Соёлын сургууль               Цахим номын сан                  Жюль Верн                                   РоманУлаанбаата...
Соёлын сургууль                                           Цахим номын сан                      ХЄДЄЛГЄЄНТ АРАЛ1865 онд ер ...
Соёлын сургууль                                               Цахим номын санїзсэн болохоор їнэхээр санаанд багташгїй айхт...
Соёлын сургууль                                          Цахим номын санхэлсэн їгээр бамбай барин “Гагцхїї согтуу далайчды...
Соёлын сургууль                                           Цахим номын саннэг ч захидал бичиг гээгдїїлж байсангїй. Кьюнарды...
Соёлын сургууль                                                                         Цахим номын сан“Шотланд”- тай учир...
Соёлын сургууль                                             Цахим номын санИйм аймшигтайгаар эвдлэн сїйтгэх хїчтэй механиз...
Соёлын сургууль                                                   Цахим номын сан2    далайн хамгийн их гїн 10000м . 12000...
Соёлын сургууль                                                  Цахим номын сантєрийг хадгалах юмсан гэж бодлоо. Би иймэр...
Соёлын сургууль                                           Цахим номын санїед, гайхал маань сураг чимээгїй болчихлоо. Бїтэн...
Соёлын сургууль                                             Цахим номын санДалайн сайдын захидлыг хїлээн авахаас гурван се...
Соёлын сургууль                                              Цахим номын саннь ямар ч оронд, ямар ч эргэлзээгїй, юу ч асуу...
Соёлын сургууль                                            Цахим номын сан-   Євгєн минь, чи юу бодож байна, гайхлын тухай...
Соёлын сургууль                                            Цахим номын сан-   Эзэн хэрэв зєвшєєрвєл бид энд даяанч хавч, э...
Соёлын сургууль                                           Цахим номын санКапитан Фарагут бол “Авраам Линкольн” мэтийн мунд...
Соёлын сургууль                                                Цахим номын санТїїний гадаад тєрх ялангуяа тїїний царайнд є...
Соёлын сургууль                                           Цахим номын сан  аваргуудыг хэдэн зуугаар нь їзсэн, тэхээр асар ...
Соёлын сургууль                                             Цахим номын сангадаргууд їйлчилж байхчлан таны биеийн квадрат ...
Соёлын сургууль                                              Цахим номын сан- Зїйтэй, Нед! Тийм юм бол, хэрвээ усан дотор ...
Соёлын сургууль                                          Цахим номын санбилээ. Нед Лендийн хэрхэн хєдєлдгийг харахыг хїсэм...
Соёлын сургууль                                           Цахим номын санБємбєрцгийн ємнєт хагасын 7-р сар, умарт хагасын ...
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.

4,884 views
4,786 views

Published on

1 Comment
4 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
4,884
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
103
Actions
Shares
0
Downloads
112
Comments
1
Likes
4
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.

  1. 1. Соёлын сургууль Цахим номын сан Жюль Верн РоманУлаанбаатар хот 2011
