phutroVongLinh
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

phutroVongLinh

on

  • 329 views

 

Statistics

Views

Total Views
329
Views on SlideShare
329
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
3
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

phutroVongLinh phutroVongLinh Document Transcript

  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE DIEÄU HAÏNH GIAO TRINH Vieät dòch NGUYEÃN MINH TIEÁN hieäu ñính vaø giôùi thieäuPHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGNhöõng ñieàu caàn bieát ñeå giuùp ñôõ ngöôøi thaân trong giaây phuùt laâm chung, vaø ñeå chuaån bò saün saøng cho caùi cheát cuûa chính mình NHAØ XUAÁT BAÛN THÔØI ÑAÏI
  • LÔØI GIÔÙI THIEÄU Toâi nhaän ñöôïc baûn Vieät dòch naøy nhö moät moùn quaøhoaøn toaøn mang tính caùch caù nhaân, nghóa laø ñöôïc göûiñeán cho rieâng toâi, töø moät ngöôøi baïn hieän ñang soáng nôiKinh ñoâ AÙnh saùng - Paris, Phaùp quoác. Toâi ñaõ heát söùc vuimöøng, vì noäi dung baûn dòch chính laø nhöõng gì toâi ñangkhao khaùt tìm kieám töø nhieàu naêm qua. Khi toâi vieát nhöõng doøng naøy thì cha toâi ñaõ böôùc vaøonaêm thöù 88 cuûa cuoäc ñôøi, vaø meï toâi vöøa sang tuoåi 81. Caûhai vò tuy vaãn coøn khoûe maïnh, nhöng laø caùi khoûe maïnhraát mong manh cuûa tuoåi giaø, vaø khoâng coù baát cöù lyù do naøoñeå toâi coù theå tin ñöôïc - duø raát muoán nhö theá - laø caùc vò seõcoøn ôû laïi laâu daøi vôùi toâi. Söï thaät laø trong haøng chuïc naêmqua toâi vaãn luoân thao thöùc traên trôû veà ngaøy ra ñi cuûa caùcvò. Laø Phaät töû, toâi khoâng heà traùnh neù söï thaät neân vaãn luoântìm kieám moät phöông thöùc naøo ñoù ñeå coù theå ñoái maët vaøchuaån bò thaät toát cho nhöõng ngaøy cuoái cuûa cha meï mình,nhaát laø trong yù nghóa tinh thaàn. Hôn theá nöõa, chính baûnthaân toâi cuõng ñaõ hôn moät laàn coù theå goïi laø “trôû veà töø coõicheát”, neân toâi coù theå caûm nhaän saâu saéc leõ voâ thöôøng moätcaùch cuï theå vaø taát yeáu nhö nhöõng gì maét thaáy tai nghechöù khoâng nhö moät lyù thuyeát tröøu töôïng coù ñöôïc qua suytöôûng. Moãi ngaøy toâi luoân töï nhaéc nhôû mình veà moät söï ra 5
  • ñi coù theå vaøo baát cöù luùc naøo. Vì theá, caâu hoûi tröôùc tieân cuûatoâi trong ngaøy bao giôø cuõng laø: “Ñieàu gì caàn thieát nhaátphaûi laøm neáu hoâm nay laø ngaøy cuoái cuûa ñôøi mình?” Vaø taäp saùch naøy ñaõ ñeán vôùi toâi trong taâm traïng nhötheá ñoù. Vì vaäy, chæ rieâng caùi töïa ñeà cuûa noù cuõng ñaõ ñuûcuoán huùt toâi roài! Thaät ra thì caùch ñaây nhieàu naêm toâiñaõ töøng chuyeån dòch vaø bình giaûi quyeån Töû thö (BardoThődol) noåi tieáng cuûa Phaät giaùo Taây Taïng.1 Taát nhieân laøtoâi khoâng coù vaø cuõng khoâng ñuû khaû naêng ñoïc nguyeân baûntieáng Taây Taïng, neân ñaõ söû duïng baûn dòch Anh ngöõ coù töïañeà “The Tibetan Book of the Death” cuûa Lama Kazi DawaSamdup. Tuy vaäy, toâi tin chaéc laø mình khoâng ñeán noãiboû soùt baát cöù noäi dung quan troïng naøo cuûa taäp saùch, vìmaáy naêm sau khi coù dòp tieáp xuùc vôùi baûn luaän giaûng Anhngöõ “Death, Intermediate State and Rebirth in TibetanBuddhism” cuûa Ñaïi sö Lati Rinbochay thì toâi nhaän ranhöõng gì mình ñaõ hieåu ñöôïc qua baûn dòch cuoán Töû thöcuõng hoaøn toaøn phuø hôïp vôùi lôøi daïy cuûa Ñaïi sö. Maëc duø vaäy, toâi khoâng nghó laø taát caû Phaät töû VieätNam, chaúng haïn nhö cha meï toâi, coù theå deã daøng tieápnhaän nhöõng yù töôûng ñöôïc trình baøy trong Töû thö. Noùicho cuøng, neáu chöa coù ñöôïc moät neàn taûng hieåu bieát nhaátñònh veà Phaät giaùo Taây Taïng cuõng nhö moät ñöùc tin vöõngchaéc - thaäm chí laø tuyeät ñoái - vaøo nhöõng gì ñöôïc thuyeátdaïy trong Töû thö, thì ngöôøi ñoïc seõ raát khoù loøng tieáp nhaän1 Ñoäc giaû coù theå tìm ñoïc “Ngöôøi cheát ñi veà ñaâu” - Baûn Vieät dòch cuûa Nguyeân Chaâu - Nguyeãn Minh Tieán, NXB Vaên hoùa Thoâng tin, 2005,.6
  • ñöôïc nhöõng yù nghóa tuy raát saâu xa nhöng heát söùc tröøutöôïng vaø coâ ñoïng ñöôïc chuyeån taûi trong ñoù. Ñaây cuõngchính laø lyù do vì sao trong moät quaõng thôøi gian daøi raátlaâu tröôùc ñaây taäp saùch naøy khoâng ñöôïc phoå bieán roäng raõimaø chæ daønh rieâng cho caùc vò haønh giaû, caùc baäc thaày ñangñaûm nhieäm vieäc phuø trôï, giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi laâm chunghoaëc vöøa môùi qua ñôøi. Nhöng vieäc tieáp nhaän noäi dung taäp saùch “Phuø trôï ngöôøilaâm chung” naøy laïi laø moät ñieàu hoaøn toaøn khaùc, maëc duønoù cuõng ñöôïc thuyeát giaûng bôûi moät vò Ñaïi sö thuoäc Phaätgiaùo Taây Taïng vaø cuõng noùi veà cuøng moät chuû ñeà nhö quyeånTöû thö. Töø khi baét ñaàu ñoïc nhöõng doøng ñaàu tieân, toâi ñaõhaàu nhö khoâng theå rôøi maét ra cho ñeán nhöõng doøng cuoáicuøng. Toâi nhö ngöôøi ñang trong côn khaùt chaùy boûng voäivaøng uoáng laáy töøng nguïm nöôùc trong maùt ñoå xuoáng töøcôn möa Phaùp naøy. Vaø laï luøng thay, laø moät ngöôøi tu taäptheo phaùp moân Tònh ñoä, laàn ñaàu tieân toâi baát ngôø nhaän raraèng nhöõng ñieàu ñöôïc thuyeát giaûng ôû ñaây laø hoaøn toaønphuø hôïp vôùi giaùo lyù Tònh ñoä maø toâi ñaõ töøng ñöôïc bieát.Noùi caùch khaùc, theo nhaän thöùc cuûa rieâng toâi thì taäp saùchnaøy coù theå xem nhö caàu noái quan troïng giöõa nhöõng phaàngiaùo phaùp veà söï cheát trong Phaät giaùo Taây Taïng vôùi phaùpmoân Tònh ñoä voán voâ cuøng quen thuoäc vôùi ña soá Phaät töûVieät Nam. Qua taäp saùch naøy, ngöôøi ñoïc coù theå nhaän ranhöõng khaùc bieät trong caùch bieåu ñaït cuûa hai neàn giaùophaùp, nhöng thöïc söï laø hoaøn toaøn töông ñoàng veà maët noäidung, yù nghóa. 7
  • Vì theá, ñieàu tröôùc tieân toâi nghó ñeán sau khi ñoïc xongbaûn Vieät dòch saùch naøy laø phaûi laøm sao chia seû Phaùp baûonaøy ñeán vôùi taát caû moïi ngöôøi. Hoan hyû thay, dòch giaûlaø chò Dieäu Haïnh Giao Trinh (Paris, Phaùp quoác) ñaõ taùnthaønh yù ñònh cuûa toâi vaø heát loøng khuyeán trôï. Chò ñaõ kínhcaån trình leân Ñaïi sö Dagpo Rinpoche yù ñònh naøy vaø ñöôïcngaøi hoan hyû chuaån thuaän. Töø ñoù, chuùng toâi ñaõ cuøngnhau noã löïc laøm vieäc ñeå coù theå sôùm giôùi thieäu baûn dòchnaøy ñeán vôùi ñoäc giaû. Thaät ra, nhöõng lôøi daïy maø Ñaïi sö ñaõ ban ra laø heátsöùc hoaøn chænh. Nhöng vì toaøn boä noäi dung naøy ñöôïc ñöara trong caùc Phaùp hoäi khaùc nhau, daønh cho moät soá thínhchuùng nhaát ñònh, neân caùch trình baøy taát nhieân coù phaànkhaùc vôùi moät quyeån saùch. Ñaïi sö hoaøn toaøn khoâng coù yùñònh bieân soaïn moät quyeån saùch, vaø vieäc ghi cheùp laïi noäidung ñeå roài chuyeån dòch, in aán vaø phoå bieán laø nhöõng vieäctuøy duyeân maø phaùt sinh, khoâng naèm trong chuû ñích banñaàu cuûa ngöôøi thuyeát giaûng. Tuy vaäy, Ngaøi ñaõ heát söùchoan hyû taùn trôï khi bieát ñöôïc vieäc laøm cuûa chuùng toâi, vaøthaäm chí ñaõ daønh thôøi gian chuù nguyeän cho coâng vieäc cuûachuùng toâi luoân ñöôïc thuaän lôïi, toát ñeïp. Nhaân ñaây cuõng xin löôïc noùi qua ñoâi doøng veà Ñaïi söDagpo Rinpoche (Dagpo Rimpoché - Lobsang JhampelJhampa Gyamtshog), moät trong nhöõng baäc cao taêng hieámhoi cuûa thôøi ñaïi naøy. Ngaøi sinh naêm 1932 taïi Nandzong,vuøng Dagpo thuoäc Ñoâng nam Taây Taïng, vaø cuõng naêmaáy Ngaøi ñöôïc ñöùc Ñaït-lai Laït-ma thöù 13 Thubten Gyatso8
  • (1876-1933) xaùc nhaän laø hoùa thaân taùi sanh cuûa Ñaïi söDagpo Lama Rinpoche Jampel Lhundrup thuoäc doøngtruyeàn thöøa Gelupa, töøng laø Vieän tröôûng Vieän DagpoDatsang ôû vuøng Dagpo. Naêm leân saùu, Ngaøi ñöôïc ñöa vaøohoïc taïi Tu vieän Bamchoe (Bamchoe Monastery) vaø ñeánnaêm 13 tuoåi Ngaøi ñöôïc theo hoïc ôû Vieän Dagpo Datsang(Dagpo Shedrup Ling), voán noåi tieáng heát söùc nghieâm khaécvaø kyû cöông. Tieâu chuaån ñaøo taïo cuûa Vieän naøy laø raát caoxeùt veà moïi laõnh vöïc Phaät hoïc, nhöng ñaëc bieät laø heát söùcchuù troïng vaøo giaùo phaùp Lam-rim. Ñaïi sö Dagpo Rinpochetöøng ñöôïc theo hoïc vôùi 34 baäc thaày uyeân baùc veà Phaät hoïc,trong soá ñoù coù caû ñöùc Ñaït-lai Laït-ma 14 vaø hai baäc thaàydaïy cuûa ngaøi laø Kyabje Ling Rinpoche vaø Kyabje TrijangRinpoche. Ñaïi sö Dagpo Rinpoche hoïc taïi Datsang cho ñeán naêm1954. Naêm 1959, Ngaøi theo ñöùc Ñaït-lai Laït-ma thöù 14sang AÁn Ñoä roài ngay naêm sau ñoù Ngaøi sang ñònh cö ôûPhaùp theo lôøi môøi cuûa caùc giaùo sö Ñaïi hoïc vaø söï chopheùp cuûa ñöùc Ñaït-lai Laït-ma. Taïi ñaây, Ngaøi daïy tieángTaây Taïng ôû tröôøng Langues O trong suoát 16 naêm, nhöngkhoâng giaûng daïy Phaät phaùp vì xeùt thaáy chöa ñuû cô duyeân.Töø naêm 1976, vaâng theo huaán thò cuûa caùc baäc thaày cuûaNgaøi, Ngaøi baét ñaàu vieäc giaûng daïy Phaät phaùp. Naêm 1978,Ngaøi thaønh laäp Phaät hoïc vieän Guepele Tchantchoup Ling(sau ñoù trôû thaønh Ganden Ling Institute) taïi Paris. Hieännay Ngaøi vaãn thöôøng xuyeân thuyeát giaûng taïi Phaät hoïcvieän naøy. 9
  • Vöøa daïy Taïng ngöõ, Ngaøi vöøa ñaøo taïo nhieàu dòch giaû,trong soá ñoù coù coâ Marie Stella Boussemart chuyeân dòchTaïng-Phaùp vaø coâ Rosemary Patton chuyeân dòch Taïng-Anh.Hoï ñaõ theo Ngaøi trong taát caû caùc chuyeán ñi thuyeát giaûngkhaép caùc nöôùc nhö Italy, Switzerland, Holland, Belgium,Canada, Anh, Hoa Kyø, AÁn Ñoä, Indonesia, Malaysia... vaøñaëc bieät laø ngay taïi Phaùp quoác. Töø naêm 2006 ñeán 2008, Ngaøi ñaõ naêm laàn lieân tieápthuyeát giaûng veà ñeà taøi “phuø trôï ngöôøi laâm chung”, moãi laànkeùo daøi suoát hai ngaøy. Töø cô duyeân naøy, coâ Marie StellaBoussemart ñaõ thöïc hieän vieäc ghi cheùp toång hôïp noäi dungcuûa caû naêm laàn thuyeát giaûng thaønh moät baûn tieáng Phaùp.Vaø chính nhôø ñoù maø chuùng ta coù ñöôïc baûn Vieät dòch cuûañaïo höõu Giao Trinh töø baûn tieáng Phaùp naøy. Coâng vieäc chính cuûa chuùng toâi chæ laø raø soaùt laïi toaønboä baûn Vieät dòch ñeå loaïi boû taát caû nhöõng sai soùt trong vieäcghi cheùp, chuyeån dòch; ñoàng thôøi cuõng thöïc hieän moät soáthay ñoåi caàn thieát vaø thích hôïp ñeå chuyeån töø loái vaên noùisang phong caùch vaên vieát. Nhöõng vieäc laøm naøy ñeàu nhaémñeán moät muïc ñích duy nhaát laø giuùp ngöôøi ñoïc coù theå nhaänhieåu deã daøng hôn nhôø vaøo nhöõng caùch dieãn ñaït roõ raøng,maïch laïc, vaø taát nhieân laø vaãn treân tinh thaàn toân troïngtuyeät ñoái nhöõng gì Ñaïi sö ñaõ noùi ra. Ñoâi khi, chuùng toâicuõng theâm caùc tieåu töïa hoaëc phaân ñoaïn laïi moät vaøi nôi,nhaèm taïo ra moät keát caáu chaët cheõ vaø hoaøn chænh hôn chotaäp saùch. Xeùt cho cuøng, töø nhöõng noäi dung ñöôïc trình baøycho moät thính chuùng caù bieät vaøo moät thôøi ñieåm nhaát ñònh,10
  • coù phaàn naøo ñoù mang tính chaát öùng cô vaø tuøy bieán ñoái vôùingöôøi nghe, thì vieäc chuyeån sang thaønh moät quyeån saùchcoù keát caáu hoaøn chænh daønh cho taát caû moïi ngöôøi khoângtheå laø moät chuyeän deã daøng vaø coù theå tuøy tieän ñöôïc. Vì theá,chuùng toâi ñaõ heát söùc caån troïng trong coâng vieäc vaø luoân coágaéng ñeå haïn cheá moïi sai soùt. Maëc duø vaäy, neáu coù nhöõngkhuyeát ñieåm naøo thuoäc veà phaàn vieäc cuûa chuùng toâi laømcho ñoäc giaû caûm thaáy khoâng ñöôïc haøi loøng hoaëc khoù tieápnhaän, chuùng toâi xin chaân thaønh nhaän loãi veà mình vì chaécchaén ñieàu ñoù chæ coù theå laø do khaû naêng haïn cheá cuõng nhötaàm nhaän thöùc coøn chöa thaáu trieät cuûa baûn thaân chuùngtoâi maø thoâi. Trôû laïi vôùi noäi dung saùch naøy, ñaây coù theå noùi laø moätchuû ñeà vöøa quen vöøa laï ñoái vôùi haàu heát chuùng ta. Noùi laøquen, vì coù maáy ai trong chuùng ta laïi chöa töøng moät laànñoái dieän vôùi caùi cheát cuûa moät trong nhöõng ngöôøi thaân cuûamình? Hôn theá nöõa, coøn coù ñieàu gì töông ñoàng vaø phoåbieán ñoái vôùi taát caû chuùng ta hôn laø caùi cheát? Keå töø khi tamôû maét chaøo ñôøi, caùi cheát ñaõ baét ñaàu löøng löõng tieán daànveà phía chuùng ta, khoâng theå traùnh neù, khoâng theå ngaênchaën, cuõng khoâng theå laøm cho chaäm laïi... Cöù nhö theá, taátcaû chuùng ta ñeàu hoaøn toaøn baát löïc trong söï chôø ñôïi moät söïkieän kinh hoaøng khoâng sao traùnh khoûi laø caùi cheát. Theá nhöng caùi cheát cuõng laø moät söï kieän hoaøn toaønxa laï ñoái vôùi taát caû chuùng ta. Bôûi khoâng ai trong chuùngta ñaõ töøng töï mình traûi nghieäm caùi cheát! Chuùng ta chænhìn thaáy ngöôøi khaùc cheát vaø ñöôïc nghe noùi veà caùi cheát töø 11
  • nhöõng ngöôøi... chöa bao giôø cheát. Neáu ñaõ theá thì laøm saota coù theå bieát ñöôïc gì veà caùi cheát? Thöû hình dung, khi côhoäi ñeán vôùi ta ñeå thöïc söï caûm nhaän vaø hieåu bieát ñöôïc ñoâiñieàu veà caùi cheát, thì cuõng ñaõ khoâng coøn cô hoäi naøo nöõa ñeåta coù theå keå laïi veà nhöõng kinh nghieäm töï thaân ñoù cho taátcaû moïi ngöôøi. Ít ra thì ñieàu naøy cuõng laø ñuùng vôùi haàu heátnhöõng ngöôøi bình thöôøng. Vaø vì theá, maëc duø “caùnh cöûatöû” laø raát gaàn vaø coù theå môû ra vôùi moãi chuùng ta baát cöù luùcnaøo, nhöng nhöõng gì “beân kia cöûa töû” döôøng nhö vaãn laømoät bí aån muoân ñôøi ñoái vôùi nhöõng keû phaøm phu. Nhöng may maén thay cho cho taát caû chuùng ta, vì moätñaïi söï nhaân duyeân neân caùch ñaây hôn 25 theá kyû ñöùc PhaätThích-ca Maâu-ni ñaõ ra ñôøi. Vôùi trí tueä toaøn giaùc, Ngaøi laøngöôøi ñaàu tieân ñaõ coù theå moâ taû veà caûnh giôùi sau khi cheátcuõng nhö moïi tieán trình dieãn tieán cuûa söï cheát. Nhöõngñieàu naøy ñöôïc Ngaøi thaáy bieát nhö thaät baèng vaøo söï thöïcchöùng cuûa kinh nghieäm töï thaân, hoaøn toaøn khoâng xuaátphaùt töø baát kyø moät lyù thuyeát suy dieãn naøo. Hôn theá nöõa,nhöõng phöông phaùp tu taäp ñeå ñaït ñeán söï chöùng nghieämveà söï cheát ñaõ ñöôïc Ngaøi truyeàn daïy laïi, vaø töø ñoù ñeán nayñaõ coù voâ soá caùc vò ñaïi sö, haønh giaû... thöïc haønh thaønhcoâng, ñaït ñeán söï thaáy bieát nhö thaät veà söï cheát vaø moïitieán trình cuûa noù. Söï chöùng nghieäm naøy laø neàn taûng quantroïng giuùp caùc vò kieåm soaùt ñöôïc hoaøn toaøn söï cheát vaø taùisinh, hay ít ra cuõng laø coù theå töï choïn laáy moät con ñöôønglôïi laïc hôn, toát ñeïp hôn cho chính baûn thaân mình sau khicheát.12
  • Phaät giaùo luoân xem vaán ñeà soáng cheát laø ñieàu quantroïng nhaát caàn phaûi ñöôïc nhaän hieåu moät caùch thaáu ñaùo.Ñaây laø ñieåm töông ñoàng giöõa taát caû caùc toâng phaùi khaùcnhau trong Phaät giaùo. Thieàn toâng luoân quan nieäm sinhtöû laø vieäc toái quan troïng cuûa moät thieàn giaû, vaø chính vìcaùi “sinh töû söï ñaïi” naøy maø thieàn sö Huyeàn Giaùc khi ñeántham baùi Luïc toå ñaõ choáng tích tröôïng ñöùng trô trô khoângleã laïy! Chæ sau khi giaûi quyeát xong chuyeän toái quan troïngnaøy roài ngaøi môùi chí thaønh phuû phuïc leã baùi Toå sö. Vì theá,coù theå noùi ngöôøi tu Thieàn khoâng sôï cheát, nhöng laïi sôïnhaát laø khoâng hieåu roõ veà caùi cheát. Moät khi chöa thaáu trieätvaán ñeà sinh töû, hay noùi moät caùch khaùc laø chöa bieát chaécñöôïc mình seõ ñi ñaâu veà ñaâu sau khi chaám döùt cuoäc soángnaøy, thì haønh giaû duø coù mieân maät coâng phu ñeán ñaâu cuõngchöa theå xem laø ñaõ naém chaéc ñöôïc muïc tieâu giaûi thoaùt. Ñoái vôùi caùc haønh giaû Maät toâng thì ñieàu naøy laïi caøng deãdaøng nhaän thaáy hôn. Toaøn boä coâng phu haønh trì tu taäpcuûa moät haønh giaû trong suoát cuoäc ñôøi haàu nhö chæ höôùngñeán moät muïc ñích duy nhaát laø chuaån bò cho caùi cheát. Sôûdó nhö theá laø vì theo Maät toâng thì tröø ra moät soá raát ít caùcvò ñaïi haønh giaû coù theå ñaït ñöôïc chöùng ngoä vaø giaûi thoaùtngay trong ñôøi soáng, coøn ñoái vôùi haàu heát moïi ngöôøi thìthôøi ñieåm cheát seõ laø cô hoäi toát nhaát, thuaän lôïi nhaát ñeå moäthaønh giaû ñaït ñöôïc söï giaûi thoaùt. Kinh ñieån Maät toâng daïyraèng, khi thaân töù ñaïi tan raõ cuõng laø thôøi ñieåm taâm thöùcseõ coù moät söï “loùe saùng” raát gaàn vôùi taâm thöùc giaùc ngoä, vaøneáu chuùng ta khoâng coù söï tu taäp ñeå taän duïng cô hoäi naøy 13
  • thì sau ñoù nghieäp löïc seõ hieän haønh, tieáp tuïc xoâ ñaåy, daãndaét chuùng ta vaøo caùc caûnh giôùi taùi sinh trong saùu neûo luaânhoài. Rieâng ñoái vôùi nhöõng ngöôøi tu taäp theo phaùp moân Tònhñoä thì söï cheát chính laø ñích ñeán cuûa moät ñôøi tu taäp. Giaùolyù Tònh ñoä khoâng noùi nhieàu veà tieán trình cuûa söï cheát,nhöng xaùc quyeát moät ñieàu laø chaéc chaén coù söï taùi sinhsau khi cheát. Treân caên baûn ñoù, neáu ngöôøi tu chuaån bò toátcaùc moùn tö löông laø tín, nguyeän vaø haïnh thì chaéc chaénseõ ñöôïc söï tieáp daãn cuûa ñöùc Phaät A-di-ñaø cuøng Thaùnhchuùng vaø ñöôïc vaõng sinh veà coõi Tònh ñoä cuûa Ngaøi. Thaät ra, kinh ñieån Maät toâng cuõng nhaéc ñeán söï tieápdaãn cuûa chö Phaät, nghóa laø raát nhieàu vò Phaät ôû caùc coõiTònh ñoä khaùc nhau chöù khoâng chæ rieâng ñöùc Phaät A-di-ñaø, vaø vieäc vaõng sinh veà coõi Tònh ñoä naøo laø tuøy theo söïphaùt nguyeän cuûa haønh giaû. Theo saùch Ñaïi Ñöôøng Taâyvöïc kyù thì ngaøi Tam taïng Phaùp sö Huyeàn Trang ñaõ phaùtnguyeän vaõng sinh leân coõi Tònh ñoä cuûa ñöùc Boà Taùt Di-laëc,töùc laø cung trôøi Ñaâu-suaát. Tröôùc giôø laâm chung, Ngaøi ñaõñöôïc nhìn thaáy nhöõng ñieàm laønh roõ reät baùo tröôùc söï vaõngsinh cuûa Ngaøi, vaø Ngaøi ñaõ noùi vôùi caùc ñeä töû moät caùch chaécchaén veà vieäc Ngaøi seõ taùi sinh leân cung trôøi Ñaâu-suaát ñeåtieáp tuïc hoïc hoûi giaùo phaùp vôùi Boà Taùt Di-laëc. Nhö vaäy, cho duø laø Thieàn toâng, Maät toâng hay Tònhñoä... söï töông ñoàng ôû ñaây chính laø moät noã löïc tích cöïctrong suoát caû cuoäc ñôøi ñeå höôùng ñeán vieäc chuaån bò toát cho14
  • giaây phuùt cuoái ñôøi. Moãi toâng phaùi coù nhöõng phaùp moânkhaùc nhau ñeå ñaït ñeán muïc ñích naøy, nhöng ñi vaøo luaängiaûi thì taát caû ñeàu töông hôïp, tuy coù nhöõng neùt khaùc bieätnhau trong hình thöùc bieåu ñaït nhöng khoâng heà coù söï maâuthuaãn veà noäi dung, yù nghóa. Chính baûn thaân toâi sau khiñöôïc ñoïc qua nhöõng lôøi giaûng cuûa Ñaïi sö Dagpo Rinpochetrong taäp saùch naøy môùi nhaän ra vaø xaùc quyeát ñieàu ñoù. Vì theá, toâi tin chaéc moät ñieàu laø taäp saùch naøy khoâng chædaønh rieâng cho nhöõng ai ñang tu taäp theo Phaät giaùo TaâyTaïng. Söï thaät laø nhöõng lôøi daïy cuûa Ñaïi sö Dagpo Rinpochecoù theå mang ñeán lôïi laïc cho taát caû chuùng ta, khoâng chænhöõng ngöôøi Phaät töû maø keå caû nhöõng ngöôøi theo toân giaùokhaùc, vaø khoâng chæ cho nhöõng ngöôøi coù tín ngöôõng maø keå caûnhöõng ai chöa ñaët nieàm tin vaøo baát cöù toân giaùo naøo. Vì sao vaäy? Vì nhöõng gì ñöôïc ñeà caäp ôû ñaây laø nhöõngvaán ñeà raát thieát thöïc coù lieân quan ñeán moïi con ngöôøi vaømoãi ngöôøi chuùng ta ñeàu coù theå töï mình kieåm nghieäm tínhñuùng ñaén cuûa nhöõng vaán ñeà ñoù ngay trong cuoäc soáng; vìnhöõng phöông thöùc ñöôïc ñeà xuaát ôû ñaây laø nhöõng ñieàu maøbaát cöù ai cuõng coù theå laøm ñöôïc neáu coù moät chuùt löu taâmvaø noã löïc, vaø ñeàu seõ nhaän ñöôïc nhöõng lôïi laïc voâ bieân töøvieäc thöïc haønh nhöõng phöông thöùc ñoù; vaø cuoái cuøng laø vìduø muoán hay khoâng muoán, duø tin hay khoâng tin thì taátcaû chuùng ta ñeàu phaûi ñoái maët töøng ngaøy tröôùc caùi cheátñang ñeán gaàn vôùi nhöõng ngöôøi thaân yeâu cuûa mình, roàicuoái cuøng laø caùi cheát cuûa chính baûn thaân mình. Suy cho 15
  • cuøng, cho duø ai ñoù chöa coù nieàm tin vöõng chaéc vaøo nhöõnggì ñöôïc trình baøy ôû ñaây thì lieäu hoï coù theå coù ñöôïc moät löïachoïn naøo khaùc ñeå giaûi quyeát vaán ñeà soáng cheát? Vaø ñaõ theáthì, sao khoâng thöû qua moät laàn cho bieát nhæ? Nhöõng lôøi daïy cuûa Ñaïi sö Dagpo Rinpoche trong saùchnaøy noùi rieâng vaø Phaät phaùp noùi chung ñaõ mang laïi quaùnhieàu lôïi laïc cho baûn thaân toâi vaø caû gia ñình toâi. Vì theá,taám loøng tri aân thaønh kính cuûa chuùng toâi ñoái vôùi Tam baûolaø khoâng theå noùi heát ôû ñaây. Vieäc coá gaéng giôùi thieäu saùchnaøy ñeán vôùi taát caû moïi ngöôøi chæ laø moät trong nhöõng noãlöïc nhoû nhoi ñeå ñaùp ñeàn hoàng aân Tam baûo, maëc duø chuùngtoâi luoân töï bieát veà khaû naêng haïn cheá vaø kieán thöùc giôùihaïn cuûa chính baûn thaân mình tröôùc coâng vieäc khoù khaênnaøy. Treân tinh thaàn ñoù, chuùng toâi xin hoan hyû ñoùn nhaänmoïi söï goùp yù chæ daïy töø caùc vò thöùc giaû gaàn xa, ñeå nhöõngsai soùt neáu coù ñeàu seõ ñöôïc chænh söûa tröôùc khi taùi baûn. Mong sao taát caû nhöõng ai coù duyeân may gaëp ñöôïc saùchnaøy ñeàu seõ nhaän ñöôïc nhöõng lôïi ích voâ bieân töø Phaät phaùp,hoaëc chí ít cuõng seõ caát ñi ñöôïc caùi gaùnh naëng muoân ñôøicuûa noãi öu tö veà caùi cheát. Mong sao taát caû nhöõng ai hieän ñang vaø seõ ñoái maëtvôùi noãi kinh hoaøng cuûa caùi cheát ñeàu seõ nhaän ñöôïc söïquan taâm giuùp ñôõ thích ñaùng töø nhöõng ngöôøi coøn soángñeå khoâng phaûi caûm thaáy sôï haõi vaø bô vô laïc loõng khi saépcaát böôùc leân ñöôøng, tröôùc moät cuoäc haønh trình chöa bieátseõ veà ñaâu.16
  • Mong sao taát caû nhöõng ai ñaõ, ñang hoaëc seõ phaûi ñoáimaët vôùi caùi cheát cuûa nhöõng ngöôøi thaân yeâu ñeàu seõ nhaänhieåu ñöôïc nhöõng lôøi daïy saùng suoát naøy ñeå coù theå töï mìnhxua tan moïi noãi lo sôï vaø ñau khoå, coù theå thaép leân ngoïnñeøn Chaùnh phaùp vaøo ñuùng luùc ñeå giuùp soi roõ con ñöôøngñi beân kia cöûa töû cho ngöôøi laâm chung. Cuoái cuøng, thay maët taát caû nhöõng ai ñaõ, ñang vaø seõnhaän ñöôïc voâ vaøn lôïi ích töø taäp saùch naøy, xin kính daângleân Ñaïi sö Dagpo Rinpoche loøng bieát ôn chaân thaønh ñoáivôùi taâm töø bi voâ haïn vaø nhöõng lôøi thuyeát giaûng ñaày trítueä cuûa Ngaøi; xin caûm nieäm coâng ñöùc voâ löôïng cuûa coâMarie Stella Boussemart, ngöôøi ñaõ thöïc hieän ghi cheùpbaûn Phaùp ngöõ, vaø ñaïo höõu Giao Trinh, ngöôøi ñaõ chuyeåndòch töø Phaùp ngöõ sang Vieät ngöõ vôùi moät söï caån troïng vaøtaâm nguyeän vò tha roäng lôùn; xin tri aân taát caû caùc thieän trithöùc, caùc thaân höõu gaàn xa ñaõ goùp phaàn tröïc tieáp cuõng nhögiaùn tieáp, vaät chaát cuõng nhö tinh thaàn cho söï hình thaønhvaø ra ñôøi cuûa taäp saùch naøy. Xin hoài höôùng moïi coâng ñöùc veà cho toaøn theå phaùp giôùichuùng sinh, nguyeän cho taát caû ñeàu seõ phaùt taâm Boà-ñeà,tinh taán tu taäp vaø sôùm ñaït ñöôïc giaùc ngoä vieân maõn. Traân troïng NGUYEÃN MINH TIEÁN 17
  • 18
  • DAÃN NHAÄP T röôùc heát, theo truyeàn thoáng Taây Taïng, vaø nhaân danh taát caû nhöõng ngöôøi ñoàng höông cuûa toâi,coù maët hay vaéng maët, vaø noùi chung laø nhaân danh taátcaû Phaät töû, xin cho toâi noùi caâu “Tashi deùleùg”, nghóalaø “chaøo möøng quyù vò”! Toâi voâ cuøng haïnh phuùc coù ñöôïc dòp naøy ñeå gaëp quyùvò, vì toâi nghó raèng söï gaëp gôõ naøy cuõng laø moät cô hoäiñeå chuùng ta trao ñoåi vôùi nhau. Chuùng ta raát ñoâng,ai cuõng phaûi maát coâng söùc ñeán nôi naøy, vaø toâi cuõngbieát raèng coù nhieàu ngöôøi ñaõ phaûi ñi xa, raát xa nöõalaø khaùc, khoâng nhöõng töø nhieàu tænh khaùc cuûa nöôùcPhaùp maø coøn töø nhieàu quoác gia khaùc nöõa. Giöõa chuùngta ñaây coøn coù nhöõng ngöôøi ñaëc bieät ñeán töø AÙ chaâu ñeåtham döï cuoäc hoäi thaûo naøy. Toâi caûm ôn taát caû quyù vòñaõ boû coâng söùc ñeán ñaây, vì ñieàu ñoù toû roõ söï löu taâmcuûa quyù vò ñoái vôùi ñeà taøi maø chuùng ta saép baøn thaûo. Chuùng ta khoâng coù nhieàu thôøi gian vôùi nhau, vìtheá haõy taän duïng toái ña nhöõng giaây phuùt naøy. Laømtheá naøo ñeå cuoäc hoïp maët hoâm nay coù yù nghóa nhaát? 19
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGNeáu chæ ñôn giaûn laø moät ngöôøi dieãn thuyeát treân buïcvaø vaøi ba ngöôøi khaùc coá söùc dòch ra caùc ngoân ngöõkhaùc nhö tieáng Phaùp, tieáng Anh (vaø töø naêm 2007 laøcaû tieáng Vieät nöõa), roài nhöõng ngöôøi coøn laïi khoânglaøm gì khaùc hôn laø laéng nghe, thì dó nhieân cuõng coùlôïi, nhöng söï lôïi ích ñoù chaúng ñöôïc laø bao. Chuùng ta laø moät hoäi chuùng khaù ñoâng vaø xuaát thaântöø nhöõng neàn vaên hoùa, nhöõng moâi tröôøng khaùc nhau.Nhö toâi ñaõ noùi, chuùng ta ñeán töø nhieàu quoác gia, nhöngkhoâng chæ coù theá, trong Phaùp hoäi naøy coøn coù raátnhieàu quan ñieåm dò bieät, ñeán töø nhöõng truyeàn thoángbaát ñoàng, baát luaän laø xeùt veà maët toân giaùo, taâm linhhay trieát lyù. Vì chuû ñeà chuùng ta saép baøn thaûo ñaâythaät söï voâ cuøng quan troïng neân haàu nhö chaéc chaén laømoïi ngöôøi ñeàu ñaõ suy nghó tröôùc hoaëc töï mình coù moätyù kieán rieâng veà vaán ñeà naøy. Neáu chuùng ta coù theå ñoáichieáu quan ñieåm vôùi nhau thì thaät lyù töôûng. Rieângphaàn toâi, dó nhieân toâi seõ coá gaéng trình baøy kieán giaûicuûa Phaät giaùo, vaø sau ñoù [moãi ngöôøi]1 chuùng ta neânso saùnh quan ñieåm cuûa mình vôùi caùc quan ñieåm khaùc1 Trong suoát baûn dòch naøy, chuùng toâi coá gaéng toân troïng vaø theo saùt toái ña nguyeân baûn Phaùp ngöõ. Tuy nhieân, ôû moät vaøi nôi vieäc dòch saùt nguyeân baûn coù theå phaàn naøo trôû neân hôi khoù hieåu trong tieáng Vieät, vì theá chuùng toâi seõ theâm vaøo moät vaøi töø hoaëc cuïm töø ñeå laøm roõ yù hôn, vaø nhöõng gì ñöôïc theâm vaøo theo yù ngöôøi dòch nhö theá seõ ñöôïc ñaët giöõa hai daáu ngoaëc vuoâng ñeå ngöôøi ñoïc coù theå deã daøng phaân bieät roõ.20
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEveà cuøng ñeà taøi naøy. Toâi tin raèng, nhö theá moãi ngöôøichuùng ta ñeàu seõ gaët haùi ñöôïc raát nhieàu lôïi laïc. Chuû ñeà chuùng ta löïa choïn ñeå cuøng nhau ñaøo saâu laø[nhöõng vaán ñeà] xoay quanh söï cheát. Ñoái vôùi [söï cheátcuûa] ngöôøi khaùc, ta phaûi laøm theá naøo ñeå ñöa tieãnnhöõng ngöôøi ôû giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi, vaø phaûilaøm theá naøo ñeå giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi ñaõ quaù coá neáucaàn; ñoái vôùi baûn thaân, ta phaûi laøm theá naøo ñeå chuaånbò cho caùi cheát cuûa chính mình, vaø laøm sao ñeå ñoáimaët vôùi noù. Chính vì tính caùch phoå quaùt cuûa söï cheát neân treântaát caû moïi ñaïi luïc, ôû taát caû moïi thôøi ñaïi, chaéc chaén laøtaát caû moïi ngöôøi ñeàu ñaõ töøng löu taâm suy nghó veà vaánñeà naøy vaø cuõng ñaõ thöû tìm ñuû moïi caùch ñeå cho caùikinh nghieäm khoâng theå traùnh khoûi aáy ñöôïc deã daønghôn, an bình hôn. Maët khaùc, ôû Phaùp vaø noùi chung laøôû caùc nöôùc AÂu chaâu, hieän nay ngöôøi ta khoâng coøn hayñaõ bôùt ñi nhieàu söï huùy kî khi noùi veà söï cheát, cho duøtrong haøng chuïc naêm qua “cheát” laø moät chöõ khoângñöôïc nhaéc ñeán, laø moät vaán ñeà khoâng ñöôïc gôïi leân. Toâi coøn nhôù, luùc toâi môùi qua Phaùp vaøo thaäp nieân60, noùi ñeán caùi cheát laø moät ñieàu baát lòch söï, vaø nhaátlaø khoâng ai ñöôïc duøng moät töø ngöõ soáng söôïng nhötheá. Ñeà taøi aáy khoâng ñem laïi chuùt höùng thuù naøo cho 21
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGbaát cöù ai. Noùi chung, ngöôøi tao nhaõ khoâng ñöôïc baønluaän veà ñeà taøi aáy. Töø moät vaøi naêm trôû laïi ñaây, tình hình ñaõ ngaøycaøng thay ñoåi. Ngöôøi ta ñaõ tieán boä nhieàu, ñaõ daùm ñeàcaäp moät caùch tröïc tieáp vaø thaúng thaén ñeán ñeà taøi voâcuøng quan troïng naøy. Ngöôøi ta ñaõ nghieân cöùu tìm toøi,ñaõ hoaøn chænh nhieàu phöông phaùp ñeå an uûi, giuùp ñôõphaàn naøo, khoâng chæ nhöõng ngöôøi saép cheát maø coøn caûthaân nhaân vaø nhöõng ngöôøi chaêm soùc beänh nhaân nöõa.Nhöõng hoäi ñoaøn, Bi maãn ñöôøng ñaõ baét ñaàu xuaát hieänkhaép nôi, thaät laø moät ñieàu ñaùng möøng! Nhö toâi vöøa noùi, chuùng ta ñeán ñaây raát ñoâng, vaøchaéc chaén ai cuõng töøng suy nghó ñeán caùi cheát, keátquaû laø ai cuõng töøng khôûi thaûo nhieàu keá hoaïch khaùcnhau. Ñeå coù theå xaùc ñònh roõ vaán ñeà naøy thì lyù töôûngnhaát laø moãi ngöôøi chuùng ta ai cuõng phaûi coù dòp trìnhbaøy nhöõng phöông phaùp maø truyeàn thoáng hay ngheànghieäp cuûa mình ñaõ ñeà xöôùng. Töø nay, vì chuùng tacoù quyeàn choïn löïa giöõa raát nhieàu phöông phaùp khaùcnhau vaø coù theå söû duïng ñeán khi caàn, chuùng ta neânchoïn löïa theo hai tieâu chuaån: phöông phaùp naøo deã aùpduïng nhaát vaø phöông phaùp naøo höõu hieäu nhaát. Taïi sao chuùng toâi, vôùi tö caùch cuûa moät Phaät hoïcvieän, laïi toå chöùc moät buoåi hoäi thaûo veà söï cheát vaø22
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEphöông phaùp giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung cuõng nhö ngöôøiquaù coá? Ñoù laø vì trong khoaûng moät vaøi thaäp nieântröôùc thì moät ñeà taøi nhö hoâm nay khoâng heà thu huùtngöôøi ñeán tham döï, nhöng traùi laïi hieän nay ñaây laømoät vaán ñeà thôøi söï. Ngöôøi khoâng chuyeân moân thì tröïctieáp quan taâm ñeán ñeà taøi naøy nhieàu hôn vì chính baûnthaân mình, coøn ôû caùc nöôùc coâng nghieäp cao, nhöõnghoäi ñoaøn y teá vaø caän y teá hieän ñang gia taêng nghieâncöùu ñeå caûi thieän tình traïng cuûa beänh nhaân luùc cuoáiñôøi vaø nhöõng ngöôøi quanh hoï. Laø moät taêng só Phaätgiaùo, töø laâu toâi ñaõ bieát raèng truyeàn thoáng ñaïo Phaätluoân ñaët troïng taâm giaùo phaùp treân vaán ñeà chính yeáunaøy, töùc laø söï cheát. Vaø vì Phaät giaùo ñaõ nghieân cöùusuoát töø nhieàu theá kyû qua, neân nhaát ñònh laø ñaõ khaùmphaù moät soá phöông phaùp vaø khai quang nhöõng conñöôøng môùi [trong laõnh vöïc naøy]. Chuùng ta coù theå noùiraèng, treân phöông dieän naøy thì Phaät giaùo toû ra raátphong phuù vaø chi tieát. Vì nhaän thaáy raèng ôû caùc nöôùc AÂu chaâu söï quan taâmñaõ gia taêng roõ reät vaø raát nhieàu ngöôøi thaønh taâm ñaõheát söùc coá gaéng ñeå taïo nhöõng ñieàu kieän toát ñeïp nhaátcho ngöôøi laâm chung, neân toâi nghó raèng moät Phaättöû nhö toâi haún phaûi coù boån phaän chia seû vaø ñeà nghòvôùi nhöõng ai öa thích, trình baøy cho hoï bieát nhöõng 23
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGgì Phaät giaùo ñaõ khaùm phaù vaø hoaøn chænh trong suoátnhöõng theá kyû qua. Sau ñoù, moãi ngöôøi seõ töï nhaän ñònhveà nhöõng gì hoï coù theå tieáp nhaän hay khoâng theå tieápnhaän töø nhöõng kinh nghieäm cuûa Phaät giaùo. Vieäc trao chieác chìa khoùa ñeå môû vaøo kho taøngkinh nghieäm Phaät giaùo khoâng coù nghóa laø baét buoäcmoïi ngöôøi phaûi gia nhaäp vaø ai cuõng muoán aùp duïng.Khoâng! Ai cuõng coù quyeàn töï do cuûa mình, vaø hôn theánöõa, ai cuõng coù boån phaän phaûi gaïn loïc vaø töï quyeátñònh cho chính mình nhöõng gì neân giöõ laïi hay aùpduïng khi caàn ñeán. Nhöng daàu sao ñi nöõa, theo quanñieåm Phaät giaùo, khi ta coù trong tay chöøng aáy giaùophaùp do chính ñöùc Phaät ban truyeàn, coù chöøng aáy taøilieäu ñeå suy gaãm maø laïi chæ giöõ rieâng cho mình, khoângñem ra giôùi thieäu cho ngöôøi khaùc bieát ñeå coù theå tuøyyù söû duïng, trong khi bieát roõ raèng nhöõng ngöôøi naøycuõng muoán tìm hieåu thì thaät laø sai traùi, thaät laø baátthöôøng. Vì theá maø chuùng toâi toå chöùc caùc buoåi hoäi thaûonaøy. Coøn moät lyù do khaùc laø toâi muoán giôùi thieäu toaøn boänhöõng hieåu bieát vaø kinh nghieäm maø Phaät giaùo ñaõ ñaïtñöôïc veà söï cheát. Thaät theá, töø bao nhieâu naêm soáng ôûPhaùp vaø ñi qua gaàn nhö khaép caû ñòa caàu, toâi thöôøngnghe noùi veà Phaät giaùo treân caùc ñaøi truyeàn thanh,24
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtruyeàn hình, trong nhöõng caâu chuyeän, chöa keå treânbaùo chí hay trong nhöõng chuyeân luaän ngaén, phaûi noùiraèng coù moät ñieàu xaûy ra quaù thöôøng xuyeân khieán toâiphaûi löu taâm. Chæ caàn ñeà caäp tôùi ñeà taøi söï cheát trongPhaät giaùo, laäp töùc seõ coù moät caâu bình luaän ñöôïc thoátleân ngay: “Phaûi roài, Phaät töû hoï coù nhöõng quyeån saùchnhö Bardo Thődol” hay ñuùng hôn laø “hoï coù cuoán BardoThődol”. Nghóa laø, ta coù caûm töôûng nhö Phaät giaùo chæcoù chöøng ñoù maø thoâi! Söï thaät khoâng phaûi vaäy. Ñuùng laø coù moät quyeånsaùch mang teân Bardo Thődol, ngöôøi ta thöôøng dòch laø“Töû thö Taây Taïng”. Nhöng chaéc chaén ñoù khoâng phaûilaø boä luaän duy nhaát veà chuû ñeà söï cheát trong Phaätgiaùo. Ngöôïc laïi laø khaùc! Thaät ra, ñeà taøi veà söï cheát ñaõñöôïc ñeà caäp moät caùch voâ cuøng phong phuù, tröôùc heátbôûi chính ñöùc Phaät trong caùc kinh ñieån hieån giaùo vaømaät giaùo. Nhöõng gì Phaät giaùo coù theå baøn thaûo veà söïcheát ñaõ ñi raát xa khoûi taàm nghieân cöùu cuûa cuoán TöûThö Taây Taïng. Vaû laïi, cuoán saùch naøy thuoäc veà vaênchöông daân gian thì ñuùng hôn. Cuõng vì theá maø toâithaáy vieäc toå chöùc caùc buoåi hoäi thaûo nhö hoâm nay raátích lôïi, ñeå coù theå trình baøy roõ raøng hôn quy moâ cuûachuû ñeà naøy trong giaùo lyù ñaïo Phaät. Chính toâi cuõngnhaän thöùc roõ ñieàu aáy hôn töø khi soáng xa Taây Taïng. 25
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Ñeå xaùc ñònh muïc tieâu, toâi öôùc mong raèng chuùng tacoù theå thu thaäp moät soá caùc phöông thöùc maø ai cuõngcoù theå duøng ñeán luùc caàn, duø chuùng ta laø ai hay theotoân giaùo naøo ñi nöõa. Noùi caùch khaùc, vaán ñeà laø laømsao coù ñöôïc haøng loaït ñuû loaïi phaùp moân ñeå giuùp chotaát caû moïi ngöôøi, baát keå quan ñieåm, coù theå xöû söï moätcaùch coù lôïi vaø höõu hieäu ñoái vôùi baát kyø moät ngöôøi naøoñang trong nhöõng giaây phuùt saép lìa boû cuoäc ñôøi. Vôùi loøng tha thieát muoán chia seû nhö theá, veà phaànmình toâi chæ coù theå trình baøy quan ñieåm cuûa Phaätgiaùo, nhöng ñeå traùnh moïi hieåu laàm, toâi muoán nhaánmaïnh raèng theo yù toâi thì ñaây chæ laø moät trong nhieàukieán giaûi khaùc, trong raát nhieàu kieán giaûi khaùc. Toâikhoâng heà coù chuû ñònh gôïi yù raèng chæ coù kieán giaûi dotoâi trình baøy môùi laø chaân lyù. Thaät ra, trong nhöõng phaùp moân maø toâi seõ ñeà caäp,coù moät soá seõ laøm cho quyù vò öa thích vaø löu taâm ñeánmöùc muoán aùp duïng chuùng. Nhöng cuõng coù theå seõ coùnhöõng ñieåm maø quyù vò khoâng chuùt taùn thaønh, hoaëcñoâi khi nghi ngôø, hoaëc hoaøn toaøn phaûn ñoái. Ñieàu naøyheát söùc töï nhieân. Chuùng ta ai cuõng coù laäp tröôøngkhaùc nhau vaø moãi ngöôøi coù moät loái nhìn khaùc bieät laøñieàu bình thöôøng. Toùm laïi, toâi khoâng coù chuû yù thuyeátphuïc ai ñieàu gì caû maø chæ muoán ñöa ra moät vaøi goùc26
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcaïnh khaùc nhau ñeå nhìn söï vieäc. Sau ñoù, chính quyùvò phaûi suy nghó, gaïn loïc vaø ruùt tæa ra nhöõng gì quyùvò caàn, hoaëc cuõng coù theå [thaáy laø] khoâng coù gì caànñeán caû. Ñeà taøi cuûa chuùng ta, nhö quyù vò ñaõ bieát, lieân quantôùi söï giuùp ñôõ maø chuùng ta coù theå tìm caùch mang laïicho nhöõng chuùng sinh ôû giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi,cuõng nhö cho nhöõng ai ñaõ qua ñôøi roài. [Söï giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung, hay coù theå goïi laø]“phuø trôï ngöôøi laâm chung”. Chöõ laâm chung ôû ñaây[tröôùc heát] phaûi hieåu laø noùi ñeán loaøi ngöôøi, vì chínhchuùng ta cuõng laø con ngöôøi, nhöng theo nghóa roäng,hai chöõ naøy coù theå bao haøm toaøn theå chuùng sinh. Haichöõ naøy cuõng chæ cho loaøi vaät, bôûi vì chuùng cuõng nhöta, cuoái cuøng ñeàu phaûi cheát, vaø neáu quanh ta coù nuoâithuù vaät thì ta neân giuùp ñôõ chuùng, coù maët beân caïnhchuùng vaøo luùc chuùng traûi qua söï thöû thaùch maø ñoáivôùi chuùng cuõng khoâng keùm phaàn khoù khaên vaø teá nhò.Söï thaät thì Phaät giaùo cuõng chuù yù ñeán nhöõng loaøi höõutình khaùc nöõa, nhöng vì nhöõng loaøi naøy naèm ngoaøikhaû naêng nhaän bieát cuûa chuùng ta, hieän nay ta chöacoù theå cöùu giuùp hoï moät caùch tröïc tieáp ñöôïc, duø ta coùmong muoán giuùp ñôõ hoï baèng caùch naøy hay caùch khaùc. 27
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Taïi sao laïi choïn moät ñeà taøi nhö theá? Vì ñeà taøi naøyquan heä ñeán taát caû chuùng ta. Taát caû, vì chuùng ta ñeàuthuoäc loaøi höõu tình. Neáu ta coù theå khaúng ñònh moätñieàu, thì ñieàu ñoù laø “coù moät ngaøy chuùng ta seõ cheát”.Ñaõ coù moät ngaøy ta sinh ra; maø ñaõ sinh ra laø nguï yùseõ coù moät ngaøy dieät maát. Heã coù sinh taát phaûi coù dieät,dieät töùc laø ñieàu maø chuùng ta goïi laø söï cheát. Trongcuoäc soáng, chuùng ta khoâng theå traùnh ñöôïc moät luùc naøoñoù seõ ñöùng ôû ñaàu giöôøng cuûa moät ngöôøi ñang phaûi tieápcaän vôùi kinh nghieäm aáy tröôùc ta, cho tôùi khi ñeán löôïtchính mình. Ñieàu ñoù, chuùng ta ñeàu bieát. Vôùi thôøi gian,chuùng ta khoâng theå traùnh khoûi caùi cheát. Theo chuùng toâi, töùc laø theo Phaät giaùo, vì chaéc chaénchuùng ta seõ cheát neân chi baèng ta haõy nhìn thaúng vaøosöï thaät, vì ñoù laø thôøi khaéc troïng yeáu nhaát cuûa moätñôøi ngöôøi. Lyù töôûng nhaát laø chuùng ta [ñaõ coù söï] chuaånbò caån thaän vaø kòp thôøi ñeå coù theå cheát moät caùchhaïnh phuùc vaø ñi töø nieàm haïnh phuùc naøy ñeán moäthaïnh phuùc khaùc lôùn hôn. Neáu chuùng ta khoâng thaønhcoâng trong vieäc chuaån bò caùi cheát cuûa mình ñeán trìnhñoä aáy, thì cuõng raát neân laøm sao giöõ loøng hoaøn toaønthanh thaûn vaø cheát moät caùch an bình. Chaéc chaén moïingöôøi ñeàu phaûi coâng nhaän raèng baát kyø ai cuõng neânlaøm theá naøo ñoù ñeå giöõ ñöôïc taâm thanh thaûn trongnhöõng giaây phuùt cuoái cuøng cuûa ñôøi mình.28
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Maët khaùc, vì chuùng ta ñang soáng, haún laø chuùng tañeàu muoán caûm nhaän haïnh phuùc trong suoát caû cuoäcñôøi. Ñoù laø moät nguyeän voïng bình thöôøng vaø chínhñaùng. Thaäm chí ta coù theå noùi raèng ñoù laø moät quyeànlôïi töï nhieân cuûa taát caû moïi loaøi, vì ñieàu aáy khoâng chælieân quan ñeán loaøi ngöôøi: Baát cöù loaøi höõu tình naøocuõng coù caûm giaùc, cho neân hoï chæ coù theå khao khaùtñöôïc caûm giaùc an laïc, caûm nhaän haïnh phuùc. Bôûi vì ñoùlaø moät nhu caàu maø hoï caûm thaáy, cho neân ñoù cuõng laøquyeàn lôïi cuûa hoï. Neáu theo töï nhieân vaø baûn naêng maø chuùng ta muoáncoù ñöôïc moät ñôøi haïnh phuùc, thì haïnh phuùc ñoù phaûibao goàm suoát caû cuoäc ñôøi, keå caû nhöõng giaây phuùt cuoáicuøng. Ñieàu ñoù coù nghóa laø ta khoâng neân chæ mongcaàu haïnh phuùc luùc coøn khoeû maïnh, treû tuoåi maø thoâi,maø phaûi coù nhieàu kyø voïng hôn theá, töùc laø phaûi mongmuoán ñöôïc hoaøn toaøn haïnh phuùc ngay caû khi caùi cheátñaõ gaàn keà hay vaøo luùc ñang cheát. Hôn nöõa, neáu chuùngta chaáp nhaän raèng sau khi cheát vaãn coøn coù ñieàu gìñoù xaûy ra, nghóa laø sau cuoäc soáng naøy vaãn coøn nhöõngcuoäc soáng khaùc, thì nhu caàu vaø quyeàn ñöôïc haïnh phuùcnoùi treân laø hoaøn toaøn coù giaù trò. Veà vieäc sau caùi cheátcoøn gì khaùc xaûy ra hay khoâng thì yù kieán cuûa chuùngta coù theå baát ñoàng; coù ngöôøi quan nieäm raèng coù moät 29
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcaùi gì sau ñoù, coù theå döôùi daïng taùi sinh; ngöôøi khaùcseõ tuyeân boá raèng chuùng ta chæ coù voûn veïn moät cuoäcsoáng duy nhaát naøy maø thoâi... Tuy nhieân coù moät ñieåmmaø chuùng ta nhaát ñònh seõ ñoàng yù vôùi nhau. Ñoù laø, ñaõ[chaéc chaén phaûi cheát] thì chi baèng chuùng ta coù ñöôïchaïnh phuùc töø ñieåm ñaàu cho ñeán ñieåm cuoái cuûa cuoäcñôøi, keå caû luùc haáp hoái. Baïn coù theå phaûn baùc raèng coù moät ñieàu toát hônnöõa, lyù töôûng nhaát laø laøm sao soáng maõi vaø soáng haïnhphuùc, nghóa laø khoâng bao giôø cheát. Nhöng ñieàu naøy coùthöïc teá khoâng? Ñoù laø moät ñieàu coù veû khoù thöïc hieän,hay noùi thaúng ra laø khoâng theå thöïc hieän. Nhöng haõymô moäng moät vaøi giaây. Haõy töôûng töôïng raèng hieäntöôïng cheát ñaõ ñöôïc xoùa boû vónh vieãn. Neáu loaøi ngöôøithaønh coâng trong vieäc chieán thaéng caùi cheát ñeå trôûthaønh baát töû thì chuùng ta coù theå hy voïng laø hoï cuõngñaït ñöôïc nhöõng khaùm phaù khaùc ñeå choáng laïi beänhtaät vaø tuoåi giaø. Nhöng ñieàu naøy chöa xaûy ra, chöa phaûi laø hoaøncaûnh hieän taïi cuûa chuùng ta, nghóa laø chuùng ta vaãncoøn phaûi ñöông ñaàu vôùi caùi cheát. Ñoù laø moät söï kieänchaéc chaén, hieån nhieân. Maët khaùc, nhö chuùng ta vöøathaáy ñoù, ta mong caàu haïnh phuùc, mong caàu traùnhkhoûi moïi khoå ñau trong moïi tröôøng hôïp, duø thöùc hay30
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnguû. Bôûi vì khoaûng thôøi gian hieän höõu cuûa chuùngta bao goàm moïi giaây phuùt cuûa cuoäc soáng vaø nhöõnggiaây phuùt cuoái cuøng laïi ñaëc bieät teá nhò, chuùng ta caànchuaån bò tröôùc sao cho vaøo luùc aáy, quyù nhaát laø ta coùtheå haïnh phuùc, neáu khoâng thì toái thieåu cuõng phaûiñöôïc thanh thaûn vaø thö giaõn. Ñöôïc nhö theá thì thaättoát, vì nguyeän voïng cuûa chuùng ta ñaõ ñöôïc thöïc hieäncho ñeán giaây phuùt cuoái cuøng. Ñoàng yù laø nhöõng giaây phuùt naøy raát ngaén nguûi,nhöng ñoái vôùi ngöôøi ñang buôùc qua cöûa töû, vieäc cheátmoät caùch an bình khoâng phaûi laø khoâng quan troïng.Daãu cho nhöõng giaây phuùt aáy coù veû ngaén nguûi, nhöngñöøng queân raèng yù nieäm thôøi gian laø moät ñieàu raát chuûquan. Cho duø coù quan nieäm raèng cheát laø heát, nhöngneáu trong khoaûng thôøi gian aáy ñöông söï soáng ñöôïcmoät caùch troïn veïn vaø thö thaùi thì ñaõ laø raát toát chohoï, huoáng chi neáu sau ñoù hoï coøn phaûi taùi sinh vaøomoät kieáp soáng môùi. Treân moät khía caïnh khaùc, ña soá ngöôøi ta khi cheátñi ñeå laïi sau löng nhöõng ngöôøi thaân, baø con hoï haønghay baïn beø, vaø nhöõng ngöôøi naøy ñeàu buoàn khoå vì söïra ñi cuûa hoï. Noãi buoàn khoå aáy seõ khoâng bao giôø nguoâingoai hoaøn toaøn, nhöng neáu ngöôøi cheát ñaõ ra ñi trong 31
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGnhöõng ñieàu kieän toát ñeïp nhaát, neáu hieån nhieân ngöôøiaáy ñaõ coù chuaån bò tröôùc, ñaõ chaáp nhaän caûnh ngoä cuûamình vaø cheát moät caùch an bình, thì daãu coù xuùc ñoäng,nhöõng ngöôøi thaân cuûa hoï coù theå tìm ñöôïc nguoàn an uûikhi nhôù laïi raèng ngöôøi mình thöông yeâu ñaõ cheát moätcaùch an tónh, nheï nhaøng. Ñoù laø moät söï an uûi lôùn cho hoï. Chæ caàn rieâng lyù doñoù thoâi, duø chuùng ta khoâng thaáy caàn thieát cho chínhmình thì ñoái vôùi ngöôøi thaân döôøng nhö ta cuõng coùboån phaän phaûi chuaån bò caùi cheát cuûa chính mình saocho nhöõng ngöôøi ôû laïi ñöôïc bôùt phaàn ñau khoå. Coù theå chuùng ta ñaõ töøng chöùng kieán hoaëc nghe keålaïi, ñaùng tieác laø nhöõng giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøikhoâng phaûi luùc naøo cuõng nheï nhaøng vaø an bình; coùnhöõng luùc giai ñoaïn naøy raát khoù nhoïc vì ngöôøi cheátñaõ ra ñi trong côn ñau ñôùn theå chaát, hay teä hôn nöõalaø ñau ñôùn tinh thaàn kòch lieät. Cheát nhö theá thaät laøkhuûng khieáp cho ñöông söï, maø cuõng khoâng deã daøngcho nhöõng ngöôøi ôû laïi. Hoï ñaõ ñau khoå vì maát ñi moätngöôøi thöông yeâu, maø thaät laâu sau ñoù hoaëc cuõng coùtheå laø suoát quaõng ñôøi coøn laïi, laïi coøn bò giaøy voø bôûinhöõng kyû nieäm taøn baïo aáy. Kyû nieäm aáy seõ ñaøo saâutheâm noãi ñau khoå trong loøng hoï vaø khôi daäy moätnieàm hoái tieác, moät caûm giaùc baát löïc khoù cheá ngöï ñöôïc.32
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Chuùng ta haõy töôûng töôïng moät ngöôøi treû tuoåi bòmaát cha meï, maø coøn maát trong nhöõng ñieàu kieän raátbi thaûm, nghóa laø cha meï ñaõ cheát moät caùch ñau ñôùn.Khi lôùn leân, ñöøng töôûng ngöôøi naøy seõ deã daøng tìmñöôïc moät söï nguoâi ngoai. Vôùi thôøi gian, ngöôøi aáy seõlaõng queân ñi phaàn naøo – ñieàu naøy töï nhieân thoâi –nhöng seõ vaãn coøn bò chaán thöông taâm thaàn. Chæ caànmoät chuùt xíu [kheâu gôïi] laø ngöôøi naøy seõ soáng laïi kyûnieäm aáy trong taát caû noãi kinh hoaøng cuûa noù, neáukhoâng thì hoï cuõng coù theå bò tieâu moøn daàn maø khoângbieát, vaø bò hoûng caû moät ñôøi. Theá nhöng, nhö chuùng ta ñaõ noùi, ai cuõng muoán coùcaûm giaùc an vui, vì vaäy toát nhaát laø neân tìm ñuû moïicaùch ñeå traùnh neù nhöõng khoù khaên coù theå xaûy ñeán,ñaëc bieät laø caùc tröôøng hôïp nhö ñaõ noùi treân. Do ñoù,vieäc suy ngaãm veà caùi cheát vaø lo chuaån bò tröôùc ñeågiuùp ñôõ ngöôøi khaùc cuõng nhö taêng cöôøng söùc maïnhcho chính mình laø moät vieäc laøm coù ích neáu khoâng noùilaø caàn thieát. Nhö vaäy, daãu chuùng ta coù cho raèng cheát laø heát thìcheát moät caùch an bình vaãn hôn, maø neáu cheát ñöôïctrong haïnh phuùc thì caøng toát. Huoáng chi, neáu chuùngta tin vaøo söï taùi sinh thì ñieàu naøy caøng trôû neân tuyeätñoái caàn thieát. 33
