U N I V E R S I T E T I I P R I SH T I N Ë S  Fakulteti i Shkencave Teknike të Aplikuara                      FerizajFatmi...
Fatmir Çerkini                                                                                             MATERIALET E RE...
4     MATERIALET E REPARTIT                                                                                               ...
Fatmir Çerkini                                              MATERIALET E REPARTIT           5                     MATERIAL...
6   MATERIALET E REPARTIT                                    Fatmir Çerkini                        Fig.1- Qarkullimi i uji...
Fatmir Çerkini                                                MATERIALET E REPARTIT           7       Uji është bashkëdyzi...
8   MATERIALET E REPARTIT                                                 Fatmir Çerkini      Problemi për furnizim të ind...
Fatmir Çerkini                                                MATERIALET E REPARTIT            9             Te pajisjet t...
10 MATERIALET E REPARTIT                                                      Fatmir Çerkini              1.2.1. Distilimi...
Fatmir Çerkini                                                       MATERIALET E REPARTIT 11    Al2(SO4)3+3(Ca,Mg)(HCO3)2...
12 MATERIALET E REPARTIT                                                            Fatmir Çerkini        Uji që do të fil...
Fatmir Çerkini                                                    MATERIALET E REPARTIT 13ujësjellësit). Principi i punës ...
14 MATERIALET E REPARTIT                                                     Fatmir Çerkini      1.2.4. Deklorinimi i ujit...
Fatmir Çerkini                                             MATERIALET E REPARTIT 15      Zbutja e ujit ose procesi teknolo...
16 MATERIALET E REPARTIT                                                  Fatmir Çerkini      b) Zbutja e ujit me baza    ...
Fatmir Çerkini                                               MATERIALET E REPARTIT 17                                     ...
18 MATERIALET E REPARTIT                                                        Fatmir Çerkinindërsa jonet që bëjnë këmbim...
Fatmir Çerkini                                                  MATERIALET E REPARTIT 19           Në këtë mënyrë në tretë...
20 MATERIALET E REPARTIT                                                        Fatmir Çerkini                           F...
Fatmir Çerkini                                                      MATERIALET E REPARTIT 21                 Fig. 9- Pamja...
22 MATERIALET E REPARTIT                                                        Fatmir Çerkini      1.2.8. Degazimi i ujit...
Fatmir Çerkini                                                        MATERIALET E REPARTIT 23          Përveç efektit të ...
24 MATERIALET E REPARTIT                                                   Fatmir Çerkini      1.2.9. De mineralizimi i uj...
Fatmir Çerkini                                                          MATERIALET E REPARTIT 25        Fig. 12-Skema tekn...
26 MATERIALET E REPARTIT                                                       Fatmir Çerkini        Fig. 13 a-Skema tekno...
Fatmir Çerkini          MATERIALET E REPARTIT 27                 2004                        .
28 MATERIALET E REPARTIT                                                    Fatmir Çerkini        Metodat tjera për demine...
Fatmir Çerkini                                                     MATERIALET E REPARTIT 29                               ...
30 MATERIALET E REPARTIT                                                   Fatmir Çerkini         1.3. AVULLI I UJIT      ...
Fatmir Çerkini                                                           MATERIALET E REPARTIT 31kur numri i molekulave që...
32 MATERIALET E REPARTIT                                                  Fatmir Çerkini       Avulli i ujit shërben si tr...
Fatmir Çerkini                                                              MATERIALET E REPARTIT 33       2.1. Ngjeshja i...
34 MATERIALET E REPARTIT                                                                   Fatmir ÇerkiniShembullAjri duhe...
Fatmir Çerkini                                              MATERIALET E REPARTIT 35       Kompresorët rotacional punojnë ...
36 MATERIALET E REPARTIT                                                Fatmir Çerkini      2.4.1. Përcaktimi i madhësisë ...
Fatmir Çerkini          MATERIALET E REPARTIT 37                 2004                        .
38 MATERIALET E REPARTIT                                                  Fatmir Çerkini      2.4.2. Montimi i kompresorit...
Fatmir Çerkini                                              MATERIALET E REPARTIT 39       2.5. VAKUMI        Në kuptimin ...
40 MATERIALET E REPARTIT                                                  Fatmir Çerkini          3. KARBURANTET (LËNDËT D...
Fatmir Çerkini                                                MATERIALET E REPARTIT 41       Hidrogjeni. Krahas karbonit, ...
42 MATERIALET E REPARTIT                                                     Fatmir Çerkini          Tab. 2. Temperatura e...
Fatmir Çerkini                                                     MATERIALET E REPARTIT 43       Qymyri- krijohet prej bi...
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
MATERIALET E REPARTIT
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

MATERIALET E REPARTIT

8,497 views
8,160 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
8,497
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
122
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

MATERIALET E REPARTIT

  1. 1. U N I V E R S I T E T I I P R I SH T I N Ë S Fakulteti i Shkencave Teknike të Aplikuara FerizajFatmir Çerkini
  2. 2. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 3PërmbajtjaHyrje. Njohuri të përgjithshme.................................................................................................................. 51. UJI ......................................................................................................................................................... 5 1.1. Kuptimet themelore mbi ujin ......................................................................................................... 5Fortësia e ujit ............................................................................................................................................. 8 1.2. Përpunimi i ujit ............................................................................................................................... 9 1.2.1. Distilimi i ujit ........................................................................................................................ 10 1.2.2. Filtrimi i ujit .......................................................................................................................... 10 1.2.3. Deferizimi i ujit .................................................................................................................... 13 1.2.4. Deklorinimi i ujit dhe largimi i shijes dhe erës së keqe ....................................................... 14 1.2.5. Zbutja e ujit .......................................................................................................................... 14 1.2.6. Dekarbonizimi i ujit ............................................................................................................. 21 1.2.7. Denitratizimi i ujit ................................................................................................................ 21 1.2.8. Degazimi i ujit ...................................................................................................................... 22 1.2.9. De mineralizimi i ujit ........................................................................................................... 24 Metodat tjera për demineralizimin e plotë të ujit ................................................................................ 28 1.2.10. Dezinfektimi dhe dekontaminimi i ujit ............................................................................... 28 1.3. AVULLI I UJIT ........................................................................................................................... 302. AJRI .................................................................................................................................................... 32 2.1. Ngjeshja izotermike...................................................................................................................... 33 2.2. Ngjeshja adiabatike ...................................................................................................................... 33 2.3. Ngjeshja politropike .................................................................................................................... 34 2.4. Prodhimi i ajrit të komprimuar ..................................................................................................... 34 2.4.1. Përcaktimi i madhësisë (kapacitetit) të kompresorit ............................................................. 36 2.4.2. Montimi i kompresorit dhe rregullimi automatik .................................................................. 38 2.4.3. Rezervuarët e ajrit të komprimuar ......................................................................................... 38 2.5. VAKUMI ..................................................................................................................................... 39 2.5.1. Pajisjet për vakum ................................................................................................................. 393. KARBURANTET (LËNDËT DJEGËSE) ......................................................................................... 40 3.1. Klasifikimi dhe llojet e lëndëve djegëse ..................................................................................... 40 3.2. KARAKTERISTIKAT E LËNDËVE DJEGËSE ........................................................................ 414. KARBURANTET E NGURTA ......................................................................................................... 42 4.1. Lëndët djegëse të ngurta natyrore ................................................................................................ 42 4.1.1. Qymyri, prejardhja dhe llojet e tij ........................................................................................ 44 4.1.2. Përpunimi fiziko-mekanik i qymyreve ................................................................................. 45 4.1.3. Teknologjia e përpunimit kimik të qymyreve ....................................................................... 465. KARBURANTET E LËNGËTA ........................................................................................................ 51 5.1. N a f t a ........................................................................................................................................ 51 5.1.1. Prejardhja e naftës ................................................................................................................. 52 5.1.2. Trajtimi fillestar i naftës ........................................................................................................ 53 5.1.3. Distilimi i naftës .................................................................................................................... 54 5.1.4. Produktet e naftës .................................................................................................................. 58 5.1.5. Procesi i krekingimit të naftës ............................................................................................... 61 5.1.6. Polimerizimi .......................................................................................................................... 64 5.1.7. Hidrimi .................................................................................................................................. 64 2004 .
  3. 3. 4 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 5.1.8. Gazolinimi ............................................................................................................................. 64 5.1.9. Sintetizimi ............................................................................................................................. 64 5.2. NUMRI OKTANIK ..................................................................................................................... 64 5.3. NUMRI CETANIK ..................................................................................................................... 66 5.4. BENZINA MOTORIKE ............................................................................................................. 66 5.5. VAJI GAZOR-DIZEL KARBURANTI ...................................................................................... 676. KARBURANTET E GAZTA ............................................................................................................. 68 6.1. Gazi ndriçues ................................................................................................................................ 69 6.2. Gazi tokësor.................................................................................................................................. 69 6.3. Gazi rafinerik................................................................................................................................ 69 6.4. Gazi gjeneratorik .......................................................................................................................... 69 6.5. Gazi ujor ....................................................................................................................................... 69 6.6. Gazi nga qymyrguri ...................................................................................................................... 70 6.7. Gazi nga nafta i fituar me krekingim ........................................................................................... 70 6.8. Hidrogjeni (H2)- ........................................................................................................................... 71 6.9. Acetileni C2H2 .............................................................................................................................. 72 6.10. Metani (CH4)- ............................................................................................................................. 737. MATERIALET LYRËSE (LUBRIFIKANTËT) ................................................................................ 75 7.1. Lubrifikimi ................................................................................................................................... 75 7.2. Vetitë e lubrifikantëve .................................................................................................................. 75 7.3. Ndarja dhe llojet e lubrifikantëve ................................................................................................. 76 7.4. Vetitë karakteristike të lubrifikuesve ........................................................................................... 79 LITERATURA .................................................................................................................................. ..81 2004 .
  4. 4. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 5 MATERIALET E REPARTIT Hyrje. Njohuri të përgjithshme Me materiale të repartit në teknikë nënkuptohen materialet ndihmëse që përdorennë praktikën teknike, në industri dhe në jetën e përditshme.Këtu hyjnë të gjitha materialet me prejardhje minerale(inorganike) dhe organike(bimore, shtazore dhe kimiko-sintetike) dhe materialet e përfituara me përpunimin ekombinuar të tyre. Këto materiale mund të ndahen në natyrore, që përfitohen drejtpërdrejtë nganatyra dhe artificiale (ose sintetike ), të cilat përfitohen me anë të sintezës kimike ngamaterialet natyrore me prejardhje minerale dhe organike. Duhet theksuar se as materialet natyrore në praktikën teknike nuk përdoren tëpapërpunuara, por më parë u nënshtrohen formave të ndryshme të përpunimit mekanik,kimik, termik, kimiko-termik, elektrolitik, etj. Disa materie organike, siç janë p.sh.thëngjilli dhe nafta, janë materie minerale megjithëse përbërjen dhe prejardhjen e kanëorganike. Grup të posaçëm të materialeve të lartë shënuara përbëjnë: karburantët,lubrifikuesit dhe uji të cilët shërbejnë si material energjetik dhe i konsumit. 1. UJI 1.1. Kuptimet themelore mbi ujin Qarkullimin e ujit në natyrë e quajmë cikël hidrologjik. Me avullim nga sipërfaqete mëdha të ujit (oqeaneve, deteve, liqenjve, lumenjve e të ngj.), tokës dhe bimëve, ujikalon në shtresat e sipërme të atmosferës ku kondensohet në formë të mjegullave, ashtuqë kthehet përsëri në tokë si të reshura atmosferike (shiu, bora). Gjatë kalimit nëpër atmosferë uji tretë gazra të ndryshme që gjenden në ajër si qëështë oksigjeni dhe dyoksidi i karbonit, si dhe disa gazra mjaft të dëmshëm si që janëoksidet e sulfurit dhe azotit, por mbledhë edhe papastërti të ndryshme si që janë grimcate tymit, pluhurit, baktereve e të ngjashme. Në vazhdim në rrugën e tij nëpër shtresat endryshme të tokës deri te ndonjë shtresë e fortë e cila nuk e lëshon ujin, uji tretë kripëratë ndryshme si kripërat e natriumit, kalciumit, magneziumit, hekurit dhe manganit, sidhe disa materie organike, ashtu që në natyrë nuk gjendet asnjë herë i pastër. 2004 .
  5. 5. 6 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini Fig.1- Qarkullimi i ujit në natyrë 2004 .