  2. 2. Соёлын сургууль Цахим номын сан ХЄДЄЛГЄЄНТ АРАЛ1865 онд ер бусын хачин явдлууд гарсан нь єнєє хїртэл олон хїний санаандбайсаар байгаа буйзаа. Эдгээр явдлын дуу чимээ эх газрын ард иргэдийнсонирхлыг татаж, далайн замын боомт хотуудын оршин суугчдыг сандраан,ялангуяа далайчдын сэтгэлийг сїрхий тїгшїїлэв. Худалдаачин, хєлєг онгоцнйэзэн, капитанууд, бага дарга, далайн цэрэг, тэрч байтугай шинэ, хуучинтивїїдийн хэд хэдэн улс гїрний засгийн газар тэр нэгэн хачин явдлыг гойдшохоорохн сонирхож байв.Тэр жил их далайн хэд хэдэн хєлєг онгоц халим загаснаас том, хурдаараатїїнээс хавьгїй илїї, заримдаа єєрийн биеэс хурц гэрэл цацарган байх, хоёрїзїїр рїїгээ шувтан, дундаа цїлхгэр, гонзгой юмтай гадаад далайддайралдсан байжээ. Тэр юм буюу амьтны гадаад байдлыг єєр єєр онгоцныєдрийн тэмдэглэлїїдэд тодорхойлон бичсэнийг їзвэл єєр хоорондоо ялгаабагатай боловч цєм тїїний хєдєлгєєнийг урьд ємнє дуулдаагїй асар хурдангэж тэмдэглэсэн байв. Тїїнийг халим хэмээн таамаглан їзэх боловч шинжлэхухаанд мэдэгдсэн халим тєрєлтний дотроос нэг нь ч ийм асар том хэмжээндїл хїрнэ. Кювъе, Лассенед Дюмериль, Катрфаж 1 нарын хэн нь ч тийм сїрхийгайхал байна гэдгийг нїдээрээ їзэхээс нааш їл итгэхсэн билээ.Тїїнийг нїдээрээ їзсэн зарим хїн уртаараа английн хоёр зуун фут гэх бєгєєдэнэ нь хэт багасгаж, нєгєє хэсэг нь уртаашаа гурван миль, єргєєшєє нэгмиль гэж тодорхойлсон нь хэтэрхий ихэсгэсэн байв. Улсын ам хэдийгээрийнхїї зєрєх боловч олон мэдээнїїдийг цэгнэн їзвэл тэр амьтан, хэрэв байдагнь їнэн л болж гэм амьтны аймаг судлагсдын мэдэж буй бїх адгуусамьтантйа зїйрлэмгїй том юм байсан гэж бардаагаар хэлж болох юм. Гэтэлбайгаа баримт нэгэнт маргашгїй болохоор тийм амьтан байгаа эсэх гэжэргэлзэх явдалгїй байв.Хїн тєрєлхтєн ер нь нууц бїрхэг юманд шохоорхдог зантай болохоор ийм юмдуулаад дэлхий дахинаараа гїнээ сэтгэл догдолсон нв зїй буйзаа. Калькуттхотын хєлєг онгоцны нийгэмлэгт харъяалагдах “Губернатор Хингинсон” гэгчонгоц 1866 оны долоодугаар сарын хориноо тэрхїї хєдєлгєєнт бєєн харюмтай дайралджээ.Тїїнийг зураг дээр тэмдэглэгдээгїй арал хэмээн хєлєг онгоцны капитанБэккэр газар зїйн координатыг нь нарийн тодорхойлохоор завдаж байтал,тэрхїї юмны дотроос гэв гэнэт хоёр салаа ус нарийхнаар исгэчин олгойдож,зуун тавин фут єндєрт хєєрлєє. Энэ нь хэрвээ л далайн ёроолын грейзер 2дээшээ олгойдоогїй бол “Губернатор Хингинсон” хоншоороороо ус ууртургиж явах далайн ямар нэгэн сїїгээр бойжигчидтой тулгарснаас зайлсангїйээ.Бас, Дорнот-Энэтхэг болон Номхон далайн хєлєг онгоцны нийгэмлэгтхаръяалагдах “Христофор Колумб” онгоцон дээрээс 1866 оны долоодугаарсарын 23-ны єдєр тэрхїї хачин амьтныг Номхон Дєлгєєн далайд байхыг ньхаржээ. “Губернатор Хингинсон”, “Христофор колумб” хоёр тэр гайхалтайхалимыг гуравхан хоногийн зєрєєтэй хугацаанд нэг нэгнээсээ далайн бїхэлбїтэн долоон зуун миль зайтай газар дэлхийн бємбєрцгийн хоёр цэгт олжУлаанбаатар хот 2011
  3. 3. Соёлын сургууль Цахим номын санїзсэн болохоор їнэхээр санаанд багташгїй айхтар хурдан хєдлєх чадвартайэд байжээ.1 Тїмэн бодис судлагч эрдэмтэд2 Газрын гїнээс тогтмол хугацаанд оргилж байдаг уур ба халуун усны оргилТїїнээс арван тав хоногийн дараа Америк, Европ хоёрын хооронд Атлантынгадаад далайд уулзсан їндэсний компанийн “Гельвец”, Роял Мейлкомпанийн “Ханан” гэдэг хоёр хєлєг умарт єргєрєгийн 45 хоног 15 хувь,умарт уртрагийн ( гренвичээс ) 60 хоног 31 хувьд тэр гайхлыг бас їзжээ.Тэдгээр онгоцны хоёр капитан уул сїїгээр бойжигчийн уртыг адаглааданглийн 350 фут гэж гаргасан байв. Гэтэл “Гельвец”, “Ханан” хоёр хєлєгонгоц їзїїрээсээ сїїлээ хїртэл дєнгєж 325 фут болохоор тїїнээс богино ажээ.