Bazatekriminalitetitekonomik 111219032002-phpapp01

1,788 views

Published on

1 Comment
1 Like
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
1,788
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
54
Comments
1
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Bazatekriminalitetitekonomik 111219032002-phpapp01

  1. 1. BAZAT EKRIMINALITETIT EKONOMIK Dr. Mersida SUÇESKA PRISHTINË 2006 FSK/S – 07/06
  2. 2. PLAN-PROGRAMI MESIMOR PER LENDEN MESIMORE “BAZAT E KRIMINALITETIT EKONOMIK“ VITI SHKOLLOR 2005/ 2006 PJESA I NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET E KRIMINALITETIT EKONOMIK• Nocioni i kriminalitetit ekonomik• Karakteristikat e kriminalitetit ekonomik• Llojet e kriminalitetit ekonomik PJESA II BAZA JURIDIKE PER LUFTIMIN E KRIMINALITETIT EKONOMIK• Dokumentet ndërkombëtare• Marrëveshjet ndërkombëtare• Konventat ndërkombëtare• Rekomandimet dhe këshillat ndërkombëtare• Ligjet vendore• Kodi Penal i Bosnjës e Hercegovinës• Ligji mbi Tatimin në Vlerë të Shtuar në Bosnjë e Hercegovinë• Ligji mbi politikën tatimore në Bosnjë e Hercegovinë• Ligji mbi tregtinë e jashtme në Bosnjë e Hercegovinë• Ligji mbi politikën e investimeve të huaja në Bosnjë e Hercegovinë• Ligji mbi bankat• Ligji mbi zonat e tregtisë së lirë në Bosnjë e Hercegovinë PJESA III FAKTORET E KRIMINALITETIT EKONOMIK• Faktorët e kriminalitetit ekonomik në përgjithësi• Faktorët e kriminalitetit ekonomik në Bosnjë e Hercegovinë PJESA IV KRIMINALITETI EKONOMIK I ORGANIZUAR• Nocioni, karakteristikat dhe shkaktarët e kriminalitetit ekonomik• Format dhe mënyrat e organizimit të kriminalitetit ekonomik të organizuar 1
  3. 3. • Pasojat e kriminalitetit ekonomik të organizuar PJESA V PARANDALIMI I KRIMINALITETIT EKONOMIK TE ORGANIZUAR• Metodat operative dhe rregullative• Bartësit (subjektet) e luftimit të kriminalitetit ekonomik të organizuar• Aktiviteti në kuadrin e programit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara• Aktivitetet dhe kompetencat e organit për parandalimin e kriminalitetit ekonomik të organizuar në Bosnjë e Hercegovinë PJESA VI SISTEMI FISKAL DHE KRIMINALITETI EKONOMIK• Nocioni i sistemit ekonomik dhe politikës fiskale• Tatimet, kontributet dhe taksat si të hyra fiskale• Parimet tatimore, klasifikimi dhe format• Ligji mbi Tatimin në Vlerë të Shtuar në Bosnjë e Hercegovinë• Doganat: nocioni, rëndësia, llojet dhe rregullativa ligjore në Bosnjë e Hercegovinë• Kriminaliteti në fushën e tatimeve dhe doganave• Deliktet financiare PJESA VII EVAZIONI I TAKSAVE FISKALE• Fshehja e tatimit dhe kontrabanda (shferci), nocioni, shkaktarët e mënyrat e kryerjes• Parandalimi i fshehjes dhe kontrabandës• Vendi dhe roli i drejtorisë mbi tatimit indirekt në sistemin doganor e tatimor të Bosnjës e Hercegovinës• Roli i drejtorisë tatimore• Roli i policisë financiare dhe organeve tjera të ndjekjes PJESA VIII DOKUMENTACIONI DOGANOR E TREGTAR NË KRIMINALITETIN EKONOMIK 2
  4. 4. • Dokumentacioni në tregtinë ndërkombëtare• Dokumentacioni doganor• Dokumentacioni tregtar PJESA IX EKONOMIA E PERHIMTE SI FENOMEN SHOQEROR-EKONOMIK GLOBAL• Nocioni i ekonomisë së përhimët – format spekulative të fitimit• Ekonomia e përhimët dhe evazioni fiskal i të hyrave (tatimeve, doganave, kontributeve, taksave dhe të hyrave tjera) – shmangia e obligimeve publike ndaj bashkësisë• Efektet e ekonomisë së përhimët në ekonominë e Bosnjës e Hercegovinës• Parandalimi i ekonomisë së përhimët në Bosnjë e Hercegovinë PJESA X KORRUPSIONI DHE MITO• Nocioni dhe karakteristika e korrupsionit• Format e korrupsionit• Masat dhe aktivitetet për parandalimin e korrupsionit në botë• Masat, aktivitetet dhe efektet ne parandalimin e korrupsionit në Bosnjë e Hercegovinë PJESA XI LARJA E PARAVE• Nocioni dhe mënyra e larjes së parave• Qendrat e larjes së parave• Dokumentet ndërkombëtare dhe institucionet ndërkombëtare që merren me problematikën e larjes së parave – masat për parandalimin e larjes së parave• Parandalimi i larjes së parave në Bosnjë e Hercegovinë PJESA XII FALSIFIMI I PARAVE• Nocioni, format dhe mënyra e falsifikimit të parave 3
  5. 5. • Parandalimi i veprës penale të falsifikimit të parave dhe masat preventive e represive• Metodat e zbulimit të parave të falsifikuara• Aspekti penalo-juridik i veprës penale të falsifikimit të parave në Bosnjë e Hercegovinë PJESA XIII KRIMINALITETI EKONOMIK KOMPJUTERIK• Nocioni, karakteristikat dhe format e kriminalitetit kompjuterik• Kriminaliteti kompjuterik si problem global• Aktiviteti i organizatave rajonale për luftimin e kriminalitetit kompjuterik• Aktiviteti i organizatave ndërkombëtare dhe bashkimi për luftimin e kriminalitetit kompjuterik• Aspekti penalo-juridik i kriminalitetit kompjuterik në Bosnjë e Hercegovinë• Mundësitë e preventivës së kriminalitetit kompjuterik PJESA XIV KONKURRENCA JOLOJALE• Nocioni dhe format e konkurrencës jolojale• Marrëveshjet monopoliste të „kartelizimit“ të tregut dhe luftimi i tij• Parandalimi i pozitave monopoliste në Bosnjë e Hercegovinë• Përvoja aktuale dhe rezultatet PJESA XV MBIKEQYRJA E REVIZIONIT INTERN – MJETI ME I PERSHTATSHEM PER LUFTIMIN E KRIMINALITETIT EKONOMIK• Detyrat dhe kompetencat e punës së revizionit intern• Përcaktimi ligjor dhe afarist i revizionit intern• Llojet e mbikëqyrjes revizore• Parimet etike në revizionin intern 4
  6. 6. PERMBAJTJAPJESA INOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET E KRIMINALITETITEKONOMIK1. NOCIONI I KRIMINALITETIT EKONOMIK1. 1. KRIMINALITETI EKONOMIK1. 2. FORMAT E SHFAQJES SE KRIMINALITETIT EKONOMIKPJESA IIBAZA JURIDIKE PER LUFTIMIN E KRIMINALITETIT ERKONOMI1. DOKUMENTET NDERKOMBETARE2. LIGJSHMERIA VENDORE2.1 KODI PENAL I BEH2.2. LIGJI MBI POLITIKEN DOGANORE2.3. LIGJI MBI TREGTINE E JASHTME NE BEH2.4. LIGJI MBI POLITIKEN E INTESTIVE TE HUAJA DIREKTE NE BEH2.5. LIGJI MBI TARIFEN DOGANORE TE BEH2. 6.ZONAT E TREGTISE SE LIRE NGA ASPEKTI I LIGJIT MBI POLITIKENDOGANORE2.6.1. Nocioni dhe karakteristika e zonës së lirë2.6.2. Definimi i zonave te liraPJESA IIIFAKTORET E KRIMINALITETIT EKONOMIKPEJA IVKRIMINALITETI EKONOMIK I ORGANIZUAR1. KRIMINALITETI I ORGANIZUAR2. SHKAKTARET E KRIMINALITETIT EKONOMIM TE ORGANIZUAR3. ORGANIZATAT ME TE NJOHURA KRIMINALE NE BOTE 5
  7. 7. PJESA VPARANDALIMI I I KRIMINALITETIT EKONOMIK TE ORGANIZUARPJESA VISISTEMI FISKAL DHE KRIMINALITETI EKONOMIK (EVAZIONI)1. TATIMET- ASPEKTI TEORIK1. 1. TERMINOLOGJIA TATIMORE1. 2. KLASIFIKIMI I TATIMEVE1. 3. TATIMET NGA SHPENZIMET1. 4. TATIMI MBI VLEREN E SHTUAR1. 4. 1. Forma prodhuese1. 4. 2. Forma e të ardhurave1. 4. 3. Metodat e grumbullimit (llogaritjes) të Tatimit mbi Vlerën e Shtuar1. 4. 4. Parimet e ngarkimit me tatim1. 4. 5. Shkalla tatimore2. KARATERISTIKAT THEMELORE TE TATIMIT MBI VLEREN E SHTUAR NE BEH2. 1. KRAHASIME TE SISTETIMIT TE TVSH-SE DHE SISTEMIT TE TATIMIT NE QARKULLIM2. 2. KARAKTERISTIKAT E TATIMIT MBI VLEREN E SHTUAR2. 3. MANGESITE E TVSH-SE3. DIREKTIVA E GJASHTE3. 1. ANALIZA E KËRKESËS SË DIREKTIVËS SË GJASHTË3. 1. 1. Ngarkimi me tatim i transaksioneve3. 1. 2. Obliguesit tatimorë dhe detyrimet e tyre3. 1. 3. Vendi i ngarekesës me tetim3. 1. 4. Shkallët e tatimit dhe baza tatimore3. 1. 5. Lirimet tatimore3. 1. 6. Veprimet e veçanta të ngarkimit me tatim3. 1. 7. Zbritja e tatimit të paragjykuar4. SISTEMI I TVSH-SË NË BOSNJË E HERCEGOVINË4. 1. SISTEMI UNIK I TVSH-SE NË BEH4. 2. STABILITETI MAKRO-EKONOMIK4. 2. 1. Grumbullimi dhe ndarja e të hyrave nga tatimet direkte4. 2. 2 Arsyet për nxjerrjen e Ligji mbi TVSH-në4. 3. PROJEKTI I IMPLEMENTIMIT TË TVSH-SË4. 4. NDIKIMI I TVSH-SË NË KRIMINALITET, ME VËSHTRIM TË VEÇANTË NËKRIMINALITETIN EKONOMIK5. NOCIONI I DOGANËS DHE RËNDËSIA E SAJ5. 1. RËNDËSIA E DOGANËS5. 2. LLOJET E DOGANAVE 6
  8. 8. 5. 3. DELIKTET DOGANORE5. 4. VEPRAT PENALE DOGANORE5. 4. 1. Kontrabanda5. 4. 2. Mashtrimet doganore5. 5. SHKELJET DOGANORE5. 6. KUNDERVAJTJET DOGANORE5. 6. 1. Kundërvajtjet doganore për mosparaqitjen e mallit5. 6. 2. Kundërvajtjet doganore për evitimin e mbikëqyrjes doganore5. 6. 3. Kundërvajtjet doganore për cenimin e dispozitave mbi lehtësimet doganore5. 6. 4. Kundërvajtjet doganore për paraqitje të pasaktë të mallrave doganore5. 6. 5. Kundërvajtjet doganore për vështirësimin e pagesës së taksave doganore dhetaksave tjera të importit, si edhe të zbatimit të masave të mbikëqyrjes doganore5. 6. 6. Kundërvajtjet doganore për nxjerrjen në treg të mallrave me të cilat janë bërë shkelje tëcaktuara6. KRYESIT E KUNDRAVAJTJEVE DOGANORE6.1. PERSONI FIZIK SI KRYES I KUNDRAVAJTJES DOGANORE6. 2. PERSONI JURIDIK SI KRYES I KUNDRAVAJTJES DOGANORE6.3. INICIMI I PROCEDURËS KUNDRAVAJTËSE SIPAS KUNDRAVAJTJEVE DOGANORE7. KONTROLLI KRIMINALISTIK , PERPUNIMI DHE PREVENTIVA EKRIMINALITETIT DOGANOR7.1. KONTROLLI KRIMINALISTIK7.2. PERPUNIMI KRIMINALISTIK I KRIMINALITETIT DOGANOR8. PREVENTIVA SI FORME E LUFTES KUNDER KRIMINALITETIT DOGANORPJESA VIIIDOKUMENTACIONI DOGANOR E TREGTAR NE KRIMINALITETIT EKONOMIK1. DOKUMENTACIONI I AFARIZMIT NE TREGTINE E JASHTME1. 1. DOKUMENTACIONI I MALLERAVE1. 2. DOKUMENTACIONI I DOGANES1. 3. DOKUMENTACIONI I TRANSPORTIT1. 4. GARANCITE NE AFARIZMIN NDERKOMBETAR2. LLOJET E MASHTRIMIT2. 1. MASHTRIMET ME RASTIN E PERCAKTIMIT TE BAZES DOGANORE2.2. MASHTRIMET ME PËRSHKRIMIN E GABUESHEM TE MALLIT2.3. MASHTRIMET ME PREJARDHJEN E MALLIT2. 4. MASHTRIMET ME LEHTESITE DOGANORE2. 5. MASHTRIMET ME DESTINACIONIN PERFUNDIMTAR TE MALLIT2. 6. MASHTRIMET ME MALLRA TE FALSIFIKUARA– PIRATUARA2. 7. MASHTRIMET ME ZBRAPSJEN OSE TRANSITIN E MALLIT3. FORMAT E SHFAQJES SË LLOJEVE TË KRIMINALITETIT EKONOMIK NE 7
  9. 9. FURNIZIM DHE SHITJE3.1 FORMAT E DETYRIMIT GJATË FURNIZIMIT ME MALLa) Përvetësimi në bazë të deficitit dhe përvetësimi me falsifikimb) Përvetësimi në bazë të korrupsionit dhe keqpërdorimit3.2. FORMAT E PËRVETËSIMIT ME RASTIN E SHITJES SË MALLITa) Përvetësimi nga mosevidenti i tepricave të shkaktuara nga mashtrimi i konsumatorëve dheblerësveb) Përvetësimi nga mosevidentimi i tepricave të shkaktuara nga afarizmi për llogaripersonalec) Përvetësimi në bazë të korrupsionit dhe keqpërdorimitd) Reklamimi i rrejshëm i mallite) Mashtrimet në sasif) Mashtrimet në cilësig) Mashtrimet në çmimh) Kundërvajtjet doganore dhe tatimorei) Malverzimi4. KATEGORITË E KRYESVE TË KRIMINALITETIT EKONOMIK4.1. NOCIONI DHE FUNSKIONI I FURNIZIMIT4.2. NOCIONI DHE FUNKSIONI I SHITJES4.3. FAKTORET E VEPRIMIT KRIMINAL NE FURNIZIM DHE NE SHITJE4.4. PARANDALIMI I KRIMINALITETIT EKONOMIK5. MASAT E PARANDALIMIT TË KRIMINALITETIT EKONOMIK NËFURNIZIM DHE SHITJE5.1. MASAT ORGANIZATIVE5.2. KONTROLLI I CIKLIT TË FURNIZIMIT5.2.1. Llojet kryesore të ngjarjeve afariste5.2.2. Llogaritë e raporteve financiare në lidhje me furnizimin5.2.3. Llojet e dokumenteve dhe ecidencave5.2.4. Funksionet kryesore të furnizimit5.3. NDARJA KRYESORE E DETYRAVE DHE GABIMET OSE PARREGULLSITË E MUNDSHME6. KONTROLLI I CIKLIT TË PRODHIMIT6.1. LLOJET KRYESORE TË NGJARJEVE AFARISTE6.2. LLOJET E DOKUMENTEVE DHE EVIDENCAVE6.3. FUNKSIONET E CIKLIT TË SHITJES6.4. NDARJA KRYESORE E DETYRAVE DHE GABIMET E PARREGULLSITË E MUNDSHME7. PËRPUNIMI KRIMINALISTIK I KRIMINALITETIT EKONOMIK7.1. MASAT DHE VEPRIMET THEMELORE NË PËRPUNIMIN KRIMINALISTIK 8
