitetit të organizuar duhet të jetë eorientuar, para së gjithash, në fushën e rregullativës financiare, zhvillimit shoqërore ekonomik dhe të demokracisë, minimizimit të mundësive objektive përkeqpërdorimin e konjukturave tregtare dhe shoqërore e politike, aftësimitprofesional të kuadrit, koordinimit dhe bashkëpunimit në planin ndërkombëtar. Ekzistojnë tri mënyra të luftës kundër kriminalitetit të organizuar. Mënyra eparë është mënyra amerikane, sipas së cilës kriminelëve u konfiskohet gjithëpasuria dhe paratë. Mënyra e dytë është që vendeve që e mbështesin hapurkriminalitetin e organizuar tu tërhiqet vërejtja se nuk do të tolerohen (Pakistani,Afganistani dhe vendet e Azisë Qendrore e Jugore). Mënyra e tretë ka të bëjë mevendet në tranzicion, të cilat duhet ta zgjidhin këtë çështje sa më parë, sepse këtovende nuk mund të mbështesin kriminalitetin e organizuar dhe të integrohen nëbashkësinë ndërkombëtare. Për luftimin efikas të kriminalitetit të organizuar është enevojshme të njihen shkaktarët e shfaqjes dhe zhvillimit të tij, në mënyrë që tëmundësohet veprimi preventiv. Natyrisht, me rastin e zbatimit të masave preventiveduhet të kihen parasysh standardet dhe normat ndërkombëtare. Rastet e organizatave të mëdha kriminale nuk është lehtë të zgjidhen,sidomos në qoftë se shërbehemi vetëm me metodat tradicionale hetimore. Është enevojshme përsosja e metodave të vjetra dhe gjetja e metodave të reja. Problemserioz sot është se lufta kundër kriminalitetit të organizuar ekonomik ështëjashtëzakonisht e shtrenjtë, sepse ajo kërkon mbështetjen e teknologjisë së shtrenjtësi edhe përgatitje kulminante të personelit që merret me luftimin e kriminalitetit të 43
  • 45. organizuar. Nuk duhet të kemi iluzione se kriminaliteti i organizuar mund të çrrënjoset,por mund të minimizohet deri në korniza të tolerueshme që nuk paraqesin rrezik përinstitucionet e shoqërisë. PJESA VI SISTEMI FISKAL DHE KRIMINATITETI EKONOMIK (EVAZIONI)1. TATIMET- ASPKETE TEORIKE Në shkencën mbi financat ekzistojnë shpjegime shumë të ndryshme mbinocionin e tatimit, sepse tatimet, si kategori historike, janë ndërruar sipasrrethanave ekonomike, politike, sociale e të tjera në sistemet shoqërore eekonomike6. Shfaqja e tatimit lidhet me shfaqjen e pronës private, klasave dhe shteteve.Prej bashkësisë primitive e skllavo-pronare, e deri te sistemi feudal, kapitalist dhesocialist, tatimet kanë pasur karakteristikat e shenjave klasore, që do të thotë se metatime janë ngarkuar vetëm kategori të caktuara të popullsisë – shtresat e ulëta. Kur bëhet fjalë për vetë nocionin tatim, në gjuhë të ndryshme shihet se kyburim i të ardhurave shtetërore bazohet në detyrim. Kështu, për shembull, te ne ihasim edhe fjalë të tjera, siç janë: taksë, tagër, detyrim (financiar), obligim(financiar), etj. Definicione të tatimit sot ka pothuaj po aq sa ka autorë që merren mestudimin e këtij instituti financiar. Ja disa definicione të autorëve të ndryshëm: „Tatimi është pjesë që çdo qytetar ia jep shtetit nga pasuria e tij, në mënyrëqë shteti tia mbrojë pjesën tjetër të pasurisë“ (Monteskie); „Tatimi është çmimi që ia paguajnë shtetit qytetarët, në mënyrë që do tukompensohet me shfrytëzimin e shërbimeve publike“(De Vite de Marko); „Tatimi është dhënia e parave që i mbledh shteti nga individët, në bazë tësovranitetit te vet, pa kundër-shpërblim direkt, me qëllim të mbulimit tëshpenzimeve publike“ (Gaston Jeze). „Tatimet janë dhënie të dhunshme të cilat i marrin trupat publike-juridikenga subjektet afariste private, për të cilat nuk japin kundër-shpërblim direkt“(Vilhelm Gerhoff); „Pagesa e tatimit paraqitet si kryerje e obligimeve nacionale, që shtrohetpara secilit individ, i cili paguan pjesën e vet, nga mjetet e veta, për shpenzimet e6 Prof. Dr. Dautbashiq Ismet, Financat dhe e drejta financiare, boti VII I zgjeruar, EDITIOIURISTICA, 2004, f. 95 44
  • 46. bashkësisë shoqërore” (Lafonbrizh); „Tatimi është shprehje ekonomike e ekzistimit të shtetit. Zyrtarët dhepriftërinjtë, ushtarët dhe balerinët, valltarët, mësuesit dhe policët, muzetë greke,kullat gotike, listat civile dhe rang listat – të gjitha këto krijesa të pazakonshmembijnë si në përralla në farën e vetme – tatimin. Qenia ekonomike e shtetit qëndronnë tatime (Marl Marks); etj. Nga definicionet e përmendura mund të nxirren karakteristikat e tatimit.Por, gjatë historisë, ato kanë ndryshuar paralelisht me ndryshimet e shtetit nëperiudha të ndryshme të zhvillimit historik. „Si pjesë e të ardhurave ose pasurisë që shteti e merre me detyrim, në bazëtë sovranitetit të vet shtetëror e financiar, tatimi shërben për përmbushjen enevojave të përgjithshme shoqërore“. Kjo, pa dyshim është karakteristika e parë qëe trajton tatimin si dhënie të dhunshme, pavarësisht prej vullnetit të qytetarëve dhepersonave juridikë. Kjo do të thotë se tatimi është dhënie e detyrueshme e bazuar nëligje, pa kundër-shpërblim direkt. „Edhe pse paguesi i tatimit nuk ka kundër-shpërblim direkt, bashkësia iofron përfitim indirekt për tatimin e paguar“. Përfitimi indirekt është karakteristika e dytë e tatimit. Paratë e tatimitshfrytëzohen për funksionimin e institucioneve shtetërore, shoqërore e publike(parlamenti, shëndetësia, arsimi, gjyqësia, policia, institucionet kulturore eshkencore, aktivitetet sportive, etj.). Dobia e këtyre institucioneve e arsyetongjithsesi tatimin, si dhënie e dhunshme shtetit. „Karakteristikë tjetër e tatimit është se ai paguhet sipas fuqisë ekonomike tëobliguesve tatimorë“. „Karakteristikë e veçantë e tatimit është fakti se obligimi tatimor nuk buronnga përkatësia një shteti, sepse tatim paguajnë edhe shtetasit e huaj, në kushte tëcaktuara (me përjashtim të përfaqësive diplomatike e konzullare, në bazë të parimittë reciprocitetit). Pra, moment qenësor i obligimit tatimor është momenti ekonomikdhe jo juridik, sepse nëse personi i huaj zhvillon ndonjë veprimtari ekonomike dhekrijon të ardhura ose pasuri, ai u nënshtrohet të njëjtave obligime, pavarësisht prejpërkatësisë së tij shtetërore. Kjo është e ashtuquajtura „shtetësi tatimore“. Karakteristike tjetër është se të gjitha mjetet e grumbulluara nga tatimiderdhen në buxhet, kështu që shteti mund ti ketë në disponim dhe ti shfrytëzojë përdestinime të caktuara. Ky është parimi i mosafetasionit të tatimit. Karakteristikë është edhe se në shtetet bashkëkohore tatimi i paguhet shtetitekskluzivisht në para, kurse rastet e pagesës në natyrë janë përjashtime. Prej kësajburon ky definicion i tatimit: „Tatimi është dhënie e detyrueshme e parave përshtetin, pa kundër-shpërblim, me qëllim të përmbushjes së nevojave të përgjithshmeshoqërore, të cilat shteti i cakton sipas fuqisë ekonomike të obliguesve tatimorë që 45
  • 47. gjenden nën juridiksionin e tij“.1. 1. Terminologjia tatimore Për ta kuptuar esencën e tatimit si nocion i përgjithshëm, kurse më vonëedhe të tatimit në vlerë të shtuar, është e nevojshme të shpjegohen konceptet dhetermat themelorë që do të përdoren në këtë tekst. Këto nocione dhe terma mund tëjenë të natyrës subjektive dhe objektive. Midis termave të natyrës subjektive të tatimit bëjnë pjesë: pushteti tatimor,obligues tatimor, pagues tatimor dhe destinues tatimor. Terma të natyrës objektive për tatimin janë: FUQIA TATIMORE: Kjo është aftësia ekonomike prej të cilës buron shumae tatimit. Shumë teoricientë thonë se fuqia tatimore nuk varet nga posedimi injësive ekonomike, por nga të ardhurat e tyre. Nga kjo del se fuqia tatimore e njëpopulli është përtëritja e vazhdueshme, ekonomizimi dhe krijimi i të ardhurave dhejo prona e pasuria e vdekur. BURIMI TATIMOR: Disa pjesë të pasurisë, të ardhurat nga puna, toka,renta ndërtimore, të ardhurat nga prona, etj., në të cilat bazohet dhe sipas të cilaveformohet fuqia tatimore e njësive ekonomike, përbëjnë burimin tatimor. OBJEKTI TATIMOR: Objekt tatimor e quajmë secilën gjendje faktikeekonomike që i jep arsye ligjdhënësit të vendosë ndonjë forma tatimore. Pasuria, tëhyrat apo të ardhurat e ndryshme shërbejnë si arsye për tatime direkte. Përdorimidhe shpenzimi i pasurisë, të hyrave dhe të ardhurave janë arsye për tatime indirekte.Objekt tatimor janë gjithashtu edhe disa akte juridike dhe transakcione afariste (përshembull, transakcionet afariste në berzë, bartja e pronës, trashëgimi i pronës dhedhuratat, etj.). Ideal i politikës tatimore është përputhja e burimit tatimor dheobjektit tatimor. Objekti tatimor, përkatësisht burimi tatinor, është bazë përpërcaktimin e lartësisë së tatimit. BAZA TATIMORE: Shënon vlerën e diçkaje që shërben për caktimin eobligimit tatimor, shumën e të ardhurave (te tatimi i drejtpërdrejt), vlerën e mallit(te tatimi i tërthortë) vlerën e qarkullimit të bërë (te tatimi i komunikacionit) – tëgjitha të shprehura në para. NJËSIA TATIMORE: është pjesë e bazës tatimore, sipas të cilës shtetitduhet ti paguhet për secilën njësi tatimore. Zakonisht, ajo shprehet në përqindje,ndërsa në shuma fikse për njësi tatimore shprehet vetëm me përjashtime. Shkallëttatimore të caktuara sipas bazës tatimore pasqyrohen në tarifën tatimore. Ajoshënon shumën e obligimit tatimor sipas njësisë tatimore. TARIFA TATIMORE: është pasqyrë sistematike ose regjistër (tabelë) enjësive tatimore, në të cilën përfshihet një numër i konsiderueshëm i mjeteve qëtatimohen në të njëjtën mënyrë. Më së shpeshti, tarifa tatimore përfshin tatimet 46
  • 48. indirekte (të tërthorta). Ajo është pjesë e dispozitës tatimore, më të cilën caktohetlartësia e barrës tatimore. AKONTACIONI TATIMOR: është pagesa e tatimit në këste, brendaperiudhës tatimore (një viti), me kusht që në fund të vitit të bëhet llogaritjapërfundimtare e tatimit dhe të bëhet pagesa e dallimit eventual midis shumës sëpërgjithshme dhe shumës së paguar të tatimit të paragjykuar. REGJISTRI TATIMOR: është pasqyra e fakteve objektive (të hyrat, tëardhurat, etj.), që shërben si bazë për caktimin e shumës së tatimit individual. SHKALLA TATIMORE: është çështje që bën pjesë në sferën e financavedhe ekonomisë. Nga këndvështrimi financiar, shkallët tatimore duhet të caktohenashtu që të realizojnë të hyrat e planifikuara tatimore. Nga këndvështrimiekonomik, shkallët tatimore nuk duhet të zbatohen në mënyrë të barabartë për tëgjitha burimet ose objektet. Zbatimi elastik i shkallëve tatimore duhet tëmanifestohet sidomos te tatimet indirekte, ku shkalla e tatimit varet nga qarkullimi imallrave. Momenti social-politik duhet të merret parasysh te tatimi në shpenzime,sidomos te artikujt elementarë jetësorë. Në parim këta artikuj nuk do të duhej tëtatimoheshin fare. Shpenzimet luksoze duhet të tatimohen sipas një shkallë më tëlartë tatimore ose doganore.1. 2. Klasifikimi i tatimeve Tatimet mund të klasifikohen ose të grupëzohen në:• tatime në para dhe në natyrë;• tatime të rregullta dhe të jashtëzakonshme;• tatime subjektive dhe objektive;• tatime të drejtpërdrejta dhe të tërthorta;• tatime kuotative dhe reparacione;• tatime shkencore ose ndarja e trefishtë;• tatime ekologjike;• tatime konfesionale (fetare), etj. Kujdes i veçantë do ti kushtohet tatimeve indirekte (të tërthorta), në të cilatpërfshihet edhe Tatimi mbi Vlerën e Shtuar, por, së pari duhet të shpjegohet përtatimin e drejtpërdrejtë dhe tatimin e tërthortë. Ndarja e tatimit në tatim të drejtpërdrejtë dhe të tërthortë është një prejndarjeve më të vjetra të tatimit. Tatimet e drejtpërdrejta quhen edhe tatime direkte,sepse fuqia e tyre tatimore shprehet nëpërmjet posedimit të pasurisë ose të tëardhurave, ndërsa tatimet e tërthorta quhen tatime indirekte, për shkak se ato 47
  • 49. caktohen në bazë të fakteve të cilat nuk mund të parashikohen përpara, kursepaguhen në bazë të tarifës. Të dyja këto tatime caktohen sipas gjendjes faktike, por dallimi midis tyreqëndron në mënyrën e pagesës së tatimit (kur bëhet fjalë për personin që e paguantatimin, atëherë tatimi është i drejtpërdrejt, ndërsa kur bëhet fjalë për një person tëtretë atëherë tatimi është i tërthortë). Për tatime të drejtpërdrejta zakonisht thuhet se janë tatime të drejta, sepseshuma e tatimit caktohet në bazë të fuqisë ekonomike të obliguesit. Tatimet edrejtpërdrejta janë burime më stabile të të hyrave të buxhetit të shtetit, sepse janëmë të qëndrueshme dhe më pak të ndjeshme ndaj lëvizjeve në treg. Mangësitë e tatimit të drejtpërdrejtë janë:• Tatimet e drejtpërdrejta kërkojnë administratë relativisht më të shtrenjtë financiare;• Tatimet e drejtpërdrejta pranohen më vështirë nga obliguesit, në aspektin psikologjik (organet tatimore duhet të kenë parasysh pasqyrë të plotë të afarizmit të obliguesit tatimor, gjë që është e vështirë);• Tatimet e drejtpërdrejta nuk janë elastike dhe nuk durojnë ndryshime në sistemin tatimor të vendit; Në literaturë numërohen këto anë pozitive të tatimeve të tërthorta: - Tatimet e tërthorta janë tatime dorëlira dhe elastike. Ato janë anonime, pasi personi që e paguan tatimin nuk e di se çfarë lartësie e tatimit është llogaritur në çmimin e prodhimeve ose se a është llogaritur fare. - Vështruar nga aspekti psikologjik, tatimet e tërthorta janë shumë më të pranueshme se sa tatimet e drejtpërdrejta (tatimi në qarkullim, si reprezent kryesor i të gjitha tatimeve) Mangësitë e tatimeve të tërthorta janë se ato janë asociale, sepse më këtotatime kryesisht ngarkohen artikujt e konsumit të gjerë (kanë veprim represiv,shumica e familjeve kanë më shumë obligime). Tatimet e drejtpërdrejta ndahen në: tatime të objekteve dhe tatime tësubjekteve. Tatime të objekteve janë tatimet që ngarkojnë disa të hyra të obliguesvetatimorë (p.sh. në ndërtesa, në tokë, në të ardhura personale, etj.). Tatimet e subjekteve nuk caktohen sipas të hyrave të caktuara të obliguesvetatimorë, por të të hyrave si tërësi (në të ardhurat e përgjithshme, në gjënë kryesore,në trashëgimi, në dhurata, etj.). Tatimi më i rëndësishëm i subjekteve është tatiminë të ardhura. Tatimi në të ardhura përfshin këto forma: të ardhurat nga tika dhe ndërtesa,të ardhurat nga qiraja e tokës, të ardhurat nga kamatat e huave publike, të ardhuratnga ekonomia, të ardhurat nga huatë, të ardhurat nga dividenta, kamata dhe fitimet 48
  • 50. nga veprimtaritë e pavarura, të ardhurat nga mëditjet, rrogat, pensionet, etj. Shkallatatimore e tatimeve në të ardhura është progresive, kështu që tatimimi bëhet sipassistemit të progresionit indirekt, ku shkalla tatimore është në fakt proporcionale,ndërsa efekti i progresionit arrihet me ndihmën e zbritjeve të caktuara për disa tëardhura të caktuara. Tatimi në të ardhura është një prej tatimeve më urgjente nësistemet tatimore të shumicës së vendeve. Tatimi në pronë ose tatimi në pasuri është tatimi i dytë i drejtpërdrejtë, sipasrëndësisë (pasuria e luajtshme dhe e paluajtshme e zvogëluar sipas borxheve). Tatimet në paluajtshmëri janë tatime të drejtpërdrejta, objekt i tatimimit të tëcilit janë toka dhe ndërtesat (nëpërmjet këtij tatimi sigurohen të hyra për buxhetetlokale)1. 3. Tatimet në shpenzime Tatimet në shpenzime janë e kundërta e tatimeve në të hyra, të cilat dalinnga përdorimi dhe shpenzimi i të hyrave. Ato janë lëndë e tatimimit të objektit. Tatimet e tërthorta (nëpërmjet shpenzimeve) përfshijnë të hyrat, të ardhuratdhe pasurinë si komponentë të fuqisë tatimore. Ato presin fuqinë ekonomikë tëobliguesve tatimorë në hyrje dhe në këmbim, si moment nëpërmjet të cilit bëhetofrimi i mallrave dhe shërbimeve për konsumin final ose ndërfazor të obliguesve. Mjet i tatimimit janë shpenzimet në para ose këmbimi i drejtpërdrejtë ivlerave, jo konsumi i mallrave dhe shërbimeve, por shpenzimet për furnizimin dhekonsumimin e tyre. Shpenzimet mund të nxirren ose nëpërmjet tatimimit të artikujve të caktuartë konsumit ose nëpërmjet tatimimit të të gjithë artikujve sipas një instrumenti,përveç atyre që janë përjashtuar nga tarifat e lirimit. Akcizat, si tatime analitike, përfshijnë tatimimin e secilit pre prodhimeve tëtarifave të larta: naftën dhe derivatet e saj, alkoolin dhe pijet alkoolike, kafen,duhanin, etj. Akcizat aplikohen edhe për disa llojet të shërbimeve. Akcizat mund të paguhen në prodhim dhe tregti. Kjo varet nga kushtetorganizative e teknike të kryerjes së këtyre fazave të reproduksionit të tërësishëm. Tatimi në qarkullim është një prej tatimeve më të vjetra në botë. Teoria financiare bashkëkohore dallon tri variante themelore të tatimit nëqarkullim: tatimin në qarkullim njëfazor, tatimin në qarkullim shumëfazor(gjithëfazor) dhe tatimin në vlerë të shtuar. Tatimi në qarkullim dallohen sipasteknikës së llogaritjes dhe pagesës. Tatimi njëfazor në qarkullim është variant i tatimit në qarkullim i cili nxirretvetëm në një fazë të caktuar, gjatë qarkullimit të mallrave prej prodhuesit deri tëkonsumatori i fundit. Tatimi shumëfazor në qarkullim, për dallim nga tatimi njëfazor, e bën 49
  • 51. tatimimin më shumë herë, sipas shkallëve dhe fazave të ndryshme tatimore, gjatëqarkullimit të mallrave prej prodhuesit deri të konsumatori i fundit. Tatimi mbi vlerën e shtuar (tatimi neto në qarkullim) është variant i ri itatimit në qarkullim, i cili eliminon mbi tatimimin e padëshirueshëm dhe pagesën etatimit për tatim, i cili është i pranishëm te tatimi shumëfazor dhe gjithëfazor itatimit ne qarkullim (sistemet e deduksioneve fizike dhe sistemet e deduksionevefinanciare). Në rastin e parë, pikënisje është ndarja e atyre elementeve të prodhimitqë tashmë janë në ndonjërën prej fazave të mëhershme. Për dallim prej kësaj, nërastin e dytë, si pikënisje merret analiza e kontabilitetit ose analiza financiare. Nëesencë, bëhet llogaritja e pozicioneve hyrëse dhe dalëse të kontabilitetit në fazën ecaktuar, e pastaj ndahet ajo vlerë e re që është krijuar në fazën e caktuar tëprodhimit. Dallimi qenësor në raport me tatimin gjithëfazor në qarkullim (bruto)qëndron në fatin se ky tatim nuk ka për bazë vlerën e përgjithshme të mallrave apoçmimin e shitjes në momentin e caktuar, por vetëm atë vlerë që është shtuar në këtëfazë. Tatimi mbi vlerën e shtuar (anglisht: Value added tax-VAT) sigurojnëneutralitet më të madh të sistemit tatimore, sepse lejon gjithsej dy prej tri shkallëvetatimore, për dallim nga tatimi i përgjithshëm në qarkullim, i cili i ka dhjetërashkallë tatimore. Gjithashtu, ky lloj tatimi ndikon në uljen e shmangies së tatimit(evazionit fiskal). Njëkohësisht, mundëson edhe shfrytëzim më efikas të potencialitfiskal, duke zgjeruar bazën tatimore dhe shtimin e numrit të obliguesve tatimorë,sidomos në veprimtaritë terciare7.1. 4. TATIMI MBI VLERËN E SHTUAR Dinamika dhe shtimi i numrit të vendeve që e kanë futur tatimin mbi vlerëne shtuar (anglisht: Value added tax-VAT; frengjisht: Taxe sur la ValeurAjoutee - TVA; gjermanisht mehrëersteuer - MËS) janë unike në historinë efinancave publike dhe të panjohura të llojet tjera të tatimeve të tërthorta (indirekte). Me zbatimi i Ligjit mbi tatimin në vlerë të shtuar, Bosnja e Hercegovina iështë bashkuara grupit të mbi 120 vendeve (ku jetojnë mbi 70% të popullsisë sëbotës), në të cilat aplikohet tatimi mbi vlerën e shtuar. Në mbi 80% të këtyrevendeve tatimi mbi vlerën e shtuar është burimi kryesor i të hyrave tatimore. Është evidente se këto vende i rregullojnë dhe i përshtatin elementet etatimit mbi vlerën e shtuar sipas rrethanave të përgjithshëm shoqërore, politike dheekonomike të tyre dhe kushteve e premisave ekzistuese në këto vende, për të arriturdy objektiva:7 Prof. Dr. Dautbashiq Ismet, Financat dhe e drejta financiare, botimi VII i zgjeruar, EDITIOIURISTICA, Sarajevë 2004, f. 125 50
  • 52. 1. afrimin me integrimet ekzistuese, duke krijuar parakushte për anëtarësim formal në to, përkatësisht hyrjen ne integrimet ekonomike (në rastin e disa vendeve tjera që i kanë plotësuar edhe të gjitha kushtet tjera); 2. ruajtjen dhe krijimin e marrëdhënieve të brendshme shoqërore, politike dhe ekonomike, të cilat u përgjigjen më së miri rrethanave aktuale dhe premisave për të ardhmen; Format e mundshme të tatimit mbi vlerën e shtuar dallojnë varësisht prejtrajtimit tatimor të furnizimeve kapitale, pra marrëdhënieve të tatimit mbi vlerën eshtuar ndaj të mirave kapitale që ndërmarrësi i siguron për kryerjen e veprimtarisësë tij. Në këtë pikëpamje dallohen tri forma themelore (të mundshme të Tatimit mbiVlerën e Shtuar (TVSH):• TVSH në prodhim• TVSH në të ardhura dhe• TVSH në shpenzime Në Bosnjë e Hercegovinë aplikohet TVSH-ja në shpenzime, prandaj kësaj forme do t’i kushtojmë më shumë rëndësi, derisa format tjera do t’i shpjegojmë ashtu që të nxjerrim bazën tatimore.1. 4. 1. TVSH në prodhim Baza tatimore e TVSH-së në prodhim: TVSH = GDP=SHP + IN + A8.1. 4. 2. TVSH në të ardhura Baza tatimore e TVSH-së në të ardhura: TVSH = GDP-A= (SHP+IN) – A ose Baza tatimore e TVSH-së në të ardhura: TVSH = NDP=SHP+IN8 GDP - të ardhurat nacionale brutoSHP – shpenzimet personaleIN – investimet netoA – amortizimi (në praktikë nuk zbatohet kjo formë)NDP= të ardhurat nacionale neto 51
  • 53. TVSH në shpenzime heq nga baza e tatimimit vlerën përgjithshme tëinvestimeve kapitale (përveç zbritjes së shumë për blerjen e lëndës së parë), nësekëto investime kapitale (mjete themelore) janë blerë, prandaj merren investimetbruto. Për dallim nga TVSH-së në prodhim dhe TVSH-së në të ardhura, bazatatimore e TVSH-së në shpenzime është: TVSH në shpenzime: TVSH-a = GDP- IN-A = SHP Pra, baza tatimore e TVSH-së në shpenzime i përgjigjet shpenzimeve tëpërgjithshme personale, gjë që paraqet edhe orientimin e sistemit tatimor modern.Furnizimi me mjete (investime) kapitale nuk tatimohet, kështu që TVSH nëshpenzime ndikon pozitivisht në aktivitetin ekonomik, si nga pozicioni indërmarrësit (obliguesit tatimor) ashtu edhe nga pozicioni i ekonomisë sëpërgjithshme të një vendi.1. 4. 3. Metodat e grumbullimit (llogaritjes) së TVSH-së Llogaritja e bazë tatimore të TVSH-së mund të bëhet me ndihmën e dfisametodave të ndryshme. Në literaturë zakonisht përmenden tri metoda: 1. metoda e zbritjes (direct substration method), 2. metoda e mbledhjes (addition method), 3. metoda kreditore (tax credit method) ose metoda e mledhjes indirekte (indirect substration method). Në Bosnjë e Hercegovinë, sikur edhe në shumicën e vendeve ku apliohet kusistem i tatimit shfrytëzohet metoda kreditore e llogaritjes së TVSH-së. Dy metodatparaprake (e zbritjes dhe e mbledhjes) janë të zbatueshme teorikisht, por, për shkaktë mangësive të përbashkëta nuk zbatohen në praktikë. Për këtë arsye praktika ështëpërcaktuar për metodën kreditore. Llogaritja e TVSH-së sipas metodës kreditore ose metodës së mbledhjesidirekte (lax credit method or indirect substration method) bëhet ashtu që obliguesitatimor TVSH-në e paguar në inputet e tij e zbret nga TVSH-ja të cilën e llogarit nëshitjen e tij (output), kështu që për pagë i mbetet vetëm ndryshimi midis tatimit qëai e ka llogaritur në shitjet e tij dhe tatimit të cilin ua ka paguar furnitorëve përfurnizim (natyrisht, me këtë rast mund të bëhet edhe parapagimi i tatimit, në qoftëse tatimi hyrës është më i ulët se sa tatimi dalës në periudhën e caktuar llogaritare). Pra, obligimi tatimor i shkallës tatimore të TVSH-së (S), sipas metodëskreditore të llogaritjes, është: 52
  • 54. OBLIGIMI TVSH = S (output) - S (input) = OBLIGIMI TATIMOR Me zbatimin e kësaj metode vlera e shtuar, në të vërtetë nuk llogaritet fare,sepse shkalla tatimore (S) gjithmonë zbatohet në vlerën e plotë (jo vetëm në vlerëne shtuar), të vlerës si të inputeve ashtu edhe të outputeve (me këtë rast është erëndësishme që vetë TVSH-ja të mos kalkulohet kurrë sipas këtyre vlerave), derisaobligimi tatimor përfundimtar i çdo obliguesi tatimor (secilit pjesëmarrës në tëgjitha fazat e qarkullimit të mallrave dhe të shërbimeve) përcaktohet në mënyrë tëtërthortë, si ndryshim i TVSH-së së përgjithshme të outputeve dhe tatimit tëpërgjithshëm të paguar, i cili gjendet në faturat e të gjithë furnitorëve (me kusht qëfurnitorët të jenë obligues tatimorë). Në kuptimin praktik, kjo formë e llogaritjes sëTVSH-së është më e thjeshta9. Këtu shihet qartë një prej fakteve më urgjentë të TVSH-së. Ky ështëmekanizmi i vetëkontrollit, ku secili obligues tatimor mund të heq një pjesë tëtatimit që është llogaritur dhe është regjistruar në faturë nga furnitori, i cili duhet tëjetë gjithashtu obligues tatimor. Kjo është qenësore për çdo pjesëmarrës nëqarkullim, sepse nëse një pjesëmarrës i shmanget obligimit të tij, pjesëmarrësi pastij nuk do të ketë të drejtën e kthimit të pjesës së tatimit ose të pagesës së shumës sëplotë, gjë që nuk është në interesin e askujt. Metoda kreditore e llogaritjes së TVSH-së aplikohet gati në të gjitha vendetqë e kanë futur këtë tatim në sistemet e tyre tatimore. Arsyet për aplikimin e gjerë tëmetodës kreditore të llogaritjes së obligimeve të TVSH-së janë:- sipas metodës kreditore, obligimi tatimor caktohet me rastin e çdo transaksioni, kurse secili transaksion e ka faturën e vet si dokument i shkruar, kështu që llogaritja bëhet dokument kyç për obligimin tatimor;- llogaritja me metodën kreditore siguron kontrollin më të mirë për llogaritjen dhe pagesën e tatimit;- metoda kreditore, si mekanizëm vetërregullues, ul dukshëm evazionin fiskal;- metoda kreditore mundëson zbatimin e TVSH-së edhe në rast të aplikimit të shkallës tatimore diferenciale;- metoda kreditore është metoda më e thjeshtë dhe më efikase për llogaritjen e TVSH-së. Aplikimi i metodës kreditore të llogaritjes së TVSH-së duhet të shënohetgjithmonë në fatura. Vetëm faturat në të cilat pasqyrohet llogaritja e TVSH-jashërbejnë si dëshmi të dokumentuara për zbritjen e tatimit të paragjykuar. Për këtëarsye, metoda kreditore e llogaritjes së TVSH-së quhet edhe faturim ose metodë e9 Dmitroviq, Milan, Ligji mbi TVSH-në, komentimi dhe zbatimi, Revicon, Sarajevë 2005, f. 20,21 53
  • 55. llogaritjes. Obligimit tatimor TVSH neto parqet ndryshimin midis shumës sëpërgjithshme të TVSH-së së regjistruar në të gjitha faturat e shitjes dhe në të gjithafaturat e blerjes10.1. 4. 4. Parimet e tatimimit Në mënyrë gjenerale, tatimimi i mallrave dhe shërbimeve sipas sistemit tëTVSH-së bëhet sipas parimit që qarkullimi i përgjithshëm i brendshëm i mallravedhe shërbimeve paraqet bazën e tatimimit. Por, ky parim i tatimimit nuk vlen gjatëtatimimit të mallrave dhe shërbimeve të cilat janë lëndë e këmbimit ndërkombëtar. Në këmbimin ndërkombëtar të mallrave dhe shërbimeve tatimimi mund tëbëhet sipas: 1. parimit të prejardhjes dhe 2. parimit të destinacionit. Sipas parimit të prejardhjes tatimohen të gjitha mallrat që janë prodhuar nënjë vend, pa marrë parasysh se shpenzohen në atë vend apo eksportohen në ndonjëvend tjetër. Në Bosnjë e Hercegovinë, për tatimimin e qarkullimit ndërkombëtaraplikohet parimi i destinacionit. Sipas parimit të destinacionit, mallrat dhe shërbimet tatimohetn aty kukonsumohen, pavarësisht se a janë prodhuar në atë vend apo janë importuar. Përkëtë arsye, parimi i destinacionit quhet edhe parim i vendit të konsumit. Ky parimllogarit se eksporti gjithmonë lirohet nga pagesa e TVSH-së, ndërsa importi imallrave dhe shërbimeve, si rregull, duhet të tatimohet. Me zbatimin e parimit tëdestinacionit gjatë llogaritjes së TVSH-së, prodhimet vendore dhe të importuarakanë tretman të barabartë tatimor në tregun e brendshëm11. Duhet të theksohet se parimi i destinacionit zbatohet më me konsekuencëgjatë tatimimit të mallrave, ndërsa për tatimimin e shërbimeve në këmbiminndërkombëtar zbatohet kryesisht parimi i prejardhjes (parimi i vendit të kryesit tëshërbimeve) dhe jo parimi i shfrytëzimit të shërbimeve.1. 4. 5. Shkallët tatimore Numri dhe lartësia e shkallës tatimore varet shumë nga politika ekonomike enjë vendi, si për arsye fiskale ashtu edhe për arsye shoqërore e politike. Lartësiamesatare e shkallës tatimore të një vendi, si edhe numri i shkallëve tatimore dhe ilirimeve nga TVSH-ja caktohen në bazë të objektivave që synon ti arrijë një vend,10 Dmitroviq, Milan, Ligji mbi TVSH-në, komentimi dhe zbatimi, Revicon, Sarajevë 2005, f. 2111 Dmitroviq, Milan, Ligji mbi TVSH-në, komentimi dhe zbatimi, Revicon, Sarajevë 2005, f. 12 54
  • 56. nëpërmjet sistemit të tatimit mbi vlerën e shtuar. Në Bosnjë e Hercegovinë zbatohet një shkallë unike e TVSH-së (17%).Shkalla unike e TVSH-së është aplikuar për shkak se zbatimi i saj është shumë më ithjeshtë në fazën fillestare të aplikimit të sistemit të tatimit mbi vlerën e shtuar,shpenzimet e pagesës janë më të ulëta, kurse administrata e nevojshme përllogaritjen dhe grumbullimin e tatimit është më e vogël. Këto janë arsyet qëParlamenti i Bosnjës e Hercegovinës është përcaktuar për aplikimin e shkallësunike tatimore të llogaritjes së TVSH-së. Por, aplikimi i kësaj shkalle nuk ka qenë i lehtë. Shumica e partive politikeka kërkuar miratimin e më shumë shkallëve tatimore. Ato kanë përdorur siargument shkallën e lartë të varfërisë, e cila rritet edhe më shumë me aplikimin eshkallës unike të tatimimit (sipas kësaj shkalle tatimohen si artikujt e konsumit tëpërditshëm ashtu edhe nallërat luksoze), si edhe tatimimin e librit (që shkatërronveprimtarinë botuese) dhe shumë arsye të tjera. Kundërshtarët e shkallës unike të tatimimit nuk e kanë kuptuar se shkallëtdiferenciale (ata i kanë propozuar tri shkallë) e komplikojnë shumë sistemin eTVSH-së, kështu që shteti, në fillim të aplikimit të TVSH-së, nuk do të mund tëpërballonte sprovat. Por, kjo nuk do të thotë se, në Bosnjë e Hercegovinë, nuk do tëaplikohen më vonë shkalla diferenciale. Shumë vende në tranzicion, me rastin e futjes së TVSH-së janë përcaktuarpër një shkallë tatimore. Prej 20 vendeve në tranzicion që e kanë aplikuar TVSH-nënë vitet 19992 – 1994, 13 vende janë përcaktuar një shkallë tatimore, 6 vende janëpërcaktuar për dy shkallë tatimore (e përgjithshme dhe e ulët), ndërsa për tri shkallëtatimore (e përgjithshme, e ulët dhe zero) është parcaktuar vetëm Kazastani, por mëvonë edhe ky vend e ka hequr shkallën zero të tatimit në qarkullimin e brendshëm. Këtë e dëshmon fakti se Kroacia, e cila ka pasur shumë më tepër kohë seBosna e Hercegovina që të përgatitet për aplikimin e TVSH-së, është përcaktuarpër aplikimin e shkallës unike të TVSH-së (22%). Në fazën e parë të aplikimit të TVSH-së, në Bosnjë e Hercegovinë zbatohetshkalla unike prej 17%, ndërsa mallrat që eksportohen janë të liruara nga TVSH-ja.2. Tiparet themelore të TVSH-së në Bosnjë e Hercegovinë Gjatë caktimit të Tatimit mbi Vlerën e Shtuar në Bosnjë e Hercegovinëaplikohen:- METODA E TATIMIT NË SHPENZIME,- METODA KREDITORE E GRUMBULLIMIT TË TATIMIT,- BAZA TATIMORE CAKTOHET SIPAS PARIMIT TË DESTINACIONIT,- ME NJE SHKALLË UNIKE TATIMORE PREJ 17 % 55
  • 57. Me zbatimin e tatimimit në shpenzime, TVSH në BeH zëvendëson tatiminnë qarkullimin e prodhimeve dhe shërbimeve. TVSH, sikur edhe tatimi nëqarkullim, është tatim i përgjithshëm dhe i tërthortë në shpenzime, i cili (për dallimnga tatimi në qarkullim), në parim, llogaritet dhe paguhet me porosinë e mallëravedhe ofrimin e shërbimeve në të gjitha fazat e prodhimit dhe qarkullimit tëmallëracve dhe shërbimeve12. Pra TVSH është tatim në shpenzime (i formës shpenzuese), sepse përkundërteknikës specifike të llogaritjes dhe pagesës së tatimit në disa faza paraprake,gjithmonë barra bie në konsumatorin e fundit. Metoda e tatimimit të shpenzimeve (METODA KREDITORE) në fakt ështëmetodë e e tatimimit të shpenzimeve. Obliguesit tatimorë, në njërën anë, e paguajnëtatimin me rastin e blerjes së inputeve të tyre (tatimi hyrës që përfshihet në faturat efurnitorit), kurse, në anën tjetër, tatimi llogaritet dhe paguhet me rastin e shitjes sëautuputeve (tatimi i daljes). Ndryshimi midis tatimit hyrës dhe tatimit dalës, nëperiudhën e caktuar tatimore, paraqet lartësinë e obligimeve tatimore, të cilënobliguesit tatimorë janë të obliguar ta paguajnë në llogaritë përkatëse të të hyravepublike. Në llogaritjen e TVSH-së nuk hyn kalkulimi i shpenzimeve, kështu qëngarkesa tatimore bartet gradualisht në secilën fazë të prodhimit dhe qarkullimit,kurse në fund, bartet në konsumatorin e fundit, i cili e paguan TVSH-në bashkë mëçmimin e mallrave dhe shërbimeve. PARIMI I DESTINACIONIT thotë se nga tatimi mund të lirohen në tërësiato mallra dhe shërbime konsumi i të cilave bëhet në një juridiksion tjetër tatimor.Kjo do të thotë se konsumi i mallrave dhe shërbimeve që janë porositur në territorine një juridiksioni tjetër tatimor nuk është lëndë e tatimimit. Ndërmarrësit që inxjerrin jashtë juridiksionit tatimor të vendit mallrat dhe shërbimet e tyre kanë tëdrejtë kthimi të tatimit të tërësishëm, të paguar në fazat paraprake të prodhimit dheqarkullimit. Kjo do të thotë se me rastin e nxjerrjes së mallërave dhe shërbimeve nënjë juridiksion tjetër tatimor vlen shkalla tatimore nult e TVSH-së, që do të thotëlirim tatimor me të drejtë kthimi të tatimit hyrës. Kjo shkallë tatimore ka të bëjë meEKSPORTIN. Edhe karakteristika e tretë e TVSH-së buron drejtpërdrejt nga vetë mënyra etatimimit, e cila është përcaktuar me këtë sistem tatimor. Për dallim nga të gjithaformat tjera të tatimimit te të cilat kthimi i tatimit është përjashtim dhe pasojë egabimit (gabimit të obliguesit ose të administratës), kthimi i tatimit në rastin eTVSH-së përbën karakteristikën e tij sistematike. Kjo do të thotë se shuma epërgjithshme e TVSH-së së grumbulluar nuk paraqet të hyrat e tërësishme tëbuxhetit, pasi një pjesë e kësaj shume është tatimi hyrës, për të cilin obliguesit kanë12 Dmitroviq, Milan, Ligji mbi TVSH-në, komentimi dhe zbatimi, Revicon, Sarajevë 2005, f. 26 56
  • 58. të drejtë kthimi. Lidhur me këtë duhet të theksohet se nga aftësia e autoriteteve tatimore që tëadministrojnë tatimin e TVSH-së (para së gjithash gjithmonë kanë mjete tëmjaftueshme që të paguajnë të gjitha kërkesat e qëndrueshme për kthim) dheefikasitetit të tyre në administrimin e kërkesave për kthimin e TVSH-së, varet edheefikasiteti dhe suksesi i sistemit të tatimimit. Kjo shprehet sidomos në fazënfillestare të zbatimit të sistemit të TVSH-së, kur dalin në shesh përparësitëfillestare të TVSH-së në raport me tatimin në qarkullim. Për tiu përgjigjur këtijobligimi, autoritetet tatimore, ndër të tjera, duhet të përballen me proporcionin,sepse të ardhurat e TVSH-së shfrytëzohen për mbulimin e shpenzimeve buxhetore.Për këtë arsye, rekomandohet që (së paku në vitet e para të aplikimit të TVSH-së)edhe formalisht të caktohet proporcioni në të cilin të ardhurat bruto të TVSH-sëjanë në dispozicion të shpenzimeve rrjedhëse buxhetore. Gjithashtu, administratatatimore duhet të jetë e përgatitur që në afatin e caktuar me ligj të bëhen të gjithakontrollet dhe obliguesve tu lëshohet me kohë vendimi për kthimin e tatimit.132. 1. Krahasime të sistemit të TVSH-së dhe sistemit të tatimit në qarkullim Tatimi mbi Vlerën e Shtuar (TVSH) është variant i ri i tatimit në qarkullim.Siç thotë vetë titulli i tij, TVSH është tatim në vlerën e cila shtohet në ndonjërënprej fazave në vijim, nga prodhuesi, nga shitësi me shumicë ose ndonjërën nga fazate ardhshme. Kjo do të thotë se tatimohet vetëm ajo vlerë e cila i është shtuarprodhimit të caktuar. Më vonë do të ketë më shumë shpjegim mbi vetë mënyrën etatimimit, por, para kësaj, do të ndalemi ne vetë sistemin e TVSH-së dhe nëdallimet e tij në raport me tatimin në qarkullim, i cili aplikohet aktualisht në Bosnjëe Hercegovinë. Sistemi i TVSH-së thuhet se është sistemi më bashkëkohor i pagesës dhellogaritjes së tatimeve që ekzistojnë aktualisht. Sistemi i Tatimit mbi Vlerën e Shtuar është:- tatim në qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve,- tatim gjithëfazor në qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve, që do të thotë se llogaritet dhe paguhet në të gjitha fazat,- tatim neto gjithëfazor në qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve, sepse tatimon pjesë-pjesë vlerat e shtuara,- tatim në shpenzime neto gjithëfazor në qarkullim, që do të thotë se e ngarkon konsumatorin e fundit, Dallimet e TVSH-së në raport me tatimin ne qarkullim janë:13 Dmitroviq, Milan, Ligji mbi TVSH-në, komentimi dhe zbatimi, Revicon, Sarajevë 2005, f. 28 57
  • 59. - Si rregull, tatimi në qarkullim llogaritet dhe paguhet VETËM në fazën e shitjes së prodhimit konsumatorit të fundit (që do të thotë se është njëfazor), ndërsa TVSH-ja është tatim gjithëfazor (llogaritet dhe paguhet në të gjitha fazat e lëvizjes së prodhimit, prej prodhuesit deri të konsumatori i fundit). - Tatimi në qarkullim paguhet në fund të ciklit, kur prodhimi arrin te konsumatori i fundit dhe e ngarkon vetëm shitësin e fundit, ndërsa TVSh paguhet përpara dhe i ngarkon në mënyrë të barabartë të gjithë pjesëmarrësit në qarkullim. - Tatimi në qarkullim është tatim kumulativ, që do të thotë se një prodhim mund të ngarkohet me më shumë tatime të fshehura në çmim (kjo është e ashtuquajtura mënyrë kaskaduese e tatimimit që për blerësin është shpenzim), ndërsa TVSH e shkarkon konsumatorin e fundit nga llogaritka kumulative dhe blerësi është në pozitë më të mirë, sepse TVSH-ja është tatim neutral për ndërmarrësin. - Te tatimi në qarkullim kanë ekzistuar DEKLARATAT për lirime tatimore, të cilat kanë krijuar hapësirë për hapjen e ndërmarrjeve fiktive, të cilat e kanë marrë përsipër obligimin për pagimin e tatimit, në bazë të deklaratës, por këtë obligim nuk e kanë përmbushur kurrë, kështu që e kanë dëmtuar shumë buxhetin shtetëror dhe, natyrisht, konsumatorin e fundit, i cili e ka paguar këtë tatim në tërësi. Në sistemin e TVSH-së nuk pranohet DEKLARATA, por të gjithë obliguesit, përveç atyre që nuk janë të obliguar (më poshtë do të flasim për këtë kategori), gjë që bën që ndërmarrjet fiktive të humbin rolin e tyre, së paku në këtë fazë, kurse shteti dhe konsumatori i fundit janë në pozitë shumë më të mirë. - Në sistemin e TVSH-së kanë tretman të njëjtë tatimor mallrat dhe shërbimet, ndërsa te sistemi i tatimit në qarkullim, praktikisht, shërbimet tatimohen shumëfish. - TVSH ka paraqitje të tjera tatimore dhe teknika të reja të kontrollit. Përparësitë e TVSH-së në raport me tatimin në qarkullim janë:- përfshirja më e madhe potenciale e transaksioneve tatimore,- aftësia që në mënyrë automatike të dallohen mallrat prodhuese nga mallra konsumuese,- lirimi i plotë i eksportit nga tatimi në shpenzime,- përparësitë administrative gjatë grumbullimit të tatimit.2. 2. Karakteristikat e TVSH-së TVSH i ka këto karakteristika: 58
  • 60. 1. Llogaritja e TVSH-së është neutrale për obliguesin tatimor. Me tatimin që ua paguan furnitorëve, obliguesi tatimor lirohet nga obligimi i tij tatimor. Në këtë mënyrë, ndërmarrësit kanë mundësi të barabarta konkurrencë në treg, pasi askush nuk ka kurrfarë përparësish. Me përcaktimin e vlerës së shtuar, si bazë për tatimim, eliminohen të metat dhe paqartësitë e mëdha të sistemit tatimor aktual (tatimet në qarkullim, prodhim e shërbime), i cili ka efekt kumulativ. Ky efekt evitohet me refuzimin e tatimit të paragjykuar (tatimit që përfshihet në çmimin e furnizimit) të mallrave apo shërbimeve;2. Sistemi i TVSH-së duhet të shpie në interesimin e të gjitha pjesëmarrësve në qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve. Çdo obligues tatimor ka interes të marrë dhe të japë fatura për qarkullimin e bërë, për të përfituar nga lirimin ose zbritja e TVSH-së, gjegjësisht tatimit të paragjykuar (pjesë e TVSH-së që paguhet në fazën paraprake);3. Obligues tatimorë të TVSH-së janë të gjithë ata që, sipas ligjit, duhet të jenë obligues, pastaj ata që nuk është e thënë të jenë po mund të jenë si edhe ata që do të dëshironin të jenë, sepse me sistemin e TVSH-së obliguesi është i privilegjuar;4. Të drejtë zbritjeje të TVSH-së kanë vetëm obliguesit tatimorë. Kjo do të thotë se të gjithë ata që janë regjistruar në sistemin tatimor si obligues që paguajnë dhe llogarisin TVSH-në kanë mundësinë të refuzojnë tatimin e paragjykuar dhe, çka është më e rëndësishmja, kanë mundësinë që ta kthejnë një pjesë të tatimit që e kanë paguar në forma parapagimi ose mund ta shfrytëzojnë ata si akontacion të tatimit. Ata që nuk janë në sistemin e TVSH-së trajtohen si konsumatorë të fundit, që do të thotë se në çmimin e prodhimeve që i blejnë përfshihet TVSH-ja, por nuk mund ta refuzojnë tatimin e paragjykuar as të kërkojnë tu kthehet, kështu që atë tatim ata duhet ta llogarisin si shpenzim;5. TVSH stimulon eksportin, sepse, sipas ligjit mbi TVSH-në, ky tatim nuk paguhet për mallra e shërbime që eksportohen, gjë që ndikon në përmirësimin e pozitës së eksportuesit, por edhe lë hapësirë të mjaftueshme për malverzime të ndryshme;6. Sistemi i TVSH-së është zinxhir i obliguesve tatimorë, që do të thotë se ata janë të lidhur ndërmjet tyre, pasi secili prej tyre paguan pjesën e vet të tatimit dhe mund të refuzojë tatimin e paragjykuar, i cili është paguar nga një obligues tjetër. Pra, ky është fakti kryesor i sistemit të TVSH-së - parimi i vetëkontrollit, sepse secili obligues tatimor mund të verifikojë nëse obliguese e ka paguar TVSH-në para tij. Këtë e bën nëpërmjet faturës, sepse nëse obliguesi para tij nuk e ka paguar TVSH-në, atëherë tatimin do të jetë i detyruar ta paguajë vetë, gjë që nuk është në interesin e tij. Kjo i mundëson afaristëve që të bëjnë planifikimin e aktivitetit të tyre afarist, të dinë se me kënd afarojnë, të verifikojnë aftësinë tatimore të furnizuesve ose blerësve të tyre dhe që të 59
  • 61. afarojnë në mënyrë të ndershme e më marrëdhënie korrekte; 7. Në sistemin e TVSH-së, për shkak të zbatimit me konsekuencë të parimit të destinacionit, zvogëlohen dukshëm rastet e tatimit të dyfishtë si dhe rastet e lirimit të dyfishtë të transaksioneve në qarkullimin ndërkombëtar; 8. Sistemi i TVSH-së ka teknikë efikase të pagesës, sepse nuk ka arka të pagesës. Pra, TVSH-ja paguhet përpara. Skema e funksionimit të Tatimit në Qarkullim (tq) paraja paraja paraja parajaFabrika e Fabrika e Shitja me Shitja me Konsumatori itekstilit këmishave shumicë pakicë fundit malli malli malli malli Vlera e mallit 8. 000 10. 000 12.000 = 5.000 pq = 0 pq = 0 pq = 0 pq = 12.000 x 17% = 2.040 pagesa = 0 pagesa = 0 pagesa = 0 pagesa = 12.00 x 17%=2.040 Gjithsej pq = 2040 Skema e funksionimit të TVSH-së paraja paraja paraja parajaFabrika e Fabrika e Shitja me Shitja me Konsumatori itekstilit malli këmishave malli shumicë malli pakicë malli fundit Vlera e mallit 5.000 8. 000 10.000 12.000 TVSH=5.000x17% =850 8.000x17%=1.360 10.000 x17%=1.700 12.000 x17%=2.040 Pagesa = 850 1360-850=510 1700-1360=340 2040-1700=340 Gjithsej TVSH = 850+510+340+340=2040 60
  • 62. Këto janë disa prej karakteristikave, por, pa dyshim, ka edhe të tjera. Ato dotë shfaqen kur sistemi të jetësohet në praktikë dhe të tregojë aftësinë e tij vepruese.2. 3. Mangësitë e TVSH-së Midis mangësive të TVSH-së duhet të përmenden: 1) shtimi i administrimit dhe shpenzimet e obliguesve tatimorë; 2) regresiviteti më i shprehur, 3) potenciali inflator relativisht më i shprehur; 4) problemi i ndarjes në nivel subcenral. 1. Sistemi i TVSH-së paevitueshëm kërkon shtimin e administrimit dhe rritjen e shpenzimeve të obliguesve tatimorë lidhur me përllogaritjen dhe pagesën e tatimit, në raport me sistemin njëfazor të tatimit në qarkullim me pakicë. Kjo është pasojë e faktit se me sistemin e TVSH-së konsiderohen obligues tatimorë pothuaj të gjithë ndërmarrësit (përveç atyre „të vegjëlve“, vëllimi i qarkullimit të të cilëve mundëson që të mbeten jashtë sistemit), kështu që numri i obliguesve tatimorë sipas sistemit të TVSH-së është shumë më i madh se sa në sistemin e tatimit në qarkullim. Për dallim nga sistemi i tatimit në qarkullim (në të cilin llogaritja dhe pagesa e tatimit fokusohet në shitjen me pakicë), obligues të llogaritjes, evidentimit dhe pagesës së TVSH-së bëhen edhe prodhuesit, importuesit, tregtarët me shumicë, etj. Të gjithë këta janë të obliguar që, në shpenzime të veta, të mbajnë evidenca të kontabilitetit dhe evidenca të tjera për nevoja tatimore dhe të angazhojnë personel shtesë për llogaritjen dhe pagesën e TVSH-së, për mbajtjen dhe arkivimin e dokumenteve të parashikuara, si edhe për llogaritjen, paraqitjen dhe pagesën e obligimeve tatimore, administrimin e të drejtave në kthimin e tatimin, etj. 2. Pa dyshim, mangësi e TVSH-së është edhe regresiviteti i tij, i cili është pasojë e drejtpërdrejt e numrit më të vogël të shkallëve tatimore në raport me tatimin në qarkullim, sidomos në situatat kur aplikohet TVSH me shkallë unike të tatimimit. Kjo mangësi mund të zgjidhet pjesërisht me tatimimin e prodhimeve specifike me akciza (tatime te veçanta, shpenzime). 3. Futja e TVSH-së kërkon kujdes të madh edhe për shkak të mundësisë së rritjes së çmimeve (në shumë raste kjo është edhe e paevitueshme). Me këtë rast, përveç motiveve racionale, duhet të merren parasysh edhe motivet psikologjike dhe motivet e arsyet e ndryshme joracionale, sidomos në qoftë se 61
  • 63. obliguesit tatimorë nuk janë të përgatitur mjaft dhe me kohë që të njihen me tiparet e TVSh-së dhe me pasojat e zbatimit të tij. 4. Natyra e TVSH-së kërkon futjen, aplikimin dhe administrimin e tij unik në nivelin më të lartë të pushtetit. Në shtete të komplikuara, siç është BeH kjo shpie pashmangshëm në probleme që lidhen me shpërndarjen adekuate e të drejtë të tatimit të grumbulluar në nivele më të ulëta të pushtetit: entitete, kantone dhe komuna. Të gjitha mangësitë e sistemit të TVSH-së janë të tolerueshme në krahasimme përparësitë që i ka ky sistem. Në fazën fillestare të zbatimit të sistemit të TVSH-së mund të pritet njënumër i caktuar problemesh, por ky sistem është i paevitueshëm dhe, si i tillë, duhettë mbështetet deri në fund, sepse vetëm në këtë mënyrë është e mundur mbijetesanë garën tregtare bashkëkohore.3. DIREKTIVA E GJASHTË Evolucioni i proceseve integruese në hapësirën e vendeve të BashkimitEvropian, në fakt, paraqet evolucionin e TVSH-së në Evropë. Format ekomplikuara, jo efikase dhe të shumëllojshme të tatimit në qarkullim, të cilat janëzbatuar pas Luftës së Dytë Botërore në vendet e Evropës perëndimore, kanë qenëpengesë për integrimin e synuar. TVSH-ja ka qenë zgjidhje logjike e këtyrevendeve, prandaj zbatimi i këtij sistemi ka qenë një prej parakushteve themelore përanëtarësimin e vendeve të reja në BE. Me vendosjen e tregut të përbashkët, vendet nënshkruese të Marrëveshjes sëBashkësisë Ekonomike Evropiane (BEE) kanë synuar avancimin e zhvillimitekonomik, shpejtimin e ngritjes së standardit jetësor dhe zhvillimin emarrëdhënieve të ngushta midis vendeve anëtarë të bashkësisë. Me qëllim të harmonizimit të sistemit të tatimit të tërthortë në BE janëdhënë një sërë rekomandimesh, më e rëndësishmja prej të cilave ështëRekomandimi (direktiva) e Gjashtë, e rëndësishme për TVSH-në. Është krejtësisht e sigurt se miratimi dhe përsosja e TVSH-së në vendetanëtare të BE-së shënon një prej inovacioneve më të rëndësishme në fushën etatimimit në gjysmën e dytë të shekullit XX. Njëkohësisht, të ballafaquara mendikimet ekonomike dhe politike të BE-së në Evropë, në dekadat e fundit, gati tëgjitha vendet në tranzicion kanë studiuar efikasitetin dhe neutralitetin e TVSH-sëdhe kanë vendosur të reformojnë sistemet e tyre tatimore në drejtim të aplikimit tësistemit të TVSH-së. 62
  • 64. Për këtë arsye, mund të thuhet se trendi botëror i përvetësimit të TVSH-sëështë në fazën përfundimtare. Këtij trendi i bashkohet edhe BeH. Për këto arsye,është me interes të krahasohet TVSH në BeH me rregullativën përkatëse të BE-sëdhe të konstatohet se në çfarë mase zbatohet kjo rregullativë me ligjin e BeH.3. 1. Analiza e kërkesave të Direktivës së Gjashtë3. 1. 1. Tatimimi i transaksioneve Sipas Direktivës së Gjashtë (Nenet e deri 7), transaksione që tatimohen janëshitja e mallrave, ofrimi i shërbimeve dhe eksportimi i mallrave. Shitja do të thotëtransferim i pronës së “prekshme” në dispozicion, duke përfshirë edhe energjinëelektrike, gazin, ngrohjen, ftohjen, etj. Transaksion që tatimohet konsiderohet edheshfrytëzimi dhe marrja e pasurisë afariste për qëllime private. Është e lejueshme qëvendet anëtare të BE-së të përfshihen edhe në transaksionet dhe transferimin epasurisë së paluajtshme, përfshirë edhe transaksionet me tokë. Ofrimi i shërbimevedefinohet si rezidente, ndonëse shërbime konsiderohen të gjitha transaksionet qënuk janë shit-blerje, por, gjithashtu, përfshijnë edhe shfrytëzimin e shërbimeveafariste për qëllime private. Import konsiderohet hyrja e të mirave në territorin evendeve anëtare të BE. Ligji mbi TVSH-në i BeH i konsideron transaksione që tatimohenqarkullimin e të gjitha të mirave dhe shërbimeve që bëhen me kompensim,shfrytëzimin e pronës afariste dhe shërbimeve të ndërmarrjeve për qëllime private,si edhe importin e të mirave. Shit-blerje e të mirave konsiderohen shit-blerja eenergjisë elektrike, gazit, ftohjes, ngrohjes, etj; shit-blera e objekteve te reja tëpaluajtshme, duke përfshirë ndërtesat, banesat, hapësirat afariste, urat, rrugët, etj.Edhe Ligji i BeH i definon shërbimet si të gjitha të mirat tjera. Shihet qartë se të dy dokumentet kanë qëndrime identike, kur bëhet fjalë përtransaksione që tatimohen. Në të dy dokumentet shihet qartë përpjekja përpërfshirjen e një numri sa më të madh të prodhimeve dhe shërbimeve që tatimohen.Kështu, në njërën anë, zgjerohet baza tatimore (kështu që sigurohet neutralitet më imadh tatimor), kurse në anën tjetër, me zbatimin e shkallës më të ulët tatimore,shtohen të hyrat në buxhet. 3. 1. 2. Obliguesit tatimorë dhe obligimet e tyre Direktiva e Gjashtë e përcakton obliguesin tatimor si çdo person që kryen nëmënyrë të pavarur çfarëdo aktiviteti ekonomik, pavarësisht nga vendi, qëllimi dherezultati i veprimtarisë (Neni 4). Aktivitete ekonomike janë të gjitha veprimtaritë 63