Тэхэд Алеут арлуудын орчинд тохиолдох хамгийн том халим 150 футээсхэтэрсэн тїїхгїй.Эдгээр мэдээ болон цаашдаа Атлантын тээврийн “Перейра” гэх галт онгоц,тэр гайхлыг мєн олж харсан, “Этна” гэгч онгоц тїїнтэй мєргєлдсєн зэрэг удаадараалан гарсан сураг чимээ, эцэстээ францын “Норманди” хэмээх хєлєгонгоцны офицеруудын баталгаа бичиг, “Лорд Клайд” онгоцны даргаФитуджемсээс Английн тэнгисийн хэрэг эрхлэх газар ирїїлсэн тайлан-энэбїхэн олон тїмний санаа сэтгэлийг хязгааргїй их їймрїїлсэн билээ. тэрхїї ербусын хачин явдлыг зраим оронд элэг доог болгосон авч Англи, Америк,Герман мэтийн буурьтай орнууд ихэд сонирхон їзэв. Нийслэл хот бїхэнд тэргайхлын тухай ярилцах болов. Тїїний тухай тайзан дээрээс шоолон дуулах,сэтгїїлїїдэд шогчлон зурах, театрууд дїрслэн їзїїлэх болжээ. Бас умартдалайн орчны уснаа орших аймшигт цагаан халимаас эхлээд, 500 тонн хїндхєлєг онгоцыг тэвэрч аваад далайн ёроолд орчхож чадах зєн болсоннаймаалж хїртэл, хїмїїс санаанаасаа бодож гаргасан буюу їнэхээр амьдарчбайгаа мьтдыг дїрсэлсэн дїрийг бїх сонин хэвлэж байв. гэтэл архивуудаасэртний баримт бичгїїдийг ухаж эхэлсэн бєгєєд далайн ямар нэгэн аваргаамьтан байж болох тухай Аристотель, Плиний нарын гэрчилгээ, Норвегийндалайчдын єгїїллэг, Пауль Геггедийн мэдэгдэл, хамгийн эцэст далайн асартом могойг 1857 онд нїдээрээ харсан Харрингтоны бодит баталгаа зэргїїдийгїзэв.Гэтэл бас эрдэм шинжилгээний сэтгїїлїїд болон эрдэмтэн мэргэдийн дунд,итгэгсэд ба їл итгэгсдийн хооронд эцэс хязгааргїй маргаан дэгджээ. Гайхлынтухай асуудал ухаантан бїрийн тархи толгойг эзлэв. Тэрхїї маргааны їед мєнч их бэх цаас їрсэн байх.Бїтэн 6 сарын турш ач тач маргалдлаа. “Бразилийн газар зїйн институт”-ийнмэдээлэл, “Берлингийн шинжлэх ухааны хїрээлэн”-гийн сэтгїїл, ВашингтоныСмиттийн институтийн сэтгїїл зэрэгт нийтлэгдсэн єгїїллийг нийтийн ємнєэлэг доог болгосноор барахгїй, “Энэтхэгийн ольтриг”, петерманны“Мэдээлэл” зэрэг буурьтай сэтгїїлїїдэд гарсан єргєн шїїмжлэл болоневродын сонгодог сэтгїїлїїдийн эрдэм шинжилгээний сонсгол сэлтийг эрээцээргїй хэвлэлийн зїгээс дайран доромжилжээ. Тїїнчлэн гайхлын эсрэг1зогсогч хэн нэгэн хїн “Байгаль, тэнэгїїдийг тєрїїлддэггїй” гэж Карл ЛинейнУлаанбаатар хот 2011
  4. 4. Соёлын сургууль Цахим номын санхэлсэн їгээр бамбай барин “Гагцхїї согтуу далайчдын ухаан санаанд оржболох, хэнд ч хэрэггїй тийм гайхлыг бий болголоо гэж байгалийг бїїдоромжил ” хэмээн эрдэмтдийг сэтгїїлчид ятгаж билээ. тэг тэгсээр хамгийнсїїлд долоо хоног тутам гардаг шог сэтгїїл томоос том зохиолчдын нэрээргайхлын эсрэг хааж хаацайлахын аргагїй ширїїн дайралт хийсний дараатїїнийг хамгаалагчид нийтийн хїчээс инээд тохуу хийхийн эрхэнд араг буюуухрахад хїрчээ. Тийнхїї шинжлэх ухааныг хурц оюун ялж билээ.Гайхлын тухай яриа 1 867 оны эхний саруудад сэхэж сэргэх найдваргїй болжбулшлагдсан мэт байв. Гэтэл шинэ шинэ баримтат зїйл энэ удаа уншигчдынсонорт дуулдав. Энэ удаа шинжлэх ухааны ерєнхий нэгэн асуудалшийдвэрлэх яриа дэгдсэнгїй, харин ёстой жинхэнэ їнэн бодит аюулхєнєєлтэй тэмцэх тухай яригдаж эхэллээ. тэр асуудал шинэ баримтуудаарбаяжив. Гайхал маань одоо арал, хад болон хувирч “арал аралдаа бїрхєдєлгєєнт, баригдашгїй, танигдашгїй, жигтэй хачин арал ” болжээ.1 Швейцарийн алдарт байгальч ( 1707 – 1778 )Монреалийн тэнгисийн компанийн “Морави” гэдэг хєлєг онгоц 1867 оны 3-рсарын 25-ны шєнє єргєргийн 27 хоног 30 хувь ба уртрагийн 72 хоног 15 хувьдурьд ємнє ямарч газрын зурагт тэмдэглэгдээгїй хад мєргєжээ.”