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Khi lìa boû cuoäc ñôøi naøy, neáu ta höôùng ñeán moätcuoäc soáng môùi nhöng haõy coøn thuoäc veà coõi Ta-baø1 thìnguyeän voïng ñöôïc haïnh phuùc suoát ñôøi seõ khoâng chæcoù hieäu löïc cho cuoäc soáng hieän taïi maø coøn cho caû ñôøisau vaø taát caû caùc ñôøi sau ñoù nöõa. Neáu chuùng ta coønphaûi taùi sinh trong coõi Ta-baø thì toát nhaát laø neân taùisinh trong nhöõng ñieàu kieän kha khaù, ñuû ñeå baûo ñaûmmoät cuoäc soáng haïnh phuùc toái thieåu. Tuy nhieân, coù ngöôøi cho raèng vì moät haïnh phuùcnhö theá maø cöù phaûi coá gaéng duy trì vaø keùo daøi töøkieáp naøy sang kieáp khaùc thì thaät laø baáp beânh vaøthaêng giaùng thaát thöôøng. Hoï nhaém ñeán moät trình ñoäcao hôn, an toaøn hôn: ai thoaùt ly ñöôïc caûnh giôùi Ta-baø seõ khoâng bao giôø coøn phaûi lo sôï baát cöù moät noãi ñaukhoå naøo nöõa, vì ñaõ ñaït ñöôïc moät nguoàn haïnh phuùccao sieâu hôn, vaø haïnh phuùc naøy coù ñaëc tính laø khoângbao giôø suy suyeån. Coù ngöôøi coøn ñi xa hôn nöõa. Hoï nhaän thaáy raèngñoái vôùi hoï traùnh khoå ñöôïc vui laø ñieàu quan troïng, thì1 Theá giôùi Ta-baø, chæ chung söï luaân hoài trong caùc caûnh giôùi hieän höõu (Nhò thaäp nguõ höõu), nghóa laø ngöôøi ta phaûi soáng vaø cheát maø khoâng coù söï choïn löïa naøo, döôùi söï chi phoái cuûa taâm phieàn naõo (nhaát laø voâ minh vaø tham aùi) vaø nghieäp löïc. Khi coøn taùi sinh trong theá giôùi Ta-baø coù nghóa laø caùc uaån vaãn coøn oâ nhieãm, hay noùi caùch khaùc laø thaân vaø taâm ñeàu bò cheá ngöï bôûi caùc laäu hoaëc phieàn naõo ôû moät möùc ñoä nhaát ñònh naøo ñoù.34
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtoát hôn heát laø khoâng neân chæ lo cho chính mình maøcoøn phaûi lo cho taát caû moïi loaøi. Hoï nghó raèng: “Ngöôøikhaùc cuõng coù cuøng moät nhu caàu, cuøng moät xu höôùngnhö ta. Vaø treân nhieàu phöông dieän, hoï coøn laø ngöôøithaân cuûa ta nöõa. Phaûi roài, ta neân coá gaéng ñaït haïnhphuùc vaø thoaùt khoå ñau, nhöng khoâng phaûi chæ chorieâng ta maø coøn cho taát caû chuùng sinh. Muoán theá, taphaûi ñaït ñeán moät trình ñoä ñuû cao ñeå coù theå giuùp ñôõmuoân loaøi moät caùch höõu hieäu.” Nhö theá, ñi tìm haïnh phuùc coù theå ñöôïc quan nieämtheo nhieàu caùch khaùc nhau. Nhöng duø quan nieäm naøoñi nöõa thì thaønh töïu haïnh phuùc vaãn coù nghóa laø luùclìa ñôøi ngöôøi ta phaûi thanh thaûn vaø an bình. Theo döï kieán thì chuùng ta quy tuï veà ñaây trong haingaøy,1 vôùi muïc ñích chính thöùc laø chæ noùi veà caùi cheátvaø tieán trình cuûa noù – tröôùc, trong vaø sau khi cheát.Ñaây khoâng phaûi laø moät trong nhöõng ñeà taøi thuù vònhaát maø ta coù theå baøn ñeán. Noù khoâng theå mua vuihay laøm troø tieâu khieån cho chuùng ta. Theá maø chuùngta vöøa nhaéc ñi nhaéc laïi laø mình mong muoán haïnhphuùc! Choïn moät ñeà taøi nhö theá coù theå bò xem laø quaùidò. Thaät ra, ñaây chæ [laø moät ñeà taøi] thöïc teá, khoâng1 Ñaây laø noùi trong moät laàn thuyeát giaûng. Söï thaät thì noäi dung ghi laïi trong saùch naøy goàm caû thaûy naêm laàn thuyeát giaûng, moãi laàn hai ngaøy. (ND) 35
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGhôn khoâng keùm. Vì duø sao ñi nöõa, neáu coù moät ñieàumaø chuùng ta coù theå tin chaéc thì ñoù chính laø “chuùngta ñeàu seõ cheát”. Chính vì theo leõ taát nhieân chuùng tañeàu seõ cheát neân hôïp lyù nhaát laø chuùng ta neân suy nghóñeán [caùi cheát] ñeå töï chuaån bò vôùi taát caû khaû naêngcuûa mình. Ñieàu naøy aùp duïng cho taát caû moïi ngöôøi.Duø chuùng ta theo chuû nghóa voâ thaàn hay coù moät tínngöôõng, baát cöù tín ngöôõng naøo, chuùng ta vaãn neânnghó ñeán caùi chung cuoäc baát khaû khaùng aáy. Maø ñieàu aáy thaät söï coù ích lôïi hay khoâng? Chuùngta thaät söï coù khaû naêng ñeå chuaån bò cho caùi cheát cuûamình ñöôïc bình an thanh thaûn khoâng? Coù. Chuùng tacoù theå laøm ñöôïc. Vaø chaéc chaén ñoù khoâng phaûi laø moätquan ñieåm rieâng cuûa Phaät töû, cuõng khoâng chæ coù Phaättöû môùi ñöôïc quyeàn laøm ñieàu aáy. Vì chuùng ta khoângchæ laø moät sinh vaät maø coøn laø moät sinh vaät coù lyù trí,cho neân, vöôït ra ngoaøi caùc phaïm truø tö töôûng hay toângiaùo, taát nhieân laø chuùng ta coù ñuû khaû naêng caàn thieátñeå chuaån bò ra ñi trong nhöõng ñieàu kieän toát ñeïp. Vaán ñeà naøy quan troïng vaø phoå quaùt ñeán noãi taátcaû caùc neàn vaên hoùa vaø truyeàn thoáng – toân giaùo vaøtrieát hoïc – ñeàu khoâng theå khoâng nghó ñeán. Vì theá,treân toaøn theá giôùi coù raát nhieàu phöông thöùc ñaõ ñöôïcñeà nghò ñeå ñoái phoù vôùi caùi cheát, caùi cheát cuûa chính36
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEmình vaø cuûa ngöôøi khaùc. Chuùng ta chæ caàn laáy ñoù maøduøng. Muoán theá, chuùng ta caàn söu taàm caøng nhieàu döõlieäu caøng toát, vaø sau ñoù phaùn ñònh xem phöông thöùcnaøo höõu hieäu nhaát. Theo toâi nghó, lyù töôûng nhaát laølaøm sao tìm bieát toái ña caùc phöông thöùc töø caùc truyeànthoáng khaùc nhau. Nhöng coù phaûi vì theá maø chuùng ta caàn aùp duïngtaát caû cho chính baûn thaân mình? Khoâng. Tröôùc heát,khoâng theå laøm ñöôïc vì coù quaù nhieàu phöông thöùc.Thöù hai, vì coù nhöõng phöông thöùc ñoái vôùi ngöôøi naøycoù theå laø tuyeät haûo nhöng ñoái vôùi ngöôøi khaùc laïi hoaøntoaøn khoâng thích hôïp. Ñoù chính laø söï höõu ích, noùiñuùng hôn laø söï caàn thieát cuûa söï ña daïng. Nhôø theá maøchuùng ta coù theå tuøy tröôøng hôïp ñeå aùp duïng. Do ñoù,chuùng ta phaûi tuyeån choïn nhöõng gì thích hôïp nhaátvôùi mình, tuøy theo tính tình, tín ngöôõng vaø khaû naêngcuûa rieâng ta. Phaân bieät ñöôïc nhöõng gì tröïc tieáp höõuích cho mình laø ñieàu raát ñaùng quyù, nhöng ngoaøi söïaùp duïng cho chính mình ra, coù luùc chuùng ta seõ phaûingoài beân giöôøng haáp hoái cuûa moät ngöôøi maø ta muoángiuùp ñôõ. Coù theå ngöôøi aáy raát khaùc vôùi chuùng ta treânphöông dieän tính tình, quan nieäm hay tín ngöôõng.Ñoù laø lyù do taïi sao chuùng ta neân tìm bieát caøng nhieàucaøng toát, vì neáu phöông phaùp naøy khoâng tröïc tieápích lôïi cho ta, noù laïi coù theå hoaøn toaøn thích hôïp vôùi 37
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGngöôøi maø ta muoán giuùp, vaø trong tröôøng hôïp ñoù taneân duøng ñeán noù. Ñeå cho roõ raøng hôn, chuùng ta haõy laáy moät thí duï.Haõy töôûng töôïng anh A ñeán phuø trôï anh B ñang ôûthôøi kyø cuoái cuûa cuoäc ñôøi. Vì chuùng ta ôû AÂu chaâu neânhaõy taïm cho raèng anh A theo ñaïo Thieân Chuùa – ñieàunaøy raát coù theå xaûy ra vì ôû ñaây ña soá theo ñaïo ThieânChuùa. Nhöng ngöôïc laïi, coù theå anh B laïi laø Phaättöû. Neáu anh A ñeán ñeå xoa dòu vaø traán an anh B maøchaúng ñoaùi hoaøi gì ñeán toân giaùo cuûa anh B, laïi chæ söûduïng ngoân ngöõ Thieân Chuùa ñeå noùi chuyeän vôùi anhPhaät töû B ñang haáp hoái thì e raèng anh B seõ khoângnghe vaø khoâng hieåu anh A. Anh A seõ coù nguy cô thoátra nhöõng lôøi raát khaùc bieät, hoaëc traùi ngöôïc vôùi tínngöôõng cuûa anh B. Theá maø, trong giaây phuùt cuoái cuøngraát teá nhò, neáu ta noùi nhöõng lôøi khoâng phuø hôïp vôùiloøng tin cuûa ngöôøi haáp hoái, noùi nhöõng lôøi thieáu hieåubieát hay traùi ngöôïc vôùi loøng tin naøy, thì thay vì giuùpñôõ hoï, ta coù theå laøm cho hoï baát an hôn. Trong khi hoïñang ñi vaøo coõi cheát maø ta coøn noùi vôùi hoï nhöõng lôøihoï khoâng taùn thaønh. Laøm nhö theá, chuùng ta khoângthaät söï giuùp ñôõ hoï, nhaát laø trong nhöõng giaây phuùtkhoù khaên aáy. Noùi caùch khaùc, cho duø ta khoâng ñoàng moät quannieäm vôùi ngöôøi laâm chung, nhöng toát hôn heát chuùng38
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEta vaãn neân löu taâm ñeán ñeå coù theå, hoaëc laø noùi cuøngmoät ngoân ngöõ vôùi hoï, hoaëc ít nhaát cuõng khoâng laømcho hoï phaät loøng vì nhöõng lôøi noùi traùi ngöôïc vôùinhöõng gì maø hoï tin töôûng laø söï thaät. Nhö chuùng ta ñaõ bieát, treân theá giôùi naøy coù raátnhieàu truyeàn thoáng, ñuû loaïi toân giaùo; vaø moãi moättruyeàn thoáng hay toân giaùo ñeàu ñaõ thieát laäp moät soáphöông thöùc, ñaëc bieät ñeå ñoái phoù vôùi nhöõng giaây phuùtcuoái cuûa cuoäc ñôøi. Trong Phaät giaùo, nhaát laø Phaät giaùoôû Xöù Tuyeát (hay Taây Taïng), vì söï quan troïng cuûa giaâyphuùt laâm chung neân coù raát nhieàu vò cao taêng ñaõ löutaâm, vì theá Phaät giaùo coù raát nhieàu phöông thöùc coùtheå öùng duïng ñöôïc trong nhöõng giaây phuùt aáy. Luùc naõy toâi coù noùi raèng, tröôùc söï phong phuù cuûanhöõng kyõ thuaät ñöôïc hình dung treân theá giôùi, ñieàu lyùtöôûng nhaát laø laøm sao ñaït ñöôïc moät söï hieåu bieát caøngsaâu roäng caøng toát. Chính trong vieãn caûnh ñoù maø buoåihoäi thaûo hoâm nay seõ laø söï ñoùng goùp cuûa Phaät giaùo,hay noùi ñuùng hôn laø söï ñoùng goùp cuûa [Phaät giaùo] TaâyTaïng vaøo ngaân haøng taøi lieäu chung. Tuy theá, chính vì coù quaù nhieàu phöông phaùp maøPhaät giaùo ñaõ thieát laäp, chuùng ta khoâng theå khaûo saùtheát trong moät vaøi giôø, hay ngay caû trong moät vaøi 39
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGngaøy. Neáu chuùng ta coù yù muoán ñi ñeán taän cuøng cuûañeà taøi, chuùng ta seõ caàn ñeán raát nhieàu naêm thaùng maøvaãn khoâng ruùt tæa ñöôïc heát coát tuûy cuûa noù. Noùi theákhoâng phaûi laø khoe khoang. Vaán ñeà khoâng phaûi laøtöï maõn tröôùc nhöõng gì Phaät giaùo coù theå ñem laïi chokieán thöùc chung. Nhöõng ai bieát Taïng ngöõ coù theå löôùtqua hai taïng Kinh vaø Luaän cuûa Taây Taïng, töùc laø giaùophaùp cuûa ñöùc Phaät vaø nhöõng baûn luaän cuûa caùc ñaïiñaïo sö AÁn Ñoä. Chæ caàn löôùt qua thoâi cuõng coù theå thaáyngay taàm möùc cuûa khoái kieán thöùc aån taøng trong aáy. Phaät giaùo laø moät toân giaùo ñaõ xuaát hieän taïi AÁnÑoä roài lan truyeàn sang nhieàu nöôùc khaùc, trong ñoù coùTaây Taïng, khoaûng töø theá kyû thöù saùu. Töø bao nhieâutheá kyû qua, truyeàn thoáng naøy khoâng nhöõng ñöôïc gieotroàng maø coøn ñaâm choài naåy loäc vaø nôû ra nhöõng ñoùahoa tuyeät ñeïp ôû Taây Taïng, khieán cho nhöõng tri kieánmaø ñöùc Phaät vaø nhöõng vò toå sö keá tuïc Ngaøi truyeàntrao ñaõ mang laïi moät söï giuùp ñôõ to taùt cho nhöõngtheá heä keá tieáp. Keát quaû laø truyeàn thoáng naøy vaãn coønraát soáng ñoäng chöù khoâng phaûi laø moät truyeàn thoángxöa cuõ ñang taøn luïi vaø chæ coøn löu laïi kyû nieäm trongsaùch vôû. Ñaây khoâng phaûi laø nhöõng kieán thöùc haøn laâmchuyeân moân thuoäc veà trí naêng theá gian, maø laø moättruyeàn thoáng coù coäi reã trong nhöõng xaõ hoäi ñaõ thöøa40
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnhaän noù, vaø noù ñaõ taùc ñoäng moät caùch hieån nhieân, cuïtheå ñoái vôùi nhöõng ngöôøi vaän duïng noù. Phaät giaùo, ñaëc bieät laø Phaät giaùo ñöôïc truyeàn traobôûi caùc ñaïi sö Taây Taïng, ñaõ ñem laïi lôïi laïc khoângnhöõng cho ngöôøi Taây Taïng maø coøn cho nhieàu daân toäclaùng gieàng nöõa. Caùc tröôøng hoïc Taây Taïng ñaõ phaùttrieån roäng raõi taïi Noäi Moâng vaø Ngoaïi Moâng vaø caûTrung Quoác. Trung Quoác quaû laø coù bieát ñeán Phaät giaùotröôùc Taây Taïng raát laâu, nhöng döôùi hình thöùc khaùc.Vaøi theá kyû sau, giaùo phaùp truyeàn trao bôûi caùc ñaïi söTaây Taïng ñaõ mang laïi cho Phaät giaùo nöôùc naøy moätsinh löïc môùi. Sau khi ñaõ lan truyeàn ôû AÙ chaâu, hieännay ta nhaän thaáy Phaät giaùo ñaõ khôi daäy moät söï quantaâm ngaøy caøng roäng lôùn hôn ôû AÂu chaâu. ÔÛ ñaây, ngöôøita bieát ñeán Phaät giaùo ngaøy caøng roõ hôn vaø ñaõ coù moätsoá ngöôøi haønh trì Phaät phaùp nöõa. Noùi toùm laïi, Phaät giaùo quaû thaät coù theå ñeà nghò raátnhieàu phöông thöùc, ñaëc bieät laø trong laõnh vöïc cuûa söïcheát. Nhö toâi coù noùi, chuùng ta seõ khoâng theå ñeà caäpñeán taát caû [caùc phöông thöùc] vì nhieàu lyù do. Moät laø vìnoäi dung quaù phong phuù, hai laø vì tri kieán Phaät giaùolaø caû moät ñaïi döông maø söï hieåu bieát cuûa toâi chæ nhömoät vaøi gioït nöôùc, vaø toâi chæ coù theå noùi leân nhöõng gìtoâi bieát, nghóa laø raát ít so vôùi toaøn boä. Thöù ba laø vì coù 41
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGmoät vaøi phöông thöùc trong Phaät giaùo ñoøi hoûi moät söïchuaån bò vaø caàn phaûi thöïc hieän nhieàu giai ñoaïn tröôùcñoù. Trong moät buoåi hoäi thaûo daønh cho ñaïi chuùng nhöhoâm nay, ñeà caäp ñeán nhöõng phöông thöùc naøy khoânglôïi ích gì, vì nhöõng caên baûn caàn thieát laø quaù ñaëc thuøvaø quaù chuyeân moân ñeå coù theå öùng duïng cho taát caûmoïi ngöôøi. Treân thöïc teá, troïng taâm nhaán maïnh seõ laønhöõng phöông thöùc maø moãi ngöôøi trong chuùng ta ñaâyñeàu coù theå söû duïng. Chuùng ta seõ ñeà caäp ñeán nhöõngñieåm raát thöïc tieãn maø ai cuõng coù theå aùp duïng, khoângnhaát thieát phaûi laø Phaät töû. Laøm sao toâi coù theå quaû quyeát raèng taát caû chuùngta ñeàu coù nhöõng khaû naêng caàn thieát ñeå chuaån bò chocaùi cheát? Ñoù laø vì – ít nhaát laø theo quan ñieåm Phaätgiaùo – neáu khoâng phaûi taát caû thì cuõng laø ñaïi ña soánhöõng kinh nghieäm haïnh phuùc hay khoå ñau maø tañaõ traûi qua trong suoát cuoäc ñôøi ñeàu tröôùc heát ñeán töøtaâm chuùng ta. Nhöõng gì chuùng ta caûm nhaän haàu heátñeàu ñeán töø traïng thaùi taâm thöùc cuûa ta, töø caùch nhìnsöï vieäc cuûa ta. Veà söï tuï taäp cuûa chuùng ta hoâm nay, vôùi nhöõngñieàu kieän nhö vaät chaát v.v... hieän coù, chaéc chaén ta coùtheå baét ñaàu suy nieäm ñeå coù moät caùi nhìn thích ñaùngveà söï vieäc haàu ñoái maët vôùi söï cheát moät caùch deã daøng42
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEhôn. Noùi chung thì ngöôøi naøo cuõng coù khaû naêng laømñieàu ñoù. Hôn nöõa, haõy coâng nhaän laø chuùng ta thuoäcthaønh phaàn ñöôïc öu ñaõi. Noùi nhö theá khoâng coù nghóalaø chuùng ta khoâng coù vaán ñeà gì. Chaéc chaén laø trongchuùng ta ñaây cuõng coù nhöõng ngöôøi gaëp khoù khaên thaätsöï nhö thaát nghieäp, beänh taät v.v... Nhöng söï coù maëtcuûa chuùng ta ôû ñaây ñuû chöùng minh raèng ta ñang ôûtrong moät hoaøn caûnh coù theå goïi laø khaù toát, nhaát laø vìtrí naêng cuûa ta haõy coøn hoaøn haûo, nhôø theá maø ta coùtheå suy nghó vaø lyù luaän. Bôûi vì ai cuõng coù khaû naêng suy tö neân toâi seõ laáyra töø caùi tuùi ñöïng cuûa Phaät giaùo nhöõng phaåm vaät vaøbaøy bieän tröôùc quyù vò. Nhö theá, quyù vò seõ coù theå [tuøyyù] choïn löïa. Hoâm nay laø thöù baûy, ngaøy hoïp chôï. Toâiseõ baøy haøng cuûa toâi leân quaày haøng. Quyù vò laø nhöõngkhaùch haøng ñeán daïo chôi, saün saøng mua haøng neáucaàn nhöng khoâng baét buoäc, chæ khi naøo tìm ñöôïc moùnhaøng vöøa yù môùi mua thoâi.VEÀ TAØI LIEÄU THAM KHAÛO Ñeå thaûo luaän ñeà taøi hoâm nay, giöõa thieân kinh vaïnquyeån cuûa Phaät giaùo noùi veà caùi cheát, chuùng ta seõ choïnra vaø döïa theo ba nguoàn tö lieäu goác: hai quyeån kinhvaø moät cuoán luaän giaûng Taây Taïng. 43
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Kinh laø giaùo phaùp do chính ñöùc Phaät ñaõ tuyeânthuyeát hoaëc khôi nguoàn. Hai quyeån kinh maø toâi choïnraát ngaén goïn, nhöng noäi dung raát phong phuù vaø suùctích. Ñoù laø: 1. Kinh Ñaïi thöøa noùi veà caùc dieäu trí voâ thöôïng luùc caän töû.1 2. Kinh noùi veà möôøi moät nieäm töôûng phaûi coù.2 Caû hai ñeàu thuoäc veà truyeàn thoáng Ñaïi thöøa 3. Kinh Ñaïi thöøa noùi veà dieäu trí luùc caän töû ñaõ ñöôïccaùc nhaø hoïc giaû AÁn Ñoä luaän giaûi raát nhieàu, ñaùng keånhaát laø hai boä luaän chính baèng tieáng Phaïn. Nhönghoâm nay toâi seõ caên cöù treân moät boä luaän gaàn ñaây hôn,cuûa ñöùc Ñaït-lai Laït-ma thöù 7, Kelsang Gyatso (1708-1757), raát maïch laïc vaø chi tieát. Quyeån saùch tham cöùu thöù ba laø cuûa Thöôïng SöTaây Taïng Tuken Losang Chokyi Nyima, thöôøng ñöôïctoân xöng laø Kusali Dharma Vajra (1737-1802), töïa1 Arya-atajnana-nama mahayana sutra - tieáng Taây taïng laø ‘Phags pa ‘da’ ka ye shes zhes bya ba theg pa chen po’i mdo (kangyur = kinh taïng).2 Ekadasa samjna sevana sutra (?) - tieáng Taây Taïng laø ‘Du shes bcu gcig bsten p’ai mdo (kangyur = kinh taïng).3 Ñaïi thöøa (Mahāyāna, nghóa ñen laø coã xe lôùn): moät trong hai nhaùnh lôùn cuûa Phaät giaùo maø hai haïnh chính laø töø taâm vaø bi taâm, vaø muïc ñích laø cöùu khoå ban vui cho taát caû moïi loaøi chuùng sinh.44
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñeà laø “Laøm sao giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung: cöùu giuùpnhöõng keû ñaùng thöông heát sinh khí”. Coù raát nhieàu ñaïi sö Taây Taïng ñaõ vieát giaûng luaänveà vaán ñeà naøy, cho neân chuùng ta coù raát nhieàu taøi lieäuvaø khoâng bieát choïn taøi lieäu naøo, nhöng muoán chohöõu hieäu thì chuùng ta phaûi töï bieát giôùi haïn hôïp lyù. Vìtheá, chuùng ta seõ chæ söû duïng ba taøi lieäu noùi treân. Daàusao ñi nöõa, tuy coù raát nhieàu baøi vieát baèng tieáng TaâyTaïng noùi veà caùch giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung vaø ngöôøiquaù coá, nhöng phaàn ñoâng daïy veà maät phaùp vaø noäidung thöôøng raát gioáng nhau. Söï khaùc bieät naèm ôû ñoáitöôïng phaûi caàu thænh: Phaät Döôïc Sö, Phaät Di-laëc, BoàTaùt Quaùn Theá AÂm, Boà Taùt Vaên Thuø, hay Phaät A-di-ñaø v.v... Nhöng yù nghóa vaø lôøi nguyeän caàu thì khoângthay ñoåi. Maët khaùc, coù nhieàu taøi lieäu nhö theá cuõng laø moätñieàu raát toát, vì ñöøng queân raèng theo Phaät giaùo, chuùngta neân vaø caàn phaûi thích öùng moãi haønh ñoäng theotöøng tröôøng hôïp. Bôûi vì moãi haønh giaû chaéc chaén laø coùnhöõng mong caàu hay taäp quaùn khaùc bieät vaø ña daïng,hoï phaûi ñöôïc cung öùng moät phöông phaùp haønh trìthích hôïp vôùi nhu caàu cuûa hoï. 45
  • PHAÀN I. NHÖÕNG ÑIEÀU CAÀN BIEÁT VEÀ THÔØI ÑIEÅM LAÂM CHUNGPHAÙT KHÔÛI TAÂM NGUYEÄN Tröôùc khi chuùng ta ñi vaøo vaán ñeà, haõy nhaéc laïi ñöôøng loái cuûa Phaät giaùo. Theo quan ñieåmPhaät giaùo, coù moät ñieàu thöôøng ñöôïc laëp ñi laëp laïi: Khichuùng ta saép laøm vieäc gì (trong laõnh vöïc taâm linhnhö vaên, tö, tu1 hay trong taát caû vieäc laøm cuûa thaân,khaåu vaø yù noùi chung), ñieàu quyù nhaát laø coù theå daønhmoät chuùt thì giôø ñeå phaùt khôûi moät taâm nguyeän toát. Quyù vò ñöøng sôï. Noùi theá khoâng coù nghóa laø moïingöôøi phaûi theo Phaät giaùo ngay töø giôø phuùt naøy.Khoâng ñaâu. Khoâng heà coù moät söï xuùi giuïc, saùch ñoängñeå moïi ngöôøi trôû thaønh Phaät töû, maø toâi chæ môøi moïingöôøi haõy töï ñaët mình trong moät traïng thaùi taâmthöùc toát laønh, vì may thay, loøng toát khoâng chæ laø ñaëcquyeàn daønh cho Phaät töû. Ñeán vôùi “taâm toát laønh” laøñieàu ôû ñaây ai cuõng coù theå laøm ñöôïc.1 Vaên, tö, tu laø ba phöông dieän cuûa söï haønh trì Phaät giaùo, ba phöông dieän naøy hoã töông boå sung cho nhau.46
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Baây giôø, moãi chuùng ta haõy suy nghó moät chuùt ñeåkhôûi leân moät traïng thaùi taâm thöùc toát laønh. Toát laønhnhö theá naøo? Coù raát nhieàu caùch. Ñoái vôùi moät Phaät töû,hoï coù theå xöû söï theo khuynh höôùng Ñaïi thöøa [nhaäptheá] hoaëc khuynh höôùng Bích Chi Phaät, nghóa laø tìmcaùch töï mình thoaùt ly ra khoûi coõi Ta-baø. ÔÛ ñaây taátcaû chuùng ta coù theå gaëp nhau treân cuøng moät ñieåm, baátluaän kieán giaûi cuûa moãi ngöôøi, ñoù laø chuùng ta muoánlaøm ñieàu gì coù ích lôïi cho taát caû chuùng sinh khoå ñau,ñaëc bieät laø nhöõng chuùng sinh saép cheát. Vöôït ngoaøimoïi ngoân töø, chæ rieâng yù muoán giuùp ñôõ nhöõng ai ñangcaàn ñöôïc giuùp ñôõ thì töï noù ñaõ laø baûn chaát cuûa moättaâm nguyeän hieàn thieän. Haõy nghó raèng, vì muoán laømñöôïc vieäc naøy moät caùch höõu hieäu hôn neân hoâm naychuùng ta môùi cuøng nhau hoïc taäp vaø suy nghieäm. Thaät ra, chæ rieâng vieäc chuùng ta ñeán ñaây cuõng ñaõchöùng minh ñöôïc yù muoán giuùp ñôõ ngöôøi khaùc cuûamình, nhaát laø vieäc cöùu giuùp vaø an uûi nhöõng ngöôøiñang saép lìa traàn; noùi caùch khaùc, ñieàu aáy ñaõ noùi leânmoät traïng thaùi taâm thöùc toát laønh. Thaät söï, ñeà muïccuûa buoåi hoäi thaûo khoâng chæ lieân quan ñeán rieângchuùng ta. Chuùng ta ñeán ñaây khoâng phaûi ñeå hoïc laømmoät caùi gì cho rieâng mình, vì moät lôïi ích rieâng tö.Traùi laïi, chuùng ta ñeán ñaây coù nghóa laø taâm ta ñaõ môû 47
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGra vaø höôùng ñeán ngöôøi khaùc, keøm vôùi hoaøi baõo caûithieän phöông thöùc giuùp ñôõ, nhaát laø trong nhöõng tìnhhuoáng ñaëc bieät teá nhò. Söï coù maët ñoâng ñaûo cuûa quyù vòchöùng minh moät taâm löôïng roäng môû. Thaät laø tuyeätdieäu! Toâi voâ cuøng caûm ñoäng vaø taùn thaùn. Ñoái vôùi toâi, coù yù muoán giuùp ñôõ ngöôøi saép cheátlaø moät nghóa cöû cao quyù. Thaät theá, khoâng coù ai caànñöôïc söï giuùp ñôõ quan taâm cho baèng nhöõng ngöôøi laâmchung, nhöõng ngöôøi ôû ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi. Hoïthöôøng ôû trong moät tình traïng roái loaïn, khoå ñau cöïckyø. Trong hoaøn caûnh ñoù, bieát bao ngöôøi caûm thaáyhoaøn toaøn baát löïc, khoâng moät nôi nöông töïa, khoângmoät ai ñeå troâng caäy. Hoï yù thöùc raèng ñôøi soáng cuûahoï ñang keát thuùc, vaø hoï saép phaûi buoâng boû taát caû.Hôn nöõa, phaàn ñoâng ñeàu khoâng bieát roõ ñieàu gì saépxaûy ñeán cho hoï. Ngay caû nhöõng ngöôøi vaãn nghó raèngcheát khoâng phaûi laø heát cuõng heát söùc lo aâu, vì khoângcoù gì baûo ñaûm cho hoï moät töông lai toát ñeïp. Chaécchaén laø khoâng coù moät tình huoáng naøo gian nan vaøñau khoå hôn. Vì theá, vieäc giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi ñangphaûi ñöông ñaàu vôùi nhöõng thöû thaùch aáy quan troïngbieát bao! Nhö vaäy, coù theå noùi chaéc laø ôû ñaây ai cuõng ñöôïcthuùc ñaåy bôûi loøng nhaân töø vaø nhieät taâm muoán giuùp48
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñôõ ngöôøi khaùc ñang treân ngöôõng cöûa sinh töû. Nhöngcoù theå treân phöông dieän caù nhaân, taâm nguyeän cuûachuùng ta raát nhoû beù vaø giôùi haïn. Chaéc chaén cuõng coùmoät soá ngöôøi ôû ñaây raát muoán giuùp ñôõ taát caû nhöõngchuùng sinh ñau khoå, nhöng thöôøng thì chuùng ta quannieäm moät phaïm vi hoaït ñoäng haïn cheá hôn. Thí duï, chuùng ta muoán laøm vieäc höõu hieäu hôn treânphöông dieän ngheà nghieäp. Giaû söû chuùng ta laø baùc só, ytaù hay ngöôøi ñeán thaêm nom beänh nhaân ôû beänh vieän,nghóa laø thöôøng phaûi tieáp caän vôùi ngöôøi laâm chung.Coù theå chuùng ta ñeán ñaây vôùi yù nghó “toâi muoán giuùpñôõ beänh nhaân cuûa toâi moät caùch hieäu quaû hôn, thíchhôïp hôn”. Trong tröôøng hôïp naøy, ñoái töôïng cuûa chuùngta chæ laø moät nhoùm ngöôøi naøo ñoù, töùc laø coù giôùi haïn. Hay thí duï khaùc, tröôøng hôïp thoâng thöôøng nhaát laøchuùng ta muoán giuùp ñôõ ñaøng hoaøng töû teá nhöõng ngöôøithaân, ngöôøi nhaø cuûa mình. Toùm laïi chuùng ta ñeán döïbuoåi hoäi thaûo hoâm nay vì töï nhuû “toâi muoán laøm moätchuùt gì cho hoï”. “Hoï” ôû ñaây, coù theå laø khoaûng vaøi bamöôi ngöôøi [thaân cuûa rieâng ta], vaø chuùng ta khoâng coùyù ñònh laøm gì theâm. Toâi muoán ñeà nghò, hay ñuùng hôn laø gôïi yù vôùi quyùvò, ngay baây giôø haõy môû roäng taàm quan taâm vaø öôùcnguyeän cuûa mình. Duø treân thöïc teá hieän thôøi chuùng 49
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGta khoâng coù khaû naêng giuùp ñôõ hôn soá vaøi ba möôingöôøi, nhöng khoâng ai ngaên caám chuùng ta phaùt moättaâm nguyeän roäng lôùn hôn nhieàu. Taâm nguyeän toátlaønh cuûa chuùng ta baây giôø seõ laø “toâi muoán laøm sao coùtheå giuùp ñôõ caøng ngaøy caøng höõu hieäu ñaïi ña soá, neáukhoâng noùi laø taát caû nhöõng ai ñang gaëp khoù khaên, ñaëcbieät laø nhöõng ngöôøi ñang haáp hoái. Vì theá neân toâi ñeándöï buoåi hoäi thaûo hoâm nay vôùi kyø voïng ruùt tæa ñöôïcnhöõng phöông thöùc öùng duïng thieát thöïc”.Moät con ngöôøi “Ngöôøi laâm chung” hay “ngöôøi ôû giai ñoaïn cuoáicuûa cuoäc ñôøi”, trong tieáng Taây Taïng laø “chi kha ma’isems can”. Cuïm töø naøy thaät ra coù hai yù nghóa, nhöngthoâng thöôøng laø ñeå noùi ñeán nhöõng ngöôøi beänh ôû giaiñoaïn cuoái, hay laø nhöõng ngöôøi ñaõ kieät queä vôùi naêmthaùng tuoåi taùc, nghóa laø caän keà caùi cheát. Hoâm naychuùng ta seõ söû duïng yù nghóa naøy. Noùi “giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi” töùc laø noùi ñeán“söï cheát”. Vaäy thì chuùng ta seõ noùi veà söï cheát. Ñaây laømoät giai ñoaïn maø khoâng ai traùnh ñöôïc, khoâng moätchuùng sinh höõu tình naøo coù theå ñöôïc mieãn. Tuy ñaâylaø moät hieän töôïng khoâng coù gì töï nhieân cho baèng vaøñöôïc chöùng minh treân taát caû moïi chuùng sinh khoâng50
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEngoaïi leä, nhöng tuøy theo neàn vaên hoùa hay truyeànthoáng, ngöôøi ta phaân tích hieän töôïng aáy döôùi nhöõnggoùc ñoä khaùc nhau. ÔÛ ñaây, dó nhieân chuùng ta seõ coágaéng löôïc qua nhöõng keát luaän maø Phaät giaùo ñaõ ñaïtñöôïc. Phaät giaùo phaân tích caùi goïi laø “söï cheát” nhö theánaøo? Ñeå bieát “söï cheát” laø gì, chuùng ta phaûi baét ñaàu töøkhaùi nieäm caùi gì laø moät caù nhaân, moät con ngöôøi, höõutình. Kyø thaät, “chuùng ta” laø caùi gì? Moät caù nhaân laø moät hieän töôïng phöùc hôïp, ñöôïccaáu taïo bôûi – neáu duøng chöõ thoâng thöôøng – moät thaânvaø moät taâm. Roõ raøng, haún quyù vò cuõng ñoàng yù vôùitoâi raèng moãi ngöôøi chuùng ta ñeàu coù moät thaân theå vaømoät baûn taâm. Vaø bôûi vì, trong moät khoaûng thôøi giannaøo ñoù, moät hôïp theå nhö theá hieän höõu, neân chuùng tahieän höõu nhö moät caù nhaân. Haõy ghi nhaän raèng caûthaân laãn taâm ñeàu hieån baøy qua nhieàu taàng lôùp töø thoânaëng ñeán vi teá. Ñieàu maø chuùng ta tröïc tieáp nhaän bieátñöôïc chæ laø möùc ñoä thoâ naëng nhaát cuûa thaân taâm, ñoù laøtaàng lôùp duy nhaát maø ta coù theå nhìn thaáy hay nhaänbieát ñöôïc. Nhöng theo Phaät giaùo thì thaân taâm chuùngta coù nhöõng taàng lôùp vi teá hôn nhieàu maø nhaõn quanhay nhaän thöùc thoâng thöôøng khoâng theå naém baét. 51
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Khi chuùng ta quan saùt thaân vaø taâm ôû taàng lôùp thoânaëng cuûa chuùng moät caùch tinh teá hôn, chuùng ta seõphaùt hieän, tuøy theo goùc ñoä nhìn cuûa mình, coù 20 hay24 thaønh phaàn. Toâi seõ khoâng lieät keâ heát ra ñaây vìnhö theá quyù vò seõ chaùn laém, nhöng ñeå quyù vò coù moät yùnieäm, trong soá caùc thaønh phaàn aáy ta coù theå phaân bieätnaêm uaån,1 boán ñaïi2, naêm dieäu trí3 (töùc laø naêm loaïi yùthöùc), naêm caên vaø naêm traàn (saéc, thanh, höông, vò,xuùc). Haõy caån thaän, trong boái caûnh naøy ta ñang noùiñeán caùi saéc, caùi thanh v.v... thuoäc veà doøng töông tuïccuûa moät con ngöôøi, ôû beân trong hoï, chöù khoâng noùiñeán caùc saéc, caùc thanh v.v... ôû ngoaøi hoï. Ñöøng queânlaø chuùng ta ñang noùi ñeán nhöõng thaønh phaàn caáu taïocuûa moät con ngöôøi. Trong suoát moät quaõng thôøi gian, 24 thaønh phaànaáy – giaûn dò hôn laø thaân vaø taâm ôû bình dieän thoâ –coøn ôû trong moät traïng thaùi laønh laën ñuû ñeå coù theåcoäng ñoàng sinh hoaït, nghóa laø khi nhöõng thaønh phaàn1 Naêm uaån (tieáng Phaïn laø skandha) laø saéc, thoï, töôûng, haønh, thöùc.2 Töù ñaïi laø ñòa, thuûy, hoûa, phong hay laø chaát cöùng, chaát loûng, chaát nhieät vaø söï di ñoäng.3 Dieäu trí laø Ñaïi vieân caûnh trí, bình ñaúng taùnh trí, dieäu phaân bieät trí, thaønh sôû taùc trí vaø phaùp giôùi theå taùnh trí. Tuy teân goïi laø nhö theá nhöng ôû ñaây, caùc trí naøy chæ söï nhaän thöùc ôû bình dieän thoâ seõ ngöøng hoaït ñoäng, caùi naøy sau caùi kia, khi ngöôøi ta lìa ñôøi.52
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEvaät chaát (thaân xaùc) coøn coù theå laøm choã y cöù, töùc laøchoã döïa cho taâm. Vôùi thôøi gian, nhöõng thaønh phaànvaät chaát aáy seõ coù luùc cuõ kyõ, hö hoaïi. Theo thuaät ngöõPhaät giaùo thì caùi thaân xaùc thoâ ñang phaûi traûi quamoät söï tan raõ, moät söï phaân hoùa. Xin ñöøng hieåu laàm!ÔÛ giai ñoaïn naøy caùi thaân xaùc thoâ khoâng heà bieán maát.Tuy vaãn coøn soáng, nhöng noù ñang suy thoaùi, ñang yeáumoøn ñeán noãi maát ñi khaû naêng laøm choã y cöù cho taâmthöùc. Keát quaû laø taâm thöùc, ôû bình dieän thoâ cuûa noù,cuõng khoâng hoaït ñoäng ñöôïc nöõa. Söï ñöùt quaõng treânbình dieän thoâ cuûa thaân vaø taâm khieán bình dieän vi teácuûa chuùng ñöôïc hieån loä, nhöng roài cuõng suy taøn moätcaùch nhanh choùng. Vaø khi hai bình dieän thoâ vaø teá ñeàu voâ hieäu thì caùnhaân naøy chæ coøn coù theå hoaït ñoäng ôû bình dieän cöïcvi teá. Chæ luùc aáy vaø nhö theá, hoï môùi kinh nghieäm söïcheát. Noùi toùm laïi, theo Phaät giaùo, caùi cheát cuûa moätcaù nhaân truøng hôïp vôùi söï xuaát hieän trong hoï bìnhdieän cöïc vi teá cuûa taâm thöùc, töùc laø “aùnh tònh quangcuûa söï cheát”. Neáu coù ai thích tìm hieåu veà tieán trình cuûa söï cheát,vôùi nhöõng chu kyø tuaàn töï tan raõ ñeå keát thuùc baèngsöï hieån loä cuûa moät taâm thöùc cöïc vi teá trong moät caùnhaân, toâi khuyeân quyù vò haõy tìm ñeán nhöõng tröôùc taùc 53
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcoù lieân quan ñeán ñeà muïc naøy. Hieän nay ñaõ coù baèngtieáng Anh, tieáng Phaùp vaø toâi nghó laø coøn coù trongnhieàu ngoân ngöõ khaùc, bôûi vì chuùng ta khoâng theå ñisaâu hôn [vaøo chuû ñeà naøy] taïi phaùp hoäi hoâm nay. Ñoùkhoâng phaûi laø ñeà taøi chính cuûa chuùng ta. Hôn nöõa,ñeà taøi naøy raát chuyeân moân vaø coù theå raát teû nhaït, khoùhieåu ñoái vôùi moät soá ngöôøi. Hieän nay, vieäc tìm nhöõngcuoán saùch noùi veà tieán trình cuûa söï cheát khoâng khoùkhaên gì, quyù vò coù theå töï tìm ñoïc laáy. Nhöng xin chotoâi noùi leân moät nhaän xeùt. Coù nhieàu caùch ñeå ñoïc moätcuoán saùch. Ta coù theå ñoïc löôùt qua moät taùc phaåm vaøhoaøn toaøn ñöùng ngoaøi noäi dung taùc phaåm aáy. Trongtröôøng hôïp naøy, ngoaøi söï thaâu thaäp moät vaøi hieåu bieáttreân laõnh vöïc thuaàn tuùy kieán thöùc, ñoïc nhö theá chaûcoù ích lôïi gì nhieàu. Vì ñeà taøi ñöôïc thaûo luaän, ít ra laø theo nhaõn quanPhaät giaùo – ta coù theå coù nhöõng quan ñieåm khaùc nhautreân ñeà taøi naøy – neân duø ta ñoïc saùch chæ ñeå töï tìmhieåu, toát hôn heát laø neân töï ñaët mình vaøo vai troøchính vaø caûm thaáy tröïc tieáp lieân quan ñeán nhöõngdoøng chöõ ñang ñoïc. Thí duï, trong tieán trình cuûa söïcheát coù giai ñoaïn noùi ñeán saéc uaån. Ñoù laø moät danh töøchuyeân moân chæ cho thaân xaùc, thaân xaùc cuûa ta. Thayvì ñoïc “saéc uaån” vaø döøng laïi ôû caùi thuaät ngöõ khaùi quaùt54
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEaáy, thì neáu ta töï baûo raèng ñaây khoâng phaûi laø moätkhaùi nieäm, hay laø moät caùi gì thuaàn tuùy tröøu töôïngmaø chính laø saéc uaån cuûa toâi, laø thaân xaùc cuûa toâi, vaøñaây laø moät trong nhöõng thaønh phaàn caáu taïo ra toâi,vaø hieän thôøi muïc ñích cuûa toâi laø tìm hieåu xem caùi gìseõ xaûy ra cho noù... Ñoïc nhö theá coù lôïi hôn nhieàu, toáthôn nhieàu. Neáu chuùng ta tham döï nhö theá thì nhöõnghieän töôïng tröøu töôïng kia seõ trôû neân cuï theå hôn vì coùdính líu ñeán chuùng ta. Moät thí duï khaùc. Trong chu kyø tan raõ thöù nhaát,theo lyù thuyeát thì giöõa nhöõng thaønh phaàn coù lieânquan tôùi saéc uaån thì “ñaïi vieân caûnh trí” cuõng ñoàngthôøi suy taøn. Trong tröôøng hôïp cuûa chuùng ta, cuïm töøñoù coù nghóa laø nhöõng gì nhaõn caên cuûa ta coù theå nhaänthaáy ñöôïc. Thay vì ñöùng nhö moät ngöôøi ngoaïi cuoäcvaø ñoïc nhöõng doøng chöõ naèm caïnh nhau maø khoângtìm hieåu yù nghóa cuûa chuùng, toát hôn laø chuùng ta neânyù thöùc ñöôïc caâu aáy noùi veà nhaõn thöùc cuûa chuùng ta,veà khaû naêng nhaän bieát nhöõng ñoà vaät coù moät hìnhdaïng (saéc töôùng), vaø khaû naêng aáy ñang bò tieâu moønñi trong giai ñoaïn naøy cuûa tieán trình söï cheát. Ñoàng thôøi, ta noùi ñeán söï tan raõ cuûa ñòa ñaïi. Haõycoá hieåu raèng caâu naøy khoâng nhaèm chæ ñeán caùc yeáu toá 55
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGvaät chaát coù tính caùch cöùng raén noùi chung, maø chæ ñeántaát caû nhöõng gì do ñòa ñaïi caáu thaønh trong ta. Cuõng theá, khi noùi veà khaû naêng nhaän bieát quanhaõn caên hay laø veà caùc saéc töôùng thì khoâng phaûi taátcaû caùc saéc töôùng [noùi chung] ñeàu tan raõ trong giaiñoaïn thöù nhaát, maø laø saéc töôùng cuûa chính ñöông söï,töùc laø cuûa ta, laø caùi gì ôû beân trong doøng töông tuïc cuûatheå chaát ta. Neáu chuùng ta ñoïc nhöõng ñieàu chæ daãn naøy maø caûmthaáy ñöôïc söï lieân quan cuûa chuùng ñeán chính mình,vaø hieåu ñöôïc raèng chính mình laø ngöôøi ñang ñöôïc noùiñeán, raèng nhöõng caâu vieát trong saùch laø nhöõng söï vieäcmaø moät ngaøy naøo ñoù mình phaûi traûi qua, thì nhöõnghieåu bieát maø chuùng ta thaâu thaäp ñöôïc seõ khoâng chælaø treân laõnh vöïc tri thöùc khoâ khan nöõa. Vì chuùng ta seõ noùi nhieàu ñeán naêm uaån, neân tuykhoâng ñi vaøo chi tieát, toâi cuõng seõ ñeà caäp ñeán ñoâi neùt,tuy phaàn ñoâng quyù vò haún ñaõ töøng nghe qua nhieàulaàn [veà thuaät ngöõ naøy]. Khi duøng töø ngöõ thoâng thöôøng, Phaät giaùo noùi raèngmoãi caù nhaân laø keát caáu cuûa moät thaân vaø moät taâm,nhöng khi caàn duøng thuaät ngöõ chính xaùc hôn thìPhaät giaùo laïi noùi raèng moãi caù nhaân ñöôïc ñònh nghóa56
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnhö moät caùi gì ñöôïc nhaän bieát, hay ñöôïc goïi teân, treâncaên baûn naêm uaån ñaõ keát caáu thaønh caù nhaân aáy. Ñaàu tieân trong naêm uaån laø saéc uaån. Quyù vò ñöøngkhöïng laïi bôûi ngoân töø. Noùi veà moät höõu tình thì saécuaån nghóa laø “thaân”, thaân theå cuûa chuùng ta. Vaäy taïisao laïi duøng töø ngöõ toái nghóa nhö theá? Duøng chöõ“saéc” laø vì caùi maø chuùng ta nhaän thöùc ñöôïc cuûa moäthieän töôïng, laø caùi saéc töôùng maø hieän töôïng naøy hieånbaøy. Coøn chöõ “uaån”, lôïi ích cuûa noù ôû choã noù nhaánmaïnh raèng khi noùi ñeán “thaân” thì ta khoâng noùi ñeánmoät caù theå nguyeân khoái maø phaûi laø moät söï hoøa hôïpdo nhieàu thaønh phaàn keát hôïp taïo thaønh. Chöõ “uaån”cho chuùng ta thaáy ngay khía caïnh phöùc hôïp, khíacaïnh soá nhieàu cuûa moät hieän töôïng, daãu cho ñoù laø saécuaån hay boán uaån coøn laïi, töùc laø caùc uaån chuû yeáu lieânquan ñeán taâm: thoï, töôûng vaø thöùc uaån thuoäc veà taâmthaàn, nhöng haønh uaån thì khaùc. Noù bao haøm hai loaïihieän töôïng, moät loaïi thuoäc veà taâm thaàn vaø loaïi kiathì khoâng; thí duï: ñôøi soáng cuûa caù nhaân aáy, baûn chaátvoâ thöôøng cuûa hoï v.v... Thöù hai laø thoï uaån, töùc laø caûm thoï cuûa chuùng tavoán chia laøm ba loaïi: laïc, khoå vaø voâ kyù, hay deã chòu,khoù chòu vaø khoâng deã cuõng khoâng khoù chòu, trungdung. 57
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Thöù ba laø töôûng uaån. Taùc duïng cuûa uaån naøy trongtaâm ta laø giuùp ta nhaän ñònh caùc söï vaät, vaø phaân bieätchuùng vôùi vaät khaùc. Khi chuùng ta nhìn moät vaät gì(nhaõn caên tieáp xuùc vôùi nhaõn traàn) thì caùi laøm chota phaân bieät ñöôïc vaät maøu traéng vôùi vaät maøu xanhchính laø caùi taâm sôû naøy. Töôûng uaån nhaän ra vaät naøytraéng khaùc vôùi vaät kia xanh hay ñen v.v... Thöù tö laø haønh uaån. Duø uaån naøy coù hai loaïi, nhöngkhía caïnh chính yeáu cuûa noù laø nghieäp – töùc laø tö taâmsôû. Ñaây cuõng laø moät taâm sôû cuûa chuùng ta, vaø laø moättaâm sôû voâ cuøng quan troïng. Noù coù coâng naêng giuùpcho nhaän thöùc cuûa chuùng ta chuyeån ñoäng, vaø giuùp chonhöõng thaønh phaàn khaùc cuûa taâm xoay qua hay höôùngñeán moät ñoái töôïng nhaän thöùc naøo ñoù. Cuoái cuøng, thöùc uaån bao goàm taát caû thöùc coù theåtrình hieän trong ta, töùc laø nhaõn, nhó, tyû, thieät, thaânvaø yù thöùc. Nhöng giaûn dò nhaát laø thay vì duøng chöõ uaån,chuùng ta vaãn coù theå duøng caùc chöõ thaân vaø taâm ñeå noùiveà thaønh phaàn caáu taïo cuûa moät caù nhaân. Noùi ñeán tieán trình cuûa söï cheát, moät khi ñaõ lieätkeâ caùc thaønh phaàn caáu taïo thaønh moät caù nhaân, hoïplaïi thaønh 5 nhoùm maø toâi vöøa ñeà caäp, chuùng ta seõ noùi58
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñeán moät nhoùm khaùc, vaø lieân keát moãi nhoùm vôùi moätloaïi uaån. Caùc nhoùm naøy cuõng tan raõ ñoàng thôøi vôùiuaån kia. Boán nhoùm ñaàu ñöôïc caáu taïo bôûi 5 thaønh phaàn,trong khi thöùc uaån thì söï caáu keát coù phaàn hôi khaùcbieät. Quan saùt nhö theá roài, coù khi chuùng ta noùi raèngneáu 20 hay 24 thaønh phaàn coøn hoäi tuï vôùi nhau thìsöï soáng coøn toàn taïi. Con soá coù theå sai khaùc tuøy theogoùc ñoä quan saùt, nhöng trong caû hai tröôøng hôïp, neàntaûng cuûa söï phaân tích laø naêm uaån, coäng theâm vôùi vaøithaønh phaàn khaùc ñeå taïo thaønh nhöõng hôïp theå [cuûasöï soáng]. Haõy ghi nhaän raèng, mieãn laø caùc thaønh phaàn coøntaäp hôïp vôùi nhau ñeå thaønh moät toång theå thì söï soángñöôïc duy trì. Khi caùc thaønh phaàn trôû neân kieät queäñeán möùc phaûi phaân taùn thì söï cheát xuaát hieän.Tieán trình hieän töôïng sinh Ñeå hieåu roõ caùc giai ñoaïn laàn löôït tieán trieån nhötheá naøo vaø taïi sao söï phaân taùn noùi treân cuoái cuøng laïixaûy ra theo moät trình töï vaø phöông thöùc nhaát ñònh,toát hôn heát laø chuùng ta neân quay trôû laïi giai ñoaïnkhôûi thuûy vaø quan saùt tieán trình cuûa söï xuaát hieän ra 59
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGñôøi: Vaøo luùc naøo caùc thaønh phaàn ñöôïc caáu taïo ñeå roàiñi ñeán söï phoái hôïp vôùi nhau? Treân thöïc teá, caùi tieán trình toái haäu maø chuùng tagoïi laø söï cheát chæ ñôn giaûn laø tieán trình ngöôïc laïi cuûasöï hình thaønh nguyeân thuûy maø thoâi. Noùi caùch khaùc,neáu chuùng ta muoán hieåu bieát roõ raøng vaø ñích xaùc veàtieán trình cuûa söï cheát, phöông phaùp hay nhaát laø haõyquan saùt kyõ löôõng tieán trình cuûa söï sinh ra ñôøi vaø coágaéng tìm ra manh moái cuûa naêm uaån, boán ñaïi v.v...Chuùng ñaõ xuaát hieän töø bao giôø vaø baèng caùch naøo? Vìchính trình töï xuaát hieän cuûa chuùng luùc ra ñôøi seõ quyñònh trình töï tan bieán cuûa chuùng luùc lìa ñôøi. Chuùngxuaát hieän theo thöù töï naøo thì seõ tan raõ theo trình töïngöôïc laïi vôùi thöù töï aáy. Noùi cho cuøng, ñieàu aáy khoâng hôïp lyù hay sao? Daàusao ñi nöõa, theo nhaõn quan Phaät giaùo – vì khoângphaûi ai cuõng taùn ñoàng vôùi caùch nhìn aáy – laøm sao coùtheå töôûng töôïng coù söï cheát neáu tröôùc ñoù khoâng coù söïra ñôøi? Moät ngöôøi, neáu coù luùc phaûi ñoái dieän vôùi caùicheát, thì tröôùc ñoù laâu hay mau, cuõng phaûi ñaõ coù luùcchaøo ñôøi. Thaäm chí chuùng ta coù theå noùi, trong söï sinhra ñaõ bao haøm söï cheát. Khoâng caàn phaûi noùi, chuùng ta seõ khoâng ñi saâu vaøo60
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtieán trình cuûa söï sinh ra, vì ñoù khoâng phaûi laø ñeà taøicuûa chuùng ta, vaø vì ñaây cuõng laø moät chuû ñeà raát roänglôùn, ñaùng ñöôïc nghieân cöùu rieâng reõ vaø caàn nhieàungaøy giôø môùi noùi heát ñöôïc. Toâi chæ muoán loâi keùo söïchuù yù cuûa quyù vò treân ñieåm naøy, vì neáu coù ai trongquyù vò muoán tieán xa hôn nöõa thì nhöõng ngöôøi naøycaàn phaûi hieåu raèng, ñeå thaùo dôõ cô caáu cuûa söï cheát, toátnhaát laø quay veà phía sau vaø quan saùt kyõ löôõng nhöõnggiai ñoaïn ñaùnh daáu söï sinh ra ñôøi. Vaû laïi, chuùng tacoù theå ngaïc nhieân, neáu khoâng noùi laø kinh dò, khi chuùyù ñeán caùc ñieåm töông ñoàng giöõa nhöõng nhaän xeùt cuûaPhaät giaùo töø bao nhieâu theá kyû tröôùc vaø nhöõng chöùngminh cuûa khoa hoïc hieän ñaïi. Ñeå ruùt tæa nhöõng nguyeân lyù ñaïi cöông coù theå giuùpchuùng ta thieát laäp tieán trình ngöôïc cuûa söï cheát saunaøy, thì toùm laïi, sinh ra ñôøi coù nghóa laø gì? Laø ñieåmkhôûi ñaàu cuûa söï soáng. Quyù vò seõ baét beû laïi raèng, ñoùkhoâng phaûi laø moät khaùm phaù môùi laï! Nhöng ñöøngqueân laø Phaät giaùo chaáp nhaän thuyeát taùi sinh. Vì theá,chuùng ta caàn phaûi dieãn ñaït ñònh nghóa cuûa mình tinhvi hôn moät chuùt. Vaäy thì sinh ra töùc laø baét ñaàu soáng.Nhöng thôøi ñieåm chính xaùc cuûa noù laø luùc naøo? Ñeåquyeát ñònh thôøi ñieåm naøy, chuùng ta caàn phaûi quayngöôïc laïi phía sau theâm moät chuùt nöõa. 61
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Thaät theá, khi noùi “sinh ra” töùc laø moät ngöôøi ñöôïcsinh ra, vaø trong quan ñieåm taùi sinh luaân hoài, thìngöôøi naøy khoâng ñoät ngoät ra ñôøi laàn thöù nhaát maøñaây chæ laø moät söï tieáp dieãn, nghóa laø chuùng ta phaûiquay veà thôøi ñieåm tröôùc khi hoï chaøo ñôøi, khi hoï coønôû trong traïng thaùi trung aám, töùc laø khoaûng thôøi giangiöõa moät söï cheát vaø moät söï taùi sinh. Phaät giaùo voán tin vaøo thuyeát luaân hoài neân coângnhaän raèng ngöôøi naøy hieän höõu vaø ñaõ traûi qua khaùnhieàu giai ñoaïn, töø caùi cheát trong ñôøi tröôùc vaø thôøikyø trung höõu. Thôøi kyø trung höõu naøy chaám döùt luùcthaàn thöùc vi teá cuûa ngöôøi naøy (thaàn thöùc y cöù vaøo khívi teá) nhaäp vaøo hôïp töû, töùc laø caùc teá baøo hoøa hôïp cuûacha meï, ñeå ñöa tôùi hieän töôïng xuaát sinh. Toâi xin noùi vaøi lôøi veà chöõ khí (Phaïn: vayu, TaâyTaïng: rlung). Coù ngöôøi coøn dòch laø “naêng löôïng”, laø“phong” hay “gioù”. Vayu laø moät hieän töôïng thuoäc veà saéc phaùp, töùclaø moät traïng thaùi vaät chaát, nhöng laø moät traïng thaùivaät chaát vi teá, thaäm chí cöïc vi teá, chæ ñöôïc nhaän bieátbaèng yù caên chöù khoâng theå baèng nhaõn caên. Khí vi teávaø khí cöïc vi teá coù coâng naêng laøm “vaät ñeå cöôõi”1 – choã1 Ta phaûi hình dung caùc khí nhö moät con ngöïa vaø thaàn thöùc nhö ngöôøi cöôõi ngöïa.62
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEy cöù, nöông döïa – cho thaàn thöùc, vaø chính thaàn thöùcnaøy cuõng vi teá vaø cöïc vi teá. Noùi khaùc ñi, khí naøy laø caùi“thaân” cuûa thaàn thöùc, vaø dó nhieân laø moät thaân vi teá.Chính trong traïng thaùi naøy maø caù nhaân noùi treân seõñoaït laáy moät choã döïa thoâ hôn nhieàu, do cha meï cungcaáp, töùc laø tinh cha vaø huyeát meï giao hôïp. Trôû laïi vaán ñeà, khi moät caù nhaân, döôùi daïng thaànthöùc vaø khí vi teá, nhaäp vaøo teá baøo cuûa cha meï töùc laømoät choã y cöù thoâ, thì coù söï hoøa nhaäp vaø ñoaït laáy giöõañoâi beân: hieän töôïng naøy goïi laø söï sinh ra. Coù nhieàu ñieàu kieän caàn thieát cho moät söï xuaát sinh.Phaàn ñoâng, caàn coù söï coù maët cuûa moät ngöôøi cha vaømoät ngöôøi meï, hai beân phaûi giao hôïp vôùi nhau, ñeåcaùc teá baøo cuûa hoï gaëp nhau, tieáp xuùc vaø hoøa nhaäp vaøonhau. Ñoù laø moät tieán trình phöùc taïp caàn phaûi ñöôïckhaûo luaän nhieàu, nhöng baây giôø chuùng ta khoâng theåñi vaøo chi tieát. Hieån nhieân, caùc teá baøo cuûa cha meïcaàn phaûi laønh laën, nguyeân veïn ñeå dung hôïp vaø neáuchuùng ta ñang noùi veà söï ra ñôøi cuûa mình, thì caùc teábaøo naøy cuõng phaûi coù khaû naêng tieáp nhaän taâm töôngtuïc cuûa chuùng ta khi taâm naøy tieán nhaäp vaøo chuùng. Toâi vöøa môùi duøng chöõ “taâm töông tuïc” maø toâi thíchhôn chöõ “thaàn thöùc”. Quyù vò ñaõ ghi nhaän raèng, ñoái vôùi 63
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGPhaät giaùo thì söï sinh ra truøng hôïp vôùi söï thuï thai,töùc laø thôøi ñieåm chính xaùc luùc taâm thöùc vi teá cuûa moäthöõu tình tieán nhaäp vaøo caùc teá baøo dung hôïp cuûa chameï vaø ñoaït laáy chuùng. Maø taâm thöùc naøy khoâng phaûilaø moät caùi gì baát ñoäng. Thí duï, khoâng phaûi taâm thöùchieän taïi chuùng ta ñang coù maø coù theå tieán nhaäp vaøo teábaøo cuûa cha meï luùc chuùng ta sinh ra. Maø cuõng khoângphaûi laø moät taâm thöùc hoaøn toaøn khaùc bieät. Ñoù chínhlaø taâm töông tuïc, töùc chính laø taâm thöùc cuûa chuùng tanhöng nhìn trong söï dieãn bieán cuûa thôøi gian vaø bieánñoåi töø saùt-na naøy ñeán saùt-na khaùc. Thaân cuûa chuùng ta, töùc laø caùi hình haøi vaät chaátmaø cha meï chuùng ta ñaõ cung öùng, ñöôïc thaønh laäp bôûiboán yeáu toá (Phaïn: catvāri mahā-bhūtāni, Taïng: ḥbyuṅ-bachen-po bshi), hay boán ñaïi, töùc laø ñaát, nöôùc, löûa, gioù(ñòa, thuûy, hoûa, phong), ñoâi khi cuõng ñöôïc xem laønaêm ñaïi, töùc laø theâm hö khoâng (khoâng ñaïi) nöõa. Phaät giaùo mieâu taû söï xuaát hieän sô khôûi hình haøivaät chaát cuûa chuùng ta nhö sau: caùc nhaân maø cha meïñaõ ñem laïi laø noaõn baøo cuûa meï vaø tinh truøng cuûacha. Hai thöù aáy dó nhieân cuõng ñöôïc thaønh laäp bôûinhieàu nhaân toá khaùc bieät vaø vaän taûi caùc tieàm naêng cuûanhöõng nhaân toá khaùc nöõa. Ngay luùc tinh truøng tieán64
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnhaäp vaøo noaõn baøo ñeå hôïp nhaát thaønh moät, chuùng tacoù theå cho raèng choã döïa vaät chaát, töùc laø thaân xaùc, ñaõñöôïc caáu taïo khoâng? Theo Phaät giaùo thì khoâng. Duøsao chaêng nöõa, khoâng nhaát thieát laø nhö theá. Ñieàu ñoùcoøn tuøy thuoäc vaøo söï coù maët hay vaéng maët cuûa moätnhaân toá khaùc. Nhöng quaû nhieân, hai chaát treân cuûacha vaø meï ñaõ mang taát caû caùc tieàm naêng caàn thieátcho moät thaân xaùc coù theå xuaát hieän vaø phaùt trieån sauñoù. Ñieàu coøn thieáu laø caùi maø thaàn thöùc cuûa chuùng tamang laïi, töùc laø taâm töông tuïc cuûa ta. Taâm naøy cuõngmang tieàm naêng hay chuûng töû coù cuøng chung tínhchaát vôùi caùc tieàm naêng vaät chaát. Caàn phaûi coù söï lieânhôïp giöõa hai nhoùm tieàm naêng. Bôûi vaäy, ngay khi taâmtöông tuïc cuûa chuùng ta tieán nhaäp vaøo caùc teá baøo hôïpnhaát cuûa cha meï, caùc tieàm naêng beøn lieân keát vaø phoáihôïp vôùi nhau vaø ñem laïi keát quaû: söï xuaát hieän ñoàngthôøi caùi sôû y vaät chaát cuûa chuùng ta. Phaät giaùo cho raèng söï sinh ra coù hieäu löïc ngayluùc thuï thai, nghóa laø thai baøo ñaõ laäp töùc trôû thaønhmoät höõu tình toaøn veïn, daãu noù coøn phaûi phaùt trieånnaûy nôû sau ñoù. Nhöõng luaän thuyeát Phaät giaùo veà phoâihoïc dieãn taû moät caùch tæ mæ nhöõng bieán chuyeån trongba möôi taùm tuaàn, chæ roõ luùc naøo nhöõng boä phaän vaøtay chaân xuaát hieän, hay caùc quan naêng baét ñaàu hoaït 65