  6. 6. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 7 Uji është bashkëdyzim kimik i hidrogjenit dhe oksigjenit (H2O). Është lëng pangjyrë, në +4°C e ka dendësinë më të madhe (në shkencë kjo është përvetësuar si njësi).Uji karakterizohet me kapacitet termik më të madh (nxehtësi specifike më të madhe ngatë gjitha materialet në natyrë: në +15ºC nxehtësia specifike e ujit është 1kcal/kg=4185,8511 kJ/kg), e me avullimin e tij avulli i formuar i tej ngrohur e ka edhemë të madhe nxehtësinë specifike(varësisht nga shtypja dhe temperatura e avullit të ujittë tejngrohur). Uji në shtypje normale (760 mm Hg=1 atm=10,133 kN/cm2) ngrihet në0°C, ndërsa vlon në 100°C. Nxehtësia e avullimit të ujit (e domosdoshme që 1kg ujë metemperaturë fillestare 0°C e me shtypje 760 mm Hg të avullojë tërësisht: të shndërrohetnë të ashtuquajtur avull i thatë) është 539 kcal/kg. Uji është tretës i mrekullueshëm për shumë acide dhe baza. Kripërat dhebashkëdyzimet organike, p.sh. sheqeri, acetoni, yndyrërat dhe hidrokarburet treten dobëtnë ujë. Prej gazeve, në ujë treten dobët hidrogjeni, azoti, oksigjeni dhe deri dikudyoksidi i karbonit, amoniaku, gazi klorhidrik dhe squfuror. Uji formon hidrate p.sh.me kripëra. Shumë herë luan rolin e katalizatorit. Tretjet në ujë të shumë acideve,bazave dhe kripërave e përcjellin rrymën elektrike, sepse në to gjenden jonet në të cilatshkatërrohet materia e tretur në ujë. Uji i rëndë është ujë i cili përmban përbërës të ujit me dendësi më të madhe, mepeshë molekulare 20, në përbërjen e të cilit nuk bënë pjesë hidrogjeni i zakonshëm (H 2),por izotopi i tij –hidrogjeni i rëndë ose deuteriumi (D2), me peshë atomike 2.Uji i rëndë përfitohet me distilimin paralel të ujit, gjatë elektrolizës së tij. Temperatura evlimit të ujit të rëndë është 101,42°C, e ngrinë në + 3,8°C. E ka dendësinë më të madhejo në +4°C, por në 11,6°C. Në 5 litra ujë të zakonshëm gjenden rreth 3 mililitra ujë irëndë. Tani për tani uji i rëndë përdoret si ngadalësues në reaksionet nukleare nëreaktorë atomik dhe si eksploziv në bomba hidrogjenike, e parashikohet që brenda njëkohe të shfrytëzohet si karburant në pajisjet termonukleare për përfitimin e energjisë. Uji ka rëndësi jashtëzakonisht të madhe në jetën ekonomike e komunale. Me njëfjalë, ai është shkak dhe burim i jetës. Sasi të mëdha të ujit shpenzohen në industri,ekonomi dhe nevoja shtëpiake. Sasi mjaft e madhe e ujit shpenzohet gjatë veprimeve tëndryshme industriale, p.sh. për prodhimin e avullit të ujit, për ftohje, për tretje, për larjedhe operacione tjera. Gjatë fabrikimit të shumë prodhimeve, p.sh. gjatë përpunimit tëmetaleve dhe shumë punimeve tjera, sasia e ujit të shpenzuar për nga pesha shumë herëe tejkalon peshën e prodhimeve finale të fituara. Një sasi e madhe e ujit shndërrohet nëujë të papastër me ndyrësira të ndryshme joorganike. Për shkak të kërkesave për sasi tëmëdha të ujit, si dhe për shkaqe tjera, fabrikat kimike zakonisht ngriten afër burimeve tëujit ose kalimeve tjera të ujit. Për shkak të zhvillimit të hovshëm të industrisë,urbanizmit dhe kërkesave për largimin e fabrikave nga vendbanimet, gjetja e burimevetë reja të ujit gjatë kohës është duke u bërë problem serioz, si për zhvillimin e industrisësë re, ashtu edhe për zgjerimin e asaj ekzistuese. Njëkohësisht sasi gjithnjë e më tëmëdha të ujërave të papastër e ndotin tokën dhe shkatërrojnë florën e faunën në lumenje liqene. 2004 .
  7. 7. 8 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini Problemi për furnizim të industrisë me ujë në kohën e sotme po bëhet gjithnjë emë serioz edhe për arsye se industria bënë kërkesa për sasi edhe më të mëdha të ujit samë të pastër. Meqenëse ujërat natyrore nga lumenjtë dhe burimet nuk i plotësojnë çdoherë kërkesat, uji para shfrytëzimit në industri në shumicën e rasteve përgatitet dhepërpunohet me anë të pastrimitFortësia e ujit Dukja e jashtme e ujit, gjegjësisht ngjyra, era, shija si dhe gjendja bakteriologjikenë rregull, mundësojnë shfrytëzimin e ujit për pije. Ndërsa mundësia e përdorimit të ujitnë industri varet në rend të parë nga fortësia e ujit. Fortësia e ujit paraqet përmbajtjen e magneziumit dhe kripërave të kalciumit nëujë. Fortësia e tërë është masë për përbërjen e tërësishme të të gjitha kripërave alkalikedhe shprehet në gradë gjermane, franceze, angleze, amerikane. Fortësia e ujit shprehet me shkallë të fortësisë. Kështu p.sh. një shkallë gjermanetë fortësisë e ka uji, një litër i të cilit përmban 10 mg kalcium-oksid (gëlqere e pashuar,CaO) dhe shënohet me 1°d. Ndërsa një shkallë franceze të fortësisë e ka uji, një litër i të cilit përmban 10 mgkalcium- karbonat (CaCO3), pastaj një shkallë angleze të fortësisë e ka uji, 0,7 litër i tëcilit përmban 10 mg kalcium-karbonat (CaCO3). Dhe në fund një shkallë amerikane tëfortësisë e ka uji, 1 litër i të cilit përmban 17 mg kalcium-karbonat. Prandaj raporti nëmes këtyre shkallëve të fortësisë do të jetë: 1 shkallë franceze e fortësisë është e njëjtë me 0,56°d, 1 shkallë angleze e fortësisë 0,80°d, 1 shkallë amerikane e fortësisë 0,96°dgjegjësisht 1°d (gjermane)=1,79° franceze =1,25° angleze =1,05° amerikane. Kryesisht, fortësia e ujit mund të jetë: e përkohshme (karbonate), e cila shënohetme K° d, dhe e përhershme (jo karbonate), e cila shënohet me N° d. Kështu që fortësia e tërë mund të tregohet si: H° d = K° d + N° d Nëse uji përmban: 0° - 4° d, quhet shumë i butë, 4° - 8° d, quhet i butë, 8° - 16° d, quhet mesatarisht i fortë , 16° - 30° d, quhet i fortë , mbi 30° d, quhet shumë i fortë,Në shumë procese teknologjike fortësia e ujit bënë pengesa, p.sh: 2004 .
  8. 8. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 9 Te pajisjet termoenergjetike fortësia karbonate shkakton shtresimin e gurit në muret e rezervuarëve, gypave dhe kazanëve, kështu që shkakton probleme të mëdha në punën e tyre. Sapunët dhe detergjentet p.sh. reagojnë me kripëra të cilat e përbëjnë fortësinë e ujit dhe i shtresojnë ato duke formuar sapunë të patretshme dhe vetëm kur të arrijnë me i tretë ato mund të fillojnë funksionin e tyre të pastrimit. Për këtë shkak te pastrimi në ujë të fortë harxhohen pa nevojë sasi të mëdha të sapunëve dhe detergjenteve. Te prodhimi i lëngjeve të pemëve, kripërat e fortësisë së ujit mund të reagojnë me thartirat e pemëve dhe kështu të prishin shijen dhe erën. Këta janë vetëm disa shembuj të zakonshëm të cilët na tregojnë për nevojën epërpunimit të ujit për përdorime të veçanta. Për të përgatitur ujë të pastër, uji natyror i nënshtrohet distilimit ose metodavetjera të mënjanimit të kripërave të tretura ose bashkëdyzimeve organike të tretura nga ujinatyror. Kjo d.t.th. zvogëlimi i fortësisë së ujit, para përdorimit të tij te kazanët e avullitapo te aparatet tjera dhe për agregate të pajisjeve industriale sidomos për industrinëkimike, të tekstilit, ushqimore dhe pastrimi i ujit të ujësjellësit për furnizimin evendbanimeve.1.2. Përpunimi i ujit Metodat më të shpeshta që shfrytëzohen për përpunimin e ujit për pije ose përnevoja të proceseve të caktuara teknologjike janë: Distilimi i ujit Filtrimi i ujit Deferizimi i ujit Deklorinimi dhe largimi i erës dhe shijes së keqe Zbutja e ujit Dekarbonizimi i ujit Denitratizimi i ujit Degazimi i ujit Demineralizimi i ujit Dezinfektimi dhe dekontaminimi i ujit Sterilizimi UV i ujit 2004 .
  9. 9. 10 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 1.2.1. Distilimi i ujit Pastrimi i ujërave mund të kryhet edhe me anë të distilimit të tyre d.m.th. me anëtë avullimit të ujërave dhe kondenzimit të pastajmë. Kështu pra distilimi i ujit përbëhetnga nxehja e ujit deri në vlim, kur uji avullohet në pajisje speciale për këtë punë qëpastaj ti nënshtrohet ftohjes dhe kondenzimit. Me distilim fitohet ujë plotësisht i pastër,pa kripëra të gurit të kazanit, d.t.th. uji lirohet nga të gjitha kripërat dhe përbërësit. Fig.2- Skema e aparaturës për distilimin e ujit Kjo metodë mundëson përdorimin edhe të ujit të detit për furnizim të kazanëve tëanijeve, si dhe kazanëve tjerë të instaluar në brigje të detit. Përdorimi i kësaj metodevjen në shprehje shumë herë kur nevojitet të plotësohet humbja e ujit për shkak tëmbyllësve jo hermetik të turbinave, lidhjeve në gypa etj. Në sistemin e nxehjes (kazani-turbina-kondenzatori-kazani). Megjithatë, metoda e distilimit zgjatë shumë kohë dheështë mjaft më e shtrenjtë se metodat kimike të pastrimit të ujit, gjegjësisht mënyrave tëzbutjes. 1.2.2. Filtrimi i ujit Filtrimi i ujit është operacion themelor qëllimi i të cilit është që nga uji tëlargohen të gjitha grimcat mekanike që gjinden në te. Pastrimi i ujit nga materiet në formë të tretësirave koloidale, përkatësisht kullimi iplotë i ujit bëhet nëpërmjet koagulimit. Për këtë qëllim tretet në ujë sulfati kristalor ialuminit (Al2(SO4)3 . 18H2O) e më rrallë edhe sulfati i hekurit (FeSO4 . 7H2O), të cilëtduke vepruar me bikarbonatet e kalciumit dhe magneziumit sipas reaksionit: 2004 .
  10. 10. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 11 Al2(SO4)3+3(Ca,Mg)(HCO3)2=3(Ca,Mg)SO4+2Al(OH)3+6CO2formojnë tretësirën koloidale të hidroksidit të aluminit, grimcat e të cilit, pasi që janë tëngarkuara me elektricitet pozitiv, bëjnë neutralizimin e grimcave koloidale negative tëtretura në ujë dhe shkaktojnë fundërrimin e tyre. Largimi i grimcave koloidale të tretura në ujë bëhet zakonisht krahas me kullimindhe me filtrimin e grimcave të suspenduara. Pastrimi i ujit nga materiet e suspenduaradhe koloidale mund të jetë: a) i plotë, dhe b) i pjesshëm. Pastrimi i plotë i materieve të suspenduara dhe koloidale nënkupton largimin etyre deri në përmbajtjen 2 mg/l, ndërsa pastrimi i pjesshëm ose i trashë-deri nëpërmbajtjen 50-100 mg/l. Pastrimi i plotë i ujit nga materiet e suspenduara dhe koloidale është operacion izakonshëm i përgatitjes së ujit për pije dhe për shumë qëllime industriale. Mënyra e filtrimit zgjidhet varësisht nga lloji dhe madhësia e grimcave. Kryesishtpërdoren shtëpiza të ndryshme filtrash me filtrues adekuat të porozitetit të ndryshëm. Filtrat për filtrim të shpejtë mund të jenë të hapur apo të mbyllur. Filtri i hapur,më i thjeshtë (fig. 3) është një rezervuar me prerje në formë të katërkëndëshit, në fundine të cilit janë të vendosur gypat e drenazhit, të lidhur me gypin për largimin e ujit tëfiltruar. Në pjesën e poshtme të filtrit vendoset shtresa e zhavorrit dhe mbi të shtresafiltruese, zakonisht rëra e kuarcit. Trashësia e shtresës filtruese është zakonisht 0,7 derinë 0,9 m. Fig. 3- Filtri i shpejtë i hapur 1-Hyrja e ujit për filtrim, 2-Xhepi për shpërndarjen e ujit, 3-Kanalet, 4-Shtresa fibruese, 5-Shtresa e zhavorrit, 6-Gypat e drenazhit 2004 .