Морави”онгоц 400 морины хїчтэй мотор ба аясын салхины хїчээр цагт 13зангилаагийн хурдай явжээ. хэрвээ онгоцны бїх бие тийм бат бэхбайгаагїйсэн бол ийм их хурдтай явж байхад энэхїї мєргєлдєєн тунхарамсалтайгаар тєгсгєл болж, уул онгоцны баг болон сууж явсан 237 хїнийамь насанд аюул учрахсан билээ.Мєргєлдєєн єглєєний таван цагт болжээ. Энэ хэр дєнгєж гэгээ орж байжээ.Ингэж мєргєлдєх їед ээлжийн офицерїїд онгоцны хїрээ хашлага руу гїйлдэночив. Тэд далайн усыг ихэд анхааран ширтсэн боловч хэрвээ онгоцноосгурван кабельт зайтай ямар нэг хїчирхэг сэнсний далбаагаар дэлсэгдэх мэт 1оволзон хєєсєрч байгаа давалгааг эс тооцвол єєр сэжигтэй юм огтїзэгдсэнгїй. Тэр явдал болсон газрын координатыг яг гаргаж аваад “Морави”онгоц аян замаа їргэлжлїїлэв. “Морави” онгоцонд сїйдсэн зїйл гаднаасаа лмэдэгдсэнгїй, онгоцны дарга нар тархиа эргэтэл бодсон боловч усан доорхиарал буюу эсхїл живсэн онгоцны сэг, чухам юу мєргєснєє олсонгїй.Тэгээд, боомт хотноо хїрэлцэн ирж “хуурай” зогсоолдоо орж їзвэл “Морави”- 2ийн килийн хагас нь зад цохигдсон байжээ.Хэрвээ энэ хачин явдал 3 долоо хоногийн дараагаар мєн тиймэрхїї нєхцєлбайдалд давтагдаагїйсэн бол дээрх явдлын нэг адил даруйханмартагдахсан билээ. Энэ удаа гайтсан тэр хєлєг онгоц нь дэлхий дахинаацуутай усан замын нийгэмлэгт харъяалагдаж байсан учир тэр явдал дэлхийгихэд шуугиулав.Бодвол Английн усан замын хєлєг онгоцны эзэн Кьюнардыг бїгд сайн мэдэхбайлтай. Хамгийн анх тїїний хєлгїїд Америк, Европ хоёрын хооронд тогтмолхарилцаа барьсан билээ. Кьюнардын хєлєг онгоцны байгууллагын оршинтогтнож ирсэн хорин долоон жилийн дотор тїїний хєлгїїд Атлантын гадааддалайг хочр мянга илїї удаа гатлан аялахдаа тогтоосон цагаасаа нэг ч удаахожимдож, явах цагаа нэг ч удаа хойшлуулж, тїїнд итгэмжилсэн шуудангаасУлаанбаатар хот 2011
  5. 5. Соёлын сургууль Цахим номын саннэг ч захидал бичиг гээгдїїлж байсангїй. Кьюнардын хєлєг онгоцныбайгууллагын нэр хїнд маш єндєр байсан учир ямар нэгэн єрсєлдєєнєєсайдаггїй байв. Тийм ч учраас тїїний шилдэг хєлгїїдийн нэгэнд тохиолдсонтэр явдал тєчнєєн их шуугиан дэгдээжээ.1 867 оны 4-р сарын 1 3-нд єчїїхэн ч салхигїй, далайн ус толь шиг мэлтийнбайхад “Шотланд ” онгоц уртрагийн 1 5 хоног 1 2 хувь, єргєргийн 45 хоног 37хувьд явж байлаа. Мянган морины хїчтэй аварга машин бїхий хєлєг онгоццагт арван гурав, зууны дєчин гурван зангилаа хурдтай явж байжээ.“Шотланд ”- ын сэлэх хурд далайн усыг цагийн санжлуурын жигдхєдєлгєєнєєр зїсч явлаа.Тїїнд сууж явагсад, онгоцны их танхимд цай ууцгааж байгаа їе єдрийн 4 цаг7 минутад “Шотланд ” баруун бєєрєндєє, сэлэх хїрднээсээ арай хойхонёврогдох мэт болж їл мэдэг доргижээ.Ёвролт тун яльгїй байсан тул хэрвээ л онгоцны зоорин дотроос : - Зооринд ус орлоо! Хїїе, бид живж байна ! гэж хашгиралдаагїйсэн болгадаа тавцан дээрх улс мэдэхгїй єнгєрєх байсан бизээ.Зорчигчид сандрах нь мэдээж хэрэг. Гэсэн ч онгоцны капитан Андерсонтэднийг тайтгаруулж байв. Їнэндээ ч ус їл нэвтрэх долоон давхархамгаалалт хєндийтэй “Шотланд ” онгоцонд ганцын зэрэг цоорхой тєдий лаюул учруулж чадахгїй ажээ.