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGñoäng. Thí duï nhö ñaàu tieân heát thai baøo khoâng coù khaûnaêng nhìn thaáy, nhöng ñaõ coù caùc tieàm naêng töôngöng caàn thieát. Sau ba möôi taùm tuaàn, theo lyù thuyeátthì thai nhi seõ rôøi töû cung cuûa meï, ñaùnh daáu söï sinhra ñôøi theo nghóa thoâng thöôøng. Söï vieäc ñöôïc mieâu taû moät caùch giaûn löôïc treân ñaâyñaõ cho chuùng ta thaáy caùi gì laø neàn moùng söï phaùttrieån cuûa moät thaân theå thoâ. Ñoù laø moät hieän töôïngmaø chuùng ta cuõng coù theå goïi laø thaân vì noù thuoäc veàsaéc phaùp, hay thuoäc veà phaïm vi vaät chaát, nhöng laïicöïc kyø vi teá hôn. Toâi muoán noùi ñeán khí, hay caùi naênglöôïng maø chuùng ta vöøa ñeà caäp treân. Tuaàn töï vôùi söï phaùt trieån cuûa thai baøo, moãi thôøikyø ñöôïc ñaùnh daáu baèng söï hoaït ñoäng cuûa moät loaïikhí môùi, caùc khí naøy töông ñoái vi teá, nhöng laïi giuùpcho hình saéc thoâ beân ngoaøi phaùt trieån: söï thaønh laäpcuûa boä phaän naøo ñoù, söï xuaát hieän cuûa moät caûm quannaøo ñoù v.v... Ngöôøi ta coù theå lieät keâ naêm loaïi khí caên baûn (Taïng:rtsa ba’i rlung) vaø naêm loaïi khí phuï (Taïng: yan laggi rlung). Taát caû nhöõng ñieàu naøy ñöôïc giaûng giaûi raátnhieàu trong kinh saùch Phaät giaùo, ñaëc bieät laø kinhñieån Maät giaùo hay trong hai cuoán kinh maø ñöùc Phaät66
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEthuyeát cho ñeä töû cuûa Ngaøi laø toân giaû A-nan-ñaø, töïa laø“Phaät thuyeát Baøo thai kinh”1 vaø “Xöû thai kinh”.2 Treân thöïc teá, qua bao theá kyû, coù raát nhieàu vò ñaïisö Phaät giaùo ñaõ vieát veà vaán ñeà xuaát sinh, maø baét ñaàulaø caùc ñaïi hoïc giaû AÁn Ñoä. Caùc khí luaân löu trong thaân theå cuûa höõu tình coùcoâng naêng gì? Xin nhaéc laïi, ñaây laø nhöõng daïng vi teálaøm choã y cöù cho nhöõng daïng thoâ cuûa thaân. Ngoaøira, chuùng coøn laøm choã y cöù cho söï soáng cuûa höõu tìnhnoùi treân. Chính nhöõng khí naøy cho pheùp caùc boä phaänlaøm troøn chöùc naêng cuûa chuùng. Thí duï, muoán ñi ñaïitieän phaûi coù söï can thieäp cuûa moät loaïi khí ñeå toángphaân xuoáng phaàn döôùi thaân theå. Söï hoâ haáp hay söïtieâu hoùa cuõng caàn ñeán hoaït ñoäng cuûa moät soá khí khaùcv.v... Khi caùc khí trong thaân xaùc thoâ cuûa chuùng takhoâng coøn laønh laën maø bò hö hoûng, hay beänh hoaïnchaúng haïn, thì ta seõ bò ñuû loaïi vaán ñeà baát oån nhö taùoboùn, taét tieáng hay khoâng tieâu hoùa ñöôïc v.v...1 Phaät thuyeát Baøo thai kinh, 1 quyeån, ñaõ ñöôïc ngaøi Truùc Phaùp Hoä dòch sang Haùn vaên vaøo ñôøi Taây Taán, ñöôïc xeáp vaøo Ñaïi Chaùnh taïng thuoäc quyeån 11, kinh soá 317. (ND)2 Trong Haùn taïng thì kinh naøy ñöôïc xeáp thaønh hoäi thöù 13 trong kinh Ñaïi Baûo Tích, vôùi nhan ñeà “Phaät vò A-nan thuyeát Xöû thai hoäi”, ngaøi Boà-ñeà-löu-chí dòch sang Haùn vaên vaøo ñôøi Ñöôøng, thuoäc quyeån 11, kinh soá 310 trong Ñaïi Chaùnh taïng. (ND) 67
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Ngöôøi ta cho raèng trong nöûa thôøi gian ñaàu cuûathôøi kyø thai ngheùn naêm khí caên baûn baét ñaàu hoaïtñoäng, vôùi tyû leä laø moãi thaùng coù moät khí xuaát hieän.Chuùng seõ ñöôïc tieáp tuïc baèng naêm loaïi khí phuï, cuõngtuaàn töï xuaát hieän trong moãi thaùng coøn laïi. Caùc khíphuï coù coâng naêng giuùp khôûi sinh caùc caûm quan nhaänthöùc: khí naøy laøm choã y cöù cho nhaõn thöùc, khí kia chonhó thöùc vaø cöù theá cho tyû, thieät vaø thaân thöùc. Sau 10 thaùng (theo aâm lòch) trong baøo thai, haøinhi ñaõ hoaøn toaøn thaønh hình vaø coù theå ñöôïc sinh ra,nghóa laø ra khoûi buïng meï.Tieán trình cuûa hieän töôïng cheát Noùi cho cuøng, tieán trình cuûa hieän töôïng sinh ragoàm coù nhöõng gì? Chuùng ta baét ñaàu baèng nhöõngthaønh phaàn vi teá ñeå ñi ñeán caùc thaønh phaàn thoâ hôn,qua moät söï phaùt trieån daàn daø theo nhòp ñieäu cuûa söïxuaát hieän tuaàn töï nhöõng thaønh phaàn môùi. Ñoù laø moätgiai ñoaïn phaùt trieån, baønh tröôùng. Tieán trình cheát chæ laø söï ñi ngöôïc laïi: noù phuø hôïpvôùi söï kieät queä daàn daàn cuûa taát caû nhöõng gì ñaõ ñöôïchieän hình luùc sinh ra, thaønh phaàn naøy sau thaønhphaàn khaùc, cho tôùi khi chuùng hö hoaïi ñeán noãi khoâng68
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcoøn coù theå ñaûm nhieäm caùc chöùc naêng maø chuùng ñaõñaûm nhieäm trong suoát cuoäc soáng. Tröôùc heát, caùc thaønh phaàn thoâ seõ baét ñaàu phaântaùn (xin hieåu laø: suy nhöôïc ñi), roài sau ñoù ñeán löôïtcaùc thaønh phaàn vi teá. Khi caùc thaønh phaàn naøy suytaøn cho ñeán möùc khoâng theå naøo hieän khôûi ñöôïc nöõathì luùc aáy, nôi moät höõu tình bình thöôøng, daïng vi teánhaát hay laø cöïc vi teá cuûa taâm thöùc môùi coù theå hieånloä. Ñoù laø aùnh tònh quang cuûa söï cheát. Vì khoâng ñuû thì giôø, chuùng ta buoäc phaûi toùm goïnlaïi. Veà tieán trình cuûa söï xuaát sinh, chuùng ta chæ coùtheå noùi löôùt qua nhö vöøa roài, vaø chuùng ta seõ ñaëc bieätquan taâm ñeán tieán trình cuûa söï cheát. Nhöng toâi muoánchia seû vôùi quyù vò söï ngaïc nhieân cuûa toâi töø khi ñeánAÂu chaâu. Roõ raøng laø, caùi gì khoâng theå xaûy ra xöa kiabaây giôø laïi phaùt sinh deã daøng, vaø hieän nay, caùc khoachaån ñoaùn vaø hình aûnh baèng sieâu aâm cuûa töû cung ñaõtrôû neân phoå bieán. Theá maø khi ta so saùnh chuùng vôùinhöõng gì ñöùc Phaät ñaõ thuyeát giaûng thì söï phuø hôïpñaäp vaøo maét chuùng ta. Quyù vò seõ noùi “Coù gì laï ñaâu?”,nhöng ñöøng queân laø ñöùc Phaät ñaõ xuaát hieän khoaûngnaêm hay saùu theá kyû tröôùc Coâng nguyeân. Ngaøi laøm gìcoù nhöõng duïng cuï maùy moùc toái taân hieän ñaïi, ngöôïclaïi nöõa laø khaùc. Toâi thaáy khi nhöõng ñieàu Ngaøi ñaõ 69
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGdaïy laïi truøng hôïp vôùi nhöõng taám aûnh raát chính xaùcngaøy nay, thì thaät laø ñaùng kinh ngaïc! Hôn nöõa, ñöùcPhaät khoâng chæ mieâu taû moät caùch giaûn löôïc nhö “ñeánngaøy thöù maáy thì nôi thaân thai baøo seõ coù moät choãnhoâ ra, hay hình daïng seõ nhö theá naøy, hay theá kia...”Ngaøi thuyeát giaûi theâm “bôûi vì luùc aáy coù khí naøy baétñaàu hoaït ñoäng neân hieäu quaû noï seõ phaùt sinh, do ñoùboä phaän naøy seõ xuaát hieän hay caûm quan noï seõ khôûiñoäng...” Daàu sao ñi nöõa, rieâng toâi, toâi cuõng thaáy thaät laïluøng. Toâi sinh ra ôû Taây Taïng vaø ñi hoïc ôû ñaáy, nhöngtrong nöôùc toâi, caùc baøi hoïc coøn khoâng ñöôïc minh hoïabaèng tranh veõ chöù ñöøng noùi baèng hình aûnh. Toâi nhôùlaïi khi coøn nhoû, nhö caùc baïn ñoàng hoïc, toâi phaûi hoïcthuoäc caùc chuyeân thö aáy vaø vöøa ñoïc toâi vöøa phaûi coágaéng hình dung trong ñaàu nhöõng gì ñöôïc mieâu taû. Vaøcho daàu ñoù laø nhöõng hieän töôïng vaät chaát töông ñoáithoâ thieån, chuùng cuõng khoâng hieän ra tröôùc maét ngayñöôïc. Khi ñeán nöôùc Phaùp, toâi ñöôïc thaáy nhöõng hìnhaûnh sieâu aâm cuûa töû cung trong caùc taïp chí, vaø caøngngaïc nhieân hôn khi nhaän thaáy söï töông ñoàng giöõanhöõng taøi lieäu laï luøng kia vaø nhöõng gì toâi ñaõ töôûngtöôïng ñöôïc töø nhöõng baøi vieát thuaàn tuùy giaûi tích.70
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Noùi toùm laïi, theo Phaät giaùo thì thôøi ñieåm sinhra cuûa moät con ngöôøi nhö chuùng ta rôi ñuùng vaøo luùcngöôøi meï thuï thai, vì ñoù laø luùc maø hoï xuaát hieän nhömoät con ngöôøi vaø cuõng töø luùc ñoù hoï môùi baét ñaàu phaùttrieån. Daãu cho kích thöôùc cuûa thai baøo cöïc kyø beù nhoû,nhöng noù ñaõ laø moät höõu tình roõ reät roài. Daàn daàn, khicaùc thaønh phaàn khaùc nhau baét ñaàu xuaát hieän, höõutình naøy phaùt trieån vaø ñöôïc xem laø hoaøn taát troïn veïnkhi 20, 24 hay 25 thaønh phaàn (con soá thay ñoåi tuøytheo goùc ñoä nhìn) ñaõ ñöôïc saép xeáp moät caùch haøi hoøa. Vaäy thì, vôùi nhöõng gì ñaõ noùi ôû treân, söï cheát xaûyra nhö theá naøo? Chuùng ta coù theå töï hoûi, taïi sao laïi cho raèng söïhieåu bieát moät caùch ñaày ñuû chi tieát veà nhöõng chu kyøcuûa tieán trình söï cheát laø moät ñieàu quan troïng, bôûi vìdaàu sao thì muïc tieâu cuûa chuùng ta tröôùc heát laø giuùpñôõ nhöõng ngöôøi saép cheát kia maø? Töùc laø ñeå uûy laïo hoïchöù khoâng phaûi ñeå quaùn saùt caùi gì xaûy ñeán vaø laømgiaøu cho kieán thöùc cuûa mình. Nhöng vieäc tuaàn töï “moåxeû” töøng chu kyø coù ích lôïi ôû choã laø moãi chu kyø ñeàuñöôïc ñaùnh daáu baèng nhöõng trieäu chöùng, hoaëc ôû ngoaøithaân hoaëc ôû beân trong. 71
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Neáu chuùng ta ñeán vôùi tö caùch ngöôøi phuø trôï laâmchung (ñeå uûy laïo ngöôøi saép cheát trong nhöõng giaâyphuùt cuoái), thì hieån nhieân chuùng ta khoâng theå thaáyñöôïc nhöõng trieäu chöùng beân trong ngöôøi aáy, vì chæ coùngöôøi ñang traûi qua kinh nghieäm cheát môùi caûm nhaänñöôïc maø thoâi. Chuùng ta khoâng theå thaáy ñöôïc töø beânngoaøi. Ngöôïc laïi, nhöõng trieäu chöùng beân ngoaøi, maømoãi trieäu chöùng ñaëc tröng cuûa moät giai ñoaïn trongtieán trình ñeàu coù theå thaáy ñöôïc (ít nhaát laø moät caùchtoång quaùt) töø beân ngoaøi. Nhöng nhaän bieát chuùng ñeå laøm gì? Neáu chuùng tamuoán giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung moät caùch höõu hieäu,chuùng ta caàn phaûi thích öùng nhöõng daáu hieäu naøyvôùi nhöõng gì ñöông söï ñang kinh nghieäm hay coøn coùtheå laøm ñöôïc. Thí duï: ngöôøi aáy coøn coù theå thaáy ñöôïckhoâng, hay coøn nghe ñöôïc khoâng? Treân thöïc teá, khichuùng ta ghi nhaän trieäu chöùng naøo ñoù bieåu thò thínhgiaùc cuûa ngöôøi laâm chung khoâng coøn hoaït ñoäng nöõathì coù noùi vaøo tai ngöôøi aáy muoân vaøn lôøi khuyeâncuõng chaúng ích lôïi gì. Ngöôøi aáy khoâng coøn nghe thaáynöõa. Chuùng ta khoâng coøn coù theå giuùp hoï baèng lôøi noùinöõa. Hôn nöõa, nhö theá cuõng coù nghóa laø neáu chuùngta muoán noùi ñieàu gì vôùi hoï, thì phaûi noùi tröôùc thôøiñieåm naøy.72
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Ñoù laø lyù do taïi sao chuùng ta caàn nhaän bieát nhöõngtrieäu chöùng bieåu thò raèng thò giaùc hay thính giaùc cuûangöôøi saép cheát coøn hoaït ñoäng hay khoâng. Neáu thògiaùc coøn hoaït ñoäng thì coù leõ neân ñöa cho hoï thaáymoät vaøi moùn vaät ñeå traán an, an uûi hoï, khôi daäy loøngtin hay ñieàu gì ñoù, nhöng moät khi hoï khoâng coøn khaûnaêng ñeå thaáy nöõa thì laøm nhö theá chæ voâ duïng, trongkhi coøn nhöõng phöông tieän khaùc coù theå duøng ñöôïc, vìtrong moät khoaûng thôøi gian ngaén hoï coøn coù theå ngheñöôïc chaúng haïn. Phaûi taän duïng thôøi gian aáy ñeå noùinhöõng lôøi coù theå giuùp ích hoï, vì khoâng bao laâu nöõa lôøinoùi cuõng seõ trôû thaønh voâ ích v.v... Tuy nhieân, ñeå caùc giai ñoaïn ñöôïc nhaän dieän moätcaùch roõ raøng nhö theá, vaø ñeå chuùng ta coù theå döïavaøo ñaáy maø haønh ñoäng thì tieán trình cuûa söï cheátphaûi dieãn ra moät caùch chaäm chaïp. Ñoù laø tröôøng hôïpcuûa nhöõng ngöôøi cheát vì beänh chaúng haïn, hay trongmoät vaøi ñieàu kieän, cheát vì tuoåi giaø. Ngöôïc laïi, trongtröôøng hôïp moät tai naïn ñoät ngoät vaø taøn khoác – ñuïngxe, rôùt maùy bay... hay trong moät côn baïo beänh nhöñoät quî thì ngöôøi aáy cheát moät caùch quaù chôùp nhoaùng(hoaïnh töû) neân caùc giai ñoaïn bò löôùt ñi maát. Chuùng takhoâng theå nhaän bieát ñöôïc moät trieäu chöùng naøo nöõa,moïi söï dieãn ra quaù nhanh. Ngay trong tröôøng hôïp 73
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGmoät caùi cheát töông ñoái chaäm chaïp, nhöng khi ngöôøilaâm chung quaù ñau ñôùn thì seõ raát khoù maø phaân bieätcaùc chu kyø, nhö theå côn ñau quaù kòch lieät ñaõ che giaáu,aån taøng caùc chu kyø naøy. Coù moät tröôøng hôïp khaùc maøcaùc chu kyø khoâng ñöôïc roõ raøng, ñoù laø khi ngöôøi laâmchung ñaõ quaù giaø nua: luùc aáy hoï ñaõ “tieâu moøn”, caùccaûm quan daãu sao cuõng ñaõ cuøn nhuït nhieàu roài. Khi moät ngöôøi ñaõ ñeán thôøi kyø cuoái cuøng cuûa ñôøimình, daãu vì beänh hay vì giaø, ngöôøi naøy seõ theå nghieämnhieàu giai ñoaïn goàm naêm chu kyø tan raõ hay phaânhoùa. Quyù vò haún nhôù raèng, chuùng ta, moät con ngöôøi,xuaát sinh ñuùng vaøo luùc taâm töông tuïc cuûa chuùng tatieán nhaäp vaøo caùc teá baøo vaät chaát ñeán töø cha meï cuûakieáp soáng môùi, nhôø theá maø caùi thaân sôû y vaät chaát 1môùi cuûa chuùng ta ñöôïc thaønh hình. Caùi maø chuùng tagoïi laø “ñôøi soáng” laø quaõng thôøi gian maø caùc thaønhphaàn vaät chaát naøy coøn ñuû khaû naêng ñeå choáng ñôõ chothaàn thöùc cuûa chuùng ta, töùc laø laøm choã cho thaàn thöùcy cöù. Vôùi thôøi gian, caùc thaønh phaàn vaät chaát, voánlaø thoâ naëng, seõ bò hao moøn vaø daàn daàn maát ñi khaûnaêng ñaûm nhieäm vai troø choáng ñôõ cho taâm töông tuïccuûa chuùng ta. Khi choã döïa vaät chaát khoâng duøng ñöôïcnöõa vaø khoâng giuùp cho taâm töông tuïc hoaït ñoäng hôïp1 Thaân sôû y, caùi “giaù” hay choã döïa vaät chaát cho taâm thöùc y cöù.74
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcaùch, thì ñeán löôït caùc hoaït ñoäng taâm thöùc seõ töø töøgiaùn ñoaïn, nhöng laø ôû bình dieän thoâ nhaát cuûa chuùng.Daàn daø, taâm thöùc seõ hieån loä nhöõng bình dieän vi teáhôn, cho tôùi khi noù laáy laïi hình daïng cöïc vi teá maø noùñaõ xaû boû luùc phoâi thai. Theo Phaät giaùo, söï cheát thaät söï ñuùng nghóa phaùtsinh vaøo ngay giaây phuùt naøy, khi taâm cöïc vi teá hieånloä vaø saép xaû boû moät choã döïa vaät chaát khoâng coøn taùcduïng nöõa vì ñaõ quaù hö hao. Xin ghi nhaän raèng taâm cöïc vi teá ôû daïng voâ kyù.Taâm thöùc cöïc vi teá bao giôø cuõng chæ hieån loä duy nhaátvaøo luùc cheát, tröø tröôøng hôïp nhöõng haønh giaû tu taäpcaùc phaùp moân Maät toâng Toái thöôïng Du-giaø thaâm saâunhaát, hay ñaõ reøn luyeän thuaàn thuïc thieàn quaùn vaø ñaõñaït ñöôïc moät trình ñoä raát cao nhöõng coâng haïnh ñaëcbieät nhö lieãu ngoä taùnh Khoâng, töùc laø söï vaéng maët cuûatöï taùnh [töï höõu] nôi vaïn höõu, keå caû nôi caùc höõu tình.Tuy nhieân, coù nhöõng tröôøng hôïp nhö luùc baét ñaàu nguû,chuùng ta cuõng traûi qua caùc chu kyø töông töï vôùi tieántrình cuûa söï cheát. Nhöng nhöõng giai ñoaïn naøy quaùchôùp nhoaùng neân nhöõng ngöôøi khoâng tu luyeän ñuû thìkhoâng theå nhaän ra, noùi gì ñeán vieäc söû duïng chuùng! Söï cheát keát thuùc khi ñöông söï tieán vaøo bardo(coõi trung höõu). Taâm thöùc vi teá cuûa ngöôøi naøy – chöù 75
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGkhoâng coøn laø cöïc vi teá – laïi gaù vaøo moät choã döïa vaätchaát, cuõng vi teá chöù khoâng phaûi thoâ. Ñaây chöa phaûilaø moät söï taùi sinh thaät thuï, maëc duø ngöôøi ta thöôøngnoùi ngöôøi naøy “sinh” vaøo coõi trung höõu. Traïng thaùi trung aám keùo daøi moät thôøi gian, coù theålaâu coù theå mau, nhöng laâu nhaát laø 49 ngaøy. Khi traïngthaùi naøy chaám döùt vaø ñöông söï tieán vaøo moät ñôøi soángmôùi thì hoï cheát ñi trong coõi trung höõu: bình dieän viteá seõ ngöøng hoaït ñoäng ñeå nhöôøng choã cho taâm cöïc viteá, vì chæ duy nhaát taâm naøy laø coù theå thöïc hieän caùcthôøi kyø chuyeån tieáp. Taâm vi teá moät khi ñaõ tieán nhaäpvaøo teá baøo cuûa cha meï, caùc chu kyø noùi treân seõ laïi tuaàntöï phaùt sinh, vaø cöù theá maø taùi dieãn. Noùi toùm laïi, trong tieán trình luaân hoài naøy, moätcon ngöôøi coøn soáng khi caùc thaønh phaàn thoâ cuûa thaânvaø taâm trong hoï coøn phaùt trieån vaø duy trì. Moãi thôøikyø chuyeån tieáp ñöôïc ñaùnh daáu bôûi nhöõng “chu kyø tanraõ”, nghóa laø söï suy thoaùi vaø giaùn ñoaïn cuûa caùc bìnhdieän thoâ roài vi teá, ñeå cho bình dieän cöïc vi teá coù theåhieån loä vaø ñaûm nhieäm thôøi kyø chuyeån tieáp. Lieàn sauñoù bình dieän vi teá laïi noåi leân vaø ñöôïc thay theá ngaybaèng bình dieän thoâ trong suoát thôøi gian cuûa cuoäcsoáng, chòu söï chi phoái cuûa giaø vaø beänh v.v...76
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Thaät söï laø khi ta coøn ôû trong caùi voøng luaân hoàinaøy thì ta vaãn phaûi chòu söï traán aùp cuûa khoå ñau döôùiba daïng: “khoå khoå” (nhöõng caûm thoï khoù chòu ñauñôùn), “hoaïi khoå” (caûm thoï deã chòu bình thöôøng nhöngngaén haïn vaø keát thuùc döôùi daïng thöïc söï khoå: nuoáitieác, thaát voïng, baát maõn...) vaø “haønh khoå” (caûm thoïvoâ kyù nhöng haøm chöùa taát caû tieàm naêng cuûa hai loaïikhoå treân). Neáu chuùng ta khoâng laøm gì [ñeå thay ñoåi] thì voøngluaân hoài naøy seõ cöù y nhö theá maø tieáp dieãn. Neáu chuùngta muoán giaûi thoaùt khoå ñau thì ñöøng mong noù seõ töïñoäng chaám döùt. Chuùng ta phaûi coá gaéng tìm caùch ñoaïntröø noù, vì noù seõ khoâng bao giôø coù theå töï ñoäng chaámdöùt. Vôùi muïc ñích mang laïi cho höõu tình ôû cuoái ñôøi moätsöï phuø trôï thích nghi vaø ñuùng luùc, vieäc roõ bieát nhöõnggiai ñoaïn tuaàn töï maø hoï ñang traûi qua laø raát coù ích:nhöõng chu kyø tan raõ hay phaân taùn maø keát cuoäc laø söïcheát. 77
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG1. Chu kyø tan raõ thöù nhaát: nhoùm coù lieânquan vôùi saéc uaån Giai ñoaïn ñaàu tieân cuûa tieán trình söï cheát ñöôïcñaùnh daáu bôûi söï ngöng hoaït ñoäng cuûa naêm thaønhphaàn coù lieân quan vôùi nhau: saéc uaån, ñaïi vieân caûnhtrí “caên baûn”,1 ñòa ñaïi, thò giaùc vaø caùc saéc töôùng thuoäcveà doøng töông tuïc cuûa ñöông söï. Khi naêm phaàn naøy cuøng luùc maát ñi hieäu löïc cuûamình thì söï yeáu ñi cuûa chuùng ñöôïc bieåu loä baèng hailoaïi daáu hieäu, daáu hieäu beân trong vaø daáu hieäu beânngoaøi. Neáu chuùng ta ñeán ñeå phuø trôï vaø tieãn ñöa ngöôøisaép cheát thì ñieàu maø chuùng ta phaûi nhaän bieát laø caùcdaáu hieäu beân ngoaøi, vì daáu hieäu beân trong thì chæ coùngöôøi ñang traûi qua tieán trình cheát môùi theå nghieämñöôïc maø thoâi. Nhöng bieát ñöôïc nhöõng daáu hieäu tuaàntöï beân trong naøy cuõng khoâng phaûi laø dö thöøa. Tuybieát nhö theá khoâng giuùp ích ñöôïc ngöôøi khaùc moätcaùch tröïc tieáp thaät ñaáy, nhöng ñöøng queân laø chuùngta roài cuõng seõ phaûi cheát. Luùc aáy, dó nhieân laø neáu coùchuaån bò thì khaû naêng nhaän bieát caùc daáu hieäu beântrong seõ cho pheùp chuùng ta yù thöùc ñöôïc nhöõng gìmình ñang traûi qua vaø chuû ñoäng lôïi duïng thay vì phaûithuï ñoäng chòu ñöïng tình theá.1 Töùc laø trí bình phaøm, ôû nôi moät ngöôøi khoâng coù söï tu taäp haønh trì thieàn quaùn.78
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHESaéc uaån: Quyù vò haún cuõng nhôù saéc uaån coù nghóa laø thaân xaùc,noùi moät caùch toång quaùt. Teân goïi hôi phöùc taïp naøy coùñieåm lôïi laø noù nhaán maïnh ñoái töôïng nhö moät hôïptheå keát caáu bôûi nhieàu thaønh phaàn. Ngoaøi caùc ñöôøngneùt beân ngoaøi cuûa thaân hình, thaân coøn bao goàm taátcaû caùc cô quan noäi taïng, baép thòt v.v... döôùi laøn da, vaøcho daàu khoâng thaáy ñöôïc nhöng nhöõng thöù naøy vaãncoù ñoù. Hôn nöõa, saéc uaån coøn bao goàm moät heä thoángkinh maïch vaø caùc khí (hay caùc naêng löôïng, neáu quyùvò thích töø naøy hôn) luaân löu beân trong. Ñoù laø nhöõngyeáu toá vi teá hôn caùc yeáu toá thoâ voán ñöôïc goïi laø “sinhlyù” trong ngoân ngöõ thoâng thöôøng, nhöng [thaät ra]chuùng thuoäc veà saéc phaùp. ÔÛ ñaây, khi noùi veà saéc uaånthì danh töø naøy chæ haøm yù duy nhaát laø thaân xaùc, töùcthaân theå chuùng ta. Quyù vò coù ñoàng yù khoâng? Ñieàu naøy aùp duïng cho taátcaû moïi ngöôøi, chuùng ta laø ngöôøi, töùc laø nhöõng sinhvaät, coù moät xaùc thaân vaø thòt xöông taïo neân thaân cuûachuùng ta. Ñieàu naøy cuõng aùp duïng cho thuù vaät nöõa.Coù gì khaùc bieät giöõa thòt cuûa moät ngöôøi vaø thòt cuûacon vaät maø ta duøng ñeå aên? Söï khaùc bieät ñoù laø hieänthôøi ta vaãn coøn soáng. Khi chuùng ta coøn soáng thì phaànxöông thòt, töùc laø phaàn chính yeáu cuûa thaân chuùng ta 79
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGñöôïc tieâm nhieãm, ñöôïc duy trì nhôø vaøo nhieàu loaïi khíkhaùc nhau. Hôn nöõa, trong ñoù moät soá coù coâng naêngduy trì söï soáng. Ngöôïc laïi, trong xöông thòt cuûa moätxaùc cheát thì khoâng coøn luoàng khí naøo hoaït ñoäng nöõa.Caùc khí ñaõ tan raõ, bieán maát. Xöông thòt aáy khoângcoøn thuoäc veà doøng töông tuïc cuûa moät con ngöôøi, moätsinh theå nöõa. Giaûn dò hôn nöõa, haõy töôûng töôïng chuùng ta bò moåxeû, bò laáy ra moät baép thòt hay bò cöa tay hay chaân,xöông vaø thòt. Caùi ñang laø moät phaàn thaân theå chuùngta nay bò taùch rôøi ra. Trong tröôøng hôïp naøy, caùc khívi teá ñang luaân chuyeån tröôùc khi tay hay chaân bò cöa,nay khoâng vaøo trong aáy ñöôïc nöõa vì caùc kinh maïchñaõ bò ñöùt ñoaïn. Vì caùc khí khoâng coøn coù maët trongbaép thòt hay phaàn tay, chaân ñaõ bò cöa aáy, neân nhöõnghoaït ñoäng taâm thöùc noäi taïi cuûa chuùng ta cuõng bò ñìnhchæ. Töø nay, chaân traùi [bò cöa ñöùt] cuûa ta chaúng haïn,seõ thuoäc phaïm vi cuûa caùc hieän töôïng vaät chaát voâ tình.Noù khoâng coøn [tính chaát] gì cuûa moät sinh theå höõutình nöõa. Noù khoâng coøn laø boä phaän cuûa moät sinh vaätnöõa. Noù khoâng coøn thuoäc veà doøng töông tuïc cuûa moätcon ngöôøi nöõa. Ñoù laø caùch maø chuùng ta coù theå phaân bieät giöõa moätsinh theå vaø moät voâ sinh theå, giöõa höõu tình vaø voâ80
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtình. ÔÛ ñaây, chuùng ta ñònh nghóa moät hieän töôïng laøsinh theå hay höõu tình khi caùc khí choáng ñôõ cho taâmthöùc coøn luaân löu trong ngöôøi hoï. Neáu khoâng, hieäntöôïng naøy phaûi ñöôïc xeáp vaøo thaønh phaàn voâ tình. Vì chuùng ta ñang ñeà caäp ñeán hieän töôïng vaät chaátmaø Taây Taïng goïi laø rlung (Phaïn ngöõ: vayu), xin löuyù laø chöa coù moät söï thoûa thuaän chung naøo ñeå dòchchöõ naøy. Khi quyù vò ñoïc chöõ “khí” hay “phong” (gioù)trong moät taùc phaåm [lieân quan naøo ñoù], thì haõy nhôùñoù laø chöõ rlung trong tieáng Taây Taïng. Ñaây laø moäthieän töôïng vaät chaát neân taát nhieân phaûi laø moät phaùpduyeân sinh ñöôïc taïo taùc. Ñöøng nghó raèng ñoù laø moätcaùi gì ñaëc bieät rieâng reõ. Ñoù laø moät loaïi hieän töôïngtaàm thöôøng, do naêm ñaïi taïo neân, töùc laø ñaát, nöôùc,löûa, gioù vaø hö khoâng. Nhìn toång quaùt thì saéc phaùp khoâng phaûi laø moäthieän töôïng ñôn thuaàn, hieån hieän moät caùch hoaøn toaønthuaàn chaát. Vaû laïi, choïn duøng chöõ “uaån” coù muïc ñíchvaïch roõ laø ta ñang noùi ñeán moät hôïp theå coù nhieàuthaønh phaàn, keát quaû cuûa naêm ñaïi lieân keát vôùi giôùi(Phaïn: dhātu Taây Taïng: khams). Coù leõ ñieàu naøy raáthieån nhieân, ai cuõng bieát, nhöng thænh thoaûng cuõngneân nhaéc laïi ñeå moïi ngöôøi yù thöùc ñöôïc roõ raøng. 81
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Chuùng ta coù theå hoûi: taïi sao laïi laøm raéc roái vaán ñeànhö theá, döôøng nhö chæ vì muoán raéc roái cho vui thoâi,vì duøng chöõ “saéc” cuõng laø ñuû laém roài. Taïi sao laïi duøngchöõ daøi doøng vaø toái nghóa nhö saéc uaån laøm gì? Thaät ra, saéc hay saéc uaån cuõng ñoàng nghóa, vaø ta coùtheå duøng chöõ naøo cuõng ñöôïc. Nhöng chöõ saéc uaån daøihôn maø ñöùc Phaät thöôøng choïn duøng laø ñeå nhaán maïnhmoät söï thaät, tuy hieån nhieân nhöng thöôøng bò queân laõng. Neáu suy nghó moät chuùt thì ai cuõng coù theå ñoàng yùraèng “thaân cuûa ta”, “saéc cuûa ta” laø moät hôïp theå, domoät soá thaønh phaàn khaùc nhau phoái hôïp theo moät soáquy luaät ñaëc bieät ñeå taïo thaønh. Tuy nhieân, daàu ñoù laøsöï thaät, nhöng nhöõng luùc bình thöôøng khoâng phaântích tö duy thì khoâng bieát chuùng ta nhaän thöùc theánaøo maø khi nhìn hay nghó ñeán moät saéc töôùng thìtrong trí ta laïi hieän ra, khoâng phaûi moät hôïp theå caáutaïo baèng nhieàu thaønh phaàn khaùc nhau, maø moät thöïctheå ñôn thuaàn, coù veû nhö do töï noù taïo laäp ra, khoângtuøy thuoäc vaøo baát cöù gì khaùc! Thaät ra, ñeå coù moät saéc töôùng [naøo ñoù], baét buoäcphaûi coù moät soá thaønh phaàn khaùc bieät ñöôïc saép xeáptheo moät phöông trình chính xaùc. Chæ caàn moät thaønhphaàn vaéng maët laø caùi saéc töôùng noùi treân seõ khoângtheå hieän höõu. Ñaây laø söï thaät.82
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Vaán ñeà laø chuùng ta khoâng heà nhaän thaáy söï vaät[theo caùch ñuùng] nhö theá. Caùi saéc töôùng hieän ratrong trí chuùng ta cho ta thaáy ñoù laø moät thöïc theå ñoäclaäp [töï toàn], xuaát hieän baèng chính khaû naêng cuûa noù,hoaøn toaøn töï chuû. Neáu chæ hieän ra trong trí chuùng tadöôùi daïng aáy cuõng chaúng laáy gì laøm nguy haïi. Vaán ñeàlaø chuùng ta laïi tin töôûng vaøo caùi töôùng beà ngoaøi aáy.Theá laø chuùng ta naém laáy söï vieäc döôùi khía caïnh aáy,töùc laø thaáy chuùng töï sinh ra vaø töï toàn taïi. Noùi caùchkhaùc, vì caùc saéc töôùng hieån hieän trong taâm ta moätcaùch töï nhieân nhö theå chuùng khoâng tuøy thuoäc vaøo gìkhaùc ngoaøi chính mình, ta seõ chaáp laáy chuùng y nhötheá vaø tin raèng ñoù laø söï thaät. Söï laàm laïc cuûa ta naèmngay choã naøy, moät söï laàm laïc vôùi nhieàu haäu quaû naëngneà vì nhaän thöùc sai laàm aáy chính laø caùi goïi laø chaápthaät (Taây Taïng: bden par ‘dzin pa), chaáp coù töï taùnh[töï höõu], chaáp hieän höõu ñoäc laäp (bdag ‘dzin), vaø ñoùlaø caên baûn, laø goác reã cuûa coõi Ta-baø ñoái vôùi chuùng ta.Nhaän thöùc sai laàm naøy ñaõ níu giöõ chuùng ta laïi trongvoøng luaân hoài sinh töû giöõa caùc theá giôùi höõu vi, trongñoù chuùng ta vaãn coøn vaø seõ tieáp tuïc chòu khoå ñau. Do ñoù, muoán chaám döùt voøng luaân hoài sinh töû thìtröôùc heát phaûi chaám döùt caùc voïng töôûng theo thoùiquen. Vì ñeå phaù boû nhöõng nhaän thöùc sai laàm cuûa ta 83
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGveà chính mình neân ñöùc Phaät ñaõ choïn duøng töø ngöõnhö treân. Khi noùi vôùi chuùng ta veà saéc uaån thay vì chænoùi saéc hay thaân maø thoâi, Ngaøi muoán loâi keùo söï chuùyù cuûa chuùng ta: Phaûi, saéc thaân coù ñoù, nhöng saéc naøykhoâng phaûi laø moät caùi gì ñöôïc thaønh laäp nhö quyù vòvaãn nghó vaø vaãn tin töôûng. Ñoù laø moät uaån, nghóa laøcaùi maø quyù vò vaãn thaáy döôùi daïng moät saéc thaân chínhlaø keát quaû cuûa moät hôïp theå goàm nhieàu thaønh phaànhoäi tuï vôùi nhau. Nhö vaäy, nguoàn goác cuûa coõi Ta-baø hay caùc theágiôùi taïo taùc maø chuùng ta vaãn coøn ñang theå nghieämchính laø nhaän thöùc [sai laàm] cuûa ta maø Phaät giaùo goïilaø chaáp ngaõ, hay chaáp tuyeät ñoái. Ñoái vôùi nhöõng aikhoâng bieát nhieàu veà Phaät giaùo, toâi thöøa nhaän laø caùckhaùi nieäm naøy hôi mô hoà. Ñieàu naøy cuõng töï nhieânthoâi. Caùi maø chuùng ta caàn nhôù laø, caùch nhaän thöùcbình thöôøng cuûa chuùng ta laøm cho ta voâ tình luoânsoáng trong voïng töôûng, nghóa laø thaáy bieát caùc hieäntöôïng moät caùch sai laàm. Trong khi vaät theå ta ñangnhìn chæ laø moät hieän töôïng duyeân sinh thì hình töôùngtrong trí chuùng ta laïi hieån hieän nhö moät caùi gì tuyeätñoái, ngoaøi nhaân duyeân maø coù! Caùc hieän töôïng coù maët thaät ñaáy, nhöng söï coù maëtcuûa chuùng caàn coù söï keát hôïp cuûa caùc nhaân duyeân, vì84
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtheá neân môùi goïi laø keát quaû cuûa duyeân sinh. Nhöng takhoâng heà nhaän bieát ñieàu naøy ngay, ngöôïc laïi laø khaùc.Vì caùi hình töôùng trong trí ta hoaøn toaøn töông phaûnvôùi caùch phaùt sinh [thaät söï] cuûa vaïn höõu, taát nhieânlaø nhaän thöùc cuûa ta veà hình töôùng naøy seõ hoaøn toaøncoù tính caùch löøa doái. Khi phaân tích caùc hieän töôïng, nhaát laø caùc hieäntöôïng thuoäc saéc töôùng, Phaät giaùo ñaõ tìm caùch ñi töøbình dieän thoâ nhaát ñeán bình dieän vi teá nhaát. Ñi töøcaùc hình töôùng thoâ (töùc laø coù theå nhaän thaáy baèngmaét), Phaät giaùo thaáy raèng caùc hình töôùng naøy ñöôïckeát hôïp bôûi caùc thaønh phaàn, vaø caùc thaønh phaàn naøyñöôïc keát hôïp bôûi caùc nguyeân töû. Cöù tieáp tuïc phaân tíchthì seõ ñeán caùc phaàn töû [nhoû hôn] hay vi traàn, roài cöïcvi traàn. Caùc trieát gia Phaät giaùo ñaõ tranh luaän nhieàu veàcaùc phaàn töû hay vi traàn naøy. Hoï töï hoûi, caùc vi traànnhoû nhaát tìm ra ñöôïc coù phöông höôùng hay khoâng,v.v... Cho duø baát ñoàng yù kieán treân vaøi ñieåm, nhönghoï hoaøn toaøn ñoàng yù vôùi nhau raèng ngay caû caùc cöïcvi traàn cuõng do naêm ñaïi taïo thaønh, nghóa laø vaãn coøncoù theå ñöôïc phaân ly, chia cheû ra. Caùc trieát gia Phaät giaùo ñaõ lyù luaän nhö theá naøo?Baèng caùch phaân tích, hoï ñi tìm vi traàn naøo nhoû nhaát 85
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcoù theå hieän höõu. Khi tìm ñöôïc moät cöïc vi traàn, hoïnhaän ra raèng khoâng theå tìm ra [hình thöùc] nhoû hôn.Hoï beøn tìm caùch coâ laäp cöïc vi traàn aáy roài ñeå noù tröôùcmaët. Hoï laëp laïi thao taùc aáy boán laàn nöõa, cho ñeán khicoâ laäp ñöôïc boán cöïc vi traàn khaùc cuøng loaïi. Sau ñoù, hoïsaép xeáp boán cöïc vi traàn môùi naøy xung quanh caùi ñaàutieân. Theo lyù thuyeát, luùc naøy hoï coù moät cöïc vi traàn ôûgiöõa cuøng vôùi moät ôû höôùng nam, moät ôû höôùng ñoâng,moät ôû höôùng baéc vaø moät ôû höôùng taây. Roài hoï seõ ñiñeán keát luaän naøo? Cöïc vi traàn ôû phía ñoâng coù xuùc chaïm vôùi cöïc vitraàn ôû phía taây hay khoâng? Neáu ñöa ra giaû thuyeátraèng trong maïn ñoà naøy, cöïc vi traàn phía taây coù theåxuùc chaïm vôùi cöïc vi traàn phía ñoâng, vaø keát quaû laøvöøa ñaët caùi naøy beân caïnh caùi kia, caùc cöïc vi traàn seõhôïp nhaát vôùi nhau, thì seõ ñi ñeán keát luaän khoâng theåchaáp nhaän laø khoâng coøn nhieàu cöïc vi traàn khaùc bieätñöôïc ñaët caïnh nhau nöõa, maø chæ coøn moãi moät vi traànduy nhaát. Vì giaû thuyeát treân daãn ñeán nhöõng nguï yù voâ lyù nhöcoù ñaët bao nhieâu cöïc vi traàn beân caïnh nhau cuoái cuøngta vaãn chæ coøn laïi coù moãi moät vi traàn, neân chuùng ta coùtheå suy luaän ra raèng khi moät cöïc vi traàn ñöôïc ñaët gaànnhöõng cöïc vi traàn khaùc, chuùng seõ ôû caïnh nhau rieâng86
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEreõ chöù khoâng theå hôïp laøm moät vôùi nhau. Moãi cöïcvi traàn hieån baøy nhieàu phöông höôùng, vì theá chuùngvaãn coøn chia cheû ñöôïc. Cho neân, tuy laø cöïc vi nhöngchuùng vaãn laø moät hôïp theå. Ñoù laø quaù trình phaân tích cuûa caùc trieát gia Phaätgiaùo ñeå ñi ñeán keát luaän laø moät cöïc vi traàn phaûi laø moäthieän töôïng duyeân sinh vì noù laø moät phaàn töû hieån baøynhieàu phöông höôùng, hay laø phöông phaàn. Ñeå hieänhöõu, noù phaûi tuøy thuoäc vaøo caùc thaønh phaàn cuûa noù.Nhaän ñònh nhö theá roài, caùc trieát gia noùi treân suy raraèng seõ khoâng bao giôø tìm thaáy moät cöïc vi traàn naøonhoû ñeán möùc khoâng theå chia cheû ñöôïc. Daàu sao ñi nöõa, hoï coøn noùi theâm, neáu coù ai noùingöôïc laïi nhöõng suy nghieäm cuûa hoï vaø xaùc ñònh raèngñaõ tìm ra moät cöïc vi traàn khoâng theå chia cheû ñöôïc,thì cöïc vi traàn ñöôïc cho laø khoâng chia cheû ñöôïc naøyvaãn laø moät phaùp duyeân sinh, vì khoâng bao giôø noùcoù theå laø moät thöïc theå ñoäc laäp vaø ñöùng ngoaøi nhaânduyeân. Vì sao? Vì giaû ñònh raèng ñoù laø moät cöïc vi traànkhoâng phöông phaàn, noù vaãn phaûi caàn moät söï nhaänthöùc raèng noù laø moät cöïc vi traàn khoâng phöông phaànvaø vaãn phaûi coù moät teân goïi. Vaäy thì moät cöïc vi traànkhoâng phöông phaàn vaãn tuøy thuoäc vaøo moät “naêngchaáp” (ngöôøi nhaän thöùc) vaø moät caùi “danh” (teân goïi). 87
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Keát luaän cuûa nhöõng chöùng minh treân laø taát caû caùcsöï vaät hieän höõu noùi chung, vaø nhaát laø taát caû caùc saéctöôùng ñeàu laø coù, khoâng theå choái caõi ñöôïc, nhöng laïido nhaân duyeân maø coù. Chuùng baét buoäc phaûi tuøy thuoäcvaøo caùc söï vaät hieän höõu khaùc laøm nhaân hay laømduyeân cho chuùng, toái thieåu laø vaøo moät “naêng chaáp”vaø moät caùi “danh”. Toùm laïi, caùi gì coù ñeàu luoân luoânlaø duyeân sinh. Ñieàu naøy coù theå thaáy roõ hôn khi ñoù laømoät saéc phaùp thoâ nhö moät thaân ngöôøi, v.v... Tuy nhieân, trong khi phaùp duyeân khôûi giaûi thíchsöï thaønh laäp cuûa caùc hieän töôïng nhö theá thì chínhphaùp naøy cuõng nguï yù tieán trình ngöôïc laïi. Khi ñaõ coùmoät söï xuaát hieän vaøo moät thôøi ñieåm naøo ñoù thì phaûicoù moät söï bieán maát vaøo moät thôøi ñieåm khaùc. Ngaykhi moät soá nhaân duyeân hoäi tuï vaøo moät thôøi ñieåm ñeåmoät saéc töôùng thoâ coù theå thaønh hình thì raát töï nhieânlaø sau ñoù chính caùc nhaân duyeân aáy seõ phaân taùn, ñöañeán söï tan raõ, söï dieät maát cuûa saéc töôùng thoâ ñaõ ñöôïcthaønh laäp noùi treân. Trôû laïi tieán trình cheát ñuùng nghóa thì giai ñoaïnthöù nhaát goïi laø chu kyø tan raõ cuûa saéc uaån. Noùi moätcaùch chính xaùc hôn laø “nhoùm saéc uaån”, vì quyù vò haúncoøn nhôù laø coù naêm thaønh phaàn cuøng luùc maát khaûnaêng hoaït ñoäng.88
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Haõy thaän troïng veà yù nghóa cuûa töø ngöõ ñang duøng.ÔÛ ñaây, söï “tan raõ” hay “phaân taùn cuûa saéc uaån” khoângcoù nghóa laø caùi uaån noùi treân, töùc laø saéc thaân, seõ hoaøntoaøn tieâu tan. Khoâng heà coù chuyeän ñoù. Vaøo luùc naøythì saéc thaân vaãn coøn ñoù, vaãn ñang soáng. Thaät ra caâutreân chæ coù nghóa laø chu kyø thöù nhaát cuûa söï cheáttruøng hôïp vôùi söï suy nhöôïc cuûa caùc khí ñaõ duy trì saécthaân vaø cho pheùp noù hoaït ñoäng cho ñeán giôø naøy. Moätkhi caùc khí aáy suy suyeån hay maát ñi coâng naêng thì tanoùi “saéc uaån tan raõ”.Caùc trieäu chöùng Caùc trieäu chöùng tieâu bieåu cho chu kyø tan raõ thöùnhaát laø gì? Chuùng ta haõy löu taâm ñeán caùc trieäu chöùng beânngoaøi, vì khi ñeán phuø trôï laâm chung thì ñoù laø nhöõngdaáu hieäu maø chuùng ta coù theå nhaän bieát ñöôïc. Veà maët sinh lyù, seõ coù moät söï suy thoaùi toaøn dieän,nhöng ñöøng laãn loän vôùi söï suy thoaùi bình thöôøngcuûa tuoåi giaø. Moät trong caùc trieäu chöùng laø ngöôøi laâmchung khoâng coøn ñieàu khieån ñöôïc tay hay chaân gaàyguoäc cuûa mình. Ta thaáy roõ ñieåm naøy khi quan saùtbaøn tay hoï. Ngöôøi naøy khoâng theå caàm naém moät vaät 89
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGgì nöõa. Hoï coù theå phaùc moät cöû chæ ñeå laáy moät caùi gìñoù, nhöng khoâng naém laáy ñöôïc. Ngöôïc laïi, neáu hoï coùcaùi gì trong tay thì hoï khoâng theå buoâng ra ñöôïc vì caùcngoùn tay bò co quaép cöùng laïi.Ñaïi vieân caûnh trí: Trí gioáng nhö maët göông Cuïm töø phaûi thöøa nhaän laø hôi toái nghóa naøy chæcho nhaõn thöùc. Taïi sao laïi so saùnh nhaõn thöùc vôùi moättaám göông? Baát cöù vaät gì cuõng ñöôïc phaûn chieáu khiñaët tröôùc moät taám göông. Cuõng theá, trong suoát cuoäcñôøi ta, dó nhieân vôùi ñieàu kieän laø maét vaø thò giaùc cuûata hoaøn haûo, thì chuùng giöõ vai troø taám göông cho ta,vì chuùng phaûn chieáu taát caû nhöõng hình töôùng khaùcnhau trong taàm maét ñeå ta coù theå nhaän bieát ñöôïc. Trong chu kyø tan raõ thöù nhaát, caùi khí sôû y cho thògiaùc suy yeáu roài neân maét bò loøa ñi, caùi thaáy lu môøñi. Taám göông khoâng coøn laøm troøn chöùc vuï cuûa noù.Söï phaûn chieáu saùng roõ qua moät taám göông laønh laëntrong saùng khoâng coøn nöõa. Nhaõn thöùc maát ñi khaûnaêng nhaän bieát qua caùi thaáy, vì caùi khí choáng ñôõ chonoù ñaõ bò suy suyeån. Qua tieán trình cuûa hieän töôïng xuaát sinh maø chuùngta ñaõ noùi löôïc qua, chuùng ta bieát sau naêm loaïi khí90
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEchính caên baûn, moãi thaùng coù moät loaïi khí phuï xuaáthieän, vaø moãi loaïi khí naøy seõ giuùp cho moät loaïi quannaêng hoaït ñoäng, trong ñoù coù moät loaïi khí phuï coù coângnaêng giuùp cho maét thaáy ñöôïc. Khi khí naøy maát ñihieäu löïc thì nhaõn thöùc y cöù vaøo noù cuõng khoâng theåtieáp tuïc [toàn taïi] nöõa. Giöõa chuùng ta ñaây, coù raát nhieàu ngöôøi laøm vieäctrong caùc cô quan y teá, vaø qua ngheà nghieäp cuûa mìnhthöôøng tieáp xuùc vôùi nhöõng ngöôøi ôû ñoaïn cuoái cuûa cuoäcñôøi. Toâi tin chaéc raèng hoï ñaõ nhaän thaáy nhöõng loaïitrieäu chöùng naøy raát thöôøng xuyeân. Hôn nöõa, taát caûnhöõng ai ñaõ töøng ôû beân töû saøng cuûa moät ngöôøi laâmchung ñeàu coù theå ghi nhaän raèng baét ñaàu töø moät luùcnaøo ñoù, ngöôøi laâm chung maát ñi khaû naêng thaáy. Ñieàunaøy khoâng coù nghóa laø hoï khoâng thaáy gì nöõa caû, chuùngta chöa noùi ñeán giai ñoaïn naøy, nhöng maét hoï loøa ñi.Khi ta chæ cho hoï moät vaät gì thì hoï khoâng phaân bieätvaät aáy nöõa, vaø neáu hoï thöû goïi teân vaät aáy, hoï thöôønggoïi sai. Hoï laãn loän vì döôøng nhö ñoái vôùi hoï, moïi söïtrôû neân caøng luùc caøng lôø môø, khoâng roõ nöõa. Nhö theá coù phaûi chaêng laø vaøo luùc naøy ai cuõng coùkhuynh höôùng nhaém kín maét laïi? Khoâng. Moät soángöôøi coù theå coù phaûn öùng ñoù, nhöng ngöôïc laïi raátnhieàu ngöôøi laïi môû caêng maét ra nhìn choøng choïc. 91
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGNhöng ví nhö ta quô tay tröôùc maét hoï, hoï cuõng seõkhoâng coøn phaûn öùng vì khoâng phaân bieät ñöôïc gìnhieàu nöõa. Trong hoï, ñaïi vieân caûnh trí [caên baûn] ñaõmaát hieäu löïc roài.Ñòa ñaïi Ñoàng thôøi vôùi saéc uaån vaø ñaïi vieân caûnh trí, ñòa ñaïicuõng tan raõ trong chu kyø thöù nhaát, laøm cho nhieàu taùcduïng phaùt sinh. Thaân cuûa ngöôøi laâm chung trôû neânmeàm ruõ, voâ löïc vaø tay chaân yeáu ôùt. Hoï khoâng cöû ñoängchaân tay ñöôïc nöõa. Söï tan raõ cuûa ñòa ñaïi laøm cho hoï coù caûm giaùc bòluùn xuoáng ñaát, ñoù laø moät daáu hieäu ta khoâng thaáy ñöôïctöø beân ngoaøi, nhöng vì lyù do aáy maø nhieàu ngöôøi laâmchung thöôøng xin ñöôïc naâng leân treân goái. Moät laàn nöõa, xin ñöøng hieåu laàm. Daàu ta duøng chöõ“ñòa ñaïi tan raõ”, nhöng khoâng coù nghóa laø ñòa ñaïihoaøn toaøn bò huûy dieät hoaëc bay bieán ñi maát. Nhötröôùc kia, ñieàu xaûy ra laø caùi khí choáng ñôõ loaïi ñaïinaøy ñaõ quaù yeáu ñeå laøm troøn chöùc vuï cuûa mình. Noùitan raõ, coù nghóa laø caùi khí sôû y cuûa ñòa ñaïi trong suoátcaû moät ñôøi nay ñaõ hö hoaïi raát nhieàu. Moät vaøi chuyeânluaän noùi laø ñòa ñaïi tan raõ trong thuûy ñaïi. Nhöng ñöøng92
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtöôûng töôïng laø ñòa ñaïi seõ hoøa tan trong thuûy ñaïi. Quyùvò caàn nhôù raèng “ñòa ñaïi tan raõ” chæ coù nghóa laø caùikhí choáng ñôõ cho ñòa ñaïi ñaõ suy suyeån ñi vaø ñaõ ngöønghoaït ñoäng.Thò giaùc Trong suoát cuoäc ñôøi, nhôø thò giaùc maø ta thaáy vaøyù thöùc ñöôïc caùc söï vaät. Nay trong chu kyø tan raõ thöùnhaát, ngöôøi laâm chung khoâng theå môû hay nhaém maéttheo yù mình. Hoï khoâng coøn ñieàu khieån ñöôïc mí maét.Saéc töôùng trong doøng töông tuïc Saéc töôùng beân ngoaøi cuûa ngöôøi laâm chung cuõng“tan raõ”, nghóa laø cuõng maát ñi khaû naêng töï duy trìvaø hoaït ñoäng cuûa mình. Daáu hieäu thaáy ñöôïc töø beânngoaøi laø maøu da ngöôøi saép cheát bieán ñoåi, maát ñi veûtöôi nhuaän maø trôû neân taùi nhôït daàn nhö xaùc cheát. Roõraøng laø hoï khoâng coøn söùc löïc nöõa. Tuy nhieân, tröø moätvaøi tröôøng hôïp ñaëc bieät, [thöôøng thì luùc naøy] ngöôøisaép cheát vaãn coøn ñuû söùc nghe vaø hieåu. Toùm laïi, chu kyø thöù nhaát cuûa söï cheát bao goàm söïtan raõ caùc thaønh phaàn lieân quan ñeán saéc uaån. Tronggiai ñoaïn naøy, saéc uaån, ñaïi vieân caûnh trí, ñòa ñaïi, thò 93
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGgiaùc vaø caùc saéc töôùng thuoäc doøng töông tuïc cuûa ñöôngsöï ñeàu ñoàng thôøi tan raõ. Khi lieät keâ, ta baét buoäc phaûinoùi töø ñieåm naøy sang ñieåm khaùc, nhöng trong thöïcteá thì caû naêm thaønh phaàn noùi treân ñeàu cuøng luùc maáthieäu löïc.Trieäu chöùng beân trong: Chuùng ta ñaõ noùi ñeán naêm trieäu chöùng beân ngoaøimaø ngöôøi ngoaïi cuoäc coù theå nhìn thaáy. Nhöõng gìkhoâng thaáy ñöôïc töø beân ngoaøi maø ngöôøi laâm chungcaûm nhaän ñöôïc laø trieäu chöùng beân trong. Trong chukyø thöù nhaát naøy, ngöôøi laâm chung coù nhöõng aûo töôïng,ñaây khoâng phaûi laø nhöõng gì thaáy ñöôïc qua caûm quan,qua con maét, maø laø moät söï caûm nhaän noäi taïi. Nhöõng gì ngöôøi laâm chung caûm nhaän coù theå sosaùnh vôùi ñieàu chuùng ta thaáy khi ñöùng giöõa moät baõicaùt [meânh moâng] hay treân moät con ñöôøng traùng nhöïakhi trôøi raát noùng. Do nhieät ñoä cao vaø aùnh phaûn xaïcuûa maët trôøi, ñoâi khi ta coù aûo giaùc thaáy nöôùc ôû ñaèngxa, nhöng söï thaät thì khoâng coù.94
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE2. Chu kyø tan raõ thöù hai: nhoùm coù lieânquan vôùi thoï uaån Boán thaønh phaàn cuøng luùc tan raõ vôùi thoï uaån laøbình ñaúng taùnh trí, thuûy ñaïi, thính giaùc vaø aâm thanhtrong doøng töông tuïc cuûa ngöôøi laâm chung. Chuùng ta seõ khoâng noùi nhieàu trong chu kyø thöù hainaøy vì caùc trieäu chöùng coù theå ghi nhaän ñöôïc bôûi ngöôøingoaøi ít hôn chu kyø ñaàu. Nhöõng ai muoán bieát nhieàuhôn coù theå tham khaûo caùc taùc phaåm chuyeân moân veàsöï cheát.Thoï uaån: Chuùng ta coù theå noùi moät caâu veà söï tan raõ cuûa thoïuaån naøy. Nhöõng nhaän xeùt tröôùc kia vaãn aùp duïng ñöôïcôû ñaây: khí choáng ñôõ cho caùc caûm quan sinh lyù khoânglaøm troøn chöùc vuï ñöôïc nöõa, neân caùc caûm quan sinhlyù bò suy yeáu vaø cuøn nhuït ñi. Ngöôøi laâm chung khoângcoøn nhaän ñöôïc caùc caûm giaùc deã chòu, khoù chòu hay voâkyù nöõa.Bình ñaúng taùnh trí: Khí choáng ñôõ cho caùc caûm quan daãn ñeán caûm thoïnoäi taïi baét ñaàu tan raõ. Ngöôøi laâm chung khoâng coøn 95
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcaûm nhaän caùi gì deã chòu, khoù chòu hay voâ kyù, nhönghieän thôøi ta chæ noùi veà caùc caûm giaùc thoâ.Thuûy ñaïi Thuûy ñaïi tan raõ ñöa ñeán söï khoâ caïn cuûa taát caûcaùc chaát loûng trong thaân: nöôùc boït, maùu, nöôùc tieåuv.v... Khoâng coøn nöôùc boït neân ngöôøi laâm chung caûmthaáy mieäng löôõi caøng luùc caøng khoâ, do ñoù thöôøngthan khaùt nöôùc. Treân raêng hoï ñoùng leân moät lôùp vaùngñen ñen. Moâi treân cuûa hoï hôi nheách leân, hai caùnhmuõi nhíu laïi. Khi ta chöùng kieán moät ngöôøi haáp hoái,nhöõng daáu hieäu naøy raát roõ raøng.Thính giaùc Söùc nghe khoâng coøn, ngöôøi laâm chung khoâng ngheñöôïc aâm thanh naøo, daàu beân ngoaøi hay beân trong. Ñaây laø moät ñieåm caàn bieát vaø ghi nhôù, vì neáu tamuoán giuùp ñôõ moät ngöôøi laâm chung baèng nhöõng lôøikhuyeân giaûi ñeå hoï coù theå truï ñöôïc trong moät traïngthaùi taâm thöùc hieàn thieän vaø lôïi laïc thì phaûi laøm [ñieàuñoù] tröôùc giai ñoaïn thöù hai naøy. Töø luùc naøy, ngöôøilaâm chung khoâng coøn nghe ñöôïc gì nöõa, khoâng moätaâm thanh, nghóa laø khoâng moät lôøi noùi naøo coøn coù theåloït vaøo tai hoï. Muoán tröïc tieáp giuùp ñôõ baèng aâm thanhhay lôøi noùi thì luùc naøy ñaõ quaù muoän.96
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEAÂm thanh trong doøng töông tuïc Trong suoát cuoäc ñôøi, coù moät aâm thanh vang höôûngtrong tai ta nhöng phaàn ñoâng ta khoâng nghe thaáy.Muoán yù thöùc ñöôïc aâm thanh aáy, haõy bòt tai laïi vaø seõnghe tieáng “u... u...” lieân tuïc. AÂm thanh aáy chaám döùtôû giai ñoaïn naøy.Trieäu chöùng beân trong Ngöôøi laâm chung coù aán töôïng thaáy nhö coù moätlaøn khoùi moûng. Ñeå coù moät yù nieäm veà hình aûnh hoïthaáy, haõy nghó ñeán ñieàu gì xaûy ra khi ta nhoùm cuûitrong moät caên phoøng. Sau moät luùc, laøn khoùi muø mòttrong caên phoøng seõ tan daàn, vì khi khoùi tan gaàn heát,chæ coøn laïi treân ñaàu ta, döôùi traàn nhaø, moät laøn khoùimoûng. Ngöôøi laâm chung thaáy moät aûo töôïng töông töïnhö theá.3. Chu kyø tan raõ thöù ba: nhoùm coù lieânquan vôùi töôûng uaån Boán thaønh phaàn ñoàng thôøi tan raõ vôùi töôûng uaånlaø dieäu quan saùt trí, hoûa ñaïi, tî giaùc vaø nhöõng muøihöông thuoäc veà doøng töông tuïc cuûa ngöôøi laâm chung. Moät laàn nöõa, toâi xaùc ñònh vôùi quyù vò raèng khi tanoùi veà söï tan raõ cuûa thoï uaån roài ñeán töôûng uaån laø noùi 97