  10. 10. PJESA IXEKONOMIA E PËRHIMTË SI FENOMEN SHOQËROR E EKONOMIKGLOBAL1. NOCIONI I EKONOMISË SË PËRHIMTË2. SHKAKTARËT E SHFAQJES SË EKONOMISË SË PËRHIMTË3. FORMAT E SHFAQJES SË EKONOMISË SË PËRHIMTËPJESA XKORRUPSIONI DHE MITO1. NOCIONI I KORRUPSIONIT2. DEFINIMI I KORRUPSIONIT3. KONVENTA E KOMBEVE TË BASHKUARA PËR LUFTIMIN EKORRUPSIONIT4. NDARJA DHE KARAKTERISTIKAT THEMELORE TE KORRUPSIONIT4.1. KARAKTERISTIKAT E KORRUPSIONIT5. EVOLUCIONI I TË DREJTËS NDËRKOMBËTARE NË LUFTIMIN EKORRRUPSIONIT5.1.OECD KONVENTA (KONVENTA OECD-SË MBI LUFTËN KUNDËR KORRUPTIMIT TËZYRTARËVE PUBLIKË TË HUAJ NË TRANSAKSIONET NDËRKOMBËTARE AFARISTE)5.2. KONVENTAT E KËSHILLIT TË EVROPËS KUNDËR KORRUPSIONIT5.2.1. Konventa penalo-juridike mbi korrupsionin5.2.2. Konventa qytetaro-juridike mbi korrupsionin5.2.3. Konventat tjera që i paraprinë UNCAC-it6. KONVENTA E OKB-SË KUNDËR KORRUPSIONIT( KONVENTA NDËRKOMBËTARE E OKB-SË KUNDËR KORRUPSIONIT)6.1. DISPOZITAT E KONVENTËS NDËRKOMBËTARE TË KOMBEVE TËBASHKUARA KUNDËR KORRUPSIONIT6.1.1. MASAT PREVENTIVE – PARANDALIMI I KORRUPSIONIT7. SEKTORI PUBLIK7.1. KORRUPSIONI NË ADMINISTRATËN PUBLIKE7.2. DISPOZITAT LIDHUR ME ZYRTARËT PUBLIKË, FUNKSIONARËT7.3. FURNIZIMET PUBLIKE, FINANCAT PUBLIKE , RAPORTET PUBLIKE8. SEKTORI PRIVAT 9
  11. 11. 8.1. PROPOZIMI I MASAVE NË SEKTORIN PRIVAT9. RËNDËSIA E KONVENTAVE NË KORNIZAT NDËRKOMBËTARE10. RËNDËSIA E KONVENTAVE PER BOSNJËN E HERCEGOVINËN10.1.VLERËSIMI I DISPOZITAVE LIGJORE KUNDËR KORRUPSIONITPJESA XILARJA E PARAVE1. NOCIONI I LARJES SË PARAVE2. KARAKTERISTIKAT BASHKËKOHORE TË LARJES SË PARAVE3. PROCEDURA E LARJES SË PARAVE3.1. PROCEDURAT THEMELORE TË LARJES SË PARAVEInstitucionet e përshtatshme për larjen e parave:3.1.1. Deponimi (vendosja)3.1.2. Depozitimi3.1.3. Integrimi4. DISPOZITAT NORMATIVE QË RREGULLOJNË PROBLEMIN E LARJES SËPARAVE NË BEH4.1. KORNIZA LIGJORE4.1.1. LIGJI MBI PARANDALIMIN E LARJES SË PARAVE4.2. MASAT PËR PARANDALIMIN E LARJES SË PARAVE4.2.1. Identifikimi4.2.2. Informimi4.3. RREGULLORJA MBI TË DHËNAT, INFORMACIONET, DOKUMENTACIONINDHE METODAT E IDENTIFIKIMIT DHE TREGUESVE TJERË TËDOMOSDOSHËM PËR ZBATIMIN EFIKAS TË DISPOZITAVE LIGJORE MBIPARANDALIMIN E LARJES SË PARAVE4.3.1. INFORMACIONET, TË DHËNAT DHE DOKUMENTACIONI INEVOJSHËM PËR IDENTIFIKIM4.3.2. INFORMACIONET, TË DHËNAT QË SHOQËROJNË FOJ-in4.3.3. INFORMACIONET E NEVOJSHME PËR TRANSAKSIONE TË DYSHIMTA TËPERSONAVE TË HUAJ4.3.4. TREGUESIT E TRANSAKSIONEVE TË DYSHIMTA4.4. VENDET QË ZBATOJNË STANDARDET E PRANUARA NDËRKOMBËTAREPËR PARANDALIMIN DHE ZBULIMIN E LARJES SË PARAVE DHE FINANCIMIN EAKTIVITETEVE TERRORISTE4.5. PROCEDURA E KONFISKIMIT TË PASURISË SË FITUAR ME VEPËR PENALE5. KONVENTA E OKB-SË KUNDËR KRIMINALITETIT TRANSNACIONAL 10
  12. 12. PJESA XIIFALSIFIKIMI I PARAVE1. NOCIONI MBI FALSIFIKIMIN E PARAVE2. FORMAT DHE MËNYRAT E FALSIFIKIMIT TË PARAVE3. PARANDALIMI I FALSIFIKIMIT TË PARAVE4. METODIKA E ZBULIMIT DHE DËSHMIMIT TË VEPRËS PENALE TË FALSIFIKIMIT TËPARAVEPJESA XIIIKRIMINALITETI EKONOMIK KOMPJUTERIK1. NOCIONI I KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK2. KRYESIT E KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK3. NDARJA E KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK4. MËNYRA E KRYERJES SË KRIMINALITETIT KOMPJUTERIK - MODUSOPERANDI4.1. HYRJA4.2. DALJA4.3. PROGRAMIMI4.4. PËRDORIMI4.5. BARTJA5. PËRCAKTIMI I NOCIONIT TË MASHTRIMIT KOMPJUTERIK5.1. FORMAT E SHFAQJES SË MASHTRIMIT KOMPJUTERIK5.2. PARANDALIMI I MASHTRIMIT KOMPJUTERIK5.2.1. Mbrojtja ligjore nga kriminaliteti kompjuterik në kuptimin e gjerë5.3. ÇËSHTJET AKTUALE DHE PROBLEMET E ZBULIMIT TËMASHTRIMEVE KOMPJUTERIKE5.4. HETIMI I MASHTRIMEVE KOMPJUTERIKE5.5. PLANIFIKIMI I VEPRIMEVE OPERATIVE-TAKTIKE HETIMORE PASKRYERJES SË VEPRËS SË KRIMINALITETIT KOMPJUTERIKPJESA XIVKONKURRENCA JOLOJALE 11
  13. 13. 1. MASAT MBROJTËSE2. MBROJTJA ANTIDAMPING3. KËSHILLI KONFERENCIAL I BEHPJESA XVMBIKËQYRJA E REVIZIONIT INTERN – MËNYRA E PËRMIRËSIMIT TËAFARIZMIT1. DETYRAT DHE FUSHËVEPRIMI I PUNËS SË REVIZIONIT INTERN2. MËNYRA E PËRMIRËSIMIT TË AFARIZMIT3. PËRCAKTIMI LIGJOR DHE AFARIST I REVIZIONIT INTERN4. STANDARDIZIMI I REVIZIONIT INTERN5. MIRËKUPTIMI DHE VLERËSIMI PLENAR I REVIZIONIT INTERN6. KOHA E NEVOJSHME PËR LIDHJE E KOORDINIM7. VLERËSIMI DHE TESTIMI I PUNËS SË REVIZIONIT INTERN8. LLOJET E MBIKËQYRJES SË REVIZIONIT9. KARAKTERISTIKAT AFARISTE TË MBIKËQYRJES SË REVIZIONIT10. PLANIFIKIMI I REVIZIONIT INTERN10.1. STANDARDIZIMI I REVIZIONIT INTERN11. PARIMET ETIKE TË REVIZIONIT INTERN 12
  14. 14. PJESA I NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET E KRIMINALITETIT EKONOMIK1. NOCIONI I KREIMINALITETIT EKONOMIK Në qoftë se i vështrojmë veprat penale në tërësinë e tyre, do të vërejmë se ato ikarakterizojnë disa elemente të përbashkëta, sipas të cilave ato renditen në të njëjtënkategori të dukurive shoqërore, e kjo është kriminaliteti. Një prej karakteristikave tëtilla është inkriminimi, si shprehje e rrezikshmërisë së tyre shoqërore. Megjithatë,kriminaliteti mbetet si një prej dukurive shumë komplekse dhe heterogjene. Nëshumicën e rasteve, midis veprave të ndryshme penale dhe kryesve të tyre ka pak tëpërbashkëta. Kështu, kriminaliteti ekonomik, deliktet e gjakut, deliktet seksuale dheveprat penale politike nuk kanë fare ose kanë shumë pak pika të përbashkëta. Kjodallueshmëri manifestohet madje edhe te veprat penale të të njëjtit lloj. Për të vënë njërend të caktuar në mozaikun e sjelljeve inkriminuese, bëhen ndarje të ndryshme, nëlloje dhe grupe. Për këtë arsye, në literaturë hasen shumë klasifikime të kriminalitetit,të cilat bazohen në kritere të ndryshme. Një prej ndarjeve të shpeshta është ajo që veprat penale i ndan sipas peshës dheshkallës së rrezikshmërisë shoqërore – në vepra penale të rënda dhe të lehta. Si vepra të rënda penale përmenden: vrasjet, plaçkitjet, vjedhjet e rënda,dhunimet, falsifikimet, mashtrimet etj. Vepra të rënda penale janë: vjedhjet e vogla, prishjet e rendit e qetësisë publike,ofendimet, shpifjet, etj., për të cilat shqiptohen dënime më të lehta. Struktura e kriminalitetit mund të bëhet edhe në bazë të kritereve të tjera, siçjanë: natyra e veprave penale, karakteri dhe lloji i objektit të mbrojtur, fushat e jetësshoqërore dhe vlerat që janë sulmuar, elementi moral, kategoria e gjinisë dhe moshës,vendi dhe koha e kryerjes së veprës penale, etj. Pastaj vjen renditja në delikuentë primarë e recidivistë (përsëritës), dhe ndarjetë tjera. Në ditët e sotme bëhet ndarja në forma klasike dhe të reja të kriminalitetit.Veprat klasike i sulmojnë të mirat që konsiderohen vlera shoqërore, në kuptiminmaterial ose moral, pakashumë, në të gjitha sistemet shoqërore. Shpjegimet e mësipërme tregojnë se mund të bëhen klasifikime dhe tipologji tëndryshme të kriminalitetit – më të gjerë ose më të ngushtë, kështu që ai mund të ndahetnë bazë të kritereve të ndryshme. Kjo, para së gjithash, varet nga qëllimi, të cilit duhetti shërbejë klasifikimi i caktuar. Me gjithë heterogjenitetin e përmendur, mund të thuhet se sjellja kriminalemund të ndahet në klasë dhe tipe të ndryshme, na bazë të shenjave të tyre tipike dhe, 13
  15. 15. para së gjithash, karakterit etiologjik të saj. Më parë ndarjet janë bërë më shumë sipasklasave, ndërsa tash bëhet sipas tipave. Me qenë se tipi formohet në bazë të tërësisë sëmë shumë shenjave korelative, një tipi duhet ti jepen ato forma të kriminalitetit që ikarakterizon një numër i caktuar shenjash, të cilat tregojnë veprat penale dhe kryesit etyre. Këta janë të ashtuquajturit „tipa ideal“. Përveç këtyre ekzistojnë edhe tipat epërziera“, si edhe format e sjelljes kriminale, të cilat nuk i përkasin asnjë tipi. Siç duket, bëhet fjalë për një çështje të rëndësishme dhe komplekse, e cilameriton analizë dhe studim të veçantë, në të cilën nuk mund të ndalemi në këtë rast.Për këtë arsye, në shqyrtimin tonë të mëtejmë, nuk do të hyjmë në analizën etipologjisë së kriminalitetit, por do të përqendrohemi vetëm në kriminalitetinekonomik.1. 1. KRIMINALITETI EKONOMIK Lidhur me nocionin e kriminalitetit ekonomik ekzistojnë pikëpamje tëndryshme, të cilat ndryshojnë varësisht prej vendit, por ndodh shpesh që edhe në tënjëjtin vend ka dallime midis autorëve. Kriminaliteti ekonomik është kategori penale-juridike. Nocioni i kriminalitetitekonomik nuk është përcaktuar qartë as në teorinë penale-juridike dhe as në praktikëne Bosnjës e Hercegovinës e në vendet e ish-Jugosllavisë, ku pikëpamjet e autorëvepakashumë dallojnë midis tyre. Një grup thotë se vepra të kriminalitetit ekonomik janëato sjellje të personave fizikë e juridikë që shkaktojnë rrezik shoqëror dhe dëmtojnëpolitikat e reja shoqërore e ekonomike; një grup tjetër thotë se vepra penale ekriminalitetit ekonomik është sulm karakteristik në organizimin dhe funksionimin esistemit ekonomik; një grup i tretë niset nga sulmet inkriminuese në sistemin ekonomiknë përgjithësi; ndërsa një grup i katërt konsideron se esenca e veprave penale tëkriminalitetit ekonomik ka të bëjë me dëmet që i shkaktohen pronës gjatë kryerjes sëaktiviteteve ekonomike. Më e përhapur është pikëpamja që bazohet në klasifikiminjuridik të së drejtës penale materiale, e cila i konsideron kriminalitetit ekonomik atoveprimtari me të cilat sulmohet sistemi ekonomik nacional, të cilat janë inkriminuar medispozitat e Kodit Penal (në tekstin e mëtejmë KP). Kjo pikëpamje bazohet nënomenklaturën e KP, ndërsa këto vepra penale evidentohen në statistikën zyrtare. Kjopikëpamje nuk është plotësisht e qëndrueshme, jo vetëm për shkak se në kapitujt e KPnuk janë përfshirë shumë inkriminime që mund të konsiderohen vepra penale tëkriminalitetit ekonomik, por edhe për shkak se ajo nuk kriminalitetin që e kryejnëshoqëritë ekonomike gjatë ushtrimit të aktiviteteve të tyre ekonomike. Këto janë tëashtuquajturat shkelje, të cilat nuk janë përfshirë në kriminalitetin si dukuri epërgjithshme, kështu që mund të kuptohet sikur shkeljet janë kategori të shkallës sëdytë apo të tretë, nga aspekti i rrezikshmërisë shoqërore. 14