Капитан Андерсон зооринд яаравчлан орж тав дахь хамгаалалт єндийд усдїїрч улмаар ус нэмэгдэж байгааг нь їзвэл бєєрийн цоорхой асар их болотойгэдгийг мэдэв. Заяа дайрахад тэрхїї хєндийд уурын тогоонууд байсангїй.1 уртыг хэмжих далайн хэмжээ. 200 орчим метр.2 хєлєг онгоцны ёроолын уртаашхи гол холбоос.Капитан Андерсон онгоцны оньст машиныг даруй зогсоож нэгэн усан цэрэгтус дїїрсэн хєнлий рїї шумбан орох тушаал єгчээ. Тэр усан цэрэг гарч ирээдхєлєг онгоцны бєєр хоёр метр єргєн цєм цохигдсон байна гэж илтгэв. Тиймтом цоорхойг далай дээр бєглєх гэж ярихын ч хэрэггїй тул “Шотланд” сэлэххїрднийхээ тэн хагаст хїртэл усанд доош сууж арай ядан аян замааїргэлжлїїлэв.“Шотланд” тэр їед Кпирийн хошуунаас 300 миль зайтай байсан баЛиверпуль боомтод хугацаанаас гурав хоног хожимдож ирсний нь Англидаяар тун их сэтгэл тїгшин хїлээсэн билээ.Тїїнийг даруй уснаас татаж гаргаад инженерїїд їзэж шалгхдаа єєрсдийннїдээр олж їзсэндээ їл итгэжээ. Учир нь “Шотланд”-ын их биеийн гол бїслїїршугамаас доош хоёр метр хагас зайтай, адил талт гурвалжин мэт хэлбэртэй,асар том нїх онгойн їзэгджээ. Тїїнийг зориуд нїхэлсэн шиг цємєрхийнийирмэг тэв тэгшхэн байсан нь их биеийг ёворсон багаж ган сайтай байснаасзайлсангїй.Тїїнээс гадна их биеийн дєрвєн хуруу зузаан тємрийг цєм цохисон тэр багажтэрхїї нїхэндээ зуурчихсангїй яахин ангижирч салсан асуудал тун гайхалтайїлдэв. тїїнийг тайлбарлах ямар ч арга алгаа.Улаанбаатар хот 2011
  6. 6. Соёлын сургууль Цахим номын сан“Шотланд”- тай учирсан тэр тохиолдол хїмїїсийн сэтгэлд унтарч агсан ербусын гайхамшигтай явдлыг дахин сэргээлээ. Энэ минутаас эхлэн ямарнэгэн їл ойлгогдох шалтгаанаас їїсвэрлэсэн далайн сїйрлийг єнєєхгайхалтай шууд холбох болжээ. Тийм учраас гадаад далайд жил бїр гарах3000 орчим сїйрлийн 200-гаас доошгїй хэсгийг “сураггїй алга бологч”вангийн дансанд бїртгэх болсон тул домог болсон єнєє гайхлын хийсэн нїгэлхилэнц єдрєєс єдєрт улам хїнд болж байсан нь зїйн хэрэг буйзаа.Эдгээр гай тотгорын хариуцлагыг тэрхїї гайхалд їїрїїлэх нь шударга чбайсан, шудараг бус ч байсан, тив хоорондын зам харилцаа аюултайболсны улмаас айж сандарсан орон бїхний ард олны санал далай тэнгисийнтэрхїї гайхлаас ямар боловч чєлєєлєх хэрэгтэй хэмээн шаардсан бїлгээ.“ЗА”, “ЭСХЇЛ”, “ЇГЇЙ” Тэрхїї шуугиан дэгдэж ахуй цагт би хойт Америкийн Небраск мужийн зэрлэг хязгаараар жуулчилж явлаа. Миний биеийг байгалийн тїїхийн судлалын Парижийн музейн эрдэм шинжилгээний ажилтан ба тїмэн бодисыг шинжлэн судлагчийн хувьд эрдэм шинжилгээний экспедицид Францын засгийн газраас томилон явуулсан билээ.Би Небраскт 6 сар байж їнэт чухаг цуглуулга хийгээд 1867 оны 3-р сарынсїїлчээр Нью-Йорк хотноо ирсэн юм. Миний бие 5-р сарын шинэдээрФранцдаа буцах хэрэгтэй байсан тул їлдсэн хугацаагаа би єєрийн эрдэсургамлын болон амьтныхаа цуглуулгийг эмхэлж цэгцлэх ажилдзарцуулахаар шийдлээ.Олон нийтийн сэтгэл санааг донсолгосон тэр их шуугианыг би мэдэжбайлаа. Тиймээ ердєє хамаг сэтгїїл сонин далайн гайхлын тухай мэдээллээрдїїрсэн байсан цагт тїїний тухай мэдэхгїй байж болох уу даа? Тэр нэгэнхачин явдал миний сонирхлыг ихэд хєдєлгєж билээ.Би тэрхїї їйл явдалд чухам ямар тайлбар єхєє мэдэхгїй нэг таавраас нєгєєтаавар руу гуйвж байлаа. тэрэнд ч ямар нэг нууц байгаа нь мэдээжийн хэрэг,энїїнд їл итгэгсэд “Шотланд”- ын цєм цохигдсон бєєрийг їзвэл л їнэмшихбайх.