  • 65. prodhuese, tregtare dhe shërbyese, përfshirë edhe xehetarinë dhe bujqësinë, si edheveprimtarinë e profesioneve të pavarura. Trupat e pushtetit shtetëror, organet drejtuese dhe administratat lokale nukjanë obligues tatimorë të TVSH-së, në qoftë se kryejnë punë të administratësshtetërore, organeve drejtuese dhe administratave lokale. Mirëpo, në qoftë semerren me veprimtari që u konkurrojnë subjekteve afariste (siç janëtelekomunikacioni, transporti i udhëtarëve, furnizimi me ujë, rrymë, gaz, etj), edheato bëhen obligues tatimorë. Nga dispozitat e Direktivës së Gjashtë që trajtojnë çështjen e importit del seobligues tatimor është çdo person që importon në territorin e vendit anëtar,përfshirë edhe personin fizik. Kjo do të thotë se në dispozitat mbi pagesën e TVSH-së për import pjesërisht humb karakteri i tërthortë i tatimit, sepse obligues tatimorëbëhen edhe personat fizikë. Ligji mbi TVSH-në i BeH është plotësisht në harmoni me Direktivën eGjashtë, kur bahet fjalë për obliguesit tatimorë. Mënyra e definimit të obliguesittatimor në të dy dokumentet tregon qartë natyrën shumëfazore të TVSH-së.3. 1. 3. Vendi i tatimimit Vendi i tatimimit në rast të dërgimit të të mirave rregullohet e Nenin 8 tëRekomandimit të Gjashtë. Vendi i tatimimit është vendi i dërgimit të të mirave, meç‘rast vend i dërgimit konsiderohet vendi në të cilën është gjendur e mira nëmomentin e dërgimit. Në qoftë se e mira tashmë është dërguar, vend i tatimimitkonsiderohet vendi në të cilin është gjendur e mira në momentin e fillimit tëdërgimit të saj. Për të mira të ndërtuara dhe të vendosura vend i tatimimitkonsiderohet vendi ku gjenden ato. Sipas Nenit 9 të Rekomandimit të Gjashtë, vend i tatimimit të shërbimeveështë vendi i kryerjes së shërbimeve, kurse vend i kryerjes së shërbimevekonsiderohet selia e ndërmarrjes që i kryen shërbimet. Në qoftë se shërbimet ikryen njësia afariste, vend i kryerjes së shërbimeve konsiderohet vendi i selisë sënjësisë afariste. Por, nga kjo dispozita e përgjithshme ka edhe disa përjashtime:Shërbimet lidhur me patundshmëri, përfshirë edhe qiradhënien e qiramarrjen,konsiderohen të kryera në vendin ku gjendet patundshmëria. Vend i kryerjes sëshërbimeve artistike, argëtuese, sportive, arsimore e të tjera konsiderohet vendi kukryhen këto shërbime. Shërbimet këshillëdhënëse (p.sh. avokatët), shërbimet ekontabilitetit, shërbimet e përpunimit të të dhënave, shërbimet bankare, shërbimet esigurimit dhe resigurimit konsiderohen të kryera në vendin e shfrytëzuesit të këtyreshërbimeve. Shërbimet e transportit konsiderohet të kryera në pikën fillestare tëtransportit. Parimi i përgjithshëm i Rekomandimit të Gjashtë (sikur edhe të Ligji mbi 64
  • 66. TVSH-në në BeH) thotë se vend i kryerjes së shërbimeve konsiderohet vendi kugjendet selia e ofruesit të shërbimeve. Kjo dispozitë, bashkë me dispozitat mbieksportin, që kanë shkallë tatimore nult, tatimon vetëm eksportin e mallrave, por joedhe të shërbimeve. Prej kësaj del se parimi themelor i tatimimit të shërbimeve, nëfakt, është parim i prejardhjes. Natyrisht, kjo dispozitë është zbutur paraprakisht,me përjashtimet e përmendura, përcakton vendin e kryerjes së shërbimeve sipasselisë së blerësit ose shfrytëzuesit të shërbimeve. Prandaj, mund të pohohet serezultati përfundimtar i këtyre dispozitave për tërësinë e shërbimeve të përmenduraështë rezultat i ngjashëm me parimin e destinacionit. Kjo do të thotë se, ndonëseobligimi tatimor sipas parimit të përgjithshëm buron ndaj selisë së kryesit tëshërbimeve (në vendin burimor), obligimi tatimor i shërbimeve të caktuara buronndaj selisë së shfrytëzuesit të shërbimeve (shfrytëzuesit të shërbimeve). Kjo do tëthotë se eksporti i këtyre shërbimeve në mënyrë implicite tatimoret sipas shkallëstatimore nult. Kështu është parashikuar si në Rekomandimin e Gjashtë ashtu edhenë Ligjin mbi TVSH-në në Bosnjë e Hercegovinë.3. 1. 4. Shkallët tatimore dhe baza tatimore Sipas Direktivës së Gjashtë, Neni 12, shkalla tatimore standarde e TVSH-sëduhet të caktohet si përqindje e bazës tatimore dhe duhet të jetë e barabartë përdërgimin e të mirave dhe kryerjen e shërbimeve. I njëjti nen parashikon edhezbatimin e shkallës së përgjithshme të TVSHS-së ne vendet anëtare të BE-së, e ciladuhet të jetë së paku 15%. Rekomandimi i Gjashtë lejon që, bashkë me zbatimin eshkallës së përgjithshme të tatimimit në të mira të caktuara (të përmendura nëShtesën H të Rekomandimit) zbatohen një ose dy shkallë më të ulëta, të cilat nukmund të jenë më të vogla se 5%. Vendet anëtare të BE-së kanë të drejtë përcaktojnëlartësinë e shkallës (shkallëve) të tyre tatimore, por kjo duhet të jetë në pajtim meparimin e përgjithshëm mbi barazinë e shkallëve tatimore të të mirave, shërbimevedhe importit. Por, mund të thuhet se me Rekomandimin e Gjashtë (përveç këtyreparimeve të përgjithshme mbi shkallët tatimore), në mënyrë të tërthortë, futet edhetërësia e tretë e shkallëve tatimore, e ashtuquajtura shkallë nult, e cila ka të bëjë metransaksionet ndërkombëtare, përmjet të cilës synohet ruajtja e parimit tëdestinacionit në tatimin e TVSH-së. Bosnja e Hercegovina, duke respektuar dispozitat e Rekomandimit tëGjashtë, ka vendosur të aplikojë shkallën unike (të përgjithshme) të TVSH-së, nëshumë prej 17% dhe shkallën nult (e cila ka të bëjë me transaksionetndërkombëtare) për eksportimin e të mirave nga Bosnja e Hercegovina. 65
  • 67. Shkallët dhe pragu i TVSH-së në BE dhe në disa vende në tranzicion:Vendi TVSH gjatë Shkalla Shkalla e Shkalla e Shkalla e importit më e ulët mesme dytë tretë Mallrat shërbimet VENDET ME NJË SHKALLËKroacia 22 22 12.103 12.103Bullgaria 20 25.838 25.838Danimarka 10 25 6.778 6.778Sllovakia 10.23 19 37.875 37.875 VENDET ME DY SHKALLËAustria 8; 16; 10 20 50 20.000 22.000Belgjika 6; 14; 18; 6 21 28.6 5.580 5.580Qipro 5 15 33.3 15.629 15.629Çekia 5 19 26.3 31.693 31.693Estonia 5 18 27.8 16.098 16.098Gjermania 5; 10; 7 16 43.8 16.620 16.620Hungaria 12 25 48 15.756 15.756Letonia 9 18 50 15.400 15.400Malta 5 15 33.3 jo jo Shkalla Shkalla e zbritur Standard Masa Pragu në Euro 4Holanda 4; 12; 6 19 31,6 jo joSllovenia 8,5; 19; 8,5 20 42,5 21,396 21,39Britania 10 5 17,5 28,6 75,904 75,90 VENDET ME TRI SHKALLËFinlanda 17 8.0 17 22 77.3 8.500 8.500Franca 6,4;13,6;20;25; 2.1 5.5 19.6 28.1 76.300 27.00Greqia 6; 18; 36; 4.0 8 18 44.4 7.500 27.00Irlanda 5;16; 37; 4.3 13.5 21 64.3 5.100 25.50Italia 6; 12; 18; 4.0 10 20 50 jo JoLetuania 5.0 9 18 50 29.242 29.242Luksemburgu 2;4; 8; 3.0 6 15 40 10.000 10.000Polonia 7.0 12 22 54.5 2.205 2.205Portugalia 8; 16; 30; 5.0 12 19 63.2 jo joRumania 9.0 11 18 61.1 43.123 43.12Spanja 6 12; 33 4.0 7 16 43.8 jo joSuedia 2.04;6;11.1;38; 6.0 12 25 48 jo joGjithsej % 5.1 8.6 19.4 44.4 22.756 21.23% në euro 4.8 8.5 19.3 44 22.083 20.32Vendet e vjet-ra të BE- 4.5 8.7 19.6 44.2 23.428 20.08sëVendet e reja të BE-së 6.0 7.8 18.9 41.4 20.588 20.588Maksimumi 9.0 17 25 68 76.300 75.90Minimumi 2.1 5 15 33.3 2.205 2.205 Në muajin maj të vitit 2004 nuk ishte përfshirë shkalla nult; Shkallët e uljes së tatimit nën 5% (super ulje) bëjnë përjashtim nga dispozitat e Rekomandimit të Gjashtë që ulja e shkallëve tatimore të jetë së paku 5%.. 66
  • 68. Matja e uljes së shkallës tatimore dhe shkallës standarde; Është shfrytëzuar kursi i datës 21.06. 2004.3. 1. 5. Lirimet tatimore Rekomandimi i Gjashtë merret me llojet e përjashtimeve në nenet 13, 14,15, 16. dhe 28. Në Nenin 13 definohen përjashtimet brenda territorit të vendeveanëtare të BE-së, ndërsa përjashtimet lidhur me tregtinë ndërkombëtare me vendettjera anëtare. Përjashtimet brenda territorit të vendeve anëtare të BE-së janë ndarë në dygrupe: përjashtimet e veprimtarive që janë me interes publik dhe përjashtimet tjera.Në grupin e parë përfshihet lirimi nga pagesa e TVSH-së për disa veprimtari, siçjanë: shërbimet postare, mjekësore, sociale, arsimore dhe kulturore. Në grupin edytë të përjashtimit përfshihen (në kushte të caktuara) transaksionet e përmasave tëgjera, siç janë: shërbimet financiare, bankare, siguruese e resiguruese, qiratë në tokëdhe ndërtimtaria (me përjashtim të ndërtimeve të reja dhe tokës bujqësore), si edhelojërat e fatit. Ligji mbi TVSH-në në Bosnjë e Hercegovinë parashikon të njëjtatpërjashtime që janë përfshirë edhe në Direktivën e Gjashtë. Objektiv i Direktivës së Gjashtë ka qenë që në grupin e përjashtimeve tëpërfshihet një numër sa më i vogël i veprimtarive. Kështu, sa më i vogël që të jetëgrupi i përjashtimeve, aq më e lartë do të jetë shkalla e neutralitetit tatimor. Pokështu, sa më i vogël që të jetë grupi i përjashtimeve, aq më e gjerë është bazatatimore, prandaj edhe realizimi i të hyrave të caktuara mund të bëhet edhe meshkallë më të ulët tatimore.3. 1. 6. Procedurat e veçanta të tatimimit Rekomandimi i Gjashtë ofron procedura të veçanta për tatimin endërmarrësve të vegjël dhe prodhuesit bujqësorë, për agjencitë e udhëtarëve, tëmallrave të përdorura, të veprave artistike dhe antikiteteve, si edhe për koleksionistë(Nenet 24 deri 26). Këtu bëhet fjalë për këto kategori të obliguesve tatimorë nukkanë mundësi të japin fatura dhe ta mbajnë kontabilitetin në pajtim merekomandimin, pasi shpenzimet e tyre për mbajtjen e kontabilitetit sigurisht do tëishin jo-proporcionale karshi obligimeve të tyre tatimore. Ligji mbi TVSH-në në BeH parashikon procedura të veçanta të tatimimitpër ndërmarrës të vegjël, prodhues bujqësorë dhe subjektet tjera afariste qëpërmenden në Rekomandimin e Gjashtë. Prandaj, mund të thuhet se Ligji mbiTVSH-në në BeH e respekton plotësisht Rekomandimin e Gjashtë, në këtë pikë. 67
  • 69. 3. 1. 7. Zbritja e tatimit të paragjykuar Sipas Rekomandimit të Gjashtë, obliguesit tatimorë mund ta zvogëlojnëshumën e obligimit të tyre tatimor që është paguar për blerjen e të mirave dheshfrytëzimin e shërbimeve, përkatësisht për importimin e të mirave (Neni 17).Shuma e tatimit të paragjykuar caktohet sipas faturave të marra, ndërsa e drejta ezbritjes së tatimit të paragjykuar buron në momentin e lëshimit të faturës. E drejta ezbritjes së tatimit të paragjykuar është e kufizuar në të mallra dhe shërbime qëshfrytëzohen për kryerjen e transaksioneve që tatimohen ose për eksport. Me fjalëtë tjera, obliguesi tatimor nuk ka të drejtë zbritjeje të tatimit të paragjykuar përmallra dhe shërbime që shfrytëzohen për kryerjen e transaksioneve të liruara ose qëshfrytëzohen për qëllime jo afariste. Rekomandimi i Gjashtë parashikon që tatimi i paragjykuar i paguar merastin e investimeve dhe furnizimit me të mira kapitale mund të zbritet në tërësi dhemomentalisht, pas marrjes së faturës (Neni 20). Në këtë mënyrë realizohet karakterishpenzues i TVSH-së. Për të parandaluar profitin e paarsyeshëm, gjegjësishtdëmtimin e obliguesit tatimor, Rekomandimi parashikon korrigjimin e kësaj shumenë periudhën pesë-vjeçare, e cila i përgjigjet periudhës së zakonshme tëamortizimit. Sistemi i TVSH-së që zbatohet në BeH kryesisht i përmbahet kësaj dispozitetë Rekomandimit të Gjashtë. Zbritja e tatimit të paragjykuar bëhet sipas dispozitavetë rekomandimit, natyrisht sipas Ligjimit mbi TVSH-në ne BeH. Duke ditur se BeH tradicionalisht ka pasur lidhje të forta me vendet e BE-së dhe faktin se zhvillimi dhe përparimi ekonomik i BeH do të thotë depërtim nëtregun e BE-së, nuk është aspak befasuese që dispozitat e Ligjit mbi TVSH-në nëBeH janë shumë të harmonizuara me Rekomandimin e Gjashtë.4. SISTEMI I TVSH-së NË BOSNJË DHE HERCEGOVINË4. 1. Sistemi unik i TVSH-së në BeH Politika fiskale ka rëndësi të madhe për stabilitetin ekonomik të BeH.Bosnja dhe Hercogovina është vend në tranzicion dhe, si i tillë, duhet të bëjëreforma të shumta të sistemit fiskal, sepse sistemi i deritashëm ka qenë joadekuatdhe jokompaktibil me sistemet e vendeve të BE-së. Këto reforma duhet të zbatohennë nivel të BeH. Reforma tatimore në BeH janë orientuar në forcimin e sovranitetit fiskal efinanciar të shtetit. Fushat kryesore të reformave shkojnë në drejtim të: - kalimi i sovranitetit fiskal nga entitetet te shteti, për tatimet e tërthorta; 68
  • 70. - dhënies së sovranitetit fiskal të shtetit për financimin e institucioneve të përbashkëta shtetërore dhe për borxhin e jashtëm;- futjes dhe zbatimit të sistemit të TVSH-së në nivel shtetëror, bashkë me njësimin e drejtorive doganore në nivel të shtetit.Reformat tatimore duhet të kontribuojnë që BeH të bëhet një vend indërmarrësisë, zhvillimi ekonomik i të cilit nuk do të varet nga ndihmandërkombëtare. Burim i rritjes së ardhshme ekonomike dhe shtimit të numrit tëpunëtorëve është kryesisht forcimi i sektorit privat, për çka është e nevojshmeqë:- të krijohet një hapësirë unike ekonomike në nivel të BeH;- të forcohet stabilitetit makroekonomik;- të sigurohet klimë e përshtatshme për investime të vendit e të huaja;- të forcohet sektori financiar;- të shpejtohet procesi i privatizimit;- të sigurohet sundimi i ligjit; dhe- të sigurohen mekanizma efikas për luftimin e korrupsionit dhe kriminalitetit. Rregullimi shtetëror i BeH, e cila është e ndarë në dy entitete dhe nëDistriktin e Bërçkos, ka kushtëzuar që sovraniteti fiskal dhe financiar t’u takojëentiteteve dhe Distriktit, gjë që e ka vështirësuar shumë krijimin e hapësirësekonomike unike. Për këtë arsye, shtrohet nevoja e reformimit të gjendjesaktuale dhe ndërtimit të një sistemi unik fiskal dhe financiar, në nivel të shtetittë BeH, i cili do të mundësojë krijimin e një tregu unik në BeH. Këshilli për implementimin e paqes, në nivel të drejtorëve politikë(21.11.2002), i bën thirrje BeH që në mënyrë urgjente të bëjë reformaekonomike, duke përfshirë edhe unifikimin e sistemit doganor në mënyrë që tëndërpritet puna e dyfishtë dhe futja e TVSH-së në nivel shtetëror, si edhe që tëthjeshtësohet dhe të bëhet më efikas sistemi i tatimimit, gjë që do të ndihmontezvogëlimin e tërësishëm të obligimeve tatimore. Pas kësaj përfaqësuesi i lartë nxori vendimin për krijimin e Komisionit përpolitikën tatimore indirekte, në të cilën përmendën parimet e reformës në fushëne doganave dhe zbatimit të TVSH-së:- që të eliminohen të gjitha barrierat aktuale për zhvillimin ekonomik të BeH, dhe që të nxiten investimet vendore dhe ndërkombëtare;- që të përparojë stabilitetit makroekonomik;- që të krijohet një sistem më efikas dhe më funksional i grumbullimit të të hyrave të tërthorta; 69
  • 71. - që të sigurohet zbatimi me konsekuencë i ligjeve doganore në gjithë territorin e BeH; - që BeH të orientohet drejt integrimit në BE dhe anëtarësimit në ËTO, nëpërmjet krijimit të drejtorisë unike të doganave dhe zbatimit të sistemit të TVSH-së në nivel të shtetit; - që të sigurohet se të gjitha të hyrat e grumbulluara doganore dhe të TVSH- së të jenë të dërguara në nivelin përkatës të pushtetit. TVSH-ja unike në nivel shtetëror dhe drejtoria unike doganore dhe e TVSH- së janë pajtim me parimin e efikasitetit dhe parimin e profesionalizmit. - drejtoria unike në nivel shtetëror për grumbullimin dhe shpërndarjen e të hyrave të tërthorta; - drejtori gjeneral i drejtorisë, i zgjedhur në bazë të kualifikimeve profesionale, është përgjegjës për zbatimin e politikës, afarizmin dhe përmbushjen e të gjitha detyrave ekzekutive; - shërbimi unik profesional, i krijuar ashtu që të sigurohet punë profesionale dhe efikase, i paraqet raporte drejtorit të përgjithshëm dhe udhëhiqet nga drejtori i përgjithshëm; - Këshilli Drejtues miraton politikat tatimore përkatëse, të cilat zbatohen nga drejtoria; - zbatimi i udhëheqjes bashkëkohore dhe futja e kontrollit intern efikas, në mënyrë që të garantohet përgjegjësi.4. 2. STABILITETI MAKROEKONOMIK Të hyrat të cilat i grumbullon drejtoria mbahen në një llogari të vetme. Këto tëhyra i ndahen shtetit për këto destinime:o financimin e punës së institucioneve të BeH,o financimin e obligimeve ndërkombëtare të BeH,o financimin e shpenzimeve operative të drejtorisë, në pajtim me buxhetin e miratuar. Të hyrat tjera ndahen sipas nevojës, entiteteve dhe Distriktit të Bërçkos, sipasmarrëveshjes midis tyre. Drejtoria do të shfrytëzojë mjetet nga llogaria unike, për tëshlyer të gjitha obligimet lidhur me tatimet e tërthorta që i ka grumbulluar. Me 01.01.2004, në BeH ka hyrë në fuqi Ligji mbi tatimimin indirekt. Me këtëligj është parashikuar vendosja e themeleve institucionale dhe organizative tësistemit unik të tatimimit indirekt. Ky ligj mbështet stabilitetit makroekonomik dhefiskal të BeH (Federatës së BeH, Republikës Serbe dhe Distriktit të Bërçkos). 70
  • 72. Drejtoria për Tatimim Indirekt (DTI) është krijuar me integrimin e drejtorisë federale të doganave dhe drejtorisë doganore të Republikës serbe, në përbërje të së cilës ka ekzistuar edhe shërbimi doganor i Distriktit të Bërçkos. Drejtoria për Tatimimin Indirekt (DTI) është organizatë e pavarur drejtuese, e cila zbaton normat ligjore e të tjera mbi tatimimin indirekt, politikën e përcaktuar nga Këshilli Drejtues i DTI, si edhe pagesën e tatimit indirekt në territorin e BeH. Selia e DTI është në Banjallukë. Krijimi i DTI është një hap përpara në drejtim të krijimit të hapësirës unike ekonomike në BeH dhe anëtarësimit të BeH në BE. Drejtoria është e ngarkuar me këto tatime indirekte: - të hyrat nga importi dhe eksporti, - akciza, - tatimi mbi vlerën e shtuar (TVSH). Në skemën e mëposhtme shihet se ekziston sektori i TVSH-së, i cili i ka këto përgjegjësi: - grumbullimin dhe administrimin e TVSH-së, - shërbimet ndaj obliguesve tatimorë (përfshirë edhe regjistrimin), - revizionin dhe kontrollin, - kontrollin e obliguesve të mëdhenj, - përpunimin e paraqitjeve. DREJTORIA PËR TATIMIN IDIREKT NË BeH DREJTORI KABINETI I NJËSIA PËR DREJTORIT KOMUNIKIM NJËSIA PËR ÇËSHTJE NJËSIA PËR REVIZIONIN JURIDIKE INTERNSEKTORI PËR SEKTORI SEKTORI PËR SEKTORI I SHËRBIME DOGANOR SEKTORI PËR ZBATIMIN DHE TVSH-së AFARISTE TEKNOLOGJI RESPEKTIMIN E INFORMATIV DISPOZITAVE E DOGANORE TATIMORE 71
  • 73. Në kompetencë të DTI është edhe nxjerrja e rregullores për zbatimin eTVSH-së, si dhe përpunimi i formularit për regjistrimin e obliguesve tatimorë,formularit për kthimin e tatimit dhe formularëve tjerë të nevojshëm përfunksionimin e sistemit.4. 2. 1. Grumbullimi dhe ndarja e të hyrave nga tatimet indirekte Grumbullimi dhe ndarja e të hyrave nga TVSH-ja në BeH bëhet sipasdispozitave që e rregullojnë grumbullimin dhe ndarjen e të gjitha të hyrave tëtatimeve indirektet në BeH: taksës importuese dhe eksportuese, akcizës dhe tëgjitha tatimeve tjera në mallra dhe shërbime, duke përfshirë edhe tatimet nëqarkullim dhe taksat rrugore. Sipas dinamikës së miratimit të dispozitave që kanë lidhje me tatimetindirekte dhe me TVSH-në në BeH, para së gjithash sipas Ligjit mbi sistemin etatimit indirekt në BeH ( Fletorja zyrtare e BeH, nr. 44/03 dhe 52/04)parashikohen këto obligime (neni 21): - pagesën e të hyrave në bazë të tatimeve indirekte në llogari unike, - sigurimin e një llogarie unike të minimumit të domosdoshëm përkryerjen e obligimeve të DTI, në lidhje me TVSH, - bartjen në buxhetin shtetëror, përkatësisht buxhetin e institucionevetë përbashkëta të BeH, të shumave të caktuara me Ligjin mbi buxhetin, - bartjen në entitete dhe Distriktin e Bërçkos, të shumës së caktuar nëbazë të pjesëmarrjes në shpenzime të pasqyruara në paraqitjet e TVSH-së, - bartja në buxhetin e institucioneve të përbashkëta të BeH, të shumëssë caktuar për financimin, gjegjësisht, shlyerjen e borxhit të jashtëm.Pasqyrimi skematik i pagesës dhe ndarjes së të hyrave publike nga tatimetindirekte:1. Tatimi i TVSH-së nga ana e obliguesit tatimor,2. Urdhër-pagesa e depozitës në xhirollogari të Llogarisë Unike të Trezorit (LLUT) te Banka Qendrore e BeH (BQBH),3. Urdhër-pagesa e LLUT (BQBH) në llogari të rezervave te BQBH (mundet edhe banka afariste)4. Urdhër-pagesa e borxhit të jashtëm e LLUT (BQBH), në llogarinnë e borxhit të jashtëm te BQBH.5. Urdhër-pagesa e mjeteve për Republikën Serbe. 72
  • 74. Banka afariste eObliguesi Banka afariste e drejtorisë për Drejtoria për obliguesit tatimin indirekt tatimintatimor (DTI) indirekt 1Xhirollogaria e obliguesve tatimorë llogaria depozituese 2 5 Banka qendroreParallogaria përborxhin e jashtëm Llogaria Uniketë entiteteve e Trezorit (LLUT) 3 llogaria rezervë 4 llogaria e borxhit të jashtëm Institucionet Banka afariste e e përbashk. Republika Banka afariste të BeH serbe institucioneve të e entiteteve përbashkëta të BeH LLUT Arsyet për nxjerrjen e Ligjit mbi TVSH-në në BeH Ndër arsyet kryesore për nxjerrjen e Ligjit mbi TVSH-në në BeH, ndër të tjera, janë: - krijimi i hapësirës unike ekonomike në BeH; - forcimi i sovranitetit fiskal e financiar të BeH; - shfrytëzimi i TVSH-së si instrument për stabilitetin makroekonomik në tregun unike të BeH, i cili është komplementar për politikën monetare; - përfshirja e BeH në proceset integruese ndërkombëtare, sidomos në BE, si element kyç i politikës së jashtme; 73
  • 75. - krijimi i kushteve që shteti të udhëheqë politikë racionale në sferën e tregtisë së jashtme dhe politikës doganore; - krijimi i kushteve për funksionim normal të institucioneve dhe për kryerjen e obligimeve ndërkombëtare të BeH, nëpërmjet plotësimit më të sigurt e më të madh të buxhetit të të gjitha njësive territoriale e politike; - luftimi më efikas i korrupsionit në nivel të BeH, përkatësisht zvogëlimi i evazionit fiskal; - riintegrimi i ekonomisë së BeH.4. 3. Projekti i implementimit të TVSH-së Projekti për implementimin e TVSH-së është ndarë në 10 nënprojekte: - korniza ligjore lidhur me TVSH-në, - instalimi dhe mbikëqyrja e teknologjisë informative, - mbikëqyrja e punës së sistemit të teknologjisë informative, - administrimi i TVSH-së së tatimeve indirekte, - procedurat operative, - mënyrat e komunikimit, - trajnimi, - kontrolli i kompanive të mëdha tregtare, - pagesa e detyrueshme dhe - shërbimi i obliguesve tatimorë. Secili projekt është përgjegjësi e një ose dy ekspertëve ndërkombëtarë. Deri mëtash është bërë përparim i konsiderueshëm në këto fusha: - është hartuar drafti i strukturës së përgjithshme të procesit të TVSH-së (procesi i regjistrimit dhe çregjistrimit, procedurat për dhënien dhe përpunimin e paraqitjes së TVSH-së); - janë definuar strukturat funksionale dhe kompetencat e selisë së Drejtorisë së organizatave në terren; - është vlerësuar vëllimi i punës dhe numri i domosdoshëm i personelit, si në seli ashtu edhe në zyrat në terren; - janë caktuar lokacionet ku do të vendosen zyrat lokale, qendrat servisore dhe pikat servisore për TVSH; - janë hartuar planet për punësimin e punëtorëve të rinj, sipas strukturës së re (shumica e punëtorëve do të zgjidhën nga drejtoritë tatimore ekzistuese të entiteteve dhe Distriktit të Bërçkos, kurse rreth 20% të personelit nga institucionet tjera; - janë përgatitur planet aksionale të edukimit, dhe broshurat mbi TVSH-në; - ka filluar ndërtimi i sistemit unik informativ (hardverin do ta dhurojë BE). 74
  • 76. 4. 4. Ndikimi i TVSH-së në kriminalitet, me theks të veçantë në kriminalitetin ekonomik Tatimi mbi Vlerën e Shtuar (TVSH), si sistem i ri në BeH, do të ketë ndikimnë të gjitha aspektet e jetës, pra edhe në kriminalitet. Lidhja direkte midis këtyre dyfenomeneve është e padukshme në shikim të parë, por ato janë ngushtë të lidhura nëaspektin social. Aspekti social i aplikimit të TVSH-së vjen në shprehje ashtu qështeti, nëpërmjet këtij tatimi, ndikon në aftësinë e pagesës së njerëzve, kështu qështeti e forcon pozicionin e vet. Nga aspekti i “qytetarit të zakonshëm” kjo mund tëinterpretohet si fenomen negativ në procesin e tranzicionit, sepse aktualishtzvogëlohet aftësia blerëse e shoqërisë, gjë që është në kundërshtim me trendin. Kjopikëpamje është shumë e pranishme dhe e pranuar nga ana e qytetarëve. Kurvështrohet në afat të shkurtër, kjo pikëpamje duke e qëndrueshme, pra edhe epranueshme, por kur vështrohet në afat të gjatë trendi global i shoqërisëkonsumuese realizohet pikërisht nëpërmjet sistemit të TVSH-së. Fillimi i aplikimittë TVSH-së mund të jetë i papranueshëm, nga aspekti social e psikologjik. Kjondodh për shkak të shkurtpamësisë së qytetarëve. Shteti, para së gjithash, i përgatitobliguesit tatimorë për zbatimin e sistemit të TVSH-së. Kjo është e kuptueshme,për shkak se ky është interesi i tij, por anashkalohet vetë konsumatori, i cili nëesencë e paguan këtë tatim. Nëpërmjet edukimit mbi TVSH-në, si kategori sociale,konsumatori njoftohet se si ndikon TVSH-ja te konsumatori. Kjo do të ndihmonteparandalimin e manifestimit të pakënaqësisë globale, e cila mund të stimulonteshtresa të caktuara të popullsisë për kryerjen e veprave të caktuara penale (vjedhje,plaçkitje). Këto fenomene ekzistojnë edhe sot në masë të konsiderueshme, pormund të shtohen edhe më shumë për arsyet e përmendura. Pra, ndikimi i TVSH-sëne kriminalitet nuk guxon të nënçmohet. Me këtë temë, sigurisht, do të merren sociologët dhe kriminologët, por nukguxon të harrohet fakti se duhet të merremi me shkaktarët e disa fenomeneve dheme eliminimin e tyre, në mënyrë që të mos merremi me pasojat kur mund të jetëvonë. Tash do të përqendrojmë vëmendjen në ndikimin e TVSH-së nëkriminalitetin ekonomik, që ka të bëjë me obliguesit tatimorë. Ligji mbi TVSH-nëka përcaktuar masat preventive kundër obliguesve tatimorë që bëjnë qarkullimfiktiv. Në Nenin 64 të Ligjit mbi TVSH-në, qarkullimi fiktiv është definuar sikryerje e veprimtarive afariste me qëllim që me mashtrim të anashkalohet pagesa eTVSH-së. Ky është një definicion shumë i gjerë, i cili lë hapësirë për veprimin e DTI-së (Drejtoria e Tatimimit Indirekt) lidhur me përcaktimin e gjithë asaj që përfshihetnë qarkullim fiktiv dhe për ndërmarrjen e masave për parandalimin dhe zbulimin e 75
  • 77. veprave penale dhe kundërvajtjeve nga kjo fushë. Të dhënat mbi ndërmarrjet fiktivegrumbullohen me vite. Deri më tash dihet për ekzistencën e mbi 1.000ndërmarrjeve fiktive të cilat përvetësojnë miliona KM në vit. Drejtoria e TatimitIndirekt, para së gjithash, ka detyrë që gjatë regjistrimit të obliguesve tatimorë përsistemin e TVSH-së të verifikojë rregullsinë e ndërmarrjeve. Këtu qëndron roli ipreventiv i DTI. Preventiva e përfshirjes së këtyre subjekteve ilegale në sistemin e TVSH-sëparaqitet si imperativ në kuadrin e përgatitjeve për aplikimin e TVSH-së në BeH.Në të kundërtën, DTI sigurisht do të përballohet më vonë me një numër shumë tëmadh faturash fiktive, si edhe me një numër shumë të më madh të kërkesave ilegalepër kthimin e TVSH-së. Mashtrimet tatimore do të orientohen në realizimin e kthimit të TVSH-së.Për këtë arsye, Drejtoria e Tatimit Indirekt do të refuzojë kërkesat për kthimin eTVSH-së në rastet që konstaton se qarkullimi në të cilin bazohet kërkesa nuk ështëbërë fare ose është bërë në mënyrë fiktive, ose për shkak se e vlerëson tëpaqëndrueshëm raportin midis furnizuesit dhe blerësit. Personat që përfshihen nëqarkullim fiktiv pa qëllim ose pa dijeninë e tyre përgjigjen për pjesëmarrje nëkryerjen e veprës penale. Padituria nuk arsyetohet. Në sistemin paraprak të tatimit në qarkullim kanë ekzistuar deklaratat me tëcilat tatimi ka mundur të bartet te nja palë e dytë. Kështu janë krijuar firma fiktivetë cilat kanë marrë përsipër obligimin e pagimit të tatimit në bazë të deklaratës, porai tatim nuk është paguar asnjëherë, sepse ka humbur në letrat e firmës fiktive. Nësistemin e TVSH-së nuk ekziston institucioni i DEKLARATËS, gjë që ndikonshumë në parandalimin e shfaqjes së firmave fiktive dhe e zvogëlon mundësinë eevazionit fiskal. Sistemi i TVSH-së krijon jo vetëm mundësi për ngritjen e nivelit tëekonomisë, por ndihmon edhe luftimin e të gjitha llojeve të veprave penale ekundërvajtjeve ekonomike, por edhe të kryesve të tyre. Kjo ndikon pozitivisht nëkrijimin e klimës për tërheqjen e investitorëve të huaj. Në Nenin 67 të Ligjit mbi TVSH-në parashihen gjoba për kundërvajtjet ekryera, me dashje apo pa dashje, në rastet kur obliguesit tatimorë veprojnë nëkundërshtim me dispozitat e këtij ligji ose nuk veprojnë në pajtim me këtodispozita. Për kundërvajtje, Ligji mbi TVSH-në parasheh dënime shumë më të ashprase sa dispozitat e deritashme tatimore. Gjobat sillen prej 100 KM deri 10.000 KM,ndërsa në disa raste deri 50%, madje edhe deri 100%, të shumës së pa llogaritur dhetë papaguar të tatimit. Gjobat për kundërvajtje janë të mëdha, por edhe tëpamjaftueshme. Supozojmë se një person kryen qarkullim fiktiv me vlerë prej1.000.000 KM, por, sipas sistem,it të deritashëm të gjyqësisë dhe prokurorisë, aimund të gjobitet me një shumë formale prej vetëm 10.000 KM. Kjo mund të jetë 76
  • 78. masë stimuluese për vazhdimin e kryerjes së qarkullimeve fiktive. Lufta kundërkriminalitetit duhet të zhvillohet në të gjitha frontet. Korrupsioni nuk është vetëmfjalë e huaj për një të keqe, por është realitet, cili duhet të luftohet me të gjithaformat, përndryshe asnjë sistem nuk do të funksionojë si duhet. Përveç dënimeve për kundërvajtje tatimore që janë përfshirë në Ligjin mbiTVSH-në, duhet të theksohen edhe sanksionet e parashikuara me Kodin Penal (KP).Sipas Nenit 211 të KP të BeH, personi që nuk i paguan tatimet në pajtim melegjislacionin tatimor të BeH gjobitet me të holla ose dënohet me burg deri në trivjet. Për ekzistimin e kësaj vepre penale është qenësor qëllimi. Fshehja e tatimit është sanksionuar në Nenin 210 të KP të BeH. Ai që i ikpagesës së përcaktuar me legjislacionin tatimor të BeH ose të kontributeve tësigurimit social apo që jep të dhëna të rrejshme mbi të hyrat që tatimoren, ndërsashumë nuk tejkalon 10.000 KM do të gjobitet me para ose do të banohet me burgderi në një vit. Në qoftë se kjo shumë është më e lartë se 50.000 KM, do të dënohetme burg prej 1 deri në 5 vjet, ndërsa mbi 200.000 do të dënohet me së paku 3 vjetburg. Nëpërmjet dënimeve synohet të parandalohet kryerja e këtyre veprave penale,të ngrihet morali tatimor dhe të vendoset rendi tatimor. Lufta kundër korrupsionit në të gjitha segmentet e sistemit, sidomos nëprokurori dhe polici, është parakusht për mbrojtjen e sistemit. Kryerja e vepravepenale nga fusha e kriminaliteti ekonomik mund të nxitet nga mosndëshkimi dhedënimi i ulët i kryesve të këtyre veprave, gjë që mund të shpie deri te pasurimi ishpejtë i shtresës së caktuar të shoqërisë, e cila mund të bëhet elitë në jetënekonomike, por edhe në jetën politike, më vonë. Shtresa e tillë e shoqërisë vëinteresat personale mbi interesat e përgjithshme. Lufta e vendosur kundërkriminalitetit, ku nuk ka të paprekshëm, duhet të jetë imperativ kategorik i sjelljesdhe veprimit.5. NOCIONI I DOGANËS DHE RËNDËSIA E SAJ Dogana është taksë që i paguhet shtetit me rastin e kalimit të mallrave përtejlinjës doganore. Si rregull, linja doganore përputhet me kufirin shtetëror, e cila epërcakton zonën doganore, ku dalin obligime për pagimin e doganës dhe taksavetjera për mallrat që hyjnë në zonën doganore të një vendi. Disa autorë thonë sedogana është një forma e veçantë e tatimit, i cili paguhet vetëm për mallrat qëkalojnë nëpërmjet vijës doganore. Si taksë, ajo paguhet me para. Taksa doganore i ka rrënjët në kohëra të hershme. Kështu, në Romën elashtë taksa doganore është paguar me taksat dhe tatimet tjera. Më vonë doganabëhet taksë e pavarur (veçantë). Qëllim dhe destinim ekskluziv i doganës ka pasur karakter fiskal, do të thotë 77
  • 79. t’i shërbejë shtetit për plotësimin e buxhetit. Dogana nuk është paguar vetëm merastin e kalimit të kufirit shtetëror, por edhe me rastin e kalimit prej një qyteti arajoni në një qytet a rajon tjetër. Kështu, çdo qytet ose rajon ka aplikuar taksëndoganore. Pagesa u është dhënë me qira personave privatë, ndërsa qiraja u ështëpaguar pushtetarëve dhe krerëve të qyteteve dhe rajoneve. Pagesa e taksës doganoreka qenë e sanksionuar jashtëzakonisht e ashpër, kështu që për mos-pagesën e saj kaqenë i parashikuar edhe dënimi me vdekje. Në kohët e reja, me ndryshimin e kushteve të prodhimit dhe tregtisë, kandryshuar edhe esenca dhe roli i doganës, kështu që dogana shndërrohet nga njëtaksë me karakter ekskluzivisht fiskal në një instrument për mbrojtjen e prodhimevevendore nga konkurrenca e jashtme. Në fillim të periudhës së “markatilizmit” hiqetdogana e brendshme (taksës doganore të qyteteve dhe rajoneve), gjë që shpie nëndryshimin esencial të sistemit doganor. Kështu dogana e humb karakterin fiskaldhe merr karakter stimulues për prodhimet vendore she mbrojtjen e tyre ngakonkurrenca e jashtme.14 Në afarizmin bashkëkohor ndërkombëtar dogana nuk e ka vetëm funksionine grumbullimit të taksës dhe mbrojtjen e veprimtarisë ekonomike të vendit, por kaedhe efekte të caktuara në bilancin e pagesave, prandaj secili shtet ka nevojë tëndërmarrë masa të caktuara në këmbimin tregtar me botën, me qëllim të mbrojtjessë interesave të veta. Nga kjo mund të burojë definicioni mbi doganën: Taksa që epaguan shteti me rastin e hyrjes së mallrave nëpërmjet linjës doganore, si përnevojat e arkës shtetërore ashtu edhe për realizimin e synimeve të caktuara nëkëmbimin tregtar ndërkombëtar, siç është mbrojtja e prodhimit vendor, nxitjae zhvillimit të ekonomisë vendore dhe barazimi i bilancit tregtar me jashtë. Doganat janë tatim që cili e grumbullon shteti me rastin e kalimit tëmallrave nëpërmjet kufirit shtetëror dhe bën pjesë në grupin e tatimeve të tërthorta.Fillimisht, dogana ka pasur karakter fiskal, që do të thotë se shteti e ka aplikuar këtëtaksë me qëllim të sigurimit të mjeteve. Dogana, në kuptimin që e ka sot, ka filluar të aplikohet së pari në periudhëne merkantilizmit, në shekujt XVII e XVIII, kur është quajtur: tridhjetëshja,xhymryk, soll, doana etj. Atëherë ishin hequr të gjitha taksat brenda territorit tështetit (qyteteve e rajoneve), dhe kishte filluar pagesa e taksës doganore vetëm nëkufijtë e jashtë të shtetit.15 Dogana, si instrument e këmbimit të jashtëm tregtar manifestohet nëpërmjetdy elementeve të saj themelore: tarifës (shkallës) doganore dhe bazës doganore.Nëpërmjet tarifës doganore caktohet lartësia e pagesës së shkallës doganore përmallrat që importohen ose hyjnë në zonën doganore të BeH. Tarifa doganore14 Mr. Mersida Suçeska, Bazat e sistemit doganor, Sarajevë, 1988, f. 9 e 1015 Prof. Dr Ismet Dautabashiq, Financat dhe e drejta financiare, botimi VI i plotësuar, 2001, f. 175 78
  • 80. rregullohet me Ligjin mbi tarifën doganore, të cilin e nxjerr Këshilli i Ministrave tëBeH. Baza doganore përcaktohet në mënyra të ndryshme, por kryesisht sipasvlerës së mallrave (ad valorem). Kjodo të thotë se në bazë të vlerës së mallravezbatohen shkallët doganore të tarifës doganore. Në qoftë se baza doganore nukmund të caktohet në këtë mënyrë, atëherë ajo caktohet në bazë të çmimit tëmallrave të ngjashme që blihen me qëllim të importimin në BeH, në një kohë tëafërt me blerjen e mallrave që doganohen.165. 1. RËNDËSIA E DOGANËS Me politikën doganore, qysh ne shekullin XVIII, ishin vendosur bazat përrevolucionin dhe luftën politike, kur Parlamenti i Britanisë së Madhe ishtepërpjekur të aplikonte taksë doganore për sheqerin, çajin dhe prodhimet tjera tëkolonive britanike.17 Vështruar nga aspekti ekonomik, doganat importuese ndikojnë në ngritjen eçmimit të mallrave dhe në uljen e importit, por, në anën tjetër, ndikojnë në nxitjen eprodhimit të këtyre mallrave në vend. Kështu, dogana ndikon njëkohësisht nështimin e të hyrave në buxhetin e një vendi dhe në mbrojtjen e prodhimit vendordhe në stimulimin e eksportit. Me rastin e aplikimit të taksës në import, arrihen tri efekte kryesore: • Prodhuesit vendorë që afarojnë nën mbrojtjen e doganës mund të shtojnë prodhimin e tyre, sepse konkurrenca në treg do të jetë më e ulët; • Konsumatorët ballafaqohen me çmime më të larta, prandaj bie aftësia shpenzuese e tyre. • Qeveria krijon të hyra të rëndësishme për buxhetin e shtetit. Efekti i parë shkon direkt në interes të prodhuesit vendor, sepse doganambron prodhimet e tyre dhe eliminon konkurrencën e jashtme. Prandaj, mund tëkonstatohet se kjo çështje është shumë e ndjeshme në planin ndërkombëtar,meqenëse bota synon globalizimin e tregut dhe uljen e çmimit te prodhimeve. Efekti i dytë çon në konstatimin se konsumatorët, të cilët ballafaqohen meçmime më të larta të prodhimeve, si pasojë e taksave doganore, zvogëlojnëkonsumin e prodhimeve të importuara, sepse importuesit llogarisin në çmimin etyre edhe shpenzimet e taksës doganore. Efekti i tretë ka të bëjë në mënyrë të drrejtëprdrejt me të hyrat e shtetit tëmbledhura nga doganat. Shteti, përveç përmbushjes së nevojave të veta themelore,16 Mr. Mersida Suçeska, “Sistemet komparative doganore”, f. 15 – 4917 Paul Samuelson, Ekonomia, Zagreb, 1992 79
  • 81. mund t’i orientojë mjetet edhe në fonde të tjera, p.sh., për mbështetjen eveprimtarive të ndryshme të qytetarëve, për stimulimin e prodhimtarisë bujqësore,etj. Dogana ka rëndësi të madhe për procesin e baraspeshës në treg dhe përstabilitetin e çmimeve. Gjithashtu është instrument për harmonizimin e sistemitekonomik të vendit. Ngarkesat doganore ndihmojnë ruajtjen e stabilitetit të tregutvendor për plasmanin e prodhimeve vendore, ndërsa nëpërmjet lehtësimevedoganore për mallrat që eksportohen stimulohet shtimi i prodhimit vendor dheplasmani i tij në tregun e jashtëm. Kështu, dogana luan rol të rëndësishëm për stabilitetin ekonomik të njëvendi, pra edhe të BeH.5. 2. LLOJET E DOGANEVE Llojet e doganave janë të ndryshme. Ndarja ne doganave bëhet sipaskritereve të zbatimit të tyre. Ja llojet e doganava: 1. Sipas lëvizjes së mallrave: doganat eksportuese, importuese dhe transite. Sipas Ligjit mbi politikën tatimore të BeH dhe Ligjit mbi tarifën doganore, ekzistojnë vetëm doganat importuese, por ligji mbi doganat parashikon edhe mundësinë e doganave eksportuese, në qoftë se kjo përshkruhet në mënyrë implicite në tarifën doganore, ndërkaq mundësia e doganës së transitit është përjashtuar, siç është parashikuar edhe me Konventën e Barcelonës të vitit 1921, e cila parashikon heqjen e doganave transite18; 2. Sipas funksionit themelor ekonomik: doganat mbrojtëse e fiskale (financiare) dhe doganat sociale e politike; 3. Doganat prohibitive (në qoftë se lartësia e tyre është aq e madhe sa ndikon njësoj sikur edhe ndalimi direkt); 4. Sipas mënyrës së caktimit të tarifës doganore: dogana autonome dhe të marrëveshjes (konvencionale); 5. Dogana maksimale dhe minimale, ngjashëm me tekstin nën pikën 4; 6. Sipas mënyrës së caktimit dhe pagesës: ad valorem dhe specifike, si edhe të kombinuara nga aspekti doganor teknik; 7. Sipas mënyrës së procedimit të mallit: doganat unike dhe diferenciale (varësisht prej procedimit unik apo të ndryshëm të doganimit të mallrave që hyjnë nga vende të ndryshme, prej rrugëve transportuese apo prej mjeteve të transportit. Një formë e doganave diferenciale paraqesin doganat preferenciale dhe doganat luftarake (retorzive), të cilat aplikohen ndaj18 Suçeska M: Bazat e sistemit doganor, Fakulteti i shkemcave kriminalistike, Sarajevë, 1998 80
  • 82. ndonjë vendi në rrethana të jashtëzakonshme, në mënyrë që ai vend të detyrohet të lëshojë pe; 8. Doganat për për barazim, për antidamping dhe për kompensim. Njësimi i doganave, të cilën e ka futur në teorinë ekonomike Rikardo,19 sotshfaqet në formë të doganave antidamping dhe doganave kompensuese, Të parat kapër qëllim neutralizimin e dampingut, ndërsa të dytat kanë për qëllim tëneutralizojnë subvencionet eksportuese ose premitë. Sipas dispozitave tëOrganizatës Botërore të Tregtisë (ËTO), vendet anëtare të kësaj organizateautorizohen të aplikojnë dogana antidamping dhe kompensuese në lartësinë edampingut, përkatësisht vlerës së subvencionit eksportues, por vetëm nëse importi ishkakton ose rrezikon t’i shkaktojë dëm të konsiderueshëm prodhimit vendor. Më herët është bërë fjalë mbi doganat me karakter mbrojtës dhe fiskal. Tëparat kanë qëllim primar mbrojtjen e prodhimit vendor, ndërsa të dytat synojnë parasë gjithash shtimin e të hyrave shtetërore. Se a është fiskale apo mbrojtëse një doganë varet se a prodhohet apo jo nëvend malli përkatës. Një mall mund të mos prodhohet në vend, por në qoftë seprodhimi i tij fillon pas aplikimit të doganës, ky mall do të jetë i mbrojtur. Por, dallimi nuk është i madh, Edhe doganat fiskale kanë rezultat mbrojtjene prodhimit vendor. Në qoftë se një vend që nuk prodhon verë e doganon verën eimportuar, kjo doganë ka karakter fiskal, por do të ketë karakter mbrojtës përprodhime të ngjashme, p.sh. birrës, sepse me ngritjen e çmimit të verës sëimportuar, mund të shtohet konsumi i birrës. Vice versa dhe dogana mbrojtëse kanëefekt sekondar shtimin e të hyrave shtetërore, prandaj dallimi midis njërës dhetjetrës është pothuaj relative.20 Rëndësi të veçantë ekonomike ka edhe ndarja teknike e doganave në:dogana ad valorem dhe dogana specifike. Në praktikë, ekziston shpesh edhekombinimi i doganave ad valorem dhe doganave specifike. Zakonisht, kombinimibëhet duke bërë vlerësimin (matjen) e doganës ad valorem ashtu që shuma absolutee doganës për njësi të mos jetë më e ulët se shuma e caktuar. Në literaturënamerikane, kombinimet e tilla të doganave janë të njohura me emrin dogana“compound”. Doganat specifike e kanë përparësinë se përjashtojnë mundësinë ekeqpërdorimit të vlerës, meqë nuk është e nevojshme të përcaktohet vlera e mallit.Në këtë rast është e nevojshme të vërtetohet vetëm sasia apo pesha, sepse kjo ështëe mundur të caktohet më me saktësi se sa vlera. Por, doganat specifike i kanë edhemangësitë e veta. E para, ato e ngarkojnë mallin në mënyrë të pabarabartë.19 Suçeska M. Bazat e sistemit doganor, Fakulteti i shkemcave kriminalistike, Sarajevë, 199820 Suçeska M. Bazat e sistemit doganor, Fakulteti i shkemcave kriminalistike, Sarajevë, 1998 81
  • 83. Ngarkesa relative është më e vogël nëse çmimet e mallrave ngrihen dhe tëkundërtën, ngarkesat janë më të mëdha nëse çmimet ulen. Për këtë arsye, në rast tërritjes së çmimeve, vihet në pikëpyetje funksioni i tyre proteksionist, ndërsa në rasttë uljes së çmimeve dhe ato bëhen proteksioniste. Kjo mangësi është shmangur mefutjen e klauzolës së artë (përcaktimit të shumës së doganës në ar) ose koeficientittë rritjes (Franca e ka bërë këtë pas Luftës së Dytë Botërore). E dyta, doganatspecifike e ngarkojnë në mënyrë jo të barabartë mallin edhe për shkak se ngarkesa etyre relative është më e madhe te mallrat e këqija dhe të lira dhe të kundërtën,ngarkesa është më e ulët te mallrat e mira dhe të shtrenjta. Më në fund, këto doganakërkojnë përcaktimin jo vetëm të cilësisë, por edhe të sasisë, kështu që ekomplikojnë punën e shërbimeve doganore.5. 3. DELIKTET DOGANORE Dispozitat ndëshkuese të përcaktuara në rregullativën në fushën e doganaveshprehin objektivin e shtetit që nëpërmjet detyrimit, nëse është e nevojshme, tësigurojnë respektimin e këtyre normave juridike dhe të bëjnë që obliguesit doganorëdhe nga personat tjerë të sillen në mënyrën e caktuar. Mund të shtrohet pyetja se çfarë kuptimi kanë dispozitat ndëshkuese dhecila është rëndësia e tyre. Për trajtimin e kësaj çështjeje është e nevojshme pikënisjanga fakti se në këtë shkallë të zhvillimit shoqëror përballemi me ekzistimin ekundërshtive të caktuara midis interesit të përgjithshëm shoqëror dhe interesit tëpersonave të caktuar juridikë e fizikë. Ekzistimi i interesave të ndryshme e obligonbashkësinë shoqërore që të sigurojë respektimin e rregullave të caktuara shoqërore.Sjellja kundër rregullave të caktuara të çdo bashkësie shoqërore shkakton reaksionetë caktuara të shoqërisë. Paralelisht me zhvillimin e bashkësisë njerëzore dhendryshimet ekonomike kanë ndryshuar edhe format e shkeljes së rregullave tësjelljes, si edhe reaksioni i shoqërisë ndaj këtyre sjelljeve. Synimi i bashkësisëshoqërore që të mbrojë rendin e caktuar shoqëror manifestohet edhe nëpërmjetzbatimit të sanksioneve. Në teorinë e të drejtës jepen përgjigje të ndryshme në pyetjen se a janëdeliktet dhe ndëshkimet fenomen i karakterit klasor apo janë kategori jashtë klasoreqë ndodhin në çdo shoqëri njerëzore. Shkenca borgjeze mbron qëndrimin sekriminaliteti është tipar i secilës shoqëri, por përfaqësuesit e kësaj teorie nukpajtohen rreth premisave dhe shkaqeve të këtij fenomeni. Shkenca jonë juridikenisen nga qëndrime të tjera – nga fakti se nuk ekzistojnë vepra të tilla që do tëvlerësoheshin gjithnjë si fenomen shoqëror ndaj të cilit do të reagohej me zbatimine sanksioneve penale. Se a do të reagohej me sanksione dhe ndaj cilave vepra do tëreagohej, në mënyrë të tërthortë varet nga struktura shoqërore e ekonomike e njëbashkësia të caktuar shoqërore, ndërsa në mënyrë të drejtpërdrejt varet nga struktura 82
  • 84. e tërësishme ideologjike dhe të gjithë faktorët që veprojnë në marrëdhënietreciproke. Në dispozitat ndëshkuese të rregullativës në fushën e doganave janëpërcaktuar tri kategori të delikteve apo veprimesh kundërligjore, për të cilatligjvënësi pa përcaktuar sanksione. Këto janë veprat penale doganore, shkeljetekonomike doganore dhe kundërvajtjet doganore.21 Në legjislacionin aktual të BeHjanë sanksionuar vetëm veprat penale doganore dhe kundërvajtjet doganore.5. 4. VEPRAT PENALE DOGANORE Në rregullativën e deritashme ligjore mbi doganat, përkatësisht në dispozitatndëshkuese të saj, nuk është definuar nocioni veprës penale. Për këtë arsye,përgjigjen në pyetjen se çka është vepër penale duhet ta kërkojmë në Kodin Penal,sipas të cilit vepra penale është vepër e rrezikshme shoqërore që me dispozitaligjore përcaktohet si vepër penale dhe tiparet e së cilës janë të përshkuara në ligj. Nga ky këndvështrim, sipas rregullativës ligjore mbi doganat, vepra penalekonsiderohen: 1. Bartja e mallrave nëpërmjet linjës doganore (duke anashkaluar masat e mbikëqyrjes doganore); 2. Bartja e mallrave nëpërmjet linjës doganore (duke anashkaluar masat e mbikëqyrjes doganore); 3. Bartja e mallrave nëpërmjet linjës doganore nga personat e armatosur (duke anashkaluar masat e mbikëqyrjes doganore); 4. Grupet a rrjetet e organizuara për kryerjen e veprave penale doganore; 5. Shpërndarja e organizuar e mallrave të padoganuara; 6. Procedura me mallra që nuk janë lëndë e veprës penale22. Veprat penale doganore paraqesin shkeljen më të rëndë të ligjit mbidoganat, prandaj edhe sanksionet për këtë lloj të delikteve doganore janë më tërëndat.5. 4. 1. Kontrabanda “Kushdo që nëpërmjet linjës doganore bart mall me vlerë më të lartë, dukeanashkaluar masat e kontrollit doganor, ose kushdo që duke i anashkaluar masat ekontrollit doganor bën bartjen e mallit nëpërmjet linjës doganore, do të dënohet megjobë në para ose me dënim me burg deri në tri vjet”23, pavarësisht se a është bërë21 Suçeska M. Bazat e sistemit doganor, Fakulteti i shkemcave kriminalistike, Sarajevë, 199822 M. Suçeska, Bazat e sistemit doganor, Fakulteti i Shkemcave Kriminalistike, Sarajevë, 199823 Kodi Penal I BeH, Fletorja zyrtare e BeH, nr, 27/03 83
  • 85. kalimi i mallit nëpërmjet vendkalimit të rregullt kufitar apo jashtë tij. Nëse në vendkalimin kufitar, me rastin e kontrollit të rregullt doganor,zbulohet se ndonjë person apo ndonjë grup personash nuk kanë paraqitur apo kanëfshehur mall me vlerë më të madhe, nuk bëhet fjalë për vepër penale, sepse kalimi imallit faktikisht nuk është bërë. Pra, bëhet fjalë për mallin që është futur dhe ështëgjetur brenda zonës doganore të vendit. Kur zbulohet personi që e posedon mallinpër të cilin ai nuk mund të ofrojë dëshmi se ka kaluar nëpër procedurën e rregulltdoganore, është e nevojshme që, nëpërmjet veprimeve hetimore të vërtetohetprejardhja e mallit si edhe mënyra e futjes së mallit në zonën doganore të vendit.Sipas mundësisë, është e nevojshme të saktësohet edhe koha e futjes së mallit nëzonën doganore të vendit. Prejardhja e mallit është e nevojshme të përcaktohet nëmënyrë që të përcaktohet se bëhet fjalë për mall me prejardhje të huaj, i cili ështëfutur në mënyrë ilegale në zonën doganore të vendit. Në qoftë se personi deklaron se mallin e ka futur jashtë vendkalimit kufitarose nëpërmjet vendkalimit legal doganor, pa e paraqitur ose duke e fshehur, bëhetfjalë për vepër penale të kontrabandës. Praktika ka treguar se, në këto raste, personite i cili gjendet malli deklaron se e ka blerë atë mall nga ndonjë person i panjohur,në treg ose në ndonjë vend tjetër, ku dihet se bëhet qarkullim ilegal i mallrave tëimportuara. Praktika ka treguar gjithashtu, se është vështirë të vërtetohet identiteti ipersonave që bëjnë importimin ilegal të mallrave, prandaj, ndaj personit te i ciligjendet mall i tillë bëhet kallëzim për kundërvajtje doganore, në pajtim me Ligjinmbi kundërvajtjet doganore. Tiparet ligjore të kësaj vepre penale janë: - bartja e mallit nëpërmjet linjës doganore dhe - bartja që bëhet në formë profesionale. Mungesa e cilitdo prej elementeve të përmendura e përjashton ekzistimin eveprës penale. Kryerja e kësaj vepre penale lidhet me kalimin e mallit brenda zonësdoganore të vendit. Futja apo importimi i mallit përfshin jo vetëm mallrat që futen(importohen) me qëllim që të mbeten në zonën doganore të vendit, por edhe ato qëjanë destinuar për ndonjë zonë të tretë doganore, por kalon nëpër zonën tonëdoganore. Për veprën penale që kualifikohet si e tillë është parashikuar dënimi meburg prej 1 deri në 10 vjet, ndërsa si masë sigurie është parashikuar konfiskimi imallit ( i cili është mjet i veprës penale) dhe konfiskimi i mjetit transportues ështëfshehur malli ( i cili është mjet i veprës penale), në qoftë se pronari ose shfrytëzuesii mjetit e ka ditur ose ka qenë i obliguar të dijë. Personi që organizon grupe ose shoqëri për kryerjen e organizuar tëkontrabandës ose që organizon rrjet të ndërmjetësve apo stërshitësve qëshpërndajnë mallra të padoganuara është parashikuar të dënohen me burg, nëkohëzgjatje prej 6 muajsh deri në 5 vjet. Po ashtu, është parashikuar që me burgderi në 3 vjet të dënohet edhe personi fizik që bëhet anëtar i grupit apo shoqërisë që 84