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtreân bình dieän thoâ. Chæ coù bình dieän thoâ cuûa caùc uaånnaøy môùi bò suy suyeån ñeán ñoä bieán maát, nhöng haitaâm sôû naøy vaãn toàn taïi döôùi nhöõng daïng vi teá hôn.Töôûng uaån Khi töôûng uaån tan raõ, ngöôøi laâm chung thöôøngmaát kyù öùc lieân quan ñeán ngöôøi thaân. Hoï khoâng nhaänra maø cuõng khoâng nhôù hoï laø ai.Dieäu quan saùt trí Dieäu quan saùt trí bình thöôøng giuùp ta nhôù bieát, thíduï nhö teân cuûa cha meï, vôï choàng, con caùi... Moät khitrí naøy tan raõ, ngöôøi laâm chung khoâng coøn nhôù teâncuûa nhöõng ngöôøi thaân naøy nöõa.Hoûa ñaïi Hoûa ñaïi tan raõ, hôi noùng trong thaân giaûm xuoáng,ñoù laø moät trieäu chöùng deã daøng nhaän ra ñöôïc. Tathöôøng nghe ngöôøi haáp hoái than “Trôøi laïnh xuoáng thìphaûi!”.Tî giaùc Tî giaùc ñoàng thôøi tan raõ: Trieäu chöùng beân ngoaøilaø söï thay ñoåi trong hoâ haáp cuûa ngöôøi laâm chung.98
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEHoï thôû ra tieáng vaø thôû khoâng ñeàu. Hoï hít khoâng khímoãi luùc moät khoù khaên neân hôi thôû vaøo yeáu ôùt, ngaénvaø chaäm, trong khi hôi thôû ra laïi daøi. Chính vaøo luùcnaøy ta seõ nghe tieáng khoø kheø raát ñaëc tröng cuûa ngöôøihaáp hoái.Nhöõng muøi höông Nhöõng muøi höông thuoäc doøng töông tuïc cuûa ngöôøilaâm chung: Töø luùc naøy, ngöôøi laâm chung khoâng theångöûi vaø phaân bieät ñöôïc caùc muøi höông, nhöng ñieàunaøy khoâng bieåu loä baèng baát cöù daáu hieäu naøo nhaänbieát ñöôïc töø beân ngoaøi. Moät taùc duïng khaùc khi hoûa ñaïi tan raõ laø ngöôøilaâm chung maát khaû naêng aên uoáng vaø tieâu hoùa baát cöùthöïc phaåm naøo, daàu loûng hay ñaëc. Neáu ta coá ñoå moätchuùt nöôùc vaøo mieäng hoï, vì hoï khoâng nuoát ñöôïc nöõaneân nöôùc seõ chaûy ra ngoaøi ngay.Trieäu chöùng beân trong Ngöôøi laâm chung coù caûm giaùc thaáy nhöõng ñieåmsaùng, gioáng nhö nhöõng ñoám löûa hay nhöõng con ñomñoùm trong boùng toái. 99
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG4. Chu kyø tan raõ thöù tö: nhoùm coù lieânquan vôùi haønh uaån Boán thaønh phaàn ñoàng thôøi tan raõ vôùi haønh uaån laøthaønh sôû taùc trí, phong ñaïi, vò giaùc vaø caùc vò thuoäc veàdoøng töông tuïc cuûa ngöôøi laâm chung, cuøng vôùi caûmquan sinh lyù laø söï xuùc chaïm.Haønh uaån Trieäu chöùng söï tan raõ cuûa uaån naøy raát deã nhaänthaáy: Thaân hình cuûa ngöôøi laâm chung hoaøn toaønbaát ñoäng töø luùc naøy. Hoï khoâng coøn laøm gì ñöôïc nöõa,khoâng nhuùc nhích ñöôïc nöõa.Thaønh sôû taùc trí Thaønh sôû taùc trí giuùp ta nhôù nhöõng vieäc gì phaûilaøm trong cuoäc soáng haèng ngaøy. Khi trí naøy tan raõ,ngöôøi laâm chung maát ñi trí nhôù mình phaûi laøm gì.Phong ñaïi Phong ñaïi cuõng tan raõ: Ñieàu ñang thaät söï xaûy ralaø möôøi loaïi khí töông ñoái thoâ baét ñaàu phaùt ñoäng laànlöôït, caùi naøy sau caùi kia ngay sau luùc phoâi thai, roàiluaân löu trong caû thaân theå ñeå hoaøn thaønh caùc chöùc100
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnaêng cuûa mình, nay seõ tuï hoïp heát ôû moät ñieåm giöõaloàng ngöïc goïi laø taâm ñieåm. Daáu hieäu beân ngoaøi raát roõreät laø hôi thôû bình thöôøng chaám döùt. Noùi caùch khaùc,ñoù laø tình traïng maø ngöôøi ta goïi laø “söï cheát”. Theo Phaät giaùo, ñaây chæ laø caùi “cheát y hoïc” chöùchöa phaûi laø caùi cheát thaät söï, maø chæ laø giai ñoaïn thöùtö cuûa moät chu kyø, haõy coøn boán giai ñoaïn theo saunöõa. Cho daàu ngöôøi ta khoâng coøn thôû, nhöng hoï vaãnchöa cheát.Vò giaùc Vò giaùc tan raõ ñöôïc bieåu loä qua moät daáu hieäu deãnhaän thaáy: löôõi ngöôøi laâm chung thuït ngaén vaø daøyra, ñaàu löôõi hôi cong leân vaø cuoáng löôõi xanh saïm.Caùc vò giaùc thuoäc doøng töông tuïc ÔÛ giai ñoaïn naøy, vaø chæ ôû giai ñoaïn naøy, ngöôøi laâmchung maát heát khaû naêng caûm nhaän vaø phaân bieät caùcvò khaùc nhau.Xuùc giaùc Haønh uaån tan raõ cuõng bao haøm xuùc giaùc. Xuùc giaùckhoâng coøn nöõa, ngöôøi laâm chung khoâng theå phaânbieät ñöôïc caùc caûm giaùc eâm dòu, nhaùm, saàn suøi v.v… 101
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGTrieäu chöùng beân trong Ngöôøi laâm chung coù caûm giaùc thaáy moät aùnh neánhay ngoïn ñeøn daàu chao ñoäng tröôùc gioù. Cuoái chu kyø thöù tö, taát caû caùc thaønh phaàn thuoäcdaïng thoâ cuûa ngöôøi laâm chung ñaõ tan raõ, treân bìnhdieän sinh lyù cuõng nhö taâm lyù. Treân thöïc teá, möôøi khínaêng löïc thoâ ñaõ tan raõ neân caùc nhaän thöùc, caùc loaïitaâm sôû nöông töïa vaøo chuùng cuõng töï ñoäng chaám döùt.Nhöng ñöøng queân laø theo quan ñieåm Phaät giaùo thì hoïvaãn chöa cheát. Nhöõng gì vaãn coøn trong ngöôøi naøy laøcaùc saéc vaø taâm töôûng ôû bình dieän vi teá. Ngöôøi laâm chung coøn phaûi traûi qua boán chu kyønöõa, trong khi ñoù nhaän thöùc cuûa hoï seõ caøng luùc caøngvi teá. Nhöõng giai ñoaïn naøy chæ ñöôïc ñaùnh daáu baèngnhöõng trieäu chöùng beân trong maø thoâi.5. Chu kyø tan raõ thöù naêm: taâm thöùc maøntraéng hieän Taùm möôi taâm sôû tan raõ vaøo moät taâm thöùc goïi laø“maøn traéng hieän”. Ngöôøi laâm chung thaáy hình moätaùnh löûa (nhö löûa cuûa moät ngoïn ñeøn bô) baát ñoäng, roàimoät maøn aùnh saùng traéng.102
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE6. Chu kyø tan raõ thöù saùu: taâm thöùc maønñoû taêng tröôûng Ngöôøi laâm chung coù caûm giaùc thaáy moät aùnh saùngñoû raát maïnh, gioáng nhö baàu trôøi maøu cam luùc bìnhminh.7. Chu kyø tan raõ thöù baûy: taâm thöùc maønñen caän thaønh töïu Ngöôøi laâm chung coù caûm töôûng bò boùng toái buûavaây, hoï nhö chìm trong hoân meâ vaø khoâng caûm nhaängì nöõa.8. Chu kyø tan raõ thöù taùm: taâm thöùc aùnhtònh quang cuûa söï cheát Caùc daïng vi teá cuûa taâm vaø cuûa khí sôû y tan bieán,nhöôøng choã cho moät taâm vaø khí raát vi teá. Ngöôøi laâm chung coù caûm giaùc troâng thaáy moätkhoaûng khoâng voâ taän, hoaøn toaøn thanh tònh, khoângcoù chuùt maøu saéc naøo. Ñoái vôùi Phaät giaùo, chính trong giai ñoaïn naøy, giaiñoaïn cuûa aùnh tònh quang, maø söï cheát thöïc söï phaùtsinh. 103
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGÑieàu gì coù ích cho ta vaøo luùc cheát? Giaûn dò nhaát laø haõy loaïi tröø daàn nhöõng gì khoângcoù ích cho ta. Roõ raøng laø khi cheát, phaàn ñoâng nhöõnggì ta öa thích luùc coøn soáng khoâng coøn giuùp ích gìcho ta ñöôïc nöõa, ít ra laø khoâng giuùp tröïc tieáp. Theálaø cuûa caûi, gia taøi maø ta ñaõ khoù khaên laém môùi gomgoùp ñöôïc, nay seõ hoaøn toaøn voâ duïng. Chöùc vò, thanhdanh, teân tuoåi cuõng theá... Ngöôøi thaân cuõng khoâng coøntröïc tieáp giuùp ta ñöôïc: cha meï, con caùi, vôï choàng, ysó, baïn beø keå caû sö phuï hay ñeä töû, khoâng ai ngaên caûnnoåi caùi cheát, ngay caû nhöõng ngöôøi maø ta ñaët heát tintöôûng vaø troâng caäy caû moät ñôøi. Haõy suy nghó moät chuùt. Hieån nhieân laø khi tanhaém maét lìa ñôøi, thaân vaø taâm vi teá seõ rôøi khoûi caùivoû vaät chaát tröôùc ñeå höôùng ñeán moät nôi taùi sinhkhaùc, thì cuûa caûi vaø taøi saûn seõ hoaøn toaøn voâ duïng,trong yù nghóa laø ta khoâng ñem theo ñöôïc gì caû. Ñöøngnghó raèng vì ta ñaõ thaønh coâng vaø sung tuùc, ngay caûgiaøu coù ñi nöõa neân ta coù theå ñaàu thai trôû laïi cuøng vôùitieàn baïc cuûa caûi vaät chaát. Ñieàu naøy khoâng theå ñöôïc.Hôn nöõa, ta cuõng khoâng theå ñem baát cöù ai ñi theota, keå caû nhöõng ngöôøi thaân yeâu nhaát. Ngay caû khi tacaûm nhaän ñöôïc moät söï raøng buoäc raát maät thieát, treân104
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEphöông dieän taâm linh hay gì khaùc, vôùi moät soá ngöôøinaøo ñoù, nhöõng söï raøng buoäc naøy cuõng khoâng coøn “íchlôïi” nöõa, trong yù nghóa laø hoï khoâng coù caùch naøo ñitheo ta moät quaõng ñöôøng xa hôn. Söï thaät, cheát nghóa laø thaân vaø taâm vi teá phaûi tieáptuïc con ñöôøng cuûa mình ñeå höôùng ñeán moät cuoäc soángmôùi, nhöng khoâng theå ñem theo nhöõng gì maø mìnhñaõ sôû höõu suoát caû cuoäc ñôøi vöøa môùi chaám döùt, cuõngkhoâng theå daét theo moät ngöôøi naøo, daàu thaân thieátñeán ñaâu ñi nöõa. Vaû laïi, ngay caû caùi thaân theå nhôønhöõng nghieäp löïc ñaëc thuø naøo ñoù maø ta ñaõ laáy ñöôïcluùc phoâi thai vaø ñaõ söû duïng töø ñaàu ñeán cuoái cuoäc ñôøi,chính caùi thaân theå gaàn guõi vaø trung thaønh vôùi tadöôøng aáy, ta cuõng baét buoäc phaûi boû laïi sau löng. Noùi toùm laïi, taát caû nhöõng gì maø suoát ñôøi chuùng tañaõ goïi laø “cuûa toâi”, ñaõ noùi laø “thuoäc veà toâi”, “toâi coù”,thì khi cheát ñi ñeàu khoâng thuoäc veà ta nöõa, maø seõ loïtvaøo tay nhöõng chuû nhaân khaùc, cuõng moät caùch taïm bôïkhoâng keùm. Ñieàu naøy aùp duïng cho taát caû: tieàn baïc, quaàn aùo,nhaø cöûa, vaø ngay caû thaân theå – thi theå – khoâng coønlaø cuûa ta, maø seõ thuoäc veà nhöõng ngöôøi ôû laïi, nhöõngngöôøi thöøa keá cuûa ta v.v... Vaø roài coù moät ngaøy, hoïcuõng seõ phaûi traûi qua caûnh huoáng aáy. 105
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Theá thì taát caû nhöõng cuûa caûi vaät chaát maø ta sôûhöõu trong suoát moät ñôøi, ta ñeàu phaûi ñeå laïi khi cheátñi, vaø chuùng qua tay ngöôøi khaùc. Coøn ñoái vôùi ngöôøithaân, nhöõng ngöôøi gaàn guõi nhaát – cha meï, con caùiv.v... – thì cheát coù nghóa laø phaân ly vôùi hoï, vónh vieãn.Ta seõ khoâng bao giôø gaëp laïi hoï nöõa. Noùi theá khoângcoù nghóa laø chuùng ta seõ khoâng gaëp laïi hoï trong nhöõngkieáp taùi sinh, nhöng chaéc chaén laø seõ khoâng nhö tröôùcnöõa. Phaûi, chuùng ta coù theå gaëp laïi hoï, nhöng trongnhöõng boái caûnh hoaøn toaøn khaùc bieät, trong aáy moãingöôøi seõ coù moät ñòa vò khoâng gioáng chuùt naøo vôùinhöõng quan heä maø ta ñaõ ñan keát trong kieáp soángnaøy, nhöõng quan heä maø ta haèng tha thieát. Ñeå dieãn taû taát caû nhöõng caûnh phaân ly vaø nhaánmaïnh tính chaát vónh cöûu cuûa chuùng, ñöùc Phaät ñaõduøng ñeán ñuû loaïi thí duï minh hoïa, nhaát laø trongkinh Phoå Dieäu,1 Ñöùc Phaät ñaõ gôïi ñeán caûnh laù ruïngmuøa thu. Khi trôøi trôû laïnh vaø gioù thoåi maïnh, nhöõngchieác laù trong taùn laù haøi hoøa cuûa ngoïn caây baét ñaàu rôixuoáng vaø bay taùn loaïn theo côn gioù loác. Sau ñoù, vieäccoá nhaët chuùng veà vaø gaén trôû laïi leân nhöõng caønh caây1 Phaät thuyeát Phoå dieäu kinh, cuõng coù teân laø Phöông ñaúng Baûn khôûi kinh, ñöôïc ngaøi Truùc Phaùp Hoä dòch sang Haùn vaên vaøo ñôøi Taây Taán, ñöa vaøo Ñaïi Chaùnh taïng quyeån 3, kinh soá 186. (ND) Coøn coù teân laø Thaàn Thoâng Du Hyù Kinh (Taây Taïng: rGya cher rol pa’i mdo), quyeån 2.106
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHExöa kia ñeå hoài phuïc taùn laù cuõ laø moät coâng vieäc voâ ích,khoâng theå laøm ñöôïc. Nhöõng chieác laù caây moät khi phaân taùn thì vónh vieãnkhoâng tuï hoïp ñöôïc vôùi nhau nöõa, gioáng nhö nhöõngcuoäc phaân ly sau caùi cheát, khoâng theå vaõn hoài ñöôïc.Ñöùc Phaät daïy raèng khoâng ai coù theå phuïc hoài nhöõnghoaøn caûnh y nhö tröôùc. Ngaøi cuõng laáy thí duï cuûa moätdoøng nöôùc chaûy, noù chaûy xuoáng phía döôùi vaø khoângbao giôø, khoâng bao giôø chaûy ngöôïc veà nguoàn. Vaäy thì ñieàu gì coù theå coù ích luùc ta cheát? Ñeå nhaänthaáy ñöôïc, ta phaûi baét ñaàu baèng kieåm nghieäm xemta coù theå mang gì theo khi cheát ñi. Theo Phaät giaùo,khi ta lìa moät cuoäc ñôøi ñeå höôùng ñeán moät kieáp taùisinh khaùc, ta chæ coù theå voûn veïn mang theo nhöõng gìñaõ tieâm nhieãm trong taâm, hay chính xaùc hôn, trongdoøng taâm thöùc. Caùi gì ñaõ laéng ñoïng xuoáng trong doøngtaâm thöùc? Cuõng theo Phaät giaùo, ñoù laø nhöõng “daáuaán”, hay cuõng goïi laø nhöõng “tieàm naêng”. Moãi khi tataùc ñoäng leân moät trong 3 bình dieän thaân, khaåu, yùlaø ta ñeå laïi trong taâm moät daáu veát, moät naêng löôïnghay moät tieàm naêng. Vaø ta chæ coù theå taùc ñoäng theohai phöông caùch: moät laø xaáu, hai laø toát.1 Keát quaû laø1 Phaät giaùo goïi nhöõng haønh ñoäng cuûa thaân, khaåu, yù laø toát khi chuùng ñem laïi lôïi laïc vaø haïnh phuùc cho chính mình vaø ngöôøi khaùc, vaø goïi laø xaáu khi chuùng laøm haïi, hay gaây ñau khoå cho tha nhaân. 107
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGnhöõng tieàm naêng maø chuùng ta tích taäp theo thôøi giancoù theå hoaëc toát hoaëc xaáu, tuøy theo nhöõng haønh viphaùt khôûi ra chuùng: neáu mang laïi lôïi ích thì laø thieän,ngöôïc laïi neáu teä haïi thì laø aùc. Noùi theá thì ñieàu gì coù lôïi cho ta khi ta cheát? Chuùngta seõ mang theo, daàu muoán daàu khoâng, taát caû nhöõngtieàm naêng maø chuùng ta ñaõ taøng tröõ. Leõ dó nhieânnhöõng tieàm naêng xaáu khoâng theå giuùp ích cho ta.Ngöôïc laïi, chuùng coøn gaây haïi cho ta. Vaäy thì caùi gìcoøn laïi ñeå ta coù theå nhôø caäy vaøo? Chæ coù nhöõng tieàmnaêng toát maø thoâi. Neáu trong suoát cuoäc ñôøi vöøa quachuùng ta ñaõ thöôøng xuyeân vaø maïnh meõ thöïc hieännhöõng haønh vi toát, chính ñaùng vaø vò tha, thì caùc tieàmnaêng phaùt sinh seõ ñi theo chuùng ta vaø raát coù lôïi chochuùng ta. Chæ coù nhöõng haønh vi naøy maø thoâi. Ngoaøira, khoâng coù gì khaùc!Laøm theá naøo ñeå giuùp moät höõu tình saépcheát? Dó nhieân laø coù raát nhieàu ñaùp aùn cho moät caâu hoûinhö theá. Ñoái vôùi Phaät giaùo, neáu chuùng ta thaønh taâmmuoán giuùp ñôõ moät ngöôøi laâm chung, toát hôn heát laø taïoñieàu kieän toát nhaát ñeå hoï coù ñöôïc moät traïng thaùi taâm108
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEthöùc hieàn thieän, vaø heát söùc tìm caùch traùnh nhöõng gìcoù nguy cô gaây cho hoï moät taâm thöùc roái loaïn hay baátthieän vaøo giôø phuùt saép cheát. Taïi sao Phaät giaùo khuyeân neân vaän duïng ñuû moïicaùch thích ñaùng ñeå khôi daäy nhöõng taâm nieäm hieànthieän nôi ngöôøi laâm chung? Ñöøng queân laø Phaät giaùochaáp nhaän thuyeát luaân hoài, ñieàu naøy haøm yù raèng, luùclìa khoûi moät kieáp soáng, ngöôøi ta laïi höôùng veà moätkieáp khaùc, roài moät kieáp khaùc nöõa, maõi maõi khoângngöøng.1 Ñieàu gì ñònh ñoaït kieáp taùi sinh tôùi cuûa talaø toát hay xaáu? Ta coù quyeàn choïn löïa hay khoâng?2Khi ñi töø kieáp naøy sang moät kieáp khaùc, ngöôøi ta coùtieán boä hay khoâng?3 Phaät giaùo cho raèng ñieàu naøy tuøythuoäc vaøo nghieäp löïc – hoaëc toát hoaëc xaáu – maø tañaõ tích taäp töø truôùc ñeán nay. Trong vieãn töôïng naøy,phöông caùch ta haønh xöû vôùi ngöôøi laâm chung seõ caøngquan troïng hôn vaø cuõng teá nhò hôn.1 Theo Phaät giaùo, moãi höõu tình ñaõ hieän höõu töø voâ thuûy vaø seõ tieáp tuïc hieän höõu ñeán voâ chung. Muïc ñích cuûa vieäc tu ñaïo laø giuùp cho höõu tình giaûi thoaùt ra khoûi voøng luaân hoài, traùnh nhöõng khoå ñau gaây ra bôûi nghieäp löïc vaø taâm phieàn naõo, maø chuû yeáu laø söï voâ minh.2 Phaøm phu khoâng coù moät khaû naêng choïn löïa naøo caû, maø bò daãn daét bôûi caùc phieàn naõo vaø caùc nghieäp nhaân ñaõ taïo döôùi taùc duïng cuûa tham saân si.3 Chaéc chaén chuùng ta seõ phaûi troâi laên töø kieáp naøy sang kieáp khaùc nhöng khoâng coù gì baûo ñaûm cho ta khoâng thoaùi chuyeån. Thí duï sau khi ñöôïc thaân ngöôøi, ta coù theå taùi sinh thaønh thuù vaät v.v.. - cuõng gioáng nhö luùc bình sinh, khoâng phaûi chæ vì lyù do laø tuoåi caøng ngaøy caøng cao maø con ngöôøi bieát caûi thieän. 109
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Ñeå toùm löôïc quan ñieåm cuûa Phaät giaùo treân vaánñeà naøy, khi moät höõu tình coøn ôû trong theá giôùi Ta-baø, nghóa laø khi hoï coøn tieáp tuïc luaân hoài sinh töûtrong phieàn naõo vaø nghieäp löïc, thì taâm hoï seõ vaäntaûi moät theå löôïng khoång loà cuûa nhieàu nghieäp nhaânkhaùc nhau. Noùi caùch khaùc, taát caû höõu tình trong coõiTa-baø ñeàu mang theo moät khoái nghieäp nhaân khoângtheå töôûng töôïng, trong ñoù coù raát nhieàu nghieäp nhaântoát, coù theå raát toát, nhöng moät soá khaùc laïi thua xa.Taïi sao? Vì noùi ñeán luaân hoài, ta khoâng theå chæ keåñeán kieáp soáng hieän taïi maø thoâi. Ñaõ coù bao nhieâu kieáptröôùc ñoù maø ta ñaõ khoâng cö xöû nhö trong kieáp naøy. Haõy töôûng töôïng trong kieáp naøy coù moät ngöôøi soángraát toài teä, khoâng laøm gì ngoaøi nhöõng haønh vi gaây haïi,ñaày aùc yù, do ñoù ñaõ taïo moät soá lôùn nghieäp nhaân xaáu.Trong nhöõng kieáp tröôùc, chaéc haún laø hoï ñaõ khoâng cöxöû nhö vaäy. Neáu taâm hoï ñaõ bò thaâm nhieãm nhöõngnghieäp nhaân xaáu trong kieáp naøy, chaéc chaén laø hoïhaõy coøn giöõ nhieàu nghieäp nhaân toát cuûa nhöõng kieáptröôùc. Thaät may maén cho hoï, nhöng tröôøng hôïp traùingöôïc cuõng coù theå xaûy ra: moät ngöôøi ñaõ taïo nhöõngnghieäp nhaân raát toát nhôø nhöõng haønh vi thieän laønh,nhöng kieáp tröôùc hoï ñaõ laøm nhöõng nghieäp nhaân gì?Coù theå hoï cuõng ñaõ taïo nhöõng nghieäp nhaân laønh,110
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnhöng khoâng theå traùnh ñöôïc laàm laïc hay toäi loãi, neântaát nhieân hoï cuõng vaän taûi nhöõng nghieäp nhaân xaáu.Vì theá Phaät giaùo cho raèng taát caû nhöõng höõu tìnhsoáng trong theá giôùi Ta-baø naøy ñeàu mang theo moät soálôùn nghieäp nhaân ñuû loaïi. Nghieäp baùo vaø taùi sinh coù lieân quan gì vôùi nhau?Sô ñoà caên baûn raát giaûn dò: nghieäp naøo thaønh thuïcngay tröôùc khi kieáp soáng X chaám döùt seõ ñònh ñoaïtkieáp taùi sinh Y ngay sau ñoù. Theá nhöng, neáu ta phaântích saâu xa hôn thì seõ thaáy coù nhieàu bieán theå khaùctrong sô ñoà ñoù. Ñöøng nghó raèng kieáp taùi sanh naøocuõng do söï ñònh ñoaït cuûa moãi moät nghieäp nhaân duynhaát ñaõ thaønh thuïc.1 Kinh saùch noùi raèng, giöõa nhöõnghaønh nghieäp maø chuùng ta gaây ra coù moät soá maïnhñeán noãi chæ caàn moãi moät nghieäp nhaân thoâi cuõng ñuûloâi keùo ta taùi sinh vaøo moät caûnh giôùi lieân tuïc trongnhieàu kieáp. Thí duï, moät nghieäp nhaân vöøa raát maïnhvöøa raát toát coù theå ñöa ta ñi taùi sinh trong coõi ngöôøisuoát moät ngaøn kieáp khoâng giaùn ñoaïn. Ñoù laø noùi veàtröôøng hôïp toát. Töông töï, moät nghieäp nhaân xaáu raátmaïnh cuõng coù theå khôûi ñoäng moät chuoãi taùi sinh baátlôïi. Ngöôïc laïi, moät vaøi loaïi nghieäp nhaân tuy ñaõ thaønh1 Tuøy theo löïc cuûa chuùng, caùc nghieäp nhaân coù theå chieâu caûm ñeán 3 taùc duïng: nhöõng quaû baùo goïi laø “thaønh thuïc” (taùi sinh toát hay khoâng, caûm giaùc deã hay khoù chòu v.v…); chaùnh baùo; y baùo. 111
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGthuïc nhöng khoâng ñuû maïnh ñeå töï mình daãn ñeán moätkieáp taùi sanh. Trong tröôøng hôïp naøy, nhieàu nghieäpnhaân cuøng loaïi seõ gheùp laïi vôùi nhau ñeå daãn ñeán cuøngmoät quaû baùo: moät kieáp taùi sinh toát hay xaáu tuøy theosaéc thaùi chung cuûa chuùng. Tuy noùi theá nhöng thoângthöôøng, nhaát laø ngay tröôùc khi cheát, trong taâm cuûañöông söï, giöõa taát caû caùc nghieäp nhaân, seõ troãi leânmoät nghieäp nhaân ñaõ ñeán luùc thaønh thuïc. Neáu nghieäpnhaân naøy toát, ñöông söï seõ ñöôïc ñaåy tôùi moät kieáp taùisinh raát lôïi laïc, vaø neáu noù xaáu thì hoï seõ ñoïa xuoángcaûnh giôùi baát haïnh. Chuùng ta ai cuõng mang theo mình voâ soá nghieäpnhaân ñuû loaïi, vaäy nhöõng nghieäp nhaân naøo seõ coù khaûnaêng xuaát hieän vaøo luùc ta truùt hôi thôû cuoái cuøng vaø töøñoù ñònh ñoaït kieáp soáng môùi cuûa ta? Theo moät ñaïi hoïcgiaû AÁn Ñoä laø ngaøi Theá Thaân1 thì tröôùc heát, nhöõngnghieäp nhaân thaønh thuïc ñuùng vaøo luùc ñoù laø nhöõngnghieäp nhaân “gaàn guõi” vôùi ta nhaát, töùc laø nhöõngnghieäp nhaân maø chuùng ta quen taïo nhaát. Vì theá, neáu muoán coù moät taùi sinh toát thì ta khoângñöôïc queân raèng ñeå ñöôïc nhö theá, vaøo giaây phuùt cuoái1 Ngaøi Theá Thaân (Vasubandhu), moät trieát gia AÁn Ñoä loãi laïc cuûa theá kyû thöù 5, laø em cuûa moät trong hai ngöôøi “khai saùng” trieát hoïc Phaät giaùo, töùc laø ngaøi Voâ Tröôùc (Asanga); Ngaøi laø taùc giaû cuûa nhieàu boä luaän quan troïng nhaát, trong ñoù coù Caâu xaù luaän.112
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcuûa ta, nghieäp nhaân troãi leân treân heát phaûi laø moätnghieäp nhaân phöôùc ñöùc. Vaø muoán theá, ta phaûi duøngtaát caû caùc phöông tieän thích hôïp nhaát ñeå “töôùi taåm”(nhö ngöôøi Taây Taïng thöôøng noùi) hay laø taêng cöôøngtrong taâm ngöôøi laâm chung (daãu ngöôøi ñoù laø chínhmình hay ngöôøi khaùc) moät nghieäp nhaân thieän. Muïcñích laø ñöa moät nghieäp laønh naøo ñoù ñeán möùc ñoä thaønhthuïc, ñeå noù coù theå ñònh ñoaït kieáp taùi sinh sau, thíchhôïp vôùi ngöôøi laâm chung, vaø do ñoù toát ñeïp cho hoï. Tröôùc khi nghó ñeán vieäc aùp duïng ñieàu naøy chochính mình, haõy töï hoûi laøm sao vaø bao giôø môùi laøluùc phaûi aùp duïng cho ngöôøi laâm chung. Vaán ñeà laølaøm sao giuùp ngöôøi naøy ñuùng vaøo luùc naøo thì phaûi coùtaâm thöùc naøo, nghóa laø taâm thöùc coù lôïi cho hoï. Noùitheá cuõng coù nghóa laø traïng thaùi taâm thöùc ñang ñöôïcñeà caäp phaûi ñi theo moät chieàu höôùng, trong tröôønghôïp naøy phaûi laø chieàu höôùng toát. Noù khoâng ñöôïc ôûtrong moät traïng thaùi voâ kyù. Vaø ñieàu kieän laø taâm hoïcoøn phaûi hoaït ñoäng ôû daïng “thoâ”, hay noùi caùch khaùc,daïng bình thöôøng. Quyù vò haún cuõng nhôù laø khi taâm thöùc laáy laïi daïngvi teá, chöa noùi tôùi daïng cöïc vi teá, thì noù seõ töï ñoängtrôû thaønh voâ kyù. Luùc aáy taâm thöùc khoâng theå theochieàu höôùng toát hay xaáu nöõa, neân chæ coù theå ôû traïng 113
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGthaùi trung dung. Luùc aáy thì ñaõ quaù muoän. Vì theá, ñeångöôøi haáp hoái coù ñöôïc nhöõng yù nghó thieän laønh thìtaâm thöùc ngöôøi naøy phaûi coøn hoaït ñoäng trong traïngthaùi bình thöôøng, tröôùc khi caùc thaønh phaàn thoâ naëngcuûa hoï baét ñaàu tan raõ. Khi taâm trí ngöôøi haáp hoái coøn hoaït ñoäng trongtraïng thaùi thoâ, neáu ta daøn xeáp theá naøo ñeå hoï khôûiñöôïc moät traïng thaùi taâm thöùc hieàn thieän, hay giaûndò hôn, neáu ta khôi daäy trong taâm hoï nhöõng tö töôûngtoát laønh thì ñieàu naøy coù taùc duïng taêng cöôøng caùc tieàmnaêng toát trong caùc nghieäp nhaân cuûa hoï. Trong moätthôøi gian ngaén sau ñoù, ngay sau khi caùc thaønh phaànthoâ naëng ñaõ tan raõ roài thì trong taâm hoï chæ coøn laïicaùc hoaït ñoäng ôû bình dieän vi teá vaø cöïc vi teá. Nhöngdaãu cho taâm thöùc hoï ñaõ trôû thaønh voâ kyù, hoï vaãn coønôû döôùi aûnh höôûng cuûa traïng thaùi taâm thöùc thoâ naëngcuoái cuøng, neân chính traïng thaùi naøy seõ “ñònh ñoaït”chieàu höôùng cuûa thôøi kyø sau khi cheát, luùc ngöôøi naøyvaøo traïng thaùi trung aám roài ñeán luùc hoï thöïc söï ñi taùisinh. Noùi toùm laïi, khi tieán trình cuûa söï cheát dieãn ra thìcaùc thaønh phaàn thoâ naëng cuûa moät höõu tình seõ daàn daøsuy suyeån cho ñeán luùc khoâng coøn hoaït ñoäng ñöôïc nöõa.Taâm thöùc noùi rieâng cuoái cuøng cuõng khoâng coøn coù theå114
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEhoaït ñoäng döôùi daïng bình thöôøng, maø ta goïi laø daïng“thoâ”. Töø luùc ñoù trôû ñi, trong moät khoaûng thôøi gian,taâm thöùc cuûa ngöôøi naøy chæ coøn truï trong nhöõng bìnhdieän vi teá hôn, maø tính chaát laø voâ kyù. Do ñoù, caùi maøta phaûi coá gaéng laøm laø can thieäp luùc coøn thôøi giôø, luùctaâm thöùc ngöôøi haáp hoái vaãn coøn hoaït ñoäng döôùi daïngbình thöôøng, laøm theá naøo cho nhöõng tö töôûng cuoáicuøng döôùi daïng thoâ cuûa hoï phaûi ñöôïm saéc thaùi hieànthieän. Ngay sau ñoù, vì caùc thaønh phaàn tan raõ neân hoïchæ coøn coù theå coù traïng thaùi taâm thöùc vi teá trong suoátmoät loaït chu kyø. Nhöng khoâng sao, neáu traïng thaùi taâmthöùc cuoái cuøng laø hieàn thieän thì ñieàu naøy raát coù lôïi cho hoï. Khoaûng thôøi gian naøy thaät söï voâ cuøng troïng yeáuvaø teá nhò, vì ñoâi khi coù nhöõng söï chuyeån höôùng raát laïluøng. Haõy laáy thí duï cuûa moät ngöôøi, trong suoát kieápngöôøi ñaõ soáng moät caùch xaáu xa neân phaàn nhieàu caùcnghieäp ñaõ taïo ñeàu laø nghieäp xaáu. Nhöng [keát quaûcuoái cuøng] vaãn chöa ngaõ nguõ. Chæ caàn vaøo giaây phuùtcuoái, nhôø moät soá tình huoáng toát naøo ñoù hoaø hôïp neânhoï truï ñöôïc vaøo trong moät traïng thaùi taâm thöùc hieànthieän. Ñaây khoâng phaûi laø moät söï ngaãu nhieân, maø coùtheå nhôø vaøo nhöõng nghieäp toát naøo ñoù hoï ñaõ tích tuïñöôïc trong caùc kieáp tröôùc ñaõ hieän haønh. 115
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Noùi gì thì noùi, tröôùc maét moïi ngöôøi thì hieän nayñaây laø moät teân cöïc kyø gian aùc, nhöng ôû giaây phuùt cuoáicuøng hoï laïi ôû trong moät traïng thaùi taâm thöùc hieànthieän, nhôø coâng ñöùc laønh kieáp tröôùc vaø nhöõng ñieàukieän thuaän lôïi nhaát thôøi. Nhö theá, thay vì ñoïa xuoángcaûnh giôùi xaáu khi chaám döùt kieáp naøy, hoï laïi raát coùtheå taùi sinh vaøo moät caûnh giôùi toát ñeïp. Tröôøng hôïp ngöôïc laïi cuõng töøng xaûy ra. Coù ngöôøisuoát caû moät ñôøi ñaõ noã löïc heát söùc ñeå soáng moät cuoäcsoáng hieàn thieän, taïo raát nhieàu nghieäp toát. Theá nhöngngay tröôùc khi cheát, vì lyù do naøy hay lyù do khaùc laïiphaùt sinh nhöõng taâm nhö böïc boäi, chaáp thuû hay ganhtî v.v... Khoâng may laø nhöõng taâm naøy laïi laøm chomoät hay nhieàu nghieäp xaáu trong taâm hoï thaønh thuïc,vaø keát quaû laø thay vì ñöôïc taùi sinh trong caûnh giôùi toátñeïp hoï laïi bò ñaåy xuoáng caûnh giôùi xaáu. Coù ngöôøi coù theå kinh ngaïc hay baát bình, do ñoùbeøn nghi ngôø luaät nhaân quaû vaø keâu leân raèng: “Theáthì luaät nhaân quaû ñaâu phaûi luùc naøo cuõng ñuùng! Phaûichaêng noù cuõng coù choã sô hôû!” Khoâng, khoâng phaûi theá. Luaät nhaân quaû raát trieätñeå, khoâng heà coù choã sai laàm hay ngoaïi leä. Caùc tröôønghôïp ñeà caäp treân chæ minh hoïa caùi taùc duïng xeâ xích,116
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEdôøi laïi trong thôøi gian. Taát caû caùc nghieäp tích taäp –dó nhieân tröø khi ñaõ ñöôïc tònh hoùa tröôùc ñoù – ñeàu ñöañeán moät quaû baùo, nhöng khoâng nhaát thieát laø phaûingay laäp töùc. Thaät söï ra, trong tröôøng hôïp ngöôøi xaáu ñaõ tíchtaäp moät soá löôïng aùc nghieäp khoång loà trong kieáp naøynhöng cuoái cuøng truï ñöôïc trong moät traïng thaùi taâmthöùc toát ngay tröôùc khi taét thôû, thì quaû baùo hoï ñaïtñöôïc khoâng ñeán töø caùc nghieäp löïc gaàn ñaây – töùc laø aùcnghieäp, maø töø nhöõng nghieäp löïc xa xöa hôn, nhöõngcoâng ñöùc maø hoï tích taäp ñöôïc trong nhöõng kieáp tröôùc.Coù phaûi vì theá maø hoï vónh vieãn traùnh ñöôïc nhöõngquaû baùo xaáu cuûa caùc nghieäp ñaõ taïo trong kieáp naøy?Khoâng, khoâng bao giôø. Caùc quaû xaáu naøy chæ bò hoaõnlaïi. Tröø khi naøo töø nay ñeán luùc nhaän laõnh quaû baùo hoïbieát vaän duïng nhöõng phöông tieän thích hôïp ñeå hoùagiaûi chuùng, baèng khoâng thì baát cöù giaù naøo hoï cuõngphaûi laõnh thoï nhöõng quaû baùo aáy. Trong moät kieáptöông lai, daãu cho coù moät hay nhieàu kieáp taùi sanhtoát xen vaøo tröôùc ñoù, hoï vaãn seõ phaûi chòu nhöõng quaûbaùo khoå ñau cuûa nhöõng nghieäp aùc maø hoï ñaõ taïo trongkieáp naøy. Ñoù laø moät ñònh luaät khoâng theå lay chuyeån. Haõy laáy giaû thuyeát coù moät ngöôøi soáng raát teä haïitrong kieáp naøy, nhöng kieáp sau laïi sinh ra laøm ngöôøi, 117
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGvì tröôùc khi cheát hoï ñaõ coù nhöõng tö töôûng höôùngthieän. Trong kieáp ngöôøi môùi naøy, coù theå hoï yù thöùcñöôïc vaø ñaõ saùm hoái toäi loãi baèng caùch duøng ñeán boánlöïc1 ñeå tònh hoùa nhöõng aùc nghieäp maø hoï ñaõ tích taäptöø tröôùc. Neáu ngöôøi naøy haønh trì mieân maät phaùpmoân noùi treân cho ñeán khi giaûi thoaùt ra khoûi theá giôùiTa-baø thì ñoàng thôøi hoï cuõng seõ vónh vieãn traùnh ñöôïcnhöõng quaû baùo cuûa caùc aùc nghieäp xöa kia maø ñaùng leõhoï phaûi chòu. Ñieàu naøy phaûi chaêng coù nghóa laø luaät nhaân quaû coùchoã sô hôû vaø khoâng luoân luoân hieäu nghieäm? Söï thaätkhoâng phaûi theá. Luaät nhaân quaû raát maùy moùc neânkhoâng bao giôø sai leäch. Trong tröôøng hôïp keå treân,luaät nhaân quaû cuõng ñaõ ñöôïc aùp duïng: Ñoù laø vì ngöôøiaáy ñaõ ra tay haønh ñoäng, vaø ñaõ duøng nhöõng kyõ thuaättònh hoùa neân môùi ñình chæ ñöôïc söï thaønh thuïc cuûa caùcaùc nghieäp luùc tröôùc. Nhöõng nghieäp xaáu kia khoâng heàtöï bieán maát moät caùch khoâng ai bieát taïi sao vaø caùchnaøo. Ngöôïc laïi, nhöõng cô caáu ñöa ñeán söï hoùa giaûi cuûachuùng coù theå ñöôïc phaân tích moät caùch deã daøng.1 Töùc laø löïc saùm hoái, löïc quy y, löïc quyeát taâm vaø löïc giaûi tröø.118
  • PHAÀN II. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG T rong taát caû moïi tình huoáng, neáu ta chaân thaønh muoán giuùp ñôõ moät ngöôøi laâm chung, thì ñieàutoát nhaát ta coù theå laøm, trong laêng kính cuûa söï taùisinh, laø laøm taát caû ñeå sao cho ngöôøi naøy an truï trongmoät traïng thaùi taâm thöùc hieàn thieän vaøo giaây phuùtcuoái cuøng, khi taâm trí ngöôøi naøy coøn hoaït ñoäng ôûdaïng thoâ, vì taâm thöùc cuoái cuøng cuûa hoï seõ ñònh ñoaïtkieáp taùi sinh saép tôùi, toát hay xaáu.Chuù troïng tôùi hoaøn caûnh cuûa ngöôøi laâmchung Moät khi hieåu ñöôïc nguyeân taéc khaùi quaùt roài, khithöïc teá ñoái dieän vaán ñeà, luùc phaûi ra tay thì phaûi bieáttuøy cô öùng bieán. Ta coù theå chia laøm hai loaïi ngöôøi ôûgiôø phuùt laâm chung, tuøy theo vieäc hoï coù ñöôïc chuaånbò hay khoâng tröôùc caùi cheát. Ñoái vôùi ngöôøi ñaõ coù moät ñôøi soáng taâm linh, coù tínngöôõng vaø ñaõ töøng haønh trì, ñaõ suy nghieäm veà caùi 119
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcheát, laïi chia ra laøm hai loaïi nöõa, tuøy theo söï chuaånbò cuûa hoï coù keát quaû hay khoâng.1. Söï chuaån bò ñaõ hoaøn thieän, hôn nöõa, ngöôøilaâm chung vaãn coøn saùng suoát. Nhôø coù tu trì, ngöôøi naøy ñoái dieän vôùi caùi cheát moätcaùch bình tónh, vaø ñuû söùc tieáp tuïc suy nghieäm, quaùnchieáu, hay ít nhaát cuõng töï khôi daäy moät traïng thaùitaâm thöùc toát laønh. Ngöôøi naøy töï ñuû söùc vaø ñaõ saünsaøng. Vì hoï coù khaû naêng “xoay sôû” moät mình, khoângcaàn söï giuùp ñôõ naøo töø beân ngoaøi, neân treân thöïc teá thìtoát hôn heát laø neân ñeå yeân cho hoï, traùnh laøm phieànhoï khoâng ñuùng luùc, maø neân thu xeáp cho hoï coù ñöôïcsöï yeân tònh caàn thieát ñeå hoï tieáp tuïc con ñöôøng ñaïo.2. Ngöôøi laâm chung khoâng heà ñöôïc chuaån bòtröôùc, hoaëc coù chuaån bò nhöng khoâng ñuû. Chuùng ta coù theå gaëp nhieàu tình huoáng nhö sau: – Ngöôøi laâm chung ñaõ nghó ñeán caùi cheát, vaø vì coùhaønh trì neân hoï ñaõ laøm heát söùc mình ñeå töï chuaån bò,nhöng söï chuaån bò khoâng ñöôïc ñaày ñuû. – Ngöôøi laâm chung ñaõ ñöôïc chuaån bò khaù ñaày ñuû,nhöng vì söï ñöông ñaàu vôùi caùi cheát khoâng phaûi laø120
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEmoät chuyeän deã daøng neân hoï caûm thaáy sôï haõi. Trongcôn khuûng hoaûng, hoï queân maát nhöõng phaùp moân vaãnthöôøng haønh trì vaø coù nguy cô khoâng an truï ñöôïctrong traïng thaùi taâm thöùc thích hôïp. – Trong suoát cuoäc ñôøi, ngöôøi laâm chung khoâng heànghó ñeán caùi cheát (vì baát cöù lyù do naøo). Hoï raát coù theåkhoâng bieát raèng khôûi leân taâm nieäm laønh vaøo luùc naøylaø coù lôïi cho hoï. Hôn nöõa, hoï coù muoán cuõng chöa chaéclaøm ñöôïc. Moät ngöôøi ôû trong nhöõng traïng huoáng keå treân seõcaàn ñeán moät söï giuùp ñôõ töø beân ngoaøi. Neáu ngöôøi ñeánphuø trôï vaø ñöa tieãn hoï coù khaû naêng khuyeân giaûi vaøchæ daãn cho hoï khôûi ñöôïc nhöõng tö töôûng laønh thì raátcoù lôïi.3. Ngöôøi laâm chung vöôùng phaûi moät caên beänhhay bò ñau ñôùn laøm cho maát saùng suoát. Ngöôøinaøy cuõng caàn ñöôïc giuùp ñôõ moät caùch thích ñaùng. Toâi xin nhaéc laïi laø Phaät giaùo cho raèng höõu tìnhnaøo cuõng neân an truï trong moät traïng thaùi taâm thöùchieàn thieän vaøo nhöõng giaây phuùt cuoái cuøng tröôùc khilìa ñôøi, baát luaän tín ngöôõng, vaø daãu cho hoï coù tin haykhoâng tin vaøo thuyeát luaân hoài. 121
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Dó nhieân, nhöõng ai tin raèng ngöôøi ta soáng voûn veïnchæ coù moät ñôøi naøy thoâi thì seõ thaáy cheát laø heát. Tuynhieân, hoï coù theå coâng nhaän raèng, ñoái vôùi hoï cuõngnhö nhöõng ngöôøi thaân, neáu hoï ñöôïc ra ñi moät caùchan bình trong moät traïng thaùi taâm thöùc an laïc thì vaãntoát hôn. Ñieàu ñoù chaéc chaén seõ laø moät nieàm an uûi chonhöõng ngöôøi ôû laïi. Ñoái vôùi baûn thaân, cheát nhö theáthoaûi maùi hôn nhieàu. Ngoaøi ra, hoï seõ ra ñi moät caùchraát toát ñeïp, phuø hôïp vôùi ñieàu mong muoán – chínhñaùng – cuûa hoï, töùc laø caùi haïnh phuùc maø hoï ñaõ gìn giöõsuoát caû moät ñôøi. Neáu hoï laøm hoûng heát vaøo giôø cuoáibaèng moät caùi cheát khoå sôû vaø roái loaïn thì thaät laø ñaùngtieác. Huoáng chi ngöôøi tin vaøo thuyeát luaân hoài, hoï seõthaáy khoâng nhöõng neân coù, maø coøn caàn thieát phaûi coùnhöõng tö töôûng thích hôïp khi ñeán giôø ñaõ ñònh, moätphaàn laø ñeå moät laàn nöõa coù moät kieáp taùi sinh toát, maøneáu hoï laø ngöôøi tu haønh, ñeå coù theå tieáp tuïc haønh trìvaø sôùm ñaït thaønh quaû.122
  • CHUAÅN BÒ CHO VIEÄC PHUØ TRÔÏ NGÖÔØILAÂM CHUNG ÔÛ AÂu chaâu maáy naêm gaàn ñaây, ngöôøi ta trôû laïiquan taâm ñeán giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi, vaø vaán ñeàheát söùc heä troïng, heát söùc teá nhò laø giuùp ñôõ ngöôøi laâmchung laïi chieâu caûm moät soá ngöôøi ngaøy caøng ñoânghôn. Chuùng ta coù theå laáy ñoù laøm möøng. Nhöng laømtheá naøo ñeå giuùp ñôõ [ngöôøi laâm chung] moät caùch thieátthöïc? Phaûi suy nghó cho chu ñaùo.Laøm vôùi töø bi vaø tình thöông Theo Phaät giaùo, vôùi tö caùch ngöôøi ñeán phuø trôï vaøtieãn ñöa thì ñieàu kieän ñaàu tieân vaø cô baûn laø töï khôûileân moät traïng thaùi taâm thöùc thaám nhuaàn töø bi vaøtình thöông ñoái vôùi moïi loaøi noùi chung, maø ñaëc bieätlaø ñoái vôùi ngöôøi ñang haáp hoái, ngöôøi maø ta ñeán ñeåphuø trôï. Thaät söï neáu ta chuù yù baét ñaàu baèng vieäc phaùtkhôûi nhöõng tö töôûng nhaân haäu, neáu ta coù moät yù chímaõnh lieät muoán giuùp ñôõ ngöôøi saép cheát moät caùch höõuhieäu, toùm laïi, neáu loøng ta traøn ngaäp töø bi vaø tìnhthöông thì chaéc chaén ngöôøi laâm chung seõ caûm nhaänñöôïc vaø nhôø theá maø ta seõ coù moät taùc ñoäng maïnh hônñoái vôùi hoï. 123
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Ñieàu gì seõ xaûy ra sau ñoù? Trong giaû thuyeát maøta laø ngöôøi phuø trôï, vôùi moät taám loøng voâ cuøng chaânthaønh vaø vôùi yù muoán duy nhaát laø ñem laïi lôïi laïc chongöôøi laâm chung, thì ñieàu ñoù seõ thaám ñöôïm vaøo trongmoãi cöû chæ, moãi lôøi noùi cuûa ta ñoái vôùi hoï. Chaéc chaénhoï seõ caûm nhaän ñöôïc, nhôø theá chuùng ta seõ coù moättaàm aûnh höôûng raát saâu ñaäm ñoái vôùi hoï. Vì theá, daàucho chuùng ta caûm thaáy thôøi gian caáp baùch, khoângtheå trì hoaõn phuùt naøo, nhöng vieäc daønh thôøi gian ñeåtöï khôi daäy moät traïng thaùi taâm thöùc toát laønh khoângphaûi laø phung phí, maø ngöôïc laïi laø khaùc. Nhö toâi vöøa noùi, trong vaøi thaäp nieân trôû laïi ñaâysoá ngöôøi muoán phuø trôï, ñöa tieãn ngöôøi laâm chung vaødaán thaân ñeå laøm vieäc ñoù ngaøy caøng nhieàu hôn. Dónhieân, ñaây laø moät chuyeån hoùa toát ñeïp, vaø toâi laëp laïi,chuùng ta phaûi laáy ñoù laøm ñieàu vui möøng. Tuy nhieân,toâi thaáy coù hai nguy cô coù theå xaûy ra. Toâi xaùc ñònhñaây laø quan ñieåm chuû quan cuûa rieâng toâi, toâi khoângdaùm chaéc laø mình hoaøn toaøn ñuùng, nhöng cuõng nhöbaát kyø ai, toâi coù quyeàn baøy toû yù kieán cuûa mình. Hai nguy cô maø toâi nhaän thaáy trong khuynh höôùnghieän taïi khi coù raát nhieàu ngöôøi muoán tham gia vieäcnaøy laø gì?124
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Söï phuø trôï vaø ñöa tieãn ngöôøi laâm chung neáu trôûthaønh moät hoaït ñoäng gaàn nhö thoâng thöôøng thì saumoät thôøi gian ngöôøi ta seõ trôû neân quaù quen thuoäc ñeánnoãi seõ trôû thaønh moät thoùi quen nhö ñi laøm ôû coâng sôû,moät hoaït ñoäng nhö moïi hoaït ñoäng taàm thöôøng khaùc. Trong tröôøng hôïp ñoù, beân töû saøng, thay vì caûmthaáy moái quan hoaøi vaø tha thieát muoán giuùp ñôõ moätngöôøi laâm chung vaø chæ ñaëc bieät rieâng ngöôøi naøy thoâi,chuùng ta coù nguy cô rôi vaøo choã khoâng duïng coâng noãlöïc nöõa vaø thaáy vieäc ñeán vôùi ngöôøi naøy nhö moät coângvieäc taàm thöôøng, voâ thöôûng voâ phaït. Töông töï, ngöôøimaø ta muoán giuùp ñôõ cuõng seõ caûm nhaän thaáy nhö vaäy.Ñoù laø moái nguy thöù nhaát: laøm cho söï vieäc trôû neântaàm thöôøng! Vaán ñeà thöù hai laø ôû AÂu chaâu ai cuõng hoái haû, voäivaøng. Khoâng ai coù nhieàu thì giôø, ai cuõng daùn maét vaøoñoàng hoà. Neáu vieäc phuø trôï ngöôøi laâm chung trôû thaønhmoät coâng vieäc thoâng thöôøng, daãu laø trong moâi tröôønghoäi ñoaøn hay ngheà nghieäp, thì moái nguy lôùn laø khicaàn phaûi can thieäp ta seõ bò thôøi gian böùc baùch, vì tacoù moät vieäc gì khaùc phaûi laøm ngay sau ñoù. Thí duï,chuùng ta aán ñònh laø seõ ñeán vôùi ngöôøi laâm chung töø 2giôø tôùi 4 giôø chieàu, khoâng treã hôn ñöôïc. Nhö vaäy, neáuôû beân töû saøng maø ta chæ luoân nghó raèng “duø gì ñi nöõa 125
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGthì ñeán 4 giôø toâi cuõng phaûi doâng” thì vieäc phuø trôï seõtrôû thaønh moät vaán ñeà thöù yeáu. Dó nhieân toâi cuõng khoâng chaéc chaén laém. Cuõng coùtheå laø toâi chæ lo sôï haõo, nhöng toâi vaãn thaáy coù haimoái nguy nhö theá trong khuynh höôùng hieän taïi. Taïi sao ta laïi coù ít thì giôø ñeán theá? Taïi sao luùc naøota cuõng phaûi chaïy ñua? Moät laàn nöõa, ñaây laø söï phaântích cuûa rieâng toâi. Toâi nghó raèng, ñoù laø vì chuùng ta coùkhuynh höôùng muoán laøm quaù nhieàu vieäc! Ngay khivöøa nghe noùi ñeán moät vieäc gì, chuùng ta lieàn muoánthöû nghieäm ngay, hoaëc chuùng ta cho raèng mình baétbuoäc phaûi laøm vieäc naøy. Chaúng haïn, khi nghe ngöôøikhaùc noùi coù moät vieäc gì ñoù caàn phaûi laøm, ta lieàn xungphong ngay hay ít nhaát cuõng tình nguyeän ghi danh,vì ta muoán thöû laøm vieäc aáy. Hieàm moät noãi, cöù theâmmaõi vieäc naøy vaøo vieäc khaùc, daàn daàn ta khoâng coønmoät phuùt naøo cho rieâng mình nöõa. Töø ñoù maø chuùngta coù caûm giaùc baän tuùi buïi, phaûi noùi laø baän roän töøñaàu naøy tôùi ñaàu kia cuûa caû ñôøi mình. Dó nhieân, ñeåsoáng ñöôïc thì chuùng ta phaûi baûo ñaûm nhöõng nhu yeáucuûa mình, vaø phaàn ñoâng chuùng ta ñeàu coù moät ngheànghieäp vaø tieâu toán phaàn lôùn thì giôø cuûa mình vaøo ñoù.Ngoaøi coâng vieäc, coù theå chuùng ta coøn moät soá traùchnhieäm phaûi gaùnh vaùc, nhö chuyeän gia ñình chaúng126
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEhaïn. Ñuùng vaäy, neáu chuùng ta coù con, ít nhaát chuùng tacuõng phaûi lo cho con caùi v.v... Nhö vaäy, coù moät soá coâng vieäc maø chuùng ta khoângtheå troán traùnh ñöôïc, maø ngöôïc laïi coøn phaûi hoaøn taátmoät caùch chu ñaùo. Ngoaøi nhöõng vieäc aáy ra, khi bò loâicuoán bôûi moät phaïm vi hoaït ñoäng môùi, lieäu chuùng tacoù thaät söï baét buoäc phaûi nhaûy vaøo ngay laäp töùc? Khita cöù muoán laøm thöû moãi vieäc moät chuùt vaø xung phongvaøo nhieàu hoaït ñoäng khaùc nhau, danh saùch vieäc laømcöù daøi ra, nhöng thôøi gian thì khoâng. [Keát quaû laø] tacoù nhieàu vieäc laøm hôn nhöng laïi khoâng coù nhieàu thìgiôø hôn tröôùc. Chuùng ta khoâng theå naøo khoâng roáiloaïn caû leân neáu cöù tieáp tuïc nhö theá! Maø ñieàu naøy coùthaät söï caàn thieát khoâng? Taïi sao ta khoâng töï giôùihaïn nhöõng vieäc phaûi laøm, vaø laøm cho ñaøng hoaøng?Coù theå ñaây laø moät caâu hoûi maø chuùng ta neân töï vaán. Chuùng ta coù theå laáy caâu noùi ñaày trí tueä cuûa moät vòñaïi hoïc giaû AÁn Ñoä vaøo theá kyû thöù 11, ngaøi A-ñeà-sa(Atisha Dipamkara – 982-1054) laøm chaâm ngoân: “Caùi ñeå bieát vaø coù theå bieát thì nhieàu voâ löôïng; nhöng ñôøi ngöôøi thì ngaén vaø chuùng ta khoâng bieát seõ cheát vaøo luùc naøo. Theá thì, thay vì töï taûn maïn, taïi sao khoâng baét chöôùc con thieân nga maø chaét laáy chaát söõa ñaõ bò hoøa tan trong nöôùc, ñi thaúng vaøo 127
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG ñieåm chính vaø ruùt tæa caùi tinh hoa cuûa ñôøi ngöôøi baèng caùch laøm troøn nhöõng muïc tieâu cao thöôïng cuûa mình?” Dó nhieân, toâi cuõng chæ ñeà nghò theá thoâi. Ñeå trôû laïi vôùi chuû ñeà chính cuûa chuùng ta, ñieàu lyùtöôûng nhaát laø cho duø gaáp gaùp, ngöôøi phuø trôï cuõngphaûi daønh thôøi gian ñeå töï khôi daäy moät yù muoán maõnhlieät laø ñem heát khaû naêng mình ñeå giuùp ñôõ ngöôøi ñangsaép truùt hôi thôû cuoái cuøng. Toâi phaûi nhaán maïnh vaøo ñieåm naøy vì ôû AÂu chaâu,vaán ñeà giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung ñaõ ñöôïc nghieân cöùusaâu roäng ñeán noãi nhieàu toå chöùc xuaát saéc ñaõ ñöôïcthaønh laäp. Nhöõng phöông tieän kyõ thuaät ñaõ ñöôïc caûithieän moät caùch ñaùng keå vaø nhöõng ngöôøi laøm vieäcxung quanh ngöôøi laâm chung – ngöôøi cuûa caùc ban yteá ñieàu trò taïm thôøi1 hay caùc hoäi ñoaøn – ñaõ soaïn ranhöõng nghi thöùc ngaøy caøng tinh vi hôn. Neáu töï ñoängtheâm vaøo ñoù, chuùng ta coù caùi maø Phaät giaùo goïi laø“ñoäng cô hieàn thieän” – moät tình caûm voâ cuøng nhaânhaäu ñoái vôùi ngöôøi laâm chung – thì chuùng ta ñaõ töï1 Ñieàu trò taïm thôøi (soins palliatifs) laø ñieàu trò khoâng nhaèm khoûi beänh, maø nhaèm thuyeân giaûm söï ñau ñôùn cuûa ngöôøi beänh, veà theå xaùc cuõng nhö tinh thaàn. (Ñaïo Phaät tröôùc vaán ñeà trôï töû –Trònh Nguyeân Phöôùc. Nguoàn: http://cusi.free.fr/)128
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñaët mình vaøo moät ñieàu kieän tuyeät haûo. Ñuùng theá,Phaät giaùo phaân tích raèng giöõa taâm nguyeän vaø vieäclaøm thöïc tieãn thì chính taâm nguyeän môùi coù taùc duïngmaïnh hôn. Vaø neáu chuùng ta dung hôïp caû hai, loøngnhaân aùi vaø kyõ thuaät cao – thì chuùng ta seõ gaët haùinhöõng keát quaû toát ñeïp hôn nhieàu. Toâi coøn coù moät gôïi yù nöõa. Quyù vò cuõng bieát raènghieän nay coù raát nhieàu hoäi ñoaøn ñeà nghò ñaøo taïo nhöõngngöôøi phuø trôï laâm chung – vaø ñieàu naøy raát toát. Coùtheå naøo chuùng ta gheùp vaøo caùc chöông trình ñaøo taïomoät lôùp huaán luyeän phaùt trieån tình thöông vaø töø biñoái vôùi ngöôøi laâm chung? Toâi nghó ñieàu naøy coù theåthöïc hieän trong taát caû caùc hoäi ñoaøn, toân giaùo hay phitoân giaùo, vaø bôûi taát caû moïi ngöôøi. Taïi sao? Vì tìnhthöông vaø töø bi chæ laø nhöõng giaù trò nhaân ñaïo chöùkhoâng caàn phaûi mang moät saéc thaùi toân giaùo naøo. Aicuõng coù theå laøm ñöôïc. Haõy töôûng töôïng raèng, trongmoät lôùp huaán luyeän, caùc taäp söï vieân seõ ñöôïc ñeà nghòthieàn quaùn veà tình thöông vaø töø bi.1 Chæ caàn daïy chohoï nhöõng kyõ thuaät thieàn quaùn lieân quan ñeán ñeà taøi1 Trong Phaät giaùo, thieàn quaùn coù nghóa laø “taäp cho taâm thöùc quen vôùi…”, thieàn laø tö duy veà moät ñeà taøi naøo nhaát ñònh, hoaëc quaùn veà moät söï vaät maø ta khôi daäy trong taâm. Thí duï, chuùng ta baét ñaàu baèng suy tö ñeán nhöõng thoáng khoå cuûa moät höõu tình cho ñeán luùc caûm thaáy khôûi leân moät taâm töø bi ñoái vôùi hoï, sau ñoù ta seõ taäp trung treân traïng thaùi taâm thöùc naøy. 129
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGaáy, ñieàu naøy khoâng coù gì laø raéc roái laém. Thaät söï, ñoáitöôïng phaûi nghó ñeán laø nhöõng höõu tình saép lìa traàn,töùc laø ñang ôû trong moät hoaøn caûnh nguy khoán. Moätñoái töôïng nhö theá seõ khôi daäy loøng töø bi moät caùch töïnhieân, vaø ñoàng thôøi khôi daäy tình thöông trong loøngbaát kyø ai, huoáng chi laø nhöõng ngöôøi hieån nhieân ñaõcoù ñaày thieän chí. Cöù cho laø sau khi ñöôïc ñaøo taïo vaøkhích leä nhö theá, caùc taäp söï vieân seõ thöïc haønh moätchuùt thieàn quaùn ôû nhaø veà hai ñeà taøi treân. Sau ñoù, khitreân ñöôøng ñeán beänh vieän hay nhaø döôõng laõo, haynhaø rieâng cuûa moät ngöôøi laâm chung ñang caàn giuùpñôõ, söï reøn luyeän cuûa hoï seõ giuùp hoï töï ñaët mình vaøotraïng thaùi taâm thöùc thích ñaùng maø khoâng caàn phaûicoá gaéng nhieàu. Töø nay, chæ caàn nhaéc ñeán moät ngöôøilaâm chung caàn ñöôïc trôï giuùp laø ñuû kích thích nhöõngngöôøi phuø trôï ñaõ ñöôïc reøn luyeän nhö theá, ñeå hoï khôûiloøng töø bi vaø tình thöông. Hoï seõ ñeán beân caïnh ngöôøilaâm chung vôùi taâm thöùc töø maãn, vaø trong traïng thaùitaâm thöùc ñoù, hoï seõ aùp duïng nhöõng kyõ thuaät ñaõ hoïctrong lôùp huaán luyeän: nhöõng cöû chæ phaûi laøm, nhöõnglôøi phaûi noùi v.v...130
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHETaäp trung tinh thaàn Ngoaøi ra, ngöôøi phuø trôï caàn neân caûi thieän khaûnaêng taäp trung cuûa mình, ñoàng nghóa vôùi söï quaânbình tinh thaàn, ngoõ haàu daønh taát caû taâm trí choñöông söï – ngöôøi laâm chung. Coù nhöõng kyõ thuaät ñeåtaäp trung maø ai cuõng coù theå hoïc ñöôïc, ñaëc bieät laø taäptrung vaøo hôi thôû, vaøo söï hoâ haáp. Trong quyù vò ñaây,neáu ai ñaõ töøng taäp yoga duø chæ chuùt ít, haún cuõng ñaõhoïc qua nhöõng kyõ thuaät naøy roài. Ñaây cuõng laø nhöõngphöông phaùp trung dung, khoâng phaûi rieâng cuûa baátcöù moät nhoùm naøo vaø ai cuõng coù theå hoïc khoâng chuùtkhoù khaên. Baát cöù ai coù thieän chí ñeàu coù theå tìm hoïc. Ñieàu naøy seõ raát quyù cho hoï, vì khi muoán giuùp ñôõmoät ngöôøi, nhaát laø moät ngöôøi laâm chung, thì chínhmình neân, hay phaûi saün saøng. Maø saün saøng coù nghóalaø phaûi ñuû bình tónh vaø thö giaõn. Theá nhöng chuùngta ai cuõng coù theå gaëp chuyeän truïc traëc trong ñôøi tö vaøcaêng thaúng tinh thaàn, lo laéng baát an. Luùc phaûi giuùpñôõ moät ngöôøi ñang gaëp khoù khaên, ñaëc bieät laø ngöôøilaâm chung, neáu ta baét ñaàu aùp duïng nhöõng kyõ thuaättaäp trung, thí duï chuù yù ñeán hôi thôû, ta coù theå laáy laïi söïan tónh ñuû ñeå thö giaõn vaø hoaøn toaøn chuù taâm ñeán ngöôøi tamuoán giuùp ñôõ. 131