  16. 16. Për përcaktimin e saktë të kriminalitetit ekonomik, nuk është e mjaftueshmevetëm mbështetja në dispozitat juridike. Kriminaliteti ekonomik nuk është vetëmkategori juridike, por, mbi të gjitha, është fenomen shoqëror që ka tipare të shumta,midis të cilave edhe karakteret juridike, të cilat duhet të merren në konsiderim dhe tërespektohen gjatë përcaktimit të tij. Mbështetja në karakterin penalo-juridik, pra në njëkarakteristikë e cila është më e rëndësishmja, shpesh shpie në zgjidhje tëpapranueshme, të cilat karakterizohen për formalizëm dhe dogmatizëm juridik. Kështundodh me ato pikëpamje sipas të cilave kriminaliteti është kategori e përhershme, e cilanuk ka dallime esenciale nga një shoqëri në tjetrën. Kështu, mund të ndërtohenstruktura, skema dhe ndarje të caktuara, pavarësisht prej përmbajtjes shoqërore tëfenomenit të kriminalitetit. Por, ato nuk mund të kenë vlerë të saktë, sepse, si shprehjelogjike formalo-juridike, anashkalojnë përmbajtjen shoqërore konkrete, pra edhedeterminimin kriminologjik e sociologjik të normave dhe institutit penalo-juridik. Kriminaliteti ekonomik nuk është fenomen i ri. Ai shfaqet edhe në të gjitharregullimet shoqërore. Dihet se edhe në shoqëritë borgjeze inkriminohen disaveprimtari nga fusha e ekonomisë dhe marrëdhënieve ekonomike, për të mbrojtur disaforma dhe marrëdhënie pronësore: private – kapitaliste, shtetërore – kapitaliste, etj.Por, në qoftë se, gjatë përcaktimit të karakterit të kriminalitetit nisemi nga aspektijuridik, nuk mund të vërehen gjithmonë tiparet dhe dallimet e rëndësishme, sipas tëcilave dallon varësisht nga shoqëritë. Në të gjitha rastet, këtu bëhet fjalë përinkriminime me normat pozitive, të cilat e mbrojnë pasurinë apo formën e caktuarshoqërore të saj, formulimet juridike të së cilës mund të jenë shumë të ngjashme, madjeedhe të njëjta. Në këtë mënyrë është e pamundur të vërehet çfarëdo dallimi, sepse njaqasje e tillë, e cila bazohet në formulë juridike, nuk i kushtohet rëndësi të mjaftueshmekarakterit të marrëdhënieve pronësore, të cilat janë të mbrojtura me sistemin normativpozitiv. Në praktikë nuk ekziston ndonjë definicion i pranuar ndërkombëtarisht mbikriminalitetin ekonomik, kështu që ky fenomen definohet në mënyra të ndryshme. Jadisa prej definicioneve:1. Disa autorë nuk bëjnë ndonjë dallim midis nocioneve kriminalitet ekonomik (origj. ekonomski kriminalitet) dhe kriminalitetit të veprimtarisë ekonomike (origj. privredni kriminalitet)1, kështu që me nocionin e kriminalitetit ekonomik1 Në këtë tekst, togfjalëshat “ekonomski krikimalitet” dhe “privredni kriminalitet” përsroen si dynocione me kuptime pakashumë të ndryshme. Të dy atributet, “ekonomski” dhe “privredni”, në gjuhënshqipe kanë të njëjtin kuptim “ekonomik”. Meqenëse këto dy fjalë në përkthim në gjuhën shqipe kanëvetëm një kuptim (“ekonomik”), në këtë tekst do t’i dallojmë midis tyre, në vend të nocionit “ekonomskikriminalitet” do ta përdorim nocionin ”kriminalitet enonomik”, kurse në vend të nocionit “provrednikriminalitet do të pqërdorim nocionin “kriminalitet i veprimtarisë ekonomike”. Kërkojmë mirëkuptimnga shfrytëzuesit e këtij teksti. (Përkthyesi) 15
  17. 17. ose kriminalitetit të veprimtarisë ekonomike nënkuptojnë të gjitha ato forma të aktiviteteve kriminale që janë të drejtuara kundër sistemit ekonomik kombëtar dhe funksionimit të tij, pa dallim se a janë ndërmarrë në kuadrin e veprimtarisë ekonomike apo jashtë saj;2. Autorë të tjerë2 bëjnë dallim midis këtyre dy nocioneve, duke marrë për bazë natyrën e marrëdhënieve shoqërore në të cilat shfaqet kriminaliteti, pra edhe në vetë marrëdhëniet dhe proceset (prodhime, ndarje, këmbime dhe shpenzime). Ata mendojnë se kriminaliteti i veprimtarisë ekonomike është një nocion më i gjerë se sa ai i kriminalitetit ekonomik, sepse përfshin kriminalitetit ekonomik dhe veprat penale kundër obligimeve në ekonomi (nuk përjashtohet kriminaliteti pasuror në ekonomi);3. Për definimin e kriminalitetit ekonomik, disa teoricientë nisen nga kriteret dispozitave penalo-juridike të veprës kundër ekonomisë, ndërsa teoricientë të tjerë nisen nga objekti i mbrojtjes penalo-juridike apo nga vepra e drejtuar kundër organizimit dhe funksionimit të sistemit ekonomik.4. Në shumicën e leksikonëve3, nocioni kriminalitet ekonomik përfshin të gjitha format e veprimtarive kriminale, të orientuara kundër sistemit ekonomik kombëtar dhe veprimit të tij. Definicionet kriminologjike dhe sociologjike të kriminalitetit janë më të gjera dhe, përveç veprave penale, përfshijnë edhe shkeljet dhe kundërvajtjet në funksionimin e sistemit, si edhe veprat e drejtuara kundër të mirave materiale – me rrezikimin nga jashtë (pra, të gjitha format e delikteve pasurore). Kriminaliteti i veprimtarisë ekonomike është një formë e veçantë e kriminalitetit,e cila ka për qëllim përfitimin material ose të mira të tjera, pavarësisht prej formës dhevlerës së tyre. Tipare kryesore të këtij kriminaliteti janë «shifrat e errëta», dinamikadhe përshtatja me të gjitha ndryshimet ekonomike e normative. Veprat penale kryhennë dëm të personave juridikë dhe fizikë4; Pra, nocioni i kriminalitetit ekonomik i përfshin të gjitha format e aktivitetevekriminale, të cilat janë të orientuara kundër sistemit ekonomik kombëtar dhe funksionittë tij.2 S. Pihler, Drejt konceptit bashkëkohor të kriminalitetit ekonomik, Problemet aktuale të shkatërrimit tëkriminalitetit, Instituti për hulumtime sogjiologjike dhe kriminologjike, Beograd, 1993, f.35-383 Leksikoni kriminologjik4 D. Modly, Leksiokoni kriminalistik, FSHK, Sarejevë, 1998, f. 149 16
  18. 18. 1. 2. FORMAT E SHFAQJES SË KRIMINALITETIT EKONOMIK Në esencë të fenomeneve shoqërore janë determinantet ekonomike, të cilatkushtëzojnë natyrën e tyre materiale (pozitive ose negative). Rëndësi të veçantë përstudimin e shkaqeve të delikuencës kanë kushtet ekonomike të zhvillimit të shoqërisë,krizat dhe problemet tjera ekonomike, gjendja ekonomike e banorëve dhe dallimet etyre, etj. Në të vërtetë, në njëfarë mënyre, kriminaliteti ekonomik shfaqet në shumëfusha të kriminalitetit,sidomos në fushën e kriminalitetit të organizuar, tregtisë ilegale,kontrabandës, spekulimeve, etj. Në praktikë është parë se aktivitetet më të shpeshta në sferën e veprimtarivekriminale kundër ekonomisë ose shoqërisë janë:• përpilimi i bilancit të rrejshëm në korporatat private,• manipulimi dhe shit-blerja e aksioneve (berza financiare),• mito në botën afariste (korruptimi i zyrtarëve shtetërorë me rastin e arritjes së marrëveshjeve midis ndërmarrjeve private e shtetërore ose me rastin e nxjerrjes së disa dispozitave),• reklamimi i rrejshëm i mallit (verifikimi laboratorik),• përvetësimet,• shpenzimet e fondeve jashtë destinimeve (revizioni i përputhshmërisë),• anashkalimi i pagesës së tatimeve,• bankrotimi i rrejshëm (likuidimi i montuar, etj.),• konkurrenca jolojale,• mashtrimi i blerësit etj. (deklarata e rrejshme). Në vitin 1981, Këshilli i Evropës e përpiluar një listë të aktiviteteve kriminale(rekomandimet nr. R/81/12), në të cilën hyjnë: 1. Kartel kundërvajtjet, 2. Praktikat e mashtrimit dhe keqpërdorimit të situatës ekonomike nga kompanitë multinacionale, 3. Mashtrimet në furnizim ose përdorimi i gabueshëm i mjeteve të pakthyeshme (granteve) të shteteve të huaja dhe organizatave ndërkombëtare, 4. Kundërvajtjet që kanë të bëjnë me të dhënat, 5. Themelimi i ndërmarrjeve fiktive, 6. Falsifikimi i bilancit ose shkelja e obligimeve për mirëmbajtjen e llogarive (vlerësimi joreal i pasurisë), 7. Mashtrimet në aspektin e pozitës tregtare dhe kapitalit të kompanisë, 8. Shfrytëzimi nga ndërmarrja e rregullave të caktuara për sigurinë dhe shëndetin e punëtorëve, 17
  19. 19. 9. Mashtrimet në dëm të kreditorëve, 10. Kundërvajtjet kundër konsumatorit, 11. Konkurrenca jolojale, 12. Kundërvajtjet tatimore dhe fshehja e kontributeve të sigurimeve sociale, 13. Kundërvajtjet doganore, 14. Kundërvajtjet valutore, 15. Shkeljet e ligjit mbi berzën dhe bankat, 16. Shkeljet e ligjeve ekologjike. Në tekstin në vijim do të flitet në mënyrë më të detajuar për aktivitetet epërmendura. PJESA II BAZA JURIDIKE PËR LUFTIMIN E KRIMINALITETIT EKONOMIK1. DOKUMENTET NDËRKOMBËTARE Në të gjitha vendet evropiane është i njohur fakti se kriminaliteti ekonomikparaqet rrezik për ekonomitë dhe, rrjedhimisht, edhe për demokracinë në këto vende.Prandaj, nxjerrja e dispozitave ligjore për luftimin e kriminalitetit ekonomik ështëfaktor vendimtar për prosperitetin dhe mirëqenien e të gjithë qytetarëve. Ne, siekspertë, duhet të jemi të vetëdijshëm edhe për faktin se zbatimi i këtyre dispozitavenuk nënkupton edhe kufizimin e transaksioneve ekonomike të ligjshme, siç është, p.sh.,qarkullimi i lirë i mallrave dhe shërbimeve në botën e jashtme. Në luftën kundërkriminalitetit ekonomik duhet të kihet parasysh edhe mbrojtja e të drejtave të ligjshmetë të gjithë qytetarëve. Për këtë arsye, në listën e dokumenteve duhet të përfshihet dheKonventa evropiane për të drejtat e njeriut. Gjithashtu, duhet të kihet parasysh edhefakti se çdo vend e ka trashëgiminë e vet të veçantë kulturore dhe traditën juridike.Këto veçanti duhet të merren parasysh gjatë shqyrtimit të ligjeve të reja, në mënyrë qëzbatimi i ligjeve të jetë sa më efikas, ndërsa bashkëpunimi ndërkombëtar për luftimin ekriminalitetit të jetë sa më i suksesshëm. Përfitimi ekonomik është një prej motiveve themelore të veprave penale, kurseshpesh është motivi i vetëm i malverzimeve. Por, ndonjëherë, përfitimi ekonomik ështëmjet dhe jo qëllim. P.sh., terrorizimi është një prej qëllimeve. Paratë janë vetëm forcëqë vë në lëvizje makinerinë e terrorizmit. Prandaj, mënyra më efikase e luftës kundërkriminalitetit është konfiskimi i profitit të realizuar në mënyrë joligjore, pas kryerjes sëveprës penale. Kjo vlen edhe për kriminalitetin ekonomik. Vështirë se rejtingu i 18