  • 86. merret me kontrabandë. Në rastin e parë bëhet fjalë për organizim të grupit apo tëshoqërisë për kryerje të organizuar të veprave penale. Për ekzistimin e kësaj veprepenale është i mjaftueshëm vetëm organizimi i grupit për kryerjen e kontrabandës.Për përgjegjësinë penale të organizatorit nuk është e domosdoshme që anëtarët egrupit të ndërmarrin veprime për kryerjen e kontrabandës. Ndërkaq, në rastin e dytëbëhet fjalë për organizim të rrjetit të stërshitësve ose ndërmjetësve për shpërndarjene mallrave të padoganuara, e cila është futur në zonën doganore të vendit. Përekzistimin e kësaj vepre penale nuk është e domosdoshme që rrjeti i organizuar tëshpërndajë mallra të padoganuara dhe as nuk është qenësore se kush dhe në çfarëmënyre e ka futur mallin që është mjet i kësaj vepre penale. Përgjegjësia eorganizatorit përcaktohet në bazë të vetë faktit të ekzistimit të rrjetit të organizuar tëstërshitësve ose ndërmjetësve për shpërndarjen e mallit të padoganuar.5. 4. 2. Mashtrimet doganore Me Nenin 216, alineja 1, është parashikuar se: “do të dënohet me burg nëkohëzgjatje prej 3 vjetësh personi fizikë që, me qëllim që ai ose ndokush tjetër tëanashkalojë doganën ose obligimet tjera që paguhen me rastin e importimit tëmallit, vlera e të cilit është më e lartë se 5.000 KM, bën ose ia ofron organit tëcaktuar doganor lejen ose vërtetimin e falsifikuar doganor ose të çfarëdo dokumentitjetër me përmbajtje të pavërtetë” Mund të vërehet se shuma prej 5.000 KM e taksave doganore të papaguara ebën dallimin midis veprës penale dhe kundërvajtjes doganore. Në rast se nëpërmjetveprimeve të përmendura është anashkaluar pagesa e taksave në shumë më tëmadhe se 20.000 KM, kryesi do të dënohet me burg në kohëzgjatje prej 1 deri në 8vjet, ndërsa në rast se kjo shumë është më e lartë se 80.000 KM do të dënohet meburg në kohëzgjatje prej 2 deri në 12 vjet. Pra, këto janë dy forma të kualifikim të tënjëjtës vepër penale. Leja, vërtetimi ose ndonjë dokument tjetër duhet të jetë i asaj natyre që prejtij të varet mospagesa e taksave doganore, qoftë të plotë apo të zbritura në krahasimme shumën që do të duhej të paguhej në mënyrë të rregullt. Kryes të kësaj veprepenale nuk janë vetëm personat pjesëmarrës në procedurën doganore, por edhepersonat kanë falsifikuar dokumentin në bazë të të cilit është bërë anashkalimi itaksave doganore në dobi të kujtdo qoftë dhe pavarësisht se ka filluar apo joprocedura doganore. Si kryes të kësaj vepre penale mund të konsiderohet edhe shpediteri që, nëvend të obliguesit doganor, ia dorëzon organit doganor dokumentin e falsifikuar meqëllim që të anashkalohet pagesa e taksave doganore në të mirë të obliguesit. Meqenë se për ekzistimin e kësaj vepre penale mjafton të dëshmohet qëllimi përanashkalimin e pagesës së taksave doganore, shpediteri mund të konsiderohet 85
  • 87. përgjegjës në qoftë se dëshmohet se ai e ka ditur se bëhet fjalë për dokument tëfalsifikuar. Kjo vepër penale mund të kryhet si me rastin e kalimit të linjësdoganore, gjatë importit, ashtu edhe me rastin e doganimit të mallit në pikëndoganore.5. 5. SHKELJET DOGANORE Shkeljet ekonomike doganore paraqesin kategori të veçantë të deliktevedoganore. Shkeljet ekonomike paraqesin shkeljen e rregullave mbi afarizmin ekonomik efinanciar nga personi fizik ose juridik, e cila ka shkaktuar ose ka mund të shkaktojëpasoja të rënda, të cilat konsiderohen si shkelje ekonomike, me dispozita të organitkompetent. Afarizmi i ndërmarrjeve si bartës të veprimtarive afariste është i rregulluarme dispozita përkatëse, prandaj është e domosdoshme që të parashikohen edhe sanksionenë rast të mosrespektimit gjegjësisht shkeljes së tyre. Me Kodin Penal dhe me ligjet tjera me të cilat përshkruhen veprat penalesanksionohen veprimet e caktuara vetëm të personave fizikë, Por, në qoftë se, gjatëveprimtarisë ekonomike, dispozitat ligjore shkelen edhe nga personat juridikë(ndërmarrjet, etj.), për shkelje të tilla duhet të përshkruhet edhe përgjegjësia e këtyrepersonave. Në rregullativën e deritashme të BeH të gjitha veprimet që janë inkriminuar sishkelje ekonomike kanë qenë të grupuara në nenet e Ligjit mbi politikën doganore tëBeH. Përveç gjobën me para, për shkelje ekonomike mund të shqiptohet edhe masambrojtëse e ndalimit të kryerjes së punëve në afat të caktuar (për ndërmarrje apo personatjerë juridikë), ndërsa personit përgjegjës të ndërmarrjeve të përmendura mund t’ishqiptohet masa e ndalimit të kryerjes së veprimtarive të caktuara. Një ndërmarrje ose person tjetër juridik, për shkelje ekonomike, mund tëdënohet me gjobë prej 300 deri 12.000 KM, në qoftë se merret me kalimin e mallitnga linja doganore, duke anashkaluar masat e mbikëqyrjes doganore. Nëse bëhetfjalë për anashkalim të pagesës së doganës apo për pagesë të doganës në shumë mëtë vogël se shuma që duhet të paguhet, në dokumentet që dorëzohen bashkë medeklaratën doganore paraqitet prejardhje, kualitet, lloj, sasi ose vlerë tjetër e mallit,personi përgjegjës dënohet për shkelje ekonomike, me gjobë prej 200 deri 1.200KM. Njëkohësisht, ndërmarrjes ose personit tjetër juridik mund t’i shqiptohet edhemasa e ndalimit të kryerjes së veprimtarisë së importit, eksportit ose qarkullimit tëmallrave, në kohëzgjatje prej 5 vjetësh, por edhe personi përgjegjës i ndërmarrjesmund të dënohet me ndalimin e veprimtarisë në kohëzgjatje prej 3 vjetësh. Si masë e veçantë mbrojtëse parashikohet edhe konfiskimi ose marrja emjetit transportues, i cili ka qenë i destinuar për transportimin e mallit që është mjeti veprës penale apo vendstrehimet e fshehta të të cilit janë shfrytëzuar përtransportin e këtij malli. Konfiskimi i mjetit të transportit kushtëzohet me vlerën e 86
  • 88. mallit. Në qoftë se vlera e mallit me të cilin bëhet shkelje ekonomike nuk e kalonnjë të tretën e bazës doganore, mjeti transportues nuk mund të konfiskohet.5. 6. KUNDËRVAJTJET DOGANORE Kundërvajtje doganore është lëndimi i dispozitave doganore më të cilatrregullohen disa obligime të obliguesit doganor, mbajtësit të mallit doganor dhepersonave tjerë juridikë dhe fizikë. Me Ligjin mbi politikën doganore të BeH,kundërvajtje doganore është definuar çdo shkelje ose çdo përpjekje për shkelje tëkëtij ligji apo të Ligjit doganor të BeH, i cili përcakton obligime të caktuara përobliguesin doganor (person juridik apo fizik). Në teorinë e të drejtës, disa autorë u ndajnë kundërvajtjet doganore në trigrupe themelore. Këto janë: • kundërvajtjet doganore, • fshehjet doganore dhe • parregullsitë doganore. Në nocionin kundërvajtjeve përfshihen shkeljet gjatë kryerjes së të cilavemallrat doganore i anashkalohen plotësisht mbikëqyrjes doganore (me vlerë deri5.000 KM). Me Nenin 5 të Ligjit mbi kundërvajtjet doganore parashikohet qëpersoni juridik të dënohet me gjobë me para prej 1 deri 8 herë më të lartë se shumae taksave doganore të papaguara ose deri 2 herë më shumë se vlerës së mallit, nëqoftë se malli nuk i nënshtrohet pagesës së doganës apo nëse për këtë mall nukpaguhet doganë. Nocioni fshehje doganore nënkupton kundërvajtjet gjatë kryerjes së të cilaveorganet doganore kanë qasje në mall, por kryesi i kundërvajtjes përpiqet tëanashkalojë mbikëqyrjen doganore (me vlerë deri në 5.000 KM). Në grupin e parregullsive doganore përfshihen të gjitha kundërvajtjet siparregullsi doganore. Kundërvajtjet doganore mund të ndahen sipas kritereve të ndryshme, duke unisur nga natyre e tyre juridike, ngjashmëritë dhe tiparet e tyre, llojet e kryesve, etj.Duke u nisur nga grupimi i kundërvajtjeve doganore në bazë të ngjashmërisë së tyredhe lidhshmërisë së veprimeve me të cilat kryhen, kundërvajtjet doganore mund tëndahen në këto grupe:5. 6. 1. Kundërvajtjet doganore që kryhen me mosparaqitjen e mallit Ky grup përfshin një numër më të madh kundërvajtjesh, të cilat paraqesin 87
  • 89. shkeljet më të rënda të dispozitave doganore. Mos paraqitja e mallit dheanashkalimi i masës së mbikëqyrjes doganore, personat e caktuar pamundësojnë osevështirësojnë punën e organeve të shërbimit doganor gjatë kryerjes së veprimtarisësë tyre themelore. Me këto kundërvajtje organeve të shërbimit doganor ushkaktohen vështirësi të veçanta, para së gjithash që të kryejnë detyrën e tyre që tëvërtetojnë obligimet e obliguesit doganor, gjegjësisht që të ndërmarrin veprimetpërkatëse për zbatimin e procedurës doganore lidhur me mallin e caktuar. Si rregull,kryesit e këtyre kundërvajtjeve kanë për qëllim t’i ikin obligimit të pagesës sëdoganës dhe taksave tjera importuese.a) Kundërvajtjet doganore për mosparaqitjen e mallit në doganë Mosparaqitja e mallit (i cili kalon linjën doganore) paraqet shkelje tënormave juridike, të cilat i obligojnë të gjithë personat që me rastin e kalimit tëlinjës doganore t’ia paraqesin doganës të gjitha gjërat që i kanë me vete. Si rregull,motiv për mosparaqitjen e mallit është anashkalimi i obligimit të pagesës sëdoganës dhe të taksave tjera importuese. Anashkalimi i obligimeve të përmenduramund të bëhet në mënyra të ndryshme. Personi që bart mall doganor mund të ndodhqë jo vetëm të mos ia paraqesë mallin doganës, por edhe ta kalojë atë nga linjadoganore në mënyrë të fshehtë. Bartja e tillë e mallit brenda linjës doganore paraqetformën më të rëndë të kundërvajtjeve të këtij grupi. Në peshën e kundërvajtjes,përkatësisht sanksionit, ndikon destinomi i mallit (për përdorim personal apo përstërshitje). Sanksionet për këtë kundërvajtje kanë lidhje të drejtpërdrejt me peshën eshkeljes së normës juridike mbrojtëse.5. 6. 2. Kundërvajtjet doganore për anashkalim të mbikëqyrjes doganore Anashkalimi i masës doganore të mbikëqyrjes, sidomos gjatë kalimit tëlinjës doganore dhe gjatë lëvizjes në brezin doganor-kufitar, bëhet me bartjen emallit jashtë vendkalimeve kufitare, marrjes apo dhënies së mallit në brezindoganor-kufitar në det, në lumenjtë apo liqenet kufitare, etj. Me këto kundërvajtjaanashkalohet pagesa e taksave doganore. Si rregull, kryerja e këtyre kundërvajtjevebëhet në vendet ku nuk ka kontroll doganor, kështu që organet doganore e kanë tëpamundur të bëjnë mbikëqyrjen doganore në mënyrë të rregullt. Te grupi i kundërvajtjeve për mosparaqitje të mallit kundërvajtja kryhet nëkontakt me organet doganore, ndërsa ky grup i kundërvajtjeve karakterizohet përanashkalimin e kontaktit me organet doganore, prandaj mosparaqitja e mallit ështëpasojë logjike e veprimit të tillë të kryesit të veprimit kundërvajtës. Për këtokundërvajtja parashikohen gjoba me para, jo vetëm për personin juridik(ndërmarrjen), por edhe për personin përgjegjës të personit juridik. 88
  • 90. 5. 6. 3. Kundërvajtjet doganore për shkeljen e dispozitave doganore mbilehtësimet doganore Obliguesit tatimorë, në kushte të caktuara, mund të lirohen nga pagesa edoganës dhe taksave tjera importuese. Këta persona (fizikë ose juridikë), për njëkohë të caktuar, kanë obligime të caktuara që dalin nga shfrytëzimi i të drejtës përlehtësi doganore. Përveç lehtësive doganore, gjatë importit dhe eksportit, mund tëshfrytëzohen edhe lehtësi të tjera, sidomos në lidhje me importin dhe eksportin epërkohshëm të mallrave. Shkelja e dispozitave doganore me të cilat rregullohenlehtësimet doganore dhe lehtësitë tjera gjatë importit dhe eksportit të mallravemund të bëhet në mënyra të ndryshme: me paraqitjen e rrejshme të fakteve meqëllim që të realizohet e drejta për lehtësi doganore, shfrytëzimi i mallrave përqëllime të tjera dhe jo për qëllimet e përcaktuara për lehtësi doganore ose lehtësi tëtjera (tjetërsimi, përdorimi për qëllime tjera, etj.)5.6.4. Kundërvajtjet doganore për paraqitje të pasaktë të mallrave doganore Personat që kalojnë mallra nga linja doganore si dhe paraqitësit edeklaratave doganore janë të obliguar që në mënyrë të saktë t’i paraqesin në doganëmallrat doganore. Obligimi për paraqitje të saktë, para së gjithash, ka të bëjë mellojin, sasinë, cilësinë, vlerën dhe prejardhjen e mallit. Malli mund të paraqitetgojarisht dhe me shkrim. Paraqitja me shkrim bëhet me formularë përkatës(paraqitja e mallit për import dhe eksport). Me rastin e paraqitjes me shkrim, tëdhënat mbi mallrat e regjistruara në dokumentet e qarkullimit shfrytëzohen përplotësimin e paraqitjes. Paraqitësi është i obliguar që të dhënat e paraqitura t’iharmonizojë me të dhënat në dokumentet e transportit. Paraqitja e të dhënave tëpasakta mbi mallrat në deklaratën doganore (llojin, sasinë, vlerën, cilësinë dheprejardhjen) mund të ketë pasojë ngarkimin me shumë më të vogël të taksavedoganore, por edhe mund të mos ketë pasoja të kësaj natyre. Megjithatë, medispozitat ndëshkuese të Ligjit Doganor, është sanksionuar paraqitja e pasaktë e tëdhënëve për mallrat, në të dyja rastet. Shkelje të rëndë të dispozitave mbi obligimin për paraqitjen e saktë tëmallrave është posaçërisht paraqitja e të dhënave të pasakta për sasinë, cilësinë,llojin, vlerën dhe prejardhjen e mallrave në dokumentet që dorëzohen bashkë medeklaratën doganore, përkatësisht paraqitja e pasaktë e mallrave me rastin e kalimittë linjës doganore ose me rastin e doganimit të mallrave që importohen. Këto veprime përbëjnë shkeljen më të rëndë doganore, sepse kryhen meqëllim të anashkalimit të pagesës së doganës dhe taksave tjera doganore. 89
  • 91. 5.6.5. Kundërvajtjet doganore për vështirësimin e pagesës së se taksavedoganore dhe taksave tjera importuese, si edhe për vështirësimin e zbatimit tëmasave të mbikëqyrjes doganore Në këtë grup përfshihet numri ma i madh i kundërvajtjeve doganore me tëcilat vështirësohet pagesa e doganës dhe taksave tjera doganore, si edhe zbatimi imasave të mbikëqyrjes doganore. Vështirësimi i pagesës së doganës dhe taksavetjera doganore mund të bëhet me veprime të ndryshme, siç janë:- pamundësimi i zbatimit të procedurës doganore pas paraqitjes së mallit;- posedimi i mallit pas kryerjes së kontrollit doganor (pa lejen e doganës), para pagesës së doganës dhe taksave tjera doganore;- pamundësimi që organi doganor të bëjë kontrollin e mallit, librave të afarizmit, dokumenteve dhe të dhënave tjera; Me këto veprime, punëtorëve të doganës nuk u pamundësohet që të bëjnëpagesën e doganës dhe taksave tjera doganore, por vështirësohet pagesa për shkaktë moskryerjes së obligime të caktuara. Prandaj, organet doganore duhet tëndërmarrin veprime të caktuara, të cilat janë të nevojshme për shkak të moskryerjessë obligimeve të obliguesve doganorë. Ky grup i kundërvajtjeve përbën shkelje mëtë lehta të dispozitave doganore se sa shkeljet që bëhen me qëllim të ikjes sëobliguesve nga pagesa e doganës (duke pos paraqitur mallrat doganore). Zbatimi imasave të mbikëqyrjes doganore mund të vështirësohet edhe me veprime tëndryshme të obliguesve doganorë dhe personave tjerë.5.6.6. Kundërvajtjet doganore për dhënien në qarkullim të mallrave me të cilatjanë bërë kundërvajtje doganore Mallrat me të cilat janë kryer kundërvajtje doganore nuk mund të jenëobjekt i marrëveshjeve për shitblerje, i dhuratave ose i pasjes, sipas asnjë baze. Kytrajtim buron nga nevoja e parandalimit të qarkullimit dhe shfrytëzimit të mallravetë cilat janë futur ilegalisht në zonën doganore të BeH, gjegjësisht, të mallrave përtë cilat është anashkaluar obligimi i pagesës së doganës dhe i taksave tjeraimportuese. Kundërvajtjet doganore të këtij grupi, sipas ligjit doganor janë tëdënueshme. Kush blen, shet, apo mban mallra, për të cilat nuk është paguar doganaapo taksat tjera importuese, dhe për këtë ka qenë në dijeni, apo duhet të kishte qenënë dijeni, bën kundërvajtje doganore. Kjo kundërvajtje dënohet me gjobë. Me paragjobitet edhe personi përgjegjës i ndërmarrjes, në qoftë se ndërmarrja ka kryerndonjërën prej kundërvajtjeve. 90
  • 92. 6. KRYESIT E KUNDËRVAJTJEVE DOGANORE Personat që kryejnë veprime inkriminuese si kundërvajtje doganore, pra qëanashkalojnë t’i kryejnë obligimet e tyre doganore, në qoftë se ky anashkalim ështëpërcaktuar me dispozita si kundërvajtje doganore, konsiderohen kryes tëkundërvajtjeve doganore. Kryesi i kundërvajtjes doganore mund të jetë person fizik(qytetar), ose person juridik (ndërmarrje).6.1. Personi fizik si autor i kundërvajtjes doganore Autor i kundërvajtjes doganore, si rregull, është personi fizik. Nocioni autorështë më i gjerë se nocioni kryer, kur bëhet fjalë për kundërvajtje doganore. Kryes ikundërvajtjes është personi që e kryen në mënyrë të drejtpërdrejt një vepriminkriminues (i cili kryhet me veprimin ose mosveprimin e caktuar). Ndërkaqnocioni autor i kundërvajtjes nënkupton, përveç kryesit, edhe nxitësit dhe ndihmësite kryesit të kundërvajtjes. Ata kanë një emër të përbashkët – bashkëpjesëmarrës.6. 2. Personi juridik si autor i kundërvajtjes doganore Personi juridik mund të jetë përgjegjës për kundërvajtje vetëm në rastet qëjanë përcaktuar me dispozitën mbi kundërvajtjen. Kjo do të thotë se personi juridikvetëm përjashtimisht mund të gjendet në rolin e autorit të kundërvajtjes. Në rastet siç është përshkruar përgjegjësia e personit juridik përkundërvajtje, ndonjë person juridik mund të përjashtohet nga përgjegjësia përkundërvajtje. Me Ligjin mbi kundërvajtjet është parashikuar kur ndërmarrjet dheorganet tjera nuk mund të jenë përgjegjëse për kundërvajtje.6.3. Inicimi i procedurës kundërvajtëse për kundërvajtje doganore Procedura kundërvajtëse për kundërvajtje doganore nuk mund të iniciohetnë qoftë se kanë kaluar më shumë se 3 vjet prej ditës së kundërvajtjes (veprakundërvajtëse vjetërsohet). Vjetërsimi ndërpritet (parandalohet) me çdo veprim që merret nga organikompetent për ndjekjen e kryesit të kundërvajtjes. Me çdo ndërprerje, afati ivjetërsimit fillon të rrjedhë prej fillimit, por procedura kundërvajtëse as nuk mundtë incizohet as të zhvillohet në asnjë rast, në qoftë se kalojnë 6 vjet prej kohës sëkryerjes së kundërvajtjes. 91
  • 93. 7. KONTROLLI KRIMINALISTIK, PËRPUNIMI DHE PREVENTIVA EKRIMINALITETIT DOGANOR7.1. KONTROLLI KRIMINALISTIK Në kuadrin e organit drejtues ekzistojnë organe të veçanta apo shërbimeprofesionale të organizuara që kanë për detyrë mbikëqyrjen e zbatimit të ligjit dhe tëdispozitave tjera nga personat fizikë dhe juridikë. Kontrollin kriminalistik në fushën eafarizmit doganor e bëjnë shërbimi doganor shtetërore, ministria e punëve tëbrendshme (MPB) si në nivelin kantonal ashtu edhe në nivelin e entiteteve, sektori përzbatimin dhe respektimin e dispozitave ligjore mbi doganat dhe tatimet në drejtorinëpër tatim indirekt. Kur bëhet fjalë për kontrollin kriminalistik që e bën MPB, duhetpasur parasysh kontrolli kriminalistik i përgjithshëm dhe kontrolli kriminalistik iveçantë. Kontrolli i përgjithshëm bëhet me zbatimin e atyre metodave dhe mjeteve qëkërkojnë nivel të përgjithshëm profesional kriminologjik. Kjo punë bëhet kryesisht nëmënyrë rutinore, me një shkallë më të ulët të vlerësimit analitik, ku manifestohetvërejtja e drejtpërdrejtë e të gjitha indikacioneve që shpien në ngjarje ose sjellje, të cilatmeritojnë vëmendje kriminalistike. Kontrolli i përgjithshëm zbatohet dhe kryhetnëpërmjet veprimtarisë patrulluese të organit të shërbimit kufitar dhe MPB-së. Kontrolli special kriminalistik bazohet në vlerësimin analitik dhe në zbatimin emetodave të kontrollit që bëhet nga kuadri me përgatitje të veçantë profesionale, lidhurme një sjellje të veçantë kriminale, gjendje të rrezikshme, apo vatër kriminale.Kontrolli special organizon përcjelljen analitike të të gjitha elementeve të kontrollit,përpunon planet operative, bën vlerësimin e gjendjes së sigurisë, etj. Pa një vlerësim adekuat të rrethanave aktuale dhe kriminalitetit nuk është emundur që të orientohet dhe organizohet kontrolli i suksesshëm kriminalistik. Mjetetthemelore që zbatohen gjatë kontrollit të kriminalitetit doganor janë: bashkëpunimi ishërbimeve doganore, komunikimi me qytetarë, aplikimi i metodës së burimeve legale,aplikimi i metodës së analogjisë, metodës së aksionit, si dhe vrojtime personale. Bashkëpunimi i shërbimeve doganore është një prej mjeteve më të rëndësishmeqë përdoren në luftën kundër kriminalitetit doganor. Vendosmëria e luftimit tëkriminalitetit doganor manifestohet me bashkëpunimin e përhershëm e të ngushtë dhenë këmbimin reciprok të informacioneve të shërbimeve doganore. Bashkëpunimi i përhershëm dhe komunikimi me qytetarë mund të ndihmojëshumë në organizimin e kontrollit të kriminalitetit doganor. Në raste të caktuara janëqytetarët ata që kanë informacionet e para të besueshme për sjellje të dyshimta dhe përveprime që shkaktojnë delikte doganore. Për këtë qëllim, është e hapur edhe eashtuquajtura “linjë e nxehtë” telefonike, në të cilën qytetarët mund të paraqesin të 92
  • 94. gjitha veprimet e dyshimta të personave apo të grupeve, të cilat mund të jenë nëlidhshmëri me veprime të paligjshme në fushën e afarizmit doganor. Metoda e shfrytëzimit të burimeve legale të informacionit nënkuptonpërcjelljen dhe analizimin e fakteve evidente, të cilën e bën organi i autorizuar për punëtë tilla, siç janë doganat (bëhet fjalë për qarkullim të mallrave), sektorët tatimorë mbilëvizjen e qarkullimit, vëllimi dhe lloji i punëve, bankat (të dhënat mbi kreditë, regreset,xhirollogaritë e personave të caktuar, etj.), agjencitë tregtare dhe ndërmarrjetndërmjetësuese (me ndihmën e të cilave mund të shihen punët e dyshimta),ndërmarrjet komisionare (me ndihmën e të cilave zhvillohet qarkullimi i mallrave, siedhe kryerja e kriminalitetit), dhe të gjitha evidencat e shërbimit doganor shtetëror dheMPB. Metoda e zbulimit nëpërmjet analogjisë niset nga fakti se faktorët e njëjtëkushtëzojnë fenomene të ngjashme të delikteve doganore, përkatësisht mënyrë tëngjashme të kryerjes së delikteve doganore. Metoda e aksionit aplikohet me qëllim të zbulimit të kriminalitetit në bazë tëplanit të përcaktuar paraprakisht, i cili hartohet me ndihmën e analizave tëkriminalitetit, të faktorëve që e kushtëzojnë, të gjurmëve të mbetura, të mënyrës sëkryerjes, etj.7.2. PËRPUNIMI KRIMINALISTIK I KRIMINALITETIT DOGANOR Përpunimi kriminalistik është formë e veprimtarisë për luftimin ekriminalitetit doganor për vërtetimin e ekzistimit të sjelljeve të paligjshme tëpersonave të caktuar, me qëllim që të vërtetohet shkalla e përgjegjësisë së tyre. Kjoveprimtari fillon që në momentin e ekzistimit të dyshimit se personi apo personat ecaktuar kanë kryer delikt doganor. Problemi më i madh për kriminalitetin doganorështë numri i delikteve doganore të pazbuluara, përkatësisht “shifra e errët” ekriminalitetit doganor. Të dhënat globale tregojnë se raporti midis kriminalitetit tëzbuluar dhe të pazbuluar edhe 20-80%. Përpunimi kriminalistik është punë komplekse dhe e vështirë, e cila kryhetduke respektuar maksimalisht ligjin që rregullon procedurën drejtuese doganore dheduke zbatuar parimet kriminalistike dhe punën profesionale. Masat dhe veprimetthemelore dhe më të rëndësishme të përpunimit kriminalistik janë: • shikimi i dokumentacionit afarist: - ky veprim është një formë e veçantë e grumbullimit të dëshmive materiale dhe gjurmëve mbi veprën, i cili është veprim themelor dhe i themeltë i cili ndërmerret gjatë përpunimit. Lëndë e përpunimit janë dokumentet e kontabilitetit, të cilat janë arkivuar, si edhe gjithë dokumentacioni që i përket personit juridik. Të gjitha faktet e vërtetuara fiksohen në formë të shënimeve të rregullta ose procesverbalit 93
  • 95. mbi shikimin e dokumentacionit të afarizmit. • zbatimi i ekspertizës: - është nxjerrja e dëshmive, në bazë të mendimit të ekspertëve, për faktet relevante mbi të cilat gjykata, gjatë procedurës, nuk mund të nxjerrë dëshmi. Kjo ndodh kur dokumentet konfrontuese të dokumentacionit të afarizmit nuk kanë pasur fuqi dëshmuese, por konstatimet janë gjetur nga eksperti. Ekspertiza mund të jetë kontabiliste, ekonomike, teknike-teknologjike, etj. • gjetja e mjeteve të delikteve doganore: - është tërësi e masave dhe veprimeve që janë të orientuara në gjetjen e mallit doganor, si edhe e të gjitha mjeteve e gjërave me të cilat është kryer kundërvajtja doganore. Në gjetjen e mjeteve të delikteve doganore rol të rëndësishëm luan edhe pajisja e zyrtarëve të shërbimit doganor me mjete teknike-teknologjike dhe me njohuri profesionale.8. PREVENTIVA SI FORMË E LUFTËS KUNDËR KRIMINALITETITDOGANOR Format klasike të luftimit të kriminalitetit doganor, të cilat kanë qenë tëorientuara ekskluzivisht në zbatimin e masave dhe veprimeve represive, potejkalohen gjithnjë e më shumë me aplikimin dhe zhvillimin e aktiviteteve që kanëkarakter preventiv – parandalimin e kriminalitetit doganor. Veprimi preventiv përluftimin e kriminalitetit është gjithmonë zgjidhje ideale, në qoftë se është e mundur.Pra, preventiva është veprimtari nëpërmjet të cilës pamundësohet shfaqja e sjelljevekriminale dhe veprimeve që bartin me vete pasoja të caktuara. Është detyrë e tëgjitha niveleve të pushtetit të një shoqërie që nëpërmjet masave dhe veprimevepërkatëse të sigurojnë funksionimin normal të marrëdhënieve ndërnjerëzore ngasjelljet dhe veprimet që shkaktojnë pasoja. Sistemi i veprimit preventiv kundër kriminalitetit doganor duhet tëpërpunohet e zbatohet në mënyrë të veçantë, duke pasur parasysh karakteristikatthemelore të kriminalitetit doganor. Kriminaliteti doganor është karakteristik përngamënyra e kryerjes së delikteve, forma e sulmit ndaj mallrave e shërbimeve,shkathtësia e mosparaqitjes së mallrave doganore, ulja e bazës doganore dhe vlerësdoganore të mallrave, përpjekjet për mashtrimin e organeve doganore medokumente të falsifikuara, kontrabandimin e llojeve të ndryshme të mallrave dhemënyrave tjera të veprimit, të gjitha me qëllim të mospagimit të taksave doganore. Me rastin e përpunimit të sistemit të veprimit preventiv, është e nevojshmedhe e domosdoshme njohja e karakteristikave të kriminalitetit doganor, në njërënanë, dhe posedimi i aftësive profesionale të zyrtarëve doganorë, në anën tjetër. Për të parandaluar zgjerimin e kriminalitetit doganor është i domosdoshëm 94
  • 96. funksionimi absolut i këtyre parimeve: përzemërsia ndaj palëve, siguria,moskonsumimi i alkoolit gjatë kryerjes së detyrës, evitimi i kontakteve me personakriminelë, ruajtja e informacioneve zyrtare, eliminimi i konfliktit të interesit, etj. Vërejtja me kohë e indikacioneve të caktuara është rezultat i përvojës sëzyrtarëve doganorë. Ky është faktor i rëndësishëm për zbulimin e formave tëcaktuara të kriminalitetit doganor. Bashkëpunimi me qytetarë është gjithashtu një prej momenteve qenësorepër preventivë të suksesshme të të gjitha formave të sjelljeve të paligjshme nëfushën e afarizmit doganor. Zakonisht, janë qytetarët ata që ofrojnë informacionetqë janë të rëndësishme për zbulimin dhe luftimin e kriminalitetit doganor. Prandaj,niveli i bashkëpunimit me qytetarë është e domosdoshme të ngrihet në nivelin më tëlartë, sepse kjo mundëson zgjidhjen me të shpejtë dhe më efikase të rasteve tëkriminalitetit doganor. 95
  • 97. PJESA VIII DOKUMENTACIONI DOGANOIR E TREGTAR NË KRIMINALITETIN EKONOMIK1. DOKUMENTACIONI I AFARIZMIT NË TREGTINË E JASHTME1. 1. DOKUMENTACIONI I MALLIT: • FATURA TREGTARE (është dokumenti themelor që dëshmon kryerjen e obligimit sipas kontratës, si edhe dorëzimin e mallit sipas mënyrës dhe kushteve të përcaktuara në kontratë). • FATURA – PROFORMA (zakonisht i bashkohet ifertës së obligueshme të eksportuesit). • SPECIFIKIMI I MALLIT (zakonisht kur ka më shumë pozicione të ndryshme sipas llojit të përpunimit dhe kualitetit). • LISTA E PAKETIMEVE (specifikimi i detajuar i mallrave të paketuara në një paletë).1. 2. DOKUMENTACIONI DOGANOR: • FLETËPARAQITJA DOGANORE NDËRKOMBËTARE - DOKUMENTI UNIK DOGANOR (DUD), • FLETËPARAQITJA E EKSPORTIT, • FLETËPARAQITJA E IMPORTIT, • VËRTETIMI MBI PREJARDHJEN E MALLIT (sanitar, veterinar, fitopatologjik, ekologjik), • VËRTETIMI MBI DESTINACIONIN E FUNDIT TË MALLIT, • FATURA KONZULLARE, • FATURA DOGANORE.1. 3. DOKUMENTACIONI TRANSPORTUES: Kur malli transportohet në rrugë tokësore në ndonjë vend, atij duhet t’ibashkëngjiten këto dokumente: • FATURA TREGTARE (me listën e specifikacionit dhe listën e paketimit - në numër të mjaftueshëm të kopjeve), • ORIGJINALI I LISTËS NGARKUESE NDËRKOMBËTARE, 97
  • 98. • POLISËN E SIGURIMIT TË MALLIT NË RRUGË, • VËRTETIMIN MBI PREJARSHJEN E MALLIT, • FATURËN DOGANORE TË MALLIT (me artikujt e përcaktuar saktë), • VËRTETIMET E REJA MBI MALLIN, • CERTIDIKATËN MBI KUALITETIN E MALLIT (e cila duhet të lëshohet nga ndonjë laborator publik).1. 4. GARANCITE NË AFARIZMIT NDËRKOMBËTAR: • GARANCIA PËR PJESËMARRJE NË LICITACION JASHTË VENDIT, • GARANCIA PËR PAGESËN E AVANSIT, • GARANCIA PËR DËRGIMIN E MALLIT DHE KRYERJEN E PUNËS, • GARANCIA SIPAS PUNËS KREDITORE NË DOBI TË SHITËSIT, • GARANCIA PËR PAGIMIN E MALLIT TË DËRGUAR, • GARANCIA MBI BORXHIN PERSONAL, • GARANCIA PËR SIGURIMIN KONSIGNACIONAL TË DEPOVE, • SUPERGARANCIA, etj.2. LLOJET E MASHTRIMEVE Mashtrimet që hasen më së shpeshti gjatë shfrytëzimit të dokumentacionitmund të ndahen në disa kategori. Këto janë:2. 1. MASHTRIMET ME RASTIN E VËRTETIMIT TË BAZËS DOGANORE Këto mashtrime mund të vështrohen nga dy aspekte qenësore të tyre, siç janë: • nënvlerësimi i bazës doganore dhe paraqitja e rrejshme e vlerës së mallit, nëpërmjet deklaratës së falsifikuar dhe dokumenteve tjera përcjellëse, në të cilat tregohet vlerë më e ulët se sa vlera reale e mallit, • nënvlerësimi, paraqitja e rreme dhe falsifikimi i deklaratës, e cila tregon vlerë më të lartë të transaksionit se sa vlera reale, Format më të shpeshta të mashtrimit me rastin e përcaktimit të bazës doganorejanë: • faturat e rrejshme të pranuara nga furnitori, • faturat e rrejshme të pranuara nga importuesi, • faturat e rrejshme të pranuara nga importuesi në bashkëpunim me furnitorin, • faturimi i dyfishtë, • paraqitja e faturës vetëm për një pjesë të vlerës, 98
  • 99. • dokumentet e rrejshme që ulin vlerën e dërgesës, • përshkrimi i gabueshëm me qëllim të uljes së bazës doganore të mallit, • përshkrimi jo i plotë në faturë, • mosparaqitja e shpenzimeve që i nënshtrohen doganës, • doganimi i mallit në paket-aranzhman.2.2. MASHTRIMET ME PËRSHKRIMIN E GABUAR TË MALLRAVE Këto mashtrime shfaqen në rastet kur importuesi harton deklaratë dhedokumente shoqëruese të gabueshme lidhur me përshkrimin fizik të mallit. Për tëvërtetuar bazën doganore reale dhe për të penguar fshehjen e doganës dhe taksavedoganore, është e nevojshme njohje e mirë për mallin. Për të fshehur doganën dhetaksat doganore, importuesi shërbehet me këto metoda. • gjeneralizon përshkrimin e mallit në faturë, • jep të dhëna jo të plota për dokumentim, • paraqet prejardhje të pasaktë të mallit, • nuk paraqet destinacionin e saktë të mallit, • nuk paraqet palët e përfshira në transaksion.2.3. MASHTRIMET ME PREJARDHJEN E MALLIT Ky mashtrim paraqet shkelje të qëllimtë, të dispozitave mbi prejardhjen emallit dhe dokumenteve të domosdoshme tatimore që kërkojnë marrëveshje bilateraleose multilaterale. Rastet më të shpeshta të fshehjes së taksave doganore mbiprejardhjen e mallit, paraqiten në rastet kur: 1. nuk përcaktohet vendi i prejardhjes, 2. përkthehen gabimisht emrat, udhëzimet ose shenjat, 3. të dhënat janë të mangëta ose të pasakta, 4. jepen lista të rrejshme të paketimit, 5. nuk paraqiten kompanitë e përfshira në transaksion.2. 4. MASHTRIMT ME LEHTËSIMET DOGANORE Mashtrimet me lehtësimet doganore bëhen me rastin e paraqitjes së mallravetë liruara nga taksat importuese dhe eksportuese, kur importi ose eksporti i mallravebëhet ne kushte te veçanta (p.sh. keqpërdorimi i afarizmit nëpërmjet zonave të liradoganore). Për zbulimin e mënyrave të fshehjes së doganës dhe taksave doganoreduke shfrytëzuar lehtësimet doganore, punëtorët e doganës duhet t’i njohin mirë këtofaza të lirimit: 99
  • 100. 1. faza para doganimit të mallit, 2. faza e importimit të mallit, 3. faza e prodhimit / përpunimit të mallit, 4. faza e eksportimit të mallit. Është e domosdoshme që të gjitha fazat të shqyrtohen veç e veç dhe të merrentreguesit kryesorë për zbulimin e fshehjes së doganës dhe taksave doganore. Fshehjetmë të shpeshta ndodhin duke shfrytëzuar fazën e prodhimit / përpunimit të mallit.Organet doganore duhet të kenë parasysh se obliguesit doganorë mund të paraqesin: 1. hedhurina të tepërta, 2. zgjatje të madhe të kohës së prodhimit, 3. import të lëndës së kualitetit të lartë për prodhime të kualitetit të ulët, 4. ndërrim eventual të mallit me ndonjë mall tjetër, 5. importim të sasive të tepërta të lëndës së parë. Për këtë arsye, është e domosdoshme që të respektohen normativat mbishpenzimin e materialit dhe kontrolli i sasisë së lëndës së parë të importuar. Në fazën e eksportit, e cila paraqet përfundimin e ciklit të importit përeksport, është e nevojshme të kushtohet kujdes që: 1. kualiteti dhe sasia e materialit të importuar t’i përgjigjet materialit që eksportohet, 2. mënyrës së paketimit, 3. vlerës së mallit që eksportohet në raport me çmimin e mallit që eksportohet, 4. klasifikimit të mallit, 5. periudhës kohore midis fazës së importit dhe fazës së eksportit. Të gjitha fazat kërkojnë analizë më të thellë, me qëllim të gjetjes dhe zbulimittë fshehjes së doganës dhe taksave doganore.2. 5. MASHTRIMET ME DESTINACIONIN E FUNDIT Këto mashtrime paraqiten më së shpeshti kur, me qëllim të fshehjes sëdoganës dhe taksave doganore, paraqiten të dhëna të rrejshme mbi vendin epërdorimit të mallrave, siç janë: • ekonomitë bujqësore, • përfaqësitë diplomatike, • organizatat qeveritare, • organizatat shëndetësore / organizatat shkencore, • organizatat ose misionet ndërkombëtare (më BeH: EUFOR, OSBE etj”. 100
  • 101. Mënyrat më të shpeshta të mashtrimit lidhur me destinacionin e fundit tëpërdorimit të mallrave janë: • anashkalimi i pagimit të doganës, • futja e materialit importi i të cilit është i kufizuar, etj. Zbulimi i mënyrave të tilla të fshehjes së doganës dhe taksave doganorekërkon njohje të mirë të: • dispozitave doganore që kanë të bëjnë me destinacionin e fundit, • procedurat për destinacionin e fundit, • procedurat e kontabilitetit, prodhimit dhe kontrollit të rezervave, • Ligjit mbi afarizmin tregtar ndërkombëtar, sidomos të Ligjit mbi politikën doganore të BeH.2. 6. MASHTRIMET ME MALLRA FALSE ( MALLRA PIRATE) Mashtrimet me mallra të falsifikuara (mallra pirate) janë shumë të shpeshta.Disa prej mallrave të tilla që shërbejnë për fshehjen e doganës dhe taksave doganorejanë: • cilido mall, përfshirë edhe ambalazhin, të cilit i vendoset shenja mbrojtëse e një malli identik të regjistruar, pa lejen e prodhuesit të mallit origjinal (kështu shkelen të drejtat e pronarit të mallrave origjinale), • cilado shenjë mbrojtëse e vendosur pa lejen për shenjimin e mallit, • cilido mall që ka shenjë mbrojtëse identike me mallin e regjistruar me shenjë mbrojtëse, Mallrat pirate janë kopjet e mallrave të prodhuara pa pëlqimin e bartësve të sëdrejtës ose mallrat prodhimi i të cilave paraqet shkelje të të drejtave të autorit, sipasligjit të vendit ku importohen, Arsye për paraqitjen e këtij lloji të fshehjes së doganës dhe taksave doganore(këtyre mashtrimeve) janë: • anashkalimi i pagesës së kompensimit për të drejtat e autorit, • anashkalimi i marrëveshjes mbi lejet kufitare për import / eksport.2. 7. MASHTRIMET ME KTHIMIN DHE MALLRAT TRANSITE Mashtrimet e tilla bëhet gjatë kalimit transit të mallrave të destinuara përvendet e treta nëpër zonën doganore të vendit. Dobësia më e madhe e sistemit transit 101
  • 102. është paraqitja dhe këmbimi i dokumenteve në pikat doganore të vendkalimevekufitare. Një prej mashtrimeve më të zakonshme është falsifikimi i vulës doganore, poredhe paraqitja e rrejshme e vlerës së mallrave në dokumentet transitore.3. FORMAT DHE LLOJET E KRIMINALITETIT EKONOMIK GJATEFORNIZIMIT DHE SHITJES Me format e veprimtarisë kriminale kundër ekonomisë apo, më saktë,veprimtarisë së rrezikshme shoqërore, në ekonominë kapitaliste, është marrë profesorEdvin Saterlan. Në fjalimin e tij në Filadelfi, më 27. 12. 1939, ai i kishte cilësuar këtoveprimtari si kriminalitet. Në kuadrin e këtij kriminaliteti ai i kishte përmendur këto aktivitetet që kanëtë bëjnë me mashtrimet me rastrin e furnizimit dhe shitjes: • reklamimin e rrejshëm të mallit, • përvetësimin, • anashkalimin e pagimit të tatimeve, • konkurrencën jolojale, • mashtrimin e blerësve, etj. Paraqitja e tij ka pasur ndikim të madh në mendimin kriminalistik tëperëndimit, por ka pasur ndikim të pjesshëm edhe në zhvillimin e veprimtarisëligjdhënëse, e cila i ka inkriminuar disa prej këtyre veprimtarive. Me qëllim që tëkufizojë detyrat dhe përgjegjësitë e veta, Këshilli i Evropës, në vitin 1981, ka bërë njëlistë të përkohshme të aktiviteteve kriminale, e cila u është dorëzuar vendeve anëtareqë kanë pasur probleme ekonomike, sociale e juridike. Në këtë listë janë përfshirë: • mashtrimet me rastin e furnizimit ose përdorimi i gabueshëm i mjeteve të pakthyeshme të organeve shtetërore e ndërkombëtare, • kundërvajtjet ndaj konsumatorëve (falsifikimi i mallit, ndërrimi i mallit, kundërvajtja kundër shëndetit publik, etj.), • konkurrenca jolojale (e cila përfshin korruptimin e punëtorëve të firmës konkurrente dhe reklamat që çojnë në rrugë të gabueshme), • kundërvajtjet tatimore të firmave dhe fshehjet e kontributeve or sigurimin social, • kundërvajtjet doganore, • kundërvajtjet valutore. B. Pavçiqi dhe Modly tërheqin vërejtjen në këto forma të sulmeve kriminale: • sulmet kriminale që përfshijnë, pikësëpari, format e sulmit brenda 102
  • 103. ndërmarrjes, të cilat janë pasojë e qëndrimit negativ të njeriut ndaj pasurisë dhe vendit të punës, • sulmet e ndërmarrjeve ndaj sistemit fiskal, duke mos paguar obligimet tatimore, • sulmet e ndërmarrjeve që kanë krijuar monopol, • sulmet ndaj stafit drejtues, në formë të korrupsionit dhe keqpërdorimeve, • sulmet në formë të mashtrimeve ekonomike dhe spekulimeve. Duke trajtuar sulmet kriminale në fazat e zhvillimit ndaj ekonomisë së tregut,Papesh ka theksuar posaçërisht se integrimi i shtetit do të dobësohet gjithnjë e mëshumë në raport me mbrojtjen në ndërmarrje. Ekzistojnë forma të lloj-llojshme të kriminalitetit në furnizimin dhe shitjen emallrave, të cilat mund të shfaqen në një ndërmarrje, varësisht prej veprimtarisë me tëcilën merret ajo.Format më të shpeshta të kriminalitetit që hasen në praktikë janë: • përvetësimet, • regjistrimi i rrejshëm ose i gabueshëm i ndryshimeve afariste, • kundërvajtja ndaj konsumatorit (mashtrimi), • kundërvajtjet tatimore, • kundërvajtjet doganore, • lejimi i shtyrjes së pagesës pa mbulesë (garanci), • përvetësimi, • shkelja e dispozitave mbi sigurimin dhe sigurimin shëndetësor (që shkojnë në favor të punëtorëve) nga ana e ndërmarrjeve, • afarizmi i kompanive fiktive, • reklamimi i rrejshëm i mallit, • konkurrenca jolojale, • mashtrimi i blerësve, • mashtrimet ne furnizim, • format tjera të malverzimeve.3.1 FORMAT E PËRVETËSIMIT GJATË FURNIZIMIT ME MALLa) Përvetësimi që ka pasojë deficitin dhe mbulimin e tij me falsifikim Në qoftë se kryepunëtori i ndërmarrjes është i ngarkuar me furnizim, janë tëmundura sulmet karakteristike të furnizuesit. Format më të shpeshta të këtij sulmijanë: 103
  • 104. • falsifikimi i çmimeve të mallrave që gjenden në faturat e furnizimit (falsifikohen çmimet e mallrave, duke ofruar fatura të paqena, duke korrigjuar shumat e çmimeve, etj.), • falsifikimi i sasisë së mallrave të faturave të furnizimit (falsifikohet sasia e mallrave të regjistruara në faturë apo e gjitha fatura).b) Përvetësimi me korrupsion dhe keqpërdorin Format e përvetësimit që lidhen me furnizuesin janë edhe blerja e mallit të kualitetittë dobët me çmim të lartë ose me kushte të pafavorshme për ndërmarrjen e tij, për shkak seai merr provizion. Grupimi i shitjes së mallit në llogari të furnizuesit buron nga koncentrimii funksionit të furnizuesit dhe shitësit, depoistit dhe arkëtarit. Puna e furnizuesit ështëtërheqëse për kryepunëtorin.3.2. FORMAT E PËRVETËSIMIT ME SHITJEN E MALLIT Grupimi i përmendur shfaqet kryesisht me koncentrimin e funksioneve në vendin epunës të arkëtarit, depoistit dhe shitësit. Mashtrimet e konsumatorëve ose blerësve mund tëbëhen në disa mënyra.a) Përvetësimi i tepricave të paevidentuara që shkaktohen nga mashtrimi ikonsumatorëve dhe blerësve Këto forma të përvetësimit shfaqen gjatë matjes dhe dorëzimit të mallrave, sikuredhe te depoisti. Forma të tilla janë: - mashtrimet me sasinë e mallit; - mashtrimet me cilësinë e mallit. Por, për shkak të koncentrimit të funksioneve të shitjes dhe arkëtimit shfaqet edhemundësia e shitjes së mallit me çmime më të larta. Në këtë mënyrë, kryepunëtori mund tëkryejë tri forma të mashtrimit: në sasi, në cilësi dhe në çmim. Mundësitë dhe format e mashtrimeve varen nga lloji i mallit dhe karakteristikat eartikujve. Në qoftë se malli është i ambalazhuar, mund të bëhen mashtrime në kualitet dhene çmime. Këtu do të theksojmë format e veçanta të mashtrimeve: • llogaritja e peshës bruto në vend të peshës neto, kur pesha e ambalazhit llogaritet ne peshën e mallit, e cila është më e shtrenjtë, • mashtrimet me përzierjen e mallrave, kur bëhet përzierja e mallrave që kanë e çmime të larta me mallra me çmime më të ulëta, në korniza të tolerueshme të dallimit të cilësisë, 104
  • 105. • mashtrimet nëpërmjet peshës artificiale, te materiet hidroskopike e të ngjashme, • mashtrimet nëpërmjet shitjes me çmime më të larta të artikujve të ngjashëm ose e artikujve të klasës më të ulët në vend të artikujve të klasës më të lartë, • mashtrimet nëpërmjet shitjes me çmime më të larta, duke i dhënë blerësit faturë me shumë më të lartë (ndërmarrjes i dorëzohen kopje të faturave me çmimet përkatëse). Si rregull, mashtrimet e konsumatorit nuk lënë gjurmë mbi sulmin. Gjurmë shfaqenvetëm në raste individuale, kur konsumatori e vëren mashtrimin. Ndërkaq, disa forma tëmashtrimit me çmim lënë gjurmë të përshtatshme. Në rastet kur lëshohen dokumente mbishitjen e mallrave (paragon, bllok, faturë), në të cilat pasqyrohet lloji dhe sasia e mallit,mund të bëhet rekonstruimi i kontabilitetit të mallrave, pra bëhet regjistrimi i hyrjes dhedaljes së mallrave. Atëherë mund të konstatohet se janë shitur më shumë mallra të klasësose cilësisë më të ulët se sa mallra të cilësisë më të lartë. Format tjera të mashtrimeve nuklënë gjurmë të përshtatshme. Regjistrimi i papritur mund të tregojë tepricën eventuale, nëqoftë se nuk është përvetësuar më parë nga kryepunëtori.b) Përvetësimi me mos-evidentimin e tepricave të shkaktuara nga afarizmi përllogari personale Grupi i mashtrimeve të shkaktuara gjatë shitjes për llogari personale shfaqet nërastet e konceptimit të funksioneve të shitjes, magazinimit dhe arkëtimit te një person.Kryepunëtori e kryen vetë funksionin e furnizuesit. Përmasat e mashtrimeve të këtij llojivaren nga lloji i mallrave, pamja e tyre e jashtme, etj., me kusht që mallrat e siguruara përllogari personale të mos ndryshojnë nga mallrat tjera. Furnizimi bëhet kryesisht nga personat privatë, por është i mundur edhe furniziminga subjektet tjera ekonomike. Në qoftë se pagesa bëhet me virman, atëherë kryepunëtori eeviton këtë duke paguar në xhirollogarinë e furnitorit, nëpërmjet bankës. Me rastin ekontrollit të dëshmisë së bankës nuk i kushtohet vëmendje faktit se pagesa nuk është bërëme virman, por me fletëpagesë. Format më të shpeshta të shitjes për llogari personale hasennë dyqane të artikujve ushqimorë, në barnatore, etj. Kjo formë e përvetësimit nuk mund të vërehet me mekanizmin e kontrollit. Meregjistrimin ose inspektimin eventual mund të konstatohej eventualisht, sipas pamjes sëjashtme, se ndonjë mall nuk është malli i rregullt (dallimet në ambalazh ose ndonjë shenjë ejashtme). Këto forma të përvetësimit janë të përhapura edhe te mallrat kritike, të cilat lënëgjurmë në procesin e furnizimit.c) Përvetësimi me korrupsion dhe keqpërdorim Te shitja, forma e sulmit me korrupsion e keqpërdorim bëhet nëpërmjet marrjes së 105
  • 106. provizionit, për këmbimin e parave të gatshme me çeka. Kjo forma ka qenë shumë epërhapur sidomos në kohën kur lejoheshin kredi konsumuese, qoftë nga bankat qoftë ngandërmarrjet. Në atë kohë, provizioni sillej edhe deri 20% të vlerës së çekut. Forma ekorruptimit shfaqet edhe te mallrat kritike, që mungojnë në treg. Por, kjo formë epërvetësimit kufizohet me formën e përvetësimit nëpërmjet shitjes me çmime më të larta.d) Reklamimi i rrejshëm i mallit Sot është shumë i përhapur mashtrimi që bëhet nëpërmjet reklamimit të rrejshëm tëmallit. Reklamimi i rrejshëm nënkupton: • përshkrimi i karakteristikave të cilat nuk i ka malli, • shfrytëzimi i shenjave të huaja (të markave të njohura), • kopjimi i prodhimeve të njohura, pa licencë, • mashtrimi në cilësi, • mashtrimi në sasi, etj.e) Mashtrimet me sasi – bëhen duke dhënë sasi më të vogla të mallrave ose gjëravese sa janë të deklaruara. Kjo formë e kriminalitetit është më e vjetra dhe haset shpeshnë praktikë. Mashtrimet mund të bëhen në të gjitha vendet e punës ku bëhet pranimidhe dorëzimi i mallrave (depo, prodhime, tregti, etj.). Vetë mënyra e kryerjes sëmashtrimeve me sasi varet nga mënyra e vërtetimit dhe matjes së sasisë. Është emundur që të shfrytëzohen matjet e pasakta, gjegjësisht pasaktësia e instrumentevematëse (peshojat, enët) ose të shfrytëzohen matjet që nuk vështrohen. Toleranca elejuar e pasaktësisë së matjes është 5%.f) Mashtrimet me cilësi - kryesisht kryhen duke zvogëluar sasinë e përbërësve tështrenjtë dhe duke shtuar përbërës të lirë, në mënyrë që të fitohet me kursimin epërbërësve të shtrenjtë. Mashtrimet në cilësi janë të mundshme në prodhimtari si edhenë tregti e në hotelieri. Por, këto mashtrime janë të mundura edhe nëpër depo. Formëe veçantë e mashtrimit në cilësi është ndërrimi i mallit të deklaruar me mallra tëcilësisë më të dobët, me kushte që të dy llojet e mallit kanë të njëjtin destinim. Cilësia e ndonjë prodhimi mund të mos u përgjigjet standardeve të caktuara tëcilësisë për një sërë arsyesh: • pesha e prodhimit mund të jetë më e vogël se sa pesha standarde, • forma dhe ngjyra e prodhimit mund të jetë e ndryshme, • prodhimi nuk është në pajtim me specifikacionin e vet ose nuk është i prodhuar sipas formulës përkatëse, • prodhimi që mund të përmbajë trupa të huaj (te ushqimi dhe pijet), • prodhimi që mund të jetë i prishur, • prodhimi që mund të ketë aromë të keqe. 106
  • 107. Ndryshimi i kualitetit mund të bëhet në vende të ndryshme: • në vendin e porosisë, • në depo (në kushte të këqija), • gjatë procesit të prodhimit, • gjatë paketimit, • gjatë transportit deri të blerësi.g) Mashtrimi me çmim – bëhet vetëm në kushtet e koncentrimit të funksioneve të shitjes,arkës dhe depozitimit. Kjo formë e mashtrimeve është më e përhapura. Mashtrimet me çmim hasen kryesisht te dyqanet tregtare dhe lokalet hoteliere.Mallrat dhe prodhimet shiten me çmime më të larta se sa janë caktuar nga ndërmarrja. Nëdyqanet tregtare dhe lokalet hoteliere mashtrimet mund të bëhen në të tri format: në sasi, nëcilësi dhe në çmim. Këtij mashtrimi i shkon përshtati sidomos mungesa e mallit në treg, kurblerësi nuk i kushton vëmendje masës, cilësisë dhe çmimit, por është i kënaqur mesigurimin e mallit. Këtij mashtrimi i ndihmojnë sidomos ndryshimi i shpeshtë i çmimit,inflacioni, etj. Si rregull, sistemi mbrojtës nuk i vëren format e mashtrimit me sasi dhe çmim,ndërsa përvetësimi i vlerës shfaqet si tepricë e pa evidentuar. Gjurmët e këtij delikti nukekzistojnë, përveç në raste të veçanta, në qoftë se do të bëhen matje kontrolluese të mallit,verifikim i cilësisë. Por, kjo formë e kontrollit është e pazakontë dhe, shpesh, e pamundur.Ky grup i mashtrimeve përbën rreth 5% të strukturës së kriminalitetit të zbuluar, por kjopërqindje është shumë më e lartë. Kontrolli i jashtëm, pra kontrolli i inspeksionit të tregut, është i pavërejtshëm përshkak të numrit të vogël të inspektorëve, kështu që është e pamundur të kontrollohet numrii madh i rasteve. Kontrolli i brendshëm dhe sistemi mbrojtës i ndërmarrjes kryesisht është i painteresuar, me që mashtrimet dëmtojnë konsumatorët dhe jo ndërmarrjen.h) kundërvajtjet doganore dhe tatimore – janë gjithashtu një formë shumë e pranishmee mashtrimit në vendin tonë, që bëhet më së shpeshti me bartjen e tatimit në konsumatorine fundit, me llogaritjen e tatimit në çmimin e prodhimeve, me blerjen e mallrave ngandërmjetësit, me shitjen e mallrave që janë të liruara nga tatimet (të cilat shiten si mallra qëtatimohen), me shfrytëzimin e firmave fiktive, etj.i) përvetësimet – hasen në forma të ndryshme të kundërvajtjeve, siç janë: • mos dërgimi me kohë i mallrave të paguara përpara, • dërgimi i mallrave të gabuara, • mospranimi i reklamacioneve, 107