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGThaâu thaäp moät ít döõ kieän lieân quan ñeán ngöôøilaâm chung Dó nhieân, ñieàu naøy khoâng phaûi luùc naøo cuõng laømñöôïc. Nhöng trong khaû naêng coù theå, vieäc thaâu thaäpmoät soá döõ kieän lieân quan ñeán ngöôøi mình trôï giuùpseõ raát coù ích. Khi ñöông söï laø moät ngöôøi thaân, ngöôøitrong gia ñình hay baïn beø thì leõ ra ta ñaõ bieát khaù roõveà hoï. Chuùng ta ñaõ coù moät vaøi khaùi nieäm veà sôû thích,quan ñieåm cuûa hoï, veà nhöõng cam keát hay tieåu söû cuûahoï. Nhöng ñeå söï giuùp ñôõ cuûa ta ñöôïc thích hôïp, trongtröôøng hôïp ta khoâng quen bieát nhieàu vôùi ngöôøi laâmchung, lyù töôûng nhaát laø phaûi laøm sao bieát ñöôïc toáithieåu moät vaøi döõ kieän veà ngöôøi aáy, nhö tính tình,nhöõng gì hoï öa thích, nhöõng ñieàu hoï ñaõ thöïc hieänhay khoâng thöïc hieän trong ñôøi hoï... Vieäc bieát ñöôïc nhöõng ñieàu toát ñeïp maø ngöôøi laâmchung ñaõ thöïc hieän laø nhöõng döõ kieän raát quyù baùu.Chaéc chaén laø baát kyø ai cuõng ñeàu ñaõ töøng laøm ñöôïcmoät ñieàu toát vaøo moät luùc naøo ñoù trong ñôøi. Coù theå laøtrong nhöõng laõnh vöïc raát khaùc nhau. Taàm aûnh höôûngcuûa nghóa cöû ñoù coù theå lôùn hoaëc nhoû. Ñieàu ñoù khoângquan troïng. Chuùng ta coù theå laáy moät vaøi thí duï nhö:ngöôøi naøy coù theå ñaõ laøm heát söùc mình ñeå nuoâi daïycon caùi raát ñaøng hoaøng, hay ñaõ lo laéng ñaày ñuû cho gia132
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñình..., ngöôøi khaùc thì coù theå ñaõ tham gia caùc coângtaùc xaõ hoäi vaø gaây taùc ñoäng maïnh ñoái vôùi nhieàu taànglôùp daân chuùng; ngöôøi khaùc nöõa thì ñaõ can thieäp treânbình dieän quoác gia, coù theå laø quoác teá... Caùc laõnh vöïcñeå laøm vieäc thieän coù raát nhieàu, nhö xaây tröôøng hoïc,nhaø thöông ôû nhöõng nôi thieáu thoán v.v... Daàu ôû bìnhdieän quoác teá hay khu vöïc, trong moâi tröôøng ngheànghieäp hay gia ñình, vôùi moät taàm voùc xaõ hoäi hay chaätheïp hôn theá, ai ai cuõng chaéc chaén ñaõ töøng coù cô hoäithöïc hieän nhöõng ñieàu toát laønh, coù khi xuaát saéc. Ngöôøiphuø trôï phaûi tìm caùch doø hoûi ñeå bieát. Taïi sao ñieàu naøy laïi quan troïng ñeán theá? Ñöøngqueân muïc ñích cuûa ngöôøi phuø trôï laø giuùp ñôõ ngöôøilaâm chung ra ñi trong nhöõng ñieàu kieän lôïi laïc, toátnhaát laø trong moät traïng thaùi taâm thöùc thö giaõn vaøhaïnh phuùc. Trong tröôøng hôïp ngöôøi laâm chung coù moät ñôøisoáng toân giaùo hay taâm linh, thì ñieàu naøy ñaõ raát ñaàyñuû ñeå khôi leân cho hoï nhöõng yù nghieäp thieän. Khoângcaàn phaûi ñeà caäp ñeán nhöõng laõnh vöïc khaùc. Tuy nhieân trong phaàn lôùn caùc tröôøng hôïp, vieäcgiuùp cho ngöôøi laâm chung ñaït ñöôïc moät traïng thaùitaâm thöùc hieàn thieän khoâng phaûi laø ñieàu deã daøng. 133
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGNgöôøi phuø trôï coù theå nhaéc laïi cho hoï nghe taát caûnhöõng ñieàu thieän maø hoï ñaõ thöïc hieän trong ñôøi, roàinhaân cô hoäi aáy maø noùi theâm raèng “Baïn coù theå ra ñitrong an bình, baïn ñaõ laøm xong boån phaän vaø khoângcoù gì ñeå aân haän.” Neáu ñi vaøo chi tieát, tröôøng hôïp naøo cuõng coù theåxaûy ra. Ngöôøi laâm chung coù theå ñaõ cö xöû raát toát vôùicon caùi, cha meï, queâ höông hay ñoái vôùi nhöõng ngöôøitrong hoaøn caûnh khoù khaên v.v... Hoï coù theå ñaõ laømraát nhieàu hay raát ít. Ñaây khoâng phaûi laø vaán ñeà. Ñieàucoát yeáu laø nhaéc cho hoï nhôù vieäc gì toát laønh maø hoï ñaõlaøm. Daàu raèng trong maét ta vieäc aáy chaúng ñaùng keåchuùt naøo, cuõng khoâng sao. Nhôù ñöôïc ñieàu aáy, hoï seõ coùtheå caûm thaáy khaù hôn, töï tin hôn, bôùt caêng thaúng, vaøseõ ra ñi trong ñieàu kieän toát ñeïp hôn. Chuùng ta can thieäp treân bình dieän naøo khi nhaéccho ngöôøi laâm chung nhöõng thaønh ñaït vaø vieäc thieäncuûa hoï? Trong söï tu taäp caên baûn, Phaät giaùo khuyeânta phaûi vui theo vôùi taát caû nhöõng nghieäp thieän cuûangöôøi khaùc vaø cuûa caû chính mình: ñoù laø haïnh tuøy hyûcoâng ñöùc. Hieän thôøi, vaán ñeà cuûa chuùng ta laø laøm saocho ngöôøi laâm chung nhôù laïi nhöõng vieäc ñaùng khenmaø hoï ñaõ thöïc hieän vaø khieán cho hoï sinh loøng vuimöøng. Ñöôïc nhö theá seõ raát coù ích cho hoï veà nhieàu134
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEmaët: ngoaøi moät söï an uûi töùc thôøi, haïnh tuøy hyû coøntaêng cöôøng caùc nghieäp laønh, vaø khuyeán khích mìnhtieáp tuïc. Ñaïi sö Taây Taïng Djeù Toâng Caùp Ba,1 soángôû cuoái theá kyû thöù 14 vaø ñaàu theá kyû thöù 15 ñaõ nhaánmaïnh raèng, neáu coù moät haønh trì tu taäp naøo khoângcaàn coá gaéng maø phaùt sinh coâng ñöùc voâ löôïng, thì ñoùlaø haïnh tuøy hyû vôùi taát caû nhöõng ñieàu toát ñeïp ñaõ ñöôïcthöïc hieän bôûi ngöôøi khaùc vaø chính mình, cuõng nhövôùi taát caû nhöõng ñieàu may maén hay haïnh phuùc ñaõxaûy ra cho ngöôøi khaùc vaø cho chính mình, nhö ñöùcPhaät ñaõ chæ daïy. Ñuùng theá, ñöùc Phaät ñaõ töøng noùi,mieãn laø mình ñöøng khôûi taâm kieâu maïn, vieäc nhôù laïinhöõng nghieäp thieän mình ñaõ laøm coù coâng naêng taêngtröôûng coâng ñöùc ñaõ tích taäp. Coøn haïnh tuøy hyû coângñöùc cuûa ngöôøi khaùc, chaúng nhöõng giuùp cho ta tröø boûtaâm ñoá kî, maø coøn giuùp cho ta taïo nhieàu nghieäp toát.Traïng thaùi taâm thöùc thích ñaùng Chuùng ta ñaõ nhaéc ñi nhaéc laïi, khoâng coù gì toát chongöôøi cheát baèng vieäc cheát ñi trong moät traïng thaùitaâm thöùc hieàn thieän, ñieàu naøy aùp duïng cho taát caû moïingöôøi, ngay caû cho chính ta.1 Jeù Tsongkhapa Losang Dakpa (1357-1419) Toå sö cuûa toâng phaùi Geùloupa, phaùi “giôùi ñöùc”. Ngaøi laø taùc giaû cuûa nhieàu taùc phaåm noåi tieáng laø saùng suûa vaø chính xaùc. Naêm 1409, ngaøi ñaõ xaây döïng tu vieän Ganden, khoaûng 30 caây soá phía ñoâng baéc thaønh phoá Lhasa . 135
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Noùi chung thì baát cöù yù nghieäp thieän naøo cuõng ñeàuñöôïc caû. Dó nhieân coù nhöõng traïng thaùi taâm thöùc coùnhieàu uy löïc hôn, nhôø noäi dung cuõng nhö taàm aûnhhöôûng cuûa chuùng. Vaán ñeà laø phaûi coù khaû naêng khôidaäy ñuùng luùc. Khoâng phaûi ai cuõng ñaõ saün saøng. Ñieàunaøy tuøy thuoäc vaøo caùc thoùi quen chuùng ta ñaõ coù haykhoâng coù trong suoát caû cuoäc ñôøi. Thí duï, vieäc caûm thaáyyeâu thöông moïi ngöôøi chaéc chaén laø moät traïng thaùitaâm thöùc toát. Ngöôøi naøo ñaõ nuoâi döôõng tình thöôngsuoát ñôøi hoï coù theå hy voïng tìm thaáy tình caûm aáy treânngöôõng cöûa töû. Nhöng ngöôøi chöa töøng hay raát hieámkhi thöông yeâu ai thì chaéc chaén khoâng phaûi vaøo luùcnguy kòch nhaát, hoaëc teá nhò nhaát cuûa caû moät ñôøi maøcoù theå thaønh coâng laàn ñaàu tieân [trong vieäc khôûi taâmyeâu thöông]. Moät laàn nöõa, ñoù laø lyù do taïi sao vieäc hieåu bieát ñoâichuùt veà ngöôøi laâm chung laø ñieàu toái quan troïng, ñeåöôùc löôïng ñieàu gì thích hôïp vôùi hoï: thay vì khích leäloøng tin nôi moät ngöôøi voâ thaàn – vôùi nguy cô laømhoï böïc doïc hay teä hôn theá nöõa – thì hôïp lyù hôn laønöông theo nhöõng yù thích ñaëc bieät cuûa hoï, tuøy theocaùc öu ñieåm maø hoï coù nhö tính roäng raõi, nhaãn nhuïc,trí thoâng minh v.v... Trong hai quyeån kinh maø toâi ñaõ giôùi thieäu töø ñaàu,136
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñöùc Phaät ñeà caäp ñeán nhieàu phöông thöùc, quyeån thöùnhaát coù 11 phöông thöùc vaø quyeån thöù hai coù 5 phöôngthöùc. Toâi ñeà nghò chuùng ta haõy duyeät qua hai quyeånkinh naøy, sau ñoù thöû xem coù goùp nhaët ñöôïc gì cuï theåkhoâng, tröôùc laø ñeå giuùp ñôõ ngöôøi khaùc, sau laø ñeå töïchuaån bò cho caùi cheát cuûa chính mình. Trong tröôøng hôïp cuûa ngöôøi phuø trôï laâm chung,chuùng ta seõ thöû ruùt tæa ra nhöõng sai laàm khoâng ñöôïcvi phaïm. Neáu ñöôïc chuaån bò tröôùc, chuùng ta seõ ít coùnguy cô laàm laãn trong moät luùc bò caûm xuùc quaù maïnh. 137
  • KINH 11 NIEÄM TÖÔÛNG PHAÛI COÙ Chöõ kinh, theo ñònh nghóa laø nhöõng giaùo phaùp doñöùc Phaät Thích-ca tuyeân thuyeát. Trong kinh naøy, ñöùcPhaät ñaõ daïy chö ñeä töû: “Naøy caùc tyø-kheo, vaøo luùc laâmchung, ngöôøi xuaát gia phaûi khôûi 11 nieäm töôûng.” Taïi sao laïi noùi ñeán nhöõng 11 traïng thaùi taâm thöùc?Ñöøng lo! Ñöùc Phaät khoâng coù yù daïy raèng ta phaûi phaùtkhôûi heát 11 taâm thöùc trong cuøng moät luùc. Ngöôïc laïi,Ngaøi caån thaän cho pheùp chuùng ta choïn löïa, bôûi vì,nhö Ngaøi raát nhieàu laàn khai thò, giaùo phaùp phaûi ñöôïcthích nghi vôùi töøng tröôøng hôïp. Ngöôøi laâm chung seõcoù khaû naêng truï trong moät traïng thaùi taâm thöùc thieännaøy nhöng khoâng truï ñöôïc trong moät traïng thaùi [taâmthöùc] khaùc. Ñieàu quan troïng laø moãi ngöôøi phaûi coù saünmoät phöông thöùc thích hôïp vôùi chính mình. Chaúnghaïn, raát nhieàu ngöôøi seõ khoâng theå naøo suy nghieämmoät tyù gì veà taùnh Khoâng, nhöng laïi coù theå khôi daäytình thöông hay taâm töø bi moät caùch deã daøng... Kinh naøy daïy tieáp: “Nhöõng gì laø 11? Ñoù laø: [buoâng]xaû chaáp thuû; thöông yeâu giuùp ñôõ ngöôøi khaùc; buoângboû hieàm thuø; phaùt loä saùm hoái; trì giôùi; tieâu giaûm138
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtoäi aùc; taêng tröôûng caên laønh daãu raát nhoû; khoâng sôïseät tröôùc nhöõng kieáp taùi sanh saép tôùi; vaïn phaùp voâthöôøng; vaïn höõu voâ ngaõ; Nieát-baøn tòch tónh an vui.Ñoù laø 11 nieäm töôûng maø ngöôøi xuaát gia caàn phaûi coù[vaøo luùc laâm chung].”1. Nieäm töôûng buoâng xaû chaáp thuû Taâm xaû chaáp laø taâm ngöôïc haún vôùi taâm chaáptröôùc,1 nghóa laø “xaû boû coõi Ta-baø”: khoâng caûm thaáygì khaùc hôn laø söï gheâ sôï vaø chaùn gheùt voøng luaân hoàisinh töû trong caùc coõi höõu vi cuøng vôùi nhöõng haïnhphuùc giaû taïm vaø taøi saûn phuø du cuûa chuùng. Ñöùc Phaät daïy raèng, lyù töôûng nhaát laø cheát vôùi moättrong 11 traïng thaùi taâm thöùc naøy. Thí duï, cheát maøkhoâng coøn vöôùng chaáp vaøo ñieàu gì nöõa caû. Moät trongnhöõng haøm yù cuûa caâu naøy laø neáu khoâng ñöôïc nhö theá,ta seõ coù nguy cô bò khoáng cheá bôûi nhöõng tö töôûngtraùi nghòch. Haäu quaû laø gì? Ngay laäp töùc taâm trí bòkhuaáy ñoäng, vaø sau naøy vôùi thôøi gian, ta coøn phaûichòu nhieàu ñau khoå nöõa. Nhö vaäy, ngöôïc laïi vôùi xaû chaáp laø chaáp tröôùc haybaùm víu, vaø ngöôøi ta coù theå baùm víu vaøo nhieàu ñoái1 Chaáp tröôùc: thuaät ngöõ Phaät giaùo coù nghóa laø giöõ chaéc söï vieäc khoâng theå buoâng xaû. OÂm chaët, nghó veà ñieàu gì vaø khoâng theå queân ñöôïc noù. 139
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtöôïng. Hoaëc laø chaáp vaøo thaân, ôû ñaây ta muoán noùi ñeánthaân ngöôøi laâm chung. Treân thöïc teá, söï chaáp tröôùccoù theå bao goàm taát caû caùc phaùp höõu vi, keå caû thanhdanh. Ñeå giaûn dò hoùa, ta noùi laø coù ba loaïi ñoái töôïngchính ñeå chaáp tröôùc: thaân theå, taøi saûn cuûa caûi vaøngöôøi thaân. Haõy ghi nhaän raèng, ít nhaát laø theo söï phaân tíchcuûa Phaät giaùo, söï chaáp tröôùc laø moät “töôûng” hay nhaänthöùc leäch laïc, vaø khi öôùc löôïng ñoái töôïng, nhaän thöùcnaøy luoân luoân coù moät xaùc suaát sai laàm. Maët khaùc, daàusai laàm nhö theá nhöng thoùi quen chaáp tröôùc ñaõ coù coäireã quaù saâu trong ta neân noù hieän haønh moät caùch deãdaøng, daàu ta muoán hay khoâng muoán. Thoùi quen chaáp tröôùc ñaõ moïc reã moät caùch kieân coátrong taâm ta. Trong laêng kính cuûa söï taùi sanh – maøPhaät töû cuõng nhö raát nhieàu ngöôøi khaùc chaáp nhaän –vì ta ñaõ di chuyeån töø kieáp naøy sang kieáp khaùc töø voâthuûy neân taäp khí chaáp tröôùc ñaõ coù trong ta cuõng töøvoâ thuûy. Daàu ta coù choái boû thuyeát luaân hoài vaø tuyeânboá raèng ta chæ soáng voûn veïn coù moãi moät ñôøi naøy thoâi,thì trong tröôøng hôïp ñoù söï chaáp tröôùc cuõng ñaõ coù maëttrong ta ngay töø giaây phuùt ñaàu tieân [cuûa ñôøi naøy]. Ñoùlaø moät thoùi quen maø chuùng ta mang theo mình töøñaàu, cho daàu vôùi ta chöõ “töø ñaàu” chæ ñaùnh daáu luùc ta140
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEmôùi sanh ra trong kieáp naøy hay ñaõ töø trong caùc kieáptröôùc. Söï chaáp tröôùc naøy ñaõ phaùt sinh trong taâm ta baèngcaùch naøo? Thì ra, töø khi môùi loït loøng ta ñaõ phaùt trieånmoät caûm giaùc sôû höõu ñoái vôùi moät thöù thaät ra khoângtröïc tieáp thuoäc veà mình. Chuùng ta chieám ñoaït moätthöù khoâng phaûi cuûa mình, vaø bôûi vì chuùng ta coi nhönoù thuoäc quyeàn sôû höõu cuûa rieâng mình neân chuùng taraát quyeán luyeán noù. Toâi ñang noùi veà caùi gì vaäy? Ñoù laø veà caùi moùn maøchuùng ta coù moät caûm giaùc sôû höõu raát maïnh ngay luùcphoâi thai: thaân theå cuûa ta – caùi thaân theå maø thaät rañaõ ñöôïc caáu taïo baèng teá baøo cuûa cha meï ta. Theá thìroõ raøng ñaây laø moät phaàn thaân theå cuûa ngöôøi khaùc,maø ngay töø luùc thaàn thöùc ta tieán nhaäp vaøo caùc teá baøoaáy, chuùng ta ñaõ nhaän chuùng laø cuûa mình, hoaøn toaønthuoäc veà mình. Ñuùng roài, ôû moät möùc ñoä naøo ñoù, coùtheå coâng nhaän raèng thaân theå naøy laø cuûa ta. Nhöngtin chaéc raèng – nhö chuùng ta ñaõ tin chaéc – noù chæthuoäc veà ta, töø baûn chaát noù ñaõ laø cuûa ta thì cuõng coùhôi laïm duïng: töø caên baûn, noù ñaõ ñöôïc caáu taïo bôûinhöõng teá baøo thuoäc veà cha meï ta. Theá thì, moät trong nhöõng nguyeân nhaân ñaõ phaùtsinh söï aùi luyeán maø chuùng ta caûm thaáy ñoái vôùi chính 141
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGmình, hay ñoái vôùi thaân theå mình, laø caùi khuynhhöôùng baåm sinh thaáy mình laø chuû nhaân duy nhaát vaøhôïp phaùp nhaát cuûa nhöõng thaønh phaàn maø daàu sao,theo lyù luaän laïi khoâng heà laø cuûa ta! Moät lyù do khaùc laø khoâng bieát chuùng ta nhaän thöùcveà thaân theå cuûa mình theá naøo maø laïi laãn loän noù vôùichính mình. Khi thaät ra laø ñang noùi veà thaân theå,chuùng ta gaàn nhö luoân töï ñoäng duøng chöõ “toâi”. Ñieàunaøy cho thaáy laø chuùng ta ñoàng hoùa thaân theå vôùi caùitoâi cuûa mình. Chuùng ta caûm thaáy hai thöù laø moät. Ñeå laáy moät thí duï ñôn giaûn, haõy töôûng töôïng coùngöôøi ñeán giaùng moät cuù thaät maïnh leân ñaàu ta. Chuùngta khoâng roõ laém taïi sao ngöôøi ta laïi laøm nhö theá,nhöng giaû duï nhö coù chuyeän aáy xaûy ra, chuùng ta seõnoùi gì neáu khoâng laø “Hoï ñaùnh toâi!” Chuùng ta laäp töùcnghó raèng coù moät söï taán coâng, maø taán coâng ai? Taáncoâng mình. Chuùng ta coi nhö chính mình ñaõ tröïc tieáplaø muïc tieâu, trong khi noùi cho ñuùng, caùi bò ñaùnh laøcaùi ñaàu cuûa ta. Theá ñaáy, maø chuùng ta ñaâu coù chaápnhaän mình toùm taét chæ quy veà caùi ñaàu maø thoâi! Bìnhthöôøng khi nghó veà chính mình, chuùng ta khoâng töïgiôùi haïn ôû caùi ñaàu, nhöng trong nhöõng tình huoángnhö treân thì chuùng ta laïi töï ñoàng hoùa vôùi noù.142
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Khoâng ai choái caõi laø coù moät söï lieân heä giöõa caùi ñaàucuûa ta vôùi ta. Maø neáu coù ai ñaùnh leân ñaàu ta, thì cuõngkhoâng theå phuû nhaän raèng trong maét hoï, hoï cuõngnghó raèng hoï ñang ñaùnh chính ta. Ñieàu naøy ñuùngthoâi. Nhöng cuù ñaùnh cuûa hoï chæ giaùn tieáp, chöù khoângtröïc tieáp leân ta nhö hoï vaø ta ñeàu töôûng. Bôûi vì chuùngta khoâng theå baøo chöõa raèng moät beân laø caùi ñaàu cuûamình, vaø beân kia laø con ngöôøi cuûa mình, hai thöù aáykhoâng theå “tuy hai maø moät” ñöôïc. Cuõng coù moät tí gìkhaùc bieät giöõa hai thöù ñoù chöù! Söï thaät laø coù moät söï khaùc bieät giöõa caùc thaønhphaàn cuûa thaân chuùng ta vaø caùi caù nhaân maø chuùng taxöng laø “toâi”, laø “ta”. Nhöng bình thöôøng, chuùng takhoâng nhaän thaáy vaø thöôøng nhaàm laãn hai thöù aáy vôùinhau raát mau, cho neân heã coù chuyeän gì xaûy ra chomoät thaønh phaàn naøo ñoù treân thaân ta, chuùng ta lieànphaûn öùng baèng caùch duøng chöõ “toâi” hay ít nhaát cuõnglaø “cuûa toâi”. Vì ñoù laø nhöõng nhaän thöùc ñeán vôùi chuùng ta moätcaùch raát töï nhieân khi lieân can ñeán chính mình vaøcaùi thaân vaät chaát cuûa mình, neân theá coù nghóa laø tañaõ quen thuoäc vôùi caùch nhìn aáy töø khaù laâu roài. Neáuchæ keå ñôøi naøy thoâi, thì tuøy theo tuoåi taùc, chuùng ta ñaõ 143
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGquen nhìn nhö theá töø hai, ba chuïc naêm neáu tính theonhöõng vò treû tuoåi nhaát ôû ñaây, hay baûy, taùm chuïc naêmcho nhöõng ai cuøng theá heä vôùi toâi. Taïi sao laïi nhaán maïnh nhö theá treân moät vaán ñeàquaù thoâng thöôøng ñeán möùc ñoä voâ vò? Trong suoát caûñôøi, töø luùc phoâi thai, chuùng ta khoâng ngöøng töï thaáymình laø “toâi”, laø “ta”. Theá maø, chính bôûi caùch nhaänthöùc maø toâi vöøa môùi chaám phaù moät vaøi neùt cho quyù vòthaáy, chuùng ta ñaët moät taàm quan troïng raát lôùn treântaát caû nhöõng gì maø chuùng ta goïi laø “toâi”, laø “ta”, keå caûthaân theå cuûa mình. Do ñoù chuùng ta saên soùc noù, chaêmchuùt noù, chaûi chuoát noù, toùm laïi laø toû ra raát aùi luyeánnoù, baùm víu vaøo noù, vaø cöù nhö theá töø naêm naøy sangnaêm khaùc cho ñeán taän cuoái ñôøi. Nhöng luùc töû thaàngoõ cöûa, vaø hieån nhieân chuùng ta phaûi chia tay vôùi caùithaân maø chuùng ta ñaõ töï ñoàng hoùa trong suoát baáy laâuthì thaät laø ñöùt ruoät! Ñoù laø lyù do taïi sao thoâng thöôøng nhöõng ngöôøi naøoyù thöùc ñöôïc mình saép cheát vaø caùi thaân cuûa hoï seõ bò boûlaïi nöûa chöøng nhö vaäy ñeàu caûm thaáy raát kinh hoaøng.Ñoái vôùi hoï, söï bieán maát cuûa thaân theå ñoàng nghóa vôùisöï tieâu dieät cuûa chính hoï. Tö töôûng naøy naûy sinh moätcaùch raát töï nhieân, phaûi noùi laø theo baûn naêng ôû phaànñoâng nhöõng ngöôøi trong thôøi kyø haáp hoái.144
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Maët khaùc, neáu chuùng ta thaáy raèng – nhö trongPhaät giaùo – laø vaãn coøn caùi gì ñoù sau caùi cheát, thìchuùng ta seõ quan nieäm theá naøo veà caùi cheát? Khoângtheå choái caõi, cheát nghóa laø caùi thaân vaät chaát seõ bieánmaát, nhöng caùi nhaân vaät trong traïng thaùi nguyeânveïn cuûa noù thì khoâng. Ngay khi chuùng ta chaáp nhaäncoù moät caùi gì ñoù “beân kia” cöûa töû, ñieàu aáy bao haømmoät söï keùo daøi cuûa caùi gì ñoù, cho daàu caùi thaân coù bòboû laïi phía sau. Theo Phaät giaùo, caùi keùo daøi ñoù laø taâmtöông tuïc cuûa ta, töùc laø taâm thöùc nhìn döôùi khía caïnhchieàu daøi cuûa thôøi gian. Trong vieãn töôïng ñoù thì cheátlaø söï chia lìa cuûa moät caùi thaân vaät chaát vaø caùi taâmtöông tuïc ñaõ tieán nhaäp vaøo noù luùc phoâi thai, theá thoâi!Cheát chæ bao haøm söï chaám döùt cuûa moät caùi thaân vaätchaát, chöù hoaøn toaøn khoâng phaûi laø söï chaám döùt toaøndieän cuûa ñöông söï. AÁy theá maø, vì luùc bình thöôøng ta ñoàng hoùa conngöôøi cuûa mình vôùi caùi thaân sôû y, neân ta chæ coù theåphaùt sinh moät söï chaáp tröôùc maõnh lieät vaøo noù. Vaønoãi khoå ñau maø ta caûm nhaän khi bieát mình saép maátseõ töông xöùng vôùi söï chaáp tröôùc cuûa ta ñoái vôùi noù. Treân thöïc teá, cho daàu chuùng ta coù theå chaáp tröôùcvaøo ñuû loaïi ñoà vaät, keå caû nhöõng moùn vaät chaát ôû ngoaøithaân chuùng ta, nhöng taâm chaáp tröôùc maø ta daønh cho 145
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGbaûn thaân raát ñaëc bieät. Noù maõnh lieät hôn ñoái vôùi baátcöù vaät gì khaùc ngoaøi thaân, daàu vaät aáy voâ cuøng ñaét giaùhay quyù baùu. Ñeå coù moät yù nieäm roõ hôn, chuùng ta chæ caàn nghóñeán söï chaêm soùc kyõ löôõng maø suoát caû cuoäc ñôøi mìnhñaõ daønh cho caùi thaân döôøng nhö voâ cuøng quan troïngaáy. Maø ñuùng laø noù thöïc söï quan troïng. Vaø thöïc söïchuùng ta phaûi chaêm soùc noù. Muïc ñích ôû ñaây khoângphaûi laø khuyeán khích ta boû beâ noù, chöù ñöøng noùi laø xöûteä vôùi noù. Nhöng cho duø nhö theá, haõy nghó ñeán taát caûnhöõng nhoïc nhaèn maø ta ñaõ phaûi chòu ñöïng ñeå cho noùñöôïc thoaûi maùi, ñeå cung caáp caùi tieän nghi quyù hoùa chonoù... Ñoâi khi chuùng ta coù hôi thaùi quaù chaêng? Daàu sao ñi nöõa, noùi chung laø chuùng ta raát chaáptröôùc vaøo baûn thaân. Chuùng ta cöng chieàu noù, naângniu noù. Keát quaû laø khi caùi cheát gaàn keà, khi thaáy mìnhkhoâng theå giöõ noù vónh vieãn, neáu chuùng ta laïi caûmthaáy khoå sôû thì coù gì ñaùng ngaïc nhieân ñaâu? Ta coùtheå noùi raèng noãi khoå aáy khoâng hôïp lyù bôûi vì söï chialy vôùi thaân xaùc naøy laø moät ñieàu töï nhieân vaø khoângtheå traùnh. Nhöng duø hôïp lyù hay khoâng, noãi ñau khoåaáy ñöôïc caûm nhaän raát thaät, vaø ñieàu aáy môùi ñaùng noùi. Ñeå laáy moät thí duï giaûn dò, haõy töôûng töôïng laøchuùng ta ñaõ ôû trong moät caên nhaø suoát khoaûng 20146
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnaêm, vaø chuùng ta ñaõ caûm thaáy an vui trong caên nhaøaáy. Ngaøy maø chuùng ta phaûi doïn nhaø ñi nôi khaùc ôû,chuùng ta khoâng caûm thaáy moät chuùt buøi nguøi sao? Tuytyû leä khoâng ñoàng, chæ moät caên nhaø thaân yeâu cuõng khoùmaø xa lìa ñöôïc. Moät thí duï khaùc thoâng thöôøng hôn nöõa: chuùng tachaéc ai cuõng coù moät moùn ñoà vaät maø mình ñaëc bieätöa thích vaø söû duïng thöôøng xuyeân, neáu khoâng noùi laøluoân luoân. Roài boãng moät ngaøy ta ñaùnh maát noù. Ñieàuñoù haún laøm cho ta buoàn laém chöù, phaûi khoâng? Moãi laàn chuùng ta buoàn baõ nhö theá, thaät ra chuùngta ñaõ khoâng hoaøn toaøn hôïp lyù, vì chính söï sôû höõumoät vaät gì hoâm nay xui khieán ta phaûi maát vaät aáyveà sau. Söï baát bình hay ñau buoàn maø chuùng ta caûmnhaän trong tröôøng hôïp aáy thaät khoâng hôïp lyù. Nhöõngtình caûm aáy khoâng ñuùng, vì söï chia ly laø ñieàu bìnhthöôøng, khoâng theå traùnh ñöôïc. Tuy vaäy, söï thaät laøhieän nay neáu phaûi maát maùt moät thöù gì maø chuùng tahôi öa thích, ta cuõng vaãn buoàn. Laøm sao ñeå khoûi buoàn? Moät trong nhöõng phöôngthöùc laø suy nghieäm tröôùc raát laâu ñeå töï chuaån bò chosöï maát maùt aáy. Muïc ñích laø ngay töø ñaàu phaûi laømsao ñeå thaät quen thuoäc vôùi yù nieäm laø khi coù vaät gì laø 147
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtheá naøo cuõng seõ maát vaät aáy moät ngaøy naøo ñoù. Nhöngñöøng mô töôûng haõo huyeàn. Khoâng phaûi vì chuùng tabaét ñaàu laøm quen vôùi caùi quan ñieåm ñuùng ñaén ñoù maølaäp töùc chuùng ta seõ traùnh ñöôïc taát caû moïi ñau khoå luùcchia ly. Nhöng noãi ñau khoå aáy seõ giaûm nheï hôn. Söïtoån haïi seõ ñöôïc haïn cheá. Noùi cho cuøng, laøm nhö theá ñeå laøm gì neáu khoângphaûi laø ñeå trôû neân thöïc teá hôn, vaø ñeå yù thöùc ñöôïc baûnchaát phuø du cuûa moïi söï vaät? Trong moät cuoäc hoäi ngoä,chuùng ta chæ coù theå chaéc chaén moãi moät ñieàu laø theánaøo noù cuõng seõ keát thuùc baèng moät söï chia ly. Baây giôø,phaûi coâng nhaän laø nhöõng hieåu bieát nhö theá khoângphaûi ñaëc quyeàn cuûa Phaät töû. Ñoù chæ laø nhöõng söï ghinhaän ñeán töø moät taâm trí tænh taùo khoâng hôn khoângkeùm, cho ñeán ñoä noù coù moät taàm voùc phoå quaùt: noù lieânquan ñeán taát caû moïi ngöôøi. Baát cöù ai cuõng coù theå hieåuñöôïc ñieàu ñoù, coá nhieân vôùi ñieàu kieän duy nhaát laø chaápnhaän baøn ñeán vaán ñeà naøy vaø quan saùt noù moät caùchchaêm chuù hôn moät chuùt. Nhöng ñaây khoâng phaûi laø moät laõnh vöïc daønh rieângcho Phaät töû. Bieän phaùp ñöôïc ñeà nghò raát ñôn giaûn,voâ cuøng ñôn giaûn: söï vaät nhö theá naøo thì haõy nhìnnoù ñuùng thaät nhö theá aáy. Thì ra, söï gaëp gôõ naøo cuõngdaãn ñeán söï chia ly, vaø “ñöôïc” caùi gì cuõng daãn ñeán söï148
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE“maát” caùi aáy. Ñieàu neân laøm laø haõy môû maét ra, nhìnthaúng vaøo söï thaät, choïn moät caùi nhìn chaân chính töønay, hay moät caùi nhìn ít nhaát cuõng phaûi gaàn vôùi söïthaät hôn. Ñieàu naøy chaéc haún seõ thích hôïp vôùi taát caûchuùng ta. Caùch nhìn nhö theá raát coù lôïi, vì khi phaûi chia taychuùng ta seõ coù theå chaáp nhaän, khieán cho ñieàu ñoù bôùtñau ñôùn vaø cuoái cuøng seõ khoâng coøn ñau ñôùn nöõa. Toâiñoàng yù vôùi quyù vò laø, chuùng ta ai cuõng ñaõ töøng noùi nhötheá. Bôûi vì chuùng ta laø nhöõng ngöôøi coù suy nghó vaøthaønh thaät, neân ñoâi khi chuùng ta ñaõ töøng noùi: Phaûi,cuõng ñuùng thoâi, moät ngaøy naøo ñoù theá naøo cuõng phaûichia ly. Noùi nhö theá roài, nhöng chuùng ta coù nghó veàñieàu mình ñaõ noùi khoâng? Trong taän ñaùy loøng, chuùngta coù tieáp tuïc mong öôùc – vaû laïi, raát coù theå khoângheà bieát laø mình ñang mong öôùc, phaûi xeùt kyõ laïi vaánñeà naøy – moät ñieàu hoaøn toaøn traùi ngöôïc vôùi caâu noùicuûa mình? Chuùng ta vöøa noùi “phaûi, moät ngaøy naøo ñoùmình phaûi chia tay” nhöng ñoàng thôøi laïi vöøa nghó “öønhöng bieát ñaâu, neáu tieáp tuïc ñöôïc thì...” Nhöõng gì vöøa noùi chæ coù muïc ñích laø chæ roõ söï taùcñoäng cuûa taâm chaáp tröôùc ñoái vôùi thaân theå cuûa chuùngta. Sau ñoù, ñoái vôùi nhöõng ñoái töôïng khaùc maø chuùngta öa thích, ñaëc bieät laø taøi saûn vaø cuûa caûi vaät chaát, 149
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGthì söï theå cuõng chaúng khaùc laø bao, cuõng quaù trình ñoùseõ taùi dieãn. Ñöøng töôûng vieäc chaáp nhaän trong hieän taïi raèngcoù moät ngaøy chuùng ta seõ maát heát taát caû nhöõng gìmình coù laø moät ñieàu deã daøng. Theá maø ngaøy aáy seõtôùi! Chuùng ta coù cam loøng chaáp nhaän khoâng? Bôûi vì,daàu sao ñi nöõa, phaàn ñoâng chuùng ta ai cuõng phaûi khoùnhoïc laém môùi taäu ñöôïc taøi saûn aáy. Chuùng ta ñaõ phaûikieám tieàn, nghóa laø phaûi laøm vieäc. Ñeå coù theå laømvieäc, chuùng ta ñaõ phaûi hoïc haønh. Moät khi taäu ñöôïccuûa caûi, chuùng ta ñaõ phaûi tìm caùch ñeå giöõ gìn vaø baûoveä chuùng. Chuùng ta ñaõ phaûi suoát caû moät ñôøi caät löïchoïc haønh, laøm vieäc, kieám tieàn, daønh duïm... laøm ñuûthöù nhö vaäy môùi taäu ñöôïc caùi naøy caùi kia, vaäy maø seõcoù moät ngaøy chuùng ta phaûi buoâng boû heát, xa lìa heát.Thaät khoâng deã chuùt naøo! Huoáng chi ñoái vôùi ngöôøi thaân, chuùng ta phaûi noùitheá naøo ñaây? Ñoù coù theå laø ngöôøi ruoät thòt: cha meï,anh em, con caùi, vôï choàng – hay laø baïn beø thaân thieát.Tröôùc heát, chuùng ta khoâng heà muoán lìa xa nhöõngngöôøi mình quyù meán, thöông yeâu. Thaät söï laø chuùngta khoâng heà muoán, ai cuõng coâng nhaän ñieàu aáy. AÁytheá maø, söï thaät laø khi caùi cheát ñeán vôùi ai, daàu muoándaàu khoâng thì ngöôøi aáy cuõng seõ bò giaät ra khoûi nhöõng150
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEngöôøi maø hoï voâ cuøng raøng buoäc. Khoâng ai thoaùt khoûiñöôïc vaø ñoù cuõng khoâng phaûi laø moät kinh nghieäm deãdaøng. Nhö toâi ñaõ noùi, trong kinh Phoå Dieäu ñöùc Phaätduøng hình aûnh cuûa moät taùn laù caây ñeå giaûi thích raèng:“trong moät kieáp soáng, ngöôøi ta tuï laïi vôùi nhau ñeå keátthaønh moät gia ñình, moät nhoùm baïn v.v..., cho ñeánngaøy chia ly. Cuoái cuøng, taát caû caùc thaønh vieân cuûanhoùm aáy seõ phaân taùn moãi ngöôøi moät nôi, nhö nhöõngchieác laù tan taùc trong gioù thu. Nhöõng chieác laù aáy, suoátmaáy tuaàn tröôùc ñaõ hoïp laïi vôùi nhau ñeå taïo thaønh taùncaây, moät khi taûn maùc ra roài thì seõ khoâng bao giôø coùtheå tuï hoïp laïi vôùi nhau nöõa.” Cuoäc chia ly luùc aáy seõvoâ phöông vaõn hoài. Moät ngaøy noï, cô caáu kia coù theåñöôïc taùi taïo gioáng y nhö cuõ khoâng? Khoâng, khoângbao giôø. Seõ coù nhöõng cô caáu khaùc ñöôïc thaønh hình,ñuùng theá, nhöng khaùc bieät. Moãi taäp hôïp moät khi bògiaûi taùn seõ khoâng bao giôø hoäi tuï laïi gioáng nhö xöa. Quyù vò seõ noùi vôùi toâi raèng, laø Phaät töû thì coângnhaän coù taùi sinh, töùc laø coâng nhaän laø sau naøy raátcoù khaû naêng ngaãu nhieân trong moät kieáp naøo ñoù taseõ gaëp laïi cha meï, baïn beø... maø ta ñaõ baét buoäc phaûilìa xa trong kieáp naøy. Raát ñuùng. Ñuùng laø chuùng taseõ gaëp hoï laïi. Gaëp laïi taát caû. Vaâng, nhöng khoâng 151
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtrong cuøng moät ñieàu kieän. Daàu cho chuùng ta raát coùtheå gaëp laïi, neáu khoâng noùi laø khoâng theå khoâng gaëplaïi nhöõng ngöôøi thaân yeâu aáy vaøo moät luùc naøy hay luùckhaùc [trong chuoãi thôøi gian voâ taän], nhöng chuùng taseõ khoâng theå nhaän ra hoï. Hoâm nay hoï laø meï, laø cha,laø anh, laø chò, laø con... mai naøy hoï coù theå keát moätsôïi daây lieân heä vôùi chuùng ta, nhöng döôùi hình daïngkhaùc, trong vai troø khaùc. Luùc aáy, chuùng ta seõ khoângtheå nhôù ra raèng ngaøy tröôùc hoï vaø ta ñaõ töøng coù moáiquan heä theá naøy, theá kia ñoái vôùi nhau. Caùi cheát vaø söï chia lìa laø nhöõng hieän töôïng vöøatöï nhieân vöøa khoâng theå traùnh, nhöng ñieàu laøm chochuùng ta ñau khoå laø söï aùi luyeán hay chaáp tröôùc maøchuùng ta ñaõ keát chaët vôùi nhau. Neáu ta coù theå vöôït quasöï chaáp tröôùc aáy – töùc laø, ñöøng queân, moät nhaän thöùcsai laàm khoâng coù thaät chuùt naøo – ñöøng sôï laø chuùngta seõ trôû neân laïnh luøng voâ tình. Chuùng ta vaãn seõ coùcaûm tình, vaãn caûm nhaän coù gì ñoù cho nhau, nhöng söïxa lìa seõ khoâng coøn coù quyeàn naêng laøm cho chuùng tachìm ñaém trong tuyeät voïng, nhö ñieàu aáy coù theå xaûyra do taâm chaáp tröôùc. Daàu gì chuùng ta cuõng tieáp xuùcvôùi raát nhieàu ngöôøi maø chuùng ta khoâng ñaëc bieät ñammeâ aùi luyeán, vaø luùc phaûi rôøi hoï ta coù theå chaøo vónhbieät maø khoâng caûm thaáy gì caû. Ñieàu ñoù chöùng minh152
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEraèng moät söï chia bieät raát coù theå trung dung, khoângñau ñôùn. Muïc ñích [cuûa nhaän thöùc naøy] ôû ñaây laø caûnh baùo taveà taâm chaáp tröôùc. Ngaøy hoâm nay, chuùng ta nghó saoveà phaûn öùng cuûa mình tröôùc söï chia bieät? Chaéc haúnlaø chuùng ta seõ raát ñau khoå? Neáu chuùng ta nhaän thöùcraèng ñieàu aáy seõ laøm cho chuùng ta buoàn kinh khuûng,thì coù leõ chuùng ta ñang bò tình caûm chaáp tröôùc khoángcheá. Trong tröôøng hôïp ñoù, toát nhaát laø khoâng neânchaäm treã, phaûi tröø boû noù ñi moät khi ñaõ khaùm phaù söïhieän dieän cuûa noù trong taâm mình. Thay vaøo ñoù, haõykhôi daäy traïng thaùi taâm thöùc neân coù nhaát vaø coù lôïinhaát: taâm buoâng xaû chaáp thuû. Chuùng ta coù theå laøm ñöôïc, vì neáu suy nghó saâu moätchuùt, chuùng ta seõ töø töø deã daøng nhaän ra: thöù nhaát,taâm chaáp tröôùc khoâng gì khaùc hôn laø moät nhaän thöùcsai laàm, vaø thöù hai, noù khoâng ñem laïi gì cho ta caû, ítra laø khoâng ñem laïi gì toát ñeïp. Nghe toâi noùi nhö vaäy, theá naøo cuõng coù ngöôøi seõ töïbaûo raèng: “Rinpoche ñang noùi gì vaäy nhæ? Thaày baûochuùng ta khoâng neân chaáp tröôùc vaøo gì caû, caû thaân xaùclaãn taøi saûn vaø ngöôøi thaân nöõa. Nhöng soáng nhö theáthì coøn coù nghóa lyù gì... Ñôøi soáng seõ chaû coøn coù gì heát. 153
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGNoù seõ troáng roãng, khoâng coøn chuùt yù nghóa. Ñaïo Phaätgì laï vaäy? Khuûng khieáp quaù …!” Neáu quyù vò töï baét gaëp mình phaûn öùng nhö theá, toâitöï ñaët mình vaøo ñòa vò cuûa quyù vò, khoâng theå traùchquyù vò ñöôïc. Vì theá toâi muoán traán an quyù vò ngay.Khoâng, cuoäc soáng cuûa chuùng ta seõ khoâng maát heát yùnghóa. Khoâng, noù seõ khoâng hoaøn toaøn troáng roãng.Chuùng ta chæ caàn loaïi boû taâm chaáp tröôùc, thay vaøoñoù, ta coù theå vun troàng tình thöông ñoái vôùi ngöôøikhaùc chaúng haïn, hoaëc laø söï trìu meán, dòu daøng, loøngtöø maãn, yù nguyeän chaân thaønh ñem laïi lôïi ích chohoï. Hay laø ñoái vôùi thaân theå, toâi chæ gôïi yù laø khoângneân ñam luyeán noù quaù loá, khoâng coù nghóa laø phaûi boûbeâ noù. Ngöôïc laïi, chuùng ta phaûi nhìn nhaän ñuùng giaùtrò cuûa noù. Ñuùng vaäy, noù raát coù ích. Noù raát quyù giaù.Chuùng ta phaûi chaêm soùc noù, phaûi coá baûo trì noù, giöõcho noù laønh laën, traân troïng noù vì noù xöùng ñaùng ñöôïctraân troïng. Nhöng ñieàu ñoù khoâng heà haøm yù laø phaûitieáp tuïc chaáp tröôùc vaøo noù. Phaät giaùo nhaán maïnh laø chuùng ta phaûi taän löïcchaêm soùc thaân theå cuûa chuùng ta, chính vì noù raát coùích cho ta. Noù ñaõ phuïc vuï ta nhieàu vaø coøn coù theå [tieáptuïc] giuùp ích cho chuùng ta nöõa. Nhôø noù chuùng ta ñaõtraùnh ñöôïc raát nhieàu khoù khaên. Neáu kheùo duøng, noù154
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEseõ coøn ñem laïi cho ta nhieàu hôn nhöõng gì ta coù theåtöôûng töôïng. Ngay caû veà taøi saûn, toâi cuõng chæ ñeà nghò khoâng neânquaù raøng buoäc ñoái vôùi chuùng. Ñieàu naøy cuõng khoângmuoán noùi laø khoâng ñöôïc sôû höõu gì caû vaø phaûi tìmvui trong söï thieáu thoán baàn cuøng. Khoâng, khoâng neânhieåu nhö theá. Haõy thöïc teá. Vì chuùng ta laø höõu tìnhneân caàn coù moät soá toái thieåu caùc thöù vaät duïng vaät chaátñeå duy trì söï soáng vaø tieáp tuïc con ñöôøng cuûa mình.Nhöng coù leõ cuõng khoâng caàn luoân luoân tìm caùch kieámtheâm vaø tích tröõ ngaøy caøng nhieàu hôn. Chuùng takhoâng baét buoäc phaûi trôû thaønh tyû phuù, nhöng cuõngphaûi coù moät möùc soáng toái thieåu, neáu khoâng thì chuùngta seõ thaät söï coù vaán ñeà baát oån. Coù moät ít cuûa caûi vaø soáng sung tuùc, taïi sao laïikhoâng? Daàu sao ñi nöõa, chuùng ta cuõng coù theå söû duïngtaøi saûn cuûa mình moät caùch lôïi laïc. Vaû laïi, theo Phaätgiaùo, neáu trong moät kieáp naøo ñoù chuùng ta sung tuùchoaëc raát giaøu sang, thì ñieàu ñoù cuõng chæ naèm trongluaät nhaân quaû. Ñieàu ñoù khoâng gì khaùc hôn laø moätkeát quaû toát ñeïp ñeán töø nhöõng haønh vi hieàn thieänmaø chuùng ta ñaõ laøm töø tröôùc hay xa xöa. Söï sungtuùc vaät chaát ñeán töø nhöõng haønh vi haøo phoùng roängraõi ñaõ thöïc hieän trong nhöõng kieáp tröôùc. Trong boái 155
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcaûnh naøy, neáu ngaøy xöa chuùng ta ñaõ laøm vieäc thieänvaø keát quaû laø kieáp naøy ta ñöôïc höôûng moät cô nghieäpnaøo ñoù, thì khoâng nhöõng khoâng coù gì phaûi xaáu hoå maøcoøn thaät söï coù ích neáu ta bieát kheùo söû duïng. Vì khita giaøu coù thì gioáng nhö ta coù moät söù meänh, coù boånphaän phaûi laøm moät vieäc gì [toát ñeïp cho ngöôøi khaùc].Neáu ngöôïc laïi ta chæ bieát phung phí, vung tieàn quacöûa soå thì nhìn theo luaät nhaân quaû laø khoâng khoânngoan laém. Laøm theá khoâng hôïp lyù laém vaø coù nguy côgaây khoù khaên cho ta veà sau. Daàu gì ñi nöõa, khoâng coùsöï baét buoäc naøo, khoâng coù söï lôïi ích naøo trong söï ñammeâ luyeán tieác taøi saûn cuûa mình. Ñaëc bieät laø ñoái vôùi ngöôøi thaân – ruoät thòt vaø baïnbeø – chaáp tröôùc vaøo hoï coù lôïi gì cho ta? Chaúng ñemlaïi ñieàu gì toát cho hoï cuõng nhö cho ta caû. Theá thì toáthôn heát laø ñöøng chaáp tröôùc hay töø boû taâm aáy ñi. Ñieàuñoù khoâng heà ngaên ngaïi ta ngaøy caøng thöông yeâu hoïhôn, ngöôïc laïi laø khaùc. Ñieàu maø chuùng ta cho hoï ñöôïclaø tình thöông, moät tình thöông ngaøy caøng lôùn vaøthuaàn tuùy hôn, goàm yù muoán ñem laïi haïnh phuùc chohoï, saün saøng vì hoï maø haønh ñoäng, vaø tìm ñuû caùch ñeågiuùp ñôõ hoï maø khoâng tính toaùn. Chính ñoù laø nhöõngñieàu maø ta ñöôïc khuyeân neân laøm, huoáng chi theoPhaät giaùo, neáu hoâm nay ta coù nhöõng quan heä ñaëc bieät156
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEvôùi ngöôøi thaân, ñoù khoâng phaûi laø chuyeän ngaãu nhieân.Ñoù laø nghieäp quaû tích luõy töø quaù khöù. Bôûi vì quan heägiöõa chuùng ta vaø nhöõng chuùng sinh naøy ñaõ coù töø laâuñôøi, neáu hieän nay chuùng ta coù phöông tieän ñem laïilôïi ích thaät söï cho hoï, ta haõy laøm ngay ñöøng do döïgì caû. Nhöng tuyeät ñoái ñöøng coù taâm chaáp tröôùc trongvieäc laøm aáy. Ñoù laø traïng thaùi taâm thöùc thöù nhaát trong möôøimoät traïng thaùi maø chuùng ta neân coù vaøo luùc laâmchung, haïnh xaû chaáp. Toâi ñoàng yù raèng ñaây khoângphaûi laø moät ñeà taøi ñem laïi nieàm vui cho chuùng ta.Traùi laïi, ñoâi khi noù coù taùc duïng dìm ta vaøo trong moätnoãi buoàn. Sôû dó ñeà taøi naøy khoâng vui, vì noùi ñeán xaû boû xa lìalaø gôïi ñeán söï chia bieät. Ñieàu naøy ñaåy chuùng ta vaøochaân töôøng, baèng caùch laøm cho chuùng ta thaáy raèng vìñaõ ñöôïc tuï hoïp vôùi nhau, chuùng ta chaéc chaén phaûi coùmoät ngaøy chia bieät. Chuùng ta khoâng theå troán traùnhñöôïc. YÙ thöùc ñieàu aáy khoâng coù taùc duïng ñem laïi nieàmvui cho ta. Nhöng ñoù chính laø lyù do vì sao toát hôn laøchuùng ta neân thöïc teá. Khoâng coù gì toát hôn laø chaáp nhaän nhìn vaøo söïthaät, moät söï thaät hieån nhieân: khi caùi gì phaûi ñeán xaûy 157
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGra, chuùng ta seõ chòu ñöïng deã daøng hôn vì ñaõ ñöôïcchuaån bò, neân chuùng ta seõ bôùt khoå ñi nhieàu. Coù theåchuùng ta seõ khoâng khoå chuùt naøo, ñoù laø nhôø töø naychuùng ta ñaõ chaáp nhaän coù caùi nhìn khaùch quan vaøthöïc teá. Vì theá, cho duø vieäc ñeà caäp ñeán caùc ñieåm naøykhoâng ñem laïi vui veû höùng thuù gì, nhöng thaät caànthieát vaø quyù baùu bieát bao! Haõy coá gaéng nhaän hieåu raèng, neáu chuùng ta cöù giöõmaõi nhöõng taäp quaùn cuõ, neáu chuùng ta cöù muoán tìmvui trong söï mong caàu, hay ñuùng hôn laø moäng töôûng,raèng tình theá seõ ñöôïc duy trì maõi maõi, neáu chuùng tacöù muoán baèng moïi caùch oâm giöõ nhöõng gì ñaõ coù trongquaù khöù, thì chuùng ta coù moái ñe doïa phaûi höùng chòukhoå ñau, moät noãi khoå ñau khuûng khieáp.2. Nieäm töôûng thöông yeâu giuùp ñôõ ngöôøi khaùc Nhìn söï vaät döôùi goùc ñoä nhö vöøa giaûng ôû treân vaøcöù noùi maõi veà söï buoâng xaû thì hình nhö coù gì ñoù laømcho ta xuoáng tinh thaàn! Nhö ñeå coå vuõ chuùng ta, trongñieàu thöù hai ñöùc Phaät khuyeán khích chuùng ta vuntroàng tình thöông, höôùng tình thöông aáy ñeán taát caûchuùng sinh. Ñöôïc pheùp choïn löïa giöõa 11 nieäm töôûng nhö theáthaät laø nheï caû ngöôøi! Quaû theá, chuùng ta coù theå nhaän158
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHExeùt raèng nieäm töôûng thöù nhaát maø ta ñöôïc ñeà nghòkhoâng laáy gì laøm haáp daãn cho laém. Cöù phaûi nghó ñeánchuyeän buoâng xaû, töùc laø söï chia ly, thaät laø khoù chòuphaûi khoâng quyù vò? Vì chuùng ta ai cuõng coù nhöõngkhuynh höôùng vaø nhu caàu khaùc bieät, neân cöù haõy ghinhaän ñeà nghò aáy. Coù theå chuùng ta seõ thoaûi maùi hônvôùi nieäm töôûng thöù nhì, moät nieäm töôûng cuõng raátthuø thaéng. Thaät ra, noù bao haøm nieäm töôûng thöù nhaátmaø chuùng ta khoâng bieát, vì tình thöông maø chuùng takhôi daäy phaûi thaâu toùm ñöôïc taát caû chuùng sinh. Ngoaøi ra, töø nieäm töôûng thöù nhaát ñeán nieäm töôûngthöù nhì, chuùng ta ñaùnh daáu moät söï tieán boä. Trongtröôøng hôïp ñaàu, chuùng ta ñöôïc khuyeân raèng, thay vìtieáp tuïc chaáp tröôùc vaøo gia ñình vaø baïn beø, toát hônlaø neân phaùt trieån tình thöông vaø söï trìu meán ñoáivôùi hoï. Nay chuùng ta seõ ñi xa hôn nhieàu: chuùng tañöôïc khuyeân raèng “thay vì chæ daønh tình thöông chongöôøi thaân maø thoâi, haõy lan toûa roäng noù ñeán vôùi taátcaû chuùng sinh höõu tình”. Coù moät söï tieán boä raát lôùn. “Tình thöông”. Neáu coù moät chöõ ñöôïc duøng raát nhieàu,thì ñuùng laø chöõ naøy. Noù coù veû quaù söùc quen thuoäc, aáytheá maø... Ngöôøi ta duøng chöõ naøy quaù thöôøng, nhöngvôùi nhöõng yù nghóa quaù khaùc bieät ñeán noãi khoâng chaéclaø chuùng ta coù ñeà caäp ñeán cuøng moät vaán ñeà hay khoâng. 159
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGHaõy noùi cho roõ vaäy. Toâi bieát laø trong quyù vò coù raátnhieàu ngöôøi bieát Phaät giaùo ñònh nghóa chöõ “thöông”laø gì, nhöng vì cuõng coù ngöôøi khoâng quen thuoäc vôùilaõnh vöïc naøy, neân caàn nhaéc laïi laø theo Phaät giaùo tìnhthöông coù hai khía caïnh. Thöù nhaát laø loaïi tình caûm kieåu nhö tình baïn, haymoät thieän caûm ñoái vôùi keû khaùc, lyù töôûng nhaát laø ñoáivôùi taát caû höõu tình, ñeå töø nay ta thaáy ai cuõng deãthöông, deã meán. Bình thöôøng, ñoù laø nhaän thöùc maøchuùng ta coù ñoái vôùi nhöõng ai chuùng ta xem nhö thaânmaät gaàn guõi. Vaán ñeà ôû ñaây laø nôùi roäng tình caûm aáyñeán taát caû moïi loaøi, ñeå töø nay ta seõ thaáy moät caùchbình ñaúng raèng taát caû ñeàu laø nhöõng ngöôøi thaân yeâuñeå ta quyù meán. Thöù hai, tình thöông cuõng coù nghóa laø muoán chongöôøi khaùc ñöôïc haïnh phuùc. ÔÛ ñaây, trong soá 11 nieämtöôûng thì caû hai caùch thöông yeâu noùi treân ñeàu thíchhôïp. Tuy nhieân, toâi nghó raèng – ñaây cuõng laø yù kieáncuûa rieâng toâi – trong danh saùch 11 nieäm töôûng, chuûyeáu laø thöông yeâu theo caùch thöù nhì: nghóa laø mongmuoán cho ngöôøi khaùc ñöôïc haïnh phuùc. Muoán theá thì phaûi laøm theá naøo? Ta baét ñaàu baèngcaùch nhaän xeùt raèng phaàn ñoâng ngöôøi khaùc ñeàu khoâng160
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñöôïc haïnh phuùc nhö hoï caàu mong. Roài ta töï nghó: phaûiroài, toát hôn heát laø hoï soáng haïnh phuùc. Theá laø ta phaùtsinh mong muoán laøm sao cho hoï ñaït ñöôïc haïnh phuùc,töùc laø ñaït ñöôïc caùc nguyeân nhaân ñem haïnh phuùc ñeáncho hoï. Töø ñoù, ta coù theå caûm thaáy mình mang traùchnhieäm phaûi taän löïc tìm taát caû caùc phöông tieän caànthieát ñeå mang haïnh phuùc ñeán cho moïi ngöôøi. Vaäy thì thöông yeâu tröôùc heát coù nghóa laø muoáncho ngöôøi khaùc ñöôïc haïnh phuùc. Nhöng taïi sao muoáncho ngöôøi khaùc haïnh phuùc laø moät ñieàu toát? Coù nhieàulyù do, maø lyù do ñaàu tieân chính laø ta cuõng muoán haïnhphuùc. Vaø caùi gì ñuùng cho ta chaéc haún cuõng ñuùng chongöôøi khaùc. Nhöõng nguyeän voïng vöøa töï nhieân vöøachính ñaùng maø chuùng ta baét gaëp nôi mình, coù leõ tacuõng coù theå tìm thaáy nôi taát caû höõu tình. Bôûi vì chínhta muoán ñöôïc haïnh phuùc, ta coù theå suy ra raèng ngöôøikhaùc cuõng coù cuøng nhu caàu aáy. Caùi gì toát cho chuùngta cuõng seõ toát cho hoï. Coøn coù nhieàu lyù do nöõa. Noùi rieâng thì taát caû nhöõnggì chuùng ta duøng trong kieáp soáng cuûa mình, taát caûnhöõng gì deã chòu, thuaän lôïi vaø coù ích, baèng caùch naøyhay caùch khaùc, phaûi nhôø chuùng sinh khaùc môùi coù.Quaàn aùo, thöùc aên, nhaø cöûa v.v... chuùng ta ñeàu phaûichòu ôn ngöôøi khaùc, tröïc tieáp hay giaùn tieáp. Vaø “ngöôøi 161
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGkhaùc” ôû ñaây khoâng chæ giôùi haïn ôû loaøi ngöôøi. Hieånnhieân laø chuùng ta cuõng chòu ôn thuù vaät chaúng haïn,daàu chæ ñeå coù quaàn aùo vaø thöùc aên. Cöù tieáp tuïc suynghieäm nhö theá, daàn daàn chuùng ta coù theå nhaän raraèng, treân moät maët naøo ñoù, chuùng ta coù moät moáitöông quan vôùi taát caû moïi loaøi, nghóa laø ai cuõng phaûituøy thuoäc vaøo ngöôøi khaùc. Bôûi vì chuùng ta laø con nôï cuûa taát caû caùc höõu tìnhkhaùc ôû nhieàu möùc ñoä khaùc nhau, ñieàu toái thieåu chuùngta coù theå laøm ñöôïc laø mong öôùc cho hoï coù haïnh phuùc.Caùi gì chuùng ta coù ñöôïc cuõng ñeàu laø nhôø chuùng sinhkhaùc maø coù, ñaàu tieân laø caùi thaân cuûa chuùng ta. Khoângcaàn phaûi suy nghó laâu môùi thaáy ra raèng thaân theåhieän nay cuûa ta, ta ñaõ coù ñöôïc töø cha meï. Chæ chöøngñoù thoâi chuùng ta cuõng ñaõ mang nôï hoï, vaø hoï ñaõ toû raraát töû teá ñoái vôùi chuùng ta. Noùi veà taâm, baát cöù moät ñöùc tính nhoû naøo trongtaâm chuùng ta cuõng ñeàu tuøy thuoäc ngöôøi khaùc. Coøn söïhieåu bieát? Cuõng töø ngöôøi khaùc ñeán. Nhöõng ñöùc tínhnhö tình thöông vaø loøng töø bi, laøm sao ta coù theå caûmthaáy ñöôïc neáu khoâng phaûi laø [trong moái töông quan]vôùi nhöõng chuùng sinh khaùc? Theá thì, chính laø nhôøchuùng sinh maø chuùng ta coù theå laøm naûy sinh nhöõngtraïng thaùi taâm thöùc vi dieäu. Bôûi vì chính hoï ñaõ cho162
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEpheùp chuùng ta laøm ñöôïc ñieàu ñoù, chuùng ta thieáu nôïhoï ñieàu ñoù, vaø nhö theá nghóa laø chuùng ta cuõng hoaøntoaøn leä thuoäc vaøo hoï treân phöông dieän ñoù. Xeùt theo nhieàu goùc ñoä, vieäc khôi daäy tình thöôngñoái vôùi ngöôøi khaùc raát coù lôïi cho ta. Moät trong nhöõngích lôïi naøy laø khi taâm ta traøn ngaäp tình thöông,ñieàu naøy seõ ngaên chaën nhöõng taâm töôûng hoaøn toaønñoái nghòch. Noùi roõ hôn, khi ta coù ñöôïc tình thöôngñoái vôùi ngöôøi khaùc thì ta khoâng theå naøo cuøng luùc aáykhôûi taâm saân haän. Hai tình caûm naøy hoaøn toaøn xungkhaéc. Do ñoù, luùc gaàn cheát neáu trong taâm ta chæ coùtình thöông vaø loøng töø maãn thì töï nhieân ta seõ troántraùnh ñöôïc nhöõng caûm giaùc böïc boäi. Ñieàu naøy voâ cuøngquan troïng. Treân thöïc teá, vaøo luùc laâm chung neáu ñeåcho mình khôûi taâm saân haän ñoái vôùi moät ngöôøi hay söïvaät naøo thì tai haïi voâ cuøng, vì ñieàu naøy seõ khieán tañaâm ñaàu xuoáng nhöõng coõi taùi sinh thaät söï xaáu.3. Nieäm töôûng hoaøn toaøn buoâng boû moïi hieàm thuø Nhö chuùng ta vöøa môùi noùi, vun ñaép tình thöôngcuõng coù nghóa laø töï phoøng ngöøa ñoái vôùi moïi söï böïcboäi. Khi böôùc qua traïng thaùi taâm thöùc thöù ba [trong11 taâm thöùc ñaõ ñeà caäp] thì ñieàu naøy caøng roõ raøng 163