  20. 20. udhëheqësit të një bande do të bjerë nëse anëtarët e bandës së tij dënohen me burg, porndikimi i tij do të bie dukshëm, në qoftë se i konfiskohen paratë dhe pasuria e nëmënyrë të paligjshme. Përveç kësaj, nëpërmjet konfiskimit të pasurisë së fituar në mënyrë tëpaligjshme, shoqëria kompenson dëmin e shkaktuar nga kriminaliteti. Pra, konfiskimiështë masë me interes të madh shoqëror, e cila është edhe veprim preventiv,njëkohësisht. Rregullat kryesore që kanë të bëjnë me këtë fushë përmblidhen nëKonventën mbi pastrimin e parave, veprimet hetimore dhe sekuestrimin e konfiskimine të mirave materiale të fituara në mënyrë të paligjshme, të cilat janë miratuar ngaKëshilli i Evropës, në vitin 1990. Me këtë konventë janë caktuar rregullat për nxjerrjene dispozitave shtetërore, si edhe për bashkëpunimin ndërkombëtar. Të gjitha format ekriminalitetit të rëndë janë të lidhura me realizimin e profitit ekonomik. Por, disa vendei përmbahen të drejtës kur bëhet fjalë për kriminalitetit financiar, më çka zvogëlohetmundësia e bashkëpunimit me botën. Nga fushat që kërkojnë përpjekje të veçanta nënivelin ndërkombëtar, zakonisht përmenden kriminaliteti i organizuar dhe tregtia medrogë. Në disa vende, p.sh. ekziston kodi penal që mbron interesat publike dhe private,në bazë të të cilit inicohen procedura penale për vepra te rënda të kriminalitetitfinanciar, përvetësimit të mjeteve të Bashkimit Evropian dhe shfrytëzimit të paligjshëmtë subvencioneve të fituara nga Bashkimi Evropian. Konfiskimi i mjeteve materiale të fituara në mënyrë të paligjshme mund të jetë ipjesshëm dhe i plotë. Në rast se nuk është e mundur të vlerësohet saktë vlera e këtyremjeteve, sipas kodeve penale të disa vendeve, mund të bëhet konfiskimi i mjeteve me vlerëtë përafërt. Në këto vende, konfiskimi bëhet edh në rast se një person tjetër ka marrë përsipërmjetet e fituara në mënyrë të paligjshme, në qoftë se ai person ka qenë në dijeni për veprënpenale, në rast se është bërë i shurdhër ndaj dispozitave në lidhje me këtë ose në rast semjetet e fituara në mënyrë të paligjshme i ka pranuar si dhuratë. Përveç kësaj, në kodet penale të këtyre vendeve janë futur edhe dispozita të reja.Sipas dispozitave të reja, pasuria e kryesit të veprës së rëndë penale mund të konfiskohet, nëqoftë se me kryerjen e veprës penale është realizuar profit i konsiderueshëm material. Nërrethana të tilla, mund të konfiskohet pasuria e bashkëshortit të kryesit të veprës (qoftë mekurorë, qoftë pa kurorë), përveç nëse pasuria është fituar pesë vjet para kryerjes së veprëspenale ose në qoftë se pasuria është fituara para krijimit të bashkësisë bashkëshortore. Në Evropa kanë rëndësi të madhe dispozitat që kanë të bëjnë me ndërmarrjet dheinstitucionet afariste. Në to, para së gjithash, përcaktohet se cilët persona fizikë ose juridikëjanë pronarë të ndërmarrjeve apo kanë ndikim vendimtar në ndërmarrje. Pjesëmarrjaminimale e kapitalit të ndërmarrjes, e parashtruar si parakusht ligjor, mund ta mbrojëorganizimin e ndërmarrjes. Në rastet kur, p.sh. pronarit i lejohet të marrë hua nga ndërmarrja,gjithmonë ekziston rreziku nga keqpërdorimi i kapitalit të ndërmarrjes. Shkelja e dispozitaveqë rregullojnë çështjet e kontabilitetit, çështjet lidhur me revizionin financiar dhe dorëzimin ellogarive vjetore që pasqyrojnë afarizmin dhe bilancin, tërheq me vete përgjegjësinë penale. 19
  21. 21. Në disa vende evropiane, vitet e fundit, ka bankrotuar një numër i caktuar i bankave dhendërmarrjeve të mëdha. Është konstatuar se veprimet kriminale në këto ndërmarrje nuk kanëmundur të zbulohen shumë vjet, sepse revizioni financiar nuk është bërë në mënyrë efikase.Gjithashtu, ka pasur raste që korporatat të themelohen me kapital qarkullues, i cili ështëdeponuar në llogarinë bankare me rastin e themelimit ose blerjes së ndërmarrjes, por pas njëkohe të shkurtër është tërhequr nga llogaria, për të themeluar apo për të blerë një ndërmarrjetjetër. Për shkak të keqpërdorimeve të shumta, në disa vende të Evropës është krijuarmundësia që në rrugë ligjore, personave të caktuar tu shkurtohet e drejta e themelimit tëndërmarrjeve ose të drejtimit të tyre. Zvogëlimit të këtij rreziku në disa vende i kontribuojnëdispozitat që rregullojnë identifikimin e qartë dhe kontrollin efikas, kur bëhet fjalë për banka,organizata financiare, shoqëri të sigurimeve dhe shoqëri bankare. Ja disa marrëveshje ndërkombëtare, konventa dhe rekomandime që kanë të bëjnë mekriminalitetin ekonomik: 1. Kombet e Bashkuara: Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër kriminalitetit të organizuar trans-nacional. 2. Kombet e Bashkuara: 1988. Konventa kundër tregtisë së paligjshme të drogave narkotike dhe substancave psikotropike. 3. Këshilli i Evropës: 1990. Konventa mbi larjen e parave, borxheve, bllokimi dhe konfiskimi i të hyrave nga kriminaliteti. 4. Këshilli i Evropës: Strasburg 1999. Konventa qytetare-juridike mbi korrupsionin. 5. Këshilli i Evropës: Strasburg 1999. Konventa penalo-juridike mbi korrupsionin. 6. Bashkimi Evropian (26/07/1995): Konventa mbi mbrojtjen e interesave financiare. 7. Këshilli i Evropës/OECD 1988: Konventa mbi aksionin e përbashkët bë veprimet doganore. 8. Konventa evropiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. 9. Këshilli i Evropës: 2000, Projekt konventa mbi kriminalitetin kompjuterik. 10. Këshilli i Evropës: 1990, Konventa mbi bllokimin dhe konfiskimin e mjeteve të fituara nëpërmjet veprave penale. 11. Konventa evropiane mbi ekstradimin (1957). 12. Protokolli shtesë i Konventës evropiane mbi ekstradimin (1975). 13. Protokolli i dytë shtesë i Konventës evropiane mbi ekstradimin (1978) 14. Konventa evropiane mbi bashkëpunimin reciprok në rastet penale (1959). 15. Protokolli shtesë i Konventës evropiane mbi bashkëpunimin reciprok në rastet penale (2001). 16. Protokolli i dytë shtesë i Konventës evropiane mbi bashkëpunimin reciprok në rastet penale (2001). 17. Këshilli i Evropës: 1981, Konventa për mbrojtjen e personave në bazë të përpunimit automatik të të dhënave personale. 20
  22. 22. 18. Protokolli shtesë Konventës së Këshillit të Evropës për mbrojtjen e personave në bazë të përpunimit automatik të të dhënave personale (1981). 19. Këshilli i Evropës: 1988, Konventa mbi ndihmën administrative reciproke në fushën e tatimeve. 20. Koventa e OECD mbi luftën kundër korruptimit të zyrtarëve të huaj publikë në transaksionet afariste ndërkombëtare. 21. Këshilli i Evropës: 2001, Konventa e Këshillit të Evropës mbi kriminalitetit në internet. 22. Komisioni dhjetë-anëtarësh për rregullativën bankare dhe praktikën e mbikëqyrjes (Komisioni i Bazelit) 1988: Deklarata mbi parimet e parandalimit të përdorimit kriminal të sistemit bankar, me qëllim të larjes së parave. 23. Kombet e Bashkuara: Modeli i ligjit për luftën kundër korrupsionit dhe larjes së parave. 24. Grupi G-7 (ATF) grupi punues për aktivitetet financiare kundër larjes së parave, 40 rekomandime. 25. Bashkimi Evropian: 1991. Direktiva për parandalimin e shfrytëzimit të sistemit financiar për qëllime të larjes së parave. 26. Interpol, 1955, Rezoluta mbi larjen e parave. 27. Komiteti i Ministrave, 1996: Programi aksional kundër korrupsionit. 28. Komiteti i Ministrave, 1997: Rezoluta (97) 24 mbi njëzet parimet kryere të luftës kundër korrupsionit. 29. Komiteti i Ministrave, 1998: Marrëveshja për krijimin e „Grupit të vendeve kundër korrupsionit (GRECO). 30. Këshilli i Evropës, Strasburg, 1997: Deklarata dhe plani aksional i luftës kundër korrupsionit. 31. Bashkimi Evropian: Rregullat 1073/1999 e Parlamentit Evropian dhe Këshillit Evropian (25/05/1999) që kanë të bëjnë me hetimet e sektorit evropian për kriminalitetin ekonomik (OLAF). 32. Këshilli i Evropës / Grupi multi-disiplinar për korrupsion 1999: Kooperimi ndërkombëtar në luftën kundër korrupsionit dhe qendrave financiare off-shore: Rekomandime dhe solucione (Konkluzionet e Konferencës IV evropiane, sektori i specializuar për luftë kundër korrupsionit). 33. Marrëveshja për themelimin e Bashkësisë Evropiane, 1948.2. LEGJISLACIONI VENDOR2.1 KODI PENAL I BeH 21
  23. 23. XVIII – KAPITULLI I TETËMBËDHJETË – VEPRAT PENALE KUNDËR EKONOMISË DHE TREGUT UNIK DHE VEPRAT PENALE NGA FUSHA E DOGANËS Cenimi i barazisë në kryerjen e veprimtarisë ekonomike Neni 204.Kushdo që, me keqpërdorimin e pozitës së tij zyrtare ose autorizimeve të institucionevetë Bosnjës e Hercegovinës kufizon lëvizjen e lirë të njerëzve, mallrave dhe kapitalitmidis entiteteve ose midis entiteteve dhe Distriktit të Bërçkos të Bosnjës eHercegovinës, shkurton ose kufizon të drejtën e shoqërive ekonomike ose personavetjerë juridikë që në territorin e entitetit tjetër ose Distriktin e Bërçkos të Bosnjës eHercegovinës të merret me qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve, ose e vë ndonjëshoqëri ekonomike ose ndonjë person tjetër juridik në pozitë të pabarabartë mepersonat tjerë juridikë në aspektin e kushteve për punë ose gjatë kryerjes së qarkullimittë mallrave dhe shërbimeve, ose kufizon këmbimin e lirë të mallrave dhe shërbimevemidis entitetit dhe Distriktit të Bërçkos së Bosnjës e Hercegovinës, do të dënohet prej 6muaj deri 5 vjet burg. Falsifikimi i parave Neni 205.(1) Kushdo që bën para të rrejshme me qëllim që ti vë në qarkullim si para të vërteta,ose kushto që modifikon paratë e vërteta me qëllim që ti vë në qarkullim, ose kushdoqë paratë e rrejshme i vë në qarkullim, do të dënohet me burg, prej 1 deri në 10 vjet.E shtunë, 22 nëntor 2003, Gazeta zyrtare e BeH, Nr, 37, faqe 893(2) Me dënimin e parashikuar në alinenë 1 të këtij neni do të dënohet kushdo që pranonpara të rrejshme me qëllim që ti vë në qarkullim si para të vërteta.(3) Në qoftë se për shkak të veprës penale sipas alineve 1 dhe 2 të këtij neni janëshkaktuar pengesa në ekonominë e Bosnjës e Hercegovinës, kryesi do të dënohet me sëpaku 5 vjet burg.(4) Kushdo vë në qarkullim paratë e rrejshme që i ka marrë si para të vërteta, osekushto që di se janë bërë para të rrejshme ose janë vënë në qarkullim para të rrejshmedhe nuk e paraqet këtë do të gjobitet me para ose me burg deri 1 vjet.(5) Paratë e rrejshme do të konfiskohen. 22