  11. 11. 12 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini Uji që do të filtrohet futet në filtër nëpërmjet xhepit(2) dhe pastaj me ndihmën eulluqeve shpërndahet në mënyrë të barabartë mbi sipërfaqen e shtresës filtruese. Aftësiae filtrit për filtrim zvogëlohet me fundërrimin e ndyrësirave mbi sipërfaqen e grimcavefiltruese, kështu që pas një kohe të caktuar të funksionimit të tij duhet të bëhet pastrimi. Operacioni i pastrimit të filtrit bëhet duke lëshuar ujin nëpër filtër në drejtim tëkundërt të filtrimit dhe me shpejtësi të përshtatshme të rrymimit. Në stacionet për pastrimin e ujit përdoren zakonisht skemat e vazhdueshme.Lëvizja e ujit në këto skema mund të bëhet në bazë të rënies së lirë ose mund të jetë edetyrueshme. Fig. 4-Skema teknologjike e stabilimentit për pastrimin e ujit nga grimcat e suspenduara dhe koloidale:1-Hyrja e ujit, 2-Përzierësi, 3-Dhoma e koagulimit, 4-Fundërruesi, 5-Filtri, 6-Rezervuari i ujit të pastruar, 7-Ena për përgatitjen e reagjentëve Në fig. 4 është paraqitë skema teknologjike e një stabilimenti për pastrimin e ujitme veprim të vazhdueshëm dhe me lëvizje të lirë të ujit. Uji që do të pastrohet, me anëtë pompës futet në përzierësin, ku vendos kontakt me reagjentët që vijnë nga ena përpërgatitjen e tyre. Proceset fiziko-kimike të koagulimit të tretësirave koloidale dheaglomerimi i grimcave, bëhen në dhomën e koagulimit, prej nga uji dërgohet në filtrin erërës, në të cilin bëhet veçimi i grimcave që nuk janë fundërruar në agregatin emëparshëm. Shpejtësia e filtrimit në një stabiliment të tillë është 5- 10 m3/h. Ndërsa përdoren edhe filtrues të ndryshëm gjysmë automatik dhe automatik, tëcilët pastrohen gjatë punës, ashtu që nuk ka ndërprerje gjatë punës. Te ujërat e ndytashumë, mund të përdoren filtrat klasik të rërës me mbushje silikate shumështresëshe tëgranulitetit të ndryshëm. Largimi kryhet me filtrim nëpër rërë të kuarcit me madhësi të kokrrizave prej 0,8deri 3,0 mm. Uji i pastruar kalon nëpër gypin kryesor dhe nëpërmjet kokës shpërndarësedel nga kolona. Sistemet të cilat mekanikisht e pastrojnë ujin, njëkohësisht bëjnë edhe deferizimine ujit (zvogëlimin e nivelit të hekurit në ujë) dhe s’klorinimin (largimin e klorit nga uji i 2004 .
  12. 12. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 13ujësjellësit). Principi i punës së tyre mund të jetë automatike dhe manuale dhe është enjëjtë për këto tri veprime, ndryshon vetëm lloji i mbushjes në kolonat filtruese, (fig. 5). Fig. 5-Skema e një sistemi për filtrim mekanik, deferizim dhe sklorinim të ujit 1.2.3. Deferizimi i ujit Në shumë raste te uji me përbërje më të madhe të hekurit paraqitet nevoja qëpërbërja e tillë të zvogëlohet në minimum. Te uji për pije përbërja e rritur e hekurit i jepujit erë shumë të pa këndshme, e gjithashtu në te formohet dhe shtresohet fero-hidroksidi, i cili nëpër gypa mund të formon edhe probleme mikrobiologjike. Gjithashtuedhe në shumë procese prodhuese, sidomos në industrinë e tekstilit, të letrës dheushqimore, përbërja e hekurit duhet të zvogëlohet në minimum. Deferizatorët janë pajisje që përbëhen nga kolonat e mbushura me masë specialekatalitike-filtruese MnO2, e cila me anë të katalizës e shndërron hekurin nga formatretëse në formë të patretshme dhe e mbanë në vehte. Hekuri i shtresuar kështu kohë paskohe zbrazet nga pajisja me larje me rrymim nga ana e kundërt, gjë që ka efikasitet tëlartë dhe shpenzime të ulëta eksploatuese. Gjatë punës filtri nuk shfrytëzon kemikalie ndihmëse. Materiali katalitik MnO2 kaqëndrueshmëri të madhe kohore dhe mund të dezinfektohet me klor aktiv tëkoncentrimit deri në 2%. 2004 .
  13. 13. 14 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 1.2.4. Deklorinimi i ujit dhe largimi i shijes dhe erës së keqe Për të mirëmbajt gjendjen mikrobiologjike në rregull të ujit për pije, uji paradistribuimit në rrjetin e ujit të qytetit duhet patjetër të klorinohet dhe atë me një sasi pakmë të madhe të klorit, në mënyrë që ti mbahet steriliteti shtesë. Pikërisht kjo tepricë eklorit, mundet me ndikua shumë keq në vetitë e ujit për pije (erë dhe shije), ndërsa nëkontakt me substancat organike mund të formojë kompozime mjaft të rrezikshme përnjeriun (disa nga to janë edhe kancerogjene). Për s’klorinim të ujit sot kryesishtpërdoren filtrat me karbon aktiv. Ky sistem më së shpeshti përdoret për s’klorinim dhe dezodorim të ujit për pije, sidhe në teknologjitë ushqimore të cilat përdorin ujin nga rrjeti. Largimi i shijes dhe erës së pakëndshme të ujit të pijshëm dhe ujit për nevoja tësintezës, në shumë raste është proces i domosdoshëm gjatë përgatitjes së tij përpërdorim. Ky proces quhet dezodorim që nënkupton përmirësimin e kualitetit të ujit,gjegjësisht mënjanimin nga uji i substancave të cilat mund ti japin shije të keqe, erë, e nëdisa raste edhe ngjyrë. Metoda më efikase dhe më e përhapur për largimin e shijes së ujit është metoda epërpunimit të tij me karbon aktiv në aparatin për filtrim, në të cilin vendoset në mes tështresës së rërës së kuarcit dhe zhavorrit shtresa e karbonit aktiv. D.m.th. edhe këtu siedhe te deklorinimi dhe filtrimi shfrytëzohen filtrat me karbon aktiv (fig. 5). Karboniaktiv si absorbues i fortë që është, i absorbon këto materie. Pas konsumimit të aftësisëabsorbuese të karbonit ai zëvendësohet me të ri. Të metat kryesore të kësaj metode të dezodorimit të ujit janë nevoja për shpëlarjen e shpeshtë të filtrit, ç‘aktivizimi i shpejtë itij dhe korrozioni i pjesëve metalike të aparaturës. 1.2.5. Zbutja e ujit Uji që përdoret për furnizimin e kazanëve të avullit duhet patjetër të zbutet.Shtresa e gurit në muret e kazanëve të avullit është e dëmshme për kazan, sepse pengonpërcjelljen e nxehtësisë në ujë të kazanit, për çka gjatë harxhimeve të njëjta të lëndësdjegëse kazani prodhon dukshëm sasi më të vogël të avullit. Pastaj mjaft e pengon ujintë ftohë muret e kazanit, të cilat nga jashtë nxehen nga gazrat e nxehtë, prej ngallamarinat nxehen së tepërmi. Kjo nxehje e madhe e llamarinave të kazanit shkaktonndryshimin e dukshëm të vetive mekanike të metalit, zvogëlon afatin e qëndrueshmërisësë materialit, gjegjësisht ndërrimin e shpeshtë të pjesëve të kazanit. Gjithashtu, guri i kazanit e ka edhe një veti shumë të dëmshme që gjatë punës sëkazanit, për shkak të koeficientëve të ndryshëm të zgjerimit, shumë herë pëlcet. Në këtërast uji që është në kazan vjen në kontakt me llamarinat e nxehta së tepërmi, ftohëpërnjëherë dhe në to shkakton dëmtime të ndryshme, në disa raste edhe eksplodimin ekazanit. 2004 .
  14. 14. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 15 Zbutja e ujit ose procesi teknologjik i largimit të plotë të kripërave të tretura nëujë është një nga proceset më delikate në teknologjinë e ujit, proces i cili ndikon nëmënyrë vendimtare në cilësitë e ujit dhe në përdorimin e tij. Për zbutjen e ujit përdoren: a) metodat termike b) metodat kimike dhe c) metodat e këmbimit jonik. 1. 2. 5. a. Zbutja e ujit me metodat termike Kjo metodë bazohet në zbërthimin e bikarbonateve të kalciumit dhe tëmagneziumit nën ndikimin e nxehtësisë sipas reaksioneve të shënuara më sipër (1) dhe(2) me ç’rast bëhet fundërrimi i tyre në formë të karbonateve.Metoda termike e zbutjes së ujit është e përshtatshme për ujërat që kanë fortësi tëpërkohshme të lartë dhe fortësi të përhershme të ulët, që janë raste të rralla. Kjo metodëështë metodë e shtrenjtë dhe e ngadalshme, kështu që përdoret rrallë. 1. 2. 5. b. Zbutja e ujit me metodat kimike Metodat kimike për zbutjen e ujit janë më të përhapura në praktikën industriale.Varësisht nga reagjentët që përdoren, metoda kimike e zbutjes së ujit zbatohet në trivariante: a) zbutja e ujit me gëlqere, b) zbutja e ujit me baza dhe c) zbutja e ujit me fosfate. a) Zbutja e ujit me gëlqere Zbutja e ujit me metodën kimike, duke përdorur si reagjent gëlqeren është një ngametodat më të përhapura dhe më të lira të zbutjes. Si reagjent përdoret sherbeti igëlqeres- tretësira ujore e hidroksidit të kalciumit. Me përdorimin e gëlqeres si reagjentpër zbutje arrihet fundërrimi i plotë i tërë sasisë së magnezit dhe fundërrimi i kalciumitqë gjendet në formë të bikarbonatit, sipas reaksioneve: Ca (HCO3)2 + Ca (OH)2 = 2CaCO3 + 2H2O Mg (HCO3)2 + Ca (OH)2 = Mg (OH)2 + 2CaCo3 + 2H2O Me gëlqeren si reagjent fundërrohet njëkohësisht edhe hekuri, i cili ndihmon edhekoagulimin e tretësirave koloidale. 2004 .