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGhôn. ÔÛ ñaây, chuùng ta ñöôïc khuyeân laø neân “buoâng boûtaát caû moïi hieàm thuø”. Dó nhieân, lyù töôûng nhaát laø ta chæ khôûi loøng thöôngyeâu ñoái vôùi ngöôøi khaùc. Nhöng chuùng ta phaûi thöïcteá. Baûn thaân ta coù thaät söï ñaït ñeán trình ñoä khoângbao giôø caûm thaáy chuùt giaän hôøn ñoái vôùi baát cöù aitrong suoát caû ñôøi mình? Neáu coù khi chuùng ta noåi caùuvôùi ngöôøi naøy hay vôùi ngöôøi kia, thì toái thieåu trongphuùt laâm chung chuùng ta phaûi tuyeät ñoái traùnh oâmgiöõ nieàm oaùn giaän. Ñieàu naøy raát coù haïi cho ta, daãulaø trong moät thôøi gian ngaén hay veà laâu daøi. Taâm oaùngiaän raát gaàn vôùi taâm oaùn gheùt, ngay töùc khaéc noù ñaõlaøm cho ta ñau khoå daèn vaët. Vaø vì taâm aáy coøn taêngcöôøng caùc nghieäp xaáu, noù chæ coù theå loâi keùo ta ñeánnhöõng neûo taùi sinh ñau khoå. Vì theá môùi coù lôøi saùchtaán thöù ba: “Baèng baát cöù caùch naøo, haõy laøm sao ñöøngkhôûi taâm oaùn giaän vaøo luùc laâm chung.”4. Nieäm töôûng phaùt loä saùm hoái Phaät giaùo khuyeân ta laøm ñieàu goïi laø “töï vaán löôngtaâm” ñeå nhôù laïi nhöõng giôùi ñaõ phaïm, vaø noùi roäng ralaø nhöõng thieáu soùt veà ñaïo ñöùc ñeå maø tònh hoùa. Ñieàunaøy lieân quan ñeán nhöõng ngöôøi ñaõ thoï caùc giôùi luaät164
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcuûa toân giaùo hay taâm linh, nhöng baát cöù ai cuõng coùtheå ñaõ töøng töï höùa trong ñôøi laø seõ tuaân thuû moät soátieâu chuaån ñaïo ñöùc naøo ñoù. Lieäu chuùng ta coù luoân luoângiöõ nhöõng lôøi ñaõ höùa moät caùch trieät ñeå hay khoâng? Haõy thuù nhaän laø ñoâi khi chuùng ta cuõng vi phaïm.Theá thì, ñöùc Phaät gôïi yù raèng, thay vì oâm giöõ naëng neànhöõng sai soùt cuûa mình, toát hôn laø haõy taåy röûa chuùngñi. Neáu dòch saùt nghóa thì chöõ aáy laø “phaùt loä saùmhoái”, nhöng ñoù laø moät nguoàn goác deã gaây hieåu laàm. ÔÛñaây, chuyeän phaûi laøm laø töï kieåm thaûo vaø thaønh thaätvôùi chính mình. Noùi caùch khaùc, neáu trong ñôøi ta ñaõphaïm nhöõng loãi laàm naøo, thì neân töï thuù nhaän vaø hoáitieác moät caùch chaân thaønh. Nhôø theá, chuùng ta coù theåtònh hoùa chuùng ñöôïc. Taïi sao ñöùc Phaät laïi khuyeân ta laøm theá? Vì söïtöông quan giöõa nhaân vaø quaû, giöõa nghieäp ñaõ taïo vaøsöï baùo öùng. Haõy giaû thieát laø chuùng ta ñaõ thoï nhaänmoät soá giôùi luaät vaø ñoâi khi ñaõ vi phaïm. Theá laø ñoàngthôøi, chuùng ta ñaõ tích luõy aùc nghieäp. Neáu chuùng tacheånh maûng trong vieäc hoùa giaûi chuùng baèng nhöõngphöông phaùp tònh hoùa ñaõ ñöôïc chöùng nghieäm, thìchuùng seõ tieáp tuïc ñeø naëng leân taâm thöùc töông tuïc cuûachuùng ta, vaø seõ duy trì moät traïng thaùi taâm thöùc gaàn 165
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGvôùi taâm sôû “voâ taøm”1 trong ta. Trong giaû thuyeát luùc talaâm chung, neáu ruûi ro moät loaïi nghieäp nhö theá thaønhthuïc thì noù seõ ñaåy ta vaøo moät kieáp taùi sinh baát lôïi. Lieäu chuùng ta coù theå hy voïng tònh hoùa toaøn boänhöõng nghieäp xaáu cuûa mình nhôø söï thaønh taâm saùmhoái khi gaàn nhaém maét? Khoâng neân quaù hy voïng haõohuyeàn. Noùi chung, vôùi thôøi gian chuùng ta ñaõ tích luõyquaù nhieàu aùc nghieäp neân khoù coù theå tònh hoùa ñöôïctaát caû trong moät khoaûng thôøi gian ngaén. Thaät söï thìcoù, chuùng ta coù theå tònh hoùa heát caùc aùc nghieäp, nhöngñieàu ñoù ñoøi hoûi raát nhieàu coá gaéng vaø phaûi duøng nhieàunghò löïc ñeå chuyeân saùm hoái trong moät khoaûng thôøigian caàn thieát. Neáu khoâng laøm theá ñöôïc, thì luùc laâmchung ñieàu maø chuùng ta coù theå laøm cho mình vaø chongöôøi khaùc laø duøng caùc phöông phaùp saùm hoái naøo coùtheå tieâu tröø nhöõng toäi loãi naëng neà nhaát. Trong luùccaáp baùch, neáu duøng hình aûnh ñeå tyû duï thì phaûi taáncoâng vaøo “phaàn noåi cuûa taûng baêng troâi”. Dó nhieân,phaàn coøn laïi vaãn coøn ñoù, nhöng tieâu tröø nhöõng aùcnghieäp thoâ troïng nhaát coù theå nhaát thôøi traùnh cho takhoâng bò ñoïa thaúng vaøo caùc aùc ñaïo. Vaû laïi, trong luùc coøn ñang soáng, trong khi chôøñôïi tieâu tröø taát caû caùc nghieäp aùc, chuùng ta neân ngaên1 Moät trong 20 tuøy phieàn naõo, taâm sôû phaùt sinh töø ba ñoäc tham, saân vaø si.166
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEchaën tröôùc nhöõng nghieäp toài teä nhaát, vì ñoù laø nhöõngchöôùng ngaïi nguy hieåm. Ñeán phuùt lìa ñôøi, neáu chuùngta ñeo mang nhöõng nghieäp aùc quaù naëng thì chuùng seõngaên khoâng cho ta höôùng veà nhöõng neûo taùi sinh toát.Ñaëc bieät laø tröôøng hôïp nhöõng ai haønh trì ñeå vaõngsinh veà caùc coõi Tònh Ñoä1 seõ khoâng ñaït ñöôïc nguyeänvoïng cuûa mình. Trong ñôøi soáng, neáu giöõ moät taâm trícoàng keành vôùi nhöõng chuûng töû troïng aùc thì söï thaønhñaït nhöõng ñöùc haïnh vaø thaønh töïu taâm linh seõ bòchöôùng ngaïi. Laáy thí duï moät ngöôøi duøng nghò löïc ñeåthöïc taäp thieàn quaùn haàu thaønh töïu Ñaïi2 bi hay Ñaïi töøvôùi taát caû chuùng sinh, hoaëc ñeå thaâm nhaäp vaøo taùnhKhoâng.3 Neáu ngöôøi naøy khoâng ñoàng thôøi lo tònh hoùacaùc nghieäp xaáu thoâ troïng nhaát coøn toàn tröõ trong taâmtöông tuïc thì caùc aùc nghieäp naøy seõ ngaên trôû khoângcho hoï thaønh töïu nhöõng coâng ñöùc maø hoï mong muoán.1 Moãi vò Phaät coù moät coõi Tònh Ñoä rieâng, (maø moät vaøi dòch giaû goïi laø “thieân ñöôøng”) thí duï theá giôùi Cöïc Laïc cuûa Phaät A Di Ñaø, hay cung trôøi Ñaâu Suaát cuûa Phaät Di Laëc v.v… Coù nhieàu haønh giaû Ñaïi thöøa caàu nguyeän ñeå ñöôïc vaõng sinh ôû moät trong caùc coõi Tònh Ñoä, vì ñieàu naøy baûo ñaûm cho hoï tieáp tuïc con ñöôøng Ñaïo cho ñeán khi giaùc ngoä Boà-ñeà maø khoâng sôï thoái thaát vaø khoâng coøn phaûi chòu khoå ñau trong nghóa thöôøng tình cuûa noù.2 “Ñaïi” ôû ñaây coù nghóa laø “phoå quaùt”. “Ñaïi” töø hay “ñaïi” bi coù tính chaát laø bao haøm taát caû chuùng sinh khoå.3 Taùnh Khoâng cuûa moät hieän töôïng laø söï vaéng maët cuûa moät töï taùnh töï toàn trong hieän töôïng aáy: hieän töôïng aáy hieän höõu, nhöng khoâng ñoäc laäp. 167
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG5. Nieäm töôûng nghieâm trì giôùi luaät Ñoàng vôùi nghóa treân, Phaät giaùo khuyeán khích vaøoluùc laâm chung phaûi taêng cöôøng yù chí tuaân thuû moätcaùch tinh nghieâm taát caû caùc giôùi luaät ñaõ thoï luùc tröôùchay ngay giaây phuùt aáy. Chuùng ta coù theå hình dung nhieàu tröôøng hôïp, tuøyngöôøi laâm chung coù thoï hay khoâng thoï nhöõng thieängiôùi luùc bình sinh. Tröôùc heát, haõy xeùt ñeán nhöõngngöôøi ñaõ coù thoï tònh giôùi. Hoï coù theå thuoäc thaønhphaàn taêng ni hay cö só, vì coù nhieàu giôùi luaät maø cösó coù quyeàn laõnh thoï. Neáu tröôùc kia ta coù thoï giôùinhöng ñaõ vi phaïm, thì phaûi caáp toác saùm hoái nhö ñaõnoùi trong nieäm töôûng tröôùc. Cöù cho laø chuùng ta ñaõ trìgiôùi thaät troïn veïn, nhöng khi bieát caùi cheát ñaõ gaàn keàthì toát hôn heát laø ta phaùt taâm cöông quyeát tuaân giöõchuùng thaät chaët cheõ. Lôøi khuyeân naøy cuõng coù hieäulöïc vôùi taát caû nhöõng phaùp moân tu taäp maø chuùng tacoù thoùi quen haønh trì. Vaäy thì nhöõng haønh giaû Maättoâng coù khaû naêng töï thoï giôùi coù theå thoï moät giôùi, haynhieàu hôn caøng toát. Ñieàu naøy coù theå laøm ñöôïc neáu hoïñaõ bieát lo töø tröôùc. Coù nhöõng Phaät töû ñaõ töøng thieátleã töï thoï giôùi trong voøng nhieàu ngaøy lieân tieáp tröôùckhi cheát. Maø caùc leã nhö theá ñeàu bao haøm phaàn saùmhoái, baèng caùch nöông vaøo boán löïc ñeå tònh hoùa toäi loãi168
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEmoät caùch toái ña. Hôn nöõa, laïi coù nhöõng nghi quyõ giuùpphuïc hoài caùc giôùi ñaõ bò khieám khuyeát neáu caàn, haytaêng cöôøng caùc giôùi ñaõ ñöôïc giöõ caån troïng. Coøn coùmoät caùch nöõa laø thænh caùc phaùp sö ñeán truyeàn giôùicho mình. Trong tröôøng hôïp ngöôøi laâm chung ñaõ thoï giôùi BoàTaùt, thì luùc naøy raát neân thoï laïi,1 hoaëc ñeå tu chænh,hoaëc ñeå cuûng coá caùc giôùi naøy baèng caùch thoï theâm giôùiôû caáp cao hôn nhöõng giôùi ñaõ thoï, thí duï töø giôùi cuûabaïch y (cö só) böôùc qua giôùi cuûa ngöôøi xuaát gia, haylaø töø giôùi luaät sa-di tieán leân giôùi luaät tyø-kheo chaúnghaïn. Ngöôïc laïi, khoâng ñöôïc thoï laïi giôùi Ba-la-ñeà-moäc-xoa maø mình ñaõ thoï, vì caùc giôùi naøy chæ ñöôïc thoï duynhaát moät laàn vaø baét buoäc phaûi ñöôïc nghieâm trì baèngtaát caû khaû naêng cuûa mình. Nhö vaäy, ñoái vôùi caùc giôùinaøy thì ñieàu phaûi laøm laø quyeát ñònh giöõ chuùng chokieân coá vaø caáp thieát hôn.1 Giôùi luaät chia laøm nhieàu caáp baäc, moät soá cho cö só, moät soá cho ngöôøi xuaát gia. Trong Phaät giaùo, Giôùi luaät hay Ba-la-ñeà-moäc-xoa coù theå phaân bieät thaønh nhieàu loaïi: a) - Giôùi Ba-la-ñeà-moäc-xoa ñeå ñaït ñeán söï giaûi thoaùt cuûa töï thaân, chung cho Phaät giaùo Nam vaø Baéc toâng. Nhöõng giôùi naøy chæ thoï moät laàn cho taát caû caùc caáp, nhöng chuùng ta coù theå tu boài. - b) Boà Taùt giôùi vaø Maät giôùi thuoäc veà Ñaïi thöøa, giuùp haønh giaû ñaït ñeán giaûi thoaùt toái thöôïng, töùc laø Phaät quaû. Nhöõng Maät giôùi chæ ñöôïc thoï treân caên baûn cuûa giôùi Boà Taùt. Khoâng nhöõng haønh giaû coù theå thoï laïi, maø coøn caàn phaûi thoï laïi, vôùi muïc ñích tu chænh hay cuûng coá giôùi. 169
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Tröôøng hôïp thöù hai laø nhöõng ngöôøi chöa heà thoïlaõnh giôùi phaùp naøo trong suoát cuoäc ñôøi mình. Nhöõngngöôøi naøy raát coù theå coù yù nguyeän giöõ gìn nhöõng quyluaät ñaïo ñöùc thanh tònh nhaát. Ñeán nhöõng ngaøy cuoáihay ngay caû nhöõng giôø phuùt cuoái cuûa ñôøi mình, hoï coùtheå nhaän laõnh giôùi phaùp laàn ñaàu tieân, hoaëc giôùi Ba-la-ñeà-moäc-xoa, hoaëc giôùi khaùc cuõng ñöôïc. Phaät giaùo cho raèng phaûi laáy vieäc trì giôùi laøm ñaàuvaø coù nhieàu phöông phaùp ñeå giuùp moãi ngöôøi laøm ñöôïcvieäc naøy. Thí duï, Ñaïi thöøa coù Baùt quan trai giôùi, töùclaø nhöõng giôùi ñöôïc thoï trì trong moät thôøi haïn 24 giôøvaø coù theå thoï laïi baát cöù luùc naøo tuøy yù. Ñoù laø moät phaùpmoân maø ai cuõng coù theå laøm ñöôïc, vôùi nhöõng giôùi luaätraát deã thoï trì. Ai cuõng coù theå coá gaéng moät chuùt chætrong moät ngaøy maø thoâi. Noùi toùm laïi, ñeå coù theå giöõ thieän giôùi cho troïn veïn,xem nhö chuùng ta coù nhieàu giôùi ñeå löïa choïn, chæ caàntruï trong moät traïng thaùi taâm thöùc thích ñaùng laø ñuû,töùc laø yù nguyeän giöõ troøn nhöõng gì mình ñaõ quyeátñònh khi nhöõng quyeát ñònh naøy lieân quan ñeán thieängiôùi noùi chung hay moät vaøi khía caïnh cuûa giôùi noùirieâng. Taát caû nhöõng ñieàu vöøa noùi treân seõ can heä raát nhieàuñeán chuùng ta vaøo giaây phuùt cuoái ñôøi. Töø ñaây ñeán ñoù,170
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEkhi chuùng ta ôû caïnh töû saøng vaø muoán giuùp ñôõ ngöôøilaâm chung, chuùng ta coù theå daãn daét hoï theo höôùngaáy. Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi maø ta bieát ñaõ töøng thoï giôùiluùc bình sinh thì ta neân nhaéc nhôû hoï haõy nhôù nghóñeán giôùi nhö ñaõ noùi ôû treân. Coøn ñoái vôùi ngöôøi chöabao giôø thoï trì baát cöù giôùi naøo maø neáu ta coù caûm giaùclaø hoï coù theå tieáp nhaän thì haõy gôïi yù cho hoï phaùttaâm thoï trì moät hay nhieàu thieän giôùi. Phaät giaùo chota moät söï löïa choïn khaù roäng raõi, nhöng toâi tin chaécraèng trong caùc truyeàn thoáng khaùc cuõng theá, nhaát laøneáu khi thoï giôùi chuùng ta thænh caàu nhöõng vò maø tatin töôûng ñeán chöùng minh cho mình. Chuùng ta cuõngcoù theå töï thoï laáy. Thí duï, ta noùi vôùi ngöôøi laâm chung raèng moättrong caùc thieän giôùi caên baûn laø kieân taâm quyeát chíkhoâng gieát haïi baát cöù sinh vaät naøo, vaø khuyeân hoïphaùt nguyeän khoâng saùt sinh trong caùc kieáp tieáp theo.Coøn nhieàu caùch coù theå laøm nöõa, ñieàu quan troïng laøkhuyeán khích hoï khôûi taâm cöông quyeát khoâng phaïmvaøo caùc aùc phaùp, hoaëc giöõ ñuû Möôøi thieän phaùp1 neáuhoï caûm thaáy ñuû khaû naêng, hoaëc laø chæ nhöõng giôùi maø1 Möôøi thieän phaùp bao goàm: khoâng saùt sinh, khoâng troäm caép, khoâng taø daâm, khoâng voïng ngöõ, khoâng noùi theâu deät hai lôøi, khoâng noùi lôøi ñoäc aùc, khoâng tham lam, khoâng saân haän vaø khoâng taø kieán [nhaát laø phuû nhaän luaät nhaân quaû]. Ngöôïc laïi, khi phaïm vaøo vaøo nhöõng ñieàu naøy töùc laø Möôøi aùc phaùp. 171
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGhoï nghó coù khaû naêng giöõ ñöôïc maø thoâi. Nhö theá, hoïcoù theå khôûi taâm quyeát chí khoâng gieát haïi hay khoânglaáy ñoà vaät gì thuoäc veà ngöôøi khaùc. Coù ba giôùi chínhthuoäc veà thaân, 4 giôùi thuoäc veà khaåu vaø 3 giôùi thuoäcveà yù. Chuùng ta coù theå lieät keâ caùc giôùi naøy ra vaø cuøng hoïkhaûo saùt xem giôùi naøo hoï coù theå saün saøng thoï trì. Coùtheå hoï seõ muoán phaùt nguyeän töø nay – töùc laø trong taátcaû caùc kieáp sau ñoù cuûa hoï – töø boû taát caû 10 aùc phaùp.Coù theå hoï nghó raèng chæ coù theå giöõ ñöôïc 3 giôùi cuûathaân hay 4 giôùi cuûa khaåu chöù khoâng giöõ ñöôïc toaøn boä10 giôùi. Coù theå hoï cho raèng chæ neân phaùt nguyeän giöõmoät trong 10 giôùi noùi treân thì chaéc chaén hôn. Daàu chætheá thoâi cuõng ñaõ raát lôïi laïc cho hoï. Neáu ngöôøi phuø trôï nhôù ñeán ñeå gôïi leân ñeà taøi naøyvôùi ngöôøi ñang haáp hoái, vôùi ñieàu kieän laø hoï coøn saùngsuoát, thì gaàn nhö baát cöù ai cuõng coù khaû naêng antruï trong loaïi traïng thaùi taâm thöùc naøy. Nhö theá, yùnghó thoâ cuoái cuøng, hay noùi caùch khaùc laø yù nghó bìnhthöôøng cuoái cuøng cuûa hoï seõ raát toát, vì ñoù laø quyeát ñònhtöø boû nhöõng aùc nghieäp nhö gieát haïi, troäm caép.v.v… Taïi sao vaøo luùc cuoái ñôøi vieäc laõnh thoï hay thoï laïicaùc giôùi laïi quan troïng nhö theá? Theo Phaät giaùo, ngaykhi ta töï sinh khôûi nhöõng yù nguyeän nhö theá, neáu trì172
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEgiöõ ñöôïc vaø khoâng huûy phaïm hay ñaùnh maát bôûi moätcôn saân haän chaúng haïn, thì chuùng laø moät nguoàn coângñöùc khoâng giaùn ñoaïn, töùc laø nhöõng nghieäp laønh. Daãuta khoâng ñaëc bieät nghó ñeán, daãu ta khoâng coá gaénglaøm ñieàu gì khaùc, chæ caàn laø ngöôøi coù thoï giôùi cuõng ñuûñeå taêng tröôûng coâng ñöùc voâ löôïng. Moät caùch toång quaùt, baát cöù moät lôøi nguyeän naøoñöôïc nghieâm trì moät caùch ñuùng ñaén ñeàu ñem laïi lôïilaïc, maø luùc caän töû thì laïi caøng lôïi laïc hôn nöõa. Ñieàunaøy coù theå thöïc hieän moät caùch raát giaûn dò, thí duï nhöchæ caàn nghó “toâi thaät söï khoâng muoán laøm toån haïi baátcöù ai”. Daàu cho vieäc suy nghó nhö theá khoâng coù taàmvoùc saâu roäng cuûa moät buoåi leã thoï giôùi cao hôn, nhöngcuõng ñuû ñeå cho ta truï vaøo moät traïng thaùi taâm thöùcchaéc chaén laø toát, khoâng coù gì nghi ngaïi. Theá neân,döôùi laêng kính luaân hoài sinh töû, ñöøng queân laø nieämtöôûng cuoái cuøng seõ ñònh ñoaït nôi taùi sinh saép tôùi. Khita cheát vôùi quyeát ñònh seõ khoâng bao giôø laøm haïi aithì ñieàu ñoù chaéc chaén seõ ñöa ta ñeán moät caûnh giôùian laïc. Neáu baây giôø ta khoâng tin thuyeát luaân hoài, tacuõng coù theå chaáp nhaän raèng vieäc cheát vôùi quyeát ñònhkhoâng bao giôø laøm haïi baát cöù ai cuõng coù theå giuùp tacheát moät caùch an bình. Theá thì chaúng boõ coâng laémsao? 173
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG6. Nieäm töôûng laøm giaûm nheï toäi naëng Vaán ñeà ôû ñaây laø laøm theá naøo ñeå ñaët mình vaøotrong moät traïng thaùi taâm thöùc coù khaû naêng laøm giaûmnheï nhöõng toäi raát naëng – trong tröôøng hôïp mìnhcoù phaïm toäi – bôûi khoâng coù ngöôøi phaøm naøo coù theåtraùnh khoûi moät côn giaän döõ hay söï vieäc töông töï.Ñieåm naøy khaù tinh teá, vì noù laø trung taâm ñieåm cuûaPhaät giaùo, nhöng toâi khoâng chaéc laø noù coù yù nghóanaøo trong caùc truyeàn thoáng khaùc. Toâi seõ khoâng laømgì khaùc hôn laø trình baøy cho quyù vò moät quan ñieåmcuûa Phaät giaùo, sau ñoù quyù vò coù theå suy nghó moät chuùtxem coù theå ñöa noù vaøo truyeàn thoáng cuûa mình vaø aùpduïng ñöôïc hay khoâng. Theo Phaät giaùo, cho daàu ta coù taïo neân nhöõng toäiloãi cöïc kyø aùc, vaøo ngaøy cuoái cuûa ñôøi mình, ta phaûi laømsao tin töôûng ñöôïc raèng khoâng coù nghieäp aùc naøo laïikhoâng theå cöùu vaõn ñöôïc, vaø ngay caû moät toäi aùc gheâtôûm nhaát cuõng coù theå tònh hoùa, ít nhaát laø trong moätmöùc ñoä naøo ñoù. Phaûi hieåu ñieàu naøy nhö theá naøo? Laøphaûi yù thöùc ñöôïc raèng taát caû caùc thaønh phaàn coù moätvai troø naøo trong toäi aùc aáy ñeàu laø Khoâng, khoâng coù töïtaùnh. Ngöôøi taïo ra toäi aùc, chính toäi aùc laãn ñoái töôïngcuûa toäi aùc (naïn nhaân), caû ba ñeàu laø nhöõng hieän töôïngduyeân sinh, chuùng chæ laø nhöõng söï höõu töông ñoái,11 Phaät giaùo nhìn caùc hieän töôïng (hay caùc phaùp) theo hai caùch: theo theá tuïc ñeá (töông ñoái) hay theo chaân ñeá (tuyeät ñoái). Maëc duø taát caû caùc tröôøng phaùi ñeàu174
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEhay laø theo quy öôùc maø laäp, do caùc nhaân vaø caùc duyeânhôïp thaønh. Khoâng coù thaønh phaàn naøo coù töï taùnh,khoâng coù thaønh phaàn naøo ñöùng rieâng reõ ñoäc laäp caû. Neáu ta hieåu ñöôïc raèng caùc hieän töôïng hay caùcphaùp ñeàu laø Khoâng, nghóa laø chuùng khoâng coù moätthöïc chaát töï höõu naøo caû, thì chuùng ta seõ hieåu raèngnhöõng loãi laàm hay toäi aùc duø raát naëng maø chuùng ta ñaõtaïo cuõng khoâng heà coù töï taùnh [töï toàn taïi], neân chuùngcoù theå tònh hoùa ñöôïc. Daàu khoâng ñi xa hôn, vaøo giôø laâm chung neáu tattöï nhuû raèng taát caû nhöõng ñieàu baát thieän maø mìnhñaõ laøm ñeàu khoâng heà coù tính chaát tuyeät ñoái vaø ñeàu coùkhaû naêng tònh hoùa ñöôïc laø ta ñaõ töùc thôøi giaûm thieåusöùc naëng cuûa caùc nghieäp löïc thoâ aùc maø ta ñaõ tích luõy. Thay vaøo ñoù, ngöôøi naøo khoâng coù khaû naêng suynghó theo lyù voâ ngaõ vaø taùnh Khoâng cuõng coù theå töïnhuû raèng: “Nghieäp naøo, daàu raát naëng cuõng coù theå chaáp nhaän caùch phaân loaïi naøy, nhöng hoï laïi baát ñoàng yù kieán vôùi nhau veà noäi dung cuûa chuùng. Theo phaùi Trung Quaùn do caùc luaän sö vó ñaïi cuûa AÁn Ñoä chuû tröông nhö toå Long Thoï, Nguyeät Xöùng hay Tòch Thieân, vaø cuõng laø tröôøng phaùi chính thöùc cuûa Phaät giaùo Taây Taïng, caùc hieän töôïng thaáy nhö laø thaät coù nhöng caùi “thaät” aáy laø moät caùi thaáy sai laàm, vì hieän töôïng chæ “coù thaät” theo tuïc ñeá, theo quy öôùc, thí duï nhö khi ta thaáy moät bình hoa. Coøn neáu nhìn caùc hieän töôïng theo chaân ñeá, thì phaûi thaáy chuùng laø Khoâng, laø Voâ ngaõ. Thí duï caùi bình hoa luùc naõy ñöôïc bieát laø do nhaân duyeân hoøa hôïp maø thaønh vaø khoâng coù töï taùnh. Coù nhöõng tröôøng phaùi Phaät giaùo khaùc cuõng phaân bieät caùc phaùp theo chaân vaø tuïc, nhöng tieâu chuaån laïi khoâng ñoàng vôùi tröôøng phaùi Trung quaùn naøy. 175
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtònh hoùa ñöôïc, ít nhaát laø trong moät möùc ñoä naøo ñoù.”Phöông phaùp naøy giaûn dò vaø deã thöïc haønh hôn, vaøkhoâng phaûi laø moät lôøi töï an uûi hay töï ru nguû baèngnhöõng mô töôûng vieãn voâng. Ngöôïc laïi laø khaùc. Daàusao ñi nöõa, theo Phaät giaùo, chuùng ta raát neân yù thöùcñieàu naøy vì ñoù laø moät söï thaät chaân chính, nghóa laønghieäp aùc naøo cuõng coù theå tònh hoùa ñöôïc, vaø giöõanhöõng phöông phaùp saùm hoái, phöông phaùp coù hieäulöïc vaø trieät ñeå nhaát laø thaáu hieåu baûn theå Khoâng, voâtöï taùnh cuûa caùc phaùp.7. Nieäm töôûng taêng tröôûng caùc thieän caên daàunhoû beù Keøm theo ñieàu maø chuùng ta vöøa môùi nghe, chuùngta cuõng coù theå khueách ñaïi caùc nghieäp thieän maø chuùngta ñaõ tích luõy, coøn goïi laø caùc “thieän caên”. Moät haønhvi toát, nhöng tröôùc maét thì thaáy chæ coù moät taàm aûnhhöôûng nhoû, coù theå ñaït ñöôïc moät phaïm vi raát lôùnneáu noù ñöôïc keøm theo nhöõng phöông thöùc thích hôïp:phaùt nguyeän vaø hoài höôùng. Haõy laáy thí duï moät haønh ñoäng taàm thöôøng, hoaøntoaøn khoâng coù gì ñaùng keå, vôùi taàm aûnh höôûng döôøngnhö khoâng ñöôïc bao nhieâu. Neáu chuùng ta chu ñaùo176
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEphaùt leân moät taâm nguyeän bao goàm toaøn theå chuùngsinh (thí duï chuùng ta muoán ñem laïi lôïi laïc cho taátcaû moïi loaøi .v.v...) vaø neáu cuoái cuøng chuùng ta khoângqueân phaùt lôøi hoài höôùng saâu roäng khoâng keùm – thí duïhoài höôùng nhöõng gì chuùng ta ñaõ laøm cho haïnh phuùccuûa moïi loaøi khoâng tröø moät loaøi naøo –, thì ñieàu naøyseõ taïo coâng ñöùc cho chuùng ta – töùc laø nhöõng nghieäpthieän – theo tyû leä thuaän vôùi soá löôïng chuùng sinh maøchuùng ta ñaõ nghó ñeán. Neáu taâm hoài höôùng cuõng nhötaâm phaùt nguyeän bao goàm taát caû chuùng sinh – voán laøvoâ löôïng, thì haønh ñoäng noùi treân cuõng coù moät phaïmvi voâ bieân, daàu noù laø haønh ñoäng gì ñi nöõa. Chaéc chaén chuùng ta ai cuõng ñaõ töøng laøm moät vieäctoát, nhöng thieän caên cuûa chuùng ta thöôøng yeáu ôùt vìkhoâng coù taâm nguyeän vaø ñoái töôïng hoài höôùng thíchhôïp. Ñeå taêng cöôøng caùc thieän caên sau ñoù, Phaät giaùokhuyeân thöïc haønh haïnh tuøy hyû coâng ñöùc cuûa vieäcthieän ñaõ laøm. Ñaëc bieät laø luùc laâm chung, vieäc nhôù laïinhöõng ñieàu toát ñeïp maø mình ñaõ laøm trong hieän ñôøilaø voâ cuøng lôïi ích. Daãu luùc laøm thì thaáy raát nhoû beù,nhöng ñöøng nghó laø noù khoâng ñaùng keå. Neáu nhôù laïivaø hoan hæ vì ñaõ laøm vieäc thieän, thì ñieàu naøy seõ giuùptaêng tröôûng coâng ñöùc cuûa vieäc aáy. 177
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG8. Nieäm töôûng khoâng sôï seät tröôùc caùc kieáp taùisinh töông lai Trong caùc tröôøng hôïp coù theå hình dung ñöôïc, tröôùcheát haõy laáy tröôøng hôïp moät ngöôøi tin töôûng chaéc chaénraèng chæ coù voûn veïn moät kieáp soáng maø thoâi, töùc laøkieáp soáng hieän taïi. Ñuùng lyù thì ngöôøi naøy ñöôïc mieãntröø moïi söï sôï haõi tröôùc caùc kieáp taùi sinh töông lai,vì hoï khoâng tin coù taùi sinh. Nhöng ñieàu naøy khoângcoù nghóa laø hoï hoaøn toaøn traùnh ñöôïc moïi sôï haõi, vìhoï coù theå kinh hoaøng tröôùc yù nghó laø mình saép bieánmaát, vaø saép ñoái dieän vôùi söï tieâu dieät trong giaây laùt.Daàu sao ñi nöõa, do tin töôûng nhö vaäy, ñaùng leõ hoïkhoâng coù gì phaûi lo sôï cho töông lai. Nhöng coù chaéclaø hoï giöõ nguyeân quan nieäm cuûa mình cho tôùi hôi thôûcuoái cuøng khoâng? Ñieàu ñoù coøn tuøy. Moät soá ngöôøi thaáynieàm tin kieân coá cuûa mình bò chao ñoäng, vaø töø ñoù caûmthaáy lo sôï; moät soá ngöôøi khaùc thì khoâng. Baây giôø haõy laáy tröôøng hôïp cuûa nhöõng ngöôøi coùtín ngöôõng toân giaùo vaø coâng nhaän caùi cheát coù theåkhoâng phaûi laø moät söï huûy dieät toaøn dieän. Phaät töû goïiñoù laø söï taùi sinh; trong caùc truyeàn thoáng khaùc, ngöôøita coù nhöõng yù nieäm khaùc vaø duøng nhöõng ngoân töøkhaùc, nhöng coù moät söï töông ñoàng lôùn veà caùi “ñaèng178
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEsau cöûa töû”. Laøm theá naøo ñeå ñöøng sôï haõi luùc böôùc quangöôõng cöûa töû aáy? Trong soá caùc phöông phaùp, neáu ta coù theå caûm thaáytöông ñoái vöõng taâm nhôø coù haønh trì tu taäp vaø nhôønhöõng nghieäp thieän ñaõ taïo, thì ñoù laø moät nieàm an uûilôùn. Thí duï, neáu löông taâm ta an oån vaø neáu ta yù thöùcñaõ laøm heát söùc mình ñeå haønh xöû moät caùch thích ñaùngvaø hieàn thieän, thì ta coù khaû naêng töï nhuû: “Ta saépcheát trong giaây phuùt tôùi. Ta khoâng theå troán traùnh caùicheát, nhöng ta coù moät soá voán thieän vaø coù theå nöôngtöïa vaøo ñoù.” Neáu thaät söï ta ñaõ laøm heát söùc mình thìta khoâng coù lyù do gì ñeå lo sôï caû. Ñoái vôùi moät ngöôøi coù loøng tin, thì phöông phaùpkhaùc baûo ñaûm cho mình khoâng sôï luùc laâm chung, dónhieân laø tín ngöôõng cuûa mình. Phaät töû ñaõ ñaët loøngtin vaøo Tam Baûo: Phaät, Phaùp, Taêng vaø ñaïi sö cuûahoï. Ngöôøi Thieân chuùa giaùo nöông töïa vaøo Chuùa. Tínñoà caùc toân giaùo khaùc cuõng coù ñaáng thöôïng ñeá maø hoïthöôøng thænh caàu vaø toân vinh. Khi ta thaønh taâm tintöôûng thì ta coù theå chaéc chaén ñaït ñöôïc söï baûo hoä maøta mong caàu. Tin chaéc mình khoâng bò boû rôi thì traùnhñöôïc moïi nghi vaán, moïi sôï haõi. Noùi theá nhöng ít nhaát laø theo Phaät giaùo thì söï sôïhaõi khoâng phaûi luùc naøo cuõng laø moät taâm phieàn naõo. 179
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGÑoù khoâng baét buoäc phaûi laø moät ñieàu baát thieän. Hieånnhieân, söï sôï haõi thöôøng laø moät neàn taûng ñeå phaùtsinh phieàn naõo, nghóa laø söï sôï haõi khôûi leân trongtaâm ta nhöõng phaûn öùng nguy haïi. Nhöng khoâng phaûivì theá maø ñaùnh ñoàng taát caû moïi vieäc ñöôïc. Phaät giaùokhoâng phaân tích söï sôï haõi nhö moät ñieàu töï noù xaáu xavaø nhaát thieát phaûi laø baát thieän vaø coù haïi. Thí duï, söïsôï haõi tröôùc caùc phieàn naõo nhö oaùn haän, taät ñoá, giaûiñaõi hay voâ minh, hoaëc laø söï sôï haõi tröôùc nhöõng haønhvi taùc haïi nhö gieát haïi hay troäm caép, nhöõng noãi sôïhaõi nhö theá ñöôïc coi laø coù ích vaø hieàn thieän. Chínhsöï sôï haõi ñoái vôùi coõi Ta-baø seõ thoâi thuùc ta thoaùtly vaø truyeàn cho chuùng ta loøng can ñaûm caàn thieát.Tuy nhieân, trong nhieàu tröôøng hôïp, söï sôï haõi vaãn laømaûnh ñaát toát cho nhöõng yù nghó vaø haønh vi baát thieännaûy maàm.9. Nieäm töôûng veà söï voâ thöôøng cuûa taát caû caùcphaùp höõu vi Caùc phaùp naøo ñöôïc goïi laø höõu vi thì coù nghóa laøcaùc phaùp aáy voâ thöôøng. YÙ thöùc ñöôïc ñieàu ñoù khoângkhoù. Chæ caàn ñaøo saâu vaán ñeà moät chuùt thì thaáy ngayraèng taát caû nhöõng söï höõu nhôø nhaân vaø duyeân maøhieän höõu, thì chuùng chæ coù theå hieän höõu trong moät180
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEthôøi gian ngaén. Taát caû caùc hieän töôïng duyeân sinhñeàu xuaát hieän vaø tieâu dieät trong töøng nieäm, töùc laøchuùng khoâng theå hieän höõu trong nieäm keá tieáp. Chuùngkhoâng theå hieän höõu moät caùch hoaøn toaøn gioáng y nhönhau trong hai nieäm lieân tuïc. Phaät giaùo cho raèng hieåu ñöôïc nhö theá raát coù lôïi,bôûi hai lyù do: – Thöù nhaát, nhaän thöùc nhö theá laø ñuùng vaø thöïc teá,vaø Phaät giaùo nghó raèng moät nhaän thöùc ñuùng chæ coùtheå ñem laïi lôïi laïc maø thoâi. Ñoàng yù laø nhö theá. Nhöng moät vaøi ngöôøi trongquyù vò coù theå töï hoûi raèng, naèm treân giöôøng beänh chôøcheát maø nghó töôûng ñeán baûn theå voâ thöôøng cuûa caùcphaùp thì coù ích lôïi gì? – Thöù hai, ngöôøi naøo tö duy moät caùch chaéc chaénraèng caùc phaùp höõu vi khoâng coù gì khaùc hôn laø nhöõnghieän töôïng voâ thöôøng, seõ töï nhieân traùnh khoûi taâmchaáp tröôùc, taâm böïc boäi vaø caùc phieàn naõo khaùc. Ñöøngqueân raèng ñaây laø moät nhaän thöùc chaân chính. Vì chaânchính neân nhaän thöùc naøy seõ chaën ñöùng caùc nhaänthöùc sai laàm, trong ñoù coù taâm chaáp tröôùc, taâm buoànböïc v.v... vì caùc taâm thöùc sai laàm naøy khoâng theå cuøngmoät luùc phaùt sinh vôùi nhaän thöùc chaân chính noùi treân. 181
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGMoät ngöôøi phaøm phu khoâng theå coù hai nieäm töôûngcuøng moät luùc. Hoï coù theå coù nhieàu yù töôûng, nhöng caùc yùtöôûng naøy phaûi tuaàn töï maø phaùt sinh. Noùi caùch khaùc,khi moät ngöôøi duy trì yù töôûng baûn chaát caùc phaùp laøvoâ thöôøng, thì khoâng coù yù töôûng dò bieät naøo khaùc coùtheå ñoàng thôøi phaùt sinh trong taâm hoï, nhaát laø caùc yùtöôûng nhieãm saéc thaùi chaáp tröôùc hay saân haän. Caùcyù töôûng naøy coù theå raát gaàn vaø chôùm khôûi leân, nhöngchuùng bò yù töôûng chaân chính kia chaën laïi, nghóa laø yùtöôûng chaân chính aáy coù moät taùc duïng phoøng thuû. Giaûn dò hôn, khi chuùng ta coâng nhaän baûn chaátvoâ thöôøng cuûa caùc phaùp höõu vi, neáu chuùng ta tieáptuïc phaân tích thì seõ thaáy raèng chính baûn thaân mìnhcuõng laø moät hieän töôïng höõu vi, do nhaân vaø duyeân hôïpthaønh. Ñi ñeán taän cuøng cuûa söï hieåu bieát thì chuùng taphaûi coù khaû naêng, luùc giôø cheát gaàn keà, töï nhuû raèngsöï cheát laø moät ñieàu hoaøn toaøn bình thöôøng, ñoù laø leõtöï nhieân cuûa vaïn höõu. Thaät ra thì chuùng ta ñaët mìnhtreân bình dieän quy öôùc thoâ: ñuùng theá, Phaät giaùo phaânbieät baûn chaát thoâ vaø teá cuûa phaùp voâ thöôøng. Caùi cheátcuûa moät höõu tình hay söï tan vôõ cuûa moät ñoà vaät thuoäcveà baûn chaát voâ thöôøng thoâ. Trong khi ñoù, söï thayñoåi trong töøng saùt-na cuûa vaïn phaùp laø baûn chaát voâthöôøng vi teá cuûa chuùng.182
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Toùm laïi, vaán ñeà laø ít nhaát cuõng neân coâng nhaäncheát laø moät hieän töôïng töï nhieân khoâng theå traùnh,vaø khoâng coù vieäc gì phaûi kinh ngaïc hay ñaëc bieät sôïhaõi. Haõy ghi nhaän raèng ñoù chæ laø moät traïng thaùi taâmthöùc thöïc teá maø thoâi, khoâng coù gì khaùc hôn laø söï vaätnhö theá naøo thì chuùng ta nhaän bieát chuùng ñuùng nhötheá aáy. Thaät ra, vieäc hieåu ñöôïc moïi söï ñeàu voâ thöôøng coùtheå baûo veä ta khoûi rôi vaøo thöôøng kieán, töùc laø caùi yùnghó maø chuùng ta nuoâi döôõng trong ñaùy taâm thöùc cuûamình raèng chuùng ta baát dieät. Töï baåm sinh, chuùng tameâ laàm töôûng raèng caùi caù nhaân laø chuùng ta ñaây, hayít nhaát laø moät phaàn cuûa caù nhaân aáy, laø moät [thöïc theåduy nhaát], thöôøng haèng vaø ñoäc laäp. Vieäc hieåu ngöôïclaïi seõ phaù vôõ ñònh kieán aáy vaø ñoàng thôøi phaù vôõ taát caûnhöõng gì phaùt sinh töø ñoù, maø tröôùc heát laø taâm voïngchaáp.10. Nieäm töôûng caùc phaùp ñeàu voâ ngaõ Vieäc hieåu raèng caùc phaùp ñeàu voâ ngaõ, [hay] söï vaéngmaët cuûa moät caùi “ngaõ” trong taát caû nhöõng gì hieänhöõu, laø moät yù nieäm hôi khoù giaûi baøy vaø cuõng khoù maøhieåu thaáu ñaùo. Khoâng theå phuû nhaän vieäc yù nieäm naøykhoù hieåu, nhöng noù cuõng raát haáp daãn. Noùi chung,ngöôøi ta thích nghe noùi veà voâ ngaõ, veà taùnh Khoâng. 183
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Bôûi vì cô hoäi ñeán vôùi chuùng ta, haõy baét ñaàu baèngcaùch töï ñaët caâu hoûi: Trong nhöõng thuaät ngöõ maø toâivöøa môùi duøng, chöõ “ngaõ” coù nghóa laø gì? Ñeå dòch töø chöõ phaïn “atman”, vaø chöõ Taây Taïng“bdag”, caùc dòch giaû thöôøng duøng nhieàu chöõ nhö“ngaõ”, “caùi toâi”, “caù nhaân” v.v... tuøy theo ngöõ caûnh,tuy nhöõng chöõ aáy khoâng ñoàng nghóa. Chuùng ta chæcaàn nhôù raèng theo caùch nhìn cuûa Phaät giaùo, chöõ “ngaõ”vaø “toâi”, theo quy öôùc laø chæ cho cuøng moät khaùi nieäm. Nhö vaäy, yù nieäm “ngaõ” gôïi cho chuùng ta ñieàu gìtröôùc tieân? Khoâng nghi ngôø gì nöõa, ñoù laø yù nieäm “thanhaân”, “keû khaùc”. Haõy toùm laïi: moät beân laø chính mình, goïi laø “ngaõ”;moät beân laø “tha nhaân”, “keû khaùc”. Ñieàu naøy thaät laøhieån nhieân, khoâng ai nghó ñeán chuyeän choái boû. Theánhöng, trong caùc kinh ñieån vaø luaän vaên Phaät giaùo,chuùng ta thaáy moät cuïm töø trôû ñi trôû laïi maõi, ñoù laø haichöõ “voâ ngaõ”. Ñieàu naøy thaät ñaùng cho chuùng ta ñaøosaâu vaø thöû tìm hieåu. Chính vì khoâng ñöôïc giaûi thíchneân tröôùc kia ôû AÂu - Myõ, moät soá lôùn caùc nhaø tö töôûngñaõ cho raèng Phaät giaùo laø moät toân giaùo bi quan vaøtheo thuyeát hö voâ. Vì hieåu töø ngöõ aáy theo nghóa ñenneân hoï ñaõ töôûng töôïng raèng Phaät giaùo phuû nhaän söï184
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEhieän höõu cuûa vaïn phaùp. Khoâng phaûi nhö theá. Chuùngta seõ coá gaéng phaân bieät giöõa caùi “toâi”, caùi “ngaõ” voánhieän höõu, vaø chöõ “ngaõ” trong cuïm töø “voâ ngaõ” ñaõ bòphaûn baùc nhö treân. Ñieåm ñaàu tieân phaûi ghi nhôù laø khi noùi “voâ ngaõ”,chöõ naøy khoâng chæ cho baát cöù caùi gì hoaëc chæ cho caùigì cuõng ñöôïc. Caùi ngaõ bò choái boû laø moät caùi ngaõ ñöôïcxem laø tuyeät ñoái. Noù ñöôïc töôûng töôïng nhö moät caùigì töï noù sinh khôûi, hoaøn toaøn ñoäc laäp, khoâng lieân heävôùi baát cöù ñieàu gì khaùc, khoâng leä thuoäc vaøo gì khaùc.Moät caùi “ngaõ” töï sinh nhö theá thì Phaät giaùo quaû thaätcoù phuû nhaän. Ngöôïc laïi thì Phaät giaùo xaùc nhaän ñieàu gì? Phaätgiaùo xaùc nhaän laø moïi söï tuy coù maët ñaáy, nhöng tuøythuoäc vaøo nhau ñeå maø coù. Noùi caùch khaùc, Phaät giaùocoâng nhaän söï hieän höõu theo theå thöùc duyeân sinh: caùchieän töôïng sinh khôûi [trong ñieàu kieän] caùi naøy ñoáiñaõi vôùi caùi kia, chöù khoâng rieâng reõ ñoäc laäp. Khoå thay, khi trình baøy raèng Phaät giaùo coâng nhaänsöï hieän höõu nhöng theo theå thöùc duyeân sinh, thì ñieàunaøy laïi laøm naûy sinh moät söï hieåu laàm môùi. Ngöôøi tathay theá hieåu laàm naøy baèng moät hieåu laàm khaùc. Thaättheá, coù ngöôøi tin raèng laàn naøy Phaät giaùo cho raèng,ñeå maø coù, thì moät hieän töôïng phaûi tuøy thuoäc vaøo taát 185
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcaû caùc hieän töôïng khaùc. Noùi nhö theá thì coù hôi phoùngñaïi. Caùi nghóa phaûi nhôù laø khi noùi moät phaùp phaûi tuøythuoäc vaøo phaùp khaùc ñeå maø coù, ñieàu naøy khoâng heànguï yù raèng noù phaûi tuøy thuoäc vaøo taát caû caùc phaùpkhaùc. Thí duï neáu chuùng ta quan saùt moät beân laø moätcon meøo vaø beân kia laø moät con choù, thì chuùng ta seõkhoâng xaùc nhaän raèng con meøo phaûi tuøy thuoäc vaøo söïcoù maët cuûa con choù môùi hieän höõu ñöôïc. Hoûi noù ñi!Noù seõ khoâng ñoàng yù chuùt naøo. Treân thöïc teá, con meøohoaøn toaøn coù theå hieän höõu maø khoâng caàn con choù. Ngöôïc laïi coù nhöõng hieän töôïng hieån nhieân laø tuøythuoäc vaøo nhau maø coù. Ñuùng theá, laøm sao chuùng tanhaän thöùc ñöôïc “ngöôøi khaùc”, neáu khoâng phaûi laøtrong moái töông quan vôùi chính chuùng ta? Cuõng theá,“tay traùi” phaûi ñöôïc nhaän thöùc trong moái töông quancuûa noù ñoái vôùi “tay phaûi” vaø ngöôïc laïi v.v... Baây giôø, ñeå coù theå chính xaùc hôn nöõa, khi Phaätgiaùo noùi ñeán söï hieän höõu duyeân sinh, ñieàu naøy coùnghóa laø muoán hieän höõu, taát caû caùc phaùp ñeàu tuøythuoäc vaøo hieän löôïng1 cuûa ngöôøi nhaän thöùc. Trong1 Hieän löôïng: tieáng Phaïn laø Pramana, tieáng Taây Taïng laø tsag ma: töùc laø khoâng coù söï sai laàm trong söï nhaän thöùc moät ñoái töôïng, thí duï nhaõn thöùc tieáp xuùc vôùi traàn caûnh laø ñoùa hoa traéng.186
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEthöïc teá, chuùng ta coù theå chaáp nhaän moät vaät hieän höõuchæ khi naøo noù ñöôïc chöùng thaät bôûi moät nhaän thöùc.Vaø nhaän thöùc ñoù phaûi ñuùng, phaûi phuø hôïp vôùi nhöõngtieâu chuaån ñaõ ñöôïc ñònh saün. Theá thì ñeå hieän höõu, taátcaû caùc phaùp ñeàu phaûi tuøy thuoäc vaøo moät söï nhaän thöùcchaân chính, khieán cho noù trôû neân chính thöùc.11. Nieäm töôûng Nieát-baøn laø tòch tónh an laïc Chaéc haún ñaây laø moät phaùt bieåu khoâng ñöôïc saùngsuûa tí naøo, vì phaûi coâng nhaän laø noù hoaøn toaøn thuoäcveà Phaät giaùo. Chuùng ta phaûi giaûi thích caâu naøy nhötheá naøo? Chuùng ta seõ khoâng theå ñi vaøo chi tieát vì ñaâylaø moät phaïm truø raát roäng. Toùm laïi ñoái vôùi moät Phaät töû, vieäc nghó raèng Nieát-baøn laø tòch tónh ñoàng nghóa vôùi söï quy y Tam baûo:Phaät, Phaùp, Taêng, chính xaùc hôn laø quy y Phaùp baûo,töùc laø nhöõng giaùo lyù maø ñöùc Phaät ñaõ thuyeát giaûng.Haõy ghi nhaän raèng nhöõng giaùo lyù aáy coù hai maët, töùclaø giaùo phaùp ñöôïc Phaät thuyeát vaø thaønh quaû cuûa söïthöïc haønh giaùo phaùp aáy: nhöõng ñöùc haïnh ñaõ ñöôïcphaùt trieån nhö taâm töø bi, trí tueä hay boá thí... ñi ñoâivôùi söï tröø boû caùc khuyeát ñieåm hay sai laàm ñoái nghòchnhö saân haän, voâ minh hay xan laän. 187
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Tuy coù nhieàu nghóa khaùc nhau, nhöng tröôùc heát“Nieát-baøn” coù nghóa laø “sieâu vieät ñau khoå” nhôø coângphu tu taäp. Khi moät ngöôøi ñaõ haï thuû coâng phu tu taâmcho ñeán möùc tieâu tröø taát caû caùc yeáu toá gaây phieàn naõo,keå caû voâ minh, thì ta noùi vò aáy ñaõ chöùng Nieát-baøn:moät traïng thaùi sieâu vieät moïi khoå ñau, cuõng goïi laø moättraïng thaùi an laïc.Keát luaän Noùi toùm laïi, trong quyeån kinh maø chuùng ta ñaõ ñoïclöôùt qua, ñöùc Phaät coù lieät keâ 11 thieän taâm vaø khuyeánkhích phaûi laøm sao ñeå ñeán giôø laâm chung ta phaùtkhôûi ñöôïc [ít nhaát laø] moät trong nhöõng thieän taâm ñoù.Noùi chung thì taát caû giaùo phaùp cuûa ñöùc Phaät ñeàu quyveà moät ñieåm, taát caû ñeàu laø nhöõng phöông thöùc giuùpcho haønh giaû coù theå tu taäp vaø daàn daàn töï cheá phuïctaâm mình.188
  • KINH ÑAÏI THÖØA NOÙI VEÀ CAÙC DIEÄU TRÍVOÂ THÖÔÏNG LUÙC CAÄN TÖÛ M aëc duø taát caû giaùo phaùp cuûa Ñöùc Phaät ñeàu coù chung moät muïc ñích, nhöng caùc giaùo phaùpnaøy laïi voâ cuøng khaùc bieät treân phöông dieän ñeà taøicuõng nhö söï tu trì. Moãi quyeån kinh seõ nhaán maïnhmoät ñieåm naøo, treân moät chieàu höôùng naøo ñoù. Vì ñöùcPhaät raát quan taâm vieäc laøm sao giuùp caùc ñeä töû Thanhvaên ñöông thôøi cuûa Ngaøi moät caùch höõu hieäu nhaát,baèng caùch ban cho hoï nhöõng tö lieäu maø hoï coù theåduøng ñöôïc vaø khoâng nhaän chìm hoï vôùi nhöõng döõ kieändö thöøa. Ngaøi khoâng heà tìm caùch giaûng veà moät ñeàtaøi töø ñaàu ñeán taän cuøng roát raùo ñeå roài khoâng bao giôøtrôû laïi nöõa. Ngaøi thöôøng phaân boá caùc ñieàu giaûi thíchdaàn daàn trong caùc baøi Phaùp, vaø khoâng ngaïi nhaéc laïinhieàu laàn caùc yù nieäm quan troïng, neáu caàn thì theâmmoät saéc thaùi, moät söï soi saùng hay môû baøy môùi hôn. Theo caùch ñoù, trong quyeån “Kinh Ñaïi thöøa noùi veàcaùc dieäu trí voâ thöôïng luùc caän töû”, moät laàn nöõa ñöùcPhaät tuyeân thuyeát veà caùc traïng thaùi taâm thöùc maøchuùng ta neân phaùt khôûi luùc gaàn nhaém maét lìa ñôøi.Laàn naøy coù naêm taâm thöùc. 189
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Coù moät soá trong naêm taâm thöùc naøy ñaõ ñöôïc ñeà caäptrong baûn kinh tröôùc, nhöng laïi ñöôïc phaùt bieåu moätcaùch hôi khaùc ñi, nhö quyù vò seõ thaáy. Theo thoâng leä, tröôùc tieân toâi seõ truyeàn daïy kinhnaøy baèng caùch ñoïc leân [toaøn vaên kinh] moät laàn:1 “Quy maïng nhaát thieát chö Phaät vaø chö Boà Taùt. Toâi nghe nhö vaày, moät thôøi Baïc Giaø Phaïm taïi Saéc Cöùu Caùnh thieân cung, thuyeát Phaùp cho ñaïi chuùng. Luùc aáy Hö Khoâng Taïng Boà Taùt, vò ñaïi anh huøng, leã Baïc Giaø Phaïm vaø hoûi raèng: – Baïc Giaø Phaïm, Boà Taùt phaûi quaùn nhö theá naøo vaøo luùc caän töû? Baïc Giaø Phaïm daïy: – Hö Khoâng Taïng Boà Taùt, luùc caän töû, Boà Taùt phaûi quaùn caùc dieäu trí luùc caän töû. Theá naøo laø caùc dieäu trí luùc caän töû? 1) Vì taát caû caùc phaùp baûn theå ñeàu thanh tònh, neân quaùn töôûng vieân maõn nhaát laø quaùn veà taùnh Khoâng cuûa taát caû caùc phaùp. 2) Vì taát caû caùc phaùp ñeàu coù trong taâm Boà- ñeà, neân quaùn töôûng vieân maõn nhaát laø quaùn taâm ñaïi bi. 3) Vì taát caû caùc phaùp baûn theå laø quang minh,1 Kinh Ñaïi thöøa noùi veà caùc dieäu trí voâ thöôïng luùc caän töû. Teân Phaïn ngöõ: Ārya- atajñāna nama mahāyāna sūtra; teân Taïng ngöõ: ‘Phags pa ‘da’ ka ye shes zhes bya ba theg pa chen po’i mdo.190
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE neân quaùn töôûng vieân maõn nhaát laø quaùn voâ nhaát vaät1 trong caùc phaùp. 4) Vì taát caû caùc phaùp ñeàu voâ thöôøng, neân quaùn töôûng vieân maõn nhaát laø quaùn taâm voâ chaáp. 5) Vì taâm laø nhaân cuûa trí hueä baùt-nhaõ, ñöøng tìm taùnh Phaät ôû ñaâu khaùc. Baïc Giaø Phaïm laëp laïi baèng keä raèng: Caùc Phaùp voán thanh tònh, Haõy quaùn veà taùnh Khoâng. Ñaày ñuû Boà-ñeà taâm, Haõy quaùn taâm ñaïi bi. Caùc phaùp voán quang minh, Quaùn phaùp voâ nhaát vaät. Caùc Phaùp voán voâ thöôøng, Haõy quaùn taâm voâ chaáp. Taâm sinh dieäu trí hueä, Phaät taùnh tìm ñaâu xa? Baïc Giaø Phaïm thuyeát Phaùp nhö theá roài, Boà Taùt Hö Khoâng Taïng vaø ñaïi chuùng voâ cuøng hoan hæ taùn thaùn. Phaät thuyeát Kinh Ñaïi thöøa noùi veà caùc dieäu trí voâ thöôïng luùc caän töû.”1 Möôïn töø caâu “boån lai voâ nhaát vaät” cuûa lLuïc toå Hueä Naêng, ñeå dieãn taû roõ yù cuûa caâu naøy. (ND) 191
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Kinh Ñaïi thöøa naøy ñaõ ñöôïc tuyeân thuyeát trongñieàu kieän naøo? Ñoù laø moät ngaøy ñöùc Phaät coù caùc vòñeä töû vaây quanh, nhaát laø caùc vò Boà Taùt. Moät trongcaùc vò Boà Taùt naøy teân laø Hö Khoâng Taïng (Taïng ngöõ:Namkhai Nying Po) ñaûnh leã ñöùc Phaät vaø hoûi: Luùc caäntöû, caùc vò Boà Taùt neân quaùn nhö theá naøo? Trong lôøi giaûi ñaùp, ñöùc Phaät duøng chöõ “dieäu trívoâ thöôïng” ñeå noùi veà naêm traïng thaùi taâm thöùc maøNgaøi ñaëc bieät saùch taán. Chuùng ta ñaõ thaáy raèng mìnhkhoâng baét buoäc phaûi aùp duïng caû naêm. Ngöôïc laïi, muïcñích laø ñeå coù söï löïa choïn vaø aùp duïng vaøo töøng tröôønghôïp rieâng, tuøy theo ñieàu maø ngöôøi laâm chung coù theåhay khoâng theå tö duy: taùnh Khoâng, hoaëc taâm ñaïi biv.v...1. Quaùn taùnh Khoâng Lôøi daïy raát ngaén goïn naøy thaät ra noùi leân söï khoângcoù thöïc cuûa vaïn vaät, töùc laø taùnh Khoâng cuûa chuùng.Luùc laâm chung, khôûi leân trong taâm trí tueä veà taùnhKhoâng cuûa caùc phaùp laø moät ñieàu voâ cuøng lôïi ích. Ñeågiaûng roäng lôøi kinh, “caùc phaùp” nghóa laø caùc hieäntöôïng, “baûn theå voán hoaøn toaøn thanh tònh” nghóa laøbaûn theå cuûa chuùng hoaøn toaøn khoâng coù töï taùnh haythöïc theå. Vì theá, chuùng ta phaûi quaùn xeùt, phaûi phaùt192
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtrieån hieåu bieát veà söï vaéng maët cuûa töï taùnh [töï toàn]trong taát caû hieän töôïng nhö noùi treân. Toâi nghó raèng quyù vò nghe caâu naøy coù veû quenthuoäc, vì chuùng ta ñaõ gaëp laïi nieäm töôûng thöù möôøitrong möôøi moät nieäm töôûng ñaõ ñöôïc neâu roõ trongquyeån kinh ñeà caäp tröôùc ñaây. Khoâng caàn phaûi noùi, lôøi khuyeán duï naøy khoângphaûi daønh cho baát cöù ai cuõng ñöôïc. Ngöôøi nghe phaûitöøng ñöôïc hoïc taäp tröôùc ñoù, phaûi coù moät hieåu bieát caênbaûn. Nhöng neáu ñaõ coù ñöôïc söï hieåu bieát caàn thieát,vieäc coù theå quaùn xeùt veà taùnh Khoâng trong giôø phuùtaáy seõ mang ñeán moät söï lôïi ích lôùn lao, bôûi raát nhieàulyù do. Chuùng ta ñaõ ñeà caäp qua, nhöng nhaéc laïi veàkhaùi nieäm naøy cuõng khoâng phaûi laø moät söï dö thöøa. Trong Phaät giaùo, “phaøm phu” laø ngöôøi coøn ôû trongcoõi Ta-baø, coøn luaân hoài trong caùc caûnh giôùi höõu viquyeát ñònh bôûi nghieäp vaø phieàn naõo. Cho raèng ñoù laøtröôøng hôïp cuûa chuùng ta, thì nguyeân nhaân laø töø voâthuûy chuùng ta ñaõ bò ñaùnh löøa bôûi nhaän thöùc sai laàmveà caùi gì laø coù. Theá nhöng, neáu phaân tích moät caùchñuùng ñaén thì chuùng ta coù theå nhaän ra raèng söï vaätñöôïc nhaän thöùc – baát cöù moät hieän töôïng naøo – coùthaät ñaáy, nhöng chaéc chaén khoâng phaûi döôùi daïng 193
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGthöùc maø noù trình hieän. Ñuùng vaäy, caùi hình töôùngtrình hieän trong taâm trí chuùng ta laø moät söï kieänñöôïc nhaän thaáy moät caùch bieät laäp vôùi söï vaät khaùc.Chuùng ta coù caûm töôûng laø noù xuaát hieän baèng chínhkhaû naêng cuûa noù, khoâng tuøy thuoäc vaøo baát cöù söï kieännaøo khaùc, vaøo moät nhaân hay moät duyeân naøo, trongkhi söï thaät laïi khaùc haún. Caùc hieän töôïng coù laø moät ñieàu ñöông nhieân, nhöngchuùng luoân luoân ñeán töø moät nhoùm nhaân toá, noùi giaûndò laø töø moät nhoùm nhaân duyeân. Theá maø taâm trí ta laïithaáy ngöôïc haún, vaø trong khi caûm nhaän cuûa chuùngta hoaøn toaøn sai laàm, ta laïi tin ñoù laø chaân thaät ñeánnoãi ta chaáp vaøo söï vaät döôùi caùi hình töôùng chung aáy.Chuùng ta tin raèng söï vaät töï coù, vaø coù moät caùch ñoäclaäp, ta gaùn cho chuùng moät tính caùch tuyeät ñoái. Chínhcaùi thaáy sai laàm ñoù cuûa chuùng ta ñoái vôùi taát caû caùcsöï höõu ñaõ taïo neân caùi voâ minh goïi laø caên baûn, vì voâminh naøy ñaõ troùi chaët chuùng ta vaøo coõi Ta-baø töø voâthuûy cho ñeán nay. Cho neân, hieåu theo höôùng ngöôïc laïi, thaáy ñöôïc söïthaät, nhaän thöùc ñöôïc söï vaéng maët cuûa töï taùnh laø raátcoù ích cho chuùng ta. Nhaát laø neáu quaùn xeùt ñöôïc nhötheá ngay tröôùc khi cheát thì thaät laø kòp luùc.194