  24. 24. Falsifikimi i letrave me vlerë Neni 206.(1) Kushdo që falsifikon letra me vlerë të lëshuara në bazë të dispozitave të Bosnjës eHercegovinë, me qëllim që ti vë në qarkullim si të vërteta, ose kushdo që përvetësonletra të tilla me vlerës me qëllim që ti vë në qarkullim, ose kushdo që vë në qarkullimtë tilla letra me vlerë, do të dënohet me burg në kohëzgjatje prej një deri në dhjetë vjet.(2) Në qoftë se si pasojë e veprës penale sipas alinesë 1 të këtij neni janë shkaktuarpengesa në ekonominë e Bosnjës e Hercegovinës, kryesi do të dënohet me së paku pesëvjet burg.(3) Letrat me vlerë të rrejshme do të konfiskohen. Falsifikimi i shenjave të vlerës Neni 207.(1) Kushdo që falsifikon pulla të taksave ose postare apo shenja tjerë të vlerës tëlëshuara në bazë të dispozitave të Bosnjës e Hercegovinës, ose kushdo që përvetëson tëtilla shenja të falsifikuara të vlerës me qëllim që ti përdorë si të vërteta apo tia japëtjetrit për përdorim, ose kushdo që të tilla shenja të vlerës i përdor si të vërteta apo imerr për këtë qëllim, do të gjobitet me para apo me tre vjet burg.(2) Nëse shenjat e vlerës sipas alinesë 1 të këtij neni janë me vlerë më të lartë, kryesido të dënohet me burg prej 6 muajsh deri në pesë vjet.(3) Kushdo që heq vulën e anulimit të shenjave sipas alinesë 1 apo me qëllim që tipërdorë përsëri vepron në ndonjë mënyrë tjetër që ato shenja të duken sikur nuk janëpërdorur, ose kushdo që shenjat e tilla të vlerës i përdor ose i shet sikur janë tëvlefshme, do të gjobitet me para ose dënohet me burg deri në tri vjet.(4) Shenjat e rrejshme të vlerës do të konfiskohen. Falsifikimi i shenjave për shenjimin e mallrave, masave dhe peshojave Neni 208.(1) Kushdo që, me qëllim që ti përdorë si të vërteta, falsifikon vula, vraja, pulla oseshenja tjera për shenjimin e mallrave të vendit ose të huaja, me të cilat vulosen arti,argjendi, kafshët, druri apo ndonjë mall tjetër, ose kushdo që, me qëllim që ti përdor sitë vërteta, falsifikon shenja të tilla, ose kushdo që shenjat e tilla të rrejshme i përdor sitë vërteta dhe kështu e cenon hapësirën e përbashkët ekonomike të Bosnjës eHercegovinës, do të dënohet me burg, prej gjashtë muajsh deri në pesë vjet. 23
  25. 25. (2) Me dënim sipas alinesë 1 të këtij neni do të dënohet kushdo që falsifikon masat dhepeshojat, duke rrezikuar hapësirën e përbashkët ekonomike të Bosnjës e Hercegovinës.(3) Shenjat e rrejshme, masat dhe peshojat do të konfiskohen. Larja e parave Neni 209.(1) Kushdo që i merr, i këmben, i mban, i ka apo i përdor për afarizëm paratë osepronat për të cilat është në dijeni se janë përvetësuar me vepër penale, ose kushdo qënë ndonjë mënyrë tjetër i fsheh ose përpiqet ti fsheh, kurse paratë ose prona të tillakanë vlerë më të madhe ose që ky veprim cenon hapësirën ekonomike të Bosnjës eHercegovinës ose ka pasoja të dëmshme për veprimtarinë ose financimin einstitucioneve të Bosnjës e Hercegovinës, do të dënohet me burg prej gjashtë muaj derinë pesë vjet.(2) Nëse vlerës e parave ose pasurisë sipas alinesë 1 të këtij neni është më e lartë se50.000 KM, kryesi do të dënohet me burg prej një deri në dhjetë vjet.(3) Nëse gjatë kryerjes së veprës penale sipas alineve 1 dhe 2 të këtij neni kryesi kavepruar për hakmarrje në raport me rrethanat e përfitimit të parave ose pasurisë mevepër penale, do të gjobitet me para ose do të dënohet me burg deri në tri vjet.(4) Paratë dhe pasuria e përfituar sipas alineve 1 deri 3 të këtij neni do të konfiskohen. Fshehja e tatimit Neni 210.(1) Kushdo që anashkalon pagesën e përcaktuar me legjislacionin tatimor të Bosnjës eHercegovinës ose të kontributeve të sigurimit social, duke mos paraqitur të dhënat ekërkuara ose duke paraqitur të dhëna të rrejshme, mbi të ardhurat që tatimohen apo mbifaktet tjera që kanë ndikim në përcaktimin e shumës së këtyre obligimeve, ndërsashuma e pagesës së obligimeve të shmangura është më e lartë se 10.000 KM, do tëgjobitet me para ose do të dënohet me burg prej tri vjetësh.(2) Kushdo që kryen vepër penale sipas alinesë 1 të këtij neni, kurse shuma e pagesëssë obligimeve të anashkaluar është më e lartë se 50.000 KM, do të dënohet me burgprej një deri në dhjetë vjet.(3) Kushdo që kryen vepër penale sipas alinesë 1 të këtij neni, shuma e obligimeve tëpapaguara është me lartë se 200.000 KM, do të dënohet me burg prej së paku trevjetësh. 24
  26. 26. Mospagesa e tatimit Neni 211.Personi që nuk i paguan obligimet tatimore në pajtim më legjislacionin tatimor tëBosnjës e Hercegovinës, do të gjobitet me para ose do të dënohet me burg deri në trevjet. Tregtia e palejueshme Neni 212.(1) Kushdo që në mënyrë të paautorizuar shet, blen ose bën këmbimin e mallit ose tëmjeteve tregtia e të cilave është e ndaluar ose e kufizuar me dispozitat e Bosnjës eHercegovinës ose me dispozita të së drejtës ndërkombëtare, në qoftë se me këtë veprimnuk është kryer vepër tjetër penale për të cilën është përcaktuar dënim më i rëndë, do tëdënohet me burg prej një deri në dhjetë vjet.(2) Malli ose mjete sipas alinesë 1 të këtij ligji do të konfiskohen. Prodhimi i palejueshëm Neni 213.(1) Kushdo që prodhon ose përpunon mallra prodhimi ose përpunimi i të cilave është indaluar me dispozitat e Bosnjës e Hercegovinës ose me të drejtën ndërkombëtare, nëqoftë se me këtë veprim nuk është kryer vepër tjetër penale për të cilën ështëparashikuar dënim më i rëndë, do të gjobitet me para ose do të dënohet me burg deri nënjë vit.Numri 37, faqe 894 Fletorja Zyrtare e BeH, e shtunë 22. nëntor 2003.(2) Mallrat sipas alinesë 1 të këtij neni dhe mjetet për prodhimin ose përpunimin e tyredo të konfiskohen. Kontrabanda Neni 214.(1) Kushdo që përtej vijës doganore bart mallra me vlerë më të lartë, duke iu shmangurmasave të kontrollit doganor, ose kushdo se duke iu shmangur masave të kontrollitdoganor bart mallra përtej vijës doganore, do të gjobitet me para ose do të dënohet meburg deri në tri vjet. 25
  27. 27. (2) Kushdo që pa leje përkatëse, duke iu shmangur masave të kontrollit doganor, bartpërtej vijës doganore mallra importi a eksporti i të cilave është i ndaluar, i kufizuar apoqë kërkon leje të veçantë ose lejen e organit kompetent, do të dënohet me burg prejgjashtë muaj deri në pesë vjet.(3) Nëse është kryer vepër penale sipas alineve 1 dhe 2 të këtij neni, duke kaluar përtejlinjës doganore mjete, mallra apo substanca që janë të rrezikshme për shëndetin enjerëzve ose që paraqesin rrezik për sigurinë publike, kryesi do të dënohet me burg prejnjë deri në dhjetë vjet.(4) Mallrat sipas alineve 1. deri 3 të këtij neni do të konfiskohen.(5) Mjeti transportues strehimoret ose vendet e fshehta të të cilit janë shfrytëzuar përbartjen e mallrave sipas alineve 1 deri 3 të këtij neni, ose i cili është destinuar përkryerjen e veprave penale sipas alinesë 1 deri 3 të këtij neni, do të konfiskohen nësepronari ose shfrytëzuesi e ka ditur këtë, ka mund ta dijë ose ka qenë i obliguar të dijë. Organizimi i grupit të njerëzve ose bashkimi për kontrabandë ose për shpërndarje të mallit të pa doganuar Neni 215.(1) Kushdo që organizon njerëz ose ndonjë bashkim tjetër për kontrabandë tëorganizuar ose ndonjë rrjet të stërshitësve apo ndërmjetësve të shitjes ose shpërndarjesë mallrave të pa doganuara, do të dënohet me burg së paku tri vjet.(2) Kushdo që bëhet anëtar i grupit të njerëzve ose bashkohet sipas alinesë 1 të këtijneni, do të dënohet me burg së paku një vit. Mashtrimi doganor Neni 216.(1) Kushdo që me qëllim që vetë ose dikush tjetër ti shmanget tatimit të doganës apo tëobligimeve tjera që paguhen më rastin e importimit të mallrave, shuma e të cilave ështëmë e lartë se 5.000 KM, e ka bërë ose ia dorëzon organit doganor lejen e falsifikuardoganore, vërtetimin ose ndonjë dokument tjetër të rrejshëm, do të gjobitet ose do tëdënohet me burg deri tri vjet.(2) Nëse obligimet sipas alinesë 1 të këtij ligji janë më të larta se 20.000 KM, kryesi dotë dënohet me burg prej një deri në dhjetë vjet.(3) Nëse obligimet sipas alinesë 1 të këtij neni janë më të larta se 80.000 KM, kryesi dotë dënohet me burg së paku tri vjet. 26
  28. 28. 2.2. LIGJI MBI POLITIKËN DOGANORE FUSHË-VEPRIMI DHE DEFINICIONET THEMELORE Neni 1.1. Dispozitat doganore burojnë nga Ligji mbi politikën doganore të BeH (në tekstin emëtejmë: Ligji) dhe dispozitave të nxjerra nga Kuvendi i Bosnjës e Hercegovinës,Këshilli i ministrave i Bosnjës e Hercegovinës dhe/ose Këshilli Drejtues për zbatimin etyre në pajtim me dispozitat e Bashkimit Evropian.2. Ligji rregullon elementet themelore të sistemit për mbrojtjen doganore të ekonomisësë Bosnjës e Hercegovinës (në tekstin e mëtejmë: BeH), të drejtat dhe obligimet e tëgjitha subjekteve në procedurat tatimore, rregullon fushën doganore, linjën doganore,brezin kufitar doganor, mbikëqyrjen doganore, procedurën e doganimit të mallrave dheinstitutet tjera që rregullojnë sistemin e mbrojtjes doganore. Neni 2.1. Dispozitat doganore zbatohen në mënyrë unike në hapësirën doganore të BeH.2. Këtë ligj e zbaton Drejtoria për tatime indirekte (në tekstin e mëtejmë. Drejtoria).3. Rregulla të caktuara të dispozitave doganore mund të zbatohen edhe jashtë hapësirësdoganore të BeH, në bazë të dispozitave me të cilat rregullohen këto fusha ose në bazëtë konventave ndërkombëtare. Neni 3.1. Zona doganore e BeH është unike.2. Zona doganore e BeH përfshin territorin e BeH, duke përfshirë edhe ujëratterritoriale, ujërat e brendshme dhe hapësirën ajrore të BeH.3. Zona doganore e BeH është e kufizuar me vijën doganore e cila është identike mevijën e kufirit të BeH.4. Brezi kufitar doganor në tokë përfshin atë pjesë të zonës doganore të BeH, gjerësia etë cilës shtrihet pesë kilometra nga linja doganore në thellësi të hapësirës së BeH.5. Dispozita e alinesë 4 zbatohet kur linja doganore shtrihet përgjatë lumenjve kufitarë.6. Brezi kufitar doganor në det përfshin atë pjesë të zonës doganore të BeH gjerësia etë cilës shtrihet tri kilometra në thellësi të tokës prej bregut dhe zonës prej bregut derite kufijtë e jashtëm të ujërave territoriale. 27
  29. 29. Neni 176.1. Për pajisjet e destinuara për qarkullim të lirë, të cilat paraqesin investim të personittë huaj, përveç automobilave të udhëtarëve, automatëve të argëtimit dhe lojëra të fatit,lejohet lirimin nga pagesa e taksës doganore.2. Mallrat e destinuara për qarkullim të lirë për forcat ushtarake e policore dhe përinstitucionet ndëshkuese korrektuese, të cilat në tërësi financohen nga donatorë dhemallrat e destinuara për qarkullim të lirë për deminim lirohen nga pagesa e taksësdoganore.3. Mallrat e destinuara për qarkullim të lirë për projekte të rindërtimit dhekonstruksionit të BeH lirohen nga pagesa e taksës doganore, në qoftë se projekti: (a) është miratuar nga Këshilli i ministrave të BeH. (b) financohet në tërësi nga donatorët e huaj ose bankat ndërkombëtare për zhvillim.4. Prodhimet dhe mallrat e përmendura në shtesën e këtij ligji lirohet nga pagesa etaksës doganore.5. Këshilli i Ministrave të BeH me propozim të Këshillit Drejtues përcakton dispozitamë të afërta për nxjerrjen e vendimeve të organeve doganore mbi lejimin e lirimit ngapagesa e taksës doganore sipas alineve 1 deri 4 të këtij neni. MALLRAT E LIRUARA NGA PAGESA E TAKSËS DOGANORE Neni 1. Korniza e definicionit themelor1. Me këtë aneks, në pajtim me Nenin 176 të këtij ligji, përshkruhen rastet e lirimit ngapagesa e taksës doganore, në kushte të veçanta, që lejohet në mënyrë individuale kurmallrat që nxirren në qarkullim të lirë në BeH.2. Në kuptimin e këtij aneksi:(a) “Sasia dhe vlera e mallrave që mund të fusë udhëtari” përfshin sasinë e mallit tëcaktuar dhe vlerën e përgjithshme të mallit që udhëtari mund ta fusë në zonën doganoretë BeH një herë në ditë, me rastin e hyrjes në zonën doganore të BeH nga vendet ejashtme, me kusht që malli të mos jetë i karakterit komercial. (b) “Prona personale” përfshin mallrat e destinuara për përdorim personal tëpersonave të caktuar për përmbushjen e nevojave të tyre.“Prona personale“ përfshin sidomos:(1) mjetet e amvisnisë:(2) biçikletat dhe motoçikletat, automjetet private dhe rimorkiot e tyre, kamp-shtëpizat,anijet e piknikut dhe aeroplanët privatë. 28