  • 108. • mashtrimet që kryhen me tornimin e llogarisë, • llojet e ndryshme të përvetësimit që bëhen brenda ndërmarrjes, të shpjeguara më lart te masat kontrolluese.4. KATEGORITË E KRYESVE TË KRIMINALITETIT EKONOMIK Kryesit e kriminalitetit ekonomik gëzojnë status të lartë shoqëror, shkallë të lartëarsimi dhe kanë bazë të mirë materiale për të angazhuar këshilltarë të ndryshëm ekonomikëe juridikë, me ndihmën e të cilëve përpiqen të fshehin veprimet e tyre kriminale dhe tëshpëtojnë nga dënimi. Disa kryes të kriminalitetit ekonomik i kryejnë veprimet e tyre nëmënyrë profesionale dhe gjithë aftësitë e tyre i orientojnë në veprime kriminale, në sfera tëndryshme afariste. Në një prej varianteve të shpeshta, qëllim i tyre është gjetja e viktimavedhe përgatitja e viktimave për kryerjen e punës, në mënyrë që të fshehin fitimin e realizuar.Sipas një varianti tjetër, qëllim i tyre është të arrijnë te përfitimi materiale, pa marrëparasysh se kush do të jetë viktimë. Veprimet e tilla i kanë të gjitha tiparet e kriminalitetit tëorganizuar. Bëhet fjalë për kryes që veprojnë në emër dhe në llogari të kriminalitetit tëorganizuar. Për një kategori tjetër të kryesve të kriminalitetit ekonomik është karakteristike seveprojnë në dobi të ndërmarrjeve, në mënyrë që të shtojnë mundësitë e veprimit në tregun elirë. Zakonisht, veprojnë bashkë ose i kanë ndihmësit e tyre, të cilët u ofrojnë përkrahjelogjistike ose përkrahje tjetër. Nga aspekti i përgatitjes, për të dy kategoritë vlen konstatimise kanë njohuri të ndryshme mbi afarizmin ekonomik e financiar. Për realizimin eqëllimeve të caktuara janë të gatshëm të neutralizojnë mekanizmin mbrojtës. Kategoria e tretë e kryesve të kriminalitetit ekonomik janë kryer të herë pashershëm, kur kryejnë veprime kriminale kur u jepet rasti i përshtatshëm. Këta kryes nukkanë ndonjë aftësi të veçantë. Pra, bëhet fjalë për mashtrues të kohë pas kohshëm, të cilët eshohin mundësinë e përfitimit për të cilën dinë vetëm ata se përfitimi mbetet fshehtësi. Këtajanë mashtrues që veprojnë brenda ndërmarrjes në të cilën punojnë: Kryes të kriminalitetit ekonomik mund të jenë: • Individët që janë të lidhur me grupet kriminale, të cilët përfshihen në kryerjen e veprave penale të kriminalitetit ekonomik për interes të tyre. Këta mund të jenë kryes të organizuar që veprojnë në fushën e ekonomisë ose kryes që veprojnë si dorë e zgjatur e grupeve të organizuara kriminale në fusha të tjera. • Udhëheqësit e ndërmarrjeve të mëdha, të mesme e të vogla që kryejnë forma të ndryshme të veprimtarisë kriminale në dobi të ndërmarrjeve. Me këtë rast, ata shkelin dispozitat ligjore që rregullojnë veprimtaritë legale afariste, duke përfshirë edhe dispozitat fiskale. • Individët që shfrytëzojnë mundësitë për veprim kriminal brenda ndërmarrjes së dëmtuar. 108
  • 109. 4.1. NOCIONI DHE KUPTIMI I FURNIZIMIT Veprimtaria furnizuese përfshin sigurimin e materialit dhe mjeteve tënevojshme për prodhim (te ndërmarrjet prodhuese) ose të mallrave për shitje (tendërmarrjet tregtare). Në fushën e furnizimit kryhen këto punë: • hulumtimi dhe njohja e tregut; • planifikimi i furnizimit; • lidhja me furnitorë; • lidhja e kontratave për shit-blerje; • pranimi i materialit; • mbajtja e evidencës së shërbimit të furnizimit.4.2. NOCIONI DHE FUNKSIONI I SHITJES Shitja përmbyll procesin rrethor të shndërrimit të mallrave dhe shërbimeve nëpara. Shërbimi i shitjes përfshin këto veprimtari: • hulumtimin e tregut; • veprimtarinë reklamuese; • lidhjen me blerësit; • marrëveshjet me blerës; • depozitimin e mallrave dhe dërgimit e tyre blerësve; • faturimin e mallrave të dërguar; • mbajtjen e evidencës së shërbimit të shitjes; • organizimin e shitjes nëpërmjet rrjetit vetjak të shitjes.4.3. FAKTORET QË MUNDËSOJNË VEPRIMTARI KRIMINALE GJATËFURNIZIMIT DHE SHITJES Ekziston një sërë faktorësh që mund të ndikojnë në shfaqjen e veprimeve kriminalenë procesin e furnizimit dhe të shitjes brenda ndërmarrjes. Është e rëndësishme të theksohetse këta faktorë gjenden në bashkëveprim. Kjo do të thotë se veprimet kriminale nëndërmarrje janë rezultat i më shumë faktorëve që ndihmohen reciprokisht, që mund tëndërrohen nga rasti në rast. Kështu, është e pamundur të vendoset një rend i caktuar ifaktorëve që ndikojnë në veprimet kriminale, për shkak se vetë akti kriminal është rezultat ikreativitetit dhe imagjinatës së njeriut, të kushtëzuar nga rrethanat. Megjithatë, në bazë të 109
  • 110. shembujve të hasur në praktikë, mund të veçohet një grup i faktorëve që më pak apo mëshumë i kontribuojnë shfaqjes dhe zhvillimit të veprimeve kriminale në procesin efurnizimit dhe shitje brenda ndërmarrjes: • forma e pronës, • koncentrimi i funksioneve, • gjendja afariste e ndërmarrjes, • zhvillimi i sistemit mbrojtës, • organizimi i dobët i ndërmarrjes dhe menaxhmenti (sidomos te ndërmarrjet e mëdha) • lëshimet në organizimin e kontrollit interno; • dëshira për fitim të shpejtë dhe për avancim në karrierë, • pagesa e dobët e punës (pagat e ulëta), • ndarja e dobët e obligimeve, • “rasti i volitshëm”, • madhësia e ndërmarrjes, • masat e dobëta disiplinore brenda ndërmarrjes, • mbrojtja e pamjaftueshme penale e juridike e konsumatorëve, • krizat financiare, • çrregullimet në treg, • ndryshimet në strukturën pronësore, • ndërrimet e udhëheqjes, • depërtimi i korrupsionit, • marrëveshjet e fshehta midis ndërmarrjeve si edhe brenda ndërmarrjes, • shumë faktorë të tjerë.4.4. PARANDALIMI I KRIMINALITETIT EKONOMIK Para se të merremi në mënyrë më të detajuar me trajtimin e parandalimit tëmashtrimeve në ndërmarrje, duhet të ndalemi te vetë nocioni i mashtrimit. Mashtrimi ështëngjarje kriminale, rezultat i sjelljes njerëzore e cila me ligj është sanksionuar si vepër endaluar dhe si vepër penale. Mashtrimi është akt kriminal që përmban në vete të gjithakomponentat e rrethanave shoqërore e biologjike dhe është rezultat i kreativitetit dheimagjinatës njerëzore. Si kategori e veçantë e kriminalitetit, mashtrimi bën pjesë nëkriminalitetin ekonomik. Kriminaliteti ekonomik është dukuri e veçantë shoqërore. Nëvështrim të parë, kriminaliteti ekonomik është shprehje e urisë dhe dëshirës për sukses dhepërmirësim të pozitës shoqërore. Disa prej karakteristikave kryesore të kriminalitetit ekonomik janë: • përhapja gjithnjë e më e madhe, 110
  • 111. • “shifra e errët” e madhe, • aftësia profesionale dhe intelektuale e kryesve, • numri i vogël i rasteve të proceduara (“paprekshmëria”), • globalizimi dhe proceset e përgjithshme shoqërore e ndihmojnë zhvillimin e kriminalitetit ekonomik. Kërkimi i shkaktarëve të shfaqjes së kriminalitetit ekonomik zbulon kompleksitetine gjendjes shoqërore, ndërsa përpjekja që të vendoset një rend zbulon edhe problemetthemelore etimologjike dhe metodologjike, të cilat nuk mund të anashkalohen. Të gjitha përvojat e deritashme të luftës kundër kriminalitetit financiar në botëtregojnë se vetëm dënimi i kryesve të kapur në vepër është masë e pamjaftueshme dhe mëpak efikase se sa zvogëlimi i mundësive që individi apo grupi të kryejnë veprimekriminale financiare dhe ekonomike. Vetëm veprimi represiv i organeve kompetente nukjep rezultatet që mund t’i japë veprimi preventiv, por rezultatet më të mira për luftimin ekriminalitetit ekonomik mund të arrihen me interaksionin e masave represive dhepreventive. Në të kaluarën, veprimi preventiv është lënë pas dore pa të drejtë dhe ështëshfrytëzuar pak, ne do të ndalemi pak më gjatë në masat preventive.5. MASAT PARANDALUESE TË KRIMINALITETIT EKONOMIK NËFURNIZIM DHE SHITJE Sistemi mbrojtës i pronës është formë e organizuar e aktivitetit, i cili ka përqëllim luftimin e sulmeve ndaj pronës. Ky sistem përmban: • komponentin preventive dhe • komponentin represive1. Mënyra themelore e veprimit preventiv brenda ndërmarrjes shprehet në: • masat organizative, pra organizimi i mirë i procesit të furnizimit dhe shitjes, • masat teknike e teknologjike, • vendosjen e kontrollit interno.2. Veprimi represiv përbëhet nga përpunimi kriminalistik i kriminalitetit ekonomik.5.1. MASAT ORGANIZATIVE Masat organizative kontribuojnë për mbrojtjen e pronës dhe për zvogëlimin esulmeve ndaj pasurisë. Këto bëjnë pjesë: dekoncentrimi i funksioneve impaktibile,avancimi i statusit të vendeve të rrezikuara të punës, formimi i trupave kontrolluese embrojtëse etj. Por, zgjidhjet organizative duhet të bazohen në ekonomizim dhe 111
  • 112. racionalizëm. Organizimi i furnizimit të ndërmarrjes mund të jetë i centralizuar ose idecentralizuar. Përparësi e furnizimit të centralizuar në raport me furnizimin edecentralizuar është mundësia me e madhe e negociatave për blerjen e sasive tëmëdha të mallrave dhe kontrolli më i madh i politikave dhe procedurave nëndërmarrje. Ndërkaq, ndër përparësitë e decentralizimit në procesin e furnizimit janëafati më i shkurtër kohor i realizimit të furnizimit dhe komunikimi më i mirë midisshfrytëzuesve, si edhe lidhjet dhe komunikimi i drejtpërdrejtë midis blerësit dheshitësit. Struktura organizative dhe mënyra e delegimit të përgjegjësive për furnizimbrenda kësaj strukture janë faktorët kritikë të vlerësimit të rrezikut të shfaqjes sëgabimeve në llogaritje. Duhet të jetë e qartë se kush është përgjegjës për furniziminme mallra dhe shërbime brenda organizatës dhe cili është niveli i autorizimeve midissektorit të furnizimit dhe njësive të ndërmarrjes.5.2. PASQYRA E CIKLIT TË FURNIZIMIT Procesin e furnizimit zakonisht e inicion ndonjëri prej njësive ose shërbimevendihmëse. Sektori i furnizimit plotëson fletëporosinë për furnizimin me mallra oseshërbime. Kur pranohen mallrat ose kur kryhen shërbimet, evidentohen obligimetndaj furnitorëve. Në fund, ndërmarrja ia bën pagesën furnitorëve. Skema e mëposhtme pasqyron në mënyrë grafike procesin relativishtkompleks të furnizimit, i cili shërben si bazë për trajtimin e procedurave kontrolluese. Më poshtë do të mbështetemi në disa çështje që kanë të bëjnë me ciklin efurnizimit: • llojet kryesore të ngjarjeve afariste, • faturat e raporteve financiare mbi furnizimin, • llojet e dokumenteve dhe evidencës, • funksionet kryesore, • ndarja kryesore e obligimeve.5.2.1. Llojet kryesore të ngjarjeve afariste Në ciklin e furnizimit përpunohen tri lloje kryesore të ngjarjeve afariste: • furnizimi me mallra dhe shërbime me para ose me shtyrjen e pagesës, • pagesa e obligimeve me furnizimin, • kthimi i mallrave furnitorit ose shtyrja e pagesës. Lloji i parë i ngjarjes afariste lidhur me furnizimin ka të bëjë me sigurimin e 112
  • 113. mallrave e shërbimeve, lloji i dytë ka të bëjë me pagesën e obligimeve të dala ngasigurimi i këtyre mallrave e shërbimeve, kurse lloji i tretë është ngjarje afariste që katë bëjë me kthimin e mallrave furnitorit, për para të gatshme ose me shtyrjen e afatittë pagesës.5.2.2. Faturat e raporteve financiare mbi furnizimin Cikli i furnizimin ndikon në shumë fatura të raporteve financiare. Faturat në tëcilat ndikon secili lloj kryesor të ngjarjeve afariste, zakonisht, janë: • furnizimi, • obligimet ndaj furnitorëve, • rezervat, • shpenzimet e prodhimeve të shitura, • faturat e ndryshme të pronës dhe shpenzimeve. Paraqitja grafike e ciklit të furnizimit:Furnizimi përpunimi elektronik i të dhënave pranimiNga sektori i Shërben si raport përprodhimit porosia pranimin. Ky raportose sektore Datoteka nuk i përfshinë të kryesore e dhënat mbi sasinë Datoteka furnitorit Mandati i lejimit të e porosive blerjes Depot (shiko Pranimi, ciklin e numërimi dhe verifikimi i rezervave)Mandatei blerjes mallit Programi për hyrja përpunimin e fletëporosive Futja e titullit te Raporti mbi furnitorit, sasisë pranimin e dhe numirit të mallit porosisë Raporti porosia Korrigjimi i mbi gabimet A gabimit Libri i pranimit 4 raporte: shitësit, porosia furnitorit, sektorit të paraqitjes dhe sektorit të furnizimit P 113
  • 114. Ngjarjet afariste në lidhje me pagesën e obligimeve – paratë: • obligimet ndaj furnitorëve, • zbritjet në para të gatshme. Ngjarjet afariste në lidhje me mallrat që u kthehen furnitorëve: • kthimi i mallrave furnitorëve, • korrigjimet për kthimin e mallrave, • obligimet ndaj furnitorëve.5.2.3. Llojet e dokumenteve dhe evidencave Tabela 1 përfshin regjistrimin e dokumenteve dhe evidencave të rëndësishme,të cilat shfaqen më ciklin e furnizimit. Në këtë pjesë të kapitullit shpjegohet në hollësiçdo pozicion. Përkujtojmë se përdorimi i pajisjeve bashkëkohore të përpunimitelektronik mund të ndikojë në formën e dokumenteve dhe qasjes së revizionit tëtestimit të ciklit të furnizimit:TABELA 1.Dokumentet dhe evidencat e ciklit të furnizimit: Urdhëresa për furnizim, Fletëporosia, Raporti mbi pranimin, Fatura hyrëse, Miratimi i pagesës, Libri i furnizimit, Saldoja e kontos së furnitorit, Ekstrakti i furnitorit, Çeku, Libri i pagesave/Regjistri i çekave Urdhëresa për furnizim është dokument nëpërmjet të cilit personi i autorizuar osesektori i furnizimit porosit mallrat ose shërbimet. Për shembull, kjo mund të jetëurdhëresa e udhëheqësit të segmentit të prodhimit për furnizim me lëndë të parë tëprodhimit, urdhëresa e shefit të zyrës për furnizim me rezerva të materialit shpenzuesose urdhëresa e udhëheqësit të marketingut për blerjen e hapësirës reklamuese nëgazeta. Fletëporosia përmban përshkrimin, kualitetin dhe sasinë, si edhe informacionettjera mbi mallrat dhe shërbimet të cilat duhet të sigurohen. Fletëporosia tregon se 114
  • 115. kush e ka lejuar furnizimin dhe paraqet miratimin e furnizimin me mallra oseshërbime. Fletëporosia mund t’u dërgohet me letër ose me faks, por mund të dërgohetedhe me telefon. Në disa sisteme elektronike të përpunimit të të dhënave,fletëporosia mund të bëhet me pajisjet për përpunimin e të dhënave të prodhimeve, tëcilat u dërgohen me postë furnitorëve. Raporti mbi pranimin është dokument në të cilin evidentohet pranimi i mallit.Zakonisht, raporti mbi pranimin pasqyron fletëporosinë në të cilën nuk janëregjistruar sasitë. Me këtë veprim merret sektori i pranimit, pas vërtetimit të sasisë sëmallit të pranuar. Sektori i pranimit evidenton në këtë dokument përshkrimin, sasinëdhe informacionet tjera mbi mallin e pranuar. Në disa raste, në sektorin e pranimitvërtetohet edhe cilësia e mallit. Në rastet tjera cilësia e mallit kontrollohet nga sektorii inspektimit. Raporti mbi pranimin është dokument i rëndësishëm, sepse mevërtetimin e pranimit të mallit pranohen obligimet. Fatura hyrëse është dokument të cilin e dërgon furnitori. Fatura hyrëse përmbanpërshkrimin dhe sasinë e mallit të dërguar ose llojin e shërbimit të kryer, çmiminbashkë me transportin, kushtet e shitjes dhe mënyrën e pagesës, zbritjet e çmimit dhedatën e faturës dhe datën e skadimit. Miratimi i pagesës shfrytëzohet shpesh nga ndërmarrja për kontrollin e pagesëssë mallrave dhe shërbimeve. Ky është dokument themelor për evidentimin e faturavehyrëse në librin e furnizimit. Shumë sisteme të furnizimit e kana të ashtuquajturënpaketë të miratimit të pagesës, të cilën e përbëjnë urdhëresa për furnizim,fletëporosia, raporti për pranim dhe fatura hyrëse. Pra, kjo paketë përmbandokumentet qenësore në të cilat bazohet ngjarja afariste e lidhur me furnizimin. Libri i furnizimit është evidenca e miratimit të pagesës së mallrave dheshërbimeve. Libri i furnizimit përmban rubrika të shumta, në të cilat evidentohenfaturat hyrëse sipas klasave, përfshirë edhe rubrikën për regjistrimin e obligimevendaj furnitorëve, rubrikat për regjistrimin e borxheve, të rezervave, daljeve, si edheshpenzimet për renovime e mirëmbajtje. Libri i furnizimit përmban edhe rubrikat përregjistrimin e obligimeve dhe borxheve më pak të rëndësishme. Libri i furnizimitmund të jetë edhe libër i furnitorëve, në të cilin përfshihen shifrat e furnitorëve dhesaldoja e kontos së furnitorëve. Saldoja e kontos së furnitorit është libri i furnizimit në të cilin evidentohenngjarjet afariste lidhur me saldon e furnitorëve dhe obligimeve. Shuma epërgjithshme e saldos së furnitorit duhet te jetë e barabartë me saldon e obligimevendaj furnitorëve, në librin kryesor të furnizimeve. Ekstrakti i furnitorit është ekstrakti mujor që i dërgohet furnitorit në mënyrëqë të pasqyrohet saldoja fillestare, furnizimet, pagesat në periudhën vijuese dhesaldon në fund të muajit. Me ekstraktin e furnitorëve evidentohen aktivitetet e 115
  • 116. furnitorit në librat e tij afariste Evidencat e furnitorëve mund të dallojnë ngaevidencat e komitentit, për shkak të gabimeve ose, siç ndodh më shpesh, dallimeve nëkohë që shkaktohen nga vonesa e dërgimit të mallrave apo evidentimit të pagesave.Nëpërmjet krahasimit të obligimeve ndaj furnitorëve në ekstraktin e furnitorëvekomitentë kontrollohet saktësia e evidencës vetjake. Çeku është dokument që shfrytëzohet për pagesën e mallrave dhe shërbimeve.Çeku nënshkruhet nga personi i autorizuar. Por, në sisteme të kompjuterizuara,pagesa e mallrave dhe shërbimeve mund të bëhet edhe në mënyrë elektronike. Libri i pagesave/Regjistri i çekave është libër në të cilin bëhet evidentimi ipagesave me çeka, prandaj, ndonjëherë, ky libër quhet edhe regjistër i çekave. Libri ipagesave përmban rubrikat ku evidentohet miratimi i obligimeve ndaj furnitorëve dhezbritjet për pagesë me para të gatshme. Në rubrikat e librit të pagesave evidentohenedhe ngarkesat dhe miratimet tjera. Pagesat e evidentuara në librin e pagesaveevidentohen edhe në librin e furnizimit ose në librin e saldos së furnitorëve, varësishtse cili sistem aplikohet në ndërmarrje.5.2.4. Funksionet kryesore të furnizimit Objektiva kryesore të ciklit të furnizimit janë sigurimi i mallrave dheshërbimeve me shpenzimet më të ulëta, duke siguruar mallra e shërbime cilësore meparatë e dedikuara për pagesën e mallrave dhe shërbimeve. Tabela 2 pasqyron pjesëte zakonshme të ciklit të furnizimit. Lëshimi i urdhëresës është pjesa fillestare e ciklit të furnizimit, e cilapërmban urdhëresën e personit të autorizuar të cilitdo sektor për furnizim me mallradhe shërbime. Çështje e rëndësishme është konstatimi se a i përmbush urdhëresaprocedurat e miratuara nga personi i autorizuar. Sipas një kontrolli organizativ qëpërdoret shpesh mund të konstatohet kufizime financiare për nivele të ndryshme të tëpunësuarve. P.sh., punëtorët e sektorit të kontrollit mund të kenë autorizime përfurnizim me mallra e shërbime deri 1.000 USD, udhëheqësit të sektorëve deri 5.000USD, udhëheqësit e njësive afariste deri 25.000 USD, ndërsa për çdo pagesë më tëlartë se 100.000 USD nevojitet miratimi i drejtorisë. Furnizimi është pjesë e ciklit të furnizimit, e cila përmban fletëporositë emiratuara. Kompetent për kryerjen e këtij veprimi është sektori i furnizimit, i cilidrejtohet nga udhëheqësi i furnizimit. Sektori i furnizimit siguron sasitë e nevojshmetë mallrave dhe shërbimeve, me çmimet më të ulëta për cilësinë e kualifikuar dhedinamikën e dërgimit. Furnizimi me mallra dhe shërbime nga më shumë furnitorë dheurdhëresa për furnizim nëpërmjet ankandit janë dy mënyra të furnizimit nëpërmjet tëcilave sektori i furnizimit mund të realizojë objektivat e veta. Sektori i pranimit është përgjegjës për pranimin e mallrave e shërbimeve dhepër vërtetimin e sasisë dhe cilësisë së tyre. Ky sektor harton raportin e pranimit të 116
  • 117. mallrave, i cili vendoset në librin e saldos së furnitorëve. Shërbimi i faturimit, para së gjithash, është i ngarkuar me regjistrimin emallrave ose shërbimeve si mall ose si shpenzim dhe me pranimin e obligimevepërkatëse. Ky shërbim është i ngarkuar edhe me krahasimin e fletëporosive meraportet e pranimit dhe të faturave hyrëse me kushtet e furnizimit, me sasinë, mëçmimin dhe me afatet e pagesës. Shërbimi i faturimit është përgjegjës edhe përevidentimin e mallrave që u kthehen furnitorëve (përgatit evidencat përkatëse dheprocedurat e kontrollit, në mënyrë që të dokumentohet kthimi i mallrave dhe tëllogaritet kompensimi që duhet të bëhet nga furnitori. Shërbimi për bilancin e pagesave është përgjegjës për plotësimin dhenënshkrimin e çekave për pagesën e obligimeve ndaj furnitorëve. Ndërmarrja duhet tëketë dokumentacionin përkatës, në mënyrë që verifikohet se pagesa bëhet për qëllimeafariste dhe se ngjarja afariste është kryer sipas mënyrës së miratuar nga personikompetent. Për të evituar mundësinë e pagesës së dyfishtë të faturave, shërbimi ibilancit të pagesave duhet që në të gjitha dokumentet (fletëporosinë, raportin epranimit, faturën hyrëse) të shkruajë “është paguar” ose “është anuluar”. Në fund,zyrtari që punon në mënyrë të pavarur nga shërbimi i bilancit të pagesave ua dërgonçekat furnitorëve. Në qoftë se çekat përgatiten në sistemin elektronik të përpunimit tëtë dhënave, duket të ekzistojë kontrolli përkatës i shfrytëzuesit të sistemit, në mënyrëqë të sigurohet për kryerjen e obligimeve për ngjarjen e caktuar afariste. Përharmonizimin e obligimeve të evidentuara me pagesat duhet të bëhet kontrollipërkatës. Është e nevojshme që çekat të verifikohen, në mënyrë që të konstatohet se ajanë shumat e tyre në pajtim me kufizimet e caktuara. P.sh.., saldoja e furnitoritkrahasohet me fletëporosinë, raportin e pranimit dhe faturën hyrëse. Atëherë, nësoftuerin për përpunimin e obligimeve ndaj furnitorëve futet miratimi i pagesës. Kurobligimet arrijnë të paguhen, ato regjistrohen ne raporton e pagesave. Në saldo-konton e furnitorëve shikohen ato pozicione që do të paguhen dhe futen në softuerinpër llogaritjen e pagesave. Çekat i dorëzohen për kontroll shërbimit të bilancit tëpagesave, i cili, pas kontrollit, ua përcjell furnitorëve. Në qoftë se çekat nënshkruhetnëpërmjet faksimilet, rregullsia e tyre duhet të kontrollohet në mënyrën përkatëse. Saldoja e kontos së furnitorit përfshin evidencën e të gjitha faturat hyrëse dhepagesave. Në sistemin elektronik të përpunimit të të dhënave kjo mund të arrihetdrejtpërdrejt më përpunimin e zakonshëm të ngjarjeve afariste në lidhje mefurnizimin, pagesat, kthimin dhe korrigjimin. Me kontrollin e shifrave dhe raporteveditore kontrollohet edhe saktësia e të dhënave të evidentuara. Libri kryesor – Qëllim kryesor i shërbimit për mbajtjen e librit kryesor tëciklit të furnizimit është grumbullimi dhe klasifikimi i drejtë i të gjitha ngjarjeveafariste në llogaritë përkatëse të furnizimit, pagesës dhe obligimeve. Pas kontrollimittë shifrave në sistemin elektronik të të dhënave verifikohet rregullsia e mbajtjes sëlibrit kryesor. Shërbimi për mbajtjen e librit kryesor është i ngarkuar me 117
  • 118. harmonizimin e saldo-kontos së furnitorit me kontrollin manual të llogarisë sëobligimeve ndaj furnitorëve të librit kryesor.5.3. Ndarja kryesore e obligimeve dhe gabimet dhe parregullsitë e mundshme Siç është thënë, ndarja e drejtë e obligimeve është një prej proceduravekontrolluese më të rëndësishme të çfarëdo sistemi të kontabilitetit. Ndarja eobligimeve duhet të bëhet ashtu që askush të mos mund të kontrollojë përpunimin etërësishëm të ngjarjes afariste, sepse kjo pamundëson zbulimin e gabimeve. Për shkaktë vjedhjeve dhe mashtrimeve eventuale në kuadrin e ciklit të furnizimit, personat engarkuar për lëshimin e urdhëresave për furnizim dhe pranim, nuk duhet tëngarkohen me përpunimin e faturave hyrëse e të obligimeve ndaj furnitorëve as mefutjen e të dhënave në librin kryesor. Në qoftë se të dhënat e furnizimit përpunohennë sistemin elektronik të përpunimit të të dhënave, ndarja e punëve ne sektorin epërpunimit elektronik duhet të bëhet ashtu që të ndahen detyrat. Tabela 3 pasqyronndarjen kryesore të obligimeve brenda ciklit të furnizimit dhe shembujt e gabimevedhe parregullsive që mund të shfaqen për shkak të konfliktit të detyrave.6. PASQYRA E CIKLIT TË SHITJES Pasqyra e paraqitur këtu e ciklit të shitjes fillon me prorosinë e blerësit,vazhdon me këmbimin e mallit ose shërbimit më premtimin e pagesës dhe pëefundonme marrjen e parave. Fotografia 2 paraqet grafikonin e ciklit mesatarisht kompleks tëshitjes dhe kornizën e shqyrtimit të kontrolleve të përmendura dhe testet e kontrollit.Por, për përmbushjen e nevojave të veçanta të ndërmarrjeve sistemi i kontabilitetitduhet të pajiset mirë. Vërehet se cikli i shitjes, i paraqitur në fotografinë 4.1ngatërrohet me ciklin e rezervave. Në shumë sisteme të kontabilitetit ciklet lidhenmidis tyre (shitja, furnizimi, pagesat dhe rezervat). Në pasqyrimin grafik të cileve tëpërmendura shihen pika të përbashkëta, në të cilat ciklet lidhen midis tyre. Përpunimielektronik i të dhënave të ndërmarrjeve lehtëson lidhshmërinë e të dhënave të ciklevetë ndryshme të kontabilitetit. Më poshtë po japim një përshkrim më të hollësishëm tëtemave nga cikli i shitjes. • llojet kryesore të ngjarjeve afariste, • llogaritë në lidhje me raportet financiare, • llojet e dokumenteve dhe evidencave, • procedurat kryesore, • ndarja kryesore e obligimeve.6.1. Llojet kryesore të ngjarjeve afariste 118
  • 119. Në ciklin e shitjes ekzistojnë tri lloje tipike të ngjarjeve afariste: • shitja e mallrave ose ofrimi i shërbimeve për para me shtyrje të pagesëës, • pranimi i parave nga blerësi për pagimin e mallrave ose shërbimeve • kthimi i mallrave të shitura më pëlqim ose me pagesë. Në vijim do të flasim edhe për mënyrën e llogaritjes së kontabilitetit tëngjarjeve afariste, si edhe për kontrollet kyçe të secilit prej këtyre ngjarjeve afariste.Shitja e mjeteve në hedhurina, shitja ndërmjet kompanive dhe shitja ndërmjet palëvenë lidhshmëri janë disa shembuj të llojeve tjera të ngjarjeve afariste që mund tëshfaqen në ciklin e shitjes. Edhe pse këto ngjarje afariste nuk janë përshkruar nëmënyre të veçantë në këtë punim, revizori duhet të dijë mënyrën e regjistrimit të tyredhe procedurën e kontrollit, nëse bëhet fjalë për ngjarje të rëndësishme afariste. Cikli i shitjes ndikon te një numër i madh i llogarive ne raportet financiare. Llojetipike të ngjarjeve afariste ndikojnë në këto llogari: 1. Ngjarjet afariste në lidhje me shitjen: a. kërkesa ndaj blerësit b. të hyrat nga shitja c. korrigjimi i kërkesave të dyshimta dhe kontestuese d. shpenzimi për kërkesa të dyshimta dhe kontestuese 2. Ngjarjet afariste në lidhje me prabuesit: a. paraja b. kërkesa ndaj blerësit c. zbritja në para të gatshme 3. Ngjarjet afariste në lidhje me kthimin e mallrave të shitura dhe zbritjet: a. kthimi i mallrave të shitura b. zbritja c. kërkesa ndaj blerësve6.2. Llojet e dokumenteve dhe evidencave Tabela 3 përmban regjistrin e dokumenteve dhe evidencave, të cilatshfaqenzakonisht në ciklin e shitjes. Secili prej pozicioneve të tabelës përshkruhethollësisht. Duhet të merret parasysh fakti se në sistemin e përpunimit elektronik të tëdhënave disa dokumente dhe evidenca mund të jenë të disponueshme vetëm për një kohë tëshkurtër. Fletëporosia përfshin detajet lidhur me llojin dhe sasinë e prodhimeve oseshërbimeve të porositura. Fletëporosia mund të dërtgohej me postë ose me faks, porinformacionet e rëndësishme mund të përcillen edhe me telefon. Në bazë tëinformacioneve mbi porositë e marra me telefon, disa ndërmarrje formojnë fletëporositë 119
  • 120. ose i fusin drejtpërdrejt në sistemin kompjuterik për përpunimin e porosive. Miratimi i shtyrjes së pagesës. Kur blerësi blen për herë të parë nga komitenti meshtyrje të pagesës, komitenti duhet të duhet të kryejë procedurën formale të konstatimit tëbonitetit të blerësit. Rezultati i këtij hetimi dokumentohet nëpërmjet një formulari përmiratimin e shtyrjes së pagesës. Në të ardhmen, kur blerësi dëshiron të shtojë porositë, në tënjëjtën mënurë vërtetohet limiti kreditor. Shuma e limitit kreditor dokumentohet mevërtetim. Kur shuma e limitit kreditor të futet në bazën e të dhënave të komitentit,formularët për miratimin e shtyrjes së pagesës paraqesin dokumentacionin bazë me të cilinmiratohen shumat e futura në sistemin elektronik të përpunimit të të dhënave. Raporti mbi fletëporositë e parealizuara përmban poroitë e blerësve të cilat nukjanë realizuar ende. Në ciklin tipik të shitjes, fletëporosia futet ne sistem menjëherë paspranimit. Pas dërgmit të mallit dhe faturimit, fletëporosia regjistrohet si e realizuar. Shikimii raporteve bëhet çdo ditë ose një herë në javë. Me këtë rast bëhet verifikimi i fletëporosivetë vjetra në mënyrë që të vërtetohet nëse ndonjë mall është dërguar por nuk është faturuar.Me revizionin e dërgesave të pafaturuara sigurohen dëshmi që shërbejnë për përmbushjen ekërkesave në mënyrë të plotë.TABELA 3Dokumentet dhe evidencat e ciklit të shitjes • fletëporosia • formulai për miratimin e shtyrjes së pagesës • raporti mbi fletëporosive të parealizuara të dërgesave • fatura dalëse • libri i shitjes • ekstrakti i pozicioneve të hapura • libri ndihmës i kërkesave të blerësve • lista e vjetër e të gjitha kërkesave të blerësve • njoftimi mbi pagesën • libri i pranimit të parave • njoftimi mbi miratimin • miratimi i shlyerjes Fletëdërgesa duhet të plotësohet gjithnjë kur malli i dërgohet blerësit. Fletëdërgesashërben kryesisht si ngarkesë që përmban informacionet mbi llojin e mallit të dërguar,sasinë dhe informacionet tjera me interes. Në disa sisteme të shitjes fletëdërgesa dhengarkesa janë dokumente të veçanta. Një kopje e fletëdërgesës i dërgohet blerësit, ndërsakopja tjetër e fletëdërgesës shfrytëzohet si bazë për faturim. Fatura dalëse i dërgohet blerësit. Fatura dalëse përmban informacionet mbi llojin emallit, sasinë, çmimin dhe kushtet e këmbimit Fatura origjinale i dërgohet blerësit, ndërsa 120
  • 121. kopja i dorëzohet sektorëve të caktuar brenda ndërmarrjes. Zakonisht, fatura dalëse ështëdokument origjinal, i cili shërben për pranimin e të hyrave. Libri i shitjes shërben për evidentimin e të hyrave nga shitja, kur lëshohen fatura.Në librin e shitjes evidentohen informacionet e nevojshme për çdo shitje. Varësisht prejkompleksitetit të afarizmit të ndërmarrjes, libri i shitjes mund të përmbajë informacione tësistemuara sipas llojit të shitjes (p.sh. sipas prodhimit, ngjarjeve afariste ndërmjetkompanive dhe palëve të lidhura). Libri i shitjes përmban rubrikat për kërkesat ndajblerësve dhe për miratimin e llogarive të ndryshme të të hyrave nga shitja. Ekstrakti i pozicioneve të hapura është dokument, i cili i dërgohet blerësit,zakonisht, një herë në muaj. Ai përmban detaje mbi të gjitha ngjarjet afariste në lidhjeme shitjen, pranimet dhe njoftimet mbi miratimin, të cilat janë përpunuar në llogari tëblerësit gjatë muajit të kaluar. Libri ndihmës i kërkesave ndaj blerësve përmban një llogari dhe detajet engjarjeve afariste lidhur me çdo blerës. Ngjarja afariste e evidentuar në librin e shitjesdhe librin e pranimit të parave i përcillet blerësit në llogarinë përkatëse në librinndihmës të kërkesave ndaj blerësve. Lista e vjetërsisë së të gjitha kërkesave ndaj blerësve zakonisht përpunohetnjë her në muaj dhe përmban saldot e blerësve nga kontabiliteti analitik i kërkesavendaj blerësve. Saldot e blerësve sistemohen sipas kategorive (p.sh. deri 30 ditë, prej30 deri 60 ditë, prej 60 deri 90 ditë dhe mbi 90 ditë), në bazë të kohës së kaluar prejdatës së lëshimit të faturës. Lista e vjetërisë së të gjitha kërkesave ndaj blerësveshfrytëzohet për kontrollimin e pagesës së kërkesave (borxheve) dhe përharmonizimin e kontabilitetit analitik të kërkesave ndaj blerësve me llogarinë ekontrollit të librit kryesor. Revizori e shfrytëzon listën e vjetërsisë më rastin ezbatimit të revizionit të kërkesave. Njoftimi mbi pagesën zakonisht i dërgohet blerësit me postë, bashkë mefaturën e papaguar, ndërsa blerësi e kthen prapa me rastin e pagesës së mallit oseshërbimit.Njiftimi mbi pagesën përmban informacione mbi faturat e blerjes sëblerësit. Shumë ndërmarje e shfrytëzojnë anën e prapme të faturës për dërgimin enjoftimin mbi pagesën. Kjo pjesë e dokumentit i kthehet ndërmarrjes kur blerësi e bënpagesën. Libri i pranimit të parave përdoret për evidentimin e pranimit. Njoftimi mbi miratimin përdoret me rastine miratimin e llogarive të blerësitpër kthimin e mallit të shitur ose për miratimin e zbritjes. Njoftimi mbi miratiminështë i ngjashëm me faturën dalëse dhe mund të futet në sistemin elektronik tëpërpunimit të të dhënave në të njëjtën mënyrë sikur fatura dalëse. Miratimi i shlyerjes është dokument me të cilin lejohet shlyerja e kërkesave tëdyshimta ose kontestuese. Është e zakonshme që shlyerja të propozohet nga sektorikreditor, për miratimin përfundimtar të shlyerjes e bën drejtoria. Varësisht prejsistemit të kontabilitetit, kjo ngjarje afariste mund të regjistrohet në mënyrë të 121
  • 122. veçantë ose si pjesë e shitjes.6.3. Funksionet e ciklit të shitjes Qëllim kryesor i ciklit të shitjes është shitja e mallrave apo shërbimeve sipasçmimeve dhe kushteve të caktuara me politikën e drejtorisë. Funksionet themelore qëkryhen në ciklin e shitjes janë: Futja e të dhënave të fletëporosisë. Veprimi fillestar i ciklit të shitjes ështëfutja e të dhënave të fletëporosive të reja. Fletëporositë e reja mund t’i sjellin personatqë punojnë në sektorin e shitjes ose të pranohen me postë, me faks, me telefon aponëpërmjet sistemit elektronik. Është e rëndësishme që informacionet mbi blerësit emallrave ose shërbimeve, para se të futen në ciklin e shitjes, të harmonizohen mekriteret e caktuara për miratimin e shtyrjes së pagesës. Miratimi i shtyrjes së pagesës. Shërbimi për miratimin e kërkesës për shtyrjene pagesës duhet të verifikojë mundësinë e blerësit për të paguar mallrat aposhërbimet. Politita e gabuar kreditore mund të çojë në humbje, të shkaktuara ngakërkesdat (borgjet) e dyshimta apo kontestuese. Shumë ndërmarrje u caktojnëblerësve limite kreditore. Shërbimi për miratimin e shitjes me shtyrje të afatit tëpagesës duhet të sigurohet se blerësit nuk mund t’i shiten mallra me vlerë më të lartëse limiti i caktuar kreditor, pa një miratim shtesë. Në rast se limitet kreditore janëfutur në softuer, në sistemin kompjuterik nuk mund të regjistrohet shitja e mallit mevlerë më të lartë se sa limiti i caktuar kreditor. Gjithashtu, është e nevojshme tëgjenerohet raporti mbi përjashtimet, të cilat duhet të verifikohen nga shërbimikreditor, para përpunimit të mëtejmë. Limitet kreditore verifikohen kohë pas kohe, nëmënyrë që të harmonizohen me mundësitë e pagesës nga blerësit. Shërbimi për miratimin e shtyrjes së afatit të pagesës është përgjegjës përkontrollin e pagesave të blerësit, i cili bëhet me shikimin e listën e vjetërsisë sëkërkesave (borgjeve) të të gjithë blerësve dhe të gjithë blerësve të pandërgjegjshëmduhet t’u kërkohet t’i paguajnë mallrat ose shërbimet. Ky shërbim, zakonisht, shkruanraportin mbi llogaritë e blerësve të cilët kërkojnë shlyerjen e bogjeve të dyshimta dhetë kontestueshme. Por, për shlyerjen e borgjeve vendos përfundimisht anëtari i bordit,i cili është përgjegjës për miratimin e shitjes me shtyrje të afatit të pagesës. Por, nëshumë ndërmarrje shlyerjen e borgjeve të blerësve e miraton anëtari i bordit drejtues,i cili është përgjegjës për administrimin e parave, ndërsa shërbimi që bën përpunimine pranimit zakonisht është i ndarë nga shërbimi kreditor. Te disa ndërmarrje llogaritëe shlyera i dorëzohen shërbimit të pagesave, në mënyrë që llogaritë e papaguara tëpaguhen me përpjekje shtesë. Ndërmarrjet e tilla e pamundësojnë shlyerjen errejshme të borgjeve të dyshimta dhe kontestuese, e cila përdoret për të fshehurmashtrimet me para. Dërgimi. Pa miratimin përkatës malli nuk dërgohet she as shërbimet nuk kryhen. 122
  • 123. Kontrolli kryesor me të cilin miratohet dërgimi i mallit ose kryerja e shërbimit është pagelaose lejimi i rregullt i shtyrjes së pagesës. Me kërkimin e miratimit të shtyrjes së pagesëspara se të bëhet dërgimi parandalohet dërgimi i mallit blerësve fiktivë. Shërbimi për dërgimsoguron dërgesën e mallit në bazë të porosisë. Për t’u bërë me kohë fatura dalëse,fletëporosia e realizuar duhet t’i dërgohet me kohë shërbimit të faturimit. Faturimi. Shërbimi i faturimit është segmenti më përgjegjës për krijimin e besimitnë lidhje me faturimin e mallit të dërguar ose shërbimit të kryer sipas çmimeve të miratuaradhe kushteve të këmbimit. Kontrolli parandalon mosfaturimin e mallit të dërguar. Nësistemin elektronik të përpunimit të të dhënave përpunohet raporti mbi porositë epazgjidhura dhe bëhet shikimi në porositë të cilat nuk janë zgjidhur me kohë. Në sistemettjera kontrollohen të gjitha fletëdërgesat e regjistruara me numër rendor dhe krahasohenme faturat dalëse në lidhje me dëergesën. Çdo ngjarje afariste e pazgjidhur e ngjarjesafariste hulumtohet nga sektori i faturimti ose sektori i shitjes. Shërbimi i faturimit është përgjegjës edhe për veprim me mallra të kthyer.Kontrolli kryesor këtu nuk lëshon njoftimin për miratimin e kthimit të mallit, derisa tëkthehet malli. Raportin mbi pranimin e lëshon së pari sektori i pranimit, në mënyrë që tëvërtetohet pranimi i kthimit. Pagesa duhet të bëjë identifikimin e saktë të të gjitha pranimeve dhe deponimit tëtyre me kohë në bankë. Shumë dnërmarrje i shfrytëzojnë filialat bankare, në të cilat blerësitbëjnë pagesën direkt në bankën e ndërmarrjes. Pas kësaj banka ia dërgon ndërmarrjesregjistrin e ngjarjeve afariste në lidhje me pranimet dhe pagesat. Kur blerësi ia paguanborxhin direkt shitësit me çeka, personi i autorizuar (indosman) bën kontrollin e evidencëssë çekave të lëshuar. Çekat deponohet çdo ditë. Kërkesat ndaj blerësve(borxhet). Shërbimi që merret me kërkesat ndaj blerësveështë përgjegjës për sigurimin e evidencës së saktë të të gjitha llogarive, për harmonizimine pagesave në librin e kërkesave ndaj blerësve. Në llogari të shitësit regjistrimi bëhet nëbazë të dokumenteve origjinale të miratimit, siç janë faturat dalëse, njoftimi mbi pagesëndhe njoftimi mbi miratimin. Në sistemin elektronik të përpunimit të të dhënave regjistriminë llogari të blerësve mund të bëhet si pjesë e regjistrimit të zakonshëm të ngjarjeve afaristenë lidhje me kërkesat ndaj blerësve. Zbatimi i kontrollit të shifrave dhe raporteve tëpërditshme mbi aktivitetet sigurojnë evidencë të saktë të të gjitha ngjarjeve afariste. Libri kryesor. Qëllim kryesor i shërbimit për mbajtjen e librit kryesor lidhurme ciklin e shitjes është verifikimi dhe klasifikimi i saktësisë së të hyrave, pranimevedhe kërkesave. Në sistemin elektronik të përpunimit të të dhënave me kontroll dhenumërim sigurohet saktësia e punës së shërbimit. Është e rëndësishme që të bëhetharmonizimi i kontabilitetit analitik të kërkesave ndaj blerësve me llogarinëkontrolluese të librit kryesor. Shërbimi për mbajtjen e librit kryesor u dërgon blerësveekstrakte mujore të pozicioneve të hapura.6.4. Ndarja kryesore e obligimeve dhe gabimet e parregullsitë eventuale 123
  • 124. Një prej kontrolleve kryesore të sistemit të kontabilitetit është ndarja e drejtë eobligimeve. Kjo është posaçKrisht e rëndësishme për ciklin e shitjes, për shkak tëvjedhjeve dhe mashtrimeve të mundshme. Për këtë arsye, personat që janë përgjegjëspër futjen e të dhënave të fletëporosive, miratimit, dërgimit dhe faturimir nuk duhet tëkenë qasje në evidencën e kërkesave (borxheve) në librin kryesor apo në çfarëdoinformacionesh mbi pranimet. Në qoftë se të gjitha ngjarjet afariste në lidhje meshitjen bëhen nëpërmjet sistemit elektronik të përpunimit të të dhënave, është enevojshme që në sektorin e përpunimit elektronik të të dhënave të bëhet një ndarje edrejtë e obligimeve. Në Tabelën 4 pasqyrohet ndarja e drejtë e obligimeve midis disa shërbimevetë shitjes në sektorë të ndryshëm, të cilët përpunojnë ngjarjet afariste në lidhje meshitjen. Masat teknike teknologjike janë një formë e mbrojtjes, me funksionalitetin esë cilës pamundësohen ose vështirësohen sulmet. Spektri i tyre është i gjerë – prejvendosjes së pajisjeve sinjalizuese e të sigurisë e deri te format e ambalazhimit (siçështë ambalazhimi i mallit me sasi dhe çmim të shtypur), verifikimi i humbjeve tëlejuara dhe limitit të tyre, aplikimit të mënyrës më racionale të përpunimit, etj.Posaçërisht i rëndësishëm është caktimi i kritereve të punësimit në vendet e punës merrezik të shtuar për afarizmin.7. PËRPUNIMI KRIMINALISTIK I KRIMINALITETIT EKONOMIK Përpunimi kriminalistik është formë e veprimtarisë për shkatërrimin ekriminalitetit, nëpërmjet të cilit vërtetohet ekzistimi i ngjarjes dhe sjelljes kriminale tëpersonit të caktuar, me qëllim që ai person të ndiqet penalisht për të vërtetuarpërgjegjësinë e tij penale. Përpunimi kriminalistik fillon nga shkalla përkatëse edyshimit ose besueshmërisë se personi i caktuar ka kryer vepër penale. Te kriminaliteti ekonomik, përpunimi kriminalistik fillon me zbulimin eveprës penale, gjegjësisht kur ekziston një shkallë e caktuar e dyshimit se është kryerveprës penale. Duke pasur parasysh se fshehja është karakteristikë e kriminalitetitekonomik, aktiviteti themelor orientohet në zbulimin e veprës penale. Me zulimin eveprës penale zbulohet edhe kryesi i saj, pasi vepra penale buron nga faktorët nëvendim e punës ose në lidhje me vendin e punës. Të gjitha rrethanat e veprës, gjurmëtdhe indiciet e saj, shpien vetvetiu te kryesi. Vetë zbulimi i veprës penale ekonomike është veprimtari që zhvillohetshkallë-shkallë, gjatë të cilës zbulohen fragmente të veprës penale, me lidhjen e tëcilëve, arrihet deri të një besueshmëri më e lartë e ekzistimit të verpës. Si rregull, përpunimi kriminalistik buron nga kontrolli kriminalistik, i cili ezbulon veprën ose e forcon shkallën e besueshmërisë për ekzistimin e saj. 124
  • 125. Është vështirë të përcaktohet kufiri kur kontrolli kriminalistik kalon nëpërpunim kriminalistik. Si rregull, kalimi bëhet kur vepra penale shpie drejt kryesit tësaj, përkatësisht kur veprimet operative fillojnë të kryhen ndaj personit të caktuar.Parakusht themelor për përpunim kriminalistik është njohuria për ngjarjen kriminaleose sjelljen kriminale të personit të caktuar. Ngjarja e caktuar mund të konsiderohet ngjarje kriminale vetëm kur të bëhetvlerësimi kriminalistik ose analiza kriminalistike e vetë ngjarjes. Te ngjarjetkriminale lidhur me kriminalitetin ekonomik vlerësimi përfshin analizën e faktorëveqë kanë kushtëzuar mënyrën ose formën e caktuar të kryerjes, marrëdhënien ndajpronës, formën e pronës, shkallën e koncentrimit të funksioneve, sistemin mbrojtës,pozitën afariste të ndërmarrjes, si edhe analizën e gjurmëve dhe dëshmive të vetëveprës. Shkalla e besueshmërisë është e ndryshme, prej bazës për dyshim e deri tëdyshimin e bazuar, gjegjësisht deri te besueshmëria e plotë se vepra është kryer, gjëqë varet prej gjurmëve dhe dëshmive të disponueshme. Si rregull, kontrolli i brendshëm vërteton shkallën e sulmit kriminal oseshkalla e sulmit mund të vërtetohet me metodat e zakonshme të revizionit të kontrollittë brendshëm apo të jashtëm si edhe me ekspertizën eventuale të kontabilitetit.Zakonisht, ndërmarrja bën kallëzim për ekzistimin e veprës penale në organet epunëve të brendshme ose në prokurorinë publike. Në këso rastesh, vepra kallëzohetme iniciativë të kontrollit të brendshëm, nga ndonjë person anonim ose nga njohuritëpersonale të ndonjë punëtor i punëve të brendshme. Inspektimin në vendin e ngjarjesnuk e bëjnë organet e punëve të brendshme, por organet e kontrollit të brendshëm oseinspekcioni financiar, inspeksioni i tregut ose inspekcioni valutor. Qëllim kryesorështë që puna e caktuar të kryhen me sa më pak energji dhe shpenzime ndërsarezultatet të jenë maksimale. Pikërisht për këtë arsye hartohet plani për veprimtari tëtillë. Përpunimi kriminalistik është proces kompleks, në të cilin, në bazë tëinformacioneve fillestare (zakonisht minimale ose fragmentare) duhet të bëhetrekonstruktimi i ngjarjes kriminale që ka ndodhur në të kaluarën. Përpunimi kriminalistik duhet të zbatohet duke respektuar parimet eprocedurës penale dhe rregullat kriminalistike. Planifikimi i përpunimit kriminalistikështë rrjedhim logjik i versioneve. Në bazë të versioneve punohet në drejtim tëverifikimit të tyre, planifikimit të bashkëpunimit dhe mjeteve e dinamikës së punës.Te kriminaliteti ekonomik përpunimi kriminalistik është proces shumë kompleks, icili përfshin përcaktimin e përmasave dhe formave të sulmit ndaj pronës, gjë qëkërkon veprim të menduar, të shpejtë dhe efikas. Planifikimi i përpunimitkriminalistik është predispozitë për përpunim të suksesshëm kriminalistik. Përpunimikriminalistik operativ ka për qëllim që: • të vërtetojë ekzistimin e ngjarjes kriminale, në qoftë se ajo është e qartë; 125
  • 126. • të vërtetojë përmasat e veprimtarisë kriminale; • të zbulojë mënyrën e kryerjes së ngjarjes kriminale; • të mundësojë kapjen e kryesit.7.1. MASAT DHE VEPRIMET THEMELORE NË PËRPUNIMINKRIMINALISTIK Si rregull, përpunimi kriminalistik bëhet sipas rregullave të kriminalistikës,duke respektuar dispozitat e Kodit të Përkohshëm Penal (KPP), por ai udhëhiqet edhenga gjykatësi hetues gjatë zhvillimit të hetimeve, nëpërmjet të ashtuquajturitpërpunim gjyqësor, në bazë të dispozitave të KPP, me zbatimin e rregullave tëkriminalistikës. Gjatë përpunimit kriminalistik bëhet grumbullimi, sigurimi dhefiksimi i dëshmive. Paraqitjen e dëshmive e bën gjykatësi hetues, gjegjësisht gjykatae shkallës së parë. Grumbullimi i dëshmive bëhet me shikimin e dokumentacionit, megrumbullimin e informacioneve nëpërmjet bashkëpunimit me qytetarë, nëpërmjetburimeve legale të informacioneve, me përcjellje e vëzhgim të fshehtë, me vrojtim,me analizë të informacioneve, etj. Sigurimi i dëshmive është masë që përjashton nevojën grumbullimit të tyre tëserishme. Fiksimi dhe paraqitja e dëshmive është formë nëpërmjet të cilës vërtetohenfaktet relevante. Masat e mëtejme kanë të bëjnë me kapjen e kryesit të verpës. Masat dhe veprimet më të rëndësishme për përpunimit kriminalistik lidhur mekriminalitetin ekonomik janë: • shikimi i dokumentacionit afarist, • kryerja e ekspertizës, • gjetja e mjeteve të veprës penale, • vërtetimi pasojave materiale të veprës. 126
  • 127. PJESA IX EKONOMIA E PËRHIMËT SI FENOMEN GLOBAL SHOQËROR- EKONOMIK1. NOCIONI I EKONOMISË SË PËRHIMËT Për të kuptuar një ekonomi është e nevojshme të studiohet pjesa zyrtare dhejozyrtare e saj. Nevoja për studimin e aktiviteteve të paregjistruara (të fshehta)ekonomike, para së gjithash, buron nga nevoja e zbatimit efikas të politikësmakroekonomike të shtetit. Në këtë punim, sikur edhe në zhargonin e ekonomistëve,për këtë veprimtari ekonomike jolegale përdoret termi “ekonomi e përhimët”(“ekonomi gri”). Në literaturë nuk ekziston një definicion unik për ekonominë e përhimët.Vështruar në mënyrë të përgjithshme, ekzistojnë dy qasje për definimin e kësajveprimtarie. E para e vështron thjeshtë si veprimtari ekonomike të papranueshme(qasje definuese), ndërsa e dyta shpjegon nocionin duke shpjeguar motivet për këtëveprim të kundërligjshëm (qasja bihevioristike). Të dyja këto qasje e ndajnëekonominë e përhimët në katër komponenta: (1) veprimtari kriminale, (2) veprimtari tëparregullt, (3) ekonomi familjare dhe (4) sektor joformal. Po ashtu, sipas njërit prej definicioneve, ekonomia e përhimët (e fshehtë) mundtë shpjegohet më së miri si e hyrë nacionale e paparaqitur “e llogaritur si ndryshimmidis të ardhurave nacionale potenciale dhe të ardhurave nacionale të regjistruara”. Në aspektin kuptimor, ekonomia e përhimët më së shpeshti definohet siveprimtari ekonomike jashtë dispozitave përkatëse juridike, por shpesh konsiderohetedhe si ekonomi joformale ose si ekonomi ilegale. Pra, bëhet fjalë për veprimtariekonomike disa elemente të të cilave nuk deklarohen (ekonomia e padeklaruar) dhenuk evidentohen (ekonomia e paregjistruar) ose nuk tatimoren (evazioni). Këtoveprimtari ekonomike zhvillohen jashtë kontrollit shoqëror, prandaj konsiderohen tëparregullta. Këtu përfshihen edhe veprimtaritë që janë shprehimisht të ndaluara, kryerjae të cilave lidhet me kriminalitetin (ekonomia e zezë). Në një kuptim më të gjerë, ekonomia e përhimët përfshin çdo aktivitetekonomik të kundërligjshëm të orientuar për përfitime ekonomike të personave që ikryejnë ato, por në dëm të personave tjerë që e kryejnë këtë aktivitet në mënyrë legale.Kjo ndikon direkt në zvogëlimin e buxhetit të shtetit dhe, njëkohësisht, u shkaktondëme personave tjerë juridikë, të cilët janë në marrëdhënie konkurruese me sektorin eekonomisë së përhimët. Ekonomia e përhimët është e pranishme pothuaj në të gjitha segmentet eekonomisë, ndërsa në kushtet e rrethanat tona është më e pranishme në prodhimin dheqarkullimin e mallrave të ngarkuara me akcizës. 127
  • 128. Mbi rëndësinë e ekonomisë së përhimët shpjegon mjaft vërejtja e një autori, icili thotë se ajo është “thembra e Akilit e shtetit”2. SHKAKTARËT E SHFAQJES SË EKONOMISË SË PËRHIMËT Me qenë se bëhet fjalë për një fenomen shumë kompleks, shkaktarët dhefaktorët që ndikojnë në shfaqjen e ekonomisë së përhimët janë të shumë. Ndër faktorëtkryesorë që ndikojnë marrjen e vendimit për hyrje në zonën e përhimët të afarizmitjanë: funksionimi i sistemit të drejtësisë dhe mekanizmave për zbatimin e ligjit, niveli ikontrollit administrativ karshi liberalizimit të ekonomisë, ngarkesat tatimore,jostabiliteti makroekonomik dhe shkatërrimi i sistemit të pagesave. Në përmasat e ekonomisë së përhimët ndikon gjithashtu edhe korrupsioni. Nëvendet në zhvillim dhe në tranzicion, siç është vendi ynë, niveli i lartë i rregullimit kapër pasojë perimetrin dukshëm më të madh të korrupsionit, i cili manifestohet mevështirësimin e aktiviteteve në ekonominë legale dhe hyrjen në ekonominë jolegale.Këto lëvizje dëmton financat publike dhe e dobëson aftësitë e shtetit që të mbrojë tëdrejtat pronësore. Mospërshtatja me ekonominë e tregut si dhe dëshira për pasurim të shpejtë dheme rrezik më të vogël, të cilat paraqesin motivin për këtë veprimtari të fshehtë. Kjo dotë thotë se , në esencë, bëhet fjalë për faktorë të natyrës ekonomike. Përveç shkaktarëve dhe faktorëve ekonomikë, disa teoricientë i konsiderojnë,disa teoricientë ndër faktorët e ekonomisë së përhimët e konsiderojnë edhe faktorëtpsikologjikë, si, p.sh., humbjen e besimit të shteti dhe masat ekonomike të tij,mentalitetin e popullit dhe mospajtimin e tij me objektivat dhe masat e politikësekonomike, praninë e shkallës së lartë të rrezikut në afarizëm. Motivet personale nëlidhje me përvojën e punës, me nivelin arsimor, etj. Zgjerimit dhe zhvillimit të ekonomisë së përhimët i kontribuojnë edhe dukuri tëtjera, si: shkalla e lartë e papunësisë, rënia e prodhimit dhe standardit jetësor, humbja ebesimit të sistemin bankar, numri i madh i personave të zhvendosur e të dëbuar që janëtë papunë, mosefikasiteti i organeve shtetërore, politika relativisht e butë e ndëshkimit,procesi i ngadalshëm i privatizimit, mungesa e tregut të fuqisë punëtore, moszhvillimi itregut të kapitalit, etj., të cilat praktikisht nxisin operacionet ilegale financiare me para. Zgjerimit të ekonomisë së përhimët i japim mbështetje edhe kushtet epabarabarta të afarizmit për shkak të mungesës së dispozitave ligjore, por edhemoszbatimi me konsekuencë e dispozitave ligjore ekzistuese. Shkallët e larta të tatimit, sidomos në kushte të funksionimit joefikas tëorganeve tatimore, paraqesin rrethanë të përshtatshme për evazion fiskal, pra përekonomi të përhimët. Në qoftë se gjithë këtyre u shtohet edhe kompleksiteti i sistemittatimor dhe ndryshimit të shpeshtë të tij, atëherë është e qartë se kjo është edhe njëbazë për zhvillimin e ekonomisë së përhimët. 128