Нью-Йоркийнхан хот даяараа гайхан сонирхоцгоов. Учрыг бага мэдэххїмїїсийн гаргасан баригдашгїй далан, хєвєгч арал гэх мэт таамаглалууд альхэдийн хол хаягдсан байлаа. Їнэндээ ч тэрхїї хєвєгч арал єєртєє л хїчирхэгхєдєлгїїргїы юм бол яахин тийм асар иххурдтайгаар давхиж чадахыгтайлбарлах аргагїй ажээ. Мнє ямар нэгэн живж сєнєсєн асар том хєлєгонгоцны сэг хєвж явна гэсэн таамаглал тэр гайхлын маш хурланхєдєлгєєнийг хариуцаж чадахгїй тул бас дээрхийн нэгэн адил орхигдсонбайлаа.Иймээс тэрхїї гайхал эсхїл асар том биетэй аварга амьтан, эсхїл машхїчирхэг хєдєлгїїртэй усан доогуур явдаг хєлєг онгоц байх ёстой гэсэнїнэнийн хувьтай хоёр асуудлыг шийдвэрлэх хэрэгтэй боллоо.Бємбєрцгийн хоёр талд эрж шинжилж мєрдсєний дараа їнэн байдалднилээддїйцэх сїїлчийн таавар нурж замхрав. Энэ усан доогуур явдаг хєлєг онгоцганц хїнд ємчлєгдєн харъяалагдаж болно гэж бодож болохгїй байлаа.Тїїнийг хаа нэгэн газар барих хэрэгтэй, тэхдээ ийм аварга том эдийг хїндмэдэгдэхгїй барьж босгож чадахгїй байх ёстой.Улаанбаатар хот 2011
  7. 7. Соёлын сургууль Цахим номын санИйм аймшигтайгаар эвдлэн сїйтгэх хїчтэй механизмыг гагцхїї бїхэл бїтэн улсл хийж чадна. Хїн тєрєлхтєн бие биеийг алан хядах шинэ шинэ аймшигтзэвсгийг нэг нэгнээсээ єрсєлдєн хийж байгаа манай энэхїї эмгэнэлт їед ямарнэгэн улс бусдаас нууцгайгаар цэрэг дайны хєлєг онгоцыг їйлдвэрлэн гаргажхэрэг дээр нь шалгаж байж болох боловч орон бїхний засгийн газар, энэхэрэгт холбогдолгїй болохоо дэс параалан илэрхийлсэн учраас цэргийнхєлєг онгоцгэдэг таамаглал бусдын нэгэн адил нурж уналаа.Тэр гайхал олон улсын далайн тээвэр харилцаанд заналхийлж байгаа тултэдгээр улсын засгийн газрын илэрхийлэлтийн їнэн худал болхыг сэжиглэхявдалгїй байлаа. Тїїнээс гадна хэрвээ хувийн ємчтєн, ганц нэгэн этгээдиймэрхїї аварга том хєлєг онгоц їйлдвэрлэн байгааг нуухад бэрх бол альнэгэн улс, атаархан далдуур ийм онгоц бїтээнэ гэдэг тэр тусмаа болшгїйхэрэг байв.Тиймээс Англи, Франц, Орос, Герман, Америк тїїгээр ч барахгїй Турк улсыгхїртэл байцаан шалгаж мухардсаны эцэст усан доогуур шумбагч хєлєг онгоцбайна гэдэг сэжиг бїрмєсєн орхигдлоо.Эрээ цээргїй хэвлэл элэг доог болохыг харгалзахгїйгээр далайн уснаа єнєєхгайхал дахин хєвж эхэлсэн бєгєєд хїмїїсийн хєєрсєн сэтгэл хамгийн хийхоосон таамаглалуудыг дараа дараагаар нь тєрїїлэх боллоо.Нью-Йоркт байхад энэхїї бїхнийг донсолгож байгаа асуудлын талаар єєрийнбодлыг хэлэхийг хїмїїс надаас гуйсан юм. Би Францаас гарахынхаа ємнєхєн“Далайн ёроолын нууц ” гэдэг єєрийн бичсэн хоёр боть номыг нийтлїїлсэнбилээ. Эрдэмтэн мэргэдийн дунд сайнаар хїлээн авагдсан энэ ном намайгтїмэн бодисын ухааны энэхїї маш бага судлагдсан салбарын мэргэжилтэнгэдэг нэр авах эрхтэй болгож єгсєн юм.Намайг бодож байгаагаа хэлэхийг хоргоон шалгаагаад байв. Би элдэвшалтаг зааж энэ явдлаас зайлсхийж байсан боловч “Нью-Йоркийнмэдээлэл ”- ийн сурвалжлагчид цєхрєлтгїй дагалдан шалах учир уул сониныгуншигчидтай, далайд болж буй тэрхїї хачин явдлын талаар єєрийн бодлыгхуваалцахаар амлахаас єєр аргагїй боллоо.Ингэтэл, гайхлын тухай асуудлыг бїхийлэн талаас нь гэрэлтїїлэн нийтэд мэдэгдэжбуй баримт мэдээнїїдэд шинжлэх ухааны дїгнэлтийг єгсєн профессор Аронаксындэлгэрэнгїй єгїїлэл 4-р сарын 30-нд хэвлэгдэн гарав. Уул єгїїллээс хэсгийг сийрїїлье :Профессор Аронакс урьд ємнийн таамаглалуудыг тунгаан дїгнэж бичсэн нь :“Ингэхэд бид аль нэгэн талын шїїмжлэлийг тэсвэрлэн давах єєр нэгтєсєєлєл, таамаглалгїй болсон учир арга буюу гайхлыг заяанаасаа асар иххїчин чадалтай далайн аварга амьтан гэж їзэхээс єєр замгїй байна.”Далайн гїний амьдрал бидэнд ерєєсєє мэдэгдээгїй бєгєєд ямар ч зонд 1тэдгээрийн ёроолд хїрээгїй байгаа юм. Эдгээр ёроолгїй цїнхэлїїдэд юу болжбайна вэ? Далайн тївшнээс арван хоёр, арван таван мянган метрийн гїнд 2ямар амьтан байдаг ба ямар амьтан амьдарч болох вэ ? Тэдгээр амьтдынбиеийн бїтэц ямар байвал зохих вэ ? Їїнийг таамаглан хэлэхэд ч хэцїї.1 усны гїн хэмжих багаж,Улаанбаатар хот 2011