  15. 15. 16 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini b) Zbutja e ujit me baza Kjo metodë si reagjent përdorë hidroksidin e natriumit. Ashtu si edhe hidroksidi ikalciumit, hidroksidi i natriumit ndikon në veçimin e bikarbonatit të kalciumit dhe tërësasisë së magneziumit. Kalciumi fundërrohet si karbonat, ndërsa magneziumi sihidroksid. Si produkt i reaksionit në tretësirë paraqitet karbonati i natriumit. Veprimi ihidroksidit të natriumit bëhet sipas reaksioneve: Ca(HCO3)2 + 2NaOH = CaCO3 + Na2CO3 + 2H2O Mg(HCO3)2 + 4NaOH = Mg(OH)2 + 2Na2CO3 + 2H2O MgCl2 + 2NaOH = Mg(OH)2 + 2NaCl Teprica e hidroksideve të kalciumit dhe të natriumit që mbetet pas zbutjesneutralizohet, duke fryrë nëpër masën e ujit dyoksidin e karbonit, me ç’rast formohenkarbonati i kalciumit si komponent i patretshëm ose si karbonat i natriumit. c) Zbutja e ujit me fosfate Është metoda më e përsosur e zbutjes së ujit me përdorimin e reagjentëve. Metodasiguron largimin e fortësisë së përhershme dhe të përkohshme të ujit. Procesi bazohet nëreaksionet: 3Ca(HCO3)2 + 2Na3PO4 = Ca3(PO4)2 + 3Na2CO3 + 3CO2 + 3H2O 3CaCl2(MgCl2) + 2Na3PO4 = (Ca, Mg)3(PO4)2 + 3Na2SO4(6NaCl)Reagjenti kryesor i metodës fosfatike të zbutjes së ujit është fosfati terciar i natriumit.Metoda është shumë efikase, mirëpo përdorimi i saj është i kufizuar për shkak të çmimittë lartë të reagjentëve. Në shumë raste skemat parimore të metodave të zbutjes së ujit me përdorimin ereagjentëve kimik u ngjajnë mjaft skemave teknologjike të pastrimit të ujit nga grimcat esuspenduara dhe koloidale. Stabilimentet për zbutjen e ujit me metodat kimike përbëhenprej aparateve për tretjen, përzierjen dhe dozimin e reagjentëve, përzierësve, dhomave tëfundërrimit dhe zmadhimit të grimcave, aparateve për fundërrim dhe filtrave. Dukepasur parasysh faktin se kemi të bëjmë me një skemë teknologjike mjaft të komplikuardhe të përbërë prej një numri të madh aparatesh me përmasa të mëdha, janë krejt tëlogjikshme përpjekjet për zvogëlimin e numrit dhe përmasave të aparateve. Si rezultat ipërpjekjeve të tilla lindi i ashtuquajturi ”reaktor turbulent” (fig. 6), i cili aparatzëvendëson aparatet prej përzierësit e deri te fundërruesi. 2004 .
  16. 16. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 17 Fig. 6 - Reaktori turbulent 1-trupi i reaktorit 2-ventili i sigurimit 3-hyrja e ujit 4-hyrja e reagjentit 5-dalja e ujit të zbutur 6-hyrja për ndërrimin e masës 7-gypi për largimin e fundërresës Reaktori turbulent është një enë konike e mbushur deri diku me një sasi tëcaktuar të shtresës filtruese, të përbërë prej grimcave të rërës së kuarcit, antracitit osemermerit me madhësi rreth 0,25 mm. Reagjentët dhe uji futen në reaktor me shpejtësi tëzmadhuar, duke mundësuar lëvizje turbulluese dhe përzierje më të mirë të reagjentëveme ujin, me ç’rast fundërrinat shtresohen mbi sipërfaqen e grimcave, të cilat zmadhojnëpërmasat e tyre. Kur përmasat e grimcave arrijnë kufirin 1,5-2 mm ato fillojnë tëfundërrohen dhe ky është tregues se masa duhet të zëvendësohet me një masë të re. 1. 2. 5. c. Zbutja e ujit me këmbyes jonik Kjo metodë mbështetet në vetinë e disa substancave të ngurta që të absorbojnëjonet e tretura në ujë, duke lëshuar njëkohësisht në ujë jonet nga struktura e tyre.Substancat e tilla quhen këmbyes jonik, sorbentë jono këmbyes, ose jono këmbyes. Këtomaterie gjejnë sot përdorim të gjerë në praktikën industriale të pastrimit të ujit ngakripërat e tretura, në radhë të parë për shkak të shpejtësisë dhe efikasitetit të veprimit.Përveç për zbutje, jonet përdoren edhe për demineralizimin (shkripëzimin) e plotë tëujit. Gjatë procesit fiziko-kimik të këmbimit të joneve mund të bëhet këmbimi ianioneve dhe kationeve. Jonet që kanë veti për këmbimin e kationeve quhen kationite, 2004 .
  17. 17. 18 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkinindërsa jonet që bëjnë këmbimin e anioneve- anionite. Kationitet me aftësi të lëshimit tëjoneve të hidrogjenit quhen H-kationite, ndërsa anionitet me aftësi të lëshimit të jonevehidrokside quhen OH-anionite. Sipas origjinës dallojmë këmbyes jonik me origjinë minerale ose inorganikedhe këmbyes jonik me origjinë organike. Këmbyesit jonik me origjinë minerale mund tëjenë komponime natyrore ose artificiale (sintetike). Këmbyesit jonik me origjinëorganike janë kryesisht komponime sintetike. Si sorbent jonik sintetik mund të përdorensilikageli dhe oksidi i aluminit. Ndërsa grupit të joniteve inorganike sintetike i takonedhe permutiti si produkt me strukturë amorfe, i cili përfitohet nga veprimi në mes tësilikatit të natriumit dhe aluminatit të natriumit. Sorbent jon shkëmbyes sintetik tënjohur janë edhe fosfati i bariumit dhe hidroksidi i zirkoniumit. Sot për zbutjen e ujit kryesisht përdoren filterët jon shkëmbyes, të cilëtpërbëhen nga kolonat jon shkëmbyese të mbushura me sasi të konsiderueshme të masësjon shkëmbyese e cila i absorbon jonet e kalciumit dhe të magneziumit, të cilat izëvendëson me jone të natriumit, me ç’rast fortësia e ujit mënjanohet. Këta filtra jon shkëmbyes janë aparate cilindrike (fig. 7 ). Në pjesën e poshtmetë aparaturës është vendosur një pllakë metalike me vrima dhe mbi te shtresa e jonitit.Nën këtë pllakë gjendet shtresa e zhavorrit dhe në të sistemi i gypave të drenazhit përlargimin e ujit të zbutur. Fig. 7 - Filtri jonik 1-masa e kationitit, 2-shtresa e rërës-zhavorrit 3, 4-hyrja e tretësirës së rigjenerimit 5-shpërndarësi i ujit 6-sistemi i drenazhit për daljen e ujit të zbuturNëse në filtrin jonik gjendet masa e kationitit, me lëshimin e ujit nëpër të, bëhetkëmbimi i joneve të kalciumit dhe magnezit nga uji me jonet aktive të kationitit (jonet enatriumit) sipas reaksioneve: 2[R1] Na + Ca2+ [R1]2Ca + 2 Na+ 2[R1] Na + Mg2+ [R1]2Mg + 2 Na+ 2004 .
  18. 18. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 19 Në këtë mënyrë në tretësirë-në ujë, në vend të bikarbonateve, sulfateve,klorureve dhe kripërave tjera të kalciumit dhe të magneziumit mbesin kripërat përkatësetë natriumit, të cilat nuk shkaktojnë fortësi. Procesi i këmbimit vazhdon deri sa të bëhet ngopja e masës së kationitit. Mekëtë rast futja e ujit në aparat ndërpritet dhe fillon procesi i rigjenerimit (i përtërirjes ) sëjonitit, duke lëshuar me rrymim nga ana e kundërt nëpër masën e jonitit tretësirën përrigjenerim. Si tretësirë për rigjenerim zakonisht përdoret tretësira e klorurit osehidroksidit të natriumit (NaCl) me ç’rast jonet e kalciumit dhe magneziumit përsërizëvendësohen me jone të natriumit. Rigjenerimi bëhet sipas reaksioneve: [R1]2 (Ca, Mg) + 2NaCl 2 [R1] Na + (Ca, Mg) Cl2 Me procesin e zbutjes, siç theksuam më sipër, bëhet këmbimi i joneve tëkalciumit dhe magneziumit me jonet e natriumit, të cilat nuk shkaktojnë fortësi. Si veti negative e zbutjes së ujit është rritja e vetive korrozive të tij. Kështu qënë shumë raste uji i zbutur duhet të neutralizohet me acid fosforik apo sulfurik. Në krahasim me metodat kimike të zbutjes së ujit, metodat jono këmbyesejanë më të përshtatshme dhe më elegante, por janë më të shtrenjta. Përdorimi i tyre ështëmë i levërdishëm për ujërat me fortësi të vogël. Zbutësit përdoren për përgatitjen e ujit për kazana të presionit të ulët, tesistemet e ndryshme nxehëse dhe ftohëse, në spitale, hotele për larjen e rrobave, si dhete të gjitha rastet ku pengon fortësia e rritur e ujit. Një filtër automatik për zbutjen e ujit është treguar në fig. 8. 2004 .
  19. 19. 20 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini Fig. 8 –Filtri automatik për zbutjen e ujit KAV- koka automatike me valvola, ZK- zbutësi katjonik ,ER- ena për reagjent, M- manometri, V-valvolat, Prodhimin e ujit të zbutur e drejton koka automatike me valvola. Kokaautomatike e kontrollon punën e zbutësit të ujit dhe mund të rregullojë fillimin erigjenerimit në kohë (p.sh. çdo të dytën ditë) ose në bazë të vëllimit të ujit të prodhuar tëzbutur (p.sh. pas 20 m3), por në të dy rastet rigjenerimi, i cili zgjatë rreth tre orë, duhet tëkryhet herët në mëngjes rreth orës 2 kur mendohet që nuk ka kërkesa për ujë të zbutur. Rigjenerimi mund të startohet edhe me dorë në çfarëdo kohe. Zbutësi i dyfishtë jonik i ujit dallohet nga zbutësi i mësipërm sepse është nëgjëndje të prodhojë ujë të zbutur pa ndërpre (kontinuale). Në këtë version shfrytëzohendy kolona identike nga të cilat njëra është në punë deri sa tjetra bënë rigjenerimin dheështë në pritje për punë. Rrjedhja e ujit nëpër kolonën që është në punë matet dhe kur të arrihet sasia edefinuar që më parë e ujit të prodhuar të zbutur, koka automatike me valvola e lëshon nëpunë kolonën tjetër. Masa e ngopur jonike në kolonën e parë rigjenerohet dhe është nëpritje deri sa të mbushet kolona e dytë, kur koka automatike me valvola përsëri e kthenprocesin në kolonën e parë. 2004 .
  20. 20. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 21 Fig. 9- Pamja e një vije të trajtimit të ujit në stacion me kapacitet 1200 l/h me zbutës të dyfishtë të ujit (dy kolonat e kaltërta) 1.2.6. Dekarbonizimi i ujit Dekarbonizimi është veprim me të cilin nga uji largohet fortësia karbonate.Bëhet fjalë për pajisjen jon këmbyese të mbushur me masë speciale jon këmbyese, e cilamasë jonet e kalciumit dhe të magneziumit të fortësisë karbonate i zëvendëson me jonete hidrogjenit. Kështu në vend të kripërave me fortësi karbonate formohet sasiaekuivalente e acidit karbonik, i cili nëse pengon, mund të ç’ajroset. Kripërat me fortësijo karbonate gjatë këtij procesi kalojnë pa ndryshime. Masa jon këmbyese paskonsumimit të kapacitetit të vet rigjenerohet me lëshimin e tretjes së dobët të aciditklorhidrik (HCl), pas të cilës përsëri është e gatshme për punë. Dekarbonizimi i ujit është veçanërisht i nevojshëm gjatë prodhimit të pijevefreskuese të gazuara, për shkak të problemeve që shkaktojnë kripërat e fortësisëkarbonate (gazimi i vështirësuar, zvogëlimi i thartirës për shkak të reaksioneve methartirë të pemëve, zvogëlimi i ëmbëlsisë për shkak të reaksioneve me sheqerna , etj. ). 1.2.7. Denitratizimi i ujit Përmbajtja e nitratit mbi kufirin e lejuar, përveç ndikimeve mjaft të dëmshmenë shëndetin e njeriut, më së shpeshti është një shenjë e ndotjes së ujit me substancaorganike të cilat mund të jenë me prejardhje fekale. Për mënjanimin e nitratit prodhohen pajisje me bazë të masave jonshkëmbyese me jon-selektiv special me të cilat joni nitrat konvertohet në jon klorid tëpadëmshëm. Pas ngopjes denitratizatori rigjenerohet me tretje të kripës së kuzhinës. 2004 .