  • 129. Për rritjen e jashtëzakonshme të ekonomisë së përhimët në BeH kanë ndikuarnjë sërë faktorësh që varen nga njëri-tjetri: vitet e luftës, trendet negative ekonomikeafatgjata, papunësia, standardi i ulët jetësor, procesi i ngadalshëm i tranzicionit,ndërtimi i ngadalshëm i sistemit juridik e sistemit ekonomik dhe mungesa e zgjidhjevesistemore për luftimin e ekonomisë së përhimët.3. FORMAT E SHFAQJES SË EKONOMISË SË PËRHIMËT Format e ekonomisë së përhimët dallojnë pak a shumë nga vendi në vend,varësisht prej kushteve ekonomike e politikës ekonomike dhe gjendjes ekonomike epolitikës ekonomike. Por, format e ekonomisë së përhimët që janë më karakteristikepër vendet e zhvilluara dallojnë pjesërisht nga format e saj në vendet ne tranzicion.Ekonomia e përhimët në BeH shfaqet në forma të ndryshme dhe pothuaj në të gjithafushat e veprimtarisë ekonomike: • importi dhe eksporti ilegal; • futja dhe nxjerrja e paregjistruar e valutave; • qarkullimi i parave të gatshme jashtë sistemit të shërbimit pagesave; • kontrabandimi i mallrave të ndryshme në tregun e brendshëm; • nxjerrja e mallrave nga qarkullimi dhe caktimi i çmimeve specifike ne tregun e zi; • ikja nga pagimi i tatimit dhe taksave tjera, në mënyra të ndryshme; • shfrytëzimi i orarit të punës, materialit dhe pajisjeve të ndërmarrjeve shoqërore e publike për qëllime private; • kryerja e paregjistruar e shërbimeve zejtare, ndërtimore, tregtare, transportuese, etj. • përfshirja jo e plotë e të hyrave të ekonomive bujqësore dhe e të gyrave nga bujqësia private; • ndërtimet e egra; • përvetësimi i kundërligjshëm i hapësirave të përbashkëta në ndërtesat e banimit dhe mbindërtimet e ndërtimet e anekseve për nevoja personale; • keqpërdorimet e mëhershme gjatë blerjes së banesave shoqërore e të ndërmarrjeve shoqërore e shtetërore dhe qarkullimi me patundshmëri; • prerja e paligjshme e pyjeve shoqërore e shtetërore dhe uzurpimi i pronës publike; • keqpërdorimi i detyrës zyrtare, afariste e publike; Pavarësisht prej formave më të ndryshme të shfaqjes së saj së ekonomisë sëpërhimët, kur bëhet fjalë për ndërmarrje, të gjitha kanë një bazë të përbashkët – 129
  • 130. mospagimin apo pagimin më të ulët të tatimeve, akcizave, doganave si edhekontributeve tjera që i shoqërojnë fitimet. Këtu bën pjesë edhe shkelja e dispozitavembi çmimet, kualitetin, mbrojtjen e ambientit si edhe dispozitat sanitare, ndërtimore,etj. Kur bëhet fjalë për individë, ekonomia e përhimët haset te huat ilegale, puna nëtë zezë, dhënia me qira e pronës, etj. Format më karakteristike të ekonomisë sëpërhimët, të cilat janë përcaktuar nga Drejtoria tatimore, janë: • shitja e mallrave të kualitetit më të ulët se sa është deklaruar; • deklarimi i rrejshëm i mallrave me qëllim të ikjes nga pagimi i taksave; • ikja e pagimit në të ardhurat e realizuara xhiro-llogari dhe derdhja e parave të gatshme në rrjedha të ekonomisë së përhimët; • shfrytëzimi i peshojave të parregullta dhe të pavulosura për mashtrime në sasi; • shitja e mallrave pa dokumentacionin e nevojshëm përcjellës; • mbajtja jo e rregullt dhe e pasaktë e evidencës mbi qarkullimin e mallrave, etj. Duhet të theksohet se ky fenomen i karakterizon të gjitha vendet dhe në tëgjitha kohërat. Sot, ekonomia e përhimët haset edhe në vendet më të zhvilluara, por ajoështë gjithnjë nën kontroll dhe nuk i rrezikon lëvizjet ekonomike normale. Ekonomia e përhimët është më e përhapura në tregti dhe në zejtari, ndërsa nëdisa veprimtari prodhuese, si p.sh. në industri, pjesëmarrja e saj është e parëndësishme. Mospagimi i tatimeve, kontributeve e taksave doganore, fshehja e të hyravereale, “rregullimi” i bilancit përfundimtar, bartja e paligjshme e kapitalit nga pronësiashoqërore në pronësi private, pagesat me para të gatshme, etj. janë format më tëshpeshta të keqpërdorimeve financiare që e gjenerojnë ekonominë e përhimët. Nëdekadën e kaluar. Me veprimtari të tilla janë marrë personat juridikë, por edhe qytetarëte zakonshëm, të cilët janë marrë me forma të ndryshme të stërshitjes së mallrave paleje përkatëse dhe pa paguar tatime. Këto veprimtari ka ndikuar në uljen drastike të tëhyrave në arkën e shtetit, në krijimin e konkurrencës jolojale, në erozionin e moralitafarist dhe në krijimin e pasqyrës së gabueshme mbi të ardhurat reale të qytetarëve. 130
  • 131. PJESA X KORRUPCIONI DHE MITO1. NOCIONI I KORRUPCIONIT Së pari duhet të kërkohet përgjigja në pyetjen: çka është korrupsioni. “Korrupcioni bën pjesë në fenomenet që është vështirë të përkufizohen, përshkak se kuptimi i tij ndërron varësisht prej kohës dhe kontekstit shoqëror e politik”24.Zakonisht, mendohet se korrupcion është marrja e parave, në formë të pagesës sëshërbimeve që duhet të kryhen apo dhënia e mitos për shërbime ose rezultate tëpamerituara25. Kur flitet për këtë anomali shoqërore, duhet të thuhet se ndikon shumënë sigurinë nacionale. Korrupcioni paraqet rrezik për ekonominë e syhëndoshë dhe përmarrëdhëniet demokratike, ndikon në zhvillimin ekonomik dhe ndarjen e drejtë tëprodhimit shoqëror. Shkalla e pranisë së korrupsionit në një shoqëri është shprehje esitutatës politike e të sigurisë dhe e gjendjes juridike të shtetit. Në mënyrë më tëpërgjithësuar, korrupsioni ka efekt degradues në përgjithësi në sistemin dhe rregulliminshoqëror bashkëkohor. Si i tillë, ai paraqet kërcënim edhe për stabilitetinndërkombëtar. Kufijtë e shtrirjes së korrupsionit nuk mjanë kufijtë shtetërorë të njëvendi. Kufijtë e korrupsionit janë po aq të paarritshëm sa është e paarritshme edhelakmia njerëzore. Vepra e korrupsionit lidhet me shkeljen e dispozitave ligjore si edhe e kodit etike profesional nga pjesëmarrësit, me qëllim të përfitimit të paligjshëm të pasurtisë osendonjë interesi, të drejte, përparësie, etj.. Korrupsioni nuk është temë e re. Ai vështrohet si një kërcënim i hapur përshoqërinë, ekonominë, administratën dhe rregullimin shoqëror qe më shumë se njëmijë vjet. Në vitin 3.200 para Krishtit, Hamurabi i Babilonisë ishte bërë i njohur përshkak se e kishte urdhëruar guvernatorin e provincës që të shqyrtojë akuzat përkorrupsion. Pas rezultateve të hetimeve ka dënuar me vdekje disa zyrtarë të korruptuar.Para 3.000 vjetësh, mbreti Manu i Indisë, ka vendosur rregulla për konfiskimin epasurisë së fituar me korrupsion. Në papiruset e Egjiptit, të cilat i takojnë periudhëspara erës së Krishtit, është shkruar për korrupsionin e ndërtuesve dhe të afërmve tëfaraonëve. Në Greqinë e vjetër, korrupsioni ka qenë një prej çështjeve qendrore tështetit, sidomos në shekujt V dhe VI para Krishtit. Në Romën e vjetër, në shekullin I para Krishtit, korrupsioni e kishte diskrediturtërë sistemin juridik. Është i njohur rasti i përfundimit të akuzës së Ciceronit kundër24 Prof. Dr sc. Josip Kregar, Nocionet, Korripcioni, Fakulteti Juridik në Zagreb (Dokumenti në të cilinprof. Kregar flet për korrupcionin përdoret edhe nga Banka Botërore (BB), Fondi MonetarNdërkombëtar (FMN), Banka për Zhvillim Ndërkombëtar (BZHN).25 Akademik Muhamed Filipoviq, FORUMI universitar, nr. 2, Sarajevë, nëntor 2005, f. 6 e 7. 131
  • 132. guvernatorit të Sicikisë, Gaius Vevreze, i cili e kontrollonte dhe e eksploatonte Sicilinëme shantazh, plaçkitje, korrupsion, vrasje, shitje të pronave publike, etj. Sotfunksionojnë në këtë mënyrë organizatat mafioze. Koncepti klasik mbi korrupsionin në shkencën politike niset nga ideja sekorrupsioni është shprehje e shthurjes së vlerave morale të shoqërisë (Aristoteli,Makiaveli, Monteskie). Korrupsioni mund të vështrohet gjithashtu si situatë e veçantë e këmbimit, në tëcilën zyrtari e konsideron pozitën e tij si burim të të ardhurave dhe dëshiron të rrisëpërfitimet e veta. Në shtetet paramoderne është konsideruar e drejtë blerja efunksioneve publike (Monteskie, Bentam), zgjedhja e zyrtarëve sipas prejardhjes osekritereve partiake, vendosja e drejtësisë sipas masës së tyre dhe trajtimi i qytetarëve siobjekt qeverisjeje dhe jo si bartës të sovranitetit. Në Anglinë viktoriane, në Rusinëcariste, në Prusi ose në shtetet tjera të rregulluara, ka mbretëruar sistem i tillë qysh nëshekullin XIX. Në sistemin e administratës profesionale, të lirë nga voluntarizmipolitik, seleksionimi dhe avancimi i zyrtarëve bëhet në bazë të aftësive, përgatitjesprofesionale dhe paanshmërisë. Në këtë sistem, zyrtarët e shërbimeve publike punojnësipas normave e parimeve profesionale, për rrogën e caktuar dhe jo për lëshime meqëllim të përfitimeve personale (korrupsionit). Administrata profesionale ështëadministratë e pa korruptueshme. Studiuesit dhe specialistët që merren me trajtimin e korrupsionit janëvazhdimisht në kërkim të definicionit adekuat të korrupsionit, më qëllim të reagimitefikas dhe gjithëpërfshirës ndaj ndikimeve të korrupsionit në jetën shoqërore dheekonomike. “Kërkohen zgjidhje për preventivë të suksesshme, për zgjerimin e gamëssë veprave të dënueshme me ligj, për parashikimin e sanksioneve ndaj marrëveshjevetë arritura në kushte të korrupsionit, për ashpërsimin e përgjegjësisë dhe etikës sëbartësve të funksioneve publike dhe autorizimeve shoqërore, për forcimin e disiplinësfinanciare dhe vendosjen e korrektësisë në transaksionet financiare. Me qëllim tëluftimit të korrupsionit, ndër të tjera, kërkohen metoda specifike të zbulimit dheformave të dëshmimit të veprimeve të tilla kriminale” (Asim Shakoviq). Kjo çështjekërkon kujdes të veçantë, në mënyrë që të mos cenohen standardet e arritura nëmbrojtjen e të drejtave dhe lirive të njeriut, të cilave u kushtohet kujdes i madh nëshoqërinë e sotme pluraliste e demokratike. Nocioni “korrupsion” buron nga fjala latine “coorumpere “, që do të thotëprishje, mitosje, blerje, korruptim. Personi që merret me korrupsion, që pranon mitoështë i korruptuar. Zakonisht, kur në opinion flitet për korrupsion mendohet në mito.Termi “mito” është sinonim i termit ‘korrupsion”, ndërsa baza formale juridike e kësajdukurie është sanksionuar në nenet 16 e 17 dhe në Nenin 12, alineja 4). Prej pjesën e Kodit Penal të Bosnjës e Hercegovinës lidhur me korrupsioninflitet në kapitullin XIX. 132
  • 133. 2. DEFINIMI I KORRUPCIONIT Korrupsioni është dukuri patologjike, shtrembërim sistemor në të cilin klasapolitike në pushtet vë interesin personal mbi interesat politike të bashkësisë. Nga kjoqasje, korrupsioni gjykohet si dukuri amorale dhe e dëmshme për konstitucionin politktë shtetit. Letërnjoftimi politik bazohet në faktin se bartësit e funksioneve politikepërfaqësojnë interesat e gjithë bashkësisë politike, se nuk preferojnë interesa personaleose grupore (të partisë, kompanisë, të grupeve speciale, etj.). Format e korrupsionit janë “prishja”, “blerja”, mitosja, “blerja” e kreut, mitosjae njerëzve me ndikim në pozita të rëndësishme në politikë, në ekonomi dhe nëadministratën publike, me qëllim të beneficioneve të ndryshme, gjegjësisht interesit tëpadrejtë dhe të kundërligjshëm. Format më të shpeshta të korrupsionit janë: mito,shantazhi dhe tregtia me informacione sekrete, siç janë informacionet shtetërore,ekonomike e ushtarake. Korrupsioni mund të bëhet nëpërmjet mitosjes direkte tëzyrtarëve publikë, por edhe nëpërmjet mitosjes indirekte (p.sh. premtimi për punësimtë mëvonshëm, provizioni për nënshkrimin e marrëveshjeve afariste, nënshkrimi imarrëveshjeve të punës me miq ose të afërm, etj.). Korrupsioni është problem seriozsocial e politike, si për shtete të veçanta ashtu edhe për botën bashkëkohore, nëpërgjithësi. Gjatë definimit të nocionit korrupsion, problemin më i madh shfaqet për shkakse nuk ekziston një deficinicion unik i korrupsionit, i cili do të ishte i pranueshëm nëplanin ndërkombëtar. Në anën tjetër, definicioni që e jep Konventa dhe fakti se ajoështë nënshkruar nga mbi 140 vende të botës (Këshilli i ministrave të BeH, konferencëpër shtyp, nëntor 2005), flet për njohjen e korrupsionit në nivel botëror. Këshilli i Evropës, në raportin e paraqitur në mbledhjen e vitit 1994, kacaktuar të ashtuquajturin definicion pune për korrupsionin. “Keqpërdorimi i pozitëspublike, shoqërore ose ekonomike, gjegjësisht shfrytëzimi i ndikimit real apo tësupozuar në bazë të kësaj pozite, me qëllim që, në mënyrë të kundërligjshme, për veteose për dikë tjetër, të sigurohet ndonjë fitim material apo ndonjë përparësi politike oseekonomike” Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër kriminalitetit të organizuartrans-nacional e Palermos, e nënshkruar në vitin 2000, përmban dispozita që shprehinpërpjekjet që në mënyrë unike të përcaktohet definicioni për korrupsionin. “Çdo vendanëtar merr përsipër obligimin që t’i sanksionojë të dënueshme dhe t’i ndëshkojëveprat e mëposhtme: a) Premtimin, ofrimin ose dhënien, direkte ose indirekte, të interesit në mënyrë jo të rregullt, personalisht zyrtarit publik ose ndonjë personi tjetër fizik apo juridik, me qëllim që zyrtari publik të veprojë ose të mos veprojë për kryerjen e detyrës së tij zyrtare; b) Nxitja ose pranimi, direkt ose indirekt, i interesit të kundër-ligjshëm nga zyrtari 133
  • 134. publik, për të apo për ndonjë person tjetër fizik ose juridik, në mënyrë që ai zyrtar të veprojë ose të mos veprojë për kryerjen e detyrës së tij zyrtare”. Grupi Multidisiplinar për Korrupsion (GMK) (Multy-disciplinary Group ofCoruption) ka paraqitur gjithashtu deficionin për korrupsionin. Sipas këtij grupi,korrupsioni është “akt i mitosjes dhe veprim tjetër që lidhet me kryerjen e detyrës ngapersonat e punësuar në sektorin privat dhe shoqëror, kur ky veprim paraqet shkelje tëdetyrave të tyre që burojnë nga pozita e zyrtarit shtetëror, punëtorit të sektorit privatose zyrtarit të pavarur, me qëllim të përfitimit të paligjshëm për vete ose për një persontjetër”. Konventa e cila trajtohet në këtë punim ka dhe një definicion konkret mbikorrupsionin, në Nenin 15. Por, në preambulën e kësaj konvente janë pranuar edhekonventat tjera. Kjo konventë njeh: Konventën amerikane kundër korrupsionit,miratuar më 29 mars 1996, Konventën penalo-juridike mbi korrupsionin të BE-së,miratuar më 27 janar 1999, Konventën qytetare-juridike kundër korrupsionit, miratuarmë 4 nëntor 1999, Konventën e Unionit Afrikan mbi parandalimin dhe luftimin ekorrupsionit, miratuar më 12 korrik 2003. Të gjitha këto konventa japin definicione tëcaktuara për korrupsionin. Në esencë, bëhet fjalë për një trajtim dhe qasje të njëjtë tëkëtij problemi.3. KONVENTA E KOMBEVE TË BASHKUARA E LIFTËS KUNDËRKORRUPSIONIT “Çdo shtet anëtar do të miratojë masa ligjore e të tjera, të cilat do të jenë tënevojshme që të sanksionojnë si vepra penale, kur kryhen në mënyrë të qëllimshme këtoveprime:“premtimi, ofrimi ose dhënia, direkte apo indirekte, e dobisë së paarsyeshme funksionaritpublik ose ndonjë personi apo entiteti tjetër, në mënyrë që ky funksionar të veprojë ose tëpërmbahen nga veprimi gjatë kryerjes së detyrës së tij zyrtare”.“kërkimi ose pranimi, direkt ose indirekt, e dobisë së paarsyeshme nga funksionali publikose nga ndonjë person e entitet tjetër, në mënyrë që ky funksionar të veprojë ose tëpërmbahet nga veprimi gjatë kryerjes së detyrës së tij zyrtare” (Neni 15 i Konventës). Këtu bëhet fjalë për konceprtin më të përgjithshëm dhe më të thjeshtë tëkorrupsionit, i cili konsiderohet si shtrat për forma të tjera të manifestimit të këtijfenomeni, të përfshirë gjithashtu në Konventë. Me qenë se korrupsioni shfaqet edhe në marrëdhëniet ose në aktivitetetndërkombëtare, kjo Konventë, në Nenin 16, ka përfshirë lloje të caktuara të malverzimevetë ndryshme. Preambula e Konventës së Kombeve të Bashkuara kundër korrupsionit: “Çdo shtet anëtar do të miratojë masa ligjore e të tjera, të cilat mund të jenë të 134
  • 135. nevojshme që të sanksionohet si vepër penale rastet kur në mënyrë të qëllimshme ipremtohet, i ofrohet ose i jepet funksionarit të huaj publik ose funksionarit publik tëorganizatës ndërkombëtare, direkt ose indirekt, dobi e paarsyeshme, për funksionarinpersonalisht apo për ndonjë person ose entitet tjetër, në këtyre që ai funksionar të veprojëose të përmbahet nga veprimi gjatë kryerjes së veprimtarisë së tij zyrtare ose për tëmbajtur apo për të fituar ndonjë interes afarist apo tjetër në kuadrin e aktiviteteve të tijndërkombëtare. “Çdo shtet anëtar do të shqyrtojë mundësinë e miratimit të masave ligjore e tëtjera të cilat mund të jenë të nevojshme që të sanksionohet si vepër penale rastet kur, nëmënyrë të qëllimshme, funksionari publik apo funksionari i organizatës ndërkombëtarekërkon ose pranon, direkt ose indirekt, dobi të paarsyeshme për vetë apo për ndonjëperson a entitet tjetër, në mënyrë që të veprojë ose të përmbahet nga veprimi gjatë kryerjessë detyrës së tij zyrtare”. Vepër penale me elemente të korrupsionit konsiderohet “keqpërdorimi indikimit”. Neni 18 i Konventës thotë se “çdo shtet anëtar do të shqyrtojë mundësinë emiratimit të masave ligjore e të tjera, të cilat mund të jenë të nevojshme për të sanksionuarsi vepër penale rastet kur, në mënyrë të qëllimshme:a) Premtimi, ofrimi ose dhënia interesit të paarsyeshëm funksionarit publik ose ndonjë personi tjetër, direkt ose indirekt, në mënyrë që funksionari ose personi tjetër të keqpërdorë ndikimin e tij real apo të supozuar, në mënyrë që nga ndonjë organ i administratës ose organ publik i shtetit anëtar të përfitojë në mënyrë të paarsyeshme për nxitësin e veprimit ose për ndonjë person tjetër.b) Kërkimi ose pranimi i ndonjë të mire të paarsyeshme nga funksionari publik ose ndonjë person tjetër, direkt ose indirekt, në mënyrë që funksionari publik të keqpërdorë ndikimin e tij real ose të supozuar të funksionit të tij apo të organit publik të një vendit anëtar për përfitim të paarsyeshëm”. Përveç korruptimit të funksionarëve publikë nacionalë dhe të funksionarëvepublikë ndërkombëtarë, në Nenin 21 përfshihet edhe korrupsioni në sektorin privat.“Çdo shtet anëtar do të shqyrtojë mundësinë e miratimit të masave ligjore e të tjera të cilatmund të jenë të nevojshme që të sanksionohet si vepër penale kur, në mënyrë tëqëllimshme, kryhen veprimtari ekonomike, financiare ose komerciale:a) premtimi, ofrimi ose dhënia, direkte ose indirekte, e interesit të pamerituar cilitdo person që udhëheq ose punon për ndonjë entitet të sektorit privat ose ndonjë personi tjetër, në mënyrë që të shkelë detyrat dhe obligimet e tij dhe të veprojë ose të përmbahet nga veprimi.b) Kërkimi ose pranimi, direkt ose indirekt, i interesit të pamerituar nga cilido person që udhëheq apo punon për ndonjë entitet të sektorit privat ose nga ndonjë person tjetër,në mënyrë që të shkelë detyrat dhe obligimet e tij dhe të veprojë ose të përmbahet nga veprimi. 135
  • 136. 4. NDARJA E KARAKTERISTIKAT THEMELORE TË KORRUPSIONIT Shumica e ligjeve ndëshkuese, nga aspekti juridik, i dallojnë dy lloje të sjelljevekorruptive: korrupsionin aktiv dhe korrupsionin pasiv. Korrupsioni aktiv ekziston kur dikush, duke ofruar ose duke dhënë ndonjëshpërblim, fiton privilegje për realizimin e ndonjë të drejte, kryen ndonjë vepër penale(p.sh. mito) ose ndonjë shtytje të ndonjë forme tjetër. Korrupsioni pasiv ekziston kur dikush që është në pozitë (zyrtare ose private)pranon ofertën, shpërblimin, interesin ose premtimin e dhuratës ose interesit, me çkakryen vepër penale të marrjes së mitos, keqpërdorimin të pozitës ose autorizimeve, bënmarrëveshje të dëmshme, bën ndikim të dëmshëm kundërligjor ose ndërmjetësim, etj. Kodi Penal i Bosnjës e Hercegovinës ka një përcaktim të ngjashëm. Për këtë dotë bëjmë fjalë në pjesën e tekstit mbi përcaktimin ligjor të korrupsionit dhe zbatimin eligjit. Përveç këtyre dy llojeve të aspektit juridik të korrupsionit, zakonisht bëhet edhedallimi kriminologjik dhe kriminalistik i disa formave të sjelljes korruptive: - Korrupsioni rrugor, i cili përfshin të gjitha format e situatat e mitosjes spontane të zyrtarëve publikë ose personave përgjegjës, pa plan paraprak ose paralajmërimi të veçantë për pranuesit e mitos, me qëllim të ikjes nga obligimet e rregullta ose procedurave të ligjshme, përkatësisht kryerjes së obligimeve ligjore, sanksioneve për realizimin e interesave që nuk i takojnë ose të drejtave që nuk i takojnë. Këto raste të korrupsionit janë të njohura me rastin e mitosjes (p.sh. policit, doganierit, policit financiar, inspektorit, punëtorit të shërbimit të financiar ose personave tjerë përgjegjës, të cilat janë të obliguar të ushtrojnë autorizimet e organeve shtetërore publike. - Korrupsioni me marrëveshje ose korrupsioni në administratën publike është pasojë e arritjes së marrëveshjeve të dëmshme, ndarjen e koncesioneve, punimeve ndërtimore, statusit të furnitorit me mallra ose kryerjes së shërbimeve me “provizion”, duke mos respektuar procedurat e rregullta që kanë të bëjnë me kualitetin, afatet, mënyrën e kryerjes së punëve, anashkalimi i tenderëve publikë, etj. - Korrupsioni politik shfaqet në forma të ndryshme, prej përgatitjes dhe miratimit të qëllimshëm të “zbrazëtive ligjore” (lancuna legës) të akteve ligjore e të akteve nënligjore të organeve ekzekutive të pushtetit e deri te sigurimi mjeteve financiare nga “fondet e zeza” të sponsorëve të partive politike, ikjes së obligimeve tatimore, jo-transparencës së evidencave të transaksioneve financiare, mënyrave të ndryshme të marrëveshjeve me grupe të ndryshme të interesit në dëm të interesit të përgjithshëm, etj. “aktiviteti me të cilin shfrytëzohet funksioni dhe pozita 136
  • 137. politike për qëllime amorale ose të kundërligjshme në përpjekje për përfitim personal”, (Enciklopedia politike). Korrupsioni politik dhe ekonomik dallohen varësisht prej faktit se keqpërdorimi i pozitës ka të bëjë me sferën e e politikës apo të ekonomisë. Pra, bëhet fjalë për ushtrim të kundërligjshëm të autorizimeve dhe ndikimit të pushtetarëve “që të pasurohen, të avancojnë veten ose ndonjë preson tjetër, duke dëmtuar shoqërinë, në kundërshtim me rregullat dhe ligjet ekzistuese”. - Korrupsioni gjyqësor sigurisht meriton të veçohet nga llojet tjera të korrupsionit, për shkak të dallimeve nga të ashtuquajturat korrupsione “të përgjithshme”, sepse përfshin sjelljet e kundërligjshme, keqpërdorimin e pozitës nga punëtori i pushtetit (shtetëror) të drejtësisë. Ky korrupsion, sikur edhe llojet tjera, cenon dhe shkatërron sistemin e drejtësisë.4.1. Karakteristikat e korrupsionit Korrupsioni karakterizohet për fshehtësi dhe diskrecion në format e manifestimit.Zakonisht, fshehtësia është mekanizmi që shërben për realizimin e objektivave tëkriminalitetit të organizuar, i cili është ngushtë i lidhur edhe me larjen e parave. Nga kjodel se këto vepra përfshijnë sfera të gjera, prandaj për një aksion gjithëpërfshirës e tëmenduar mirë është vështirë që këto vepra të zbulohen, të hetohen dhe të dënohen. Dukevështruar definicionet e tyre, kriminaliteti i organizuar, korrupsioni dhe larja e paravemund të thuhet se këto janë tri kuptime që janë në lidhshmëri ndërmjet tyre. Në të vërtetë,kriminaliteti i organizuar shërbehet më së shpeshti me korrupsion, i cili është mjet përkrijimin dhe mbajtjen e lidhjeve me organet e pushtetit dhe me personat me ndikim nësubjektet shtetërore, ekonomike e financiare. Larja e parave është mënyrë për fshehjen eveprimeve kriminale, pavarësisht se a janë apo nuk janë sanksionuar këto forma tëkorrupsionit dhe larjes së parave si vepra penale. Karakteristikë tjetër e korrupsionit është përshtatja. Korrupsioni është dukuri qëpërshtatet në shoqëri, pavarësisht prej rregullimit shoqëror. Këtu është e rëndësishme tëtheksohet sidomos shoqëritë në tranzicion, transformimin e marrëdhënieve pronësore,libelarizimin e ekonomisë, mungesën e rregullativës ligjore ose zbrazëtitë ligjore, etj., kurkorrupsioni i merr përmasat më të mëdha. Bosnja e Hercegovina ballafaqohet sot meefektet e tranzicionit. Kalimi i saj nga sistemi socialist-komunist një partiak në sistemindemokratik-pluralist ka bërë që ky vend të bëhet një truall i përshtatshëm për veprimtarikriminale. Rrethina e Bosnjës e Hercegovinës (Kroacia dhe Serbia e Mali i Zi) ështëgjithashtu e përfshirë në rrjetin e korrupsionit dhe dukurive tjera kriminale. Rrezikshmëria për shoqërinë manifestohet, para së gjithash, me mungesën emjeteve financiare në buxhetin e shtetit. Prej kësaj del se interesi(përfitimi) është motivithemelor i llojeve të tilla të veprës penale. Me korrupsionin lidhen edhe një sërë formashmanifestimi, perfiditeti i kryesve, vështirësitë e dëshmimit të këtyre veprave penale, etj. 137
  • 138. 4. EVOLUCIONI I KORNIZËS LIGJORE NDËRKOMBËTARE NË LUFTËN KUNDËR KORRUPSIONIT Konventa, e cila është temë e këtij punimi, është paraprirë nga konventa tëndryshme, në të cilat është trajtuar edhe problemi i korrupsionit. Shumë organizatandërkombëtare luftojnë me vite kundër korrupsionit dhe kontributi i tyre është ipadiskutueshëm. Organizatat që janë marrë me këtë problem janë: Organizatat përBashkëpunim Ekonomik e Zhvillim (OECD), Transparency International (TI), BankaBotërore (BB), Fondi Monetar Ndërkombëtare (FMN), etj. Duke marrë parasysh dispozitat e konventave paraprake dhe përvojat më të rejanga fusha e parandalimit dhe luftimit të problemit të korrupsionit, Asambleja ePërgjithshme e Organizatës së Kombeve të Bashkuara (OKB) ka miratuar Konventënkundër korrupsionit. Mund të thuhet se kjo konventë është akt final i përpjekjeveshumëvjeçare të luftimit të korrupsionit dhe se është akt ndërkombëtare për përballimin ekëtij problemi. Më poshtë do të trajtohen konventat të cilat i kanë paraprirë Konventës së OKB-sëkundër korrupsionit.5.1. Konventa e OECD në luftën kundër mitosjes së zyrtarëve të huaj publikë nëtransaksionet ndërkombëtare afariste Në vitin 1994, Organizata për Bashkëpunim Ekonomik e Zhvillim (OECD) kamiratuar rekomandimet e vendeve anëtare që “të ndërmerren masa efikase tëparandalimit dhe luftës kundër mitosjes së zyrtarëve të huaj publikë, të cilët marrinpjesë në transaksionet ndërkombëtare afariste”. Me këtë konventë vendet anëtare tëkësaj organizate obligohen të ndërmarrin masa për parandalimin e korrupsionit dhe tëpërcaktojnë elementet e përbashkëta të definimit penalo-juridik të këtyre vepravepenale. Me këtë konventë, mitosja e zyrtarëve të huaj shtetërorë për marrjen osembajtjen e ndonjë pune duhet të kriminalizohen, pavarësisht prej zakoneve lokale, siedhe lartësinë e mitos. Shkalla e dënimit të këtyre veprave duhet të jetë e njëjtë medënimin e parashikuar për vepra të kryera midis subjekteve vendore. Përfitimi dheprona e fituar nëpërmjet korrupsionit duhet të konfiskohen. Gjithashtu, interesi ipërgjithshëm dhe i veçantë ose pasojat e korrupsionit nuk mund të jenë shkas ose arsyepër lirim nga ndjekja dhe dënimi. Natyrisht, vendet anëtare të OECD janë obliguar sedispozitat e konventës t’i aplikojnë në dispozitat e ligjeve të tyre.5.2. Konventat e Këshillit të Evropës kundër korrupsionit5.2.1. Konventa penalo-juridike mbi korrupsionin 138
  • 139. Konventa penalo-juridike mbi korrupsionin është miratuar në nëntor të vitit1998, ndërsa është dorëzuar për nënshkrim në janar të vitit 1999. Kjo konventë është sigurisht një prej marrëveshjeve më të rëndësishme në këtëfushë. Ajo përmban obligimin që si vepra penale të definohen një sërë formash tëkorrupsionit, përfshirë: korrupsionin aktiv dhe pasiv të zyrtarëve publikë të huaj endërkombëtarë, të anëtarëve të parlamenteve dhe këshillave nacionale endërkombëtare, të gjyqtarëve të gjykatave shtetërore e ndërkombëtare, etj. Sipaskonventës, vepra penale konsiderohen edhe korrupsioni aktiv dhe pasiv në sektorinprivat, korrupsioni aktiv nëpërmjet ndikimit dhe fuqisë në nivelin kombëtar endërkombëtare, larja e parave të fituara me korrupsion dhe korrupsioni në fushën ekontrollit. Konventa e Këshillit të Evropës përpunon edhe procedurat themelore të tëdrejtës penale, siç janë: juridiksioni, sanksionimi dhe masat, besueshmëria e personelittë drejtësisë, korrupsioni integrues dhe formimi i trupave speciale për luftimin ekorrupsionit, mbrojtjen e dëshmitarëve dhe personave që bashkëpunojnë me personeline drejtësisë. Në fund, ajo siguron bashkëpunimin ndërkombëtar në fushën ekorrupsionit. Konventa shpreh pikëpamjet e Këshillit të Evropës, i cili niset prej faktit sekorrupsioni është kërcënim për vlerat demokratike, për rendin shoqëror, për të drejtat enjeriut dhe për progresin shoqëror. Me nënshkrimin e kësaj konvente dhe me miratimine dispozitave juridike të saj, Bosnja e Hercegovina ka krijuar kornizën ligjore përndërmarrjen e masave kundër korrupsionit.5.2.2. Konventa qytetare-juridike mbi korrupsionin Derisa Konventa penalo-juridike mbi korrupsionin përfshin një spektër të gjerëtë çështjeve që kanë të bëjnë me korrupsionin, përfshirë korrupsionin në sektorinprivat, Konventa qytetare-juridike mbi korrupsionin përpunon problematikën specifike,para së gjithash procedurat e kompensimit të dëmit të shkaktuar me korrupsion, si edheçështjen e vlefshmërisë së kontratave gjatë arritjes së të cilave konstatohet të ketë pasurkorrupsion. Konventa siguron sistemin e mbrojtjes së zyrtarëve që e paraqesinkorrupsionin dhe lehtëson bashkëpunimin ndërkombëtar. Konventa qytetare-juridikembi korrupsionin është miratuar në nëntor të vitit 1999.5.2.3. Konventat tjera që i kanë paraprirë Konventës së Asamblesë sëPërgjithshme të Organizatës së Kombeve të Bashkuara (APOKB) - Konventa inter-amerikane kundër korrupsionit, e cila është miratuar nga SHBA, më 29 nëntor 1996; 139
  • 140. - Konventa mbi luftën kundër korrupsionit, e cila përfshin funksionarët e Bashkimit Evropian dhe funksionarët e vendeve anëtare të Bashkimit Evropian, e miratuar nga Këshilli i Evropës më 26 maj 1997 (Fletorja zyrtare e BE-së, C 195, 25 qershor 1997); - Konventa mbi luftën kundër mitosjes së funksionarëve të huaj publikë në transaksionet ndërkombëtare afariste, miratuar nga OSBE, më 21 nëntor 1997; - Konventa e Unionit Afrikan për parandalimin dhe luftimin e korrupsionit, miratuar nga shefat e shteteve dhe qeverive të vendeve të Unionit Afrikan, më 12 korrik 2003.6. KONVENTA E KOMBEVE TË BASHKUARA KUNDËR KORRUPSIONIT(Konventa ndërkombëtare e OKB-së kundër korrupsionit) Bota i ka vënë vetes objektiv që deri në vitin 2015 të përgjysmojë shkallën evarfërisë. Korrupsioni dëmton objektivat zhvillimore të mileniumit, duke pamundësuarzhvillimin e qëndrueshëm ekonomik, i cili do të nxirrte nga varfëria miliona banorë nëbotë. Shkatërrimi i korrupsionit duhet të jetë pjesë qendrore e planeve për shtimin emjeteve për arritjen e objektivave të caktuara, qoftë përmes ndihmës së donatorëve oseaktiviteteve brenda vendeve të varfra. Vendet me shkallë të ulët të ardhurash kanë mësë shumti interes që ta pranojnë dhe ta zbatojnë Konventën e OKB-së kundërkorrupsionit. Korrupsioni është shkaktari kryesor i varfërisë, si edhe pengesa më e madhe përtejkalimin e varfërisë, prandaj korrupsioni duhet të shkatërrohet me vendosmëri, nëqoftë se ekziston vullneti i njëmendët për zhdukjen e varfërisë. 9 Dhjetori është shpallur Ditë Ndërkombëtare e Luftës Kundër Korrupsionit,pasi ceremonia e nënshkrimit të Konventës së Kombeve të Bashkuara kundërKorrupsionit, është zhvilluar më 9 e 10 dhjetor 2003, në Merid (Meksikë). Akti i miratimit të Konventës së KB kundër korrupsionit paraqet rast të mirë qëçdo vend ta rishqyrtojë praktikën e vet kundër korrupsionit, në bazë të rekomandimevedhe standardeve të pranuara globalisht. Pas miratimit të kësaj konvente, BeH ka vazhduar aplikimin e saj në segmentetë caktuara. Për shkak të dukurisë gjithnjë e më të shprehur të korrupsionit në skenënndërkombëtare, në vitin 2003, në mbledhjen e Asamblesë së Përgjithshme të Kombevetë Bashkuara, është shqyrtuar dhe është miratuar konventa e organizatave botërore mbiluftën kundër korrupsionit, e cila njihet me emrin Konventa e Ekuadorit kundërkorrupsionit. Me ratifikimin e kësaj konvente, më 14 dhjetor 2005, ka hyrë në fuqiinstrumenti i parë i vërtetë global për luftimin e korrupsionit. Ky hap i rëndësishëmështë arritur përkundër faktit se prej vendeve anëtare të Grupit Tetë (G-8) të vendeve 140
  • 141. më të zhvilluara, këtë dokument të rëndësishëm ndërkombëtare e ka ratifikuar vetëmFranca. (www. TI-BiH. org.). Konventa e Ekuadorit kundër korrupsionit ka të bëjë në mënyrë të drejtpërdrejtme sferat e politikës, ekonomisë e drejtësisë. Përpunimi i saj shpreh dëshirën dhevendosmërinë e përbashkët të bashkësisë ndërkombëtare që të zgjidhë çështjet edukurive amorale. Kjo ka rëndësi të madhe për forcimin e luftës së të gjitha vendevekundër korrupsionit dhe për bashkëpunimin ndërkombëtare në këtë luftë. Konventa i ka 71 nene, të cilat janë sistemuar ne 5 sisteme: 1) lufta për parandalimin e korrupsionit, 2) vërtetimi i krimit dhe realizimi i procesit gjyqësor, 3) zgjerimi mi bashkëpunimit ndërkombëtar, 4) kthimi i mjeteve financiare dhe 5) mbikëqyrja e respektimit të kontratave. Konkretisht, me këtë konventë, vendeve nënshkruese u kërkohet që tëpërpunojnë masat parandaluese në luftën kundër korrupsionit, fshehjes dhe larjes sëparave si edhe që të zgjerojnë bashkëpunimin reciprok në fushën e zgjidhjes së vepravepenale, në pajtim me dispozitat e kësaj konvente. Bashkëpunimi i vendeve dhekoordinimi i veprimit midis tyre përfshin ekstradimin e personave të dyshuar, ofrimin epërkrahjes juridike, transferimin e të burgosurve dhe kthimin e parave të humbura.Përmbajtja esenciale e kësaj konvente është në pajtim më Kushtetutën si edhe me tëdrejtën penale, me të drejtën kontestimore dhe dispozitat tjera ligjore të sistemevenacionale të drejtësisë. Pra, Konventa i njeh parimet ligjdhënëse dhe kushtetutshmërinëe shteteve nënshkruese. Gjithashtu, Konventa paraqet bazën ligjore për bashkëpunimin e të gjithavendeve në luftën kundër korrupsionit, ndërsa për shtetet nënshkruese ka siguruarbazën juridike ndërkombëtare që gradualisht të zgjidhë çështjet që kanë të bëjnë mekorrupsionin që ka lidhshmëri me korrupsionin ndërkombëtar, siç është grumbullimi idëshmive, ekstradimi i kriminalëve dhe kthimi i mjeteve financiare. Këto probleme dotë zgjidhen gradualisht, me përpunimin dhe plotësimin e dispozitave juridike eadministrative në sistemet juridike nacionale. Institucionet kompetente të shteteve qëjanë obliguar ta ratifikojnë këtë konventë duhet të fillojnë të aplikojnë të gjithadispozitat ligjore që janë parashikuar në konventë. Siç është përcaktuar, një vit pashyrjes në fuqi të konventës, sekretari i përgjithshëm i OKB-së do të organizojë njëtakim të vendeve nënshkruese. Në këtë takim, ku do të bëhet përpunimi i dispozitave tëkonventës, do të marrë pjesë edhe Bosnja e Hercegovina, si një prej vendevenënshkruese të saj. 141
  • 142. 6.1. DISPOZITAT E KONVENTËS NDËRKOMBËTARE TË KOMBEVE TËBASHKUARA KUNDËR KORRUPSIONIT Nisur nga dispozitat e përgjithshme të Konventës ndërkombëtare të OKB-sëkundër korrupsionit, është e rëndësishme të theksohen objektivat e proklamuara të sa.Këto objektiva janë: 1. të avancohen dhe të forcohen masat për parandalimin më me sukses e më efikas dhe lufta kundër korrupsionit; 2. të avancohet, lehtësohet dhe mbështetet bashkëpunimi ndërkombëtar dhe ndihma teknike në luftën kundër korrupsionit, përfshirë edhe kthimin e të mirave; 3. të forcojë integritetin, përgjegjësinë dhe administrimin me punë publike dhe pronën publike. Konventa, në pajtim me dispozitat e saj, zbatohet me qëllim të parandalimit,hetimit dhe ndjekjes penale të korrupsionit, si edhe të ngrirjes, konfiskimit dhe kthimittë mjeteve financiare të fituara me kryerjen e veprave penale të vërtetuara në bazë tëkësaj konvente. Me qëllim të zbatimit të kësaj konvente, nuk është e nevojshme qëveprat penale të përmendura t’i shkaktojnë dëm pronës shtetërore. Me këtë dispozitë,para organeve kompetente të ndjekjes (prokurorive dhe gjykatave) shtrohet detyrëkategorikë procedimi i detyrueshëm i kësaj vepre penale. Mbrojtja e sovranitetit të shtetit është theksuar posaçërisht. Në të vërtetë,shtetet nënshkruese i kryejnë obligimet e dala nga konventa në mënyrën që është nëpajtim me parimet e sovranitetit dhe integritetit territorial të shtetit, si edhe të mos-përzierjes në çështje të brendshme të shteteve tjera. Asnjë dispozitë e kësaj konventenuk i jep të drejtë shtetit nënshkrues që të territorin e një vendi tjetër të kryejë veprimetë cilat janë ekskluzivisht kompetencë e organeve shtetërore të atij vendi dhelegjislacionin e brendshëm.6.1.1. MASAT PREVENTIVE – PARANDALIMI I KORRUPSIONIT Konventa shpreh nevojën e miratimit të politikave përkatëse kundërkorrupsionit në vendet nënshkruese. Shteti “në pajtim me parimet themelore të sistemittë tij juridik, përpunon dhe aplikon politika vepruese e të koordinuara për parandalimine korrupsionit, duke avancuar parimet e shtetit ligjor, udhëheqjes së punëve publikedhe pronës publike, si edhe integritetin, transparencën dhe përgjegjësinë”. Në konventë është parashikuar themelimi i trupit ose trupave përkatëse përparandalimin e kësaj vepre penale. Në Nenin 6 thuhet se çdo shtet nënshkrues, nëpajtim me dispozitat themelore të sistemit të vet juridik, sipas nevojës, krijon një apomë shumë trupa për parandalimin e korrupsionit mesjete të ndryshme, siç është zbatimi 142
  • 143. i politikave të përmendura në Nenin 5 të Konventës, ku parashikohet: - mbikëqyrja dhe koordinimi për zbatimin e këtyre politikave, - avancimi dhe zgjerimi i njohurive mbi parandalimin e korrupsionit. Njohuritë mbi parandalimin e korrupsionit janë të rëndësishme për shkak tëpreventivës dhe krijimit të vetëdijesimit të qytetarëve për forcimin e sistemit tërregullimit shtetëror si edhe mbi mundësitë e parandalimit, Shtetet nënshkruese sigurojnë paraprakisht pavarësinë e trupit ose trupavepërkatëse, në mënyrë që ato të mund t’i kryejnë obligimet e tyre në mënyrë tëpapenguar dhe pa kurrfarë ndikimesh të paarsyeshme. Pavarësia e këtyre trupave ka tëbëjë, para së gjithash, me politikën neutrale të këtyre shërbimeve ose organeve. Në të vërtetë, në çdo shoqëri të organizuar vend qendror zë pushteti politik. Tëgjitha format tjera të organizimit të pushtetit të një shteti varen nga pushteti politik.Gjithmonë ka ekzistuar frika e arsyeshme nga veprimet autoritare, veprimet epaligjshme, zgjerimi i autorizimeve dhe veprimet tjera të paligjshme, me ndihmën epushtetit politik. Këtu bëhet fjalë konkretisht për përdorimin e këtyre trupave përqëllime të kundërligjshme. Për këtë arsye, çështje qenësore për një shoqëridemokratike është që politika të mos ketë ndikim të drejtpërdrejt në strukturën esigurisë dhe në zbatimin e ligjit, përveç në rastet kur në kuvend nxirren ligje përsubjektet e sistemit të sigurisë. Për këto trupa duhet të sigurohen mjetet edomosdoshme materiale dhe personeli i kualifikuar, por edhe trajnimi dhe aftësimi ikëtij personeli që të kryejë me sukses funksionin e vet. Më i rëndësishmi është kuadridrejtues. “Kujdes që njeriun që vendos të jetë i përshtatshëm për vendin e punës, që tëmos i mungojnë aftësitë ...(ibd. Iskaner, shel XI). Çdo shtet nënshkrues i Konventës është i obliguar ta njoftojë sekretarin epërgjithshëm të OKB-së mbi emrin dhe adresën e organit ose organeve që mund t’undihmojnë vendeve tjera nënshkruese për përpunimin dhe zbatimin e masave të veçanta përparandalimin e korrupsionit. Kështu krijohen mundësi për bashkëpunim global për luftimin ekorrupsionit.7. SEKTORI PUBLIK7.1. Korrupsioni në administratën publike Korrupsioni në administratën publike është më së shumti i pranishëm në vendet kuka pushtet të pakufizuar, ku mungon legjislacioni përkatës, ku nuk ka përgjegjësi dhetransparencë dhe ku nuk ka organe funksionale dhe efikase. Në këto vende shfaqen problemetë shumta që kanë të bëjnë me çështjen e vendosjes mbi ndarjen e mjeteve, dhënien e lejeve,respektimin e dispozitave ligjore dhe dispozitave administrative. Në BeH dominon përshtypja e qytetarëve se korrupsioni në këtë vend është mjaft ipërhapur. Ky opinion shkakton mosbesim të madh ndaj ndershmërisë dhe profesionalizmit të 143
  • 144. zyrtarëve publikë. Keqpërdorimi i pozitës dhe konflikti i interesave shkaktojnë vështirësi,sidomos në afarizmin e ndërmarrjeve të cilat nuk kanë lidhje me pushtetin politik, ndërsamarrja e mitos i kufizon edhe më shumë mundësitë për zhvillim më të shpejtë ekonomik. Korrupsioni në institucionet publike ka të bëjë me veprat penale të zyrtarëve publikë,të cilët keqpërdorin pozitat e tyre. Sipas një definicioni të gjerë, zyrtar publik është çdoperson që punon në organet e pushtetit qendror e lokal, në ndonjërën prej këtyre tri llojeve tëpushtetit: pushtetit ekzekutiv, pushtetit ligjdhënës dhe organeve të drejtësisë. Konflikti i interesave është një terren tjetër i korrupsionit të organeve dheinstitucioneve publike. Zyrtarëve dhe anëtarëve të caktuar të familjeve të tyre u ndalohet tëkenë interesa financiare në sferat në të cilat mund të ndikojnë zyrtarët me vendimet e tyre oseme informacionet që mund t’i japë gjatë kryerjes së detyrave të tij të punës. P.sh., zyrtari qëpunon në planin e ndërtimit të një rruge të re, e ka të ndaluar të blejë tokë e cila gjendet nëhapësirën nëpër të cilën do të kalojë rruga, sepse vlera e tokës do të rritet kur të merret veshpër ndërtimin e rrugës. Lidhja e personave të caktuar me qeverinë paraqet një terren të përshtatshëm përkorrupsion në institucionet publike, prandaj duhet të kihet parasysh se shumicën emashtrimeve i kryejnë personat që nuk janë zyrtarë publikë. Ata japin të dhëna tëgabueshme, i shtrembërojnë ose i fshehin ato, me qëllim të përfitimin material ose të fitimittë beneficeve të ndryshme nga qeveria. P.sh., furnizuesi i cili i falsifikon të dhënat me qëllimqë të përfitojë nga e drejta e kthimit të mjeteve për shpenzime, duke dhënë dëshmi tëfalsifikuara për pjesët e makinës që ia shet qeverisë, e ka mashtruar qeverinë edhe pse nukështë zyrtar qeveritar. Kategoria e katërt e kundërvajtjeve nga sfera e korrupsionit në institucionet publikembështetet në dhënien e deklaratave të rrejshme qeverisë. Dhënie e deklaratave të rrejshmeqeverisë është vepër penale, pavarësisht se a jepen këto deklarata me qëllim që nga qeveria tëfshehen të dhëna mbi vlerat. Dëshmitë e rrejshme nën betim, gjatë procedurës zyrtare siçështë gjykimi, bëjnë pjesë gjithashtu në kategorinë e deklaratave të rrejshme.7.2. Dispozitat lidhur me funksionarëve dhe zyrtarëve publikë Çdo shtet nënshkrues i Konventës obligohet që, në pajtim me parimetthemelore të sistemit të vet, të miratojë dispozitat përkatëse për forcimin e sistemit tëangazhimit, punësimit dhe avancimit, si edhe të pensionimit, të zyrtarëve efunksionarëve publikë:1. të cilat bazohen në parimet e efikasitetit, transparencës dhe objektivitetit, siç janë: rezultatet e punës, drejtësia dhe profesionalizmi;2. të cilat përfshijnë procedurat adekuate të zgjedhjes dhe aftësimit të individëve në funksione publike, të cilat konsiderohen posaçërisht të përshtatshme për korrupsion, si edhe zëvendësimi dhe dërgimi i tyre në funksione tjera, kurdo që kjo është e mundur; 144
  • 145. 3. me të cilat bëhet stimulimi adekuat i zyrtarëve dhe funksionarëve publikë, nëpërmjet të ardhurave adekuate dhe ndarjes së drejtë të pagave, duke pasur parasysh shkallën e zhvillimit ekonomik të vendeve nënshkruese të Konventës;4. me të cilat hartohen programe aftësimi dhe trajnimi, në mënyrë që zyrtarët publikë të përmbushin kriteret profesionale për ushtrimin e funksionit të tyre publik në mënyrë korrekte, të ndershme e të drejtë, si dhe të organizohen forma të ndryshme specializimi për ngritjen e vetëdijes mbi kurthet e korrupsionit, në mënyrë që të përballojnë sfida të ndryshme gjatë kryerjes së funksionit të tyre. Programet e tilla mund të kenë të bëjnë edhe me kodet ose standardet e sjelljes në fusha të caktuara; Konventa parashikon mundësinë e shqyrtimit të masave të miratuara ligjore eadministrative në pajtim objektivat e saj për përcaktimin e kritereve që kanë të bëjnëme kandidaturën dhe me zgjedhjen e individëve në funksione publike. Për të gjithallojet e zgjedhjeve duhet të sigurohet transparencë e financimit të kandidatëve përfunksione publike dhe, kudo që është e mundur, financimit të partive politike. Çdo shtet nënshkrues i konventës duhet të përpiqet të krijojë, të mbajë dhe tëforcojë sistemet me të cilat shtohet transparenca dhe parandalohet konflikti i interesave(Neni 7).7.3. Furnizimet publike, financat publike dhe raportet publike Sulmet ndaj institucioneve shtetërore ose gërmimi i qenësisë së shtetit, janë tëpatolerueshme. Kur flitet për korrupsionin në korrelacion me, p.sh., administrimin efinancave publike, flitet për individë ose grupe, të cilat i shfrytëzojnë procedurat meqëllim të përfitimit ose realizimit të interesave të tyre. Le ta marrim si shembullraportin e Zyrës së revizionit të afarizmit financiar të institucioneve të BeH për vitin2004. Sipas këtij raporti, Presidenca e BeH e kishte tejkaluar buxhetin e planifikuar përkëtë vit, por kjo nuk do të thotë se ky institucion nuk është i përgjegjshëm dhe se ështëfajtor për shpenzime të tepërta. Këtu bëhet fjalë për punë të papërgjegjshme ose tëzyrtarëve publikë të këtij institucioni ose për vetë procedurën e punës së tyre. Pra, qasjese “nuk vlen shteti” është e gabueshme, sepse pa shtet nuk ka kurrfarë sistemi tërregullimit të marrëdhënieve. Në këtë kuptim, Konventa e njeh plotësisht shtetin(rendin kushtetues e juridik, integritetin territorial, sovranitetin...) dhe, në pajtim mekëtë, propozon ndërmarrjen e masave me të cilat mund të përmirësohet gjendja sibrenda shtetit ashtu edhe në nivel ndërkombëtar. Çdo shtet nënshkrues i Konventës, në pajtim me parimet themelore të sistemittë vet juridik, ndërmerr masat e domosdoshme që të vendosë sistemin përkatës tëfurnizimit, të bazuar në transparencë, në garë dhe në kritere objektive gjatë marrjes së 145
  • 146. vendimeve, nëpërmjet të cilave, ndër të tjera, parandalohet me sukses korrupsioni.Masat e tilla, të cilat mund të marrin parasysh kufijtë përkatës të vlerës së punëvepublike, ndër të tjera, kanë të bëjnë me: 1. publikimin e informacioneve që kanë të bëjnë me procedurat dhe kontratat e furnizimit, përfshirë edhe informacionet mbi ftesat për garë publike (tender) dhe informacionet e rëndësishme mbi kushtet e kontratave, me ç’ rast pjesëmarrësve potencialë në garë u jepet kohë e mjaftueshme për përgatitjen e ofertave; 2. përcaktimi paraprak i kushteve për pjesëmarrje, përfshirë kriteret për përzgjedhjen dhe për nënshkrimin e kontratave, si edhe rregullave të garimit dhe kohën e publikimit të rezultateve; 3. respektimi i kritereve të caktuara më parë me rastin e marrjes së vendimeve mbi furnizime publike, në mënyrë që të lehtësohet verifikimi i mëvonshëm i zbatimit të rregullave dhe procedurave; 4. krijimin e një sistemi efikas të revizionit të brendshëm, përfshirë edhe sistemin e ankesave, në mënyrë që të sigurohen mundësitë ligjore dhe ilaçi juridik, në rast se nuk zbatohen rregullat dhe procedurat e caktuara; 5. ndërmarrja e masave për rregullimin e çështjeve që kanë të bëjnë me personelin kompetent për furnizim, siç janë: deklarimi i interesimit për disa furnizime publike, procedurat e verifikimit dhe kërkesat në formë trajnimi. Gjatë ratifikimit të Konventës, shtetet nënshkruese obligohen që, në pajtim meparimet themelore të sistemeve të tyre juridike, të ndërmarrin masat përkatëse përshtimin e transparencës dhe përgjegjësisë në administrimin e financave publike. Këtomasa, ndër të tjera, përfshijnë: 1. procedurat e miratimit të buxhetit; 2. dorëzimin me kohë i raportit mbi të hyrat dhe shpenzimet; 3. sistemin e kontabilitetit dhe standardet e revizionit dhe mbikëqyrjes; 4. sistemin efikas të uljes së shkallës së rrezikut dhe kontrollin interno; 5. masat korrektuese në rast të mosrespektimit të kërkesave të caktuara në këtë pikë (ku është e mundur). Është e nevojshme të ndërmerren masa nga e drejta qytetare e juridike që mundtë jenë të nevojshme, në pajtim me parimet themelore të sistemit juridik të vendit, përruajtjen e integritetit të kontabilitetit, të dhënave të kontabilitetit, raportit financiar osedokumenteve tjera që kanë të bëjnë me të hyrat dhe shpenzimet publike, si edhe përparandalimin e falsifikimit të dokumenteve. Në bazë të materies së prezantuar, tashmë është e qartë se sa është i nevojshëmpërpunimi i politikës dhe miratimi i strategjisë së zbatimit në praktikë të Konventës.“Politika, në kuptimin e gjerë, nënkupton orientimin e veprimtarisë njerëzore në 146