  30. 30. Artikujt e amvisnisë që u përgjigjen kërkesave normale të familjeve, kanakarëtshtëpiakë dhe kafshët e kalërimit, si edhe instrumentet portabël për arte aplikative oseshkenca humanitare, të cilat personit të caktuar i shërbejnë për kryerjen e veprimtarisëose profesionit të tij, përbëjnë gjithashtu “pronën personale”. (c) “Mjetet e amvisnisë” përfshijnë mjetet personale, shtrojën e mbulojën shtëpiake,mobiliet e destinuara për përdorim personal të përmbushjes së nevojave të familjeve tëpersonave. Mirëpo, karakteri dhe sasia e “mjeteve të amvisnisë” nuk guxon të jenë tëtilla që çojnë në përfundim se importohen për qëllime komerciale.(d) “Valixhja personale” përfshin valixhen që udhëtari është në gjendje t’ua paraqesëorganeve doganore me rastin e hyrjes së tij në zonën doganore të BeH, si edhe çdovalixhe që u tregohet paraprakisht këtyre organeve, me kusht që të jetë në gjendje tëparaqesë dëshmi se në vendin ku është nisur, me rastin e nisjes për në BeH ështëregjistruar si valixhe përcjellëse te kompania me të cilën ka udhëtuar.(e) “Mallrat me karakter komercial” përfshijnë mallrat që importohen për qëllimekomerciale, në të cilat hyjnë mallrat për përdorim personal të udhëtarëve e të familjevetë tyre, ose mallrat që janë të destinuara për dhurata; karakteri dhe sasia e mallrave tëtilla nuk guxon të jetë e tillë që çon në përfundim se importi i tyre bëhet për qëllimekomerciale.(f) “Lehtësimet doganore” paraqesin rastet e precizuara në pasqyrën tarifore të Ligjitmbi tarifat doganore të BeH që nuk ngarkohen me taksë doganore. (g) “Mostra e mallit” nënkupton paraqitjen e të gjitha prodhimeve që konsiderohet simallra, për të konstatuar llojin dhe cilësinë e tyre, duke përjashtuar përdorimin e tyreose për çfarëdo qëllimi tjetër, me përjashtim të porosisë. (h) “Pijet alkoolike” përfshijnë prodhimet (birrën, verën, aperitivët me bazëalkoolike, konjaku, likeri ose pijet tjera alkoolike), të cilat përfshihen në shenjën nr. 2203 do 22 09 të pasqyrës tarifore të Ligjit mbi tarifat doganore të BeH. Neni 2. Mallrat e valixhes personale të udhëtarit1. Nga pagesa e taksës doganore lirohen mallrat që gjenden në valixhen personale tëudhëtarit i cili vjen nga bota e jashtme, të cilat nuk u nënshtrohet asnjërës prejkufizimeve ose ndalesave, me kusht që këto mallra të mos jenë të karakterit komercial.2. Lehtësimet doganore të përmendura në alinenë 1 të këtij ligji kanë të bëjnë memallrat e përmendura më poshtë, por zbatohen sipas sasive të kufizuara për udhëtarë:(a) mallrat e karakterit jokomercial, përfshirë edhe dhuratat e suveniret, që gjenden nëvalixhen personale të udhëtarit. Vlera doganore e të cilave nuk është më e lartë se 200KM. 29
  31. 31. (b ) prodhimet e duhanit:(I) 200 cigare ose(II) 100 cigare puro ose(III) 250 gramë duhan.(c) Pijet alkoolike:(I) 2 litra verë;(II) 1 litër alkool ose pije të fortë, mbi 22% vol. ose 2 litra verë deserti, shkumbëzueseose pikesh tjera;(d) parfume dhe ujë kolonje:(I) 60 cc/ml parfum;(II) 250 cc/ml ujë kolonje.3. Udhëtarët më të rinj se 17 vjet nuk kanë të drejtë të importojnë mallrat e përmenduranë alinenë 2, pikat (b) dhe (c) të këtij neni.2.3. Ligji mbi politikën e tregtisë së jashtme të BeH Me këtë ligj rregullohen elementet themelore të sistemit të importit e eksportittë mallrave dhe shërbimeve, përcaktohen kushtet për kryerjen e veprimtarisëekonomike nga personat fizikë e juridikë në BeH. Për këtë arsye është përcaktuarregjimi i importit dhe eksportit, dokumentet shoqëruese të mallrave të importit eeksportit, investimin e kapitalit të të huajve, importimin dhe eksportimin epërkohshëm, regjimin e importit dhe eksportit në zonat e lira doganore, bashkëpuniminafatgjatë të prodhimit, marrjen me qira të pajisjeve, punët kompensuese, ushtrimin eveprimtarisë ekonomike në botën e jashtme.2.4. Ligji mbi politikën e investimeve të huaja direkte në BeHKy ligj rregullon politikat themelore dhe parimet e pjesëmarrjes së investitorëve të huajnë ekonominë e BeH. Në këtë kuptim, është përpunuar procedura e investimeve direktetë të huajve, të drejtat, benificionet e obligimet e investitorëve të huaj, zgjidhjen emosmarrëveshjeve dhe udhëzimet mbi regjistrimin e investimeve direkte të të huajve.2.5. Ligji mbi tarifën doganore të BeH Neni 1.1. Doganat dhe taksat tjera të importit paguhen për mallra që importohen, futen osepranohen në zonën doganore të Bosnjës e Hercegovinës (në tekstin e mëtejmë BeH),sipas shkallëve të caktuara në Tarifën doganore, e cila është pjesë përbërëse e këtijligji, përveç në rastet që në marrëveshjet ndërkombëtare të BeH dhe ligjet e BeH 30
  32. 32. përcaktohet ndryshe.2. Shkallët doganorë janë të njëllojta në Federatën e Bosnjës e Hercegovinës dhe nëRepublikën Serbe (në tekstin e mëtejmë:entitetet). Neni 2.1. Nomenklatura e sistemit të harmonizuar të tarifave doganore është pjesë përbërëse ekëtij ligji dhe çdo lidhje me këtë ligj ka të bëjë edhe me tarifën doganore të BeH, e cilashërben për mbajtjen e statistikave mbi tregtinë e jashtme.2. Në rastet kur konsiderohet se është e nevojshme të bëhet shkoqitje shtesë e mallrave,kjo bëhet në bazë të vendimit të marrë nga Këshilli i Ministrave.3. Kufiri statistikor për paraqitjen e mallrave që importohen dhe eksportohenpërcaktohet nga Këshilli i Ministrave.4. Entitetet ia dorëzojnë të dhënat statistikore Ministrisë së Tregtisë së jashtme dhemarrëdhënieve ekonomike, në formën, mënyrën dhe afatin e caktuar kohor nga Këshillii Ministrave. Neni 3.Tarifa doganore e BeH përfshin: a) nomenklaturën e mallrave të sistemit të harmonizuar; b) shkallët doganore dhe taksat tjera të importit, të cilat paguhen për mallra që importohen në zonën doganorë të BeH. c) masat preferenciale tarifore që përfshihen në marrëveshjet që i ka nënshkruar BeH me vende ose me bashkësi vendesh të caktuara, me të cilat lejohet procedura tarifore preferenciale. d) Masat e veçanta për qëndrime të caktuara tarifore për të cilat përcaktohet ulje e doganës së importit ose lirim nga pagesa e taksës doganore. e) Masat tjera që janë parashikuar me Ligjin mvi tregtinë e jashtme të BeH. Neni 4.Pjesë përbërëse të këtij ligji janë edhe rregullat e përgjithshme prej 1 deri 6 përinterpretimin e nomenklaturës së mallrave të sistemit të harmonizuar, të cilat janëpërmendur në Shtesën 1, Pjesa 1 e këtij ligji. Neni 5.1. Për mallrat që kanë prejardhje nga vendet ose bashkësitë e vendeve me të cilat BeHka nënshkruar marrëveshje që përmbajnë edhe klauzolën me sistemin doganor 31
  33. 33. preferencial, ose vendet që e zbatojnë këtë klauzolë për mallra me prejardhje nga BeH,shkallët e taksës doganore janë precizuar në Shtesën 1, Pjesa 2 të këtij ligji.2. Në mallrat e vendeve tjera zbatohen shkallët doganore që përmenden në tarifëndoganore të shtuara për 70%.3. Dispozitat e precizuara në alinenë 2 të këtij neni nuk do të zbatohen derisa BeH tëbëhet anëtare e GATT-it (WTO)2. 6. ZONAT E LIRA NGA ASPEKTI I LIGJIT MBI POLITIKËN DOGANORE2.6.1. Nocioni dhe karakteristikat e zonës së lirë Zonat e lira kanë histori të gjatë dhe përcaktime të ndryshme terminologjike. Atonjihen si zona doganore, porte të lira, zona të lira, depo të lira doganore, zona të liradoganore, zona ekonomike të veçanta, etj. Në legjislacionin e Bosnjës e Hercegovinëspërdoret shprehja zonë e lirë. Dikur këto zona kanë përfshirë jo vetëm tërë portin ose limanin, por edhe qytetinnë të cilat gjendeshin ato. Karakteristika themelore e këtij instituti janë një sërë lehtësimeshdhe privilegjesh, të cilat nuk kanë mundur të shfrytëzohen në pjesët tjera të vendit të cilit ikanë takuar. Zonat e lira kanë shërbyer kryesisht për nevojat tregtare dhe janë themeluar nëportet dhe limanet e mëdha, por edhe në brendi të vendit. Limanet detare ku arrijnë rrugë tëndryshme (hekurudhore e automobilistike), ku bashkohen edhe rrugë të ndryshme detare,kanë qenë dhe janë vende të paracaktuara për magazinimin e sasive të mëdha të mallravetë destinuara për qarkullim në botën e jashtme, prandaj edhe sot shumica e zonave të liragjenden në këto lokalitete. Sistemet doganore bashkëkohore të vendeve të zhvilluara evropiane, kryesishtnuk kanë më institute të zonave të lira doganore, në të cilat organizohet prodhimi imallrave të liruara nga pagesa e doganës për lëndë të parë e riprodhuese, etj., sipasparimit të eks-territorialitetit (përjashtim doganor). Përjashtim bëjnë Italia dheGjermania. Në vendet në zhvillim instituti i zonave të lira doganore po bëhet gjithnjë e mëtërheqës për shkak se siguron prodhimin e mallrave me lehtësi të jashtëzakonshmedoganore e të tjera. Në këto vende që synojnë zhvillimin industrial por nuk kanëkapital vetjak, zonat e lira që paraqesin përjashtim doganor ofrohen kushtet më tëfavorshme për tërheqjen e kapitalit të huaj. Kompanitë e huaja, duke llogaritur fuqinë e lirë të punës, si edhe beneficionetdhe lehtësitë tjera të vendit domicil, shohin kushte të favorshme për plasmanin ekapitalit të tyre dhe për fitim më të madh se në vendet e tyre. Vendet në zhvillim hapinzona të lira me qëllim të sigurimit të teknologjisë bashkëkohore, uljes së shkallës sëpapunësisë, aftësimit të kuadrit, eksportimit të lëndës së parë dhe hyrjes së mjetevevalutore, të cilat janë parakushte të zhvillimit ekonomik e shoqëror. Në këtë drejtim 32