  8. 8. Соёлын сургууль Цахим номын сан2 далайн хамгийн их гїн 10000м . 12000-15000м далай гэж байхгїй. хэтрїїлэгБидний ємнє зогсож байгаа тааврыг хоёр талтайгаар тааж болно. Їїнд :Газар дэлхий дээрамьдран байгаа бїх амьтад бїгдээрээ бидэнд мэдэгдэжбайгаа юу, эсвэл тэдгээрийн хагас нь мэдэгдэж байна уу? гэдгээсшалтгаална.Хэрэв манай ертєнц дээр амвдарч байгаа амьтдыг бид бїгдий нь эс мэдэжбайгаа бол, хэрэв байгаль бодис бидэнд нууцаа гїйцэд задлаагїй бол далайнгїнд бидэнд їл мэдэгдсэн, єєртєє тусгай хууль бїхий нєхцєлд оршигч хєхєтєнбуюу загасны дїрс буюу тїїгэр ч барахгїй тєрєл байж болохгїй гэх їндэс їгїйюмаа. Тийм амьтан ямар ч шинжилгээнд їл автах далайн ёроолын давхаргаорчимд оршиж болох бєгєєд ямар нэгэн їл мэдэгдэх гэнэтийн єєрчлєлт буюушалтгааны улмаас їе їе дээш хєвєн гарч ирдэг байж магадгїй.Гэвч хэрвээ бид бїхий л дїрсийнамьд амьтдыг мэддэг юм бол тэрхїї гайхлыгурьд ємнє ангилагдсан далайн амьтдын дотор эрэх ёстой. Хэрэг ийм болбол 1миний бие аварга том нарвал байж болох талыг баримтлах санаатай байна.Ердийн нарвал уртаараа гучин фут хїрэх нь олонтой тохиолдоно. Тэгьэлэнэхїї уртыг таваар їржїїл, арваар їржїїл, гарсан хэр хэмжээнд нь тохирсонхїчин чадлыг тїїнд хїртээж мєн їїнтэйгээ харьцангуйгаар тїїний соёог хїчирхэгболгож їзвэл та бїгд єєрсдийнхє сэтгэлийг хєдєлгєн байгаа нууцыгтааварлаж чадах болно. Иймэрхїї амьтан “Ханан” онгоцны офицеруудынтодорхойлсон хэмжээтэй тэнцэх бєгєєд тїїний соёо “Шотланд”-ын их биендтиймэрхї хэлбэрийн цємєрхий гарагах чадалтай, далайн том галт онгоцыгживїїлэх хїчтэй болно.Їнэндээ нарвал бол євєрмєц ясан соёогоор буюу заримдаа байгальчдынхэлээр сїхэн жадаар зэвсэглэсэн амьтан байдаг. Тэрхїї сїхэн жад хэмээгдэхнь ган мэт хатуу байна. Тиймэрхїї сїхэн жадыг халимын биеэс олон удааолсон, нэг талаас нєгєєтал хїртэл нэвт сїлбэгдсэн хєлєг онгоцнуудын модонбиеэс арай ядан салган авч байсан удаа нэг бус билээ.Парижийн музейн анагаах ухааны ангид угаараа дєчин найман сантиметрбїдїїн, уртаараа хоёр метр хорин таван сантиметр тиймэрхїї сїхэн жадхадгалагддаг юм. Ингээд бид ердийн нарвалаас арав дахин том нарвалыгасар бїдїїн сїхэн жад буюу соёотой нь санаандаа дїрслэн бодож цагт далайнхорин миль хурдтайгаар давхиж чадах чадлыг олоод тїїний жинг хурдаар ньїржїїлж їзвэл тийм амьтантай далайн ямар ч хєлєг онгоц мєргєлдєх аваас,тїїний улмаас гарсан аюул сїйрэлд та бїхэн эрхбиш гайхахгїй буйзаа.Дїгнэж хэлэхэд энэ талаар дэлгэрэнгїй баримт дахин сонсдох хїртэл энэхїїгайхлыг би зєвхєн энгийн соёогоор бус жинхэнэ ган соёогоор зэвсэглэсэн,ёстой жинхэнэ хєлєг онгоцны жин хїнд, чадал хїчин бїхий аварга нарвалхэмээн тоооцох болно.“Хэрвээ л энэ ер бусын гайхамшигт амьтан їнэн хэрэг дээрээ байгаа юм болзєвхєн ингэж л тайлбарлаж болно. Гэвч тэдгээрийг дахин магадлан шалгаххэрэгтэй байна.” гэжээ. Энэ сїїлийн єгїїлбэр нь аймхай хулчигар сэтгэлээс нь їїсвэрлэн бичигджээ.Харин би сав л хийвэл шоолон инээлдэх дуртай оэгж ч инээлдэн доогложчаддаг америкуудад идэш болж инээдийг нь хїргэхгїй, эрдэмтнийхээ нэрУлаанбаатар хот 2011