  • 147. drejtim të caktuar, me qëllim të realizimit të objektivave optimale” (Ramo Maslesha).Politika që ka të bëjë me sigurinë e shoqërisë duhet të bazohet në kornizat themeloreshoqërore e politike, në vlerësimet e caktuara dhe, sidomos, në rezultatet e hetimeve(në këtë rast të veprës së korrupsionit) dhe njohurive të fituara nga përvoja. Po ashtu,është e nevojshme edhe një qasje shkencore për zgjidhjen e problemeve dhe aplikimine disiplinave të ndryshme shkencore. Puna e organeve të administratës publike kërkon një nivel përkatës tëtransparencës ndaj opinionit. Shumë i rëndësishëm është edhe botëkuptimi mbiinformimin e opinionit me veprimet konkrete të bartësve dhe subjekteve tëadministratës publike. “E drejta e qytetarëve për informim ka funksion kyç përzhvillimin e shoqërisë demokratike dhe civile” (Ramo Maslesha). Kjo nënkupton sepuna e organeve të administratës publike duhet të jetë dukshëm më e hapur ndajopinionit dhe mediave. Kështu, anëtarëve të bashkësisë shtetërore u sigurohet e drejtaqytetare që, nëpërmjet propozimeve, pikëpamjeve dhe përvojave, të japin kontributin etyre në planifikimin strategjik dhe, njëkohësisht, ngritet edhe autoriteti i sistemit tëadministratës publike. Besimi i qytetarëve është shumë i rëndësishëm, prandajinformimi i qytetarëve për punën e sistemit të administrimit të financave publike duhettë jetë objektiv, me kohë, i përgjegjshëm, kompetent dhe gjithëpërfshirës. Opinioniduhet të njoftohet me aktivitetet që zhvillohen në këtë sistem. Duke pasur parasysh nevojën për luftimin e korrupsionit, çdo shtet do tëndërmarrë masat e nevojshme për shtimin e transparencës së administratës publike,përfshirë edhe organizimin e saj, funksionimin dhe procesin e vendimmarrjes, për saështë e mundur. Këto masa, ndër të tjera, mund të përfshijnë:1. miratimin e procedurave dhe dispozitave me të cilat opinionit ia mundësojnë që, kur është e mundur, të marrë informacione mbi organizimin, funksionimin dhe procesin e marrjes së vendimeve të administratës publike dhe mbi miratimin e akteve ligjore që janë me interes për opinionin, duke mbrojtur të dhënat private e personale;2. thjeshtimin e procedurave administrative, për sa është e mundur, në mënyrë që të lehtësohet qasja e opinionit në organet kompetente për marrjen e vendimeve dhe3. publikimin e informacioneve, ku mund të përfshihen edhe raportet periodike mbi grackat e korrupsionit në administratën publike. Duke pasur parasysh pavarësinë e gjyqësisë dhe rolin kyç të saj në luftënkundër korrupsionit, çdo shtet nënshkrues i Konventës, në pajtim me parimetthemelore të sistemit të vet juridik dhe pa cenuar pavarësinë e gjyqësisë, duhet tëndërmarrë masa për forcimin e integritetit dhe parandalimin e korrupsionit në gjyqësi.Në këto masa mund të përfshihen rregullat e sjelljes së punëtorëve të organevegjyqësore. 147
  • 148. Masa të të njëjtës natyrë mund të ndërmerren edhe në prokuroritë e vendevenënshkruese të konventës, në të cilat prokuroritë janë pjesë të gjyqësisë, duke ruajturpavarësinë e tyre sikurse edhe gjyqësia.8. SEKTORI PRIVAT Bosnja dhe Hercegovina, në periudhën e pas luftës, ka hasur në sprovën ekalimit nga një sistem (një-partiak socialist-komunist), në një sistem tjetër (pluralistdemokratik). Transformimi i shoqërisë socialiste nënkupton tejkalimin e sistemitdinamik dhe vendosjen e sistemit dinamik me orientim progresiv të zhvillimit shoqërore ekonomik. Në këtë proces të tranzicionit, është bërë transformimi i pronës shtetërore-shoqërore socialist në pronë private. Ky proces është quajtur privatizim. Mund tësupozohet se ky proces, i cili është ende në vazhdim e sipër, mund të jetë “faktor” ikorrupsionit. Por, për shkak të mangësive sistemore të analizave shkencore, hipotezat etilla nuk mund të flitet se ky proces është “faktor” korrupsioni. Nëse ndërrohet teza,mund të thuhet se privatizimi është vetëm mjet për korrupsion. Nga ana tjetër, me të drejtë gjykohet mbi nevojën e ndërmarrjes së masavepërkatëse nga ana e organeve ligjdhënëse e ekzekutive bë sektorin privat. Një shumëprej 1.2 miliard markash, ka humbur çdo vit qeveria, nëpërmjet mashtrimeve tëndryshme, siç janë ndërmarrjet fantome ose ndërmarrjet e regjistruara në emër tëpersonave të vdekur. Vetëm në sektorin e ndërtimtarisë janë përvetësuar rreth 74milionë KM. Korrupsioni i tillë ka konsekuenca tepër të mëdha.8.1. Propozimi i masave në kuadrin e sektorit privat Duke respektuar parimet themelore të legjislacionit të brendshëm të secilit shtetnënshkrues, Konventa ka propozuar masa për parandalimin e korrupsionit në sektorin privat,përmirësimin e standardit të kontabilitetit dhe të revizionit në sektorin privat dhe, kur kjoështë e mundur, shqiptimin e dënimeve efikase dhe proporcionale në procedurën qytetare,juridike e penale, për shkak të mosrespektimit të masave të tilla. Masat për arritjen e këtyre objektivave, ndër të tjera, përfshijnë: 1. thellimin e bashkëpunimit midis organeve për zbatimit e ligjit në lidhje me entitetet private; 2. përparimin e zhvillimit të standardeve dhe procedurave për ruajtjen e integritetit të parimeve përkatëse të entitetit privat, përfshirë kodet e sjelljes për kryerjen me korrektësi, me nder dhe me përgjegjësi të veprimtarive afariste në të gjitha profesionet, si edhe për parandalimin e konfliktit të interesave, për avancimin e praktikës së mirë afariste midis ndërmarrjeve dhe marrëdhëniet kontraktuese të ndërmarrjeve private me 148
  • 149. shtetin; 3. rritjen e transparencës së marrëdhënieve midis entiteteve private, përfshirë (ku është e mundur) masat që kanë të bëjnë me identitetin e personave juridikë e fizikë që marrin pjesë në themelimin dhe administrimin e korporatave; 4. parandalimin e keqpërdorimit të procedurave me të cilat rregullohen entitetet private, përfshirë procedurat që kanë të bëjnë me subvencione dhe lejet që i lëshojnë organet publike për kryerjen e veprimtarive afariste; 5. parandalimi i konfliktit të interesave me zbatimin e kufizimeve për një periudhë të arsyeshme kohore, kur bëhet fjalë për kryerjen e veprimtarive profesionale të ish- funksionarëve publikë ose për punësimin e funksionarëve publikë në sektorin privat, pas largimit nga funksioni ose pas pensionimit atje ku këto veprimtari ose vendi i tyre i punës kanë lidhshmëri me funksionet të cilat i kanë mbajtur ose që i kanë mbikëqyrur këta funksionarë gjatë mandatit të tyre; 6. sigurimin se ndërmarrjet private, duke pasur parasysh strukturën dhe madhësinë e tyre, kanë kontroll të mirë të revizionit të brendshëm, me qëllim të ndihmës për parandalimin dhe zbulimin e akteve të korrupsionit, si edhe me qëllim që llogaritë dhe raportet e tyre financiare t’u nënshtrohen procedurave të revizionit dhe certifikimit; Për të parandaluar korrupsionin, çdo ndërmarrje nënshtruese e Konventës duhet tëndërmarrë masat e nevojshme, në pajtim me legjislacionin e vet të brendshëm dhe dispozitatmbi mbajtjen e kontabilitetit, për ruajtjen e të dhënave, për paraqitjen raporteve financiaredhe për standardet e kontabilitetit dhe revizionit, për ndalimin e veprimeve të mëposhtme, tëcilat kanë të bëjnë me kryerjen e disa veprave penale të sanksionuara me Konventë: 1. shfrytëzimin e dokumenteve të rrejshme dhe 2. shkatërrimin e qëllimshëm të dokumenteve të kontabilitetit para kohës së përcaktuar me ligj. Asnjë shtet nënshkrues nuk do të lejojë zbritjen e tatimit të shpenzimeve qëparaqesin mito, pasi mitosja është një prej elementeve të veprave penale të sanksionuara menenet 15 dhe 16 të kësaj Konvente, dhe shpenzimeve tjera që janë pasojë e sjelljevekorrupsioniste (Neni 12)). Sipas Nenit 13, secili shtet nënshkrues duhet të ndërmarrë masa përkatëse, nëkuadrin e mundësive të veta dhe ne pajtim me parimet themelore të legjislacionit të vet tëbrendshëm, për nxitjen e pjesëmarrjes aktive të individëve dhe grupeve jashtë sektorit publik,siç janë shoqëria civile, organizatat joqeveritare dhe organizatat e bashkësive lokale, nëparandalimin dhe luftimin e korrupsionit, si edhe për ngritjen e vetëdijes së qytetarëve përekzistimin dhe shkaktarët e korrupsionit dhe për kërcënimet që paraqet korrupsioni. Kjo pjesëmarrje mund nxitet me masa të ndryshme, siç janë:a) rritja e transparencës dhe pjesëmarrjes së qytetarëve në proceset e vendimmarrjes;b) sigurimi i qasjes më të mirë të opinionit në informacione; 149
  • 150. c) inicimi i aktiviteteve për informim publik që mund të kontribuojnë për mostolerimin e korrupsionit, si dhe i programeve të arsimimit publik, përfshirë plan-programet në shkolla dhe fakultete;d) respektimi, përparimi, informimi dhe mbrojtja e lirisë së kërkimit, pranimit dhe publikimit të informacioneve në lidhje me korrupsionin. Kjo liri mund t’u nënshtrohet kufizimeve të caktuara, por kufizime mund të jenë vetëm ato që janë parashikuar me ligj, për shkak të: a) respektimit të të drejtave dhe integritetit të të tjerëve b) ruajtjes së sigurisë nacionale, rendit publik ose shëndetit e moralit publik. 9. RËNDËSIA E KONVENTËS NË QARQET NDËRKOMBËTARE Data 9 dhjetor është shpallur Ditë ndërkombëtare e luftës kundër korrupsionit,sepse në këtë ditë është zhvilluar ceremonia e Konventës së Kombeve të Bashkuarakundër korrupsionit (Meridi, Meksikë, 9-10. dhjetor 2003). Konventa, e miratuar ngaAsambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, më 31 tetor 2003, e cila ështëinstrumenti i parë global për luftimin e korrupsionit, ka hyrë në fuqi më 14 dhjetor tëvitit 2005. “Ky hap i rëndësishëm është bërë përkundër faktit se prej anëtarëve tëGrupit Tetë (G-8) të vendeve më të zhvilluara, vetëm Franca e ka ratifikuar këtëdokument të rëndësishëm ndërkombëtare. Dhënia e mitos, larja e parave të fituara nëmënyrë të kundërligjshme dhe fshehja nga ligji e zyrtarëve të korruptuar janë fenomeneglobale që kërkojnë zgjidhje globale” (David Nussbaum, drejtor ekzekutiv iTransparency International). Konventa e OKB-së kundër korrupsionit ka të bëjë pikërisht me këto probleme.Ajo është instrument juridik, i cili duhet: - të shpejtojë kthimin e fondeve të vjedhura nga diktatorët e diktatorëve dhe zyrtarëve tjerë publikë, nëpërmjet bashkëpunimit të mirë dhe efikas midis qeverive; - të bëjë presion ndaj qendrave bankare, siç janë Zvicra dhe Mbretëria e Bashkuar (Britania e Madhe), që të jenë më të përgjegjshme në rastet e hetimeve të tilla dhe të ndërmarrin aksione për parandalimin e larjes së parave; - të mundësojë aksione të përbashkëta ndërkombëtare të organeve të drejtësisë, pavarësisht se ku fshehen individët e korruptuar. Vendeve nënshkruese të Konventës do t’u mundësohet t’i procesojnë kompanitë e huaja dhe individët që kanë kryer vepra penale në territoret e tyre; - të aktivizohen të gjitha palët, përfshirë edhe fuqitë më të mëdha ekonomike që nuk janë anëtare të OECD-së, siç janë Kina, Rusia dhe Arabia Saudite, që të ndalojnë mitosjen e zyrtarëve të huaj, në mënyrë që të ndërpresin rrugët e qarkullit të parave të papastra. 150
  • 151. Deri në fund të vitit 2005, Konventa e OKB-së kundër korrupsionit ështëratifikuar vetëm nga një e katërta e vendeve, që do të thotë se aplikimi i saj nëlegjislacionet e shteteve është ende shumë larg. Vendet duhet të bëjnë më shumë se sanënshkrimi i këtij dokumenti, duhet të zbatojnë në praktikë dispozitat e Konventës. Ratifikimi i Konventës së Kombeve të Bashkuara kundër korrupsionit kakrijuar kornizën globale juridike për përparim të konsiderueshëm të luftës kundërkorrupsionit. Konventa, e cila ka hyrë në fuqi në dhjetor të vitit 2005, di të shpejtojë kthimine mjeteve të vjedhura, do të detyrojë qendrat bankare që të ndërmarrin masa kundërlarjes së parave, do t’u mundësojë shteteve të procesojnë kompanitë e huaja dheindividët që kanë kryer vepra penale të korrupsionit në territoret e tyre, do të ndalojëmitosjen e zyrtarëve shtetërorë publikë. Vendet më shkallë të ulët të të hyrave që ekanë miratuar dhe kanë filluar ta aplikojnë Konventën kanë bërë një hap përpara nëgarën për thithjen e investimeve të huaja dhe për zhvillim ekonomik.10. RËNDËSIA E KONVENTËS PËR BOSNJËN E HERCEGOVINËN Për shkak të korrupsionit, i cili është bërë realitet, çdo shtet përpiqet të ndërtojënjë strategji dhe një doktrinë të veprimit kundër korrupsionit. Kjo konventë është bazëpër një ndërmarrje të tillë. Ajo do të ndihmojë për hartimin e ligjeve që kanë të bëjnëme veprën penale të korrupsionit.10.1. Vlerësimi i institucioneve dhe dispozitave ligjore kundër korrupsionit Kapacitetet institucionale të BeH kundër korrupsionit janë të dobëta, të varura etë politizuara dhe të korruptuara. Përkundër reformave disavjeçare, analizave të thukëtadhe ndihmës miliardëshe të bashkësisë ndërkombëtare në zhvillim pas luftës, BeHpërballet me sfida serioze të korrupsionit dhe me institucione shumë të dobëta ejoefikase të cilat duhet ta luftojnë korrupsionin. Hulumtimet kanë treguar një sërë ligjesh të miratuara së voni, të cilat kanëpërfshirë praktikat e mira të vendeve tjera, por ka treguar se mekanizmat shtetërorepërkatëse janë të paaftë për implementimin e këtyre ligjeve dhe për forcimin e besimittë qytetarëve tek institucionet. Një numër i konsiderueshëm i ligjeve me rëndësi vitaleende janë në fazën e përpunimit dhe miratimi i tyre zgjat tepër shumë. Çdo fushë shoqërore rregullohet me dispozita përkatëse ligjore, prej nga delpërfundimi për ekzistimin e një “mase të madhe ligjore”, e cila nuk është unike. Kjo dotë thotë se ligjet nuk kanë të lidhura në mënyrë që të veprojnë kudër korrupsionit. Sishembull po përmendim vetëm paqëndrueshmërinë e Ligjit mbi lirinë e qasjes nëinformacione të Republikës Serbe dhe Ligjit mbi procedurën e përgjithshmeadministrative të Republikës Serbe. Me këto ligje mund të vihet në pikëpyetje e drejta 151
  • 152. e qytetarëve që të iniciojnë procedurën e kontestit administrativ, në rastet kua atyre ushkurtohet e drejta e qasjes në informacionet e organeve publike. Në të vërtetë, nëqoftë se refuzohet kërkesa për qasje në informacione, sipas Ligjit mbi lirinë e qasjes nëinformacione të Republikës Serbe, parashtruesi i kërkesës njoftohet me shkrim, ndërsaLigji mbi procedurën e përgjithshme administrative, i cili zbatohet në vend të Ligjitmbi lirinë e qasjes në informacione, nuk e njeh shkresën si akt juridik individual. Ligjimbi procedurën e përgjithshme administrative parashikon që ankesa të paraqitetekskluzivisht në vendimin si akt administrativ individual. Sipas strategjisë zhvillimore të BeH, në kuadrin e masave me të cilat do tëforcohet shteti juridik dhe do të parandalohet korrupsioni duhet të miratohen dhe tëharmonizohen midis entiteteve këto akte ligjore: - Ligji mbi parandalimin e larjes së parave (i miratuar në vitin 2003), - Kodi Penal (i miratuar në vitin 2003), - Ligji mbi procedurën penale ( i miratuar), - Ligji mbi administratën e BeH, - Ligji mbi marrëdhëniet obliguese (i dorëzuar në Parlamentin e BeH, në korrik të vitit 2004), - Ligji mbi konfliktin e interesave (ekziston në nivel të federatës dhe etniteteve), etj. Studimi i sistemit nacional të integritetit të Bosnjës e Hercegovinës (2004) ianalizon të gjitha institucionet kyçe, detyrë e të cilave është lufta kundër korrupsionit,duke filluar nga pushteti ligjdhënës, pushteti ekzekutiv e gjyqësor e deri te revizionitkryesor, ombudspersoni dhe agjencitë tjera qeveritare, organizatat joqeveritare, mediatdhe institucionet ndërkombëtare. Shkaktarët e korrupsionit të sistemit të qeverisjes. Parimisht është vështruarsistemi i BeH si shkaktar i mundshëm i korrupsionit. Rregullimi i shtetit të tillë dhetransformimi i i liderëve politikë është sfida më e madhe për BeH dhe për drejtuesit esaj ndërkombëtarë. Kjo është e vështirë për shkak se është shfaqur një grup njerëzishme ndikim, të cilëve konstituivi i shtetit u ka mundësuar të hyjnë papritur në zonën kumerren dhe zbatohen vendime. Hiperproduksioni i funksioneve ministrore kakushtëzuar prodhimin e një aparati të fuqishëm burokratik, i cili, sipas shprehisëburokratike, i pengon ndryshimet. Binjakëzimi i aparateve partiake e shtetërore kakrijuar aparat që frenon integrimin e BeH në asociacionet euro-atlantike. Nxjerrja eligjeve dhe ndërtimi i institucioneve të nevojshme për evropianizimin e BeH ështëprojekti më domethënës ndërkombëtar e shtetëror, i cili nënkupton njëkohësishtshuarjen e strukturave të panevojshme. Në anën tjetër ligjdhënësi i BeH i ka miratuar disa ligje që kanë të bëjnë mekorrupsionin, të hartuara sipas modeleve dhe përvojave të vendeve të tjera, të cilat janëvlerësuar pozitivisht. Ekzistojnë disa ligje, por nuk ekzistojnë institucione për zbatimin 152
  • 153. e tyre. Përveç përpjekjeve individuale institucionale të entiteteve, nuk ka veprimesistematike institucionale. Ekziston një vakum i madh, sepse nuk ka dispozita recidivelidhur me kompetencat e institucioneve. Sipas një hulumtimi të kryer në 159 vende të botës, Bosnja e Hercegovinagjendet në vendin e 88 për korrupsion. Hulumtimi ka treguar se në shumicën eorganizatave shoqërore të BeH ka korrupsion. Ai ka treguar se 52% të qytetarëve tëBeH mendojnë se Presidenca e BeH është e korruptuar. Një përqindje pak më e madhebeson se Këshilli i Ministrave është i korruptuar, por vendin kryesor për korrupsion,sipas opinionit të qytetarëve, e zënë qeveritë e entiteteve. A ka nevojë për zbatimin e Konventës në BeH? E para, BeH duhet të jetë partner në procesin e sigurisë globale, e cila ka të bëjëedhe me sigurinë nga korrupsioni. Në BeH është sidomos e nevojshme të vendoset njëbashkëpunim i ngushtë me vendet fqinje, pra vendet e rajonit, për shkak të rrezikutdirekt dhe indirekt të sistemit nacional të sigurisë, si nga korrupsioni ashtu edhe ngaformat tjera të kriminalitetit. E dyta, është e rëndësishme që shteti të ketë kornizë ligjore adekuate dhemekanizma për luftimin e korrupsionit, para së gjithash trupa efikase për luftimin ekëtij fenomeni. Me ratifikimin e Konventës se OKB-së kundër korrupsionit, do tëkrijohen kushte për integrim më të shpejtë të BeH në strukturat euro-atlantike. Me përjashtim të “humbjes” së pavarësisë në marrjen e vendimeve në disaprocese lidhur me korrupsionin, Bosnja e Hercegovina ka nevojë të madhe për njëdokument të tillë. BeH. Me nënshkrimin e Konventës së OKB-së kundër korrupsionit,ka shprehur gatishmërinë që të angazhohet për shkatërrimin e korrupsionit, i ciliparaqet kërcënim serioz për stabilitetin dhe sigurinë e shoqërisë, për vlerat demokratikedhe sundimin e ligjit. Dokumenti ofron qasje sistematike ndaj problemit të korrupsionit. Me zbatiminnë praktikë të Konventës, BeH do të fitonte një ambient stabil, si brenda kufijve të sajashtu edhe në rajon e më gjerë sa i përket korrupsionit. Fakti se, vitet e fundit, në BeHështë relativisht i pranishëm fenomeni i korrupsionit e arsyeton plotësisht miratimin eKonventës së OKB-së kundër korrupsionit. Përveç faktit se Konventa do të ndihmojëedhe rregullimin e brendshëm dhe luftimin e korrupsionit në BeH, ajo do të ndihmonteedhe në vendosjen e lidhjeve të ngushta me vendet tjera. Konventa parashikonbashkëpunimin e institucioneve financiare, organeve speciale për parandalimin ekorrupsionit, organet e administratës publike, këmbimin e përvojave dhe këshillave,etj. Lufta e vërtetë dhe ndërprerja e korrupsionit varet më së shumti nga vullneti imirë politik dhe përkushtimi në luftën kundër korrupsionit të institucioneve shtetërore,shoqërisë civile si edhe nga konceptet pozitive dhe veprimi i individëve. Është epamundur që shteti të luftojë kundër këtij problemi vetëm “në letër”. Populli i BeHështë faktor prej të cilit varet rezultati i zbatimit të këtij dokumenti dhe dokumenteve 153
  • 154. tjera kundër anomalisë shoqërore të korrupsionit. 154
  • 155. PJESA XI LARJA E PARAVE1. Nocioni i larjes së parave Larje e parave është procesi i fshehjes së burimeve ilegale të të hyrave, të realizuaranëpërmjet veprave penale, me qëllim të futjes së këtyre të ardhurave në rrjedhat e afarizmitlegal financiar. Me termin “larje e parave” nënkuptohet posedimi, fitimi, këmbimi, bartja oseshfrytëzimi i pasurisë, e cila është krijuar me veprime kriminale ose me pjesëmarrjepersonale në këso veprimesh, me qëllim të fshehjes se pasurisë me prejardhje tëkundërligjshme ose me ofrimin e ndihmës ndonjë personi që është përzier në veprimtari tëtilla, me qëllim të evitimit të pasojave ligjore të parashikuara me dispozitat e Kodit Penal tëBeH. Sipas Ligjit mbi parandalimin e larjes së parave, larja e parave nënkupton fshehjen enatyrës së vërtetë, vendit, prejardhjes, disponimit, qarkullimit dhe të drejtës mbi pronën, nëqoftë se kjo pronë është krijuar me veprime kriminale ose me pjesëmarrje personale tëveprime të tilla, me pjesëmarrje ose bashkim për kryerjen, ofrimin e ndihmës, nxitjen,lehtësimin ose dhënien e këshillave lidhur me kryerjen e cilitdo prej veprimeve tëpërmendura. Kushdo që i merr, i këmben, i mban, i ka ose i përdor paratë apo pasurinë përafarizëm ekonomik ose ndonjë formë tjetër të afarizmit ose që në ndonjë mënyrë i fsheh apopërpiqet t’i fshehë, ndërsa ato para në shumë më të mëdha ose ajo pasuri rrezikon hapësirën epërbashkët ekonomike të BeH apo ka pasoja për veprimtarinë ose financimin einstitucioneve të BeH, dënohet me burg, në kohëzgjatje prej 6 muajsh deri në 5 vjet. “Globalizimi i financave në treg ka sjellë qarkullimin e shumave aq të mëdha tëparave sa paratë që lahen mund të përzihen në mënyrë të pavërejtur dhe të papenguar meparatë legale” (Këshilli i Evropës). “Vepra penale mjetet financiare të të cilave janë fryt i veprave të tjera penale fshehendhe transformohen me qëllim të integrimit në sistemin legal financiar” (Këshilli i Evropës). “Larja e parave është art i fshehjes së burimeve ilegale ose përdorim i mjeteve tëfituara me aktivitetet kriminale dhe shndërrim i këtyre mjeteve në pasuri me prejardhjelegale” (M. G. Radigan). Përgjithësisht, larja e parave nënkupton zgjidhjen, shndërrimin ose pastrimin eparave të fituara nëpërmjet aktiviteteve kriminale (më së shpeshti nëpërmjet tregtisëme drogë), kalimi i tyre nëpërmjet kufijve ndërkombëtarë (më së shumti kthimin nëvendet ku prodhohet droga) dhe vendosja e serishme e këtyre parave në rrjedha tërregullta financiare. Larja e parave është kërcënim i jashtëzakonshëm për integritetin einstitucioneve financiare (siç shihet më së miri në Rusi, ku mafia kontrollon shumë prej 155
  • 156. bankave të rëndësishme të vendit), i cili vë në pozitë të vështirë subjektet ekonomikeqë afarojnë në mënyrë legale (siç është rasti me Kolumbinë). “Pastruesit” e parave, përgjithësisht, nuk përpiqen të realizojnë fitimin më tëmadh nga paratë që i pastrojnë, por përpiqen të investojnë në veprimtari që më sëshpejti dhe më së lehti i riciklojnë paratë. Paraja mund të udhëtojë nga vendet mesistem të mirë ekonomik, në të cilat realizohen shkallë më të larta të fitimit, në vendeme fitim më të ulët se sa investimet. Kështu, për shkak të larjes së parave, mund të ndodhë që kapitali i lirë tëinvestohet më pak racionalist, gjë që mund të dëmtojë shumë rrjedhat ekzistueseekonomike. Si pasojë e larjes së parave, vjen deri të ndryshimi i kërkesës së parave dhetë shkaktojë kamata dhe kurs jostabil të valutave në treg. Larja e parave, sikur edhe aktivitetet tjera të kundërligjshme, kushtëzonshpërndarjen regresive të të ardhurave dhe krijimin e fuqisë së madhe blerëse tëindividëve në kushte të recesionit të përgjithshëm. Kështu, deformohet struktura eshpenzimeve, sidomos ndër të pasurit, dhe, me shfaqjen e këtyre pasanikëve, rritendallimet sociale. Mjetet e mëdha financiare që fitohen nëpërmjet larjes së parave ndikojnë nërritjen e kërkesës për mallra luksoze, në ngritjen e çmimeve të patundshmërisë dhe disatë mirave tjera, gjë që stimulon spekulimet dhe inflacionin. Format e fitimit meveprimtari afariste që zhvillohen në pajtim me ligjin fillojnë të konsiderohen më pak tëvlefshme. Kështu, paligjshmëria bëhet parim themelor i veprimtarisë ekonomike. Larja e parave, përveç që ia zë frymën ekonomisë së tregut të lirë, rrënon edhestrukturën demokratike dhe stabilitetin politik të vendit. Në praktikë, janë të njohura mirë rastet që përfaqësuesit e kartelit të kokainësose të mafisë janë përpjekur dhe, ndonjëherë, kanë arritur të depërtojnë në qendrat evendosjes së vendeve të caktuara dhe t’i mitosin ato. Ish-Presidenti i Kolumbisë Ernesto Samper është akuzuar se gjatë fushatëszgjedhore ka marrë kontribute të mëdha në para nga narko-mafia. Duket se tregtarëtkolumbianë të drogës i kanë ofruar pagesën e gjithë borxhit të jashtëm, në këmbim tëveprimtarisë së papenguar. Aspak më e mirë nuk është gjendja në Meksikë, ku është zbuluar se RaulSalinas, vëllai i ish-Presidentit meksikan Karlos Salinas, i ka në llogaritë e bankave tëhuaja 120 milionë dollarë amerikanë. Korrupsioni në Meksikë, sikur edhe në shumëvende të tjera jug-amerikane, është bërë dukuri endemike, e cila ka përfshirë të gjithanivelet e administratës dhe institucioneve shtetërore. Në kushtet e pasigurisë juridikedhe korrupsionit të zhvilluar, bie jashtëzakonisht interesi i investitorëve të huaj që tëinvestojnë në këto vende. Sipas vlerësimeve sipërfaqësore, besohet se në botë sot “pastrohen” midis 300 e500 miliardë dollarë amerikanë. Shumë studime shkencore vlerësojnë se përfitimifinanciar neto i atyre që merren me këtë punë është 2% të bruto prodhimit shoqëror 156
  • 157. (GDP), ndërsa shuma e parave të lara duhet të jetë dukshëm me e madhe. Teknologjia e re informative, fleksibiliteti dhe përshtatja në veprim, përkrahjaprofesionale dhe mjetet e jashtëzakonshme financiare në dispozicion e lehtësojnëdukshëm larjen e parave dhe bartjen e tyre jashtë kufijve. Ndonëse në larjen e paraveedhe më tutje më së shumti marrin pjesë bankat, nga kjo veprimtari kriminale nukkursehen as institucionet tjera që shfrytëzojnë sasi të mëdha të parave të gatshme, përshkak se ato, shpesh, janë jashtë kontrollit e mbikëqyrjes, siç janë: kursimoret,këmbimoret, kazinotë dhe shoqëritë siguruese. Njëkohësisht, janë regjistruar edhe raste të larjes së parave nëpërmjet blerjes sëarit dhe gurëve të çmueshëm, veprave artistike, mobilieve antike e të ngjashme. Tëgjitha këto veprimtari duhet të përshtaten vazhdimisht dhe të mbikëqyren nga trupatkompetente. Nuk bën të nënçmohet derdhja e vazhdueshme e mjeteve të veprimtarivekriminale, pra edhe paraqitja e kriminalitetit, në hapësira të reja të veprimit.Kriminaliteti i organizuar ndërkombëtar vepron njësoj si kompanitë trans-nacionale.Grupet kriminaliteti përfshihen gjithnjë e më shumë në bashkëpunim strategjik, kështuqë i shtojnë aftësitë për anashkalimin e ligjeve, e ulin garën midis tyre, e zvogëlojnërrezikun që të kapen në kundërvajtje dhe mundësojnë realizimin e profitit në tregje tëndryshme. Njësoj si në ekonominë legale, edhe në kriminalitetin e organizuar vlerësohetndërmarrësia, ndërsa objektiv përfundimtar i afarizmit në të dy sektorët është realizimii profitit sa më të madh. Rreziku shoqëror nga larja e parave ka të bëjë edhekonsolidimin ekonomik të kriminalitetit të organizuar, sepse i mundësohet të hyjë nëekonominë legale. Është e njohur se mafia në Itali realizon të hyra më të mëdha nga veprimtaritë esaj “legale” se sa nga veprimtaria klasike kriminale. Edhe pse, afarizmi legal që ështëpronë e grupeve të organizuara kriminale krijon pasuri dhe hap mundësi për vende tëreja të punës, ai paraqet rreziqe të shumta, pasi është e qartë se në këtë afarizëmmanifestohen sjellje kriminale, si: shantazhi, presioni ose korrupsioni. Thënë thjesht,kriminelët nuk mund të presin realizimin e profitit më të madh të mundshëm me mjetetë ndershme. Në qoftë se në larjen e parave përzihen bankat, ato e humbin besimin eqytetarëve, ndërsa në qoftë se lidhen me krimin e organizuar cenojnë stabilitetin e tyre.Përkundër mundësisë së përkohshme që të përfitojnë, në raste të tilla, bankave ukërcënohet rreziku nga humbjet, për shkak të mashtrimeve, si për shkak të pakujdesisëndaj palëve të padëshiruara ashtu edhe për shkak të rrënimit të integritetit të zyrtarëvetë tyre që janë të lidhur me kriminalitetin. Për larjen e parave nëpërmjet bankave kriminaliteti i organizuar përdor shpeshnjerëzit që nuk kanë të kaluar kriminale, gjë që vështirëson zbulimin e këtyre veprave.Ata hapin llogari nëpërmjet të cilave qarkullojnë shuma të mëdha parash, shpesh me 157
  • 158. ndihmën e zyrtarëve të pandershëm të bankave.2. Karakteristika bashkëkohore të larjes së parave Larjen bashkëkohore të parave e karakterizojnë: a) Avancimi i vazhdueshëm i mënyrave të larjes së parave me zbatimin e e të gjitha teknikave dhe metodave të sofistikuara; b) Investimi më i madh i mjeteve të fituara nga narkotikët, terrorizmi dhe veprimet tjera të paligjshme në veprimtari të ligjshme, me qëllim të shtimit të shumës së parave dhe me qëllim të maskimit të qarkullimit të parave; c) Ndërkombëtarizimi i mëtejmë i rrjetit për larjen e parave që implikojnë gjithnjë e më shumë shtete dhe qendra financiare; d) Përzierja e parave të ligjshme dhe parave të paligjshme me qëllim që të evitojë rënien në gjurmë të parave të paligjshme, gjatë revizionit të organeve hetuese zyrtare: e) Shtimi i aktiviteteve për larjen e parave të tregtarët e aksioneve, të cilët përdorin para të paligjshme (pas tri kalimeve nëpër institucionet financiare paratë nuk kanë më lidhje me aktivitetet e paligjshme).3. Procedura e larjes së parave Në fillim është menduar se paratë e papastra lidhen kryesisht me prodhimin dhetregtinë e drogës, por pas një periudhe disavjeçare është konstatuar se larja e paravenuk ka të bëjë vetëm me tregtinë më drogë, por edhe më të gjitha llojet e krimeve. Kurbëhet fjalë për mënyrën e larjes së parave, atëherë duket se paratë e papastraqarkullojnë në tri kanale: - Një pjesë relativisht e vogël e parave të papastra investohen përsëri në veprimtari të paligjshme, për ruajtjen dhe shtimin e veprimtarisë; - Një pjesë madhe e parave investohet në sektorët që kanë të ashtuquajtura “penda rrjedhëse” me shkallë të lartë të profitit (p.sh. ndërtimtari, bujqësi, tregti me pakicë, etj.); - Pjesa më e madhe kryesisht eksportohet jashtë. Kryesit e kriminalitetit ekonomik punësojnë ekspertë nga fusha e ekonomisë dhe financave, për shkak të ndryshimeve të sistemeve financiare e bankare në vende të ndryshme të botës.3.1. Procedurat themelore të larjes së parave Procedurat themelore të ciklit të larjes së parave janë të njohura mirë. Këto 158
  • 159. procedura janë: a) Deponimi, b) Transformimi, c) Integrimi. Disa faza të larjes së parave nuk mund të ndahen. Si shembull mund të shërbejëky formular tipik i larjes së parave: Paratë e fituara nga shitja e drogës në rrugët e Amerikës janë bartur në Kanada,ku janë këmbyer me kartëmonedha më të mëdha, në mënyrë që të zvogëlohet peshadhe vëllimi. Korrierët kanë udhëtuar në mënyrë të organizuar me aeroplanë në Londër, kukanë është bërë pagesa për institucionin financiar në Jersev. Gjatë hetimeve ështëkonstatuar se nga Britania e Madhe janë bërë pagesa në 14 xhirollogari në Jersev, nëemër të drejtorëve lokalë. Pas kësaj, paratë me prejardhje të fshehur janë kthyer nëSHBA, ose nëpërmjet kredive që u janë dhënë kompanive pronarë të të cilave kanëqenë porositësit e tërë aksionit ose janë depozituar në institucionin financiar në Jersevdhe më vonë është bërë transferimi direkt në SHBA. Disa faza të larjes së parasë mund të jenë të njëkohshme ose, siç ndodh më shpesh,mund të përputhen midis tyre. Se si do të zhvillohet ndonjëra prej fazave dhe se cilat metodado të shfrytëzohen varet nga mekanizmat në dispozicion për larje dhe nga kërkesa ekriminalitetit të organizuar që e porosit këtë punë. Sido që të jetë, larja e parave nënkuptonteknike të shumta të ndryshme midis tyre, të cilat janë komplekse, të paramenduara dhesekrete. Karakteristikë e përbashkët e të gjitha fazave është se duhet të fshehin prejardhjenorigjinale dhe pronësinë e parave, si edhe që porositësit e larjes së parave duan të mbajnë nëkontroll procedurën e larjes dhe, sipas nevojës, të realizojnë ndërrimin e tyre. Është e qartë se në luftën kundër larjes së parave mund të bëhet në fazën edeponimit, sidomos pas shitjes së drogës në rrugë, kur shitësve u mbeten shuma të mëdhaparash edhe si sasi edhe si vlerë. Me qenë se kriminelët duhet të lirohen nga paratë kesh,institucionet financiare të cilat pranojnë depozita janë posaçërisht të rrezikuara. BashkimiEvropian ka miratuar dispozita të rrepta, të cilat kërkojnë identifikimin e palës që hapxhirollogari dhe bën pagesa, mbajtjen e detyrueshme të evidencës përkatëse mbi depozitatdhe njoftimin e organeve kompetente mbi transaksionet e dyshimta financiare. Bankat në SHBA janë të obliguara me ligj që t’i njoftojnë trupat kompetente përpagesat me para të gatshme (kesh) në shumë prej mbi 10.000 dollarë. Një dispozitë engjashme ekziston edhe në Australi, ndërsa në Evropë nuk ka ende ndonjë dispozitë të tillë.Megjithatë, gati të gjitha vendet e Evropës e kanë ndërruar apo po e ndërrojnë legjislacionine tyre, kështu që në raste të dyshimit nuk respektohet dispozita për sekretin bankar, prandajbanka duhet t’i njoftojë organet kompetente mbi transaksionet financiare që dyshohet se nukjanë në pajtim me ligjin. Një prej rasteve më të suksesshme të parandalimit të larjes së parave ka qenë aksioni 159
  • 160. i iniciuar kundër Bank of Credit and Commerce International (BCCI), e cila ka vepruarmë së shumti në Britaninë e Madhe dhe në SHBA. Autoritetet amerikane kanë konstatuar sekjo bankë i ka larë rreth 32 milionë dollarë. Një numër i konsiderueshëm i zyrtarëve tëbankës janë arrestuar, midis të cilëve edhe 9 drejtorë të saj. Për shkak të veprimtarive tëpaligjshme, banka është gjobitur me 15.3 milionë dollarë. Shumë shpejt kjo bankë e kandërprerë afarizmin e saj, kështu që 530 mijë kursimtarë të saj i kanë humbur gjithsej 12.4milionë dollarë. Pastruesit e parave shpesh i përdorin edhe ndërmarrësit e vegjël, nëpërmjetxhirollogarive të të cilëve kalojnë shuma të mëdha parash. Është i njohur se në Kanadaështë bërë larje e madhe e parave, nëpërmjet dy ndërmarrjeve të vogla tregtare. Përshkak të qarkullimit joreal të parave në xhirollogaritë e tyre, banka e ka njoftuarshërbimin kompetent, i cili ka zbuluar shpejt përfshirjen e këtyre ndërmarrjeve nëkriminalitet të organizuar. Institucione të përshtatshme për larjen e parave janë: - Bankat dhe kursimoret; - Fondet investuese, shoqëritë investuese dhe organizatat tjera financiare: - Organizatat për qarkullimin e pagesave; - Organizatat të cilat e udhëheqin procedurën e privatizimit; - Shoqëritë e sigurimeve; - Berzat dhe organizatat tjera që merren me qarkullimin e letrave me vlerë: - Këmbimoret; - Organizatat për punësim; - Organizatat që merren me lojëra të ndryshme; - Personat juridike ose fizikë që merren me veprimtari lidhur me këto punë: o shitjen dhe pagesën e borxheve; o administrimin e pasurisë për persona të tretë; o lëshimin e kartelave të parave kesh dhe të kartelave kreditore; o organizimin e udhëtimeve; o qarkullimin e patundshmërive; o ruajtjen në arka (sefa) o qarkullimin e metaleve fisnike dhe gurëve të çmuar dhe përpunimin e tyre;3.1.1. Depozitimi i parave Depozitimi është procedura kur personi ose organizata kriminale që ka para tëgatshme, të cilat janë të hyra të realizuara nga veprat penale, përpiqet që këto para t’ifusë në sistemin financiar ose t’i transferojë jashtë vendit, prandaj kjo mënyrë e larjessë parave mund të zbulohet më së lehti. Depozitimi i këtyre parave bëhet: A) Nëpërmjet bankës: 160
  • 161. a) nëpërmjet bankës që ka filiale në vendet ku nuk zbatohet ligji mbi tatimet, kështu që kryesi i veprës penale të larjes së parave mund të këmbejë paratë, pa marrë parasysh sistemin juridik në aksionet e shtetit, në akreditiva apo travell çeka; b) depozitimit të parave në kartëmonedha të vogla të valutës së huaj; c) kontrabandimi fizik i valutës në vendet e huaja ku nuk zbatohet Ligji mbi tatimet; d) strukturimit të transaksioneve financiare, depozitimit të parave të gatshme në sistemet bankare paralele; e) konvertimin e parave të gatshme. Kështu, faza e parë e operacionit fillon me depozitin inicial, i cili duhet tëdepozitohet në bankën e vendit në të cilin pastruesit e parave ose bashkëpunëtorët e tyre janëtë sigurt se nuk do të arrestohen dhe se paratë nuk mund të bllokohen shpejt. Depozitimiështë veprimi më i rëndësishëm individual. Larja e parave bëhet gjithashtu nëpërmjet: B) Përdorimit të strukturave tjera financiare dhe aktiviteteve komerciale: a) kazinove (furnizimin me makina të vogla të bixhozit ose me bixhoz më shuma të vogla parash, e pastaj me këmbimin e zhetonëve me çeka); b) pronarëve të shitoreve dhe tregtarëve me pakicë në përgjithësi (kur tregtarët e depozitojnë fitimin e tyre në bankë, depozitojnë edhe mjete shtesë, të fituara me veprimtari të tjera dhe me vepra penale, kështu që përzihen paratë e pastra dhe paratë e papastra); c) përdorimit të llogarive të rrejshme dhe inflatore; d) marrjen me qira (paratë në emër të qirasë depozitohen në bankë e pastaj transferohen në një shtet tjetër, ku pastruesi kërkon hua duke shfrytëzuar si siguri bankare paratë e depozituara në një vend tjetër.3.1.2. Deponimi Depozitimi paraqet fazën vijuese të larjes së parave që nënkupton këmbimin eparave me prejardhje të paligjshme, nëpërmjet transaksioneve komplekse financiare, që kaqër qëllim t’i hutojë revizorët gjatë hetimeve mbi qarkullimin e parave. Kjo fazë është thjeshtmekanike. Në këtë fazë, paratë transformohen nëpërmjet sistemeve bankare liberale, të cilat, sirregull, nuk kanë nën kontrollin e drejtpërdrejt të organeve shtetërore. Qëllim kryesor i kësajfaze është që të pamundësoje lidhjen e parave të fituara me veprime të paligjshme me“burimin” e vërtetë të tyre. 161
  • 162. Fazat kryesore të këtij procesi janë:a) Kontrabandimi: - paratë e fituara në mënyrë të paligjshme, nëpërmjet korrierit ose me teknika të tjera, transportohen në vende të huaja, të cilat nuk kanë kontroll të valutës dhe zbatojnë ligjin mbi sekretarin e llogarive bankare, kështu që në këto vende është lehtë të blihen (ose të themelohen) ndërmarrje, aksione e të ngjashme, kështu që paratë mbeten në këto vende, varësisht prej investimeve (vendet e tilla cilat quhen “strehimore tatimore”). Në rast se paratë kthehen përsëri në vendin e prejardhjes, ato barten nga llogaritë bankare në pajtim me normat ndërkombëtare të qarkullimit të parave, kështu që këto para bëhen legale.b) Konvertimi i parave të gatshme në instrumente tregtare bëhet duke dërguar para të gatshme në banka dhe institucione të tjera financiare dhe duke blerë çeka ose kambiale bankare para se që të futen në sistemin financiar. Ky proces realizohet nëpërmjet më shumë korrierësh, të cilët bartin sasi më të vogla të parave të gatshme, kështu që janë më pak të dyshuar.c) Përdorimi i ndërmarrjeve dhe kompanive (kompanitë fiktive). Organizata kriminale ose personi që fut të hyra të paligjshme në vendet që cilësohen si “parajsë” financiare ose tatimore, i depoziton paratë në llogari të kompanive të ashtuquajtura “front” ose “shell”. Këta emra përdoren në mënyrë të barabartë për kompanitë të cilat veprojnë si kanale për qarkullimin e parave të gatshme, në mënyrë që të fshehet burimi i vërtetë i tyre. Kompanitë mund ë merren më ndonjë veprimtari të ligjshme, në mënyrë që të fshehin veprimtarinë e paligjshme.d) Këmbimi – këmbimoret valutore janë pjesë përbërëse e transaksioneve. Dispozitat që rregullojnë veprimtarinë e këmbimoreve kanë mangësi të konsiderueshme, kështu që në to nuk kërkohet regjistrimi i të dhënave mbi të gjitha transaksionet. Pastruesi i parave blen valutë të huaja ose kambial bankar apo akreditiva, të cilët i përdor më vonë për depozitë në ndonjë bankë të huaj ose e përdor për pagesën e mallrave dhe shërbimeve në ndonjë vend të huaj.e) Shtëpitë ndërmjetësuese (brokerave house): - Me gjetjen e brokerit që merret me shitjen e aksioneve dhe fletë-obligacioneve, i cili është i gatshëm të bashkëpunojë me organizata kriminale, paratë e gatshme futen në vend dhe me to blehen aksione ose fletë-obligacione.f) Përdorimi i faturave të falsifikuara dhe “të fryra”: - Organizata kriminale ose personi themelon ose blen veprimtarinë afariste në vendin ku mund të gjenerohen të hyrat e paligjshme, por edhe në vendin ku futen paratë dhe hyjnë në qarkullim. Pastruesi i parave porosit mallra ose shërbime te kompania të cilës i dërgohen paratë, kur krijohen dy mundësi: vlera e mallrave ose shërbimeve mund “të fryhet” nëpërmjet inflacionit, me ç‘ rast është tepricë shumë e parave të lara, ose mund të dërgohet vërtetim i faturës së rrejshme, ndërsa shuma e tërësishme e 162
  • 163. pagesës përbën paratë e lara. g) Bixhozi dhe kazinotë: - Me këtë rast, paratë e gatshme të fituara me veprimtari të paligjshme shfrytëzohen për blerjen e zhetonëve të cilët kthehen dhe në vend të tyre merren para të gatshme ose mbyllen llogaritë dhe kërkohen çeka, të cilët përcillen në llogarinë bankare të pastruesit, i cili ka mbulesë se bëhet fjalë për të hyra të fituara në bixhoz. h) Blerja me para të gatshme – Pastruesi blen mallra të ndryshme, para së gjithash mallra të kushtueshme (automobila, barka, aeroplanë ose metale të çmueshme). Këto mallra mund të dërgohen ne vende të tjera dhe të shiten.3.1.3. Integrimi Pas procesit të transformimit, në qoftë se zhvillohet mirë, pason procesi iintegrimit të sërishëm të mjeteve në sistemin ekonomik, si mjete legale. Integrimiparaqet fazën e fundit të ciklit të larjes së parave. Paratë kthehem përsëri në qarkullimpublik duke u deponuar ose në llogari afariste, në llogari të kursimit apo ra në ndonjëfond investues, kështu që është vështirë që në këtë fazë të bëhet dallimi midis fondevetë lejueshme dhe fondeve të palejueshme. Të gjitha këto faza kanë qëllim të trefishtë: - që të komplikohen qëllimisht dhe të humbin gjurmët e dokumenteve; - që të krijohet prejardhje dhe pasuri legale; - që paratë e veprimtarisë kriminale të kthehen në qarkullim dhe të përdoren në veprimtaritë afariste, si para të pastra. Larja e parave bëhet në të gjitha meridianet. Ndërkombëtarizimi i kësajveprimtarie kriminale është bërë me ndihmën e arritjeve bashkëkohore teknike dhe tëvetë natyrës së sistemit financiar e kreditor. Gjatë dekadave të fundit, larja e parave kafilluar të bëhet nëpërmjet sistemin bankar paralel të “nëntokës”, i ciuli shërben përanashkalimin e kontrollit brenda shtetit dhe në kufijtë shtetërorë.4. DISPOZITAT NORMATIVE QË RREGULLOJNË PROBLEMIN E PARJESSË PARAVE NË BeH4.1. KORNIZA LIGJORE Në fushën e rregullativës ligjore për shkatërrimin e kriminalitetit ekonomik, praedhe të larjes së parave, është bërë shumë në BeH, gjatë viteteve 2003., 2004. dhe2005. Gjatë këtyre viteve janë miratuar: a) Ligji mbi parandalimin e larjes së parave (Fletorja zyrtare e BeH, nr, 29/04); b) Rregullorja mbi të dhënat, informacionet, dokumentacionin, metodat e 163
  • 164. identifikimit dhe minimumit të treguesve tjerë të domosdoshëm për zbatimin efikas të dispozitave ligjore mbi parandalimin e larjes së parave; c) Kodi Penal i BeH (Fletorja zyrtare e BeH, nr. 3, 2003); d) Ligji mbi procedurën penale i BeH (Fletorja zyrtare, nr. 3, 2003).4.1.1. LIGJI MBI PARANDALIMIN E LARJES SË PARAVE Ligji i ri mbi parandalimin e larjes së parave, i cili i ka 43 nene, është hartuarnë bazë të: Konventës së Vjenës dhe Konventës së Palermos, 40 rekomandimeve tëTAFT-it për parandalimin e larjes së parave, Rekomandimeve speciale të TAFT-it mbifinancimin e terrorizmit, Direktivës së Bashkimit Evropian mbi financimin eterrorizmit, Direktivës së Bashkimit Evropian mbi përdorimin e sistemit financiar përlarjen e parave 91/388 dhe Direktivës së Bashkimit Evropian 2001/97. Me këtë ligj përcaktohen masat dhe përgjegjësitë për zbulimin, parandalimindhe për hetimin e larjes së parave dhe financimit të aktiviteteve terroriste. Me këtë ligjpërcaktohen edhe përgjegjësitë në kuadrin e bashkëpunimit ndërkombëtar në fushën eparandalimit të larjes së parave dhe financimit të aktiviteteve terroriste. Në Nenin 2 të Ligjit mbi parandalimin e larjes së parave, termi “larje e parave”nënkupton pasjen, fitimin, këmbimin, transferimin dhe shfrytëzimin e pasurisë e cilaështë krijuar me veprime kriminale ose me pjesëmarrje në këto veprime, me qëllim tëfshehjes apo kamuflimit të pasurisë me prejardhje të paligjshme, ose ofrimin e ndihmëspër ndonjë person që është përzier në aktivitete të tilla, me qëllim të shpëtimit ngapasojat e parashikuara me Kodin Penal të BeH. Larja e parave, sipas Ligjit mbi parandalimin e larjes së parave, nënkuptonfshehjen e natyrës së vërtetë, vendit të prejardhjes, pasjes, qarkullimit dhe të drejtavendaj pronës e cila është fituar me veprime kriminale ose me pjesëmarrje në veprime tëtilla ose shoqërimin me qëllim të kryerjes, dhënies të ndihmës, nxitjes, lehtësimit dhedhënies së këshillave lidhur me kryerjen e cilësdo prej veprimtarive të përmendura.4.2. MASAT PËR PARANDALIMIN E LARJES SË PARAVE Masat për zbulimin dhe parandalimin e larjes së parave dhe financimin eaktiviteteve terroriste ndërmerren para dhe gjatë kohës së transaksionit, në qoftë se meligj nuk është përcaktuar ndryshe, nëse ato i kryejnë emetuesit e fletë-obligacioneve. Termi “emetues” në Nenin 3 të ligjit, janë përfshirë: bankat, institucionet qëmerren me qarkullimin e pagesave, postat, shoqëritë investuese dhe fondet, berzat,shoqëritë e sigurimit, këmbimoret, shoqëritë e pengut, avokatët, noterët, kontabilistët,etj. Avokatët, zyrat e avokaturës e personeli i saj, si edhe noterët, kontabilistët, 164
  • 165. revizorët dhe kompanitë e revizionit e të kontabilitetit dhe personeli i tyre duhet t’upërmbahen dispozitave të këtij ligji. Punët për parandalimin, hetimin dhe zbulimin e larjes së parave dhe financimine aktiviteteve terroriste, si edhe punët e bashkëpunimit ndërkombëtar i janë lënë nëkompetencë Njësisë Informative Financiare (NIF), e cila është njësi e pavarur.4.2.1. Identifikimi Emetuesi, me rastin e vërtetimit të identitetit të palës, është i obliguar t’isigurojë të dhënat mbi palën dhe transaksionin. Gjithashtu, me ligj është parashikuar qëemetuesi të bëjë identifikimin e palës gjithnjë kur hapet llogaria ose kur krijohet raportafarist, ndërsa pala ose personi është i dyshimtë. Emetuesi është i obliguar të bëjë identifikimin e palës para çdo transaksioni osepara më shumë transaksioneve të lidhura lidhura midis tyre, vlera e të cilave është më elartë se 30.000 KM. Shoqëritë e sigurimit dhe personat tjerë juridike e fizikë që merren me ndërmjetësimgjatë shitjes së polisave të sigurimit të jetës, e bëjnë identifikimin në rastet kur vlera e këstitose kësteve që duhet të paguhen në afat prej një viti është më e lartë se 20.000 KM, osenëse pagesa e një premie e tejkalon shumën prej 50.000 KM. Personat juridikë dhe fizikë që merren me punë të organizimin dhe kryerjes sëshitjeve publike, e bëjnë identifikimin e palës me rastin e transaksionit me para të gatshmeose të më shumë transaksioneve vlera e të cilave është më e lartë se 30.000 KM. Kazinotë, klubet e bixhozit dhe organizatorët e lojërave të fatit janë të obliguarta bëjnë identifikimin e secilit pjesëmarrës, i cili kryen transaksion në shumë prej mbi50.000 KM. Gjithashtu, me ligj është rregulluar kur identifikimi i palës nuk është idomosdoshëm me rastin e kryerjes së këtyre transaksioneve: a) Nëse palë është ndonjë organ i Bosnjës e Hercegovinës, Federatës së Bosnjës e Hercegovinës, Republikës Serbe ose Distriktit të Bërçkos ose ndonjë organizatë me autorizime publike, si edhe ambasadat ose konzullatet në territorin e BeH; b) Nëse palë është banka, shoqëria e sigurimeve ose ndonjë person juridik apo fizikë që merret me ndërmjetësim në shitjen e polisave të sigurimit, më seli ose me qendër në vendet anëtarë te Be-së ose në vendet që sipas informacioneve të NIF dhe organizatave tjera ndërkombëtare që i përmbushin standardet e pranuara ndërkombëtare për parandalimin dhe zbulimin e larjes së parave dhe financimin e organizatave terroriste. Emetuesi duhet të refuzojë ose të pengojë hyrjen në marrëdhënie afariste osekryerjen e transaksioneve me bankën ose në emër të bankës në qoftë se identifikimi nukmund të bëhet në mënyrën që është përshkruar me ligj dhe për këtë është i obliguar tëinformojë NIF-in. 165
  • 166. Sipas Nenit 7 të këtij ligji, evidenca mbi identifikimin e palëve dhe transaksionevepërmban së paku këto informacione: 1. Emrin, selinë dhe numrin e amzës së personit juridik, i cili ka marrëdhënie afariste ose kryen transaksion, përkatësisht personat juridikë në emër të të cilëve vendosen marrëdhënie të përhershme afariste ose kryerje e transaksioneve; 2. Emrin, mbiemrin, adresën e vendbanimit, datën dhe vendin e lindjes dhe numrin personal të amzës të punëtorit ose personit të autorizuar, i cili vendos marrëdhënie afariste ose kryen transaksione në emër të personit juridik, si edhe emrin e organit i cili e ka lëshuar dokumentin personal të identifikimit; 3. Emrin, mbiemrin, adresën e vendbanimit, datën dhe vendin e lindjes dhe numrin personal të amzës të personit fizik që vendos marrëdhënie afariste, hyn në lokalet e kazinosë ose të bixhozit ose organizatorit të lojërave të fatit apo të personit që kryen transaksion, si edhe emrin e organit i cili e ka lëshuar dokumentin personal të identifikimit; 4. Arsyet vendosjen e marrëdhënieve afariste ose kryerjes së transaksionit, si edhe informacionet mbi punën e palës; 5. Datën e vendosjes së marrëdhënies afariste ose kryerjes së transaksionit; 6. Kohën e kryerjes së transaksionit; 7. Vlerën e transaksionit dhe valutën me të cilën kryhet transaksioni; 8. Qëllimin e transaksionit si edhe emrin, mbiemrin dhe vendbanimin e përhershëm përkatësisht selinë e personit juridik të cilit i është destinuar transaksioni; 9. Mënyrën e kryerjes së transaksionit; 10. Emrin dhe mbiemrin përkatësisht titullin e selisë së urdhërdhënësit tek shenjat nga bota e jashtme; 11. Të dhënat dhe prejardhjen e parave ose pasurisë e cila është objekt i transaksionit; 12. Arsyet për çka është i dyshimtë nja transaksion, palë ose person; 13. Emrin, mbiemrin, adresën e vendbanimit dhe datim e vendin e lindjes së secilit person fizik, i cili direk ose indirekt disponon me së paku 20% të hises, aksioneve ose të drejtave tjera, në bazë të të cilave merr pjesë në administrimin e personit juridik përkatësit të parave të tij. Ministri jep rekomandimet për mënyrën e përfshirjes së informacioneve, sipasalinesë 1 të nenit të përmendur, në evidencën e mbi identifikimin e bërë të klientëve dhetransaksioneve. Me dispozitat e këtij ligji është përcaktuar se kur emetuesi është i obliguar të refuzojëtransaksionin dhe kur dokumentet personale dhe dokumentacioni afarist nuk është e mundurtë sigurohen (Neni 8, alineja 1), duke përjashtuar të dhënat nga pikat 12 e 13. Në rastin kur pala nuk banon në vend sigurohet kopja e vërtetuar e dokumentitpersonal dhe kërkohet që pala të japë deklaratë se a afron në emër të ndonjë personi ose nëperson i autorizuar. 166