  34. 34. BeH tash duhet të planifikojë zhvillimin e vet. Terminët e ndryshme tregojnë qartë problemin e përcaktimit përmbajtjesor tënocionit „zonë e lirë“. Në bazë të kësaj, nocioni „zonë e lirë“ mund të definohet sipjesë e territorit shtetëror, e cila nuk është e thënë të jetë përjashtim nga zona e tijdoganore, por në to sigurohet trajtim më i përshtatshëm doganor dhe regjim favorizuesi afarizmit në krahasim me ato që vlejnë brenda pjesës tjetër të zonës doganore tëvendit. Këto lehtësime u sigurohen shfrytëzuesve të zonës së lirë nëpërmjet zgjidhjevetë ndryshme organizative dhe juridike. Përcaktimi juridik pozitiv është më kompleks dhe më specifik. Ekzistojnë dydefinicione. Sipas atij territorial „zona e lirë është pjesë e territorit gjegjësisht zonësdoganore të Bosnjës e Hercegovinës, që është e ndërtuar posaçërisht dhe e shenjuar, nëtë cilën zhvillohen veprimtari sipas kushteve të përcaktuara me këtë ligj“. Definicioniqë zë fill nga kriteri personal është më i shkurtër: „Zona e lirë është ndërmarrje“. Mundtë vërehet se në përcaktimin e zonës së lirë përfshihen paralelisht elementet juridiko-publik dhe juridiko-privat. Ngjashmëria e përmbajtjes së ligjeve të përmendura jepet në pasqyrën eshkurtër në vijim.2.6.2. Definimi i zonave të lira Zona e lirë është pjesë e hapësirës doganore të Bosnjës e Hercegovinës, endërtuar posaçërisht, e cila drejtohet nga themeluesi i zonës së lirë. Shfrytëzues tëzonës së lirë mund të jenë personat fizikë e juridikë, të vendit e të huaj. Shfrytëzuesi izonës së lirë kryen veprimtarinë e lejuar në zonë, në bazë të marrëveshjes methemeluesin e zonës. Zonën e lirë mund ta themelojë një ose më shumë persona juridikë –themeluesit e zonës së lirë, kurse pronari ose bartës i të drejtës së shfrytëzimit të tokësndërtimore në zonën e lirë duhet të jetë së paku një themelues vendor. Shfrytëzuesi i huaj i zonës së lirë mund të themelojë në zonë bankën e vet osetë përzier dhe organizatën siguruese, përkatësisht filialin e bankës ose organizatëssiguruese, në pajtim me dispozitat e veçanta dhe punët e përmendura (prodhimin emallrave, ofrimin e shërbimeve, kryerjen e tregtisë së jashtme të mallrave me shumicëdhe tregtinë me pakicë me valutë, sigurimet dhe shërbimet turistike). Afarizmi në zonën e lirë ofron favore që nuk parashikohen për afarizmin nëpjesën tjetër të Bosnjës e Hercegovinës. Kjo ka të bëjë sidomos me këto veprimtariafariste: • Malli që importohet, eksportohet, transportohet dhe vendoset në zonën e lirë, i paraqitet doganës, por ai nuk ngarkohet me doganë apo taksa të veçanta doganore; • Për eksportin dhe importin e mallrave e shërbimeve si edhe për orientimin e 33
  35. 35. përkohshëm të mallit nga zona e lirë nuk zbatohen masat dhe kufizimet e përkohshme, sipas ligjeve me të cilat rregullohen qarkullimi i jashtëm tregtar dhe afarizmi valutor në Bosnjë e Hercegovinë; • Shfrytëzuesit e zonës së lirë nuk paguajnë tatime dhe kontribute, me përjashtim të tatimit dhe kontributeve nga pagat; • Mallrat e prodhuar ose të finalizuar në zonën e lirë mund të nxirren në qarkullim në tregun e brendshëm, me zbatimin e dispozitave mbi importin dhe u nënshtrohen doganës dhe taksave tjera të importit, për përmbajtjen importuese të këtyre mallrave; • Mallrat e zonës së lirë që nxirren përkohësisht për hulumtime, testime, riparime, përfaqësime me treg ose finalizim industrial, të cilat përmenden në specifikimin që e vërteton dogana, duhet të kthehet më së largu në afat prej një viti; • Në zonën e lirë sigurohet afarizëm plotësisht i lirë valutor; • Me ligj është siguruar mbrojtja e plotë e shfrytëzuesve të zonës së lirë nga keqësimi i kushteve të afarizmit për shkak të ndryshimit të dispozitave ligjore. Vlerësohet se lehtësimet në zonën e lirë ulin për 50% shpenzimet e afarizmit. Vendimin për dhënien e pëlqimit për themelimin e zonës së lirë e kanë këtozona: Vogoshçe (Sarajevë), Mostar, Puraçiq (Llukavac), Visoko, Bjelina, Banja Lluka. 34
  36. 36. PJESA III FAKTORËT E KRIMINALITETIT EKONOMIK Ka faktorë të ndryshëm që ndikojnë në ndonjë forcë. Varësisht prej llojit oseshkallës së ndikimit, faktorët mund të konsiderohen si shkaktarë, kushte ose motive tëdukurive delikuente (faktorët ekzogjenë, faktorët endogjenë, faktorët kriminogjenë,faktorët objektivë, shkaset, faktorët socialë, faktorët subjektivë, faktorët e brendshëm,kushtet, faktorët e delikuencës, faktorët kauzalë). Lëndë të interesimit tonë do të jenë faktorët kauzalë (shkakorë), të cilët mund tëkenë ndikim të drejtpërdrejt në kriminalitetin ekonomik. Faktorët e kauzalitetit janë përbërësit kryesorë të ndikimit në dukurinëpërkatëse. Faktorët e verifikuar objektivisht dhe saktësisht si kushte të domosdoshmepër shfaqjen e një dukurie, përkatësisht përbërësit që mund të shpien në lidhshmëri tëdrejtpërdrejt me pasojën e saj. Vërtetimi i shkakut në kriminologji imponohet nga arsyeobjektive, nga një sërë përbërësish që kushtëzojnë deliktin duhet të veçohet shkaku ivërtetë, me që pasoja kriminale shfaqet nën ndikimin e shumë faktorëve. Me çështjen eshkaktarëve të kriminalitetit merren shumë teori të kriminalistikës dhe të së drejtëspenale, midis të cilave mund të veçohen këto: teoria e balancit, teoria e dallimitkualitativ dhe teoria e faktorëve. Për dallim nga faktorët kushtëzues dhe motivues,faktorët shkakorë gjenden jashtë arsyes njerëzore. Ata janë realitet në marrëdhënietmidis shoqërisë dhe natyrës së njeriut. Për këtë arsye, kauzaliteti është „faktorvendimtar“ gjegjësisht lidhje objektive dhe e përhershme midis një gjendjeje dhe njëpasoje. Për studimin e kauzalitetit të kriminalitetit ekonomik është e domosdoshme njëqasje kriminologjike dhe penalo-juridike, e cila niset nga elementet e shumta tëndikimit psikikë, biofizikë dhe socialë në kriminalitet, që studion lidhjet dhekushtëzimet e tyre reciproke. Dobësia kryesore e saj është se shkaktarët e dukurive ivështron si rezultat të veprimit reciprok të veprimit mekanik të faktorëve, por nukpërcaktohet rëndësia e ndikimit real e relativë të secilit prej këtyre faktorëve nëdukurinë si tërësi. Në literaturë5, më së shpeshti bëhet klasifikimi i faktorëve që ndikojnë nëmënyrën e kryerjes së kriminalitetit ekonomik, sipas kësaj ndarjeje: 1. Forma e marrëdhënies ndaj pronës: a. Funksioni drejtues e udhëheqës, b. Funksioni kontrollues,5 D. Modly, Fjalori kriminalistik, Teshanj, 2002 35
  37. 37. c. Funksioni operativ. 2. Forma e pronës: a. natyrale, b. monetare, c. e drejtë, autorizim, fuqi, vendimmarrje. 3. Shkalla e koncentrimit të funksioneve: a. horizontale, b. vertikale, c. koncentrim i plotë (horizontal e vertikal). 4. Shkalla e zhvillimit të sistemit mbrojtës: a. kontrolli ndërfazor, b. kontrolli nëpërmjet kontabilitetit, c. kontrolli nëpërmjet inventurës, d. kontrolli fizik - teknik, e. Mjetet teknike të mbrojtjes (ambalazhimi, filli radioaktiv, paketimi vakum, magnetizimi, etj.) dhe f. Zonat mbrojtëse (ekonomike, autonome, të jashtme). 5. Pozita afariste e ndërmarrjeve: a. pozita normale dhe mesatare, b. pozita e monopolit, c. pozita e beneficuar, d. pozita e forcës së vendimmarrjes, e. pozita pronësore grupore dhe f. pozita e pavolitshme. Për shkatërrimin e kriminalitetit ekonomik janë vendimtarë faktorët prej tëcilëve niset kontrolli kriminalistik, i cili niset nga:* fenomeni i fshehtësisë relative të dukurive kriminale (shifra e errët) dhe* njohurive të profesionalizimit dhe organizimit të veprës kriminale. 36
  38. 38. PJESA IV KRIMINALITETI I ORGANIZUAR EKONOMIK1. KRIMINALITETI I ORGANIZUAR Kriminaliteti i organizuar është një lloj i delikuencës dhe tipologji e dukurivekriminale të lidhura me veprimtarinë e organizatave kriminale. Kjo është veprimtariekonomike, të cilën e kryejnë grupet e organizuara e profesionale kriminale, me hierarkidisiplinë dhe norma të sjelljes të përcaktuar në mënyrë të rreptë. Grupet e organizuara osegjysmë të organizuara kryejnë vepra penale në bashkëpunim me përfaqësuesit e pushtetit, nënivel lokal ose më të lartë. Bartësit e kriminalitetit të organizuar janë në lidhshmëri tëngushtë („marrëdhënie afariste“) me përfaqësuesit e pushtetit, të institucioneve financiare,kompanive ekonomike dhe partive politike. Sipas Reklesit (Ualter Reckless), delikuenca e organizuar është formë e fuqishmedhe e strukturuar e sjelljes kriminale me organizim të caktuar afarist, struktura e së cilësshprehet në sindikata dhe në format tjera të organizimit hierarkik të botës kriminale. Beçeri (O. Boettcher) thekson se „kriminalitetin e organizuar e karakterizon veprimii përbashkët i më shumë personave (të cilët synojnë që kjo të jetë afatgjatë), me qëllim që, nëmënyrë të drejtpërdrejt ose të tërthortë, të realizojnë profite të fshehta ose ndikim në fusha tëjetës publike, ashtu që të sigurojnë apo të ofrojnë prodhime dhe shërbime të ndaluara ose tëkontrolluara me ligj, duke kontrolluara ndërmarrjet legale, duke kryer vepra penale (meqëllim të pasurimit), duke synuar që me metoda ilegale të krijojnë monopole reale“. Komiteti i ministrave të punëve të brendshme të Gjermanisë e ka formuluardefinicionin e vet, i cili thotë: „Kriminaliteti i organizuar nuk nënkupton vetëm mafinë,ngjashëm me shoqërinë paralele ne kuptimin organized crime, por veprimin e përbashkët ,me vetëdije e vullnetar, të më shumë personave, me qëllim të kryerjes së veprave penale,shpesh duke shfrytëzuar infrastrukturën moderne, me qëllim që, sa më parë që është emundur, të realizojnë përfitime të mëdha financiare“. „Grup i organizuar kriminal është grupi që përbëhet prej tre apo më shumëpersonave, i cili eksiton një kohë të caktuar, që vepron për kryerjen e një apo më shumëveprave të rënda penale, me qëllim që, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë, tërealizojë fitim në para ose të mira tjera materiale“. Kriminaliteti i organizuar është kërcënimi më i madh për institucionet e civilizimitbashkëkohor. Forca e tij buron nga aftësitë që në mënyrë shumë fleksibile tu përshtatetndryshimeve të kushteve në të cilat vepron dhe të gjitha masave represive që i ndërmerrkundër tij shoqëria e organizuar. Në të vërtetë, kriminaliteti i organizuar paraqet njëorganizatë kriminale të organizuar mirë, me hierarki, disiplinë, përgjegjësi, lojalitet dhendarje të detyrave në mënyrë qartë. Synim i këtyre grupeve kriminale është realizimi i fitimit 37