  21. 21. 22 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 1.2.8. Degazimi i ujit Me degazim të ujit kuptojmë largimin e gazrave të tretura në ujë. Në ujëratnatyror janë të pranishme gazrat: ajri, dyoksidi i karbonit dhe në sasi më të vogël edhegaze tjera. Në ujërat industrial të rikthimit - ujërat qarkulluese, në sasi relativisht tëmëdha gjinden gazet si dyoksidi i karbonit, sulfuri i hidrogjenit, oksigjeni etj. Gazrat në ujë ndikojnë në rritjen e vetive agresive të ujit ndaj materialevekonstruktive. Dyoksidi i karbonit i tretur në ujë tregon veprim agresiv ndaj betonit,ndërsa gazet e tjera si oksigjeni, sulfuri i hidrogjenit dhe dyoksidi i karbonit, tregojnëveti agresive ndaj metaleve, sidomos hekurit dhe bakrit. Përmbajtja e gazeve të treturanë ujë është sidomos e rrezikshme për ujin që përdoret për prodhimin e avullit. 1. 2. 8. a. Metodat fizike të degazimit të ujit Këto metoda mbështeten në kontaktin e ujit me ajrin, që do të thotë se kemi tëbëjmë në të vërtetë me ajrosje të ujit. Kalimi i gazeve të tretura prej ujit në ajrin përdegazim është pasojë e presionit parcial të zvogëluar të ajrit në krahasim me presionin egazit që largohet. Degazimi i ujit me ajrosje bëhet me anë të stërpikjes së tij në formë tëshiut ose në formë të fontanës. Fig. 10- Skema e degazimit të ujit me stërpikje në formë të fontanës Pajisja më e përsosur për degazimin e ujit është kulla për ftohjen (freskimin) eujit (fig. 11). Kullat për freskim mund të kenë forma të ndryshme, si: cilindrike,prizmatike, të kupës apo të piramidës së cunguar. Ato ndërtohen prej druri ose betonidhe brenda janë të mbushura me fletë në formë rrjetash, të cilat sigurojnë kontakt më tëmirë të ujit me ajrin për ftohje. Si material mbushës mund të përdoret koksi, druri, etj.Uji hyn në krye të kullës dhe me ndihmën e aparateve të posaçme stërpiket në mënyrë tëbarabartë mbi tërë sipërfaqen e kullës. Ajri për ftohje lëviz në drejtim të kundërt meventilim natyror ose të detyruar. 2004 .
  22. 22. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 23 Përveç efektit të degazimit arrihen edhe efekte të ftohjes për shkak të avullimittë pjesshëm të ujit. Kullat për ftohje janë stabilimente që kanë përdorim të gjerë si përdegazim, ashtu edhe për freskim të ujit, sidomos të ujërave të rikthimit. Fig. 11- Kulla për ftohje 1-Trupi i kullës, 2- Mbushja, 3-Hyrja e ajrit, 4- Dalja e ajrit, 5- Pompa, 6- Pajisja për ftohje ose absorbim me ndihmë të ujit. 1. 2. 8. b. Metodat kimike për degazim të ujit Metodat kimike për degazim të ujit janë më të shtrenjta dhe shpeshherë kanësi pasojë ndotjen shtesë të ujit. Ky është edhe shkaku kryesor që këto metoda kanëpërdorim të kufizuar, megjithëse janë mjaft efikase. Bazohen në përdorimin ereagjentëve me të cilët reagojnë me gazet e tretura në ujë. Largimi i oksigjenit të tretur në ujë mund të bëhet, p.sh. duke bërë filtrimin eujit nëpër masën e ashklave(zdrukthave) të hekurit, me ç rast ndodhë reaksioni: 4 Fe + 3 O2 2 Fe2O3Oksigjeni po ashtu mund të largohet duke bërë përpunimin e ujit me sulfit të natriumit,sipas reaksionit: 2 Na2SO3 + O2 2 Na2SO4 , etj.Si mjet për lidhjen e oksigjenit mund të përdoret edhe hidrazimi. Sulfuri i hidrogjenit(H2S) largohet nga uji duke bërë oksidimin e tij me oksigjenin e ajrit ose me klor. 2004 .
  23. 23. 24 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 1.2.9. De mineralizimi i ujit De mineralizimi apo shkripëzimi i plotë i ujit bëhet për nevoja të ndryshme.Shumë herë për nevoja medicinale, farmaceutike, laboratorike, kozmetike ose procesevetjera teknologjike, kërkohet në kuptimin kimik ujë absolutisht i pastër, i liruar nga tëgjitha kripërat e tretura. Kësi uji fitohet me anë të demineralizimit. Demineralizatori është aparaturë e cila, varësisht nga kualiteti i ujit qëpërpunon, përbëhet nga dy ose më shumë kolona jon shkëmbyese me mbushje tëndryshme të lidhura në seri. Duke kalua nëpër këtë sistem uji lirohet nga të gjithakripërat e tretura. Masat jon shkëmbyese në këto kolona rigjenerohen me tretësirat eacidit klorhidrik(HCl) dhe të hidroksidit të natriumit (NaOH). Demineralizatorët shërbejnë për prodhimin e ujit të demineralizuar mepërcjellshmëri elektrike specifike nga 0 deri në 10 μS/cm(mikroSiemens/cm).Prodhohen të formës manuale dhe automatike në dy versione të ndërtimit të aparaturës:të thjeshtuar dhe të zgjeruar. Për demineralizimin e plotë të ujit përdoren: a) metoda e këmbimit jonik, b) metoda elektrokimike c) metoda e ajrosjes dhe d) metoda e distilimit. Për shkripëzimin e plotë të ujit përdoret sistemi i aparaturës i ngjashëm mesistemet për zbutjen e thjeshtë të ujit (fig. 12). Aparatet kryesore të këtij sistemi janëfiltrat kationik dhe anionik, degazuesi dhe filtri i përzier. Uji së pari futet në filtrinkationik, në të cilin gjendet masa e H- kationitit e cila e bënë absorbimin e joneve tëkalciumit dhe magneziumit, kështu që pas kësaj mbeten në ujë vetëm anionet sulfate,klorure, silikate dhe karbonate. Reaksioni i procesit mund të shprehet me ekuacioninkimik: 2 [R] H + Ca2+ + Mg2+ [R2] ( Ca, Mg ) + Cl -1 + SO4 2 - + SiO3 2 - + CO3 2 -Pas filtrit kationik, uji dërgohet në filtrin e parë anionik me masë të anionit të dobëtbazik që bën këmbimin e anioneve sulfate dhe klorure, sipas reaksionit: 3 [R’] OH + Cl - + SO4 2 - [R’2] SO4 + [R’] Cl + 3 OH - Uji që del nga filtri i parë anionik përmban tash vetëm anionet silikate dhekarbonate. Anionet karbonate (dyoksidi i karbonit ) veçohet në degazuesin që gjendetpas filtrit të parë anionik. Uji pas kësaj dërgohet në filtrin e dytë anionik me masë tëanionit të fortë bazik, me të cilin bëhet veçimi i anioneve silikate, sipas reaksionit : 2 [ R”] OH + SiO3 2 - [R”]2 SiO3 + 2 OH - 2004 .
  24. 24. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 25 Fig. 12-Skema teknologjike e sistemit të aparateve për demineralizimin e plotë të ujit 1-Hyrja e ujit natyral, 2-Filtri kationik, 3-Filtri i dobët anionik, 4-Degazuesi, 5- Filtri anionik i fortë, 6-Filtri i përzier, 7-Dalja e ujit të demineralizuar Në skemë shihet se rigjenerimi i joniteve bëhet me përdorimin e tretësirave tëacidit klorhidrik dhe hidroksidit të natriumit. Në fund të sistemit të aparateve gjendet edhe filtri i përzier që shërben sikorrektor i gabimeve dhe i lëshimeve në fazat e mëparshme të procesit tëdemineralizimit. Demineralizatori manual në version të thjeshtuar përbëhet nga: dy kolona, të punuara me material polimeri, nga jashtë të forcuara me fije të tekstilit të zhytura në epokside, të cilat përmbushin kriteret për përdorim në trajtimin e ujit në industrinë kimike, farmaceutike dhe ushqimore. Kolonat janë rrezistente nga ndikimi i presioneve të larta (deri në 10 bar), nga korrozioni dhe nga ndikimi i acideve dhe bazave. ujëmatësi filtri mekanik në hyrje prej 25μm dhe në dalje prej 5μm konduktometri procesor i atestuar dy rezervuarë nga PP për përgatitjen e tretësirave për rigjenerim sistemi i gypave dhe lidhjeve nga PVC i fortë valvolat sferike dhe dy injektor vakumor. Rigjenerimi i sistemit, që zgjatë rreth tri orë bëhet pas stërngopjes së tij ( që vërtetohet në treguesin e konduktometrit). Në figurën 13, janë paraqitë skemat teknologjike të dy versioneve tëmundshme të demineralizatorit (a-versioni i thjeshtuar dhe b-versioni i zgjeruar). 2004 .
  25. 25. 26 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini Fig. 13 a-Skema teknologjike e demineralizimit të ujit (versioni i thjeshtuar) 2004 .
  26. 26. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 27 2004 .
  27. 27. 28 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini Metodat tjera për demineralizimin e plotë të ujit Ndër to është metoda elektro kimike e shkripëzimit të ujit e cila mbështetet nëveçimin e anioneve dhe kationeve të tretura në ujë nëpërmjet fundërrimit të tyre mbisipërfaqet e katodave dhe të anodave, të vendosura në banja të posaçme të elektrolizës. Kjo metodë është mjaft efikase por edhe e shtrenjtë, kështu që përdoret rrallë.Produktet kryesore të saj janë oksigjeni, si produkt i anodës dhe hidrogjeni, si produkt ikatodës. Mënyra më e përsosur për shkripëzimin e ujit është distilimi. Përdorimi i tij nëpërmasa më të mëdha është i kufizuar me shpenzime të larta të energjisë termike. 1.2.10. Dezinfektimi dhe dekontaminimi i ujit Me dezinfektim dhe dekontaminim kuptojmë mbytjen e baktereve të cilatshkaktojnë sëmundje të ndryshme. Për dezinfektim dhe dekontaminim të ujit përdorenmetoda të ndryshme. Metodat me reagjent përdoren më së tepërmi në praktikë, prej të cilave më tërëndësishmet janë metoda e klorinimit dhe metoda e ozonimit. Klorinimi i ujit, është metoda më e përhapur për dezinfektimin e ujit, përkatësishtpër mbytjen e baktereve të ndryshme. Në fillim si reagjent përdorej kloruri i gëlqeres, kurse prej vitit 1910 përdoret edhepërpunimi i ujit me klorin e gaztë. Përveç tyre, sot për klorinimin e ujit përdoren edhehipokritet dhe aminat e klorit. Veprimi i klorit shpjegohet me faktin se ai bën oksidimin e substancës organike tëprotoplazmës së baktereve, sidomos bacileve të tifos së zorrëve dhe dizenterisë, tëvibrioneve të kolerës etj. Përveç këtyre veprimeve, klori reagon edhe me një vargkomponimesh dhe përbërësish organik dhe inorganik të ujit, kështu që efektet e veprimittë tij nuk qëndrojnë vetëm në dezinfektim, por edhe në ç’ngjyrosje, largimin e erës dhetë shijes dhe në lehtësimin e proceseve të koagulimit dhe të fundërrimit. Në rastet kur uji përmban fenole, përdorimi i procesit të klorinimit përdezinfektim dhe dekontaminim, ka si pasojë keqësimin e shijes dhe erës së ujit. Ky efekti padëshiruar mund të evitohet me përdorimin e dozave më të mëdha të klorit (10 mg/l).Dozat më të mëdha të klorit ndikojnë edhe në shndërrimin e fortësisë karbonate në atë jokarbonate, sipas këtij reaksioni: Ca(HCO3)2 + 2HCl = CaCl2 + 2H2O + 2CO2 Aparati më i përdorur për klorinim me klor të gaztë është klorinatori vakumor(fig. 14) i cili për nga konstruksioni dhe mënyra e funksionimit i përngjanë mjaftpompës së ujit. 2004 .
  28. 28. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 29 Fig.14- Klorinatori vakumor 1-Hyrja e ujit, 2-Hyrja e klorit, 3-Dhoma e thithjes, 4-Difuzori, 5-Dhoma e përzierjes Procesi i dezinfektimit dhe i dekontaminimit me ozon, megjithëse i zbuluar nëfillim të këtij shekulli, përdorim më të gjerë gjeti viteve të fundit. Sipas të dhënave ngapraktika, ozoni i zhduk bakteret deri në 15 herë më shpejtë se klori. Përveç kësajmanipulimi me të është më i lehtë dhe më i parrezikshëm dhe nuk len asnjë pasojë nëshijen dhe në erën e ujit. Efektet e zhdukjes së baktereve me përdorimin e ozonit janëmjaft të larta (98-99%). Epërsitë e përdorimit të ozonit qëndrojnë në faktin se aizëvendëson të tre proceset e përdorura gjerë më tani: largimin e ndyrësirave organike (tëgjalla dhe jo të gjalla), përpunimin e ujit me karbon aktiv dhe klorinimin. Metodat pa reagjent të dezinfektimit dhe të dekontaminimit të ujit janë: rrezatimime rrezet ultra-vjollcë, përpunimi me valët e ultratingujve dhe përpunimi termik i ujit.Këto metoda janë mjaft efikase, por përdorimi i tyre është i shtrenjtë. 2004 .