  • 167. Neni 12 i ligjit krijon mundësi që emetuesi të mund të bëjë identifikimin e palës edhepa praninë e tij, por sigurimi i të dhënave bëhet në mënyrën e përcaktuar me ligj, sipasrekomandimeve të ministrit.4.2.2. Informimi Emetuesi është i obliguar t’ia dorëzojë të dhënat NIF-it (Neni 8, alineja 1 e këtij ligji)në lidhje: • çdo transaksion, palë ose person të dyshuar; • transaksionet me para të gatshme me vlerë prej mbi 30.000 KM; • transaksionet e lidhura me para të gatshme, vlera e përgjithshme e të cilave është më e lartë se 30. 000 KM. Ministri përcakton gjithashtu edhe informacionet, të dhënat dhe dokumentacionin qëduhet t’i dorëzohet NIF-it, në pajtim me dispozitat e Nenit 8. Pas konsultimeve me NIF-in,ministri përcakton kushtet kur emetuesit nuk i kërkohet t’ia dorëzojë NIF-it informacionetmbi transaksionet e palëve të caktuara, të të njëjtës vlerës ose me vlerë prej mbi 30. 000 KM. Emetuesi është i obliguar t’ia dorëzojë NIF-it informacionet, të dhënat dhedokumentacionin menjëherë pas shfaqjes së dyshimit dhe para kryerjes së transaksionit, duketreguar kohën kur pritet të kryhet transaksioni. Emetuesi është i obliguar t’ia dorëzojë NIF-itinformacionet, të dhënat dhe dokumentacionin menjëherë pas kryerjes së transaksionit, mësë voni tri ditë pas kryerjes së transaksionit. NIF-i duhet të njoftohet në mënyrë të shkruar mëvonë, në afat prej 24 orësh. Në qoftë se emetuesi, për shkak të natyrës së transaksionit apo për shkak setransaksioni nuk është kryer në tërësi apo për shkaqe tjera të arsyeshme, nuk mund tanjoftojë NIF-in në kohën e përcaktuar, është i obliguar t’ia dorëzojë NIF-it informacionet, tëdhënat dhe dokumentacionin sa më parë që të jetë e mundur, gjegjësisht menjëherë passhfaqjes së dyshimit se bëhet fjalë për larje të parave apo për financim të veprimtarisëterroriste. Emetuesi duhet të shpjegojë gjithmonë se për çfarë arsyesh nuk e ka njoftuat NIF-in në kohën e përcaktuar me ligj. Me rastin e dorëzimit të informacioneve NIF-it dhe kryerjes së obligimeve të tjera nëpajtim më dispozitat e ligjit, emetuesi e emëron personin e autorizuar dhe një apo më shumëzëvendës të personit të autorizuar. Emetuesi është i obliguar të sigurojë aftësim profesional për punëtorët që kryejnëdetyra në pajtim me dispozitat e këtij ligji, të kryejë kontrollin intern ndaj kryerjes së këtyredetyrave dhe të përgatisë listën e treguesve për vërejtjen e transaksioneve të dyshimta.Emetuesi që i kanë më pak se katër punëtorë nuk janë të obliguar të emërojnë personin eautorizuar dhe të bëjnë kontrollin intern. 167
  • 168. 4.3. RREGULLORJA MBI TË DHËNAT, INFORMACIONET,DOKUMENTACIONIN DHE METODAT E IDENTIFIKIMIT DHE MBIMINIMUMIN E TREGUESVE TJERË TË DOMOSDOSHËM PËR ZBATIMINEFIKAS TË DISPOZITAVE TË LIGJIT MBI PARANDALIMIN E LARJES SËPARAVE Në këtë rregullore përshkruhen: informacionet, të dhënat dhe dokumentacioni inevojshëm për identifikimin e palëve dhe transaksioneve, metodave të identifikimit tëpalëve pa praninë fizike, informacionet, të dhënat dhe dokumentacioni që u dorëzohetSektorit Informativ Financiar (në tekstin e mëposhtëm: SIF) dhe Agjencisë për Hetimdhe Mbrojtje (në tekstin e mëposhtëm: AHM), definon treguesit e transaksioneve tëdyshimta, definon më saktë kuptimin e transaksioneve të lidhura, përshkruajnë kushtetdhe procedurat për përjashtim nga SIF-i mbi transaksionet e lidhura me vlerë të madhesi edhe mënyrat dhe afatet për njoftimin e SIF-it.4.3.1. INFORMACIONET, TË DHËNAT DHE DOKUMENTACIONI INEVOJSHËM PËR DIENTIFIKIM Emetuesi mban evidencë mbi identifikimin e palëve dhe transaksioneve tëdyshimta, duke shfrytëzuar këto informacione, të dhëna dhe dokumente: • emrin, selinë dhe numrin e amzës së personit juridik që ka marrëdhënie afariste ose që kryen transaksionin; • emrin, mbiemrin, adresën e vendbanimit, datën dhe vendin e lindjes dhe numrin personal të amzës të personit fizik që vendos marrëdhënie afariste ose kryen transaksion, vlera e transaksionit dhe valuta me të cilën kryhet transaksioni; • të dhënat mbi prejardhjen e pasurisë ose parave që janë objekt i transaksionit; • arsyet përse transaksioni, pala ose personi është i dyshimtë. Në Nenin 12 të ligjit thuhet se identifikimi i personi juridik bëhet në bazë tëkëtyre dokumenteve: • dëshmia e statusit juridik; • numri i amzës së zyrës tatimore; • ekstraktet financiare të afarizmit; • dokumentet përshkruese të veprimtarisë afariste të palës.4.3.2. INFORMACIONET, TË DHËNAT QË I DORËZOHEN NIF-it 1. Informacionet mbi emetuesin që i paraqet të dhënat: 168
  • 169. a. emri; b. numri i amzës; c. adresa; d. personi për kontakt; e. telefoni; f. faxi; g. e-maili; h. data e raportimit; 2. Informacionet e përgjithshme mbi transaksionin: a. numri i llogarisë; b. numri i transaksionit; c. data dhe koha e kryerjes së transaksionit; d. shuma e transaksionit dhe valuta në të cilën është kryer transaksioni; e. mënyra e kryerjes së transaksionit; 3. Informacionet mbi palën – personin fizik a. emri; b. mbiemri; c. iniciali i emrit të mesëm ose emri i babës; d. numri personal i amzës; 4. Informacionet mbi palën – personin juridik: a. emri; b. numri i amzës; c. selia;4.3.3. INFORMACIONET E NEVOJSHME PËR TRANSAKSIONET, PALËTDHE PERSONAT E DYSHIMTË • informacionet shtesë mbi palën dhe transaksionin; • data e lindjes; • shtetësia; • numri personal i amzës; • adresa; • telefoni; • faxi; • e-maili; • profesioni; 169
  • 170. • vendi i veprimtarisë afariste; • arsyet për vendosjen e marrëdhënies afariste ose kryerjen e transaksionit; • qëllimi i transaksionit; • informacionet mbi burimin e parave ose pasurisë që është objekt i transaksionit;4.3.4. TRESGUESIT E TRANSAKSIONEVE TË DYSHIMTA • Klienti nuk dëshiron që kopja t’i dërgohet në adresën e shtëpisë; • Klienti ka llogari në më shumë institucione financiare në një hapësirë, pa ndonjë arsye të qëndrueshme; • Klienti vazhdimisht e shfrytëzon adresën, por shpesh i ndryshon emrat e personave juridike dhe fizikë që banojnë në atë adresë; • Klienti shpeshherë kryen me para të gatshme transaksione që janë pak nën vlerën për të cilën kërkohet identifikim ose paraqitje; • Klienti kryen transaksione me shuma që janë të pazakonshme në krahasim me shumat e transaksioneve paraprake; • Klienti bën qarkullim me shuma të mëdha parash ose qarkullim të shpeshtë, në vendin ose nga vendi që është i njohur për prodhimin dhe tregtinë ilegale të drogës; • Klienti është shumë nervoz pa ndonjë arsye të qëndrueshme; • Klienti është nën përcjellje, nën mbikëqyrje apo nën vëzhgim; • Klienti paguan papritur borxhin me pagesa të parregullta, pa shpjegim bindës; • Klienti përpiqet të evitojë obligimin e emetuesit që ta kontaktojë personalisht; • Klienti ndërmerr transaksione të shumëfishta të njëjtën ditë, ndonëse ky nuk është standard i tij; • Klienti dhe palët tjera në transaksion nuk kanë lidhje të qarta me BeH; • Transaksionet kalojnë nëpër disa kufij ndërkombëtarë; • Transaksioni përfshin vende që njihen për prodhim e tregti me drogë; • Transaksioni përfshin vende ose territore ku nuk ka organe efikase për parandalimin dhe zbulimin e larjes së parave dhe për luftimin e terrorizmit; • Transaksioni përfshin vende që janë të njohura për shkallë të lartë të sekretit bankar dhe të sekretit të të drejtave ekonomike, përveç në rastin e vendeve që i kanë aplikuar standardet ndërkombëtare mbi parandalimin e larjes së parave; • Transaksioni përfshin vende që janë të njohura ose që dyshohet se ndihmojnë veprimtarinë për larjen e parave dhe të aktiviteteve terroriste.4.4. VENDET QË ZBATOJNË STANDARDET E PRANUARANDËRKOMBËTARE PËR PARANDALIMIN DHE ZBULIMIN E LARJES SËPARAVE SI DHE FINANCIMIN E AKTIVITETEVE TERRORISTE 170
  • 171. Vendet që janë renditur më poshtë konsiderohet se, njësoj si Bosnja eHercegovina apo edhe më ashpër, i kanë zbatuar standardet e pranuara ndërkombëtarepër parandalimin dhe zbulimin e larjes së parave dhe financimin e aktiviteteveterroriste: Argjentina, Australia, Austria, Belgjika, Brazili, Qipro, Republika Çeke,Danimarka, Estonia, Finlanda, Franca, Gjibraltari, Greqia, Hong Kongu, Kroacia,Irlanda, Islanda, Italia, Japonia, Afrika e Jugut, Kanadaja, Lituania, Lihtenshtajni,Letonia, Luksemburgu, Hungaria, Malta, Meksika, Holanda, Gjermania, Norvegjia,Zelanda e Re, Polonia, Portugalia, Rusia, Singapori, SHBA, Sllovakia, Sllovenia,Spanja, Serbia e Mali i Zi, Suedia, Zvicra, Turqia, Britania e Madhe.4.5. Procedura e konfiskimit të pasurisë së fituar më vepër penale Në vijim po japim rastet e parashikuara me ligj për konfiskimin e pasurisë së fituar me vepër penale: 1. Personi të cilit i është transferuar pasuria, si edhe përfaqësuesi i personit juridik, thirret në seancën kryesore dëgjimore të gjykatës. Në thirrje i tërhiqet vërejtja se procedura do të zhvillohet edhe pa praninë e tij; 2. Përfaqësuesi i personit juridik dëgjohet në seancën kryesore pas personit të akuzuar. Në të njëjtën mënyrë dëgjohet edhe personi të cilit i është transferuar pasuria, në qoftë se ky nuk është ftuar në cilësinë e dëshmitarit; 3. Personi të cilit i është transferuar pasuria si edhe përfaqësuesi i personit juridik është i autorizuar që në lidhje me vërtetimin e pasurisë të propozojë dëshmi dhe, me lejen e gjykatësit, u shtron pyetje të akuzuarit, dëshmitarëve dhe ekspertëve; 4. Përjashtimi i opinionit në seancën kryesore dëgjimore nuk ka të bëjë me personin të cilit i është transferuar pasuria as me përfaqësuesin e personit juridik; 5. Në qoftë se gjykata, gjatë seancës dëgjimore, vërteton se ka bazë për konfiskimin e pasurisë, iniciohet shqyrtimi kryesor, në të cilën thirret edhe personi të cilit i është transferuar pasuri, si edhe përfaqësuesi i personit juridik; Gjykata e cakton vlerën e pasurisë së fituar me vepër penale sipas vlerësimit tëlirë, në qoftë se vlerësimi i saj mund të bëhet me vështirësi të mëdha apo mund tëshkaktojë zhagitjen e procedurës.5. Konventat e OKB-së kundër kriminalitetit trans-nacional Konventa e OKB-së kundër kriminalitetit të organizuar trans-nacional përmbandefinicionin e veprave penale të larjes së parave dhe korrupsionit. Sipas konventës, çdo shtet 171
  • 172. nënshkrues, në pajtim me parimet themelore të sistemit të brendshëm juridik, duhet tëndërmarrë masa ligjore e të tjera, të cilat janë të domosdoshme për të vërtetuar se a bëhetfjalë për vepër penale të kryer me qëllim, kur: • Konvertimi ose transferimi i pasurisë bëhet duke qenë në dijeni se bëhet fjalë për pasuri të fituar me vepër penale, me qëllim të fshehjes ose maskimit të prejardhjes së pasurisë ose të ofrimit të ndihmës për cilindo person të përfshirë në kryerjen e veprës penale, për të evituar pasojat juridike për veprën e kryer; • Fshehja ose maskimi i natyrës së vërtetë, burimit, vendit, ndarjes, qarkullimit, pronësisë ose të drejtave që kanë të bëjnë me pasurinë, duke ditur se kjo pasuri është fituar me kryerjen e veprës penale, duke zbatuar konceptet e sistemit të shtetit të palës; • Fitimi, pasja ose shfrytëzimi i pasurisë, duke qenë në dijeni se bëhet fjalë për pasuri të arritur me vepër penale; • Pjesëmarrja, shoqërimi ose marrëveshja e fshehtë për kryerje ose tentim të kryerjes së veprës penale, si edhe për ndihmë, nxitje, lehtësim apo këshillim për kryerjen e e cilësdo prej veprave penale. Në qoftë se NIF-i dyshon për larje të parave ose për financim të veprimtariveterroriste në lidhje më ndonjë transaksion ose me ndonjë person, nga emetuesi mund tëkërkojë që në formë të shkruar t’ia dorëzojë informacionet të cilat janë pasqyruar nëNenin 8, alineja 1, të Ligjit për parandalimin e larjes së parave. Në raste urgjente, NIF-i mund t’i kërkojë këto informacione me gojë, dukekontrolluar dokumentacionin në lokalet e emetuesit, duke dorëzuar kërkesë me shkrimnë afat prej 24 orësh. Emetuesi ia dorëzon menjëherë NIF-it informacionet, të dhënat dhedokumentacionin, brenda 7 ditësh prej pranimit të kërkesës së NIF-it. Me rastin e kryerjes së obligimeve të veta në pajtim me ligjin, NIF-i, në qoftëse dyshon se transaksioni ka lidhje me larjen e parave ose me financimin e aktiviteteveterroriste, mund të lëshojë urdhëresë për ndërprerjen e transaksionit për më së shumti 5ditë dhe për këtë duhet ta informojë prokurorinë. Me propozim të prokurorit, gjykatësi hetues mund të urdhërojë ndërmarrjen emasave tjera të nevojshme, në mënyrë që të mundësohet konstatimi dhe gjetja epasurisë së fituar në mënyrë të paligjshme dhe grumbullimit të dëshmive për këtë. Nërastet urgjente, prokurori mund të ndërmarrë masa që banka të japë të dhëna mbidepozitat bankare dhe transaksionet dhe operacionet tjera financiare të personit nëditën e urdhëresës. Prokurori e njofton menjëherë gjykatësin për masat e ndërmarra, ndërsagjykatësi mund të lëshojë urdhëresë brenda 72 orëve. Në rast se gjykatësi nuk lëshonurdhëresë, prokurori do t’i kthejë të dhënat pa i hapur fare. Gjykata, me vendim, mund ta urdhërojë personin juridik apo fizik që 172
  • 173. përkohësisht të ndërpresë kryerjen e transaksionit që dyshohet se paraqet vepër penaleose se është i destinuar për kryerjen e veprës penale apo për fshehjen e pasurisë sëfituar me vepër penale. Në qoftë se NIF-i, pas lëshimit të mandatit për ndërprerjen e përkohshme tëtransaksionit ose transaksioneve, ndërsa në afat prej 5 ditësh konstatohet se nuk kadyshim të bazuar për larjen e parave apo për financim të aktiviteteve terroriste, enjofton menjëherë, në formë të shkruar, emetuesin dhe ai mund ta kryejë menjëherëtransaksionin. Në qoftë se NIK-i nuk ndërmerr masa në afat prej 5 ditësh, emetuesimund të kryejë menjëherë transaksionin. NIF-i mund të kërkojë nga organet e Bosnjës e Hercegovinës, Federatës sëBosnjës e Hercegovinës, Republikës Serbe dhe Distriktit të Bërçkos si edhe tëemetuesve tjerë që, në bazë të autorizimeve të tyre, t’ia përcjellin informacionet, tëdhënat dhe dokumentacionin, në afat prej 7 ditësh me mundësi zgjatjeje të afatit, siedhe t’ia mundësojnë qasjen elektronike në informacione. Kur bëhet fjalë për bashkëpunim ndërkombëtar, NIF-i mund të kërkojëinformacione, të dhëna dhe dokumentacion të nevojshëm për kryerjen e detyrës së vet,në pajtim me dispozitat ligjore, nga trupat për zbatimin e ligjit, prokurori ose trupatadministrative, njësitë informative financiare dhe organizatat ndërkombëtare tëpërfshira në parandalimin e larjes së parave dhe në financimin e aktiviteteve terroriste. NIF-i mund t’u dërgojë informacione, të dhëna dhe dokumente të grumbulluaranë Bosnjë e Hercegovinë njësive informative financiare të vendeve tjera, me kusht qëtë mbrohet fshehtësia e tyre. NIF-i mund t’u japë njësive informative financiare tëvendeve të huaja të dhëna, informacione dhe dokumente, me iniciativë të vet ose mekërkesë të organit që u dërgohen ato. Para dorëzimit të të dhënave njësive informativefinanciaret vendeve tjera, NIF kërkon garanci se informacionet, të dhënat dhedokumentet do të përdoren vetëm për qëllimet e përcaktuara me ligj. Në qoftë se NIF-i, në bazë të të dhënave, informacioneve dhe dokumentacionit, tëgrumbulluar në pajtim me dispozitat ligjore, vlerëson se ekziston dyshimi i bazuar se bëhetfjalë për vepër penale lidhur me ndonjë transaksion ose person, është i obliguar të njoftojëme shkrim për dokumentacionin e nevojshëm. NIF-i nuk jep të dhëna mbi personin ose personat e emetuesit, të cilët ia kanë ofruartë dhënat në pajtim me ligjin apo që në çfarëdo mënyre kanë qenë të përfshirë në kryerjen etransaksionit në emër të emetuesit, përveç nëse ka bazë për dyshim se emetuesi ose punëtori iemetuesit ka kryer vepër penale ose në qoftë se ky informacion është i apo punëtori i tij kakryer vepër penale, ose ne qoftë se ky informacion është i nevojshëm për vërtetimin efakteve gjatë procedurës penale. Përveç obligime të përmendura në ligj, NIF i ka edhe këto obligime për parandalimine larjes së parave dhe financimit të aktiviteteve terroriste: • Organit kompetent i propozohen ndryshime dhe plotësime të dispozitave që kanë të bëjnë me parandalimin dhe zbulimin e larjes së parave dhe financimit të aktiviteteve 173
  • 174. terroriste; • Merr pjesë në përpunimin e listës së treguesve për njohjen e transaksioneve të dyshimta, si edhe listës së vendeve që zbatojnë standardet e pranuara ndërkombëtare për parandalimin dhe zbulimin e larjes së parave dhe financimit të aktiviteteve terroriste; • Merr pjesë në aftësimin profesional të punëtorëve dhe personave të autorizuar të emetuesve dhe të organeve kompetente të Bosnjës e Hercegovinës, Federatës së Bosnjës e Hercegovinës, Republikës Serbe dhe Distriktit të Bërçkos , si edhe të organizatave me autorizime publike; • Publikon, së paku një herë në vit, të dhënat statistikore për larjen e parave dhe financimin e veprimtarive terroriste, ndërsa opinionin e njofton në mënyrën më të përshtatshme për mënyrat dhe format e larjes së parave dhe të financimit të aktiviteteve terroriste. Drejtorit të NIF-it dhe ministrit u dorëzohen raporte vjetore mbi aktivitetet epërgjithshme lidhur me larjen e parave dhe financimin e aktiviteteve terroriste. Organet eadministratës doganore janë të obliguara t’ia dorëzojnë NIF-it të dhënat mbi çdo qarkullim tëparave të gatshme dhe fletë-obligacioneve nëpërmjet kufirit shtetërore në shumë prej mbi10.000 KM, në afat prej 3 ditësh nga dita e kalimit. Prokuroritë janë të obliguara që t’ia dorëzojnë NIF-it informacionet mbi vepratpenale të larjes së parave dhe financimin e aktiviteteve teroriste. Për të bërë analizat e tëgjitha të dhënave mbi këto vepra penale, dy herë në vit prokuroritë ia dorëzojnë NIF-it këtoinformacione: • Emrin, mbiemrin, datën e lindjes, vendbanimin e përhershëm ose titullin dhe selinë e kompanisë, kundër të cilës është ngritur aktakuzë për larje të parave ose për financim të aktiviteteve terroriste apo se është bërë kërkesë për inicimin e procedurës penale të bazuar në dispozitat ligjore; • Vendin, kohën dhe mënyrën e kryerjes së veprimit që i ka tiparet e veprës penale ose kundërvajtjes; • Fazën e procedurës; • Shumën e parave të konfiskuara përkohësisht apo përgjithmonë dhe vlerën e pasurisë, si edhe datën e marrjes së vendimit mbi konfiskimin. Organet e ngarkuara me rregullimin e punës dhe të kontrollit të bankave, nëbashkëpunim me emetuesin e fletë-obligacioneve dhe nën kontrollin e tyre, hartojnëlistën e treguesve për njohjen e transaksioneve që janë përshkruar në Rregullore, tëcilat i dorëzohen NIF-it. Çështja e mbrojtjes dhe ruajtjes së të dhënave është e rregulluar me nenet prej29 deri 33. Emetuesi dhe punëtorit që punojnë aty nuk guxojnë t’ia zbulojnë apo t’iajapin palës ose ndonjë personi të tretë të informacionet, dhënat ose dokumentet mbi 174
  • 175. palën ose transaksionin që i janë dorëzuar NIF-it as nuk guxojnë të zbulojnë se NIF-i,në pajtim me ligjin, ka pezulluar përkohësisht kryerjen e transaksionin apo se NIF-i i adhënë emetuesit këshilla për veprim. Informacionet mbi kërkesën e NIF-it apo mbidorëzimin e informacioneve, të dhënave dhe dokumentacionit NIF-it, si edhe mbipezullimin e përkohshëm të transaksionit konsiderohen sekret zyrtar. Për heqjen esekretit zyrtar vendos NIF-i. Me rastin e dorëzimit të informacioneve, të dhënave dhe dokumentacionit NIF-it, sipas dispozitave ligjore, obligimi i ruajtjes së sekretit bankar, afarist e zyrtar nuk katë bëjë me emetuesin dhe organet shtetërore të Bosnjës e Hercegovinës, Federatës sëBosnjës e Hercegovinë, Republikës Serbe dhe Distrikti i Berçkos. Emetuesi është i obliguar që informacionet, të dhënat dhe dokumentacionin taruajë së paku 10 vjet pas identifikimit, kryerjes së transaksionit, mbylljes së llogarisëose ndërprerjes së kontratës. Emetuesi është i obliguar që informacionet dhe dokumentacionin përcjellës mbipersonin e autorizuar, aftësimin profesional të punëtorëve dhe zbatimin e kontrollitinterno t’i ruajnë së paku 4 vjet. Organet doganore janë të obliguara që informacionet mbi qarkullimin e oaravetë gatshme t’i ruajnë së paku 12 vjet, ndërsa NIF-i i ruan këto të dhëna 12 vjet. Dipozitat ndëshkuese janë të rregulluara me nenet 30 dhe 40. • Personi juridik dënohet për kundërvajtje me gjobë, në shumë prej 20.000 deri 200.000 MK, në qoftë se: o nuk bëhet identifikimi i palës ose në qoftë se identifikimi nuk është bërë në pajtim me ligjin; o nuk njoftohet NIF-i ose nuk i dorëzohen informacionet, të dhënat apo dokumentacioni i përcaktuar me ligj; o nuk procedohet sipas urdhëresës së NIF-it për pezullimin e përkohshëm të transaksionit; o nuk i ruan informacionet, të dhënat dhe dokumentacionin së paku 10 vjet pas identifikimit. • Me gjobë prrej 10.000 deri 100.000 KM dënohet për kundërvajtje personi juridik, në qoftë se: o nuk i siguron të dhëna për identifikim; o nuk e bën identifikimin së paku një herë në vit; o NIF-i nuk dorëzon informacionet e përcaktuara me ligj në mënyrën e përcaktuar ose fare; o Nuk vendoset kontrolli interno ose nuk hartohet lista e treguesve për njohjen e transaksioneve në afatin e caktuar; o nuk emërohet personi i autorizuar apo zëvendësi i tij ose nuk njoftohet 175
  • 176. NIF-i me këtë emërim; o nuk siguron aftësimin profesional të personelit; o nuk i ruan të dhënat mbi personin e autorizuar apo zëvendësit të tij si edhe mbi kryerjen e kontrollit interno së paku 4 vjet; Në Rregulloren mbi informacionet, të dhënat, dokumentacionin, metodat eidentifikimit dhe minimumin e treguesve tjerë të domosdoshëm për zbatimin edispozitave ligjore mbi parandalimin e larjes së parave është përcaktuar kur bëhetpërjashtim nga obligimi i emetuesit që t’i dorëzojë NIF-it raport mbi transaksionet meshuma të mëdha parash të gatshme. Përjashtim nga obligimi për dorëzimin e raporti ka për qëllimtë zvogëlojëraportimin për transaksionet e përsëritura me para të gatshme, të cilat janë pjesë eaktiviteteve të zakonshme afariste të palës, më çka bëhet sigurimi i informacionevekualitative për NIF-in. Mosparaqitja e transaksioneve me para të gatshme është e lejuar vetëm kur kjopërcaktohet me rregullore. Transaksioni ose pala e dyshimtë gjithmonë paraqitet. Në qoftë se transaksioni kryhet nëpërmjet llogarisë që është shfrytëzuar përkryerjen e transaksioneve me para të gatshme, të cilat janë përjashtime, por që kanëparaqitur 50% të shumës, valutës dhe metodës së kryerjes, është e nevojshme t’iparaqiten NIF-it. Në qoftë se transaksioni me para të gatshme ka hyrë në regjistrin epërjashtimeve, por NIF-i konsideron se nuk janë përmbushur kushtet për përjashtim,NIF-i i jep emetuesit instruksione me shkrim që ta ndryshojë përjashtimin ose që t’idorëzojë FIN-it raport mbi transaksionet e mëdha ose të lidhura me para të gatshme tëpalëve të caktuara, në pajtim me dispozitat e ligjit mbi parandalimin e larjes së parave. Është e rëndësishme të theksohet se NIF-i i Bosnjës e Hercegovinës, më 30. 06.2005, në Nju Jork, është pranuar në grupin EGMONT, gjë që është sukses i madh dhenxitje për vazhdimin e reformës ligjore dhe institucionale në BeH. Pranimi i NIF-it të BeH në grupin EGMONT do të ndihmojë luftën e këtijinstitucioni kundër larjes së parave në BeH dhe është shumë i rëndësishëmbashkëpunimi ndërkombëtar institucional i NIF-it me vendet që kanë arritur shumë nëluftën kundër larjes së parave, të cilat aplikojnë metoda dhe teknika të sofistikuara përzbulimin e këtij lloji të kriminalitetit ekonomik. Vendet anëtare të BE-së, hapësirës ekonomike evropiane, si dhe grupi punuespër ndërmarrjen e masave kundër larjes së parave (TAFT), prej të cilave nuk kërkohetmiratimi i ligjeve dhe procedurave në sektorin financiar në pajtim me Rekomandimin eBe-së mbi larjen e parave dhe rekomandimet 40+10 te TAFT-it mund të konsiderohetse kanë standarde të pranuara ndërkombëtare për parandalimin e larjes së parave dhefinancimit të aktiviteteve terroriste, të cilat janë të njëjta ose më të ashpra se sa ato qëaplikohen në Bosnjë e Hercegovinë. 176
  • 177. Institucionet e përmendura që merren me parandalimin, zbulimin dheanalizimin e veprave penale nga sfera e kriminalitetit ekonomik (kriminalitetitekonomik, larjes së parave, korrupsionit, fshehjes së tatimeve, etj.) kanë mangësitë etyre, sidomos kur bëhet fjalë për përdorimin dhe administrimin e mjeteve, ose pasurisësë konfiskuar, me që kompetencat që i ka gjykata nuk përmbushin të gjitha aspektet ekonfiskimit të pasurisë. Po ashtu, në punën e këtyre institucioneve, mungon baza komplete e tëdhënave, prandaj është e nevojshme një lidhje më e mirë informative, me një qasjeunike në informacione. Për këtë arsye është e nevojshme të themelohet një organ iveçantë, i cili do të zotëronte të gjitha informacionet dhe të nxirret një ligj mbi ruajtjene të dhënave personale. Gjithashtu, është e nevojshme të organizohen edhe trajnime përkrijimin e kuadrit profesional, përfshirë gjykatësit dhe prokurorët. Përveç kësaj, është e nevojshme të shtohet niveli i bashkëpunimit dhe tëorganizohen seminare të përbashkëta, me theks të veçantë në hetimet financiare dhe nëkonfiskimin e pasurisë së fituar me vepra penale. PJESA XII FALSIFIKIMI I PARAVE1. Nocioni i falsifikimit të parave Falsifikimi i parave nënkupton bërjen e parave të rrejshme dhe modifikimi iparave të vërteta, më qëllim të vënies në qarkullin, vënia në qarkullim e parave tërrejshme ose parave të modifikuara sikur të ishin para të vërteta dhe marrja e parave tërrejshme me qëllim të vënies në qarkullimin financiar. Falsifikimi bëhet në aso përmasash që mund të ndikojnë negativisht në sisteminekonomik të vendeve të caktuar, duke shkaktuar probleme në politikën monetare.Motivet dhe qëllimet kryesore të falsifikimit të parave janë të natyrës ekonomike dhepolitike. Interesi ekonomik është i dukshëm, sepse fitimi në raport me punën dhemjetet e investuara është i madh, pavarësisht prej rrezikut se kjo veprimtari kriminalemund të zbulohet. Siç vërejnë studiuesit, falsifikimi është punë shumë e rëndësishmesepse interesi gjendet midis mundit të prodhimit dhe fitimit që arrihet me vënien nëqarkullim të parave të falsifikuara.2. Format dhe mënyrat e falsifikimit të parave Vepra penale e falsifikimit të parave manifestohet në format e mëposhtmepenalo-juridike: 177
  • 178. • Bërje e parave të rrejshme - është çdo përpunim i parave të rrejshme që ngjet me paratë e vërteta, aq sa në shikim të parë të mos mund të vërehet se bëhet fjalë për para jo të vërteta; • Falsifikimi i parave të rrejshme me qëllim të vënies në qarkullim – është modifikimi i parave të vërteta, ashtu që në shikim të parë të duket para me vlerë më të madhe; • Vënia në qarkullim e parave të rrejshme – ekziston kur poseduesi i parave të rrejshme i përdor ato në çfarëdo mënyre si para të vërteta, në mënyrë që më vonë të vazhdojë t’i qarkullojë; • Marrja e parave të rrejshme me qëllim që të vihen në qarkullim si para të vërteta – është çdo marrje e parave të rrejshme me qëllim të vënies së tyre në qarkullim si para të vërteta; • Shkaktimi i problemeve në ekonominë e vendit për shkak të kryerjes së veprës penale në ndonjërën prej formave të mësipërme; • Mosparaqitja e bërjes së parave të rrejshme ose vënia në qarkullim e parave të rrejshme. Mënyrat themelore për falsifikimin e parave janë: • Me dorë, • Me makinë, • Me fotokopjimin e parave të vërteta. Paratë mund të falsifikohen edhe në format në vijim: • Me vizatimin me dorë të kartëmonedhave të falsifikuara në bazë të parave origjinale; • Shndërrimin e kartëmonedha origjinale me vlerë më të vogël në kartëmonedha me vlerë më të lartë. Falsifikimi i monedhave me makinë apo shtypja e parave, përveç dijes dheshkathtësisë, kërkon pajisje të caktuara teknike, prandaj më së shpeshti përdorenshkathtësitë përkatëse të shtypshkronjave ekzistuese. Fotokopjimi i kartëmonedhave origjinale shfrytëzohet gjithnjë e më shpesh përbërjen e monedhave të falsifikuara. Kjo mënyrë mund të jetë mjaft e suksesshme,sidomos sot, kur prodhohen aparate shumë cilësore të fotokopjimit me ngjyra. Aparatetmë të reja për fotokopjim me ngjyra me teknikë laserike ofrojnë mundësi të mëdha përfalsifikim të suksesshëm të kartëmonedhave, prandaj duhet të pritet që ato të përdorengjithnjë e më shpesh.3. Parandalimi dhe zbulimi i parave të falsifikuara 178
  • 179. Paratë e falsifikuara janë shfaqur me fotokopjimin e kartëmonedhave origjinaleprej letre. Shfrytëzimi i pajisjeve kopjuese elektronike profesionale shumë tësofistikuara është dukuri shumë e rrezikshme kriminale. Por, edhe këto para kanëshumë të meta, në krahasim me paratë e vërteta, të cilat fabrikohen në shtyp të thellë,karakteristikë e të cilit është thellësia, mprehtësia dhe relievi i vizatimit.Kartëmonedhat e falsifikuara fabrikohen në shtyp të thjeshtë, prandaj në vizatimet etyre nuk ka thellësi, mprehtësi dhe reliev. Letra për shtypjen e parave përpunohet nën masat më të rrepta të kontrollit dheky lloj i letrës nuk mund të sigurohet. Letra e kartëmonedhave origjinale ka elementesiguruese e mbrojtëse, siç janë: • Shtypi i ujit – gjendet në letrën e kartëmonedhave origjinale, ndërsa kartëmonedhat e falsifikuara nuk mund ta kenë; • Fija mbrojtëse – gjendet në sipërfaqen e letrës origjinale. Për imitimin e tyre falsifikatorët e kartëmonedhave e vizatojnë fijen mbrojtëse me ngjyrën përkatëse; • Fija siguruese vertikale – vërehet kur kartëmonedha ngritet drejt burimit të dritës; • Ngjyra e letrës – bankat emetuese të parave i shtypin kartëmonedhat e veta në letër me ngjyrë. Falsifikimi i këtyre kartëmonedhave është i dukshëm, sepse falsifikatorët e parave shfrytëzojnë letër të thjeshtë, letër kopjimi ose letër pa ngjyrë, të cilën e ngjyrosin më vonë, prandaj është lehtë e dukshme se nuk bëhet fjalë për letër me ngjyrë; • Materiet fluoroscente – në shumicën e vendeve të botës letra e kartëmonedhave nuk përmban materie fluoroscente, prandaj, nën rrezet ultraviolete, kanë një shkëlqim të lehtë me ngjyrë të kaltër, për dallim nga letra autentike e kartëmonedhave te e cila mungon plotësisht efekti i përmendur i shkëlqimit. • Shenjat shkëlqyese – kartëmonedhat e valutave të ndryshme përmbajnë në vete shenja me ngjyrë kimike të padukshme. Këto shenja janë shumëngjyrëshe dhe mund të shihen vetëm nën rrezet ultraviolete. Askush deri më sot nuk ka arritur t’i imitojë këto shenja (vija shumëngjyrëshe, fije teritale, etj.). • Peri sigurues – është pe i hollë shumëngjyrësh, i thurur dhe i përpunuar në shtyp, me ndërprerje të tejdukshme, i cili zbukuron pjesë të ndryshme të kartëmonedhës. Te kartëmonedhat e falsifikuara këta penj të thurur nuk kanë ndërprerje të tejdukshme, gjë që mund të shihet më së miri me llupë. • Vizatimi – falsifikatorët, nëpërmjet foto-reproduksionit, shpesh e gabojnë madhësinë e vizatimit për shkak të mprehtësisë, prandaj vizatimi është më i gjatë ose më i shkurtër për 1 deri 3 mm se sa vizatimi në kartëmonedhën origjinale. Kjo nuk mund të vërehet lehtë pa e krahasuar me kartëmonedhën origjinale. 179
  • 180. • Shkronjat dhe numrat serikë të kartëmonedhës – të gjitha kartëmonedhat kanë shkronjën serike dhe numrin e kartëmonedhës. Kartëmonedhat e falsifikuara kanë shumë mangësi te seria e shkronjave dhe numrave, siç janë: hapësirat e pabarabarta midis shifrave, dallimet e numrave sipas lartësisë, thellësia e pabarabartë e shifrave dhe numrave, format tjera të numrave, etj. Është i shpeshtë rasti që kartëmonedhat e falsifikuara, gjatë fabrikimit,vendosen numra serikë që përsëriten në të njëjtat seri.4. Metodika e zbulimit dhe dëshmimit të veprës penale të falsifikimit të parave Me të marrë vesh qëllimin që në vendin tonë të futen kartëmonedha tëfalsifikuara, krijohen versionet përkatëse mbi vetë mënyrën e futjes dhe qortimit(ndarjes sipas llojit), si edhe për personat që do të mund t’i furnin dhe t’i shpërndaninkartëmonedhat e rrejshme. Në bazë të versioneve të krijuara, hartohet plani iaktiviteteve operative, i cili, përveç veprimeve të planifikuara operative taktike eteknike, përmban edhe udhëzimet përkatëse se si duhet të sillemi më personat që fusindhe shpërndajnë kartëmonedha të falsifikuara. Informacione me interes mbi personat që kanë futur në qarkullimkartëmonedha të rrejshme mund të ofrojë punëtori i institucionit financiar i cili kapranuar para të tilla. Për shpjegimin dhe dëshmimin e kësaj vepre penale do të duhej tëvërtetohej së pari se a janë vërtetë të falsifikuara paratë e dyshuara. Në qoftë sevërtetohet se bëhet fjalë për para ë falsifikuara, atëherë vërtetohet mënyra e falsifikimit,sasia e kartëmonedhave të falsifikuara, vendi dhe koha e falsifikimit, hyrja dheshpërndarja, motivet, karakteristikat e shkathtësisë dhe pasja e parave të falsifikuara. PJESA XIII KRIMINALITETI EKONOMIK KOMPJUTERIK1. NOCIONI I KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK Në botë nuk është arritur ende një pajtim lidhur me definicionin e kriminalitetitkompjuterik, prandaj mund të dëgjohen edhe emërtime të ndryshme për këtë lloj të ri tëkriminalitetit, siç janë: abuzim kompjuterik (computer abuse), kriminalitet i lidhur mekompjuter (computer - related crime), mashtrim kompjuterik (computer fraud), por mësë shpeshti përdoret termi kriminalitet kompjuterik (computer crime), i cili ka marrëprimatin mbi termat tjerë për shkak të përhapjes. Lidhur me definimin e nocionit kriminalitet kompjuterik, në kuptimin e ngushtë 180
  • 181. të fjalës, ka qasje të ndryshme, por edhe vështirësi të ndryshme objektive, siç janë:mënyrat e shumta, format individuale, shpejtësia e përhapjes, perfeksionimi ivazhdueshëm i teknologjisë informative, etj. Prandaj kriminaliteti kompjuterik nukështë ende kategori e rrumbullakësuar fenomenologjike, por një “formë e përgjithshmenëpërmjet të cilës manifestohen forma të ndryshme të aktiviteteve kriminale, të cilat dotë jenë dominonte, në të ardhmen”. Nocioni i kriminalitetit kompjuterik, si edhe vetë fenomeni i këtij lloji tëkriminalitetit, është shfaqur në SHBA. Në vitin 1958, Urlich Sieber ka thënë njëdefinicion që thotë se “nocioni kriminalitet kompjuterik përfshin cenimet ekundërligjshme të pasurisë, te të cilat të dhënat kompjuterike ndërrohen e shkatërrohetme paramendim, në mënyrë që ato të shfrytëzohen nga persona të paautorizuar”. Njëdefinicion më të përshtatshëm e ka dhënë Reiner fon zu Muhlen, i cili ka thënë: “Nëkriminalitetin kompjuterik duhet renditur të gjitha ato delikte në të cilat përdoretkompjuteri si mjet ose si objektiv i veprimeve kriminale”. Prej kësaj del se kompjuteriështë objekt dhe subjekt i veprës penale të kriminalitetit kompjuterik. Pra, kompjuterimund të jetë objekt i sulmit ose i manipulimeve, por mund të jetë edhe mjet që përdoretpër sulme ndaj objekteve tjera. Në rastet kur kompjuteri është objektiv, atëherë bëhet fjalë për ndonjë llojpaaftësimi, si: futja e virusit, bomba programuese ose logjike, fshirja e të dhënave dheprogrameve memorien magnetike ose optike, shkatërrimi i pjesëve të caktuara ose igjithë pajisjes, spiunazhi kompjuterik, etj. Mjafton të fshihen ose të asgjësohen disaprej elementeve kyçe që sistemi të jetë i paaftë për punë. Kompjuteri si mjet i sulmit mund të shërbejë për arritjen e objektivave oseinteresave të caktuara, siç janë: vjedhja e kohës kompjuterike (puna e paautorizuar nësistemin kompjuterik), manipulimi me të dhënat që janë futur në sistem, falsifikimi i tëdhënave dhe dokumenteve që prodhon sistemi kompjuterik, etj. Në disiplinën shkencore që merret me çështjen e kriminalitetit kompjuterikhasen disa definicione, siç janë: • Definicioni i Don Parker: “çdo ngjarje në lidhje me përdorimin e teknologjisë kompjuterike, viktima e së cilës pëson ose mund të pësojë humbje, ndërsa kryesi vepron me qëllim përfitimi”. • Definicioni i kriminalitetit kompjuterik të një grupi ndërkombëtar të ekspertëve në kuadrin e OECD-së i vitit 1983, përfshin të gjitha “sjelljet e kundërligjshme, amorale dhe të palejueshme në lidhje me përpunimin automatik të të dhënave dhe bartjen e tyre”. • D. Krapac konsideron se “kriminaliteti ekonomik përfshin të gjitha raste4t e keqpërdorimit të makinave llogaritëse elektronike (manipulimin në të ose me të), të cilat janë përcaktuar si vepra penale me të drejtën penale”. • Dr. V. Vodineliq dallon kriminalitetit kompjuterik (të makinave llogaritëse) në kuptimin e ngushtë të fjalës. Ky nocion përfshin mashtrimin kompjuterik, 181
  • 182. sabotimin dhe spiunazhin. Në kuptimin e gjerë të fjalës, nocioni i kriminalitetit kompjuterik përfshin përvetësimin e paligjshëm (vjedhjen) të kompjuterit dhe pjesëve të tij, përvetësimin dhe mashtrimin përmes shtirjes, keqpërdorimin e automatit të lojërave që drejtohet me ndihmën e kompjuterit. Me këtë nocion ky autor përfshin edhe të gjitha ato vepra penale në të cilat kompjuteri është mjet për kryerjen e veprës penale. Dallimi i kriminalitetit kompjuterik në raport me llojet tjera të kriminalitetitqëndron në mënyrën specifike të kryerjes së veprës penale me ndihmën e kompjuterit.Për shembull, kur bëhet plaçkitja e ndonjë banke me ndihmën e kompjuterit,megjithëse bëhet fjalë për delikt pasuror, megjithatë është kriminalitet kompjuterik.Fenomeni i kriminalitetit kompjuterik shpesh është i lidhur me fenomenin ekriminalitetit të ashtuquajtur “kravatë e bardhë”. Kompjuteri është një prejtrashëgimisë më të rëndësishme dhe më revolucionare të zhvillimit teknik-teknologjiktë civilizimit. Por, krahas të gjitha përparësive dhe dobisë jashtëzakonisht të madhe që ika sjellë njerëzimit, kompjuteri është bërë edhe mjet i keqpërdorimit të personave,grupeve dhe organizatave të pandërgjegjshme. Kështu shfaqet kriminalitetikompjuterik si formë e veçantë dhe specifike e kriminalitetit bashkëkohor, sipasstrukturës, përmasave dhe tipareve.2. KRYESIT E KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK Sot në botë ekzistojnë klasifikime të ndryshme të kryesve kriminalitetitkompjuterik. Një prej ndarjeve kryesore është ndarja në kryes të brendshëm dhe nëkryes të jashtëm. Secili prej këtyre dy grupeve të kryesve të kriminalitetit kompjuterike ka edhe nëngrupet e veta. Hetimet e FBI-së (SHBA) kanë treguar se ekzistojnë trigrupe të personave që kryejnë sulme në sistemin kompjuterik nga jashtë. Grupi më i madh përfshin individët (hakerët, etj.), të cilët hyjnë në sistem ngakureshtja që të shohin se çka mund të bëjnë, pa qëllim që të vjedhin të dhëna aposoftuer, gjegjësisht pa pasur qëllim që të shkatërrojnë të dhënat. Ndonëse në shikim tëparë ky veprim duket i pasherr, ai shkakton dëme, sepse sistemi për detektimin endërhyrjeve të paautorizuara përfshijnë edhe krijimin e vështirësive të caktuara nësistemin që është sulmuar. Shfrytëzimi i paautorizuar mund të jetë i lidhur edhe meshfaqjen e virusit. Grupi i dytë që sulmon sistemin kompjuterik nga jashtë është ai që ka qëllimsulmin e sistemit dhe shkatërrimin e të dhënave apo softuerit, futjen e pengesave nësistem, ndërrimin e të dhënave, shkatërrimin ose pengimin e sistemit. Në këtë grupbënë pjesë edhe futja e të ashtuquajturve virus malinjë, të cilët kanë për detyrë tëshkatërrojnë të dhëna të caktuara në sistem. 182
  • 183. Grupi i tretë hyn në sistem që të përfitojnë nga shfrytëzimi i sistemit. Në këtëgrup, zakonisht, bëjnë pjesë profesionistët, të cilët hyjnë në sistem për kryerjen etransaksioneve të ndryshme afariste, për vjedhjen e informacioneve, për spiunim, përmanipulim me të dhëna, për vjedhjen e kohës së sistemit kompjuterik, etj. Kur bëhet fjalë për sulm ndaj sistemit kompjuterik nga personeli që punon nësistem, kryesit e bëjnë këtë për motive më të ndryshme. Një grup e përbën personeli iprogramuesve, i cili krijon programe malicioze me qëllim që ta bëjë veten tëpazëvendësueshëm. Grupi i dytë shfrytëzon metoda të ndryshme për mashtrimin esistemit me qëllim të përfitimit të kundërligjshëm. Janë të shumtë shembujt e tillë, prejrastit të uljes së shumave në llogari të caktuara e deri të falsifikimi i të dhënave tëcaktuara.3. NDARJA E KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK Duke parë përmasat e dëmit financiar të kriminalitetit kompjuterik, ekspertët erendisin atë në vendin e tretë të kriminalitetit, menjëherë pas tregtisë me drogë dhetregtisë me armë. Ministria e Drejtësisë e SHBA e definon kriminalitetin kompjuterik si të gjithaaktivitetet tjera kriminale në të cilat aplikohet teknologjia informative. Ashtu siç ekzistojnë definicione të ndryshme të kriminalitetit kompjuterik,ekzistojnë edhe ndarje të ndryshme të kriminalitetit kompjuterik. Profesori Vodineliq e ndan kriminalitetin kompjuterik në 4 grupe të mëdha: 1. Manipulim me kompjuter; 2. Spiunazh kompjuterik (përfshirë edhe vjedhjen e softuerit); 3. Sabotimi kompjuterik; 4. Shfrytëzimi i pa autorizuar i kompjuterit. Urlich Sieber e ndak kriminalitetin kompjuterik në: veprës pasurore, cenim të tëdrejtës për privaci dhe rrezikim të interesave të mbrojtura me ligj të të tjerëve, mepërdorimin e kompjuterit. Prof. Asim Shakoviq, duke u nisur nga sistemi kompjuterik si objekt qendror ikriminalitetit kompjuterik, e ndan këtë lloj të kriminalitetit në 3 grupe të mëdha: 1. Keqpërdorimet e kompjuterit (qasja e pa autorizuar, zbulimi i sekreteve afariste e të tjera, dëmtimi i të dhënave, hakingu, spiunazhi dhe spiunazhi kompjuterik); 2. Keqpërdorimet me ndihmën e kompjuterit (kompjuteri i mjet për kryerjen e mashtrimit kompjuterik ose për falsifikimin kompjuterik); 3. Keqpërdorimet e bëra me kompjuter (pirateria kompjuterike – softuerike, pornografia kompjuterike, ofrimi i mallrave me prejardhje nga veprat penale). Sllobodan R. Petroviq bën ndarjen e kriminalitetit kompjuterik duke u nisur nga 183
  • 184. ndarja themelore e kriminalitetit në “kriminalitet të dhunës” dhe “kriminalitet tëkravatave të bardha”. Do të mund të thuhej se kriminaliteti kompjuterik bën pjesë nëgrupin e kriminalitetit të ”kravatave të bardha”, ndonëse ekzistojnë forma të cilat bëjnëpjesë edhe në grupin e kriminalitetit të dhunës, si edhe forma specifike të kriminalitetitkompjuterik. Në grupin e veprave të kryera nga “kravatat e bardha” bëjnë pjesë: 1. Vjedhjet (vjedhja e kompjuterëve dhe pjesëve të kompjuterit, vjedhja e të dhënave, vjedhja e pasvordit, vjedhja e kodit, etj.); 2. Mashtrimet (mashtrimet me sigurime, tatime dhe taksa, fonde pensionale, ndihma sociale, prezantime të rrejshme, etj.); 3. Falsifikimet (falsifikimi i dokumentacionit bazik të kontabilitetit, futjes së faturave fiktive, futjes së llogarive fiktive të udhëtimeve, krijimit të listave fiktive të pagesave, krijimit të listave fiktive të inventarit, krijimit të blerësve fiktivë, rritjes artificiale të rezervave të mallit, pasqyrimit të pasaktë të humbjeve të mallit, falsifikimit të raporteve kreditore, krijimit të të dhënave të rrejshme financiare, etj.); 4. Falsifikimi ( i dokumenteve, shenjave me vlerë, shenjave për shenjimin e mallrave, parave, nënshkrimeve, vulave, letrave me vlerë, etj.); 5. Cenimi i privacisë (duke hyrë në kompjuterë privatë nëpërmjet internetit); 6. Sabotimi (fizik dhe logjik); 7. Zbulimi i sekretit (shtetëror, ushtarak, afarist ose zyrtar); 8. Spiunazhi (publikimi i të dhënave sekrete, aktivitetet politike të rivalit, planeve dhe potencialit ushtarak); 9. Detyrimi (nëpërmjet kërcënimit serioz); 10. Shantazhi (nëpërmjet postës elektronike); 11. Pornografia (fotografitë, animacionet, datotekat, pornografia e fëmijëve, etj.); 12. Propaganda (ideologjike, fetare, nacionaliste, raciste, terroriste, përhapja e lajmeve të rrejshme, etj.); Veprat të cilat ai i rendit më kriminalitet të dhunshëm janë: 1. Vandalizmi (shkatërrimi fizik ose elektronik i sistemit ose pajisjeve); 2. Terrorizmi (i drejtuar ndaj qendrave llogaritare); 3. Vrasjet (p.sh. në fushën e shëndetësisë nëpërmjet ndërrimit të të dhënave qenësore për pacientin dhe terapinë); Ndërkaq, vepra specifike vetëm për kriminalitetin kompjuterik, janë: 1. Hakingu (shkatërrimi i sistemit të mbrojtjes nga hyrjet e pa autorizuara në sistem të huaj informativ); 2. Krijimi dhe shpërndarja e virusit (me qëllim të shkatërrimit ose ndërrimit të të dhënave, bllokimit të sistemit, etj.); 3. Pirateria e softuerit (shfrytëzimi, shumëzimi dhe shpërndarja e kopjeve ilegale); 184
  • 185. 4. Vjedhja e shërbimeve kompjuterike (shfrytëzimi i pa autorizuar i sistemeve, shpenzimi i kohës kompjuterike për qëllime private, etj.). Klasifikimi më i pranueshëm është dhënë në Rekomandimin e Këshillit tëEvropës nr. 89/9. Ky rekomandim paraqet obligimin që të gjitha vendet anëtare tëpërshtatin legjislacionin e tyre me këtë rekomandim. Veprat penale të kriminalitetitkompjuterik, të njohura në rekomandim me emrin “lista e minimumit”, janë: 1. Mashtrimi kompjuterik (futjen, ndërrimin, fshirjen ose prapësimin e të dhënave apo programeve kompjuterike, si edhe llojet tjera të manipulimit në përpunimin e të dhënave që ndikojnë në rezultatin e saj, me çka shkaktohen humbje ekonomike ose pasurore të personit tjetër, me qëllim të përfitimit të kundërligjshëm për vete apo për ndonjë person të tretë, përkatësisht me qëllim që atij personi t’i bllokohet pasuria në mënyrë të paligjshme); 2. Falsifikimi kompjuterik (futja, ndërrimi, fshirja ose prapësimi i të dhënave apo programeve kompjuterike, si edhe llojet tjera të manipulimit me të dhëna); 3. Dëmtimi i të dhënave se programeve kompjuterike (fshirja, dëmtimi ose prapësimi i të dhënave ose programeve kompjuterike); 4. Sabotimi kompjuterik (futja, ndërrimi, fshirja ose prapësimi i të dhënave ose programeve kompjuterike, si edhe llojet tjera të manipulimit në përpunimin e të dhënave me qëllim që të pamundësohet funksionimi i kompjuterit ose sistemit kompjuterik); 5. Qasja e pa autorizuar (qasje pa të drejtë në sistemin ose në rrjetin kompjuterik, me thyerjen e masave të sigurisë); 6. Pengimi i pa autorizuar (pengimi me mjete teknike, pengimi i hyrje-daljes dhe komunikimi brenda sistemit ose rrjetit kompjuterik); 7. Kopjimi i pa autorizuar i programeve kompjuterike të mbrojtura (kopjimi, shpërndarja ose publikimi i programeve kompjuterike të mbrojtura me ligj); 8. Kopjimi i pa autorizuar i topografisë së mbrojtur (kopjimi i topografisë së mbrojtur me ligj, shfrytëzimi komercial ose importimi pa të drejtë . Në Rekomandim jepet edhe lista opsionale e veprave penale të kriminalitetitkompjuterik, në qoftë se është kryer me qëllim të: • ndryshimit të të dhënave kompjuterike ose programit kompjuterik; • spiunazhit kompjuterik; • shfrytëzimit të pa autorizuar të kompjuterit; • shfrytëzimit të pa autorizuar të programeve kompjuterike të mbrojtura.4. MËNYRAT E KRYERJES SË KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK - MODUS OPERANDI 185
  • 186. Kriminaliteti kompjuterik rritet e zhvillohet vazhdimisht tash disa dekada,praktikisht kur kjo teknologji ka filluar të ketë përdorim të gjerë. Me përparimin eteknologjisë kanë ndryshuar dhe ndryshojnë vazhdimisht mënyrat e kryerjes së cepravepenale dhe potenciali i tyre, i cili është në rritje të vazhdueshme. Kur bëhet fjalë për teknologjinë informative, duhet të kihet parasysh se nëfunksionimin e çdo sistemi kompjuterik ekzistojnë 5 nivele (faza) themelore, të cilatedhe janë pikat kritike, nga aspekti i mbrojtjes nga kriminaliteti kompjuterik, sepsesistemi kompjuterik është mund të keqpërdoret në të gjitha nivelet. Këto pika të dobëtatë sistemit kompjuterik janë: 1. hyrja; 2. dalja; 3. programimi; 4. përdorimi; 5. bartja4.1. HYRJA Në këtë fazë bëhet futja e të dhënave në kompjuter, ndërsa shumica e deliktevendodh pikërisht me manipulimin e të dhënave hyrëse. Ky manipulim paraqet metodënmë të thjeshtë, më të sigurt dhe më të përhapur të kriminalitetit kompjuterik, ndërsapërfshin ndryshimin e të dhënave para dhe gjatë futjes së tyre në kompjuter. Këtomanipulime mund të kryhen në shumë mënyra, si: • shtimi i të dhënave; • lënia jashtë e të dhënave; • ndryshimi i të dhënave ekzistuese; • ndërrimi i të dhënave ekzistuese; • fshirja e të dhënave ekzistuese. Objektivat më të shpeshtë të aktiviteteve kriminale janë: përvetësimi, vjedhjadhe kamuflimi i vjedhjes.4.2. DALJA Aktiviteti kriminal në këtë fazë merr shpesh formën e vjedhjes së të dhënave,siç janë: lista e blerësve, lista e personelit, lista e pagesave, fshehtësitë afariste, planetdhe rezultatet e hulumtimit të tregut dhe informacionet tjera me vlerë, por edhe vjedhjae prodhimeve të vlefshme softuerike. Këto delikte përfshijnë shpesh bashkëpunimin epunëtorëve të pandershëm me një apo më shumë persona të jashtëm, të cilët janëkryesisht afaristët konkurrentë, kriminelët profesionalë ose agjentët e huaj. Teknika më e shpeshtë për këtë lloj të kriminalitetit është kopjimi i datotekavetë të dhënave, softuerët ose programet, të cilat kryhen shumë shpejt me shfrytëzimin e 186