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Toát hôn heát laø haõy laáy moät thí duï coù yù nghóa vìgaàn vôùi ta nhaát, ñoù laø caùi “toâi”, caùi “ta”, vaø caùch thöùcmaø chuùng ta töï nhaän thöùc veà mình. Suoát ngaøy chuùngta duøng ñeán chöõ “toâi”, chöõ “ta”: “Toâi laøm caùi naøy, toâilaøm caùi kia”, “toâi ñi ñeán choã ñoù” v.v... Khi chuùng tañang nghó nhö theá, “ta ñeán, ta ñi” v.v… vaø khaû naêngthöïc hieän ñieàu ñoù tuøy thuoäc vaøo caùi caáu taïo caù nhaânchuùng ta, nghóa laø vaøo thaân vaø taâm ta. AÁy vaäy maøchuùng ta khoâng thaáy khía caïnh ñoù, vaø ta khoâng heànghó raèng moïi söï voán dieãn tieán nhö theá. Thaät ra, thænh thoaûng chuùng ta neân daønh moät ítthì giôø ñeå quan saùt caùch ta nhaän thöùc veà chính mìnhkhi nghó ñeán nhöõng gì ta laøm, ñieàu naøy khaù quantroïng. Khi chuùng ta ñang nghó ñeán chöông trình “taseõ ñi ñeán ñoù”, thì ta hình dung caùi “ta” ñoù nhö theánaøo? Phaûi chaêng laø chuùng ta hình dung noù nhö moätcaùi “toâi” hoaøn toaøn ñoäc laäp, töï höõu, khoâng tuøy thuoäcvaøo baát cöù gì khaùc, ngay caû thaân vaø taâm cuûa noù? Phaûichaêng ñoù laø hình aûnh ñöôïc thaønh laäp trong trí cuûachuùng ta? Hình aûnh moät caùi “toâi” ñoäc laäp ñoái vôùi taát caû, vaønhaát laø ñoái vôùi thaân vaø taâm, laø caùi maø ta goïi laø “chaápngaõ”, bieåu tröng cuûa söï voâ minh. Roõ raøng chuùng tahieän höõu nhö moät caù nhaân, nhöng ñeå hieän höõu, chuùng 195
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGta phaûi coù moät thaân vaø moät taâm ñaõ chöù! Khoâng bieátchuùng ta seõ laøm caùch naøo ñeå hieän höõu nhö moät caùi“toâi” neáu hoaøn toaøn khoâng keå ñeán thaân taâm vaø khoângtuøy thuoäc vaøo chuùng? AÁy vaäy maø chuùng ta naøo coù nhaän thöùc söï vaät nhötheá ñaâu! Thaät theá, khi chuùng ta nghó “toâi seõ ñi ñeánchoã ñoù”, ta nhaän thöùc veà caùi “toâi” aáy raát giaûn dò, neáukhoâng noùi laø ñôn giaûn hoaù quaù möùc! Chuùng ta haøiloøng vôùi yù nghó “toâi” trong taâm, khoâng heà ñaët nghivaán, cho ñeán noãi khoâng moät chuùt nghi ngôø raèng caùi“toâi” aáy khoâng heà ñoäc laäp nhö mình töôûng! Ñeå laáy moät thí duï roõ reät hôn, haõy töôûng töôïng laøcoù ngöôøi coâng kích hay laêng nhuïc chuùng ta. Thöôøngthì chuùng ta phaûn öùng nhö theá naøo? Haõy thuù nhaänraèng chuùng ta raát phaät yù vaø caûm thaáy coù chuùt gì töùcgiaän. Vì chuùng ta phaãn noä, coù theå chuùng ta naûy sinhyù nghó: “Noù daùm noùi theá vôùi ta! Vôùi chính ta!” Vaø caùi“ta” aáy coù veû töï aùp ñaët leân chuùng ta. Noù hieån hieännhö moät thöïc taïi, töï höõu, moät hieän theå tuoàng nhö ñoäclaäp. Chaéc chaén khoâng phaûi trong nhöõng luùc nhö theámaø chuùng ta coù theå töï nhaän ra raèng caùi töï xöng laø“ta” tuyeät ñoái aáy hoaøn toaøn khoâng heà tuyeät ñoái. Phaûi,chuùng ta hieän höõu nhö moät caùi “ta”, nhö moät “caù196
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtheå”, nhöng laø tuøy thuoäc vaøo thaân vaø taâm cuûa mình.Khoâng coù thaân vaø taâm, chuùng ta laø caùi gì? Xeùt tröôøng hôïp ngöôïc laïi. Laàn naøy chaúng nhöõngngöôøi ñoái dieän khoâng coâng kích ta maø coøn ñöa ta leânmaây: “Toâi phuïc oâng (hay baø) quaù! OÂng thaät laø taøi tríveïn toaøn! Ngoaøi söï hieåu bieát uyeân thaâm, oâng coøn toûra thaät laø toát ñoái vôùi ngöôøi khaùc! Ñaõ vaäy maø coøn sangtroïng quaù!” Tröôùc nhöõng lôøi taâng boác nhö theá, coù ngöôøi vaãncoù theå giöõ taâm baát ñoäng vaø bieát roõ mình thaät söï nhötheá naøo, nhöng phaàn ñoâng seõ caûm thaáy khoaùi chí, eâmtai. Thay vì nhaän thaáy ñoù chæ laø nhöõng lôøi noùi laømñeïp loøng, thöôøng thì hoï laïi deã daøng naûy sinh yù nghó:“Nghó cho cuøng, oâng ta noùi ñuùng! Ta ñaây cuõng khaùlaém chöù!” Ñoàng thôøi, yù nieäm chuùng ta coù veà chínhmình nhö laø moät caù nhaân coù thaät, roõ raøng hieän höõubaèng chính khaû naêng cuûa mình. Haén coù ñoù, hoaøntoaøn coù ñoù. Chuùng ta thaáy nhö vaäy vaø khoâng ñi tìmxa hôn. Moät thí duï khaùc raát thoâng thöôøng. Cho laø chuùng tacoù moät ngoâi nhaø. Nhöng maùi nhaø bò thuûng vaø chuùngta phaùt hieän coù nöôùc doät. Laø moät tay thôï gan daï,chuùng ta quyeát ñònh töï söûa laáy. Vì choã doät naèm ngay 197
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGbeân caïnh maùng nöôùc, chuùng ta beøn maïo hieåm treøoleân gaàn meù. Thình lình chaân ta tröôït treân maùi nhaø,chuùng ta hoaûng hoàn, sôï ñieáng ngöôøi. Thaät ra chuùngta chöa ngaõ, chæ bò tröôït chaân thoâi, nhöng laäp töùcchuùng ta haõi huøng nghó raèng “Toâi ngaõ!” Vaø dó nhieân,caùi “toâi” ñoù raát thaät coù ñoái vôùi chuùng ta. Chuùng tathaáy ñoù laø moät caùi gì hoaøn toaøn töï noù hieän höõu, chöùkhoâng heà nghó raèng caùi “toâi” aáy, nghóa laø caù nhaâncuûa chính ta ñaây, laø moät hieän töôïng hoaøn toaøn töôngñoái vaø giaû danh. Trong giai ñoaïn hieän thôøi, chuùng takhoâng coù khaû naêng nghó nhö theá! Khi ôû bôø meù cuûa maùi nhaø hay cuûa moät hoá thaúmchuùng ta hoaûng hoát keâu leân “toâi ngaõ”, hay tröôùc maëtmoïi ngöôøi, sung söôùng vôùi nhöõng lôøi taâng boác quaùkhích chuùng ta töï baûo “nghó cho cuøng, ta cuõng khaùlaém chöù!”, caùi khaùi nieäm “toâi” hình thaønh trong tríchuùng ta [theo caùch ñoù] coù phaûi laø moät söï “chaáp thaätcoù” khoâng? Khoâng, chöa heà. Beà ngoaøi noù coù veû nhöthaät moät caùch tuyeät ñoái, nhöng chuùng ta chöa naûysinh taâm chaáp tröôùc voán ñi ñoâi vôùi söï thaät sai laàmaáy. Tuy nhieân, moät nhaän thöùc veà moät söï vieäc maøtöôùng traïng chung coù veû nhö hieän höõu ñoäc laäp theolyù thuyeát laïi thöôøng keùo theo moät taâm chaáp tröôùc ñoáivôùi töôùng traïng chung aáy. Theá laø chuùng ta tin raèng198
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcaù nhaân thaät söï hieän höõu döôùi beà ngoaøi ta nhìn thaáyñöôïc, hay noùi caùch khaùc, ñuùng nhö töôùng traïng chungmaø hoï trình hieän. Vaäy thì, söï chaáp thaät töùc laø söï tintöôûng raèng ñoái töôïng ñöôïc nhaän thöùc – ôû ñaây laø caùicaù nhaân döôùi daïng caùi “toâi” – töï noù hieän höõu, khoângtuøy thuoäc vaøo baát cöù gì khaùc. Ñeå mieâu taû töø ñaàu ñeán cuoái tieán trình naøy, trongtröôøng hôïp moät keû phaøm phu, thì ngöôøi naøy hìnhdung baát cöù ñoái töôïng nhaän thöùc naøo cuûa mình, vaøñaëc bieät laø caùi “toâi”, hoaøn toaøn bieät laäp vôùi taát caû moïinhaân duyeân. Treân caên baûn cuûa nhöõng saéc töôùng beânngoaøi nhö theá, hoï beøn “chaáp” moïi vaät döôùi daïng aáy:Hoï tin chaéc raèng moïi söï vaät, vaø ñaëc bieät laø chính conngöôøi cuûa hoï, hieän höõu thaät söï döôùi hình töôùng maøhoï nhaän thaáy. Ñoù laø caùi maø Phaät giaùo goïi laø “chaápngaõ”,1 hay noùi caùch khaùc laø “chaáp thaät”.2 Söï chaáp ngaõ ban cho ñoái töôïng bò chaáp (caùi sôûchaáp) moät quyeàn löïc raát lôùn, chaáp ngaõ caøng naëng baonhieâu thì quyeàn löïc caøng lôùn baáy nhieâu: caùi caù nhaâncoù veû nhö thaät coù (vôùi nghóa laø bieät laäp vôùi moïi nhaân1 Chaáp ngaõ: thaáy caùi ta, caùi toâi thaät söï töï hieän höõu, khoâng nhôø vaøo nhaân duyeân naøo, töø ñoù sinh ra baùm chaáp vaøo noù.2 Chaáp thaät hay laø chaáp coù, chaáp tuyeät ñoái. Theo Trung Quaùn toâng, khaùi nieäm naøy ñoàng nghóa vôùi “chaáp ngaõ”. 199
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGduyeân) ñöôïc thaønh laäp nhö moät caùi gì tuyeät ñoái vaø coùmoät taàm quan troïng toái cao ñoái vôùi ngöôøi chaáp ngaõ(naêng chaáp). Khaùi nieäm veà “toâi” caøng chaéc chaén baonhieâu thì khaùi nieäm veà “ngöôøi khaùc” cuõng ñoàng thôøichaéc chaén vaø roõ reät baáy nhieâu. Söï ngaên caùch giöõa“toâi” vaø “ngöôøi khaùc” trôû neân raát roõ raøng vaø trieät ñeå,vaø khoâng heà coù moät moái töông quan hay moät nhòp caàunaøo giöõa hai beân. Keát quaû laø, moät caùch raát töï nhieânvaø khoâng theå traùnh ñöôïc, ta caûm thaáy ñaém luyeánmaõnh lieät ñoái vôùi caùi “toâi” maø ta cho laø toái thöôïng,cuøng vôùi taát caû nhöõng gì maø ta nghó laø ñöùng veà pheta. Vaø cuõng khoâng traùnh ñöôïc, ñieàu ñoù laøm khôûi sinhaùc caûm vôùi “keû kia” vaø nhöõng gì dính daáp tôùi haén. Töøñoù – söï ñaém luyeán ñoái vôùi chính mình cuøng nhöõng gìthuoäc veà mình, vaø aùc caûm ñoái vôùi keû khaùc laãn nhöõnggì thuoäc veà hoï – naûy sinh taát caû moïi phieàn naõo cuûataâm thöùc. Vaø moãi laàn caùc phieàn naõo khôûi sinh, daàu laøvì ñaém tröôùc hay vì aùc caûm, chuùng seõ taùc ñoäng leân babình dieän (thaân, khaåu vaø yù) vaø keùo theo söï tích luõytrong taâm nhöõng chuûng töû töông ñöông. Sau ñoù, caùcchuûng töû aáy seõ bieán thaønh nghieäp baùo ñöa chuùng tañi vaøo nhöõng kieáp taùi sinh môùi trong coõi Ta-baø. Ñoù laø caùch phaøm phu cöù theá maø xoay vaàn trongtheá giôùi Ta-baø, do phieàn naõo vaø nghieäp thöùc ñöa ñaåy200
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñi töø coõi höõu vi naøy ñeán coõi taïo taùc khaùc. Khi ta töïbaûo laø neân, hay noùi caùch khaùc laø phaûi, caáp baùch thoaùtkhoûi caùi voøng laån quaån aáy, caùi voøng luaân hoài voâ taänñöa ta ñeán nhöõng kieáp taùi sinh ñoàng loaïi aáy, thì chæcoù moät caùch duy nhaát laø chaám döùt ngay nhöõng yeáu toánuoâi döôõng noù. Phaûi tröø dieät voâ minh, vaø chính xaùchôn laø caùi voâ minh ngaõ chaáp. Ñoù laø lyù do vì sao trongbaûn kinh naøy ñöùc Phaät ñaõ nhaán maïnh ngay töø ñaàu laøngöôøi haáp hoái maø tö duy ñöôïc, töùc laø hieåu ñöôïc “vaïnphaùp ñeàu khoâng”, vôùi nghóa laø chuùng khoâng “coù” moätcaùch bieät laäp vaø coù thaät taùnh – thì thaät laø toát chongöôøi aáy. Moät ngöôøi phaøm phu chaéc chaén coù chaáp ngaõ, nhöngñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø söï chaáp ngaõ luùc naøo cuõnghieän dieän trong taâm thöùc hoï. Ñieàu ñoù khoâng phaûi luùcnaøo cuõng roõ raøng minh baïch. Chæ trong nhöõng tröôønghôïp nhö vöøa ñeà caäp treân thì noù môùi xuaát hieän moätcaùch raát roõ neùt. Vaäy thì chính nhöõng kinh nghieämhôi teá nhò, toát hay xaáu, khôûi ñoäng nieäm töôûng veàngaõ khieán cho söï chaáp ngaõ coâng khai phaùt xuaát. Neáukhoâng, dó nhieân laø söï chaáp ngaõ hieän höõu nôi moãingöôøi, nhöng raát thöôøng xuyeân moät caùch tieàm taøng. Taïi sao tö duy veà taùnh Khoâng, veà söï vaéng maët cuûatöï taùnh vaøo luùc caän töû laïi laø ñieàu ñaùng laøm vaø phaûiluùc? 201
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Vì laø phaøm phu, neân töø voâ thuûy chuùng ta ñaõ quenchaáp ngaõ, töùc laø caùi voïng töôûng chaáp laáy moïi söï vaätvaø ngay caû chính mình, nhö nhöõng thöïc theå tuyeätñoái. Luùc giôø cheát gaàn keà, söï chaáp ngaõ trôû neân maõnhlieät boäi phaàn. Noù seõ noåi leân vôùi moät söùc maïnh voâsong, moät laø do thoùi quen coá höõu, hai laø vì caùi giôøphuùt teá nhò ñang traûi qua. Theá nhöng, söï chaáp ngaõtaêng cöôøng seõ cuûng coá taát caû nhöõng gì maø noù phaùtsinh. Vôùi thôøi gian, chuùng ta ñaõ chaáp tröôùc khaù nhieàuvaøo chính chuùng ta vaø thaân taâm cuûa mình. Trongnhöõng giaây phuùt quaù ñaëc bieät naøy, söï chaáp tröôùc taêngleân raát maïnh vì chuùng ta bieát roõ raèng mình seõ khoângcoøn ôû laâu trong coõi ñôøi naøy nöõa. Thaân xaùc chuùng ta seõkhoâng coøn nöõa. Chuùng ta seõ phaûi boû noù laïi phía sauvì noù seõ bò tieâu dieät, tan bieán. Moät ngöôøi phaøm phu,trong vieãn caûnh aáy gaàn nhö khoâng theå naøo khoângbò chìm ñaém trong moät söï chaáp tröôùc vaøo thaân theåcuûa mình maõnh lieät hôn luùc tröôùc raát nhieàu. Caøngthaáy mình saép maát noù, mình caøng baùm chaët vaøo noù.Söï khaùt aùi vaø tham luyeán ñoái vôùi thaân theå seõ laømcho moät chuûng töû nghieäp trôû neân thaønh thuïc, ñoù laønghieäp ñöa ta ñi taùi sinh, vì chính nghieäp naøy seõphoùng ta vaøo moät kieáp soáng môùi trong coõi Ta-baø.202
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Moät ngöôøi laâm chung seõ ôû trong traïng thaùi taâmthöùc naøo? Hoï thöôøng töï nhuû: “Ta seõ bieán maát! Ta seõbò tieâu dieät!” Thaät ra, caùi seõ bieán maát laø thaân xaùc cuûahoï, nhöng hoï laïi khoâng thaáy nhö theá. Hoï seõ khoângtheå phaân tích nhö theá neáu hoï khoâng ñaõ töøng mieânmaät huaân taäp töø tröôùc. Phaûn öùng töï nhieân seõ laø “Toâiñang bieán maát” chöù chaéc chaén khoâng phaûi laø “chæ coùthaân theå toâi ñang bò huûy dieät chöù khoâng phaûi toâi”. Ngöôøi laâm chung töï ñoàng hoùa moät caùch raát töïnhieân vôùi thaân theå, vaø ñoù laø bôûi vì quaù chaáp chaëtvaøo thaân theå cuûa hoï. Söï chaáp tröôùc vaøo thaân theå cuûahoï maïnh ñeán noãi hoï thaáy mình vôùi noù laø moät. Hoïkhoâng theå laøm khaùc hôn ñöôïc. Ñoù laø nhöõng phaûn xaïtöï nhieân. Vaøo cuoái ñôøi, söï ñaém tröôùc ñoái vôùi chính hoïseõ buøng leân moät caùch töï ñoäng, tröø nhöõng tröôøng hôïpngoaïi leä. Thaät theá, ñieàu gì xaûy ra cho nhöõng ngöôøi ñaõ nhôøthieàn ñònh maø tröïc tieáp hieåu ñöôïc taùnh Khoâng, söïvaéng maët cuûa moät caùi ngaõ töï höõu vaø tuyeät ñoái? Nhöõngvò ñaõ chöùng ñaéc ñieàu naøy ñöôïc goïi laø baäc thaùnh (arya),nhöng caùc ngaøi khoâng coù cuøng chung moät trình ñoä.Coù nhieàu caáp baäc khaùc nhau. Hai caáp baäc ñaàu baogoàm caùc vò thaùnh coøn phaûi sinh vaøo Duïc giôùi1, töùc1 Theo Phaät giaùo, chuùng sinh coõi Ta-baø chia laøm ba coõi, ñoù laø Duïc giôùi (ñaëc bieät goàm coù ngöôøi vaø thuù vaät), Saéc giôùi vaø Voâ saéc giôùi. 203
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGlaø coõi maø chuùng ta ñang soáng. Thuaät ngöõ Phaät giaùogoïi laø “nhaäp löu” vaø “nhaát lai” (töùc laø caùc baäc thaùnhThanh vaên chæ coøn moãi moät kieáp taùi sinh nôi Duïcgiôùi). Maëc daàu thaät chöùng ñöôïc taùnh Khoâng, nhöng ngaycaû nhöõng vò naøy cuõng coøn naûy leân moät nieäm chaápngaõ trong taâm luùc caän töû. Söï khaùc bieät vôùi phaøm phu– nhöõng ngöôøi chöa chöùng ñöôïc taùnh Khoâng – naèm ôûchoã laø nhôø yù thöùc ñöôïc söï vaéng maët cuûa töï taùnh nôivaïn phaùp vaø nhaát laø nôi con ngöôøi, caùc vò thaùnh naøykhoâng nhöôïng boä taâm chaáp tröôùc. Trong taâm hoï naûysinh nieäm chaáp ngaõ, nhöng hoï khoâng ñeå cho nieämnaøy troùi buoäc. Hoï khoâng bò nieäm chaáp tröôùc khoángcheá, vì hoï khoâng tin vaøo noù. Hoï hieåu raát roõ raèngnhöõng ñieàu hieän ra trong trí hoï toaøn laø nhöõng voïngtöôûng tai haïi, hoaøn toaøn sai laàm. Nhöõng vò thaùnh ñaõ ñaït ñeán moät trình ñoä cao hôn,töùc laø nhöõng vò khoâng bao giôø coøn phaûi taùi sinh trongDuïc giôùi, ñaõ vöôït qua söï chaáp tröôùc cho ñeán möùc, daãutrong phuùt laâm chung, nieäm aáy cuõng khoâng coøn coùtheå naûy sinh trong taâm hoï. Nhö vaäy, khi chöa ñaït ñeán trình ñoä cao cuûa quaûvò thaùnh, chaéc chaén laø luùc caän töû taâm cuûa chuùng ta204
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEbò xaâm chieám bôûi söï aùi luyeán baûn thaân. Moät trongcaùc haäu quaû laø nieäm chaáp ngaõ raát maõnh lieät trongtaâm ngöôøi laâm chung. Vì theá maø ñöùc Phaät ñaõ khuyeânraèng, neáu ñöôïc thì luùc aáy neân tö duy veà taùnh Khoâng,vaø quaùn “söï vaéng maët” – hieåu theo nghóa ñen – cuûamoïi hieän töôïng, töùc laø [tính chaát] “Khoâng, voâ töï taùnh”cuûa moïi hieän töôïng, daãu chæ trong khoaûnh khaéc. Muïc ñích laø ñeå ñoái trò taâm chaáp ngaõ, chaáp tröôùcvaøo baûn thaân, vaø ñeå haïn cheá nhöõng tai haïi veà saucuûa caùc taâm aáy.2. Quaùn ñaïi bi “Vì taát caû caùc phaùp ñeàu coù trong taâm Boà-ñeà, neânquaùn töôûng vieân maõn nhaát laø quaùn taâm ñaïi bi.” ÑöùcPhaät daïy nhö vaäy ôû phaàn thöù nhì. Taát caû caùc phaùp moân Ñaïi thöøa ñeàu taäp trung trongtaâm Boà-ñeà. Coù nghóa laø hoaït ñoäng naøo thuoäc veà haïnhÑaïi thöøa ñeàu phaûi ñaët treân neàn taûng taâm Boà-ñeà.Ngay khi moät ngöôøi thöïc haønh taâm Boà-ñeà thì töø ñoùtaát caû nhöõng thieän nghieäp ngöôøi aáy taïo ra ñeàu thuoäcveà haïnh Ñaïi thöøa, vaø ñoù laø do hoï ñaõ coù taâm Boà-ñeà.Ngöôïc laïi, thieáu taâm Boà-ñeà thì moät haønh vi hieànthieän ñeán ñaâu ñi chaêng nöõa cuõng khoâng theå thuoäc veàhaïnh Ñaïi thöøa. 205
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Quyù vò cuõng nhôù raèng, quyeån kinh maø chuùng tañang tham khaûo ñaây naèm trong heä thoáng giaùo phaùpÑaïi thöøa. Kinh naøy öu tieân ñöôïc thuyeát cho haøng BoàTaùt, töùc laø caùc haønh giaû ñaët troïng taâm vaøo vieäc laømlôïi laïc cho taát caû chuùng sinh baèng caùch ñaït Phaät quaûvieân maõn. Chính caùi nguyeän voïng tìm caàu giaùc ngoäkhoâng phaûi vì mình maø vì muoán lôïi ích cho ngöôøikhaùc ñoù ñöôïc goïi laø taâm Boà-ñeà, laø ñieåm ñaëc tröng cuûacaùc vò Boà Taùt. Quaû vò Phaät laø do voâ löôïng nhaân vaøduyeân keát hôïp maø thaønh, nhöng nhaân duyeân troïngyeáu nhaát chính laø taâm Boà-ñeà. Taâm naøy chæ coù theåphaùt sinh töø neàn taûng laø taâm ñaïi bi. Vì theá maø ñöùcPhaät khuyeân daïy chuùng ta phaùt trieån vaø tö duy veàtaâm ñaïi bi. Toâi xin nhaéc laïi laø taát caû caùc traïng thaùi taâm thöùcmaø chuùng ta ñang ñeà caäp ñeán ñeàu raát neân coù tronggiôø phuùt laâm chung, nhöng khoâng phaûi chæ trong giôøphuùt aáy maø thoâi. Thöù nhaát, luùc aáy khoâng theå naøo laømnaûy sinh trong taâm mình moät yù töôûng hoaøn toaøn xalaï. Trong khoaûnh khaéc aáy, muoán caûm giaùc ñöôïc tìnhthöông, töø bi hay nghó ñeán taùnh Khoâng, caàn phaûi coùsöï huaân taäp töø tröôùc. Thöù hai, neáu nhöõng tö töôûngaáy coù theå giuùp ích ta raát nhieàu vaøo luùc cuoái ñôøi, thì206
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEchuùng cuõng raát lôïi ích cho ta trong luùc bình sinh. Haõythaáy roõ ñieàu aáy. Chæ caàn bieát raèng luùc gaàn cheát phaùt sinh ñöôïc taâmBoà-ñeà laø ñieàu raát quyù, vaø vì taâm naøy coù caên baûn laøtaâm ñaïi bi, neân phaûi khôi daäy taâm ñaïi bi naøy. Taâm ñaïi bi laø gì? Maëc daàu phaàn ñoâng quyù vò ñaõbieát qua cuïm töø raát thöôøng duøng trong Phaät giaùonaøy, nhöng haõy xaùc ñònh moät laàn nöõa: “ñaïi” haøm yù“phoå quaùt”, vaø bao goàm taát caû caùc chuùng sinh ñangchòu khoå ñau döôùi moïi daïng thöùc. Ñaïi bi coù nghóa laøchuùng ta ñaõ yù thöùc ñöôïc söï khoå ñau cuûa chuùng sinhvaø thaáy ñoù laø moät tình huoáng khoâng theå chaáp nhaänñöôïc. Neáu tröôùc heát töø bi coù nghóa laø ta muoán moïingöôøi ñöôïc giaûi thoaùt ra khoûi moïi khoå ñau moät caùchnhanh choùng, thì taâm ñaïi bi coù theå bieán thaønh yùmuoán töï mình laøm [taát caû] nhöõng gì caàn thieát ñeå cöùuchuùng sinh thoaùt khoå. Phöông phaùp naøo coù theå giuùp ta phaùt taâm Boà-ñeàthoâng qua taâm ñaïi bi? Coù caùc phöông phaùp nhö “phöông phaùp baûy ñieåm– nhaân vaø quaû”, hoaëc thaáy mình vaø ngöôøi khaùc ñeàubình ñaúng roài hoaùn chuyeån ñòa vò cuûa mình vaø ngöôøi.Neáu phaûi giaûi thích caùc phöông phaùp ñoù ôû ñaây thì 207
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGquaù daøi doøng, nhöng ñeå quyù vò coù moät vaøi yù nieämnhaèm coù theå tìm hieåu saâu xa hôn veà nhaân vaø quaû cuûaphöông phaùp goïi laø “baûy ñieåm”1 thì ta phaûi xaùc ñònhcaùi gì laø nhaân, caùi gì laø quaû. Coù nhieàu caùch phaân loaïikhaùc nhau, trong ñoù chuû yeáu laø hai caùch.2 Bôûi vì neàn taûng cuûa taâm Boà-ñeà laø taâm ñaïi bi,chuùng ta phaûi laøm theá naøo ñeå quaùn taâm naøy? Ñoùlaø moät ñeà taøi roäng lôùn caàn ñöôïc nghieân cöùu rieâng,chuùng ta khoâng theå ñaøo saâu vaøo luùc naøy. Coù nhieàuphöông phaùp ñeå öùng duïng, nhöng vì trong kinh naøyñöùc Phaät ñaõ baét ñaàu baèng vieäc ñeà caäp ñeán quaùn taùnhKhoâng, ta haõy quaùn saùt kyõ hôn phöông phaùp naøy. Muoán theá, tröôùc tieân chuùng ta haõy tö duy veà phöôngdieän naøy cuûa söï höõu, voán khoâng coù töï taùnh rieâng bieät.Ñieàu naøy aùp duïng cho taát caû, khoâng coù tröôøng hôïpngoaïi leä naøo. Sau ñoù chuùng ta seõ töï nhuû: “Neáu thaät söïveà maët tuyeät ñoái taát caû caùc phaùp ñeàu Khoâng, khoângcoù töï taùnh, thì veà maët theá tuïc bình phaøm hôn, chuùngsinh cuõng thaät söï phaûi chòu laém khoå ñau. Cho daàu1 Phöông phaùp baûy ñieåm goàm: A=Nhaân: 1) Thaáy taát caû chuùng sinh ñeàu bình ñaúng; 2) Xem taát caû chuùng sinh nhö meï mình; 3) Töôûng nieäm loøng toát cuûa meï; 4) Muoán ñeàn ñaùp loøng toát aáy; 5) Phaùt khôûi taâm töø ; 6) Phaùt khôûi taâm bi; 7) Quyeát taâm höôùng ñeán giaùc ngoä; B= Quaû: taâm Boà-ñeà hay laø taâm ñaïi bi.2 Theo moät caùch thì quaû laø taâm Boà-ñeà; theo caùch kia quaû laø taâm töø bi.208
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñieàu naøy chæ phaùt sinh treân maët theá tuïc töông ñoái maøthoâi, noù vaãn khoâng theå chaáp nhaän ñöôïc.” Töø ñoù, ta coùtheå khôûi taâm ñaïi bi baèng caùch nghó raèng, ta khoângtheå ñeå cho tình huoáng naøy tieáp tuïc maõi, vaø ta phaûilaøm gì ñoù ñeå che chôû chuùng sinh tröôùc moïi khoå ñau. Quyù vò haõy nhôù laïi ñieàu chuùng ta vöøa noùi ban naõy:chuùng ta ñaõ löôùt qua mau choùng, nhöng ñaây laø moätñieåm cöïc kyø troïng yeáu. Caùi maø chuùng ta goïi teân laø “söïhöõu” hay “hieän töôïng” hay caùc “phaùp”, chuùng ñuùng laøcoù hieän höõu treân moät phöông dieän naøo ñoù, nhöngthaät ra ñoù chæ laø moät söï quy naïp hay gaùn gheùp, moätkhaùi nieäm cuûa taâm chuùng ta, theá thoâi. Noùi caùch khaùc,veà maët tuyeät ñoái thì hoùa ra caùi gì “coù” cuõng chæ “coù”moät caùch giaû danh, hay khaùi nieäm, khoâng hôn khoângkeùm. Nhöng khi chuùng ta trôû veà vôùi phöông dieän quyöôùc cuûa chaân lyù theá tuïc thì roõ raøng laø chuùng sinhñang chòu ñau khoå vaø khaùt khao haïnh phuùc. Tieáp tuïc tö duy, chuùng ta neân hieåu raèng chính vìcaùc söï höõu nhìn theo chaân ñeá chæ laø söï quy naïp gaùngheùp cuûa taâm, neân chuùng môùi coù theå hieån hieän ñoângñaûo vaø ña daïng treân phöông dieän quy öôùc theá gian.Bôûi vì khoâng coù caùi gì töï noù thaät coù moät caùch tuyeätñoái, bôûi vì caùi gì “coù” cuõng chæ laø moät khaùi nieäm, neântreân phöông dieän quy öôùc theá gian chuùng sinh môùi 209
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcoù maët, môùi khaùc bieät, môùi coù khi ñau khoå vaø ñoâi luùchaïnh phuùc; coù khi laøm thieän vaø ñoâi khi laøm aùc. Vieäc xaùc ñònh raèng caùi gì “coù” ñeàu khoâng coù thaättaùnh vaø khoâng töï höõu daãn ñeán nhöõng nhaän xeùt quantroïng. Nhaän xeùt ñaàu tieân laø: Chuùng ta chaáp nhaänraèng coù caùc phaùp, nhöng caùc phaùp naøy phaûi hieän rabaèng caùch naøy hay baèng caùch khaùc. Noùi veà caùch thöùcchuùng ñöôïc thaønh laäp thì khoâng coù nhieàu maø chæ coùhai: hoaëc laø töï chuùng thaønh laäp moät caùch rieâng reõñoäc laäp, hoaëc chuùng ñöôïc thaønh laäp tuøy thuoäc vaøomoät caùi gì khaùc. Theá maø nguyeân lyù caên baûn laø caùi gì coù ñeàu khoângheà coù töï taùnh vaø khoâng theå töï mình thaønh laäp rieângbieät. Ñieàu ñoù coù nghóa laø caùi gì coù thì hieän höõu thaätñaáy, nhöng baét buoäc phaûi theo loái töông duyeân. Phaùpnaøo xuaát hieän cuõng do söï phoái hôïp cuûa moät soá thaønhtoá. Taát caû caùc phaùp ñöôïc taïo taùc (höõu vi) ñeàu do nhaânvaø duyeân maø hieän höõu. Vaø giöõa loøng caùc taïo taùc aáy,coù khoå ñau vaø coù haïnh phuùc. Noùi caùch khaùc, khoå ñauhay haïnh phuùc ñeàu laø keát quaû cuûa moät chuoãi nhaân vaøduyeân. Nhaân naøy vaø duyeân kia, moät khi phoái hôïp seõlaøm cho ñau khoå phaùt sinh, ñau khoå laø keát quaû cuûa210
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcaùc nhaân duyeân phoái hôïp aáy. Nhöng thieáu moät soánhaân vaø duyeân caàn thieát, thì chuùng khoâng theå phaùtsinh keát quaû, do ñoù noãi ñau khoå kia khoâng theå sinhra, vaø cöù nhö theá maø nhaän xeùt. Ñeán ñaây, chuùng ta ñöùng tröôùc moät ñieåm quantroïng. Taát caû nhöõng gì vöøa môùi ñöôïc trieån khai ñeàuhöôùng veà moät muïc ñích, ñoù laø vaïch roõ raèng caùi maøchuùng ta goïi laø haïnh phuùc hay ñau khoå ñeàu laø nhöõnghieän töôïng, khoâng theå choái caõi laø coù phaùt sinh, nhöngchuùng khoâng phaùt sinh moät caùch lieân tuïc. Ñoâi khichuùng phaùt sinh, neáu coù moät vaøi nhaân vaø duyeân hoäituï vôùi nhau; neáu khoâng, chuùng khoâng phaùt sinh. Chuùng ta coù theå ñi raát xa. Trong phuùt giaây, thöûtöôûng töôïng raèng phaân tích cuûa chuùng ta ñaõ chöùngminh ñieàu ngöôïc laïi, vaø keát luaän laø khoå ñau töï noùthaønh laäp baèng chính khaû naêng cuûa noù. Neáu khoå ñautöï noù hieän höõu, thì khoâng ai coù theå thay ñoåi gì ñöôïc.Neáu haïnh phuùc vaø khoå ñau laø nhöõng thöïc taïi, töùc coùnghóa laø chuùng hoaøn toaøn töï thaønh laäp vaø khoâng tuøythuoäc vaøo nhaân duyeân, thì moät trong caùc heä quaû laømoät khi xuaát hieän, chuùng phaûi coù maët ñôøi ñôøi kieápkieáp. Hoaëc laø chuùng ta vónh vieãn ñau khoå, hoaëc laøchuùng ta haïnh phuùc muoân ñôøi. Moät hieän töôïng töï noùthaønh laäp seõ khoâng bao giôø chaám döùt. 211
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Kinh nghieäm cho chuùng ta thaáy raèng moïi söï vieäcxaûy ra ngöôïc laïi. Ñoù laø lyù do khieán cho Phaät giaùo xaùcñònh raèng taát caû ñeàu chöùng minh raèng haïnh phuùchay ñau khoå khoâng heà coù thaät taùnh naøo caû, chuùnghoaøn toaøn laø Khoâng, khoâng coù töï taùnh. Noùi raèng caùi gì khoâng ñöôïc thaønh laäp bôûi moät töïtaùnh tuyeät ñoái ñoàng nghóa vôùi vieäc xaùc nhaän caùi aáykhoâng coù maët moät caùch töï taïi vaø töï toàn. “Taïi saocaàn phaûi duøng nhieàu ngoân töø nhö theá”, quyù vò seõ hoûitoâi. “Taát caû ñeàu aùm chæ coù moãi moät ñieàu. Taïi sao laïilaøm raéc roái vaán ñeà?” Ñuùng vaäy, taát caû ñeàu chæ muoánnoùi chöøng aáy thoâi. Ñieàu maø chuùng ta muoán moâ taû vaønhaán maïnh vaãn chæ laø caùi tieán trình phaùt sinh moätcaùch töông duyeân, vaø noùi töông duyeân töùc laø noùi leäthuoäc vaøo nhaân duyeân, töùc laø haøm yù söï vaéng maët cuûatöï taùnh quyeát ñònh. Nhöng duøng nhieàu ngoân töø ñeånoùi leân ñieàu naøy khoâng heà dö thöøa, vì ngoân töø khoângphaûi laø khoâng coù taàm quan troïng cuûa chuùng, moãi chöõñeàu mang moät baûn saéc rieâng. ÔÛ ñaây chuùng ta khoângchuû yù laëp ñi laëp laïi, maø laø ñeà caäp vaán ñeà döôùi nhöõnggoùc caïnh khaùc nhau ñeå coù theå soi saùng nhieàu khíacaïnh cuûa vaán ñeà. Ñieàu naøy raát quan troïng, vì moätngöôøi coù theå hieåu roõ raøng minh baïch caâu naøy, maøngöôøi khaùc laïi thaáy caâu aáy toái nghóa. Vì theá, trình212
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEbaøy moät vaán ñeà qua nhieàu caùch tieáp caän vaø baèngnhieàu töø ngöõ khaùc nhau vaãn toát hôn, vì muïc ñích laølaøm cho vaán ñeà saùng toû vaø deã hieåu hôn. Chuùng ta vöøa xaùc ñònh raèng caùc phaùp khoâng heà coùmoät thöïc taïi töï höõu, coù nghóa laø chuùng khoâng coù yeáutính quyeát ñònh. Neáu chuùng khoâng coù yeáu tính quyeátñònh, coù nghóa laø baét buoäc chuùng phaûi tuøy thuoäc vaøomoät caùi gì khaùc. Ñuùng theá, caùi bò phuû nhaän laø söï toàntaïi cuûa moät söï höõu chæ tuøy thuoäc vaøo chính mình chöùkhoâng tuøy thuoäc vaøo moät caùi gì khaùc, vaø phaûi bieátraèng moät söï höõu töï chuû nhö theá ñaõ xuaát hieän roài thìseõ khoâng bieán maát. Maø taïi sao noù laïi phaûi bieán maátkia chöù? [Baát cöù] caùi gì ñöôïc thaønh laäp baèng caùch aáyñeàu seõ vónh vieãn toàn taïi. Baây giôø, haõy quan saùt chuùng ta thöôøng nhaän thöùcsöï vaät nhö theá naøo, chính xaùc hôn laø söï vaät trìnhhieän ra tröôùc maét ta döôùi hình töôùng naøo? Chæ caànnhìn caùi baøn, caùi maùy ghi aâm, caùi buïc hay baát cöù gìkhaùc. Neáu chuùng ta thöïc söï coá gaéng quan saùt caùcsöï höõu trình hieän tröôùc maét ta döôùi hình thöùc naøo,chuùng ta seõ nhaän xeùt raèng chuùng cho ta caûm giaùc laøchuùng hoaøn toaøn coù töï taùnh quyeát ñònh. Döôøng nhöchuùng hieän höõu nhö theá, töï mình coù, khoâng leä thuoäcvaøo baát kyø vaät gì khaùc. Söï thaät laø caùc söï höõu maø 213
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGchuùng ta ñang ñeà caäp ñeán vaø ñoàng yù laø chuùng hieänhöõu ñeàu hieän höõu thaät ñaáy, nhöng phaûi tuøy thuoäc, tuøythuoäc vaøo ñuû thöù yeáu toá. Vaäy maø khi chuùng xuaát hieäntrong moät moái töông duyeân nhö theá, chuùng laïi cho tacaûm giaùc laø chuùng hieän höõu moät caùch töï chuû ñoäc laäp,khoâng nhôø vaøo baát cöù gì khaùc! Hieåu roõ nhöõng gì vöøa noùi treân laø moät trong nhöõngcon ñöôøng ñeå laõnh hoäi ñöôïc taùnh Khoâng. Vì theá maømoät vò ñaïi hoïc giaû AÁn Ñoä laø Aryadeva (Thaùnh Thieân),trong moät luaän baûn caên baûn mang teân Töù baùch luaän(Catuḥśataka) ñaõ nhaán maïnh vaøo ñieàu aáy: “Taát caû caùcsöï vaät ñeàu khoâng coù ngoaïi leä, bôûi vì khoâng coù töï taùnhquyeát ñònh vaø khoâng töï höõu, neân ñeàu voâ ngaõ.” Ñöøngqueân raèng, trong boái caûnh cuûa chuùng ta, khi ta khaûonghieäm xem moät vaät coù hay khoâng coù baûn ngaõ, thìcaùi ngaõ aáy phaûi töï coù, töï toàn, ñoäc laäp. Neáu moïi vaät hieän höõu nhö beà ngoaøi cuûa chuùng,vôùi loái thaønh laäp maø trí chuùng ta nhaän thaáy, thìchuùng seõ do nhöõng caùi ngaõ nhö theá hôïp thaønh, töùclaø töï coù, töï toàn vaø tuyeät ñoái. Vì theá, trong baûn luaänveà Töù baùch luaän cuûa ngaøi Thaùnh Thieân, ngaøi NguyeätXöùng ñaõ vieát: “Neáu cho raèng moät caùi ngaõ coù thaät thìnoù phaûi hoaøn toaøn ñoäc laäp. Vì ñieàu aáy khoâng coù, neân214
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEchuùng ta phuû nhaän ngaõ vaø noùi ñeán voâ ngaõ, noùi ñeánsöï vaéng maët cuûa moät caùi ngaõ thaät coù vaø töï chuû.” Chính vì khoâng heà coù caùi gì hoaøn toaøn töï chuû vaøñoäc nhaát töï mình thaønh laäp, neân môùi keát luaän raèngkhoâng coù ngaõ, ôû ñaây nguï yù laø moät caùi ngaõ töï coù vaøñoäc laäp. Vaø vì khoâng coù gì hoaøn toaøn töï chuû, töï hoaønchænh, neân môùi keát luaän laø söï höõu coù maët ñoù, nhöngtuøy thuoäc vaøo caùi khaùc maø coù maët. Theá cuõng coù nghóalaø chuùng ta coù theå kieåm chöùng vaø nhaän xeùt qua kinhnghieäm cuûa chính mình, nhaát laø ñoái vôùi caùc hieäntöôïng nhö khoå ñau vaø haïnh phuùc; ngay khi moät vaøinhaân vaø duyeân phoái hôïp laïi vôùi nhau thì ñem laïimoät keát quaû, keát quaû aáy moät laø khoå ñau, hai laø haïnhphuùc; ngöôïc laïi khi caùc nhaân duyeân khieám khuyeát,thì caùc keát quaû treân khoâng theå phaùt sinh. Chính dovì khoâng coù moät töï taùnh naøo caû neân caùc nhaân vaøduyeân môùi coù theå tuï hoïp, vaø moät khi caùc nhaân vaøduyeân cuûa khoå ñau tuï hoïp, luùc aáy keát quaû cuûa chuùng(töùc laø söï khoå ñau noùi treân) khoâng coøn caùch naøo khaùchôn laø phaûi phaùt sinh. Bieát bao nhieâu chuùng sinh bò khoå ñau daèn vaët vì lyùdo aáy vaø baèng caùch aáy. Vì chuùng ta nhaän xeùt söï vieäcnhö vaäy, vaø chuùng ta thaáy coù nhöõng chuùng sinh ñangbò khoå ñau hoaønh haønh, cho neân vun xôùi loøng töø bi 215
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGvôùi hoï vaø quaùn ñaïi bi ñoái vôùi toaøn theå chuùng sinh laømoät ñieàu quan troïng. Noùi toùm laïi, vì treân bình dieän chaân ñeá, caùi gì hieänhöõu cuõng khoâng coù thöïc theå vaø thieáu haún töï taùnh,coøn treân bình dieän quy öôùc tuïc ñeá, caùc hieän töôïng coùtheå ñöôïc thaønh laäp bôûi taùc duïng hôïp tan cuûa hoaøncaûnh. Khoå ñau cuõng nhö haïnh phuùc phaùt sinh theocaùch aáy, tuøy thuoäc caùc nhaân vaø duyeân coù phoái hôïpvôùi nhau hay khoâng. Ñieàu naøy gaàn gioáng vôùi moät baøiphaùp cuûa nhaø du giaø vaø thieàn sö vó ñaïi Taây Taïng laøngaøi Jetsun Milarepa maø raát ñoâng quyù vò ñaõ ñöôïcnghe noùi ñeán. Ngaøi ñaõ noùi vôùi ñeä töû nhö sau: “Trongtaâm cuûa caùc con, moïi söï coù veû nhö thaät coù; caùc chöôùngngaïi, cuõng nhö chö Phaät coù veû thaät coù ñoái vôùi caùc con.Nhöng theo ñeä nhaát nghóa ñeá, khoâng coù gì thaät söï coù,caû chöôùng ngaïi laãn chö Phaät. Khoâng coù chöôùng ngaïi(tuyeät ñoái) naøo cho caùc con choái boû, khoâng coù muïcñích (tuyeät ñoái) naøo cho caùc con thaønh töïu, khoâng coùthaân Phaät naøo cho caùc con chöùng ñaéc.” Nhöõng caâunoùi treân cuûa ngaøi Jetsun Milarepa khoâng khaùc vôùinhöõng gì maø chuùng ta vöøa hoïc: Chính vì khoâng coùgì coù moät baûn chaát chaéc thöïc, hay moät thöïc theå, caùcnhaân vaø duyeân môùi coù theå phoái hôïp laïi vôùi nhau ñeåphaùt sinh nhöõng heä quaû khaùc bieät. Vaø chính vì theá216
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEmaø phaûi khôûi taâm töø bi vôùi chuùng sinh ñang laøm moàicho khoå ñau.3. Tö duy “voâ nhaát vaät” Ñi xa hôn nöõa, ñöùc Phaät noùi ôû ñieàu thöù ba: “Vì taátcaû caùc phaùp baûn theå laø quang minh, neân quaùn töôûngvieân maõn nhaát laø quaùn “voâ nhaát vaät” trong caùc phaùp.” Laøm sao noái keát ba giaùo phaùp ñaàu tieân naøy? Bôûi vìthaät söï coù moät moái lieân heä giöõa ba giaùo phaùp. Thöù nhaát, ñöùc Phaät daïy phaûi yù thöùc baûn theåKhoâng, [voâ töï taùnh] cuûa vaïn phaùp, töùc laø phaûi hieåuraèng taát caû caùc phaùp, khoâng coù ngoaïi leä, ñeàu khoângcoù töï taùnh. Caùc phaùp naøy laø nhöõng gì? Chuùng coù maët,nhöng chæ laø nhöõng hieän töôïng do taâm taïo taùc. Chuùnghieän höõu thoâng qua quy öôùc, teân goïi chöù khoâng coùmoät baûn chaát tuyeät ñoái. Ñieàu naøy daãn chuùng ta sang ñieåm thöù nhì. Choduø khoâng coù gì hieän höõu moät caùch tuyeät ñoái, töùc laøkhoâng gì coù thöïc chaát, nhöng treân bình ñieän tuïc ñeá,caùc phaùp vaãn coù maët. Ñaëc bieät laø chuùng sinh hieänhöõu treân bình dieän tuïc ñeá vaø treân bình dieän naøy hoïlaø naïn nhaân cuûa khoå ñau. Do ñoù, phaùt taâm Boà-ñeàtreân caên baûn taâm ñaïi bi ñoái vôùi taát caû chuùng sinhkhoå ñau laø ñieàu thieát yeáu. 217
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Vaø ñieåm thöù ba laø, vì haønh giaû ñaõ duøng taâm ñeåquaùn chieáu hai ñieåm ñaàu tieân, quaùn Khoâng cuõng nhöquaùn ñaïi bi, neân vieäc quaùn xeùt töï taâm laø moät ñieàuphaûi laøm. ÔÛ ñaây, ñöùc Phaät daïy raèng, taâm cuûa haønhgiaû cuõng khoâng coù töï taùnh maø chæ coù qua teân goïi. Taïm thôøi taâm haønh giaû bò nhöõng taám maøn chephuû, nhöng nhöõng taám maøn naøy chæ laø nhöõng hieäntöôïng duyeân sinh, voâ thöôøng. Caùc phieàn naõo hay laäuhoaëc khoâng phaûi laø thuoäc tính cuûa taâm. Chuùng khoângphaûi laø nhöõng tính chaát coá höõu baåm sinh. Ñeå giaûng roäng lôøi kinh “vì taâm cuûa haønh giaû baûntheå voán laø quang minh...”, [ta coù theå hieåu laø] taâm voánlaø quang minh, trong saùng, nghóa laø thanh tònh, vìbaûn theå cuûa noù khoâng heà bò oâ nhieãm bôûi [baát kyø] moätlaäu hoaëc naøo. Noùi caùch khaùc, treân bình dieän tuyeät ñoái,taâm haønh giaû khoâng theå bò taám maøn naøo che phuû. “Caùc phaùp”, hay ôû ñaây laø taâm, coù baûn theå laø “quangminh”. Theå tính naøy cuûa taâm coù hai maët, nghóa laøchuùng ta coù theå nhaän bieát ñöôïc treân hai bình dieän,vôùi nhöõng yù nghóa raát sai khaùc: – Treân bình dieän tuïc ñeá, noùi baûn theå cuûa taâm laø quang minh khoâng khaùc gì ñöa ra ñònh nghóa cuûa taâm, cuûa söï nhaän bieát, voán laø moät hieän töôïng218
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE trong saùng vaø tri giaùc. Quang minh laø neùt ñaëc tröng chính cuûa taâm, töùc laø khoâng coù gì ngoaøi caùi khaû naêng phaûn chieáu nhöõng ñoái töôïng nhaän thöùc cuûa noù. – Treân bình dieän chaân ñeá, baûn theå cuûa taâm laø tr saùng thanh tònh vì taâm khoâng bò vaø cuõng khoâng theå bò baát cöù caùi gì laøm cho nhieãm oâ. Theå tính tuyeät ñoái, hay laø theå tính caên baûn cuûa taâm, noùi caùch khaùc laø taùnh Khoâng cuûa noù, chính laø söï vaéng maët cuûa moät töï taùnh töï höõu. Hieån nhieân laø moät hieän töôïng nhö theá – khoângcoù töï taùnh töï höõu – khoâng theå bò oâ nhieãm bôûi moät söïche chöôùng naøo. Hôn nöõa, haõy ghi nhaän raèng söï vaéngmaët cuûa moät töï taùnh töï höõu nôi taâm phuø hôïp vôùicaùi maø Phaät giaùo goïi laø “Nhö Lai Taïng”, töùc laø tieàmnaêng maø taát caû chuùng höõu tình ñeàu coù theå thaønh Phaättrong töông lai. Ñoù laø moät trong ba yù nghóa cuûa chöõPhaïn Tathāgata-garbha, [ñöôïc dòch laø Nhö Lai taïng]. Treân phöông dieän tuïc ñeá, taâm coù veû nhö bò oânhieãm bôûi caùc maøn che chöôùng, maø tröôùc heát laø böùcmaøn phieàn naõo. Ñieàu naøy coù nghóa laø gì? Khi moät phaøm phu bò phieàn naõo quaáy ñoäng trongtaâm, thì toaøn theå taâm thöùc cuûa hoï mang saéc thaùi cuûaphieàn naõo ñoù. Luùc aáy, caùi “aùnh saùng thanh tònh” cuûa 219
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtaâm ôû ñaâu? AÙnh saùng naøy vaãn toàn taïi, bôûi vì, treânbình dieän tuïc ñeá, duø trong baát cöù tröôøng hôïp naøo taâmvaãn giöõ ñöôïc baûn taùnh trong saùng vaø taùnh “bieát” cuûanoù, y heät nhö maët trôøi. Maët trôøi voán coù coâng naênglaø chieáu saùng vaø toûa raïng, daãu coù bò maây che haykhoâng. Khoâng coøn maây muø thì maët trôøi hieän roõ treânbaàu trôøi, chuùng ta ai cuõng coù theå thaáy; khi bò maây chephuû, chuùng ta khoâng thaáy ñöôïc nhöng khoâng phaûi vìtheá maø maët trôøi maát ñi coâng naêng cuûa mình. Cho daàubò aån giaáu sau moät lôùp maây daøy ñaëc vaø maét chuùng takhoâng thaáy ñöôïc, nhöng maët trôøi vaãn giöõ veïn coângnaêng. Cuõng nhö theá, cho daàu coù bò che phuû bôûi maønchöôùng phieàn naõo, tính chaát cuûa taâm vaãn luoân trongsaùng vaø tri giaùc. Khi coù nhöõng aùng maây xen vaøo giöõamaët trôøi vaø chuùng ta, taïm thôøi aùnh saùng maët trôøikhoâng theå chieáu ñeán chuùng ta, nhöng töï thaân maëttrôøi khoâng heà bò moät söï suy suyeån naøo ngaên caûnkhoâng cho toûa chieáu aùnh saùng. Phaàn noù, noù cöù tieáptuïc toûa raïng. Cuõng vaäy, maëc daàu bò phieàn naõo chöôùngngaïi, söï phoùng chieáu cuûa taâm vaãn luoân toàn taïi. Noùi giaûn löôïc, trong phaùt bieåu thöù ba, ñöùc Phaätkhuyeân nhuû laø haõy tö duy ñeán taùnh Khoâng cuûa taâm.220
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE4. Nieäm töôûng voâ chaáp “Vì taát caû caùc phaùp höõu vi ñeàu voâ thöôøng, neânquaùn vieân maõn nhaát laø quaùn taâm voâ chaáp.” Nhö kinh “11 nieäm töôûng phaûi coù” ñaõ nhaán maïnh,toát hôn heát laø khoâng neân coù taâm chaáp tröôùc ñoái vôùibaát cöù phaùp höõu vi1 naøo, vì taát caû caùc phaùp höõu vi ñeàuvoâ thöôøng. Chuùng ta ñaõ xaùc ñònh raèng vaïn phaùp ñeàu khoângcoù töï taùnh, vaø ñieàu naøy aùp duïng cho ñoái töôïng ñöôïcnhaän thöùc cuõng nhö chuû theå nhaän thöùc. Taùnh Khoâng cuûa moïi phaùp nhö ñoái töôïng nhaänthöùc noùi chung ñaõ ñöôïc ñeà caäp ngay töø phaùt bieåu thöùnhaát, vaø trong caâu thöù ba, chuùng ta vöøa xaùc ñònhraèng ngay caû chuû theå nhaän thöùc (taâm) cuõng roõ raønglaø khoâng coù töï taùnh. Nhöng maëc duø taát caû caùc phaùp, ñoái töôïng cuõngnhö chuû theå nhaän thöùc, ñeàu khoâng coù töï taùnh, moät keûphaøm phu neáu khoâng ñöôïc chæ daãn seõ nhaän bieát hoaøntoaøn traùi ngöôïc. ÔÛ nôi khoâng coù moät thöïc theå naøo,phaøm phu – ôû ñaây chæ cho moät ngöôøi chöa hieåu taùnhKhoâng – seõ naém baét, vöôùng chaáp laø coù moät töï taùnh,1 Phaät giaùo phaân bieät hai loaïi phaùp, phaùp voâ vi nhö lyù voâ ngaõ, taùnh Khoâng, vaø phaùp höõu vi nhö thaân vaø taâm cuûa moät caù nhaân, do nhaân duyeân maø sinh. 221
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGmoät caùi gì hieän höõu bieät laäp. Ñeå söûa ñoåi loái nhaän thöùchoaøn toaøn sai laàm naøy, phaûi laøm sao hieåu ñöôïc taùnhKhoâng. Nhöng khoâng phaûi ai cuõng coù theå hieåu ñöôïc,ít nhaát laø trong thôøi gian ñaàu. Do ñoù, phaûi tìm caùchgiuùp ñôõ nhöõng ai chöa hieåu ñöôïc raèng töï taùnh khoângheà coù, nhöõng ai chöa chöùng ñöôïc taùnh Khoâng. Do ñoùmôùi coù caâu phaùt bieåu thöù tö. Ñeå giuùp ñôõ nhöõng ai chöa hieåu ñöôïc, nhaát laø chöatöøng nghe ñeán taùnh Khoâng, phöông phaùp toát nhaátlaø daãn daét hoï löu yù ñeán baûn chaát voâ thöôøng cuûa caùcphaùp höõu vi. “Phaùp höõu vi” laø caùc phaùp do nhaân vaø duyeân maøsinh, vaø theo phaân tích thì phaùp naøo xuaát phaùt töønhaân vaø duyeân cuõng ñeàu laø voâ thöôøng. Nhö vaäy, thaáyñöôïc baûn chaát cuûa phaùp höõu vi laø voâ thöôøng töùc laø yùthöùc ñöôïc raèng khoâng coù phaùp duyeân sinh naøo laïi coùtheå ôû trong moät traïng thaùi baát bieán duø chæ trong moätnieäm. Thaät ra, trong töøng nieäm ñeàu coù hieän töôïngsinh vaø dieät [lieân tuïc] xaûy ra. Haõy laáy thí duï moät söï vaät coù maët ôû thôøi ñieåm C.Phaùp naøy laø keát quaû cuûa caùc nhaân vaø duyeân gaëp nhauôû thôøi ñieåm B, vaø chính noù coù theå laøm nhaân cho moätphaùp tieàm taøng khaùc ôû thôøi ñieåm D. Nhöng cho daàu222
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEta coù quan saùt thaáy moät söï lieân tuïc tieáp dieãn giöõa caùcthôøi ñieåm C vaø D, phaùp D vaãn khoâng phaûi laø phaùp C:coù moät söï bieán ñoåi ñaõ hieän haønh. Noùi caùch khaùc, söï hieän höõu trong thôøi gian cuûamoät phaùp voâ thöôøng chæ keùo daøi trong moät nieäm,khoâng hôn khoâng keùm, vaø ñieàu naøy aùp duïng cho taátcaû caùc phaùp höõu vi, keå caû caùc phaùp maø chuùng ta thaáylaø haáp daãn voâ cuøng. Ngay caû nhöõng ñoái töôïng maø chuùng ta goïi laø tuyeätdieäu hay thuø thaéng cuõng phaûi tuaân theo quy luaät töïnhieân naøy: chuùng ta coù caûm giaùc laø chuùng hieän höõulaâu daøi, nhöng ñoù chæ thuaàn tuùy laø moät aûo kieán cuûathò giaùc, vì trong töøng nieäm, chuùng laø moät hieän töôïngmôùi vöøa ñöôïc sinh ra ñeå roài dieät ñi ngay sau ñoù. Ta coù theå keát luaän: Ñoái vôùi moät vaät phuø du döôøngaáy, khôûi taâm chaáp tröôùc coù ích lôïi gì? Noùi moät caùch chính xaùc hôn, “moät nieäm” coù nghóalaø gì? Trong ngoân ngöõ haèng ngaøy ñoù laø moät chöõ hôimô hoà, nhöng trong ngoân ngöõ trieát hoïc Phaät giaùo coùnhieàu phöông phaùp ñeå ño löôøng. Trong kinh ñieån thöôøng ñeà caäp ñeán “khoaûnh khaécbuùng moùng tay” ñeå so saùnh, noùi ñuùng hôn ñoù laøkhoaûng thôøi gian maø moät con ngöôøi, vôùi taát caû caùc 223
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGquan naêng taâm vaät lyù laønh maïnh, caàn coù ñeå tri nhaänmoät caùi buùng moùng tay. Moät nieäm keùo daøi baèng 1/65thôøi gian moät caùi buùng moùng tay. Ñoù laø caùch noùithoâng thöôøng nhaát trong Phaät giaùo. Nhöng caùc luaänbaûn Ñaïi thöøa coøn ñi xa hôn nöõa vaø xaùc ñònh raèng moätnieäm coøn ngaén hôn theá nhieàu, vì chæ laâu baèng 1/365cuûa moät caùi buùng moùng tay. Quyù vò coù leõ cuõng ñoàng yùvôùi toâi raèng khoaûng thôøi gian nhö theá thì khoâng laáygì laøm laâu laém! Noùi nhö theá roài, haõy trôû laïi vôùi ñeà taøi cuûa chuùngta, töùc laø phaùp voâ thöôøng naøo cuõng chæ keùo daøi voûnveïn khoâng quaù moät nieäm duy nhaát. Vaø cho daàu nieämaáy coù töông ñöông vôùi 1/65 hay 1/365 cuûa moät caùibuùng moùng tay thì cuõng laø quaù ngaén nguûi, chuùng takhoâng caàn phaûi löu taâm tôùi söï khaùc bieät aáy laøm gì.Taïi sao laïi nöông döïa vaøo moät caùi gì heát söùc phuø du,baáp beânh nhö theá? Neáu chuùng ta muoán nöông döïavaøo moät caùi gì, thì cuõng neân choïn moät choã döïa vöõngvaøng hôn moät chuùt chöù! Neáu chuùng ta döïa vaøo moätcaùi gì phaûi suïp ñoå ngay laäp töùc, chuùng ta seõ ngaõ nhaøotheo ngay. Ñoù laø ñieàu coù theå xaûy ra cho chuùng ta neáuchuùng ta cöù muoán luyeán chaáp vaøo nhöõng hieän töôïngchoùng taøn. Suy nghó ñi! Chæ 1/365 cuûa moät caùi buùngmoùng tay!224
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Noùi leân taát caû nhöõng ñieàu naøy coù yù nghóa gì? Coùnghóa laø baát cöù phaùp höõu vi naøo baûn chaát cuõng khoângvöõng chaéc, nghóa laø khoâng theå tin caäy ñöôïc! Thaântheå, cuûa caûi sôû höõu, caû thanh danh cuûa chuùng ta nöõa,v.v... cuõng ñeàu coù cuøng baûn chaát naøy. Haõy trôû laïi laäp luaän ban naõy. Ñieåm xuaát phaùt laøsöï nhaän bieát raèng caùi gì hieän höõu cuõng ñeàu laø Khoâng:Taát caû moïi hieän töôïng ñeàu khoâng coù töï taùnh hay thöïctheå. Theá nhöng ñaïi ña soá höõu tình, töùc laø toaøn boänhöõng ngöôøi phaøm phu vaãn chöa hieåu söï vaéng maëtcuûa tính chaát tuyeät ñoái nôi moïi söï höõu, neân hoï tieáptuïc coù moät loái nhaän thöùc hoaøn toaøn sai laàm ñoái vôùisöï vaät, hoaëc coù veû nhö ngöôïc ngaïo: Nôi khoâng coù töïtaùnh, phaøm phu chaáp laáy moät caùi coù töï taùnh; hoï thaáycoù thöïc höõu nôi khoâng coù gì chaéc chaén; nôi chæ coùhieän töôïng voâ thöôøng thì hoï laïi chaáp chaët vaøo nhöõnghöõu theå maø hoï töôûng laø vónh cöûu; vaø nôi chæ coù ñaukhoå, hoï laïi thaáy coù haïnh phuùc. Vì caùi chuoãi nhaänthöùc sai laàm ñoù, phaøm phu bò keàm keïp trong khoå ñau.Hoï thaät söï chòu ñöïng khoå ñau – ñieàu naøy khoâng theåphuû nhaän ñöôïc. Vieäc quan troïng laø laøm sao giuùp hoï thoaùt khoûi khoåñau. Laøm theá naøo baây giôø? Caùch thöù nhaát, deã thöïc 225