  29. 29. 30 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 1.3. AVULLI I UJIT Avulli i ujit është avull i cili formohet nga avullimi i ujit dhe paraqet ujin nëgjendje agregate të gazët. Avulli i ujit bënë pjesë në të ashtuquajturat gaze reale, sepsete ai prodhimi i shtypjes së tij (p) dhe vëllimit (V), pra prodhimi p∙V edhe nëtemperaturë të njëjtë nuk mbetet konstant (i pandryshueshëm) si te gazet ideale të cilat inënshtrohen ekuacionit të Klapejronit (barazimit të gjendjes së gazit: p∙V=R∙T, ku Rështë konstante e gazit, e T-temperatura absolute). Për këtë arsye, gjendja e avullit të ujitkarakterizohet edhe me shtypje e temperaturë, të cilat përcaktojnë sasinë e nxehtësisë sëdomosdoshme për përfitimin e avullit gjatë ngrohjes së ujit deri në temperaturën e vlimit(e cila varet nga shtypja dhe anasjelltas) dhe më tutje deri në avullimin e plotë, e pastajedhe deri në tej ngrohjen e avullit të ujit. Në shtypje atmosferike (760 mm Hg=1 atm)avulli i ujit zë një vëllim afërsisht 1600 herë më të madh nga vëllimi i ujit prej të cilitështë prodhuar avulli. Avulli i cili fitohet në shtypje më të lartë, zë vëllim më të madh,p.sh., në 100 ata (atmosfera absolute: 1 ata= 1 kp/cm2 = 9,81 kN/cm2) vetëm 12,7 herëmë të madh se sa vëllimi i ujit nga i cili është formuar. Më në fund, në ndonjë shtypje tëcaktuar avulli ka vëllim të njejtë sa edhe uji nga i cili është formuar. Kjo gjendje quhetgjendje kritike dhe është karakteristike për çdo lloj materie. Për ujin dhe avullin e ujitgjendja kritike formohet në shtypje pk=225,5 ata, në temperaturë tk=374,4 °C dhe në tëcilën çdo kilogram avull (respektivisht ujë) zë vëllimin specifik Vk =0,003 m3/kg=3dm3/kg. Siç dihet, uji kalon nga gjendja e lëngët agregate në gjendje të avullit apo të gazëtnë dy forma: me avullim dhe me vlim. Avullimi i ujit kryhet në çdo temperaturë. Sipas teorisë kinetike të fluideve,molekulat e ujit vazhdimisht janë në lëvizje. Një pjesë e molekulave të ujit, gjatëlëvizjes së tyre të pandërprerë dhe të parregullt, që posedojnë shpejtësi mjaft të madhe tëlëvizjes, arrijnë të zotërojnë forcat kohezione gjatë kalimit nëpër sipërfaqen e lirë tëlëngut dhe kalojnë në hapësirën mbi lëng. Te kjo mënyrë, kalimi i ujit nga gjendja elëngët në gjendje të avullit bëhet vetëm në sipërfaqe të lëngut. Molekulat e ujit në pika tëimëta iu nënshtrohen forcave të vogla kohezione gjatë kalimit nëpër sipërfaqe të lirë pasiqë domeni i tyre tërheqës përmban numër më të vogël të molekulave të lëngut se samolekulat e ujit te pikat më të mëdha ose te sipërfaqet e rrafshëta të ujit.Për këtë arsye avullimi më i shpejtë do të bëhet te rasti i parë se sa te i dyti. Mbi lëngmolekulat e avullit të formuar gjenden në lëvizje të vazhdueshme të parregullt, gjatë sëcilës disa nga to, tërhiqen prapa në lëng. Me qëndrim më të gjatë të ujit në enë të hapur,ai i tëri do të avullohet. Mirëpo, në enë të mbyllur gjatë avullimit të ujit në çdo momentmë shumë molekula të ujit kalojnë nga gjendja e lëngët në gjendje avulli, se sa qëkthehen nga avulli në lëng dhe ky avullim zgjatë gjithnjë deri sa të arrij i ashtuquajturidrejtpeshim dinamik. Gjatë kësaj me shprehjen drejtpeshim dinamik nënkuptojmë rastin 2004 .
  30. 30. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 31kur numri i molekulave që e lëshojnë lëngun barazohet me numrin e molekulave të cilatkthehen prapa në lëng në të njëjtën kohë. Në këtë rast hapësira mbi lëng në enë tëmbyllur është e ngopur me avull, sepse e njëjta nuk mundet në atë temperaturë mepranua më shumë molekule të ujit në vehte. Vlimi i ujit . Me nxehjen e ujit në enë të hapur rritet temperatura e tij dhe shtohetavullimi. Pas një kohe të nxehjes fillojnë të lajmërohen fluskat e avullit në brendi tëlëngut ose në mure të enës. Fluskat e avullit, të cilat formohen me shpejtësi, tregojnëparaqitjen e dukurisë e cila quhet vlim, ndërsa temperatura në të cilën kryhet vlimi quhettemperatura e vlimit ose pika e vlimit. Për ujin në shtypje normale kjo e ka vlerën 100˚C dhe mbetet e pandryshuar gjatëtërë kohës së vlimit. Arsyeja pse nxehtësia e cila harxhohet për të ndërrua gjendjenagregate të lëngut, nuk ndikon në treguesin e termometrit, quhet nxehtësi latente (emëshehur) e avullimit dhe shënohet me r[kcal/kp] dhe është funksion i shtypjes. Gjatëpresionit normal të jashtëm 1 [At] vlera e saj është 538,7 [kcal] ≈ 539 [kcal] për 1 [kp]uji. Nëse ena ku e nxejmë ujin deri në pikën e vlimit është e mbyllur, atëherë pika evlimit varet nga presioni në të cilin bëhet vlimi. P.sh. temperatura e vlimit ka vlerën: për presion 1[at] = 1 [kp/cm2] = 735,6 [mmHg]......................tv = 99,1 ˚C për presion 1[At] = 1,033[kp/cm2] = 760,0[mmHg]................tv = 100 ˚C për presion 50 [at]....................................................................tv = 262,7 ˚C për presion 100 [at] .................................................................tv = 309,5 ˚CGjatë nxehjes së ujit në një enë të mbyllur me presion të vazhdueshëm do të vërejmë setemperatura vazhdimisht do të rritet. Në vendin ku bëhet nxehja e enës nga ndonjë burimnxehtësie fillojnë të formohen fluskat e avullit, të cilat posa të formohen ngrihen lart kahsipërfaqja e lëngut, mirëpo para se të arrijnë në sipërfaqe, ato zhduken nga se në rrugë esipër, gjatë takimit me shtresat e ftohta të ujit, ato kondenzohen. Kjo do të ndodhëgjithnjë deri sa uji të mos arrijë temperaturën e vlimit, gjegjësisht kur fluskat e avullit tëujit të fillojnë me shpejtësi të formohen në tërë vëllimin e lëngut dhe pa u kondenzua tëformojnë vëllim gjithnjë e më të madh, veçanërisht për rreth mureve të enës dhe nëvendet e nxehjes së enës. Fluskat e tilla të formuara të avullit të ujit ngrihen si më tëlehta kah sipërfaqja e lëngut, ku me shpejtësi pëlcasin dhe shkojnë në hapësirën mbilëng. Avulli i ujit përdoret në industri, ekonomi, në ekonominë komunale dhe nëndërtesa për ngrohje dhe për përfitimin e energjisë mekanike në pajisjet industriale dhereparte, ku shërben si trup punues (bartës i energjisë termike e cila në makinat me avullose në turbinat e avullit transformohet në energji mekanike ). Për ngrohje më së shpeshti përdoret avulli i ujit i ngopur me presion 1,2 deri 15ata. Për përfitimin e energjisë mekanike zakonisht përdoret avulli i ujit i tej ngrohur mepresion edhe deri në 170 ata dhe me temperaturë të tej ngrohjes deri 550 °C. 2004 .
  31. 31. 32 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini Avulli i ujit shërben si trup punues në makinat me avull dhe turbinat me avull dhegjithnjë e më shumë po përdoret për prodhimin e energjisë elektrike në termoelektraname ndihmën e turbinave (afër 65 % e prodhimit botëror të rrymës elektrike). Gjithashtuavulli i ujit, paraqet trupin e vetëm punues në termoenergjetikën atomike, etj. 2. AJRI Ajri si përzierje e shumë gazrave ka fitua të drejtën në teknikë të jetë si gaz meprioritet dhe të përdoret më së tepërmi si gaz teknik. Përdorimi i tij në shumicën erasteve bëhet në presione të rritura. Ajri i komprimuar, si fluid energjetik, në teknikë karol të rëndësishëm. Përsosja e kompresorëve dhe pajisjeve për ajër të komprimuar, e mete edhe e materialeve që përdoren, ka bë që aparaturat për ajër të komprimuar tëaplikohen në lëmi të reja të ndryshme, në industri dhe në teknikën procesore. Fushat epërdorimin janë aq të gjëra, sa që është vështirë të përshkruhen të gjitha. Vetitë fiziko-kimikeMasa molekulare Majr = 28,95[kg/kmol]Dendësia në 1,033 bar dhe 0oC ρ= 1,293 kg/m3Konstanta gazore R = 287 J/(kgK)Kapaciteti specifik i nxehtësisë në 20oC dhe1,033 bar cp = 1,00 kJ/(kgK) cv = 0,72 kJ/(kgK)Raporti cp/cv = 1,4Viskoziteti në 0˚C dhe 1,033 bar 173 ·106 PTemperatura e vlimit 78 deri 81 KNxehtësia e avullimit gjatë 1 bar r = 197 kJ/kgDendësia e ajrit të lëngësht gjatë -195˚C ρ = 861 kg/m3Koeficienti i përcjellësh. së nxehtësisë gjatë 0˚C dhe 1 bar λ = 0,0245 W/(mK)Parametrat kritik: temperatura 132,25 K shtypja 37,74 bar dendësia 310 deri 350 kg/m3 Siç është theksua në hyrje, për ajrin është shkrua mjaft dhe është analizua, qoftënëse janë dhënë shënime si për gaz ose i analizuar si ajër i lagësht në disa procese tëkëmbimit të nxehtësisë dhe materies (lëngështimi, klimatizimi, tharja e të ngjashme.),në të cilin rast ai është materie punuese. Në kushte normale ajri është në gjendje gazi dhe sillet sipas ekuacionit të gjendjessë gazrave ideale, dhe në funksion të temperaturës dhe presionit. Meqenëse ajri shpeshpërdoret si i komprimuar, do të jepet pamja e disa ndërrimeve karakteristike të gjendjes,të cilat hasen më së shumti në praktikë. 2004 .
  32. 32. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 33 2.1. Ngjeshja izotermike Ngjeshja izotermike kryhet gjatë temperaturës normale, ndërsa nxehtësia e krijuargjatë ngjeshjes largohet me ndihmën e ndonjë mjeti ftohës. Vlen ekuacioni i izotermëssipas ligjit të Bojl-Mariotit. p1 p·v = const. gjegjësisht v 2  v1 , p2ku janë,p1, bar, presioni në gjendjen 1,p2, bar, presioni në gjendjen 2,v1, m3/kg, vëllimi specifik në gjendjen 1,v2, m3/kg, vëllimi specifik në gjendjen 2. 2.2. Ngjeshja adiabatike Ngjeshja adiabatike është ndërrimi i gjendjes pa shkëmbim nxehtësie. Gjatëngjeshjes bëhet nxehja ndërsa gjatë zgjerimit ftohja e ajrit. Vlen ekuacioni i adiabatëssipas ligjit të Gej-Lusakut p  v   const., Gjegjësisht duke shfrytëzua relacionet tjera nga ekuacioni i gjendjes  1   v  v  p  p2  p1   1  , bar, v  T2  T1  1  , K, v  T2  T1  2  p  , K,  2  2  1Ku janëT1, K, temperatura e ajrit në gjendjen 1,T2, K, temperatura e ajrit në gjendjen 2,χ= cp/cv, eksponent i adiabatës (për ajër ka vlerën 1,4). Praktikisht ngjeshja e ajrit, për shkak të shpejtësisë së madhe të zhvillimit kryhetnë mënyrë adiabatike. Por edhe në këtë rast bëhet një rritje e madhe e temperaturës sëajrit të ngjeshur. 2004 .