  39. 39. sa më të madh dhe legalizimi i pasurisë së krijuar. Në teori ekzistojnë pikëpamje më të gjera dhe më të ngushta mbi kriminalitetin eorganizuar. Pikëpamje e gjerë e nocionit të kriminalitetit të organizuar përfshin ato forma tëveprimit të organizuar kriminal, ku ekziston organizata kriminale dhe qasja e organizuar nëfazën e përgatitjeve për kryerjen e veprave penale, me qëllim të realizimit të fitimeve nëmënyrë të kundërligjshme. Pikëpamja e ngushtë e nocionit të kriminalitetit të organizuar katë bëjë vetëm me ato forma të kriminalitetit të organizuar, në të cilat vendosen lidhje tëcaktuara midis shefave të organizatave kriminale dhe përfaqësuesve të shtetit e organeveshtetërore. Në sferën e kriminalitetit të organizuar, pothuaj se është zhdukur ndarja shekullore ekriminalitetit nga dhuna kriminale, përkatësisht kriminalitetit klasik dhe kriminalitetitfinanciar (pasi bartësit e tyre janë bashkuar kaherë). Kontrabandistët e armëve dhenarkotikëve, vrasësit me pagesë, zinxhirët e prostitucionit dhe tregtisë me njerëz i lajnëparatë e tyre nëpërmjet rrugëve të ndryshme të kriminalitetit ekonomik, i cili e merrgjithashtu pjesën e vet të profitit, për shërbimin e kryer. Mund të thuhet gjithashtu se kriminaliteti ekonomik është biznes. Sikur edhe tëndërmarrjet, qëllim themelor i veprimit të grupeve të organizuara kriminale është realizimi iprofitit sa më të madh. Por, vetëm një numër i vogël i njerëzve realizon fitime enorme. Ekziston një paralele midis strukturave dhe sistemit të kriminalitetit të organizuardhe strukturave dhe mënyrës së funksionimit të ndërmarrjeve legale. Në të vërtet, organizatatkriminale kopjojnë strukturën e organizatave legale, formësohen sipas modelit tëpërgjithshëm të organizatave që merren me biznes të ligjshëm, duke përshtatur dhepërpunuar mënyrën e funksionit e veprimit në pajtim me veçantitë e punëve më të cilatmerren. Për më tepër, bashkimet kriminale nëpërmjet të cilave realizohet biznesi i paligjshëmstrukturohen sipas strukturimit të organizatave më efikase që veprojnë në mënyrë tëligjshme. Kriminaliteti i organizuar është i pranishëm në mjedise të ndryshme, prandajçdo shtet i ekspozohet formave të ndryshme të shfaqjes së tij. Disa shtete i ekspozohenlarjes së parave, disa shtete përballen me prodhimin dhe tregtinë e drogës dhe armëve,kurse disa shtete të tjera përballen me prostitucion dhe reket (shantazh). Natyrisht, sa më të mëdha që të jenë organizatat kriminale, aq më të lloj-llojshme janë aktivitetet e tyre të paligjshme. Shkalla e lartë e dhunës është arma kryesore e kriminalitetit të organizuar.Pasojat e kësaj forme të dhunës nuk i vuajnë vetëm viktimat e drejtpërdrejta tëkriminalitetit të organizuar, por të gjithë pjesëtarët e shoqërisë, në formë të ndjenjës sëpasigurisë personale dhe rrezikimit të jetës dhe pasurisë personale. Objektiv kyç i bartësve të kriminalitetit të organizuar janë institucionetshoqërore dhe legalizimi i pasurisë së realizuar në mënyrë të paligjshme, pikërishtnëpërmjet këtyre institucioneve. Nëpërmjet metodave të ndryshme, bartësit e 38
  40. 40. kriminalitetit të organizuar përpiqen të arrijnë deri të organet më të larta të pushtetit, nëmënyrë që të arrijnë fuqi më të madhe. Janë të njohura mirë rastet kur përfaqësuesit ekartelave të kokainës ose të mafisë janë përpjekur, madje edhe kanë arritur, tëdepërtojnë në organet më të larta shtetërore të disa vendeve dhe ti blejnë ato (tregtarëtkolumbianë të drogës kanë bërë ofertë për pagesën e gjithë borxhit të jashtëm të shtetitnë këmbim të veprimit të papenguar). Kriminaliteti i organizuar shërbehet më së shpeshti me korrupsion, i cili ështëbartës i krijimit dhe mbajtjes së lidhjeve me organet e pushtetit, organet shtetërore dheorganet tjera me ndikim, subjektet ekonomike dhe financiare, si edhe me larjen eparave, si formë e fshehjes së veprimeve kriminale, pavarësisht se a parashikohen apojo si vepra penale korrupsioni dhe larja e parave. Kriminaliteti i organizuar kushtëzohet nga disa elemente: 1. bashkimi afatgjatë i një numri më të madh personash; 2. objektivi i veprimtarisë kriminale, i cili nënkupton realizimin e profitit të madh, përkatësisht fitimit sa më të madh; 3. struktura organizative hierarkike, subordinimi dhe epërsia; 4. veprimi me plan i kryerjes së veprës penale, sipas parimeve të ndarjes së punes dhe specializimeve; 5. elasticiteti, përshtatja e veprimit për kryerjen e punëve ilegale, të cilat gjithmonë u përshtaten kërkesave të qytetarëve; 6. teknologjia kriminale fleksibile dhe lloj-llojshmëria e zgjedhjes së metodave kriminale në kryerjen e veprave të shumta penale (reket, prostitucion, bixhoz, kontrabandë droge, detyrim, shantazh, vrasje e lëndime trupore, terror, korruptim, etj.); 7. internacionalizimi dhe mobiliteti i detyrueshëm; 8. lidhja e kriminalitetit të organizuar me shtetin dhe udhëheqjen shtetërore e politike. Kodi Penal i Bosnjës e Hercegovinës, në Nenin 250, e sanksiononkriminalitetin e organizuar si vepër penale. Në këtë nen thuhet se do të dënohet meburg personi që kryen veprës penale të sanksionuar, sipas kodit të Bosnjës eHercegovinës, si pjesëtar i grupit të organizuar të kriminelëve. Më tutje thuhet se do të dënohet me burg edhe personi i cili organizon oseudhëheq në çfarëdo mënyre grupin e organizuar të kriminelëve, si edhe personi qëbëhet anëtar i grupit të organizuar të kriminelëve.2. SHKAKTARËT E KRIMINALITETIT TË ORGANIZAR EKONOMIK Kriminaliteti i organizuar ekonomik është forma e parë e kriminalitetit që ka 39
  41. 41. shfrytëzuar apo, më saktë, ka keqpërdorur vlerat e civilizimit modern siç janë: treguglobal financiar, avancimi i shkencës së teknologjisë (sidomos në fushën etelekomunikacionit). dhe konfiguracionin e ri gjeopolitike të botës. Depërtimin e kriminalitetit të organizuar ekonomik në planin ndërkombëtar ikanë ndihmuar“ • globalizimi i rrjedhave financiare, shpejtësia me të cilën bëhen transaksionet financiare dhe dominimi i dollarit amerikan dhe EORO-s në këmbimin financiar global; • zhvillimi i qyteteve të mëdha kosmopolitane, të cilat janë bërë qendra të sistemit ekonomik e financiar global, arkat e kapitalit dhe pasurisë dhe pikat kryesore të transportit e komunikacionit për transaksione ndërkombëtare (qendrat që kanë rol të rëndësishëm në lehtësimin e transaksionit të karakterit global, janë njëkohësisht qendra të transaksionit ilegal); • zhvilli i shoqërisë post-industriale dhe revolucioni informativ; • rënia e sistemit komunist dhe gara tronditëse për futjen e kapitalizmit të tregut liberal, pa ekzistimin e mekanizmave themelorë rregullativë dhe normave të sjelljes;3. ORGANIZATAT MË TË NJOHURA KRIMINALE NË BOTË Në botë ka shumë organizata terroriste dhe grupe të kriminalitetit të organizuar,por zona kryesore të krizës janë: Azia, Amerika Latine dhe Evropa Juglindore. Sot,këto organizata funksionojnë si ndërmarrje të mëdha, të cilat i lajnë paratë e tyre dhe iinvestojnë në biznese legale. Mafiozët janë bërë biznesmenë, të cilët bashkohen dhebashkëpunojnë me organizata të tjera mafioze në nivel global, sipas kërkesave tëtregut, me qëllim të realizimit të profitit sa më të madh. Midis organizatave kriminale më të njohura në botë janë: a) Triadat kineze – janë shfaqur në vitet pesëdhjetë. Fillimisht ato janë organizuar si grupe të rezistencës, kurse pas revolucionit kinez janë shndërruar në organizata kriminale, aktivitetet kryesore të të cilave janë larja e parave dhe tregtia me drogë. Përveç në Kinë, ato veprojnë edhe Tajvan, Hong Kong, Kanada, Australi, SHBA, Itali, Gjermani dhe Hungari. Triadat kanë mbi 100.000 pjesëtarë aktivë. b) Vakuzat japoneze – kanë lindur nga tradita e vjetër e samurajëve, kurse sot luftojnë për marrjen e kompanive japoneze. Merren me prostitucion, reket dhe tregti të drogës. Sipas disa të dhënave, në vit përfitojnë rreth 10 miliardë dollarë. c) Mafia siciliane – La Cosa nostra (Çështja jonë) është një prej organizatave më të vjetra kriminale në botë. Ajo e ka zanafillën qysh në shekullin XIX, kurse 40
  42. 42. vendi i saj i lindjes ishte në ujdhesën italiane Sicilia. Përveç në Itali, kjo organizatë vepron edhe në SHBA, Francë, Gjermani, Belgjikë, Holandë, Rusi dhe vende të tjera të Evropës Juglindore. Kjo organizatë ka përfituar miliarda dollarë në kohën e prohibicionit në SHBA. Udhëheqja e saj është e organizuar në bashkësi familjare, të cilat janë shndërruar në prototip të shumë bashkësive kriminale në botë: familjet Bonnano, Corleone, Madonia, etj. Burimet policore evropiane besojnë se mafia siciliane i ka rreth 1.500 anëtarë dhe rreth 15.000 bashkëpunëtorë në jug të Italisë. Të hyrat kryesore të tyre vijnë nga tregtia me kokainë dhe heroinë. Në vitet 90 të shekullit të kaluara, mafia siciliane ka arritur marrëveshje me kartelin kolumbian dhe ka fituar të drejtën ekskluzive të shitjes së kokainës jug-amerikane në Evropë. Në vitin 1992, mafia siciliane ka importuar në Evropë mbi 200 tonë drogë, për çka ka fituar rreth 10 miliardë dollarë. Përveç fuqisë së madhe ekonomike, mafia siciliane ka ndikim të madh edhe te një numër i madh i politikanëve dhe afaristëve. d) Organizata ruse „Kaukaz“ – është organizatë me orientime etnike, e cila vepron në Gjermani dhe SHBA, por grupi më aktiv vepron në Çeçeni. Rritja më e madhe e mafisë ruse ka ndodhur me privatizimin e ndërmarrjeve të ndryshme të ish Bashkimit Sovjetik. Vlerësohet se këto organizata mafioze kontrollojnë sot 60 deri 70% të ekonomisë ruse. Shumica prej 800 bankave komerciale në Rusi janë pjesërisht ose plotësisht pronë e organizatave mafioze. e) Karteli kolumbian Medellin – merret me tregtinë e kokainës. Me ndihmën e organizatave tjera kriminale bën bartjen e kokainës në SHBA. Për të arritur fuqi maksimale politike dhe ekonomike, karteli Medellin, nën udhëheqjen e Pablo Escobar Gaviries, ka filluar një luftë të përgjakshme kundër autoriteteve kolumbiane, duke korruptuar dhe vrarë policët, gjykatësit, gazetarët dhe, madje edhe kandidatët presidencialë. f) Mafia shqiptare – është shumë aktive në tregti me drogë dhe në aktivitete të tjera kriminale. Përparësitë e saj janë, para së gjithash, gjuha, e cila nuk është e përhapur në botë, pastaj zakonet dhe hierarkia e rrepte familjare, sipas së cilës „dihet kush është zot shtëpie“. Ajo është pa konkurrencë për nga vrazhdësia, kurse aktivitetet kryesore të saj janë: reketi, shantazhi dhe prostitucioni i organizuar në shtëpitë publike. Për tregti me drogë mafia shqiptare është e treta në SHBA. Grupet e organizuara kriminale shpesh bien në konflikt me njëri-tjetrin, pormidis tyre është i mundur edhe bashkëpunimi (p.sh. bashkëpunimi i grupeve sicilianedhe ruse, të cilat punojnë bashkërisht). Vendet ku veprojnë më së shumti organizatat kriminale janë vendet e AzisëJuglindore, vendet e Amerikës Jugore dhe Amerikës Qendrore dhe ujdhesat eKaraibeve, ndërsa vendet transitore janë: Tajvani, India, Malajzia, Rumania, Bullgaria, 41
  43. 43. Jemeni, Rusia, Turqia, etj. Ndërkaq, qytetet më atraktive për grupet e organizuarakriminale janë: Nju Jorku, Berlini dhe Moska. Veprimtaritë kryesore të grupeve të organizuara kriminale janë: • droga ( prodhimi, shitja dhe qarkullimi), • tregtia me armë, • kontratat për punë publike ose investime të huaja, • transporti ilegal i emigrantëve, • vjedhja dhe qarkullimi i automobilave të vjedhur, • transporti ilegal dhe shitja e mbeturinave dhe materieve të rrezikshme ekologjike, • prostitucioni i organizuar, blera dhe shitja e femrave dhe fëmijëve, • vjedhja dhe qarkullimi i vlerave kulturore, • tregtia me prodhime bërthamore. Natyrisht, një prej veprimtarive më të përhapura është edhe larja e parave. 42

×