  • 187. programeve të shërbimeve standarde në memorien magnetike ose optike.4.3. PROGRAMIMI Veprat penale kompjuterike në fazën e programimit shfaqen zakonisht nëndonjërën nga këto forma: • ndërrimi i programit; • fshirja e instruksioneve të rëndësishme; • modifikimi i programit; • sabotimi i programit. Në krahasim me manipulimet në hyrje, të cilat mund të realizohen edhe panjohuri të veçanta informative, manipulimet në nivelin e programimit janë shumë mëspecifike dhe, mbi të gjitha, shumë më të vështira për zbulim. Në të vërtetë, edhe teprogramet pak më komplekse është shumë vështirë të vërtetohet se a i kryen në mënyrëkorrekte programi të gjitha funksionet e definuara në specifikacionin e tij, por shumëmë vështirë është të vërtetohet se në rrethana të caktuara a kryen programi i caktuaredhe diçka që nuk është specifikuar. Ekzistojnë metoda dhe teknika të shumta shumësubtile, prej të cilave më të njohurat janë: • Teknika e “prerjes së sallamit” (salam swindle); • “Superzapping “; • Gjuetari, kapësi (programet „Sniffer”); • Letra bombë (letter bomb, e-mail bomb); • “Të mundurit” (spoofing); • Kali i Trojës (Trajan horse); • Bomba logjike (kohore) (Logic (time) bomb); • Sulmi asinkron (Asvnchronous attack); • Grumbullimi i “hedhurinave” (Scavening); • Maskimi (Masquereading); • Hyrja e fshehtë (Trap door); • Viruset dhe krimbat (Virusses and Worms).4.4. PËRDORIMI Numri i qendrave kompjuterike që kanë marrë masa mbrojtëse përparandalimin e shfrytëzimit të pa autorizuar të sistemit kompjuterik është shumë ivogël. Shfrytëzimi i pa autorizuar i kompjuterit është sikur shfrytëzimi i pa autorizuar itelefonit, aparatit kopjues, makinës së shkrimit, etj. Por, me që edhe koha e 187
  • 188. kompjuterik është dukshëm më e shtrenjtë, shfrytëzimi i tij i pa autorizuar mund tëshkaktojë probleme serioze. Ekzistojnë raste të shumta kur punëtorët i shfrytëzojnëkompjuterët për nevoja të tyre private, ndërsa shumë profesionistë të informatikësshpesh e trajtojnë kompjuterin si lodër.4.5. BARTJA Kjo është njëra ndër nivelet më të ndjeshme dhe më të përhapura të sistemitkompjuterik. Arsye kryesore për këtë është mbrojtja shumë e vështirë, ndonjëherë edhee pamundur, e linjave të komunikimit, dhe hapësira e madhe gjeografike që do të duhejtë mbulohej. Ekzistojnë një sërë metodash dhe teknikash shumë perfide që mund tëpërdoren në këtë fazë për kryerjen e veprimeve ilegale. Ndër metodat dhe teknikat mëtë njohura janë: • Prezantimi i rremë (maskimi) (Masquerading); • Maskimi i kanaleve (Covert channels); • Infiltrimi aktiv (PiggYbacking); • Përgjimi (Wiretapping); • Përgjimi elektronike (Waves dropping).5. PËRCAKTIMI I NOCIONIT TË MASHTRIMIT KOMPJUTERIK Në literaturë ekziston pak a shumë pajtueshmëri rreth terminologjisë qënënkupton nocioni mashtrim kompjuterik, në kuptimin e gjerë të fjalës, por një nocionmë përmbledhës në formë definicioni nuk është bërë ende. Kur vështrohen përpjekjet ederitashme të teoricientëve të njohur në këtë fushë, mund të konstatohet se, në esencë,bëhet fjalë për keqpërdorim me ndihmën e kompjuterit. Disa autorë me nocioninmashtrim kompjuterik nënkuptojnë kriminalitetin e tërësishëm kompjuterik, duke earsyetuar këtë me faktin se të gjitha veprimet kriminale që bëhen me ndihmën ekompjuterit janë një lloj i mashtrimit, vetëm se kompjuteri shfrytëzohet si mjetndihmës teknik e teknologjik. Sado që të përpiqemi që të definojmë nocionin e mashtrimit përsëri vijmë nëpërfundim se mashtrimi ekziston kur dikush, nëpërmjet paraqitjes ose maskimit tëfakteve, vë në lajthitje sistemin kompjuterik, kështu që vihet në situatë të bëjë apo tëmos bëjë diçka të dëmshme për pasurinë e tij apo për pasurinë e huaj. Kryesi sigurishtka pasur qëllim që për vete apo për një person tjetër të përvetësojë pasuri në mënyrë tëpaligjshme. Kjo do të thotë se mashtrimi kompjuterik paraqet futjen, ndërrimin,fshirjen ose prapësimin e të dhënave kompjuterike ose të programeve, si edhe llojetjera manipulimesh në përpunimin e të dhënave, me çka shkaktojnë humbje ekonomikeose pasurore të personit tjetër, me qëllim që të sigurojë pasuri të paligjshme. 188
  • 189. Prof. dr. D. Modly dhe N. Korajliq, në fjalorin kriminologjik, pas konstatimit seekziston një sërë definicionesh të kriminalitetit kompjuterik, e vendosin mashtriminkompjuterik në kriminalitetin kompjuterik në kuptim të ngushtë, ku përfshihen edhesabotimi kompjuterik dhe spiunazhi kompjuterik. Në këto raste bëhet fjalë për vepra penale që kryhen me ndihmën ekompjuterit, për çka edhe dallojnë nga veprat tjera penale klasike. Në lidhje medefinimin e kriminalitetit kompjuterik, në literaturë hasen më shumë emërime, ndërsakur bëhet fjalë për termin “mashtrim kompjuterik” thuhet se bëhet fjalë për qasjeilegale dhe për shfrytëzim të palejuar të kompjuterit, ku kompjuteri mund të jetë objekti sulmit ose mjet për sulm në ndonjë objekt tjetër, por mund të jetë edhe objekt i sulmitme qëllim që të paaftësohet. Pra, me gjithë definicionet që i kanë dhënë shumë autorë, ende nuk ka njëdefinicion të ngushtë, të pranuar ndërkombëtarisht, të nocionit të mashtrimitkompjuterik, me të cilin do të pajtoheshin të gjithë në zbërthimin teorik të këtijfenomeni. Pa ndonjë ambicie që të jetë autor i parë i formulimit të një definicionigjithëpërfshirës dhe të thuktë njëkohësisht mbi mashtrimin kompjuterik, Prof. Dr,Asim Shakoviq formulon se “mashtrimi kompjuterik përfshin lloje të ndryshme tëmanipulimeve me të dhëna, më së shpeshti me qëllim që vetes ose dikujt tjetër t’isigurojë pasuri ose ndonjë interes tjetër, në mënyrë të paligjshme”. Specifikë e mashtrimit kompjuterik, sikur edhe e të gjitha formave tjera tëkriminalitetit kompjuterik në raport me format tjera të njohura të kriminalitetit, ështëfakti se për fitimin e njohurive të domosdoshme për kryerjen e mashtrimit është enevojshme një kohë relativisht e shkurtër. Gjithashtu, janë të nevojshme resurse tëvogla materiale e humane, në krahasim me dëmin ose përfitimin e kundërligjshëm qëmund të realizohet, madje edhe pa praninë fizike në vendin e kryerjes së veprës penale,ndërsa të dhënat mund të gjenden në cilëndo memorie informative. Me siguri, këto janëarsyet themelore që keqpërdorimet e tilla sot janë keqpërdorimet më të shpeshta qëkryhen me ndihmën e kompjuterit. Ato prijnë si për nga numri ashtu edhe për nga lloj-llojshmëria e formave. Përveç kësaj, kompjuterët sot nuk janë të shtrenjtë, prandaj kanëpërdorim dhe keqpërdorim shumë të gjerë. Nuk është i vështirë as i shtrenjtë asaftësimi për përdorimin e kompjuterit, ndërsa inovacionet në fushën e informatikësmund të përcillen në literaturën e bollshme që publikohet në mbarë botën.5.1. FORMAT E MANIFESTIMIT TË MASHTRIMEVE KOMPJUTERIKE Kuptimi themelor i mashtrimeve kompjuterike, siç u tha, është vënia e ndonjësubjekti në lajthitje, me qëllim që në këtë mënyrë të përfitohet, më mënyrë të paramenduare të palejueshme, pra në mënyrë të kundërligjshme. Ekzistojnë shumë lloje dhe mënyra të mashtrimeve kompjuterike. Na praktikë 189
  • 190. hasen edhe mashtrime të thjeshta kompjuterike me kryes të vrazhdë, por gjithnjë e mëshumë hasen edhe mashtrime të cilat karakterizohen për njohuri të themelta dhe shkallë tëlartë të përgatitjes profesionale, me gjasa të vogla që të zbulohen, si edhe me shprehën ekryesve se nuk do të zbulohen. Pjesa më e madhe e mashtrimeve kompjuterike bëhen nëato fusha në të cilat është i mundur efekti me shkallën më të lartë të besueshmërisë. Këtofusha janë: tatimet, doganat, sigurimet e pasurisë e personave, fondet për ndihmë sociale,sigurimet pensionale, entet e punësimit, fondet investuese, mashtrimet në bankomate, nëterminale të aeroporteve, etj. Mashtrime të shpeshta bëhen edhe nëpërmjet prezantimit tërrejshëm. Mundësitë e kriminalitetit kompjuterik përgjithësisht, pra edhe të mashtrimevekompjuterike, janë të gjera. Teknologjia kompjuterike sot përdoret në mënyrë masive.Mashtrimet janë shndërruar prej mahive të vogla në të ashtuquajturin terrorizëmkompjuterik (”Cyber terorism), duke filluar prej ndërhyrjeve në sistemin kompjuterik tëbankave, institucioneve shkencore e të ngjashme e deri të shantazhi me shkatërrimin esistemit të caktuar informativ, në qoftë se pronari i sistemit nuk japin shumat e kërkuara tëparave. Në këso rastesh mashtrimi kompjuterik bëhet terrorizëm në kuptimin e plotë tëfjalës. Në praktikë, format më të shprehura të mashtrimeve kompjuterike manifestohenme vjedhjen e programeve, më përhapjen e dezinformatave, me dërgimin e viruseve, etj.Mashtrimi më i shpeshtë bëhet nëpërmjet keqpërdorimit të porosive me e-mail. Medërgimin e një numri të madh të porosive me e-mail gjendet personi i interesuar. Pasvendosjes së kontaktit të parë të personit të interesuar me mashtruesin apo të viktimëspotenciale me mashtruesin, mashtruesi i dërgon viktimës “mesazhe sekrete” nga adresa tëndryshme të e-mailit, nëpërmjet të cilave duhet të bindet viktima që, p.sh., të investojë. Mënyra tjetër më e shpeshtë është mashtrimi nëpërmjet tabelave të ndryshme tëshpalljeve on-line. Zakonisht, kjo bëhet ashtu që në grupet që komunikojnë në këtë mënyrëhyn dikush që paraqitet sikur “ka informacione” ose sikur dërgon “mesazhe sekrete”, nëmënyrë që të provojë të ngrish çmimin e aksioneve. Me qenë se komunikimi i këtyregrupeve bëhet me pseudonim, kjo çështje është shumë problematike. Mënyra e tretë më e shpeshtë e mashtrimit është që vetë ndërmjetësuesi, i cili ofronletra me vlerë, as vetë nuk është i vetëdijshëm se është viktimë e manipulimit. Në tëvërtetë, firmat e vogla angazhojnë ndërmjetës që kontaktojnë në emrin e tyre investitorëspecialë që t’u ofrojnë letra me vlerë. Kjo bëhet nëpërmjet web faqeve “chatroom”,grupeve diskutuese, mesazheve e-mail dhe on-line, shpalljeve, etj. Kështu, mund të ndodhëqë dikush të ofrojë letra me vlerë të firmës së rrejshme, duke mos qenë as vetë ivetëdijshëm për këtë. Njohuritë e fituara nga përvoja në pjesë të ndryshme të botës dhe disa hulumtimetregojnë se ka dëshmi të shumta se kriminelët i shfrytëzojnë kompjuterët për kryerjen eveprave të dënueshme të të gjitha llojeve, identike me ato që është marrë gjithmonëpolicia. Këtë ua mundëson përdorimi i gjerë i kompjuterit. Por, sot, për shkak të 190
  • 191. përkryerjes së veprave penale, ato është vështirë të hetohen dhe të zbulohen. Kjo tregon seçfarë është superioriteti dhe mundësitë e keqpërdorimit të madh të kompjuterit ngaindividët dhe grupet e organizuara. Në disa raste, ekzistojnë organizata për mashtrime, tëcilat janë shumë të automatizuara, pothuaj publike dhe të fuqishme. Rrjeti i organizatave tëtilla zgjerohet dhe bëhet gjithnjë e më i dendur. Ka parashikime se mashtrimet dhe veprattjera të dënueshme që kryhen me ndihmën e kompjuterit dhe internetit do të jenë problemime i madh për policinë dhe organet tjera kompetente në të ardhmen. Shumë faktorëpërgjegjës nuk janë mjaft të vetëdijshëm për këtë, ndonëse një numër i madh rastesh tëzbuluara deri më tash, si edhe disa hulumtime të bëra, tërheqin seriozisht vërejtjen për këtë.Për shkak të aplikimit gjithnjë e më ta madh të teknologjisë informative, automatizimit tëmetodave klasike dhe gjetjes së metodave të reja, kjo formë e kriminalitetit fiton në kualitetdhe në kuantitet, që do të thotë se kompjuterët e kanë bërë mashtrimin më të shpejtë, më tësigurt, më anonim dhe me efekte më të mëdha. Në qoftë se kësaj i shtohet edhe përdorimigjithnjë e më masiv i kompjuterit në funksion të mashtrimit, atëherë është e qartë se sa emadhe është nevoja për mbrojtje. Mashtrimet në fushën e sigurisë paraqesin njërën ndër sferat që kanë mundësi tëmëdha për veprime të kundërligjshme, gjegjësisht të mashtrimeve me ndihmën ekompjuterit. Këtë e mundëson më së shumti vetë natyra e organizimit të afarizmit meshuma të mëdha parash që vihen në qarkullim. Grumbullimi i parave dhe shpërndarja etyre në llogari të shumta individuale, të cilat është vështirë të kontrollohen, pastajtransaksionet dhe investimet e ndryshme, si edhe shkalla e pabarabartë dhe e ndjeshme eautomatizimit, e bëjnë të përshtatshëm dhe të gjerë terrenin e mashtrimit me përdorimin ekompjuterit. Kësaj duhet t’i shtohet edhe faktori njeri, pra përgatitjen e pamjaftueshmeprofesionale të punëtorëve të kompanive, në njërën anë, dhe përgatitjen e lartë deri nëpërkryerje të “profesionistëve për mashtrime kompjuterike”, të cilët e kryejnë punën sipaskontratës. Duka u nisur nga interesimi i faktorit subjektiv për sigurinë e ambientit të afarizmitdhe mbrojtjen e informacioneve të kompanisë në zinxhirin e prodhimit e shitjes, disaautorë mendojnë se vlera e kompanive nuk matet më me kapital, por me potencialin e sajintelektual. Këtu shprehet rëndësia e faktorit subjektiv, si në efikasitetin e afarizmit ashtuedhe në fushën e mbrojtjes së mekanizmit. Hulumtimet tregojnë se rritja më e madhe e kriminalitetit kompjuterik është bërënë vjedhjen e informacioneve, siç janë: planet e prodhimit, hulumtimi i tregut oseregjistrimi i blerësve potencialë. Natyrisht, kjo ka të bëjë me sistemet e mëdha ekonomike,të cilat janë më së shumti objektiv i profesionistëve të rafinuar, organizatave kriminale dhegrupeve që merren me vjedhje të mëdha. Është dëshmuar se kompjuteri dhe interneti janëmjetet më efikase për mashtrime të tilla. Ja një shembull i thjeshtë. Dy persona (mashtrues) bisedojnë nëpërmjet internetitmbi vlerën e aksioneve të caktuara, çmimi i të cilave rritet. Mijëra persona të tjerë epërgjojnë këtë bisedë. Duke besuar se kjo është e vërtetë, pasi nuk e dinë se këta dy 191
  • 192. persona janë mashtrues, ata mendojnë se kanë marrë informacione të sakta të “dorës sëparë”, prandaj i blejnë aksionet e përmendura pa i verifikuar informacionet, duke mos diturse mashtruesit e kanë shitur shtrenjtë aksionet e tyre. Natyrisht, mashtruesit i marrin paratëdhe arratisen me kohë. Këtë manipulim të shpejtë mashtruesit kanë arritur ta bëjnë vetëmme ndihmën e kompjuterit. Ja një shembull edhe më i thjeshtë. “Operatori i qendrës kompjuterike të bankës Knxjerr informacionet mbi llogarinë e huaj, të depozituara në memorien magnetike, nëshiritin magnetit të kartelës së re kreditore, të pa dorëzuar, të cilën e ka vjedhur dhe tërheqrreth 20 milionë jenë në bankomat”. Mashtrimet e lidhura me lloje të ndryshme të sigurimeve zakonisht marrin formëne mashtrimeve të shoqërive të sigurimeve, individëve të siguruar dhe firmave që e kanësiguruar pronën e tyre. Mashtrimet e fondeve të sigurimit ndodhin më së shpeshti ashtu që ndonjë punëtorapo ish-punëtor i atij fondi bën kërkesë fiktive për pagesën e ndonjë lloji të sigurimit(sigurimit shëndetësor, sigurimit të jetës, sigurimit në rast aksidenti, etj.). Në bazë tëkërkesës së tillë, shoqëritë e sigurimit i lëshojnë çekat e pagesës. Kryesit e llogarive fiktivei marrin paratë për vete. Mashtrimet e të siguruesve mund të bëhen në mënyra të ndryshme. Një prejkëtyre është manipulimi me preminë e të siguruarit, e cila mund të paguhet në llogarinëqë e kontrollon mashtruesi. Dëmet e shpeshta të shoqërive të sigurimeve janë pasojë ekërkesave të dyfishta për pagesën e premisë. Në raste të tilla, kryesit e veprës penaleshfrytëzojnë dobësitë e sistemit, i cili lejon pagesën e kërkesave të dyfishta, në qoftëse, p.sh. paraqitja e kërkesës së dytë është e lejuar me ligj dhe nuk është vjetruar.Mashtruesit e përcjellin këtë dhe i njohin ligjet e rrethanat tjera. Kështu, pagesat evjetra paguhen përsëri, sepse kopjen e çekave e dorëzojnë ne adresë të dikujt tjetër, icili është i njohur i mashtruesit apo pjesëmarrës në mashtrim. Ky mund të tërheqëçekat, të cilët i këmben me para nëpërmjet numrit të caktuar fiktiv të llogarisë bankare,e cila është planifikuar që më parë. Kjo nuk është vështirë të bëhet, nëse rolin emashtruesi e luan analisti në sistemin kompjuterik, ndërsa rolin e viktimës “potenciale”e luan revizori i kërkesave të arritura. Të dy njihen personalisht dhe merren vesh lidhurme detajet e kryerjes së mashtrimit. Shënjestër e shpeshtë e mashtrimeve janë edhe fondet e sigurimeve pensionalee invalidore. Në procedurën e kërkesës për pension, në kompjuter futen të dhëna tëpasakta e të rrejshme si dhe të dhënat për shkallën e invaliditetit. Mashtrimet eshpeshta bëhen ashtu që mashtruesit e përgatisin terrenin që të marrin pensionet e njënumri të pensionistëve që kanë vdekur. Operacioni është i thjeshtë, ndërsa efekti është isigurt. Shembull shkollor është mashtrimi në terminalin e sistemit kompjuterik. Nëkompjuter nuk evidentohet vdekja e pensionistëve të caktuar, por vetëm bëhet ndërrimii adresave, në mënyrë që çekat të dërgohen në adresën që e shfrytëzon mashtruesi. Kyështë një mashtrim i thjeshtë dhe i kryer në mënyrë elegante, i cili nuk mund të 192
  • 193. zbulohet lehtë. Mashtrimet e tilla më së shpeshti i bëjnë punëtorët e datotekës së kompanive,sepse, në sistemin kompjuterik të informatave, të gjitha veprimet e mëtejshme varen nëmasë të madhe nga personeli që shërbehet me teknologjinë përkatëse, në njërën anë,dhe nga personeli (në këtë rast mashtruesi dhe grupi që merret me mashtrime. Dukenjohur mundësitë e kompjuterit dhe internetit, si edhe përparësitë dhe ndjeshmërinë eaplikimit të sistemit adekuat, shtrohet nevoja për ndërmarrjen e masave mbrojtëse dhekontrollit të përhershëm. Kjo shtron edhe domosdoshmërinë e bashkëpunimit dhebesimit reciprok të personave që punojnë në vendet e punës ku mashtrimet janë tëmundura e të lehta, si në rastin e përmendur, ku edhe ndodhin më së shpeshti. Edhe në fondet e ndihmës sociale ndodhin mashtrime të ngjashme, pra mepagesa fiktive dhe me heqjen nga evidenca e personave që gëzojnë të drejtën e ndihmëssociale. Kjo bëhet më së shpeshti me ndërrimin e adresave të tyre, ashtu që ështëvështirë të dihet vendbanimi i tyre. Në fushën e tatimeve dhe taksave, mashtrimet janë dukuri e përditshme dheshumë e përhapur, pasi mënyra e kryerjes së këtyre mashtrimeve është mjaft e lehtë.P.sh., në bazë të dokumenteve të planifikimit, dihen shumat e taksave dhe tatimet qëduhet të paraqesin dhe të paguajnë kompanitë apo individët e caktuar. Por, shumat eplanifikuara nuk derdhen në arkën e shtetit. Kjo ndodh për më shumë arsye, siç janëfshehjet dhe manipulimet tjera si edhe mito e korrupsioni. Organet shtetërore që bëjnërevizionin e afarizmit, ndonëse konstatojnë se nuk ka fshehje dhe tatimi është paguarnë tërësi, në buxhetin shtetëror derdhen shifra më të vogla tatimesh, për shkak se nëtransaksionin e parave bëhen keqpërdorime me ndihmën e kompjuterit, pasi kompjuterika qenë mjet i komunikimit. Në këto raste, shfaqen indiciet e bazuara, të cilatsinjalizojnë prokurorët kompetentë dhe drejtimin e aksionit. Me kompjuterizimin eshërbimeve tatimore dhe me automatizimin e sistemit informativ krijohen edhemundësi të mëdha manipulimi i të dhënat afariste. Mashtrimi kompjuterik bëhet që prejfutjes së të dhënave në sektorin financiar të kompanisë së obliguesit tatimor e deri tebartja e të dhënave në sistemin kompjuterik të arkës së shtetit, gjegjësisht agjenciveshtetërore kompetente, administratës tatimore etj. Mashtrimet me përdorimin e kompjuterit bëhen shpesh edhe nëpërmjetprezantimeve të rrejshme, duke shfrytëzuar faktet e shpifura, me qëllim që të merretvendim tjetër, më pasoja negative. Këto forma të mashtrimit hasen me rastin e lejimittë kredive në bazë të të dhënave të shpifura mbi aftësinë kreditore të kërkuesit tekredisë. Veprime të ngjashme hasen edhe me rastin e blerjes së letrave me vlerë, nëbazë të të dhënave të pasakta. Nëpërmjet kompjuterit, lansohet informacion i rrejshëmmbi fitime të mëdha nga blerja e aksioneve përkatëse dhe blerësit bien pre emashtrimit. Në kushtet kur brokerët nuk kanë pasur në përdorim kompjuterë kjo kaqenë vështirë të arrihet, pasi brokerët kanë komunikuar me njëri-tjetrin. 193
  • 194. Kompjuteri dhe interneti e kanë ndryshuar në mënyrë drastike mënyrën eafarizmit në botë. Punët e berzës dikur kanë qenë privilegj i të zgjedhurve, ndërsa sotkëtë punë mund ta kryejë secili që ka kompjuter dhe lidhje interneti. Për këtë, para sëgjithash, është e nevojshme të ketë para dhe të njohë bazat e afarizmit bashkëkohor nëberzë me ndihmën e kompjuterit. Zgjerimi i mundësive për kryerjen e punëve të berzësme ndihmën e kompjuterit zgjeron edhe mundësinë e mashtrimeve me ndihmën ekompjuterit. Teknologjia informative është e fuqishme, por edhe e ndjeshme ngaaspekti i mbrojtjes nga keqpërdorimet e mundshme. Këtë e dinë mashtruesit, prandajpërqendrohen në profesionalizimin e tyre. Mekanizmi më i sigurt mbrojtës është, i cilirekomandohet, është afarizmi me brokerë të besueshëm, të cilët pajisen me teknologjimoderne dhe me mekanizmat më të mirë mbrojtës. Për afaristët e pa përvojë dhe të tjerët, disa shembuj mund të shërbejnë simekanizëm i dobishëm mbrojtës kundër mashtrimit me rastin e blerjes së aksionevedhe investimeve, kur bëhet fjalë për investime. Ndër këshillat me interes janë edhekëto: • Të mos lejohet që ndonjë investim “tërheqës” të mashtrojë atë që ka ndërmend të hyjë në proces. Me këtë rast mund të shfrytëzohet edhe “logjika e shëndoshë” se investimi është tepër i mirë për të qenë i vërtetë. Është e njohur se asnjë punë normale dhe e ndershme nuk mund të sjellë fitime enorme, as të jetë pa rrezik. Secili që ofron profit enorm është i dyshimtë. Prandaj, duhet të dihet se çka dhe prej kujt blehet. • Paraprakisht është e nevojshme të merren të gjitha informacionet relevante, kurse në rend të parë duhet të verifikohet se a është regjistruar firma në të cilën investohet, aksionet e kujt shiten dhe a është person i autorizuar për këtë punë personi që bën shitjen ose blerjen e aksioneve. Ky verifikim mund të bëhet në web faqen “NASD Regulations, Inc. “. Në fund të fundit, afaristi duhet ta ketë ndjenjën e kujdesit dhe të zhvillojërregullat e veta për parandalimin e mashtrimeve kompjuterike, krahas të gjithëmekanizmave tjetër mbrojtës. Mashtrimet mund të bëhen edhe gjatë realizimit të tenderëve dhe ofertave tjera,të cilat bazohen në të dhëna të falsifikuara me kompjuter. Në këto raste, më së shpeshtibëhet fjalë për kushtet që kanë të bëjnë me planet, afatet, dokumentacionin financiar,me sigurimin e pajisjeve teknike, etj. Në kushtet e konkurrencës së pamëshirshme nëtreg janë të mundura një sërë mashtrimesh, që prej të dhënave të rrejshme e deri tespotet reklamuese për tërheqjen e blerësve. Mashtrimet kompjuterike kanë filluar ë bëhen gjithnjë e më shumë me ndihmëne kartelave kreditore të vjedhura ose të falsifikuara. Zhvillimi i bankomatëve dhepërdorimi i tyre gjithnjë e më i madh në afarizmin e rregullt të bankave dheinstitucioneve tjera financiare, për shkak të kontrollit të kufizuar, ka ndikuar në 194
  • 195. krijimin e mundësive të reja të manipulimit me të dhënat e depozituara në kompjuter.Vjedhja e kartelave kreditore mund të bëhet nëpërmjet hyrjes së pa autorizuar në njënumër të pakufizuar bazash të të dhënave. Vjedhësit kanë përvetësuar gjithashtu ri-programimin e informacioneve në shiritin magnetik, i cili gjendet në anën e prapme tëkartelës kreditore, duke shfrytëzuar pajisjet që blehen në mënyrë legale, në cilëndoshitore të pajisjeve kompjuterike. Nëpërmjet ri-programimit, të gjitha shpenzimet që ibën mashtruesi shkojnë në llogari të pronarit të kartelës kreditore. Për shkak të lehtësisë së kryerjes dhe vështirësisë së zbulimit, manipulimet etilla po bëhen forma më e shpeshtë e mashtrimit kompjuterik. Për këtë qëllim, kryesit ishfrytëzojnë gjithnjë e më shumë identitetin e huaj dhe të dhënat tjera personale si dhenumrat e vjedhur ose të fituar me ndihmën e programeve kompjuterike të kartelëskreditore, me qëllim përfitimi (blerjes së ndonjë prodhimi, pagesës së ndonjë llogarie,përmbushjes së dëshirave, nevojave, etj.). Gjithë kësaj i ka kontribuuar zhvillimi,aplikimi dhe përdorimi gjithnjë e më i gjerë i internetit në afarizmin elektronik. Mashtrimet kompjuterike, si një prej formave të manifestimit të kriminalitetitkompjuterik, sot paraqesin keqpërdorimet më të mëdha të kompjuterit, si për nga numriashtu edhe për nga shumë-llojshmëria. Sot ka mundësi të gjera mashtrimeshkompjuterike. Manipulimet e tilla është më së lehti të bëhen gjatë futjes, përpunimit,plotësimit e shpërndarjes së të dhënave dhe informacioneve, si edhe gjatë këmbimit tëtë dhënave brenda rrjetit kompjuterik, gjatë komunikimit me telefon apo formave tjeratë komunikimit. Të dhënat mund të gjenden në cilëndo memorie informatike: në diskunmagnetik, në disketë, në CD, në kartela magnetike, etj. Zhvillimi e rrjetevekompjuterike, sidomos i internetit, ka krijuar kushte të përshtatshme për zgjerimin emanipulimeve kompjuterike. Janë të mundshme edhe mashtrimet me ndihmën e rrjetit telefonik PBX.Centrali PBX është pajisje teknike e cila mund të programohet që të bëjë kalimin ethirrjeve telefonike në linja të caktuara telefonike. Në qoftë se kryesi keqbërës mund tëhyjë në kompani, ai mund të bëjë numër të pakufizuar thirrjesh telefonike, ndërsa tëgjitha shpenzimet e thirrjeve i faturohen kompanisë. Ka raste që kompanitë humbinshuma të mëdha parash për një kohë të shkurtër, madje edhe për disa ditë. Në praktikëështë i njohur i organizatës qeveritare në Ohajo. Atje janë bërë shpenzime milionëshepër vetëm disa ditë, pasi mashtruesi ka bërë një numër të madh thirrjesh telefonike,duke shfrytëzuar këtë mënyrë të manipulimit. Gati të gjitha veprat penale që mund të kryhen nëpërmjet telefonit mund tëkryhen edhe nëpërmjet kompjuterit dhe internetit. Mashtrimet nëpërmjet internetitmund të bëhen prej “zinxhirit të fatit” dhe lotarisë e deri te bastet sportive, web faqetilegale që merren me gjërat vjedhura (kartat kreditore) dhe bixhozi ilegal që fshehetpas mesazheve reklamuese.5.2. PARANDALIMI I MASHTRIMEVE KOMPJUTERIKE 195
  • 196. 5.2.1. Mbrojtja ligjore nga kriminaliteti kompjuterik, në kuptimin e gjerë Kompjuteri, megjithatë, është një prej vlerave më të rëndësishme dhe mërevolucionare të zhvillimit teknik e teknologjik të civilizimit. Por, krahas të gjithapërparësive dhe dobive të jashtëzakonshme për njerëzimin, kompjuteri është bërë edhemjet i keqpërdorimit nga individë të papërgjegjshëm e keqbërës dhe nga grupe e madjeedhe organizata kriminale. Me ndihmën e kompjuterit kryhen në mënyrë masive veprapenale. Kjo meriton vëmendjen e gjitha bashkësisë ndërkombëtare, me qëllim tëndërmarrjes së masave parandaluese e mbrojtëse. Mbrojtja në këtë fushë është e lidhur me zhvillimin e komunikimit dheinternetit, me zhvillimin e numrit të keqpërdorimeve dhe me metodat e shfrytëzimit tëkundërligjshëm të kompjuterit. Disa fusha, disa modalitete të reja të veprimevekriminale sapo kanë filluar të rregullohen. Në Britaninë e Madhe vetëm në vitin 2000është nxjerrë Ligji mbi aktet terroriste (Cyber Terorissm, Terorissm Act), sipas të cilitky lloj i terroristëve është barazuar me bombë-hedhësit. Disa vende e kanë bërë këtëedhe më vonë, ndërsa disa vende tjera tani kanë filluar të mendojnë për nxjerrjen edispozitave ligjore në këtë fushë. Kur bëhet fjalë për mbrojtjen ligjore të programeve kompjuterike, ndonëseqëllim është mbrojtja e programeve jashtë kufijve të një vendi, atëherë detyrimishtduhet të vendoset shenja “Copyright” ose shenja “©”, krahas shpjegimit të autorit tëprogramit ose shtëpisë botuese. Format tjera mbrojtëse janë: • Mbrojtja e hapësirës me kompjuterë; • Mbrojtja teknike e softuerit; • Mbrojtja vizuale; • Mbrojtja holografike; • Etiketat ngjitëse; • Mbrojtja e fortë (e harduerit), etj. Falë fuqisë së madhe të memorizimit dhe përpunimit të shpejtë të një numri tëmadh të të dhënave nga cilado pjesë e shtetit ose botës, sistemet e automatizuarainformatike janë gjithnjë e më të shumtë dhe më të lidhur në të gjitha nivelet, midissubjekteve të ndryshme në botë. Një sistem i tillë i lidhjes dhe ndërvarësisë kërkonedhe shqetësim dhe angazhim të përbashkët në parandalimin e keqpërdorimit tëkompjuterit gjegjësisht kriminalitetit kompjuterik, në titullin përmbledhës të të cilitpërfshihen të gjitha mënyrat dhe format e sjelljes së papërgjegjshme dhe veprimeve tëkundërligjshme të individëve me prirje për veprime kriminale, si edhe të grupeve tëcilat përpiqen nuk zgjedhin mënyra dhe mjete për të fituar pasuri të paligjshme ose përtë shkaktuar ndonjë dëm. 196
  • 197. Pasojat e shfrytëzimit të palejueshëm të kompjuterit janë jashtëzakonisht tëmëdha. Ato mund të manifestohen me shfaqjen e dëmeve pasurore për personat fizikëose juridikë dhe, ndonjëherë, edhe për shtetin, dëmtimit të autoritetit afarist, humbjessë besimit në sigurinë e afarizmit kompjuterik dhe të informacioneve kompjuterike,rrezikimit nga keqpërdorimi i të drejtave dhe lirive të njeriut. Të gjitha këtomanifestohen në mënyra dhe forma të ndryshme. Kjo është veprimtari kriminale e cila indërron shpejt mënyrat dhe format, i ndërron lokacionet duke kaluar kufijtë e shtetit.Kjo veprimtari kriminale zbulohet shumë vështirë, ndërsa dëshmohet edhe më vështirë.Ajo zbulohet vetëm kur pala e sistemit të dëmtuar kompjuterik të zbulojë dhe tëparaqesë dëmin që i është shkaktuar. Qysh në vitet ’80 të shekullit të kaluar, Interpoli ka ardhur në përfundim se nëbotën bashkëkohore, përveç plaçkitjes klasike, ekziston edhe një front i fuqishëm iorganizuar i kriminelëve, i cili është i pranishëm në mbarë botën. Ky lloj ikriminalitetit është orientuar në plaçkitje të ndryshme nëpërmjet kompjuterit. Pra,elektronika shfrytëzohet si mjet për grabitjen e shumave milionëshe të parave ngakriminelët, trend jy që ka marrë përmasa globale. Me qenë se masat preventive të disa subjekteve dhe shteteve nuk janë tëmjaftueshme për parandalimin e keqpërdorimit të kompjuterit, bashkësiandërkombëtare ka bërë thirrje, ka miratuar rezoluta dhe ka hartuar rekomandime tëndryshme, duke insistuar që ky lloj i kriminalitetit të sanksionohet me dispozita ligjore.Kështu, në dispozitat ligjore të një numri të madh vendesh, veprat e palejueshme mekompjuter janë renditur në vepra penale, për të cilat janë parashikuar masa të ndryshmesanksionesh penale. Këtë e dëshmon edhe një vështrim i përciptë i rregullativës ligjorenë disa vende të Evropës e rrethinës. Në Kodin Penal të Gjermanisë të vitit 1978 nuk ishin përfshirë veprat penalekompjuterike. Vetëm në vitin 1986 në Gjermani është nxjerrë një kod i veçantë penalepër luftimin e kriminalitetit ekonomik, i cili përfshin edhe një sërë veprash penalekompjuterike, siç janë: spiunazhi kompjuterik, mashtrimi kompjuterik, falsifikimi i tëdhënave, mashtrimi gjatë përpunimit të të dhënave, ndërrimi i të dhënave dhe sabotimikompjuterik. Kodi Penal i Austrisë i vitit 1989 e sanksionon dëmtimin kompjuterik të tëdhënave si vepër penale. Në Britaninë e Madhe, në vitin 1990 është nxjerrë një ligj iveçantë mbi keqpërdorimin e kompjuterit. Ai parashikon një sërë veprash penale qëlidhen me keqpërdorimin e kompjuterit dhe sistemeve të ndryshme informatike, për tëcilat parashihen dënime shumë të rrepta. Kodi Penal i Federatës Ruse përfshin mëshumë vepra penale kompjuterike. Një kapitull i veçantë i këtij kodi është titulluar“Veprat penale në sferën e informacioneve kompjuterike”. Në të janë parashikuar këtovepra penale: qasja e kundërligjshme në informacionet kompjuterike, krijimi,shfrytëzimi dhe përhapja e programeve të dëmshme kompjuterike dhe cenimi i tëdrejtave të eksploatimit të kompjuterit, sistemit kompjuterik dhe rrjetit kompjuterik. 197
  • 198. Kodi Penal i Sllovenisë e fut në grupin e veprave penale kompjuterike edhehyrjen e kundërligjshme në bazën e të dhënave dhe ndërhyrjen në sisteminkompjuterik. Kodi Penal i Kroacisë, i miratuar në vitit 1996, sanksionin si vepër penale“Dëmtimin dhe përdorimin e të dhënave të huaja”, të cilat kanë të bëjnë me të dhënat epërpunuara në mënyrë automatike ose të programeve kompjuterike. Kodi Penal i Maqedonisë i vitit 1996 e konsideron si vepër penale ndërhyrjennë sistemin kompjuterik. Në Kodin Penal të Serbisë, të vitit 2003, janë parashikuar më shumë veprapenale që lidhen ne përdorimin e kompjuterit. Këto vepra penale janë parashikuar nënjë kapitull të veçantë, me emrin “Veprat penale kundër sigurisë së të dhënavekompjuterike”. Në të janë përshkruar shtatë vepra penale, të cilat kanë një objekt tëpërbashkët – sigurinë e të dhënave kompjuterike apo të sistemeve kompjuterike nëtërësi. Në këtë kod janë përfshirë këto vepra penale: shfrytëzimi i pa autorizuar ikompjuterit dhe rrjetit kompjuterik, sabotimi kompjuterik, krijimi dhe futja e virusevekompjuterike, mashtrimet kompjuterike, pengimi i funksionimit të sistemitkompjuterik, përpunimi dhe nxjerrja e pa autorizuar e të dhënave nga sistemikompjuterik, qasja e pa autorizuar e kompjuterit të ose rrjetit kompjuterik të mbrojtur siedhe parandalimi ose kufizimi i qasjes në rrjetin publik kompjuterik. Sipas vendimit të Këshillit të Ministrave të Bashkimit Evropian, sulmi nësistemin informativ është i dënueshëm. Kjo do të thotë se çdo person që cenonqëllimisht sistemin informativ, pengon qarkullimin e informacioneve ose përpiqet tëndryshojë ose të fshijë të dhënat në sistemin informativ dënohet me burg. Kushdo,puna e të cilit varet nga kompjuterët, që frikësohet nga viruset dhe bezdiset ngareklamat e pakuptimta kompjuterike të llojeve të ndryshme që shfaqen kundër dëshirësne ekranet e kompjuterëve është i lumtur që është marrë ky vendim, sipas të cilit çdocenim i qëllimshëm në sistemin informativ në Evropës kualifikohet si vepër penale. Në vendimin e Këshillit të Ministrave të vendeve anëtare të BashkimitEvropian parashihet që personat, të cilët në çfarëdo mënyre e rrezikojnë sistemininformativ, i fshijnë ose i ndërrojnë të dhënat, i qasen internetit në mënyrë të paautorizuar ose e bllokojnë atë, të dënohen me burg në kohëzgjatje prej 1 deri në 3 vjet.Në qoftë se shkelësit janë anëtarë të ndonjë organizate kriminale ata dënohem me burgprej 2 deri në 5 vjet. Gjithashtu, kundërvajtja mund të shkaktojë cenimin e të drejtaveqytetare, siç është ndihma sociale. Personit që e bën këtë mund t’i ndalohetpërkohësisht ose përgjithmonë ushtrimi i veprimtarisë profesionale. Vendimi i Këshillittë Ministrave ka rëndësi të jashtëzakonshme për personat që punojnë në shëndetësi, nësistemin bankar ose i kanë web faqet e tyre komerciale në internet. Në rast sekundërvajtja ndodh në më shumë vende të Bashkimit Evropian, të gjitha vendet anëtare(25 vende) duhet të bashkëpunojnë për ndjekjen dhe dënimin e kryesit. Ishteparashikuar që vendimi i Këshillit të Ministrave duhet të harmonizohej me qëndrimet e 198
  • 199. vendeve anëtare deri më 31 dhjetor 2004. Ndryshe, të gjitha vendeve anëtare të Bashkimit Evropian si edhe vendeve qëpo punojnë në zbatimin e standardeve evropiane, me qëllim që sa më shpejt të tyre nëBashkimin Evropian, u rekomandohet që t’i harmonizojnë dispozitat lidhore dherregullat tjera në fushën e sistemit të tyre juridik.5.3. ÇËSHTJET AKTUALE DHE PROBLEMI I ZBULIMIT TËMASHTRIMEVE KOMPJUTERIKE Numri i mashtrimeve kompjuterike është vazhdimisht në rritje. Gjithnjë e mëshumë po përhapen rastet e vjedhjes nëpërmjet kompjuterit. Sipas vlerësimeve tëpërafërta, gjatë vitit rritet shumëfish vjedhja e parave nëpërmjet internetit, si nëaspektin e shtrirjes ashtu edhe në aspektin e shumave të parave të vjedhura. Ështëshqetësues sidomos fakti se, sipas të dhënave jo të plota, rreth 85% e kryesve tëmashtrimeve që janë bërë me ndihmën e kompjuterit nuk janë zbuluar. Sipas disaautorëve, një numër i vogël i rasteve të kriminalitetit ekonomik nuk zbulohet fare,ndërsa një numër i parëndësishëm i mashtrimeve janë paraqitur te organet gjyqësoredhe janë proceduar. Ka raste që firmat, të cilat kanë qenë viktima të mashtrimevekompjuterike, nuk i kanë njoftuar fare te organet kompetente, për shkak se paraqitja etyre do të rrënonte autoritetin e firmave dhe do të shkaktonte pasoja edhe më të rënda.Por, ka edhe raste më të rënda, kur kriminelët u bëjnë shantazh firmave se do t’uashkatërrojnë sistemet kompjuterike nëse nuk ua paguajnë shumën e parave të kërkuara. Ndodh që një firmë e caktuar, nëpërmjet ujdisë ose drejtpërdrejt, të paguajëshumën e kërkuar ose të ujdisur dhe të mos e bëjë fare paraqitjen e rastit. Vështirësitënë zbulimin e kryesve të mashtrimeve kompjuterike shfaqen edhe për shkak sekriminelët përcjellin në vazhdimësi zhvillimin e teknologjisë informative dhe,paralelisht me këtë, krijojnë dhe zhvillojnë metoda të reja të mashtrimeve, si edhemënyra të reja për mbrojtjen e tyre. Kështu, shanset or zbulimin e tyre bëhen edhe mëtë vogla. Vetë natyra e mashtrimeve me ndihmën e kompjuterit u shkon përshtati. P.sh.,në rastet kur kriminelët e shkathtë e shfrytëzojnë kompjuterin për plaçkitjen e paravenë banka, vepra mund të zbulohet vetëm kur të konstatohet deficiti i afarizmit osendonjë humbje, prandaj kryesi mund të zbulohet me vonesë ose të mos zbulohet fare,sepse është bërë vonë. Vepra që kryhet me urdhëresë të dhënë me kompjuter ose mjeteve tjera tëkomunikimit edhe mund të asgjësohen. Në shumë raste, gjatë kryerjes së këtyreveprave nuk mbeten fare gjurmë për organet hetuese. Urdhëresat mund të bëhen edhenëpërmjet keqpërdorimit të lidhjeve telefonike jashtë vendit ose ne mënyra të tjera tërafinuara. Veprat e tilla lëvizin prej lojës e deri te terrorizmi dhe, çka është më errezikshme, kryhen nëpërmjet të teknologjisë së fuqishme e cila është sinonim për 199
  • 200. progresin e përgjithshëm teknik e teknologjik të civilizimit. Prej kësaj del përfundimithemelor se zbulimi i keqpërdorimeve, përkatësisht veprave të kundërligjshme tëindividëve ose grupeve nuk është punë e lehtë. Për këtë qëllim themelohen organizatadhe grupe operative të përgatitura mirë dhe ekipe të specializuara për luftimin e këtijlloji të kriminalitetit. Në Bosnjë e Hercegovinë me mbrojtjen nga ky lloj i kriminalitetit merreninstitucionet përkatëse, ndërsa kohët e fundit në këtë çështje angazhohet policiafinanciare, e cila është themeluar para disa vjetësh në nivel të shtetit. Prandaj, në këtëfushë edhe janë arritur rezultatet të konsiderueshme. Aktivitetet e revizionit të afarizmittë subjekteve ekonomike dhe subjekteve të ndryshme juridike janë të vazhdueshme.Disa veprimtari kryhen së bashku me EUFOR-n. Opinioni informohet shpesh se policiafinanciare, EUFOR-i dhe organet tjera të administratës dhe sigurisë kanë bërëkontrollin e afarizmit të ndonjë banke, ndonjë organizate apo të ndonjë organishtetëror. Gjëja e parë që bëhet gjatë këtij kontrolli është bllokimi i kompjuterëve. Kjomënyrë është treguar mjaft e suksesshme për zbulimin e veprimeve kriminale. Pra, nëqoftë se ndonjë dyshim duhet të verifikohet, së pari kontrollohet sistemi ikompjuterëve, në mënyrë që të vërtetohet se a ka pasur raste të manipulimit të tëdhënave në sistemin kompjuterik përkatës, qoftë nga personat që punojnë me këto tëdhëna, qoftë nga persona të tjerë, të cilët kanë qasje në sistemin kompjuterik. Objektivi manipulimeve të tilla, zakonisht, është përvetësimi i paligjshëm i pasurisë. Kjo mundtë arrihet, p.sh., me rritjen e shumave të llogarive, me futjen e dokumenteve tëfalsifikuara për të realizuar ndonjë të drejtë, etj. Në këtë rreth, personat që shërbehenme sistemin e informacionit është e mundur të zbulojnë personat e pandërgjegjshëm.Gjithë kjo tregon se zbulimit dhe hetimit të mashtrimeve kompjuterike duhet t’ikushtohet kujdes i madh, për shkak se aplikimi i kompjuterëve po shtohet nga dita nëditë dhe për shkak se kontrolli direkt i të dhënave është gjithnjë e më pak i arritshëm.Veçanërisht të ndjeshme janë sistemet e kompjuterëve personalë, për shkak tëpërhapjes së tyre. Shumë vende themelojnë njësi speciale të policisë për luftimin e kriminalitetitkompjuterik. Kujdes i veçantë i kushtohet edhe arsimimit dhe përgatitjes profesionaletë pjesëtarëve të këtyre njësive dhe pjesëtarëve tjerë të policisë që merren me luftënkundër këtij lloji të kriminalitetit. Zbulimi i kriminalitetit kompjuterik në përgjithësi,pra edhe i mashtrimeve kompjuterike, kërkon strategji speciale të hetimeve, përgatitjetë lartë profesionale dhe personel të trajnuar. Në praktikë zbatohet edhe përdorimi imetodave të ndryshme të luftës. Kështu, p.sh. FBE e shfrytëzon qasjen ekipore përzgjidhjen e rasteve të caktuara. Për këtë arsye është themeluar grupi i ekspertëveCASIAT (Computer- assisted securitv and investigative analvsis tool), i cili analizonkriminalitetin kompjuterik dhe zhvillon profilin e kriminelëve kompjuterikë, në mënyrëqë të ndihmojë hetuesit. Ekspertët e CASlAT-it kanë hartuar edhe një përmbledhje tësoftuerëve maliciozë (viruseve). Ky grup heton edhe metodat e përdorura nga 200
  • 201. kriminelët kompjuterikë, me qëllim të krijimit të një sistemi mbrojtës më efikas dhe tëndihmës maksimale në zbulimin e kriminalitetit kompjuterik. Në luftën kundër kriminalitetit kompjuterik duhet të vërtetohen një sërë masashtë sigurisë, siç janë: • Krahasimi i të dhënave te pjesëmarrësve në transaksione; • Verifikimi i dokumenteve të bartësit të të dhënave; • Kontrolli me dorë dhe me instrumente i grumbullimit të të dhënave; • Verifikimi i punës së kompjuterit dhe testimi i integritetit të kompjuterit; • Analiza e shpresave, etj. Prodhuesit e kompjuterëve duhet të bëjnë njëkohësisht hetimet e tyre dhe tëjapin përgjigje se sa është i ndjeshëm prodhimi i tyre dhe cilat janë të metat e tyre.Njëkohësisht, ata duhet të ndërmarrin masa mbrojtëse të sistemeve të tyre dhe t’iapërshtatin organizimin shkallës së teknologjisë në periudhën e caktuar, sepse ajozhvillohet. Sidoqoftë, nuk ekziston siguri absolute e programeve kompjuterike, prandajshfaqet një numër i konsiderueshëm i rasteve të manipulimeve kompjuterike, tëzbuluara e të pazbuluara. Ajo që e vështirëson edhe më shumë gjithë problemin ështëfakti se bëhet fjalë për një kriminalitet kryes të të cilit janë kryesisht personat meshkallë të lartë inteligjence dhe për një perfeksionim të mundësive të shumta tëteknologjisë informative. Derisa shumë forma të kriminalitetit klasik ka qenë gjithnjëvështirë të zbulohen, të hetohen, të dëshmohen dhe të dënohen, teknologjia informativesot e bën këtë edhe më të vështirë. Në qoftë se i shtohet kësaj edhe fakti tjetër irëndësishëm se shumica e punëtorëve të operativës, pra hetuesve, nuk kanë njohuritë enevojshme, atëherë është e qartë se sa i vështirë është zbulimi i rasteve të kriminalitetitkompjuterik. Për këtë arsye, hetimet duhet të bëhen me një punë ekipore multi-disiplinare. Konstatimi se këto vepra është vështirë të zbulohen nuk guxon tëdekurajojë, sepse kryesit e mashtrimeve kompjuterike mund të bëjnë gabime nëpërmjettë cilave mund të zbulohen. Në anën tjetër, edhe teknologjia është e ndjeshme, veçseajo duhet të njihet mirë në mënyrë që të metat e saj të shfrytëzohen për qëllime të mira,pra për zbulimin e mashtrimeve kompjuterike. Njohuritë mbi mashtrimet kompjuterike mund të sigurohen në shumë mënyra,më kryesoret prej të cilave janë: • Paraqitja e punëtorit; • Paraqitja anonime; • Mbikëqyrja dhe kontrolli. Punëtorët lojalë e të moralshëm janë burimi kryesor i informacioneve mbikeqpërdorimin e kompjuterit, sepse ata gjenden në vendin e ngjarjes dhe kanë pasqyrë 201
  • 202. të qartë të gjithë asaj që ndodh rreth tyre. Prandaj, ata më së shpeshti bëjnë paraqitjen.Për këtë arsye, drejtuesit e ndërmarrjes do të duhej t’i stimulonin në njëfarë mënyrepunëtorët që të mos ngurrojnë të paraqesin çfarëdo kriminaliteti që vërejnë në punën etyre të përditshme. Përveç kësaj, me rregullore të brendshme të punës do të duhej tëpërshkruhej obligimi i punëtorëve që të paraqesin keqpërdorimet e vërejtura,përkatësisht veprimet e palejueshme. Gjithashtu, do të duhej të përshkruhej edhepërgjegjësia e tyre disiplinore për mosrespektimin e kësaj rregulle. Si burim i informacioneve mbi keqpërdorimet mund të jenë edhe paraqitjetanonime, të cilat gjithnjë merren me njëfarë rezerve, por as nuk bën të hidhen lehtë. Mësë miri është që të verifikohet saktësia e tyre, sepse nuk dihet saktë se për çfarë arsyeshjanë anonime. Prandaj, ndonjëherë ekzistojnë arsye objektive, siç janë: frika, shantazhi,kërcënimi, etj. Procedurat e mbikëqyrjes dhe kontrollit janë, gjithsesi, mënyrat më tëbesueshme për zbulimin dhe parandalimin e të gjitha formave të veprimtarive ilegale.Nëpërmjet procedurave të kontrollit është e mundur të arrihet të dyshimet fillestare se aka pasur keqpërdorim të kompjuterit, me qëllim të përfitimit të kundërligjshme tëpasurisë ose ndonjë përfitimi tjetër për vete apo me qëllim të dëmtimit të tjetrit.Indiciet ndonjëherë paraqesin bazë të mirë për ndërmarrjen e masave operative qëçojnë drejt zbulimit të veprave penale dhe drejt përpunimit kriminalistik të këtyreveprave. Shembujt e tillë janë të shumtë, por shembujt më të thjeshtë janë: • disa punëtorë punojnë jashtë orarit edhe pa ndonjë arsye të qëndrueshme, vijnë të parët në punë dhe shkojnë të fundit. Kjo duhet të verifikohet, ndonëse nuk do të thotë se bëhet fjalë për mashtrim kompjuterik; • disa persona nuk pranojnë lehtë, madje edhe refuzojnë, kryerjen e kontrollit në fushë-veprimtarinë e punës së tyre; • ngarkesa e kompjuterit dhe shpenzimet e mëdha të materialit shpenzues; • paraqitjet e shpeshta të “gabimeve të kompjuterit” mund të jenë pasojë e zgjidhjeve të këqija të programit ose të të dhënave hyrëse, por mund të jetë edhe indicie që tregon tentimin e kryerjes së aktiviteteve ilegale. Kjo duhet të verifikohet. Në momentin e shfaqjes së dyshimit fillestar, hetuesit do të duhej të merreshinmenjëherë me identifikimin e problemit. Në qoftë se bëhet fjalë për veprim ilegal,bëhet analiza e mëtejshme e rastit, me qëllim që të vërtetohet natyra dhe pasojat eveprës penale. Pra, duhet të verifikohet se a bëhet fjalë për një vepër të veçuar apo përnje vepër në serinë e veprave të tjera të ngjashme, se a bëhet fjalë vetëm për një apopër më shumë kryes, çfarë janë humbjet e shkaktuara drejtpërdrejt nga vepra penale.Në qoftë se bëhet fjalë për dëmtim fizik të sistemit kompjuterik, duhet të vërtetohet sea bëhet fjalë për sabotim apo për akt terrorist. 202
  • 203. 5.4. HETIMI I MASHTRIMEVE KOMPJUTERIKE Kriminaliteti kompjuterik apo mashtrimet kompjuterike, me arsye, duhet tëtrajtohen si problem botëror dhe duhet të theksohet nevoja e bashkëpunimit tëpërhershëm të të gjitha subjekteve të të gjitha niveleve të vendit, bashkëpunimit midisshteteve të rajonit dhe të mbarë botës. Kjo duhet të bëhet pavarësisht prej shtrirjesgjeografike të vendeve dhe sistemit të tyre politik apo karakteristikave tjera, siç ështëniveli i zhvillimit ekonomik, niveli i përgatitjes teknike, etj. Shoqëria duhet të sigurojë ambient të tillë që të krijohet bindja se çdo mashtrimdo të zbulohet herët e vonë dhe kryesi do të nxirret para përgjegjësisë. Këtë nuk mundta bëjë vetëm asnjë vend, por vetëm me një aksion të koordinuar mirë, në nivelerajonale e më gjerë, sepse e gjithë bota i gëzon të mirat e arritjeve të sistemevekompjuterike, pra edhe pasojat e mashtrimeve kompjuterike, Në funksion të hetimeve të mashtrimeve kompjuterike dhe veprimeve kriminalenë përgjithësi, në nivel shtetëror duhet të përfshihen organet ose trupat që do tëpërcillnin gjendjen në këtë fushë, do të analizonin dukuritë, do të ndërmerrnininiciativa, do të bënin sugjerime e propozime. Në këtë mënyrë do të hetoheshin shkaqetdhe metodat e kryerjes së veprave të tilla e pastaj do të nxirreshin konkluzione e do tëjepeshin propozime për ndërmarrjen e masave dhe aksioneve për zbulimin, dëshmimindhe parandalimin e këtij lloji të veprave penale. Sot ka gjithnjë e më shumë arsye që të iniciohet, të nxitet dhe të mbështetethetimi, studimi dhe perceptimi i këtij fenomeni shume kompleks. Kjo mund të het, parasë gjithash, nëpërmjet hulumtimeve shkencore, e pastaj nëpërmjet analizave dhetrajtimeve shkencore nëpër simpoziume e seminare shkencore dhe nëpër forma tëndryshme të trajnimeve. Në këtë kontekst duhet t’i kushtohet kujdes i veçantëteknikave të hetimit, të cilat janë të domosdoshme për zbulimin dhe kapjen ekriminelëve kompjuterikë, të cilët, së paku tash për tash, dinë shumë më tepër sepunëtorët e organeve që duan t’i nxjerrin para drejtësisë. Këto janë vështirësitëkryesore në parandalimin dhe luftimin e kriminalitetit kompjuterik. Vështirësitë në zbulimin dhe hetimin e mashtrimeve kompjuterike burojnë ngafakti se mundësitë e manipulimit me të dhënat e sistemeve kompjuterike janë shumë tëmëdha, për shkak se të dhënat futen në formë të shkruar dhe nruhen ne memorienmagnetike. Dëmet financiare të shkaktuara me veprime kriminale me ndihmën e ekompjuterit, sot, kapin shuma miliardëshe, por parashikimet janë shumë më të këqija.Një hulumtim i bërë në SHBA, në vitin 1987, tregon se prej 300 korporatave dheshërbimeve shtetërore të përfshira në hulumtim, 24% kanë qenë viktimë e kriminalitetitkompjuterik, ndërsa një hulumtim i kryer dy vjet më vonë (1989) ka treguar se numri iviktimave është shtuar në 25%. Sipas këtij modeli, në vitin 1991, Komisioni i OKB-së 203
  • 204. për kriminalitet ka bërë një hulumtim në Kanada dhe Evropë. Hulumtimi ka nxjerrë nëpah njohuri tmerruese. Më se 72% të të anketuarve kanë thënë se kanë qenë viktimë ekriminalitetit kompjuterik. Disa organizata të përfshira në hulumtim kanë qenë viktimamë shumë herë. Prandaj, sot shtrohet pyetja: çfarë do të jetë e nesërmja? Problemet në hetimin e këtij lloji të kriminalitetit janë të shumta dhe shumëkomplekse. Kompanitë, me qëllim që të ruajnë autoritetin dhe besimin, hezito