  33. 33. 34 MATERIALET E REPARTIT Fatmir ÇerkiniShembullAjri duhet të ngjishet sipas adiabatës nga presioni 1 bar deri në presionin prej 10 bar.Temperatura e fillimin të ajrit është 20˚C. Sa do të jetë temperatura në fund të procesittë shtypjes?  1 1, 4 1 p    10  1, 4Në bazë të ekuacionit T2  T1  2  p   293   568 K, gjegjësisht t2=295˚C.  1 1T1=20+273=293 K (nga 0˚C=273K)Temperatura prej 295˚C është shumë e lartë dhe e padurueshme për kompresor. Në këtëtemperaturë vaji për lyerje ndizet, e mund të vjen edhe deri te eksplodimi i gazrave tëvajit. Këto temperatura të larta mënjanohen me masa të caktuara konstruktive. Nëprincip nuk guxon të kalohet temperatura e ajrit mbi 200˚C. 2.3. Ngjeshja politropike Gjendet në mes ngjeshjes izotermike dhe adiabatike. Kjo mund të quhet “ngjeshjereale”. Ekuacioni i adiabatës vlenë njësoj edhe për politropën (ndërrimi politropik igjendjes), kur eksponenti χ të zëvendësohet me eksponentin e politropës n. Eksponenti ipolitropës varet nga kushtet dhe rrjedhimi i ekspansionit gjegjësisht kompresionit. Meprova është përcaktua dhe gjendet për ajër në kufinjë prej 1 deri 1,4. Vlejnë të njëjtatrelacione si për izotermë dhe adiabatë kur të merret n=1 p·v = const. (izoterma), n= χ p  v   const. (adiabata). 2.4. Prodhimi i ajrit të komprimuar Kompresorët shërbejnë për ngjeshjen dhe transportimin e ajrit, gazrave dheavujve në përgjithësi. Në përdorim janë kompresorët: me piston, rrotacion, me vida dhe turbo kompresorët. Principi i shtypjes te makinat pistonike është mënyra më e vjetër e ngjeshjes.Shtypja arrihet përmes ndryshimit të vëllimit. Dukuria e masave inerciale kushtëzonnumër të vogël të rrotullimeve gjatë punës. Me vendosjen në rend të cilindraverelativisht të vegjël, praktikisht mund të arrihet rritje e pakufishme e shtypjes. Arrihenshtypje deri në 1000 bar dhe kapacitete deri në 25000 m3/h. Kërkesat për hapësirënmontuese dhe të masave të makinave janë relativisht të mëdha dhe varen nga tipi dhekapaciteti i kompresorëve. 2004 .
  34. 34. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 35 Kompresorët rotacional punojnë në principin e kompresorëve me pistona. Shtypjaarrihet gjithashtu përmes ndryshimit të vëllimit. Masat inerciale, të cilat lajmërohen,janë kryesisht të vogla dhe për këtë mund të arrihen rrotullime më të mëdha. Kapaciteti ikëtyre kompresorëve sillet nga 100-8000 m3/h. Hapësira montuese që zënë këtakompresor është më e vogël se te kompresorët pistonik. Kompresorët filetorë punojnë me dy akse, praktikisht me dy kërmij të ingranuartë cilët rrotullohen në cilindrin e përbashkët. Ajri shtypet aksialisht. Shtypja për njëshkallë arrin deri në 4 bar, ndërsa kapaciteti nga 900-15000 m3/h. Numri i rrotullimevesillet brenda kufinjëve 5000 deri 25000 o/min. Turbokompresorët janë krejtësisht ndryshe dhe për përdorime tjera. Ekzistonraport krejtësisht i ndryshueshëm në mes kapacitetit, presionit dhe numrit tërrotullimeve. Për të zgjedhë llojin e kompresorit për përdorim vlejnë:Kompresorët pistonik për presione të larta, kapacitet të vogël dhe të mesëmKompresorët rrotacional presione të mesme, kapacitet të vogël dhe të mesëmKompresorët filetor presione të mesme, kapacitet të mesëmTurbokompresorët presione të ulëta dhe të mesme, kapacitet të mesëm dhe të madh Kompresorët pistonik punojnë me proces të njohur rrethor. Gjatë procesit tëngjeshjes lirohet sasi e nxehtësisë. Për shkak të kohës shumë të shkurtë të ngjeshjes (1/4e sekondës dhe më pak) nuk është e mundur me largu në moment sasinë e nxehtësisë ecila krijohet gjatë ngjeshjes. Për këtë arsye për arritjen e presioneve më të lartashfrytëzohet ngjeshja shumë shkallëzore dhe ftohja e ajrit në mes shkallëve. Mënyra më efikase për me iu largua temperaturave të larta është ngjeshjashkallëzore. Në këtë rast ajri do të ngjishet në cilindër gjithnjë deri sa të arrihentemperaturat e lejuara. Pas kësaj ajri i tillë i ngjeshur në temperaturë të lartë përcilletnëpër ftohës. Ajri kështu i ftohur, futet në shkallën e dytë për ngjeshje të mëtutjeshme.Pas secilës ngjeshje mund të vendoset mes ftohësi (p.sh. për ngjeshje tre shkallëzore osemë shum shkallëshe). Përveç rritjes së shkallës së shfrytëzimit dhe shfrytëzimit më të mirë të energjisëpër punë të kompresorëve pistonik, gjatë ngjeshjes shumë shkallëzore lajmërohet edhekursimi në punë. 2004 .
  35. 35. 36 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 2.4.1. Përcaktimi i madhësisë (kapacitetit) të kompresorit Harxhimi i ajrit në disa vende pune, ose vendet ku merret është masë për tëpërcaktua kapacitetin e kompresorit. Tabela I në vazhdim përmban shënime orientuesepër harxhimet e ajrit dhe për presionet në vende të ndryshme të punës gjegjësisht përvegla. Nga përvoja dhe nga shënimet e marrura gjatë eksploatimit, shihet se nuk janë tëgjitha veglat, gjegjësisht harxhuesit, njëkohësisht në punë. Tab.I Harxhuesit Rrjedhja Presioni punues m3n /min dm3 /s bar Retifika 0,3-1,3 5-22 7 Vegla për prerje 0,3-0,9 5-15 7 Presat e mëdha - - 9 Platforma për automobila - - 11 Ajër për laborator 0,01-0,02 0,17-0,33 4-5 Vegla për bluarje 1,0-8,0 17-133 1,5-5 Vendi për mbushje dhe - - 16 kontroll të auto gomave Te aparaturat e mëdha kompresorike është e këshillueshme që kapaciteti i caktuar(rrjedhja) të ndahet në dy kompresor. Ndarja e kapaciteteve ka përparësi sepse në rast tëdefektit në njërin kompresor, ka mundësi të punohet me kompresorin tjetër me kapacitettë zvogëluar. Për kapacitete të mëdha çdo zgjërim i aparaturës duhet të kalkulohet mirë, ngasenuk ka llogari të bëhet ndonjë rekonstruktim apo zgjërim për më pak se 50% tëkapacitetit ekzistues. Humbjet e pashmangshme janë në rrjetin e gypave, në rezervoardhe në kompresor dhe sillen rreth 10%. 2004 .
  36. 36. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 37 2004 .
  37. 37. 38 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 2.4.2. Montimi i kompresorit dhe rregullimi automatik Hapësira në të cilën vendoset kompresori ose më shumë kompresor (stacioni ikompresorëve), duhet të jetë mirë dhe përherë e ajrosur. Puna e kompresorëve dhemotorëve ngasës e nxehë ajrin në atë lokal. Për atë duhet të sigurohet që ajri i nxehtë tëketë dalje në pjesën e sipërme të lokalit ashtu që ajri i nxehtë të del në atmosferë, dhe nëpjesën më të poshtme të lokalit të ketë hyrje për ajër të freskët. 2.4.2.1. Rregullimi me ndërprerje Ky rregullim përbëhet në atë që kompresori kohë pas kohe pushon. Elektrondërprerësi ndërpret elektromotorin kur të arrihet presioni më parë i rregulluar. Megjithat elektromotori edhe më tej rrotullohet i pangarkuar ashtu që harxhon dukshëm mëpak energji elektrike, me të cilën rast zvogëlohen shpenzimet e repartit. a) Rregullimi me ecje të zbrazët Ky lloj i rregullimit është metoda më e shpeshtë dhe më e preferuar. Kompresoripajiset me ndërprerës automatik të presionit i cili e kalon punën e kompresorit në ecje tëzbrazët, ndërsa ajri i komprimuar merret nga rezervuari. Kur të arrihet, gjegjësisht tëbjerë presioni deri në kufirin e poshtëm, kompresori aktivizohet dhe fillon ngjeshja eajrit. b) Rregullimi i numrit të rrotullimeve Gjatë mbushjes së pandërprerë të rezervuarit ndërron numri i rrotullimeve. Ky lloji rregullimit haset shpesh te kompresorët e fuçive të mëdha. 2.4.3. Rezervuarët e ajrit të komprimuar Prodhimi dhe përgatitja e rezervuarëve për ajër të komprimuar duhet të bëhet nëpajtim me rregullat për enët nën presion. Në përgjithësi rezervuari i ajrit të komprimuarduhet të shërbejë si rezervë për shpenzime të ndryshme të ajrit, si dhe pranues i ajrit ngakompresori. Rezervuari i ajrit të komprimuar duhet të jetë rrjedhës dhe kurrsesi të jetë ilidhur me ndonjë përfundim të rrjetit të gypave. Më shumë rezervuar të ajrit tëkomprimuar duhet të lidhen njëri pas tjetrit (lidhja në rend). Me qëllim që të zënë mëpak hapësirë te aparaturat e mëdha, zakonisht rezervuarët vendosen vertikalisht. Pjesëtlidhëse, rregullatorët e presionit dhe valvolat siguruese, pastaj manometrat si dhendarësit e ujit nga vaji vendosen sipas rregullave për ato pajisje. 2004 .
  38. 38. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 39 2.5. VAKUMI Në kuptimin termodinamik vakuumi mund të konsiderohet ajri i shpërndarë, dhesi i tillë sillet sipas ligjeve të njëjta të sjelljes së ajrit. Por për disa specifika gjatëpërdorimit, prodhimit dhe eksploatimit vakuumi analizohet ndryshe nga ajri, bile ështëzhvillua lëmia teknike e quajtur teknika vakumore. Aplikimi është mjaft i gjerë dhe atënga fusha e teknikës procesore, termoteknika dhe termo energjetika deri te medicina. 2.5.1. Pajisjet për vakumPër kërkesa të veçanta, siç janë kërkesat në sallat e operacioneve, është e nevojshme tëarrihet vakum për afërsisht 0,2 bar për aparaturë. Për nevoja të drenazheve në mjekësikërkohet vakum prej rreth 0,9 bar.Në objektet medicinale zakonisht instalohen aparatura për të ashtuquajturin vakum tëlartë. Vakum pak më i ulët mund të arrihet me valvola rregulluese dhe nuk ka nevojëpër pajisje shtesë.Aparaturat për vakum për nga konstruksioni dhe puna janë shumë të ngjashme mepajisjet për ajër të komprimuar. Për shkaqe sigurie të repartit është e nevojshme që çdoherë të instalohen dy vakum pompa. Vendosja e ndërprerësit vakumor siguron kyçjendhe ç’kyçjen e pompës vakumore. Pompat vakumore punohen fabrikisht me rezervuarëtvakumor ose montohen pastaj afër tyre. Ftohja e pompës vakumore bëhet me ajër tërrethinës. Për këtë pompat vakumore montohen në hapësirat me temperatura të ulëta.Ajri të cilin e thithë pompa vakumore përcillet me gypa në atmosferë. Vëllimi irezervuarëve vakumor të zakonshëm të montuar me pompa ajër-vaj është kryesisht nga20, 40, 100, 150, 250 dhe 350 litra. 2004 .