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGhieän nhaát, nhö ñöùc Phaät ñaõ daïy, laø laøm sao ñeå khinhöõng ai böôùc vaøo giaây phuùt cuoái cuûa cuoäc ñôøi ñöôïcdaãn daét phaùt khôûi taâm voâ chaáp, vôùi caên baûn laø taùnhchaát voâ thöôøng voán ñöôïc chöùng nghieäm nôi moïi höõutình, vaø phoå quaùt hôn nöõa, nôi taát caû caùc hieän töôïngtaïo taùc. Ñaây laø moät caùch khuyeán khích chuùng ta suy nghósaâu xa hôn veà boán caùi “aán” cuûa trieát hoïc Phaät giaùo,nhaát laø hai aán ñaàu tieân. Xin nhaéc laïi cho nhöõng aichöa bieát Töù phaùp aán laø gì: 1. Taát caû caùc haønh (phaùp höõu vi) ñeàu voâ thöôøng. 2. Taát caû caùc phaùp höõu laäu (baát tònh) ñeàu laø khoå. 3. Taát caû caùc phaùp ñeàu voâ ngaõ. 4. Nieát Baøn laø tòch tónh. Khi ñöùc Phaät khuyeân chuùng ta neân quaùn nieäm voâchaáp, ñoàng thôøi Ngaøi cuõng muoán keâu goïi moïi ngöôøikhôi daäy nieäm “buoâng xaû” ñoái vôùi theá giôùi Ta-baø.Nhaán maïnh treân baûn chaát voâ thöôøng cuûa caùc phaùphöõu vi vaø baûn chaát khoå ñau cuûa caùc phaùp höõu laäukhoâng khaùc gì mieâu taû Khoå dieäu ñeá. Veà chöõ “xaû”, chuùng ta gaëp moät vaán ñeà veà dòchthuaät ôû ñaây. Trong tieáng Taây Taïng, chöõ naøy haøm yù226
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEchaùn gheùt moät ñieàu gì gheâ tôûm, ñeán ñoä chæ coøn coùmoät yù muoán duy nhaát laø vöùt boû noù ñi. Chöõ “xaû” ôû ñaâycoù thích hôïp ñeå gôïi leân khaùi nieäm naøy chaêng? Coù leõlaø khoâng, nhöng chuùng ta vaãn giöõ noù, vì noù ñaõ quenñöôïc duøng. Ñöùc Phaät gôïi yù neân phaùt khôûi moät taâm nieämbuoâng boû – nhaøm chaùn ñeán ñoä buoàn noân – ñoái vôùitheá giôùi Ta-baø, cho ñeán noãi laø baèng moïi giaù phaûi troánchaïy, phaûi thoaùt ly ra khoûi caùi voøng luaân hoài voán donghieäp löïc vaø caùc phieàn naõo taùc ñoäng. Muoán theá, taphaûi suy löôøng nhöõng tai haïi cuûa söï luaân hoài trongcaùc kieáp soáng duyeân sinh. Muoán xa laùnh moät hoaøncaûnh naøo ñoù, ta phaûi thaáy nhöõng khía caïnh xaáu xacuûa noù. Do ñoù, moät trong caùc phöông phaùp ñeå coù theåphaùt khôûi taâm buoâng xaû vaø yù muoán thoaùt ly ra khoûitoaøn boä theá giôùi Ta-baø laø suy nghó saâu xa hôn veà baûnchaát voâ thöôøng cuûa moïi vaät - moät trong nhöõng ñieàuteä haïi nhaát cuûa theá giôùi Ta-baø. Toát nhaát laø neân haønh ñoäng coù heä thoáng, ñi töøphaïm truø naøy ñeán phaïm truø khaùc. Vaäy thì, ñôøi soángcuûa chuùng ta bò voâ thöôøng chi phoái, cho ñeán noãi döôùikhía caïnh aáy, ñôøi soáng chuùng ta chæ thuaàn tuùy hö aûo,bôûi vì noù khoâng coù thöïc chaát. Cuõng theá, thaân theå takhoâng theå tin caäy ñöôïc vì quaù mong manh taïm bôï vaø 227
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcuõng khoâng coù töï taùnh. Hieån nhieân, cuûa caûi sôû höõucuõng naèm döôùi söï voâ thöôøng, töùc laø khoâng coù thöïctheå. Nhöõng ngöôøi thaân cuûa ta cuõng trong hoaøn caûnhñoù.Vaø cuoái cuøng, toaøn boä theá giôùi Ta-baø cuõng khoângra ngoaïi leä vì taát caû caùc hôïp theå cuõng nhö caùc thaønhphaàn cuûa hôïp theå ñoù ñeàu khoâng coù thöïc theå tuyeät ñoái. Tö duy nhö theá, cuõng nhö tö duy veà lyù voâ thöôøng,theo yù toâi laø ñaëc bieät thích hôïp vôùi caùc xaõ hoäi AÂu- Myõ, vì nôi aáy khaùi nieäm veà voâ thöôøng raát deã nhaänbieát. Nhôø söï tieán boä cuûa khoa hoïc, khaùi nieäm naøy ñaõñöôïc chöùng minh trong caùc phoøng thí nghieäm ñeánnoãi khoâng nhöõng caùc chuyeân gia ñaõ phaûi chaáp nhaänmaø coâng chuùng cuõng ñoàng yù nöõa. Neáu khoâng suy nghóñeán thì söï thaät naøy khoâng trình hieän roõ raøng tröôùcmaét chuùng ta, nhöng chæ caàn chòu ñeå taâm ñeán, chuùngta coù theå quaùn chöùng hieän töôïng voâ thöôøng moät caùchdeã daøng. Ngaøy xöa, khi chöa coù nhöõng maùy moùc kyõ thuaättaân tieán nhö hieän nay, ngöôøi ta vaãn phaûi tìm phöôngtieän ñeå suy tö veà voâ thöôøng. Ngaøi A Ñeà Sa ñaõ tuyeânboá raèng ñeå thöïc hieän ñöôïc ñieàu ñoù, nhaát laø ñoái vôùicuoäc soáng, toát nhaát laø haõy ra bôø soâng, ngaém doøngnöôùc chaûy vaø töï baûo raèng, cuõng y nhö theá, doøng ñôøicuûa chuùng ta cuõng troâi maõi khoâng bao giôø ngöøng.228
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Hieän nay chuùng ta khoâng caàn phaûi ñi ñaâu xa.Thöôøng thì ai cuõng coù nôi coå tay moät moùn vaät coù theåñoùng vai troø ngöôøi thaày tuyeät haûo cho mình, vò thaàygioûi nhaát cuûa phaùp moân voâ thöôøng. Toâi muoán noùiñeán caùi ñoàng hoà ñeo tay. Mieãn laø noù chaïy, thì caùc caâykim cuûa noù di ñoäng khoâng ngöøng treân maët kính. Söïdi ñoäng khoâng ngöøng naøy bieåu tröng cho thôøi gianñang troâi qua. Ñieàu chuùng ta caàn laøm laø noái keát söïkieän naøy vôùi chính chuùng ta, thì chuùng ta seõ hieåuraèng cuoäc ñôøi cuûa mình cuõng ñang troâi qua moät caùchkhoâng keùm voâ tình nhö theá. Quyù vò coù bieát ngaøi Kelsang Gyatso, Ñaït-lai Laït-ma thöù 7 (1708-1757) töøng noùi gì khoâng? Ngaøi noùi:“Ngay khi chuùng ta sinh ra, cuoäc soáng khoâng theådöøng laïi nöõa, vaø chuùng ta khoâng ngöøng chaïy heát toáclöïc ñeán caùi cheát cuûa mình. Ñuùng, chuùng ta ñang soángñoù, nhöng nhö moät teân töû toäi ñang bò loâi ñeán phaùptröôøng, chuùng ta ñang treân ñöôøng tröïc chæ ñeán caùicheát.Thaät ñaùng saàu naõo laém thay!” Töû toäi! Quyù vò cuõng bieát laø hieän thôøi raát nhieàu toäinhaân ñang bò xöû töû.1 Suy nghó kyõ, ñoù khoâng phaûi laøsöï thaät hay sao? Ñöùc Ñaït-lai Laït-ma thöù 7 ñaõ mieâu1 Thaùng gieâng naêm 2007, nhieàu aùn töû hình ñöôïc thi haønh ôû Irak, Myõ vaø nhieàu quoác gia khaùc. 229
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtaû tình traïng hieän thôøi cuûa chuùng ta moät caùch chínhxaùc. Chuùng ta ñaõ sinh ra, vaø ngay sau ñoù chuùng ta bòcuoán huùt vaøo doøng troâi chaûy vaø caû vaøo cuoäc ñua vôùithôøi gian. Ñöøng mong raèng mình coù theå chaën ñöùngnoù laïi, daãu trong khoaûnh khaéc. Khoâng coù vaán ñeà taïmnghæ, khoâng theå coù chuyeän ñoù! Sinh ra coù nghóa laøbaét ñaàu chaïy, maø coøn chaïy heát toác löïc nöõa, veà traïmcuoái – caùi cheát. Phaûi, chuùng ta noùi laø chuùng ta ñang soáng. Ñuùngvaäy. Maø nhöõng ngöôøi ñang soáng laø chuùng ta ñaây bòbaét buoäc phaûi böôùc, ñuùng hôn laø phaûi chaïy treân moätcon ñöôøng daãn ñeán caùi cheát moät caùch chaéc chaén. Thaätsöï chuùng ta gioáng nhö nhöõng teân töû toäi ñang bò loâiñeán phaùp tröôøng. Quyù vò haún cuõng nhôù trong kinh “Phoå Dieäu”, ñöùcPhaät ñaõ noùi y nhö theá. Vöøa môùi nhaäp thai xong, ngaygiaây phuùt thöù hai, taát caû chuùng sinh ñeàu phaûi tieánñeán töû thaønh, töøng giaây töøng phuùt, khoâng coù moät luùcnaøo taïm ngöøng nghæ ñöôïc. Coøn gì ñuùng hôn? Nhöng phaûi coù söï thuï thai. Taát caû nhöõng ñieàu naøyñeàu seõ khoâng theå xaûy ra neáu khoâng coù söï ra ñôøi. Toâixin nhaéc laïi laø theo nhaõn quan Phaät giaùo, söï ra ñôøixaûy ra ñoàng thôøi vôùi söï thuï thai. Ngay töø giaây phuùt230
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEmoät ngöôøi ra ñôøi, ngay laäp töùc, tieán trình [chaïy ñua]baét ñaàu vaø tieáp tuïc khoâng ngöøng cho ñeán caùi cheát,“khoâng moät luùc naøo taïm ngöøng”, nhö ñöùc Phaät ñaõthuyeát. Khoâng coù chuyeän ngöøng nghæ xaû hôi trongphuùt choác. Soáng laø moät cuoäc haønh trình ñi tôùi, phuùtnaøy noái tieáp phuùt kia, ngaøy naøy noái tieáp ngaøy kia,khôûi ñieåm laø luùc sinh ra vaø ñieåm keát thuùc laø caùi cheát. Giöõa quyù vò, chaéc haún coù moät vaøi ngöôøi ñang töïbaûo: “Trôøi ñaát! Rinpoche ñang noùi gì kìa? Thaày khoângngöøng nhaéc ñi nhaéc laïi laø chuùng ta seõ cheát, cheátkhoâng coù loái thoaùt. Thaày noùi gì ñaâu toaøn chuyeän deãsôï, kinh khieáp quaù! Ngaøy leã cuoái tuaàn naéng ñeïp theánaøy maø thaày laøm cho maát vui heát, thaät laø phí cuûa!” Toâi khoâng heà coù yù ñònh huø doïa quyù vò, laøm choquyù vò öu tö lo nghó khoâng phaûi luùc nhö theá! Vaán ñeàlaø nhìn thaúng vaøo söï thaät. Caùi cheát laø moät thöïc taïi“ñöôïc khoa hoïc chöùng nghieäm”. Quyù vò nghó sao? Quyùvò coù nghó raèng ñaây laø moät söï thaät khoâng theå choáicaõi hay chuùng ta coøn coù theå ñaët nghi vaán? Thaät söï,khoâng nhöõng ñaây laø moät söï thaät ñaõ ñöôïc kieåm chöùngmaø coøn coù theå noùi thaúng raèng ñaây laø moät söï thaät quaùroõ raøng! Tuy nhieân, duø söï thaät ñaõ raønh raønh tröôùcmaét, nhöng khoâng phaûi ai cuõng muoán thaáy. Tuy roõ 231
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGbieát vieäc naøy coù thaät, nhöng coù ngöôøi muoán quay maëtnhìn choã khaùc hay che maét ñi ñeå khoûi thaáy. Theo toâi, ñoù khoâng phaûi laø moät thaùi ñoä ñuùng ñaéncho laém. Nhöng vì ôû ñaây chuùng ta ñoâng ngöôøi, raát coùtheå coù nhieàu vò coù yù kieán hoaøn toaøn khaùc bieät veà vaánñeà naøy! Toâi bieát theá vì xöa kia toâi coù moät ngöôøi baïnñoàng nghieäp khi coøn daïy ôû tröôøng Ngoân ngöõ vaø VaênMinh Ñoâng Phöông (Langues’O). OÂng ta toát nghieäpñaïi hoïc vaø laø moät “khoa hoïc gia chaân chính”, oâng tatöï giôùi thieäu nhö theá, thì chaéc haún laø phaûi ñuùng. Toùmlaïi, ñoù laø moät ngöôøi töï xöng giöõa coâng coäng laø mìnhcoù moät loái tieáp caän raát khoa hoïc. Moät hoâm trong caâuchuyeän, toâi ñeà caäp ñeán caùi cheát vaø lyù voâ thöôøng, thìoâng baïn ñoàng nghieäp aáy la toaùng leân: – Ñöøng bao giôø, ñöøng bao giôø noùi vôùi toâi nhöõngchuyeän ñoù, toâi khoâng muoán nghe nhaéc ñeán. Toâi bieátlaø noù coù thaät, toâi bieát laø ai cuõng coù ngaøy phaûi cheátnhöng toâi khoâng muoán nghó ñeán tröôùc. Khoâng baogiôø! Töø choái nhìn vaøo söï thaät vaø khoâng muoán nhaécñeán chaéc chaén khoâng phaûi laø bieän phaùp toát nhaát.Gaàn gioáng nhö moät ngöôøi beänh naëng vaø ñau ñôùn, laáythí duï laø beänh ung thö ôû thôøi kyø traàm troïng. Haõy232
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtöôûng töôïng laø ngöôøi aáy ñang bò caên beänh hoaønhhaønh raát thoáng khoå. Ngöôøi aáy caûm thaáy xaáu hoå vaøkhoâng muoán nhaéc tôùi neân giöõ kín beänh tình, khoângdaùm noùi thaät cho thaân nhaân bieát. Taïi sao? Hôn nöõa,caøng giaáu gieám khoâng lo chöõa trò, beänh caøng traàmkha. Chôø laâu khoâng chòu khaùm baùc só thì beänh caøngngaøy caøng khoù chöõa, vaø coù theå khoâng coøn chöõa ñöôïcnöõa cuõng neân. Khi ta coù gì lo laéng treân phöông dieän söùc khoeû,thay vì laøm con ñaø ñieåu vuøi ñaàu xuoáng caùt ñeå khoûithaáy roài töï baûo “chuyeän gì roài sau haüng hay, toâi khoângmuoán nghó tôùi, vaø caøng khoâng muoán noùi tôùi nöõa”, loñoái trò ngay laäp töùc khoâng phaûi laø khoân ngoan hônsao? Chuyeän ñaàu tieân phaûi laøm laø gaëp baùc só ñeå ñöôïcchaån beänh.Vaø sau khi khaùm nghieäm, thöû maùu... vaøtìm ra beänh, thì phaûi tuaân haønh nhöõng phöông phaùptrò lieäu ñöôïc ñeà nghò. Phaûi thöû qua taát caû. Vôùi moätchuùt may maén, coù theå thuoác naøy hay thuoác kia seõ coùcoâng hieäu, nhôø theá hoaëc ta laønh beänh haún hay ñöôïcthuyeân giaûm, vaø ñieàu aáy raát toát. Neáu chuùng ta ôû vaøomoät thôøi kyø quaù traàm troïng hay vöôùng phaûi moät caênbeänh nan y, bôûi vì chuùng ta ñaõ thöû laøm taát caû nhöõnggì caàn laøm vaø ñaõ nhìn thaúng vaøo söï thaät, ta seõ khoângcoù gì phaûi hoái tieác. Luùc ñoù, ta phaûi chaáp nhaän söï thaät. 233
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Trong tröôøng hôïp ñoù, moät Phaät töû neân nghó tôùiluaät nhaân quaû, nghóa laø söï quan heä giöõa nghieäp löïcvaø söï baùo öùng. Theo yù toâi, haønh ñoäng nhö theá toát hônvì hôïp lyù hôn. Trong tröôøng hôïp ta laø moät ngöôøi thöïc teá vaø ñaõhaønh ñoäng moät caùch chín chaén, coù trí tueä, thì ta phaûibieát vì mình laø moät con ngöôøi, töùc laø moät phaùp höõuvi, vaø chính vì leõ ñoù neân voâ thöôøng. Daàu muoán daàukhoâng, baûn chaát cuûa chuùng ta laø chæ coù theå sinh vaødieät töø nieäm naøy ñeán nieäm khaùc, nghóa laø chuùng takhoâng theå truï trong hai nieäm lieân tieáp moät caùch baátbieán. Chaéc chaén coù nhöõng söï thay ñoåi dieãn ra trongchuùng ta, vaø chuùng ta khoâng theå khaùng cöï laïi ñöôïc.Söï vieäc dieãn tieán moät caùch maùy moùc. Bôûi vì moïi söï dieãn ra nhö theá, ta khoâng laøm ñöôïcgì, töø choái khoâng muoán thaáy vaø nhaát laø töø choái khoângmuoán nghó ñeán seõ khoâng ích lôïi gì cho ta caû. Toát hônheát laø söï vieäc ra sao thì haõy thaáy noù laø nhö vaäy, vaøtöï chuaån bò cho caùi vieäc maø ta khoâng traùnh ñöôïc aáy.Daàu chuùng ta laø ai ñi nöõa cuõng neân môû maét ra vaøthaáy raèng mình naèm döôùi söï chi phoái cuûa luaät voâthöôøng thì toát hôn. Chính vì theá, neáu chuùng ta chaápnhaän söï luaân hoài – nhö caùc Phaät töû vaø nhieàu ngöôøikhaùc – chuùng ta seõ töï nhuû: “Chaéc chaén laø toâi seõ cheát.234
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEÑoù laø vì toâi ñang chòu luaät luaân hoài [thoâ], vaø caû luaätluaân hoài [vi teá] ñang dieãn ra töø saùt-na naøy ñeán saùt-nakhaùc. Nhöng heã coøn soáng, toâi seõ coá gaéng taän duïng toáiña thôøi gian coøn laïi.” Traïng thaùi taâm thöùc ñoù seõ cho pheùp chuùng tathaønh töïu nhöõng vieäc quan troïng hôn nhieàu, töùc laøñi thaúng vaøo vieäc chính yeáu thay vì maát thì giôø vaøonhöõng chuyeän voâ boå. Laø Phaät töû, chuùng ta coù theå noùi:“Tröôùc khi thaàn cheát ñeán röôùc, ta phaûi tu taäp theánaøo ñeå khoâng coøn phaûi troâi laên trong sinh töû moätcaùch thuï ñoäng nöõa maø traùi laïi ñaït ñöôïc giaûi thoaùt. Lyùtöôûng nhaát laø ñaït ñöôïc moät söï töï do hoaøn toaøn ñoáivôùi vaán ñeà luaân hoài. Nhöng daàu cho khoâng laøm chuûñöôïc tình theá, ít nhaát ta phaûi laøm sao söû duïng phaànñôøi coøn laïi ñeå sau khi cheát naém chaéc phaàn thaéng maøhöôùng ñeán moät coõi taùi sinh toát, thuaän lôïi cho ta tieáptuïc noã löïc tieán ñeán muïc ñích.” Neáu chuùng ta khoâng chaáp nhaän thuyeát luaân hoài,vaø tin töôûng raèng chæ voûn veïn coù moät ñôøi soáng ñoäcnhaát töùc laø cuoäc soáng naøy ñaây, thì chuùng ta vaãn coù lôïilaïc neáu yù thöùc ñöôïc baûn chaát voâ thöôøng cuûa mình, ñeåcoù theå lôïi duïng toái ña cuoäc soáng hieän taïi. Baèng caùchñoù, ñeán giôø phuùt cuoái cuøng, chuùng ta seõ khoâng coøn gìñeå hoái tieác vaø coù theå töï nhuû raèng: “Ta ñaõ hoaøn thaønh 235
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGnhöõng gì maø ta muoán laøm nhaát” hay laø “Ta ñaõ chutoaøn boån phaän”, hoaëc keát luaän raèng “Ta ñaõ laøm heátsöùc cuûa mình, ta khoâng hoái tieác gì nöõa”.5. Phaät taïi taâm “Vì taâm laø nhaân cuûa trí hueä baùt-nhaõ, ñöøng tìmtaùnh Phaät ôû ñaâu khaùc.” Nhôø hieåu ñöôïc taâm laø ñaït ñöôïc trí Baùt-nhaõ, neânquaùn chieáu vieân maõn nhaát laø [bieát ñöôïc] khoâng caàntìm Phaät tính ôû moät nôi naøo khaùc. Phaùt bieåu thöù naêm naøy vöøa laø caâu keát luaän, vöøa laøtoång hôïp cuûa baûn kinh naøy. Thaät theá, qua naêm ñieàumaø Ngaøi xieån döông, ñöùc Phaät ñaõ vaïch ra caû moät conñöôøng. Ta baét ñaàu baèng caùch quaùn saùt caån thaän nhöõng taihaïi cuûa theá giôùi Ta-baø vaø phaùt khôûi leân taâm xaû chaáp,vaø khi nhaän thöùc roõ nhöõng khoå ñau ñang chôø ñôïimình neáu cöù taùi sinh maõi trong coõi Ta-baø, ta khoângtheå cam loøng ñöôïc nöõa maø chæ coøn moãi moät yù muoán laøxuaát ly. Hieåu roõ coõi Ta-baø ñoái vôùi ta tai haïi ra sao roài,caàn phaûi phaùt trieån yù nghó ñoù höôùng ñeán ngöôøi khaùc.Khi ta thaáy ngöôøi khaùc cuõng phaûi chòu cuøng nhöõngkhoå ñau nhö mình, ta caûm nhaän raèng ñoái vôùi ngöôøi236
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEkhaùc cuõng nhö ñoái vôùi ta, ñieàu aáy khoâng theå chaápnhaän ñöôïc! Theá thì, sau khi khôûi taâm xaû chaáp tröôùcnhöõng khoå ñau cuûa chính mình, caàn phaûi phaùt trieåntaâm töø bi, taâm ñaïi bi, vaø caûm thaáy baát bình tröôùc söïkhoå ñau cuûa ngöôøi khaùc. Do söï thuùc ñaåy bôûi taâm ñaïibi, ta beøn quyeát ñònh ra tay haønh ñoäng ñeå cöùu ngöôøikhaùc thoaùt moïi khoå ñau, ñieàu naøy daãn ñeán vieäc phaùttaâm Boà-ñeà, vì caøng suy nghó ta caøng thaáy phaûi ñiñeán keát luaän raèng ñeå giuùp ñôõ ngöôøi khaùc moät caùchhöõu hieäu vaø cöùu hoï thoaùt moïi khoå ñau moät caùch chaécchaén, bieän phaùp duy nhaát laø chính mình ñaït ñeán quaûvò Phaät caøng nhanh caøng toát. Toùm laïi, ta baét ñaàu töø taâm xaû chaáp ñeå khôûi taâmñaïi bi, daãn ñeán vieäc phaùt taâm Boà-ñeà. Taâm cuoái cuøngnaøy quan troïng nhaát. Nhöng vì muïc ñích laø ñaït ñeánPhaät quaû neân taâm naøy vaãn chöa ñuû: phaûi keát hôïptaâm naøy vôùi trí hueä taùnh Khoâng, nghóa laø trí hueäthaáy bieát söï vaéng maët cuûa töï taùnh nôi moïi söï höõu. Hieåu ñöôïc caùc phaùp ñeàu laø Khoâng trong moätkhoaûng thôøi gian ñaëc bieät naøo ñoù vaãn chöa ñuû. Moätkhi ñaõ böôùc leân ñeán trình ñoä hieåu bieát aáy roài, ta phaûitieáp tuïc kieân trì vaø tu taäp cho taâm thöùc quen thuoäcvôùi quan ñieåm môùi meû naøy. Söï phoái hôïp giöõa taâm Boà-ñeà vaø trí tueä tröïc ngoä taùnh Khoâng seõ ñoái trò vaø cuoái 237
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcuøng phaù tan taát caû caùc maøn chöôùng voán che phuû taâmcuûa phaøm phu. Caùc maøn chöôùng naøy, quyù vò ñaõ ghinhaän, voán chæ laø töø beân ngoaøi ñeán, nghóa laø do traàncaûnh taïo ra. Khi taâm ñaõ ñöôïc goät saïch [nhöõng buïitraàn naøy] cho ñeán caùc taàng lôùp saâu thaúm nhaát, töùclaø vi teá nhaát cuûa hai loaïi che chöôùng,1 thì ngöôøi naøytrôû thaønh moät vò Phaät. Noùi caùch khaùc, ngöôøi thaønhPhaät laø ngöôøi maø taâm ñaõ vónh vieãn loaïi boû hai loaïiche chöôùng treân taát caû bình dieän, keå caû caùc bình dieänvi teá nhaát cuûa chuùng. Töø nhöõng ñieàu naøy ta ruùt ra ñöôïc raèng, cuoái cuøng,caùi [saün coù] trong ta maø moät ngaøy naøo ñoù seõ thaønhPhaät chính laø doøng töông tuïc, laø taâm cuûa chuùng ta.Chuùng ta khaùm phaù Phaät ôû ñaâu, neáu khoâng phaûi laøôû trong taâm ta? Chính taâm ta phaûi ñöôïc chuyeån hoùathaønh Phaät. Ñöùc Phaät cuõng noùi ñuùng nhö theá ôû ñaây:“Khoâng caàn phaûi ñi tìm Phaät – tính Phaät – ôû ngoaøiquyù vò. Phaûi tìm ôû beân trong töï thaân mình. Haõy laømcho tính Phaät naøy hieån loä trong mình. Haõy laøm chotaâm quyù vò thaêng tieán cho ñeán khi thaønh Phaät.” Vì ñeà taøi naøy khaù quan troïng, haõy trôû laïi nhìndöôùi moät goùc ñoä hôi khaùc moät chuùt. Neáu chuùng tacaån thaän ñoïc laïi ñieåm thöù naêm trong lôøi daïy cuûa1 Hai loaïi che chöôùng laø phieàn naõo chöôùng vaø sôû tri chöôùng.238
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñöùc Phaät, ta seõ hieåu raèng treân phöông dieän chaânñeá khoâng heà coù söï khaùc bieät giöõa baûn theå taâm cuûamoät ñöùc Phaät vaø baûn theå taâm cuûa chuùng ta, nhöõngkeû phaøm phu. Ngöôïc laïi, treân phöông dieän tuïc ñeá,söï khaùc bieät raát roõ reät. Taâm cuûa ñöùc Phaät khoâng heàbò nhieãm oâ bôûi baát cöù söï che chöôùng ôû baát cöù traïnghuoáng naøo, thí duï nhö phieàn naõo hay gì khaùc, trongkhi ñoù taâm chuùng sinh thì luoân bò caùc che chöôùng baophuû. Phaûi thaáy roõ raèng, chæ coù baûn chaát töông ñoái cuûataâm môùi bò taïm thôøi che phuû, coøn baûn chaát tuyeät ñoáicuûa noù thì khoâng. Baûn chaát naøy bình ñaúng giöõa taát caûhöõu tình, Phaät vaø chuùng sinh khoâng khaùc. Phaân tích nhö theá ñem laïi gì cho ta? Vì coøn laøphaøm phu, chuùng ta neân phoái hôïp phöông tieän thieänxaûo vaø trí tueä taùnh Khoâng hay voâ ngaõ. Phöông tieänthieän xaûo laø khôûi taâm Boà-ñeà treân caên baûn ñaïi töø vaøñaïi bi, caû hai [taâm naøy] ñöôïc goïi laø “ñaïi” vì chuùng baohaøm taát caû chuùng sinh ñau khoå khoâng chöøa moät ai.Tö duy veà taâm Boà-ñeà phoái hôïp vôùi trí tueä tröïc ngoä voângaõ coù coâng naêng laøm cho chuùng ta thaønh töïu ñöôïc“phuùc trí nhò nghieâm”: vöøa phaùt trieån trí tueä, chuùngta vöøa tích luõy ñöôïc raát nhieàu phöôùc ñöùc. Con ñöôøng naøy daãn ta ñeán ñaâu? Khi ñaït tôùi möùcñoä vieân maõn, trí tueä cuûa moät caù nhaân voán töø tröôùcñeán nay chæ laø moät phaøm phu seõ bieán chuyeån thaønh 239
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG“Trí phaùp thaân” (Jñāna-dharmakāya)1 cuûa moät ñöùcPhaät. Trong tieán trình tu taäp trí tueä, moät caù nhaân seõlìa boû caùc laäu hoaëc vaø caùc maøn che chöôùng, caùc thöùnaøy seõ trôû thaønh “Ñoaïn ñöùc”2 cuûa vò Phaät môùi thaønh. Theá thì, theo Phaät giaùo, neáu muoán thaêng tieán vaøñaït quaû vò Phaät, khoâng theå höôùng ra beân ngoaøi maøtìm ñöôïc keát quaû. Thaät ra, ñoù laø nhöõng ñieàu maø takhoâng theå tìm kieám ôû beân ngoaøi. Ta muoán thaønh Phaät?Neáu muoán, thì phaûi haï thuû coâng phu tu trì. Söï tu trìnaøy goàm coù nhöõng phaùp moân tònh hoùa vaø söï tích luõycoâng ñöùc. Noùi giaûn dò hôn, phaûi xaû boû nhöõng taäp khíxaáu, nhöõng laäu hoaëc ñaõ tích chöùa töø voâ thuûy. Cuøng luùcphaûi tu phöôùc vaø tu hueä. “Phöôùc hueä song tu” cuõng coùnghóa laø vun boài nhieàu ñöùc haïnh, trong ñoù coù trí hueä.Khi phoái hôïp söï tònh hoùa vôùi phöôùc-trí thì moät ngöôøicoù theå chuyeån hoùa ñòa vò phaøm phu cuûa mình ñeå chöùngñöôïc quaû giaùc ngoä cuûa moät vò Phaät. Haõy ghi nhaän raèngchính ñöùc haïnh cuûa ngöôøi naøy ñaõ bieán chuyeån thaønh1 Trí phaùp thaân (智法身): moät trong Nhò phaùp thaân cuûa chö Phaät, ñöôïc duøng ñeå phaân bieät vôùi Lyù phaùp thaân (理法身).2 Ñoaïn ñöùc (斷德): moät trong Nhò ñöùc cuûa chö Phaät, ñöôïc duøng ñeå phaân bieät vôùi Trí ñöùc (智德). Taát caû lieãu nhaân cuûa chuùng sinh, khi thaønh Phaät seõ chuyeån thaønh Trí ñöùc, coù coâng naêng soi roõ heát thaûy moïi söï lyù; taát caû duyeân nhaân cuûa chuùng sinh, khi thaønh Phaät seõ chuyeån thaønh Ñoaïn ñöùc, coù coâng naêng ñoaïn tröø heát thaûy moïi voïng hoaëc. Trí ñöùc chính laø Boà-ñeà, coøn Ñoaïn ñöùc chính laø Nieát- baøn cuûa chö Phaät. Veà yù nghóa cuûa lieãu nhaân vaø duyeân nhaân, xin xem kinh Ñaïi Baùt Nieát-baøn, quyeån 21, baûn Vieät dòch ñaõ phaùt haønh, NXB Toân giaùo - 2009.240
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñöùc haïnh cuûa moät vò Phaät. Chính taâm ngöôøi naøy ñaõbieán thaønh Nhaát thieát trí cuûa Phaät. Vì theá, tìm caàu söïgiaùc ngoä ôû beân ngoaøi laø moät aûo töôûng. Moät söï thaêng tieán nhö theá coù theå thaønh töïu ñöôïcbôûi vì, ít nhaát laø theo Phaät giaùo, taát caû chuùng höõutình ñeàu haøm chöùa “Nhö Lai taïng” (Tathāgata-garbha).Töø ngöõ tieáng Phaïn naøy ta coøn coù theå dòch laø “taùnhPhaät”, “haït gioáng Phaät”. Nhö Lai taïng laø tieàm naêng thaønh Phaät. Tieàmnaêng naøy saün coù trong taát caû höõu tình, loaøi ngöôøihay caùc loaøi khaùc. Nhö Lai taïng naøy laø gì? Caùc trieátgia Phaät giaùo ñeà nghò nhieàu ñònh nghóa, trong ñoù coùba ñònh nghóa chính.1 Nhöng ñaây laø moät ñeà taøi töïnoù rieâng bieät vaø khaù phöùc taïp. ÔÛ ñaây caàn thieát nhaátlaø chuùng ta hieåu raèng ñöùc Phaät khuyeân haõy xem kyõhôn nhöõng khaû naêng aån taøng trong moãi chuùng ta.Noùi raèng trong moãi chuùng ta ñeàu haøm chöùa Nhö Laitaïng, coù nghóa laø ai cuõng coù theå thaêng tieán vaø ñaïtñeán traïng thaùi vieân maõn maø Phaät giaùo goïi laø “taùnhPhaät”. Khi hieåu vaø tin chaéc ñieàu naøy roài, chuùng ta chæcaàn haï thuû coâng phu vaø aùp duïng caùc phöông tieän caànthieát ñeå ñaït ñeán muïc ñích.1 Ba ñònh nghóa chính cuûa Nhö Lai taïng laø: 1. Taát caû höõu tình ñeàu coù taùnh Phaät, ñeàu coù theå thaønh Phaät. 2. Taâm cuûa taát caû höõu tình ñeàu Khoâng, khoâng coù töï taùnh, taâm phaøm phu vaø taâm Phaät bình ñaúng khoâng khaùc. 3. Taát caû taâm phaøm phu ñeàu coù tieàm naêng trôû thaønh Nhaát thieát trí. 241
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG ° C huùng ta vöøa xem qua hai quyeån kinh noùi veà nhöõng traïng thaùi taâm thöùc neân coù vaøo giôøphuùt cuoái cuûa cuoäc ñôøi. Nhö theá, chuùng ta coù theå thaáyraèng coù raát nhieàu söï choïn löïa khaùc nhau ñeå giuùp ñôõmoät ngöôøi laâm chung, huoáng chi hai quyeån kinh naøychæ ñeà caäp ñeán nhöõng khía caïnh chính, chöù khoânglieät keâ heát taát caû nhöõng traïng thaùi taâm thöùc thuaänlôïi cho ngöôøi laâm chung. Tuy nhieân, daàu ngöôøi laâm chung laø ngöôøi khaùchay laø chính chuùng ta, ñeå ñaït ñöôïc caùc traïng thaùitaâm thöùc noùi treân tröôùc khi truùt hôi thôû cuoái cuøng,hieån nhieân laø neáu chuùng ta coù taäp luyeän tröôùc, coùkinh nghieäm tröôùc veà nhöõng traïng thaùi naøy thì trongnhöõng giaây phuùt raát teá nhò luùc saép lìa ñôøi, chuùng taseõ coù theå sinh khôûi chuùng trong taâm moät caùch deãdaøng hôn. Ñeå chuaån bò moät traïng thaùi taâm thöùc toát vaøo giôølaâm chung, theo Phaät giaùo thì quan troïng nhaát laøphaûi giöõ thieän giôùi. Vì tuy ñöùc haïnh naøo cuõng raát coùlôïi cho ngöôøi saép lìa traàn, nhöng trong taát caû caùc ñöùchaïnh maø ta coù theå trau doài trong tröôøng hôïp naøy,242
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEgiôùi haïnh coù taùc duïng tröïc tieáp nhaát, vì chæ coù thieängiôùi môùi coù coâng naêng giuùp ta lìa xa aùc nghieäp vaøtích luõy thieän nghieäp. Nhôø giöõ thieän giôùi maø sau khinhaém maét lìa ñôøi ta coù theå höôùng ñeán moät neûo taùisinh toát. Neáu ta khoâng theå giöõ taát caû caùc giôùi thì ítnhaát cuõng caàn giöõ moät giôùi, mieãn laø phaûi giöõ cho thaätnghieâm tuùc, nhö vaäy ñaõ laø raát coù ích cho ta. Ñieàu naøythì moïi ngöôøi, chaéc chaén laø taát caû moïi ngöôøi ñeàu coùtheå laøm. Haõy laáy thí duï veà giôùi khoâng gieát haïi, nghóalaø ta phaùt khôûi quyeát taâm khoâng gieát haïi. Lyù töôûngnhaát laø ta khoâng gieát haïi baát cöù sinh maïng naøo,nhöng ñieàu naøy khoâng phaûi ai cuõng coù theå giöõ ñöôïctrong moïi luùc. Neáu ta khoâng giöõ ñöôïc giôùi khoâng gieáthaïi moät caùch troïn veïn (töùc laø khoâng gieát haïi baát cöùchuùng sinh naøo, döôùi baát cöù hình thöùc naøo), chuùng tavaãn coù theå giöõ ñöôïc giôùi khoâng gieát haïi ngay caû khi talaø moät thôï saên. Veà nguyeân taéc, thôï saên laø ngöôøi phaûigieát haïi ñeå möu sinh, nhöng moät ngöôøi thôï saên vaãncoù theå giöõ giôùi khoâng gieát haïi, chaúng haïn nhö baèngcaùch phaùt nguyeän raèng: “Toâi khoâng theå boû ngheà thôïsaên, nhöng toâi nguyeän töø nay seõ khoâng gieát loaøi thuùnaøy nöõa.” Thuù vaät coù raát nhieàu loaøi, ngöôøi thôï saên coùtheå quyeát taâm khoâng gieát moät trong nhöõng loaøi thuùnhö caùch noùi treân. Nhö theá, ñoái vôùi rieâng loaøi thuù aáy, 243
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGoâng ta ñaõ coù theå giöõ giôùi moät caùch ñuùng ñaén, vaø laømnhö theá cuõng raát coù lôïi cho oâng ta trong ñôøi naøy cuõngnhö ñôøi sau, [hôn laø khoâng giöõ giôùi gì caû]. Coù moät caùch khaùc ñeå giöõ giôùi, tuy haïn heïp nhöngvaãn ñuùng ñaén, ñoù laø khoâng töï haïn cheá caùc loaøi chuùngsinh nöõa maø töï ñaët ra giôùi haïn thôøi gian. Laáy laïi thíduï ngöôøi thôï saên ban naõy. Ngöôøi naøy coù theå töï nhuû:“Toâi khoâng theå hoaøn toaøn töø boû ngheà saên baén, nhöngtöø nay toâi phaùt nguyeän khoâng saên baén ban ngaøy nöõamaø chæ saên baén ban ñeâm.” Hoaëc ngöôïc laïi, oâng ta coùtheå noùi: “Töø nay toâi chæ saên baén ban ngaøy maø thoâi,vaø baét ñaàu töø luùc maøn ñeâm buoâng xuoáng cho tôùi bìnhminh hoâm sau toâi quyeát khoâng saên baén nöõa.” Neáu giöõvöõng ñöôïc quyeát ñònh treân laø oâng ta ñaõ coù giôùi, tuykhoâng troïn veïn thaät nhöng vaãn thuoäc veà thieän giôùi. Toâi khaúng ñònh raèng nhöõng ñieàu vöøa noùi treân ñeàucoù ghi roõ trong kinh saùch do Phaät daïy, chöù khoângphaûi laø moät phaùt kieán môùi cuûa baát cöù ai hay laø chínhtoâi, caøng khoâng phaûi laø moät kieåu thoûa hieäp ñeå chovieäc giöõ giôùi ñöôïc deã daøng hôn. Thaät theá, ñieàu naøycoù theå tìm thaáy trong caùc kinh ñieån maø ñöùc Phaätgiaûng cho moät trong Thaäp ñaïi ñeä töû cuûa ngaøi, toân giaûCa-chieân-dieân, hoaëc trong caùc luaän giaûi cuûa ngaøi VoâTröôùc, khi ngaøi lieät keâ 10 nghieäp baát thieän vaø chæ244
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEdaãn 10 phöông phaùp ñeå coù theå traùnh phaàn naøo caùcnghieäp baát thieän aáy. ÔÛ ñaây chuùng ta chæ ñöa ra moät vaøi thí duï, nhöngngaøi Voâ Tröôùc ñaõ ñöa ra tôùi 100 phöông phaùp ñeå giöõgiôùi baèng caùch naøy hay caùch khaùc. Ngaøi chæ daãn möôøicaùch ñeå giöõ moät phaàn giôùi khoâng gieát haïi; roài cuõngtheá, ngaøi chæ daãn möôøi caùch ñeå giöõ giôùi troäm caép, taødaâm v.v... Nhö theá, vôùi möôøi giôùi baát thieän thì ta coù100 phöông phaùp ñeå coù theå giöõ moät phaàn naøo caùc giôùiluaät. Nhö ta ñaõ bieát, nhöõng ai muoán giuùp ñôõ ngöôøi laâmchung thì quan troïng nhaát laø phaûi laøm theá naøo noùileân nhöõng lôøi khuyeân thích hôïp vaøo moät thôøi ñieåmthích hôïp, giuùp cho ngöôøi laâm chung an truï ñöôïc vaøomoät traïng thaùi taâm thöùc hieàn thieän, toát laønh. Nhöngngoaøi vieäc naøy ra, coøn coù nhöõng phöông phaùp khaùcñeå giuùp moät ngöôøi laâm chung, nhö caàu nguyeän chohoï, hay laø taïo coâng ñöùc vaø hoài höôùng coâng ñöùc aáy veàcho hoï. Chuùng ta vöøa baøn xong nhöõng phöông phaùp coùcoâng naêng giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung. Nhöng roài sauñoù, laøm sao giuùp ñôõ moät ngöôøi ñaõ vaøo thaân trung aám?Caâu hoûi naøy chæ coù lieân quan ñeán nhöõng ngöôøi tin coù 245
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtaùi sinh, vì neáu quaû quyeát raèng cuoäc soáng chæ giôùi haïntrong moãi moät ñôøi naøy maø thoâi thì caâu “giuùp ngöôøiñaõ vaøo thaân trung aám” khoâng coù moät yù nghóa naøo caû. Giaû söû chuùng ta tin coù taùi sinh, vaø muoán giuùpñôõ moät ngöôøi ñang taïm thôøi trong coõi trung höõu.Hoaøn caûnh cuûa moãi ngöôøi trong coõi trung höõu coù theåraát khaùc bieät, nhöng noùi chung thì khoâng deã daøng,vaø chuùng sinh trong coõi naøy thöôøng phaûi chòu ñöïngnhieàu khoù khaên, nhieàu khoå ñau. Ñieàu naøy dó nhieântuøy thuoäc vaøo nghieäp löïc ñöa ñaåy, tuøy thuoäc vaøo nhöõngthoùi quen maø hoï ñaõ taïo hay khoâng coù luùc coøn soáng. Nhöng noùi toùm laïi, ñoái vôùi ña soá thì khoaûng thôøigian trong coõi trung höõu khoâng deã daøng chuùt naøo, vaøneáu muoán giuùp nhöõng chuùng sinh trong coõi aáy, ñieàuchuùng ta laøm ñöôïc laø caàu nguyeän vaø taïo coâng ñöùc ñeåhoài höôùng cho hoï. Vieäc laøm coâng ñöùc coù theå laø baát cöùvieäc gì, mieãn laø hieàn thieän, toát laønh thì chuùng ta ñeàucoù theå hoài höôùng cho hoï, thí duï nhö caàu nguyeän, tuïngkinh, tuïng chuù hoaëc cuùng döôøng, laøm vieäc töø thieän.Theá thì nhöõng vieäc hieàn thieän vaø mang laïi lôïi ích chotha nhaân coù theå nhieàu voâ keå, mieãn laø laøm vieäc aáy roàichuùng ta hoài höôùng cho ngöôøi trong coõi trung höõu ñeågiuùp ñôõ hoï laø ñuû.246
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Ñuùng vaäy, theo quan ñieåm Phaät giaùo, khi coù moätchuùng sinh cheát vaø taùi sinh trong coõi trung höõu, hoïkhoâng heà ñöôïc höôûng moät cheá ñoä tuyeät ñoái bìnhñaúng, vì thaät ra coù nhieàu loaïi trung höõu. Coù nhöõngcoõi trung höõu daãn daét ñeán nhöõng kieáp taùi sinh toátnhö coõi trôøi, vaø coù nhöõng coõi daãn ñeán nhöõng conñöôøng xaáu aùc nhö kieáp suùc sinh. Ñieàu naøy tuøy thuoäcvaøo caùc nghieäp löïc ñaõ thaønh thuïc trong taâm ngöôøilaâm chung ngay tröôùc khi taâm thöùc ôû bình dieän thoâcuûa hoï ngöøng hoaït ñoäng. Haõy töôûng töôïng moät ngöôøi coù nghieäp aùc ñaõ thaønhthuïc, khi aùnh quang minh cuûa söï cheát vöøa chaám döùt,hoï ñaõ taùi sinh vaøo coõi trung höõu, maø leõ ra seõ ñöa hoïñeán kieáp taùi sinh cuûa suùc vaät. Neáu hoï phaûi ñöôngñaàu moät mình, neáu khoâng coù ai giuùp ñôõ hoï, thì hoï seõtaùi sinh ngay trong thaân moät con thuù. Nhöng neáu coùngöôøi can thieäp ñeå giuùp hoï baèng caùch hoài höôùng coângñöùc cho hoï sau khi thöïc hieän nhöõng vieäc hieàn thieäntoát laønh nhö boá thí chaúng haïn, thì hoaøn caûnh cuûa hoïlieäu coù phaûi laø voâ phöông cöùu vaõn hay khoâng? Phaàn ñoâng Phaät töû seõ traû lôøi “khoâng”, vaø nhöõngnghieäp suùc sinh ñaõ thaønh thuïc vaøo giaây phuùt cuoáicuøng cuûa ñôøi soáng khoâng nhaát thieát seõ ñöa hoï ñaàuthai vaøo coõi suùc sinh. Neáu ñöôïc söï giuùp ñôõ töø beân 247
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGngoaøi, hoï seõ coù cô hoäi chuyeån qua moät coõi trung höõukhaùc lôïi laïc hôn, vaø ñieàu ñoù coù theå ñöa hoï taùi sinh veàcoõi ngöôøi, hay coõi trôøi khoâng chöøng. Ñoù laø lyù do vì saongöôøi Phaät töû quan nieäm raèng vieäc giuùp ñôõ moät ngöôøisau khi maïng chung raát caàn thieát vaø quan troïng, neáutin raèng ngöôøi aáy vaãn coøn mang thaân trung aám. Ñeán ñaây thì ta coù theå töï hoûi, laøm sao maø vieäcnhöõng ngöôøi khaùc gom goùp coâng ñöùc laønh vaø hoàihöôùng cho moät chuùng sinh trong coõi trung höõu coù theåtaùc ñoäng ñeán chuùng sinh aáy, vaø seõ giuùp hoï trong vieäcgì? Nghóa laø ñaõ coù moät söï thay ñoåi, nhöng thay ñoåinhö theá naøo? Ñuùng vaäy, khi moät chuùng sinh ôû trong coõi trunghöõu, nhaát laø moät coõi trung höõu maø leõ ra seõ daãn daétñeán kieáp suùc vaät, thì chuùng sinh aáy khoù coù theå phaùtkhôûi moät traïng thaùi taâm thöùc ñöùc haïnh, moät traïngthaùi taâm thöùc toát laønh. Nhöng neáu coù nhöõng ngöôøingoaøi, nhöõng ngöôøi taïo coâng ñöùc vôùi moät ñoäng cô toátlaønh vaø hoài höôùng cho chuùng sinh noùi treân moät caùchchaân thaønh vaø ñuùng phaùp, thì ñieàu naøy coù theå taùcñoäng leân thaân trung aám cuûa chuùng sinh kia ñeán möùcñoä coù theå giuùp hoï sinh khôûi moät traïng thaùi taâm thöùctoát laønh vaø höõu ích, ñieàu maø hoï khoâng laøm ñöôïc luùclaâm chung. Vaø ñieàu naøy coù theå laøm cho nhöõng nghieäp248
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHElaønh trong taâm thöùc chuùng sinh aáy trôû neân thaønhthuïc [sôùm hôn], neân thay vì ôû laïi trong moät coõi trunghöõu maø keát thuùc laø taùi sinh trong thaân thuù vaät, thìngöôïc laïi chuùng sinh aáy seõ coù khaû naêng taïm goïi laøchuyeån sang moät coõi trung höõu khaùc ñeå taùi sinh vaøomoät coõi toát ñeïp hôn. Coù moät caâu hoûi khaùc laø, laøm sao chuùng ta coù theåchaáp nhaän raèng moät chuùng sinh trong coõi trung höõucoù khaû naêng, ngay caû trong traïng thaùi naøy, khôûi sinhnhöõng tö töôûng ñöùc haïnh, hieàn thieän? Ñoù laø vì taâmcuûa taát caû moïi chuùng sinh, nghóa laø bao haøm caû taâmcuûa nhöõng chuùng sinh trong coõi trung höõu, laø moäthieän töôïng raát voâ thöôøng, raát deã thay ñoåi. Chuùng taduøng chöõ “taâm” ñeå ñôn giaûn hoùa vaán ñeà moät chuùt,söï thöïc thì ñieàu chuùng ta ñang noùi ñeán laø moät doøngtaâm thöùc töông tuïc, luoân luoân löu chuyeån. Vaø thaätra, trong söï chuyeån tieáp khoâng ngöøng cuûa doøng taâmtöôûng thieân sai vaïn bieät aáy coù theå xaûy ra nhöõng söïchuyeån hoùa ñaùng keå. Nghóa laø moät ngöôøi, bao haømcaû ngöôøi ñaõ thaùc vaøo coõi trung höõu, trong moät luùcnaøo ñoù coù nhöõng tö töôûng xaáu aùc vaø ñoäc haïi, laïi raátcoù khaû naêng khôûi leân nhöõng tö töôûng ñöùc haïnh vaøhieàn thieän ngay trong nieäm töôûng sau ñoù chæ vì hoaøncaûnh ñaõ thay ñoåi. Vì theá, khi nhaân duyeân hoaø hôïp 249
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGtrong moät chieàu höôùng toát ñeïp hôn thì moät ngöôøi vöøacoù nhöõng tö töôûng baát thieän trong nieäm töôûng tröôùcñoù coù theå naûy sinh nhöõng tö töôûng voâ cuøng ñöùc haïnhtrong nieäm töôûng tieáp theo sau. Nhö vaäy, moät ngöôøi vöøa keát thuùc cuoäc ñôøi moätcaùch baát lôïi vaãn coù theå coù ñöôïc moät cô hoäi ñeå chuyeånsang chieàu höôùng toát ñeïp hôn nhieàu nhôø ñöôïc giuùpñôõ nhö ñaõ noùi treân. Chính vì leõ ñoù maø Phaät giaùo choraèng tieáp tuïc giuùp ñôõ moät ngöôøi daàu ñaõ quaù coá laøñieàu voâ cuøng quan troïng, vaø ñaëc bieät laø trong voøng 49ngaøy sau khi ngöôøi naøy lìa ñôøi. Vì sao? Vì theo quanñieåm Phaät giaùo thì khi moät ngöôøi cheát ñi vaø sinh vaøocoõi trung höõu, hoï seõ truï ôû trong coõi naøy cho ñeán khitìm ñöôïc nhöõng ñieàu kieän phuø hôïp vôùi kieáp taùi sinhñöôïc ñònh ñoaït bôûi nhöõng nghieäp löïc ñaõ thaønh thuïccuûa hoï. Coù theå nhöõng ñieàu kieän caàn thieát naøy seõ xuaáthieän raát mau leï, nhöng khoâng nhaát ñònh nhö vaäy.Trong tröôøng hôïp ñoù, chuùng sinh naøy seõ truï ôû coõitrung höõu trong moät thôøi gian raát ngaén. Nhöng neáukhoâng tìm ñöôïc nhöõng ñieàu kieän thích hôïp thì sao?Theo Phaät giaùo thì maïng soáng cuûa moät chuùng sinhtrong coõi trung höõu khoâng vöôït quaù baûy ngaøy. Nghóalaø sau baûy ngaøy, neáu ngöôøi naøy chöa tìm ra nhöõngñieàu kieän caàn thieát ñeå taùi sinh thì nhaát ñònh ngöôøi250
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEaáy seõ phaûi cheát ñi ñeå taùi sinh trôû laïi cuõng trong coõitrung höõu. Vaø ñieàu naøy chæ coù theå laëp laïi khoâng quaùbaûy laàn lieân tieáp, nghóa laø chuùng sinh chæ coù theå truïtrong coõi trung aám 49 ngaøy maø thoâi, vôùi nhöõng thoïmaïng toái ña laø 7 ngaøy. Chính vì lyù do naøy maø cöù moãi7 ngaøy, ngöôøi Phaät töû seõ tìm ñuû moïi caùch ñeå tích taäpcoâng ñöùc, laøm ñieàu thieän baèng caùch naøy hay caùchkhaùc vaø hoài höôùng cho thaân nhaân vöøa môùi maïngchung, vì hoï tin raèng trong tröôøng hôïp ngöôøi quaùvaõng chöa tìm ñöôïc ñieàu kieän thích hôïp thì vaãn coønphaûi ñöông ñaàu vôùi moät caùi cheát vaø moät söï taùi sinhmôùi trong coõi trung höõu, vaø chính ôû nhöõng giaây phuùtchuyeån tieáp aáy ta môùi coù theå giuùp ñôõ höông linh moätcaùch tröïc tieáp. Ta coøn coù theå giuùp ñôõ moät thaân nhaân moät thôøigian laâu daøi sau khi ngöôøi naøy ñaõ qua ñôøi khoâng?Theo Phaät giaùo thì coù theå. Baèng caùch naøo? Baèng caùchcaàu nguyeän vaø laøm coâng ñöùc hoài höôùng cho hoï y nhökhi hoï coøn ôû trong coõi trung höõu, baát keå hoï ñaõ quañôøi töø bao nhieâu naêm tröôùc.11 Ñieàu naøy ñöôïc thöïc hieän treân cô sôû taâm thöùc laø moät doøng töông tuïc. Vì theá, cho duø moät ngöôøi thaân cuûa ta qua ñôøi ñaõ bao laâu ñi chaêng nöõa, ñieàu chaéc chaén laø taâm thöùc cuûa hoï vaãn ñang hieän höõu ôû ñaâu ñoù trong coõi luaân hoài. Chæ caàn ta höôùng taâm veà hoï vaø hoài höôùng moïi coâng ñöùc ñaõ laøm thì hoï seõ nhaän ñöôïc nhöõng taùc ñoäng toát ñeïp töø vieäc laøm cuûa ta, vaø ñieàu ñoù coù theå giuùp cho ñôøi soáng hieän taïi cuûa hoï ñöôïc toát ñeïp hôn, thaäm chí coù theå taïo nhöõng chuyeån bieán cöïc kyø lôùn 251
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Coù moät caùch khaùc ñeå giuùp ñôõ caùc sinh linh, khoângchæ rieâng loaøi ngöôøi maø coøn laø taát caû chuùng sinhhöõu tình ñaõ maïng chung, ñoù laø duøng nhöõng chaát lieäuñaõ ñöôïc chuù nguyeän ñaët treân töû thi, hoaëc treân tro,xöông coát coøn laïi cuûa hoï. ÔÛ ñaây caàn cöû haønh moät soáleã nghi, trì tuïng moät soá caâu chuù ñeå chuù nguyeän vaøonhöõng chaát lieäu nhö nöôùc, caùt, hay baát cöù gì khaùc.Trong Phaät giaùo [Taây Taïng], ngöôøi ta tin raèng neáu ñoånhöõng chaát aáy leân di theå cuûa höông linh maø ta muoánhoä trì, vôùi moät loøng tin vaø söï caàu nguyeän chí thaønh,thì ñieàu naøy coù theå giuùp ích cho hoï. Ñaây laø moät caùchnhìn hoaøn toaøn theo Phaät giaùo [Taây Taïng], dó nhieânnhöõng ngöôøi thuoäc veà caùc toân giaùo khaùc khoâng nhaátthieát phaûi ñoàng yù. Nhöng daàu sao ñi nöõa, ngöôøi Phaättöû [Taây Taïng] nhìn söï vieäc nhö theá. Nhöng khi ngöôøi Phaät töû xöû söï nhö vaäy ñoái vôùimoät sinh linh ñaõ qua ñôøi töø laâu, thì hoï hy voïng giuùpñôõ sinh linh naøy baèng caùch naøo? Neáu sinh linh naøyñang soáng moät cuoäc soáng môùi, hoï tin raèng hoï cuõnggiuùp ñôõ ñöôïc sinh linh aáy ngoaøi söï gia trì phuø hoä cuûachö Phaät vaø chö Boà Taùt hoaëc nhöõng vò cao taêng trong lao neáu nhö caûnh giôùi hoï ñang thoï sanh laø moät caûnh giôùi cuûa nhöõng chuùng sinh quaù ít phöôùc ñöùc. Ñieàu naøy cuõng töông töï nhö khi ta göûi thöïc phaåm cöùu trôï ñeán nhöõng vuøng ñang ñoùi keùm. Nhöng ngay caû vôùi nhöõng ngöôøi thaân coù taùi sinh toát ñeïp thì vieäc laøm cuûa ta cuõng giuùp hoï vun boài theâm phöôùc ñöùc. (ND)252
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEthieàn ñònh cuûa caùc ngaøi. Nhôø theá, sinh linh naøy coùtheå thaønh coâng trong vieäc laøm, ñöôïc söùc khoeû doàidaøo, khoâng beänh taät v.v... vaø nhaát laø vì kieáp taùi sinhnaøo cuõng voâ thöôøng neân sinh linh aáy seõ phaûi moät laànnöõa ñöông ñaàu vôùi caùi cheát, vaø söï giuùp ñôõ hoài höôùngcuûa ngöôøi Phaät töû noùi treân seõ coù coâng naêng höôùngdaãn sinh linh aáy tôùi moät kieáp taùi sinh thaät söï thuaänlôïi. Nhöõng coâng ñöùc maø ta coù theå laøm cho thaân nhaânquaù coá, laø taïo töôïng Phaät, in aán hoaëc giuùp löu haønh,phoå bieán kinh saùch, hoaëc cuùng döôøng Tam Baûo, giuùpñôõ caùc töï vieän. Ngoaøi ra ta cuõng coù theå boá thí chongöôøi ngheøo, ngöôøi beänh... Toùm laïi, ta coù theå giuùp ñôõngöôøi quaù coá baèng ñuû moïi hình thöùc, [mieãn laø nhöõngvieäc hieàn thieän, toát laønh, laøm lôïi laïc cho ngöôøi khaùc]. 253
  • KEÁT LUAÄN C huùng ta ñaõ noùi moät caùch khaù ngaén goïn veà nhöõng phöông phaùp maø ngöôøi Phaät töû coùtheå laøm ñeå giuùp nhöõng ngöôøi trong thaân trung aámhoaëc nhöõng ngöôøi ñaõ quaù vaõng töø laâu. Thôøi gian troâinhanh quaù, chuùng ta ñaõ coù hai ngaøy cuøng nhau thaûoluaän nhöõng ñeà taøi khaùc nhau veà caùch giuùp ñôõ ngöôøilaâm chung vaø nhöõng höông linh trong coõi trung aámhoaëc ñaõ quaù vaõng vaø taùi sinh. Quyù vò ñaõ ñeán khaùñoâng ñaûo vaø ñaõ chaêm chuù nghe, toâi raát vui möøng vaøcaùm ôn söï tham gia cuûa quyù vò. Baây giôø, sau khi ñaõ thaâu thaäp ñöôïc nhöõng söï hieåubieát nhö theá roài, toâi raát mong quyù vò coù theå ruùt tæañöôïc nhöõng phöông phaùp aùp duïng thöïc tieãn ñeå giuùpcho nhöõng chuùng sinh ñang ôû trong caùc giai ñoaïnkhoù khaên tröôùc [vaø sau] cöûa töû. Toâi seõ khoâng queâncaàu nguyeän cho moïi ngöôøi thaønh coâng trong nhöõngcoá gaéng naøy. Khi noùi ñeán “phuø trôï ngöôøi laâm chung”, phaànñoâng chuùng ta coù khuynh höôùng nghó raèng ñieàu naøy254
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEchæ lieân quan ñeán ngöôøi khaùc chöù khoâng lieân quanñeán chính mình. Nhöng treân thöïc teá, ñieàu naøy lieânquan raát nhieàu ñeán chính ta, vì ta cuõng laø ngöôøilaâm chung trong töông lai. Chuùng ta ñaõ sinh ra ñôøi,nghóa laø [chaéc chaén] moät ngaøy naøo ñoù ta seõ cheát, ñieàunaøy khoâng theå traùnh ñöôïc. Noùi caùch khaùc, nhöõng gìchuùng ta ñaõ hoïc, dó nhieân ta seõ duøng ñeå giuùp ñôõ ngöôøikhaùc, vaø ñieàu naøy raát toát, raát ñaùng laøm. Nhöng neáukhoâng giuùp ñöôïc ai khaùc, neáu ta khoâng bao giôø coùcô hoäi ñem nhöõng hieåu bieát cuûa mình ñeå laøm lôïi laïccho ngöôøi khaùc thì ít nhaát moät ngaøy naøo ñoù ta seõ coùtheå giuùp ñöôïc chính mình khi ñeán löôït ta. Cöù cho laømaïng soáng cuûa ta coøn daøi, nhöng töø ñaây ñeán giôø phuùtaáy, lyù töôûng nhaát laø chuùng ta phaûi laøm sao ruùt tæañöôïc taát caû nhöõng gì toát ñeïp nhaát trong cuoäc soáng,vaø laøm taát caû nhöõng gì lôïi laïc nhaát ñeå chuaån bò chochính caùi cheát cuûa mình trong töông lai. Hieän chuùng ta coøn soáng vaø khoeû maïnh, nghóa laøta ñang coù nhöõng ñieàu kieän lyù töôûng nhaát ñeå chuaånbò cho caùi cheát cuûa ta [veà sau] ñöôïc hoaøn haûo. Vaødó nhieân, ñieàu ñoù tuøy thuoäc vaøo con ñöôøng cuûa moãingöôøi, nghóa laø nieàm tin vaøo moät toân giaùo hay phi toângiaùo. Nhöng coù toân giaùo hay khoâng, ñieàu ñoù khoângquan troïng. Ñieàu quan troïng laø söï choïn löïa cuûa moãi 255
  • PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGchuùng ta ñeå coù theå töï chuaån bò cho giaây phuùt lìa ñôøicuûa mình ñöôïc lôïi laïc nhaát, hoaøn haûo nhaát. Vaø nhö toâi vöøa noùi, chuùng ta ñang coù ñöôïc nhöõngñieàu kieän lyù töôûng, vì chæ rieâng vieäc chuùng ta coù maëtvôùi nhau ôû ñaây [hoâm nay] cuõng ñuû chöùng toû raèng treânphöông dieän theå chaát, chuùng ta haõy coøn maïnh khoeû,theå xaùc hay tinh thaàn khoâng bò giaøy voø nhöùc nhoáiñeán möùc khoâng theå suy nghó ñöôïc, khoâng theå tö duyñöôïc. Cho daàu chuùng ta coù theå coù nhöõng luùc ñau ñôùnhay khoù chòu nhöng khoâng ñeán noãi taát caû khaû naêngsuy tö cuûa ta bò ngöng treä. Vaäy thì, khi chuùng ta haõycoøn coù theå tuøy yù söû duïng khaû naêng tö duy cuûa mình,cuõng nhö khi khoâng quaù beänh hoaïn, khoâng quaù khoåñau hay lo aâu, chuùng ta neân taän duïng thôøi gian naøyñeå chuaån bò. Thôøi gian qua mau, neáu ñôïi ñeán luùc phaûi giaùp maëtvôùi nhöõng giaây phuùt teá nhò nhaát, töùc laø nhöõng giaâyphuùt cuoái cuøng cuûa ñôøi mình, chuùng ta môùi baét ñaàusuy tö laàn thöù nhaát thì luùc aáy chuùng ta coù nguy côchòu nhieàu ñau ñôùn theå xaùc vaø khoâng coøn suy nghó gìñöôïc nöõa. Toâi xin môøi moãi ngöôøi trong quyù vò haõy coá gaéngtöï chuaån bò khi caùc ñieàu kieän theå chaát vaø tinh thaàn256
  • ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcoøn cho pheùp. Toâi seõ caàu nguyeän cho quyù vò ñaït ñeánnhöõng keát quaû toát ñeïp. Ngoaøi ra toâi khoâng coù gì ñaëc bieät ñeå noùi theâm, tröømoät lôøi khuyeân nhoû: “Quyù vò haõy coá gaéng toái ña ñeågiöõ cho taâm mình thanh thaûn vaø an bình.” Xin chotoâi ñöôïc nhaán maïnh ñieàu naøy. Bôûi vì, ñeå coù theå laømmoät ñieàu gì vaø muoán cho ñieàu mình laøm coù keát quaûtoát ñeïp, thì chuùng ta phaûi laøm vôùi taâm thanh thaûn vaøan bình. Ñieàu naøy raát quan troïng. Xin caùm ôn taát caû quyù vò! 257