  39. 39. 40 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini 3. KARBURANTET (LËNDËT DJEGËSE) Hyrje Historia e përdorimit të lëndëve djegëse është e lashtë, që nga koha kur njeriu futinë jetën e tij zjarrin. Krahas drurit ai përdori edhe shtresime qymyrore të dalurarastësisht në sipërfaqe. Me kalimin e kohës u kuptua që këto lëndë nuk përmbanin vetëmpotencial energjetik, por mund të shërbenin edhe si burim i lëndëve të para. Kthesë nëvlerësimin e tyre shënoi revolucioni industrial. Zhvillimi i metalurgjisë, i transportit,kimizimi i industrisë etj. gjetën te lëndët djegëse burimin e energjisë termike dhenjëkohësisht bazën e pazëvëndësueshme të fitimit të lëndëve të para, duke filluar ngakoksi i metalurgjisë e prodhimeve tjera. Duke u nisur nga këto rrethana, është e kuptueshme që nocioni ,,lëndë djegëse’’ eka humbur përmbajtjen e dikurshme, është i pjesshëm. Teknologjia e lëndëve djegësestudion qymyrin, naftën dhe gazin në funksion të gjetjes së rrugëve më të përshtatshmepër nxjerrjen prej tyre të energjisë termike dhe produkteve të gatshme apo gjysmë tëgatshme të nevojshme për sinteza të mëtejshme.3.1. Klasifikimi dhe llojet e lëndëve djegëse Karburantet janë materie djegëse me prejardhje organike dhe minerale që janë tëafta për djegie në kontakt me ajrin, që shërbejnë si burim nxehtësie të domosdoshme përagregate termike industriale, transport dhe qëllime tjera, si dhe për nevoja shtëpiake dhepër nevoja të standardit shoqëror. Dallohen karburantet e ngurta, të lëngëta dhe të gazëta. Të gjitha këto grupendahen në natyrore të cilat përdoren ashtu siç gjenden në natyrë pasi të lirohen ngapapastërtitë që i përcjellin, dhe artificiale të përpunuara nga karburantet natyrore. Karburanti është i përbërë nga pjesa që digjet dhe pjesa që nuk digjet. Pjesa ekarburantit që digjet përbëhet prej karbonit, hidrogjenit dhe squfurit.Ndërsa elementet që nuk digjen janë: hiri, lagështia, azoti dhe oksigjeni. Karboni. Është komponenti më i rëndësishëm i lëndëve djegëse. Në lëndëtdjegëse asnjëherë nuk gjendet i lirë, por i bashkëdyzuar me elementet tjera. Këtobashkëdyzime gjatë djegies zbërthehen, me ç’rast karboni i lirë lidhet me oksigjenin dhedigjet. Djegia e plotë e karbonit bëhet nëse ka sasi të mjaftueshme të oksigjenit, ku sirezultat i kësaj djegie shfaqet dyoksidi i karbonit (C+O2→CO2). Nëse djegia bëhet nëmungesë të oksigjenit, atëherë djegia do të jetë jo e plotë dhe do të shfaqet monoksidi ikarbonit (2C+O2→2CO). Me djegien e 1 kg mase karboni lirohet 33829 kJ/kg tëenergjisë termike, me temperature maksimale të djegies prej 2573 °K. Pjesëmarrja ekarbonit në lëndët djegëse sillet prej 50 deri 95%, varësisht nga lloji i lëndës djegëse. 2004 .
  40. 40. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 41 Hidrogjeni. Krahas karbonit, hidrogjeni është element bazë i lëndëve djegëse.Pjesëmarrja e tij në lëndët djegëse sillet prej 5 deri 15%. Pas djegies lidhet meoksigjenin dhe kalon në avull uji (2H2+O2→2H2O ). Djegia e 1 kg hidrogjen liron142014 kJ/kg energji termike, me temperaturë maksimale të djegies 2508°K. Oksigjeni. Është element i padjegshëm dhe i padëshirueshëm në lëndët djegëse.Përmbajtja e oksigjenit sillet prej 5 deri 45%. Oksigjeni e zvogëlon sasinë e karbonitdhe hidrogjenit në lëndët djegëse, sepse lidhet me hidrogjenin dhe formon ujin, ose mehidrogjenin dhe karbonin ku formon lidhje shumë të ndërlikuara organike.3.2. KARAKTERISTIKAT E LËNDËVE DJEGËSE Sasia e nevojshme e ajrit, është ajo sasi e ajrit, e cila nevojitet për djegien e plotëtë 1 kg të lëndës së ngurtë apo të lëngët, gjegjësisht 1m3 të lëndës djegëse të gazët. Sasiae oksigjenit llogaritet në bazë të përbërjes kimike të lëndës djegëse ose në bazë tëformulave të djegies kimike. Sasia e vërtetë duhet të jetë më e madhe për 1,2 deri2 herë se sasia e llogaritur. Nëse sasia e ajrit është e vogël, do të kemi djegie jo të plotë.Nëse sasia e ajrit është e madhe do të kemi humbje të nxehtësisë. Aftësia termike e lëndës djegëse, është karakteristika kryesore e lëndës djegëse.Paraqet sasinë e nxehtësisë, e cila fitohet me djegien e plotë të një njësie të lëndësdjegëse. Njësi matëse për lëndë të ngurta dhe të lëngëta është kilogrami ndërsa për lëndëdjegëse të gazëta metri kub. Sasia e nxehtësisë që lirohet me djegien e masës së lëndës djegëse prej 1 kg,gjegjësisht të gazit prej 1m3, quhet fuqi termike e lëndës djegëse. Temperatura e djegies, është temperaturë e zhvilluar gjatë procesit të djegies sëplotë kur nuk ka kurrfarë humbjesh të nxehtësisë. Pasi që kjo temperaturë zhvillohet nëflakë, atëherë edhe quhet temperaturë e flakës. Prej dy lëndëve djegëse me aftësi termiketë njëjtë, nga aspekti tekniko-ekonomik më e mirë është ajo e cila ka temperature më tëlartë të djegies. Temperatura e ndezjes, është temperatura më e ulët në të cilën lënda djegësendezet kur të bie në kontakt me ajrin. Temperatura e ndezjes varet nga shumë faktorë:shtypja, kapaciteti i nxehtësisë, etj. Temperatura e djegies së disa lëndëve djegëse ështëdhënë në tabelën 2. 2004 .
  41. 41. 42 MATERIALET E REPARTIT Fatmir Çerkini Tab. 2. Temperatura e ndezjes së lëndëve djegëse në ajër Lënda djegëse Temperatura e Lënda djegëse Temperatura e ndezjes (°C) ndezjes (°C) Benzina 350 -:-520 Thëngjillguri-pluhur 150-:-200 Benzoli 520-:-600 -copa rreth 250 -antracit rreth 485 Butani rreth 430 Druri 300-:-425 Thëngjill i murrmë 200-:-240 Gazi i rrjetit të qytetit rreth 450 Propani rreth 500 Gazi tokësor rreth 650 Shkrepëse e drurit 170 Koksi 550-:-600 Vaji për djegie 340-:-360 Bloza 500-:-600 Rreshpet 225 Temperatura e ngurtësimit- të lëndëve djegëse paraqet temperaturën më tëmadhe në të cilën lënda djegëse e lëngët ngurtësohet deri në atë shkallë sa nuk mund tërrjedhë. Kjo karakteristikë është e rëndësishme sidomos te karburantet për motor medjegie të brendshme. Benzina motorike e ka temperaturën e ngurtësimit nën -60°C,ndërsa nafta mbi -15°C dhe -20°C, gjë që vështirëson ndezjen e motorit gjatë dimrit. 4. KARBURANTET E NGURTA Siç mësuam edhe më sipër edhe lëndët djegëse të ngurta ndahen në natyrore dheartificiale.4.1. Lëndët djegëse të ngurta natyrore Në këtë grup bëjnë pjesë: druri, torva (treseti), ligniti, qymyri i murrmë dhe igurit, antraciti, etj. Druri-Shfrytëzimi i drurit si lëndë djegëse nuk është i arsyeshëm, prandajpërdorimin e tij duhet gjetur në proceset tjera teknologjike, si p.sh. në industrinë përpërpunimin e celulozës, të mobileve etj. Druri gjithashtu përdoret edhe në makineri, kume shumë sukses në shumë vende zëvendëson materialet metalike. Në këtë aspekt përdrurin do të mësojmë më vonë. Torva-paraqet fazën e parë të transformimit të materies bimore në thëngjill. Ështëmaterie me ngjyrë të hirtë të mbyllët. Gjendet kryesisht në rajonet moçalike. Digjet meflakë të gjatë dhe është e përshtatshme të përdoret në vendet ku nxirret. Mund tëpërpunohet dhe pastaj të shfrytëzohet në formë briketi. Ligniti-sipas përbërjes së vet mund të jetë drunor, tokësor dhe humusor. Nëvendin tonë është kryesisht humusor dhe zakonisht gjendet në thellësi të vogla prej disadhjetëra metra, ashtu që shfrytëzohet në mihje sipërfaqësore. 2004 .
  42. 42. Fatmir Çerkini MATERIALET E REPARTIT 43 Qymyri- krijohet prej bimëve dhe drunjëve të mbuluara në dhe, ku nën shtypjedhe temperaturë të rritur pa prezencën e ajrit, bëhet karbonizimi. Mbetjen e materiesbimore, në ujë apo në tokë të terur, e sulmojnë bakteret me veprimin e të cilave krijohettorva. Torvën e formuar në këtë mënyrë e mbulon rëra dhe lymi. Meqenëse këto shtresarriten, rritet shtypja dhe kështu bëhet ndarja e gazrave dhe përmbajtja e karbonit rritet.Kjo masë nën shtypje lëvizë gjithnjë e më poshtë në thellësi, ku temperatura dhe shtypjarriten edhe më tepër, duke formuar kështu qymyrin. Ky proces ka zgjatë shumë sepsepër 1 metër shtresë të materies nevoiten 3000 vjet. Lloji i qymyrit varet ngapërmbajtja e elementeve organike. Sipas shkallës së karbonizimit, qymyri ndahet në disagrupe Qymyri i murrmë - Ka ngjyrë më të mbyllët se torva si dhe dendësi më të madhe,mirëpo është më pak hidroskopik. Në varësi nga shkalla e karbonizimit mund të ketëstrukturë ligniti, toke apo rrëshire. Digjet me flakë të gjatë. Qymyrguri - Është lëndë djegëse mjaft cilësore. Ka përqindje të madhe tëkarbonit, ndërsa përmban pak lagështi dhe hi. Lloji më cilësor i qymyrgurit quhetantracit. Qymyrguri përdoret si lëndë djegëse në pajisjet për kaldaja dhe furraindustriale, për distilim të thatë gjatë të cilit fitohet koksi, për përfitimin e masaveplastike dhe lëndëve djegëse të lëngëta. Procesi i distilimit të thatë është proces themelorsekondar i përpunimit të qymyrit që bën të mundshëm shpërbërjen e qymyrit pa praninëe ajrit. Koksi - Është lëndë djegëse e cila përfitohet me distilim të thatë të qymyrgurit nëtemperaturë të lartë (prej 1100 deri 1200 °C). Përdoret si lëndë djegëse në furrë larta dhenë furra për prodhimin e hekurit të derdhur. Pluhuri i qymyrit - Formohet gjatë mihjes dhe përpunimit të qymyrgurit. Mund tëpërdoret vetëm në vatra speciale dhe pas bluarjes në pluhur të imët. Rreshpet djegëse - krijohen nga lymi organik me shpërbërjen e organizmavebimorë dhe shtazor, më së shpeshti në mungesë të ajrit. Në të vërtetë, janë shkëmbinj tëtejshkuar me masë organike. Përbërja dhe aftësia e ulët termike për disa lëndë djegëse të ngurta është dhënë nëtab.3. Tab.3. Përbërja dhe aftësia termike për disa lëndë djegëse të ngurta Lënda Përbërja në % Aftësia e ulët djegëse C H S O N Hiri Lagështia Termike kJ/kg Dru i terur 50 6 0 44 0,1 0,5 10-20 14700-16700 Qymyri i murrmë 70 7 2 20 1 2-10 12-60 8400-20100 Qymyrguri 85 5 1 8 1 1-2 0-10 27000-34000 Antracit 96 2 0,9 1 1 2-10 1-5 29000-30770 Koks 97 0,5 0,8 0,7 1 8-10 1-7 28000-30000 2004 .

×