  9. 9. Соёлын сургууль Цахим номын сантєрийг хадгалах юмсан гэж бодлоо. Би иймэрхїї янзаар хаяагаа манаж авсанболовч їнэндээ тэрхїї гайхлын байгаад дотроо эс эргэлзэж байлаа.Миний єгїїлэл нийтийн зїгээс хариу цуурай олж, ихээхэн нэрд гарав. Тїїгээр чбарахгїй нилээд хэдэн хїмїїсийг єєрийн талд татаж чадлаа. Миний єгїїллийндотор дурьдсан тааврууд нууцыг тайлахад хїмїїсийн сэтгэлд ихээхэн тэжээлболлоо. Хїн гэдэг ер нь байж болшгїй юмыг буй болгон бодох дуртай. Тэгвэлдалай бол тийм аварга амьтан оршиж болох нєхцєл бїхий ганцхан орчин мєнбєгєєд тїїний дэргэд хуурай газрын хирс, заан мэтийн том амьтан єчїїхэнамьтан мэт байх ажээ. Далайн уснаа, жишээлбэл халим мэтийн хамгийн томхєхтєн амьдардаг билээ.1 далайн ганц эвэрт, халим тєрєлтний нэгэн дїрст сїїн тэжээлтэн.Тэгвэл, тэнд уртаашаа зуун метр, хїндээрээ хоёр зуун тонн аймшигт сїрхийаалз буюу наймаалж, аль эсхїл аварга том нялцгай биетэн байж яагаадболохгїй гэж ? Газар дэлхийн эриний їед дєрвєн мєчтєн, далавчтай болохмєлхєгчид асар их хэмжээнд хїрч байсан бєгєєд арав, хорь, зуун мянганжилийн дараагаар аяндаа одоогийн хэмжээнд хїртэл багассан юм. Тэгвэлдэлхийн бємбєрцгийн гадаргуу тасралтгїй хувиран єєрчлєгдсєєр єдийнхїргэхэд, одоо болтол найрлагаа нэг ч удаа єєрчлєєгїй далайн ус, геологийнэртний алслагдсан галбын амьтны ертєнцийн нэгэн тєлєєлєгчийг хадгаланїлдэж яагаад эс болдог билээ. Бїхэл бїтэн зуун мянга мянган жилээр наслахууган аваргуудынхаа сїїлчийн нэгэн дїрийг тэнгис далай єєрийнхєє нууцадодоо болтол хадгалж яагаад болохгїй гэж ? Би энэ хий мєрєєдєлдєє дэндїїавтчих шиг бололтой. Гэвч энэ бодол єєр хэн нэгнийг залхааснаас хариннамайг залхаасан нь хомс.Ингээд давтан хэлэхэд : Энэхїї ер бусын явдллын бодит дїр дахин маргаандэгдээсэнгїй ба хий домог болсон далайн аварга могойтой єчїїхэн чхолбогдолгїй ямар нэгэн аварга амьтан байна гэдгийг олон нийт зєвшєєрєнхїлээв.Хэрэв энэ асуудалд зарим нэгэн хїмїїс зєвхєн эрдэм шинжилгээнийсонирхлын їїднээс хандаж байсан бол усан замын аюулгїй байдлыгсонирхогч, ялангуяа Англичууд, Америкчууд мэтийн бусад, ажлын хїмїїстдалайг энэхїїї аймшигт гайхлаас даруйхан цэвэрлэх арга хэмжээ авахасуудал чухал боллоо.Санхїїгийн ба худалдааны хэвлэлїїд одоо гайхлын тухай асуудлыг гагцхїї энэїзлийн їїднээс авч їзэх болжээ. Тїїнчлэн “Далайн тойм”, “Алоид сонин”,“Пакатпот”, “Усан замын худалдааны сонин” зэрэг даатгалын нийгэмлэгийнхэвлэлїїд маш их хэмжээний хохирол учруулах гэж байгаа гайхалд хайрнайргїй дайн зарлахыг нэгэн дуугаар шаардаж байв.Олон нийтийн санал, юуны ємнє хойт Америкийнхны санал даатгалыннийгэмлэгийн талд байлаа. Нью-Йорк хотноо нарвал агнах тухай тусгайэкспедиц бэлдэж эхлэв. Їїний тул “Авраам Линкольн” гэдэг хурдан хєлєгонгоц тоноглон тоєхєєрєхєєр шийдвэрлэв.Уул хєлгийн капитан Фарагут аль болохуйц тїргэн далайд гарахыг хичээхбєгєєд хэрэгцээтэй бїх зїйл нь тїїний ємнє нээлттэй байлаа. Гэтэл, ийм хэрэгявдал гарахад тохиолддог шигээр гайхлыг мєрдєх шийдвэр яг гарсан тэрУлаанбаатар хот 2011
  10. 10. Соёлын сургууль Цахим номын санїед, гайхал маань сураг чимээгїй болчихлоо. Бїтэн хоёр сар єнгєрєхєд тїїнийтухай хэн ч, юу ч олж сонссонгїйд нарвал єєрийн эсрэг аян дайны аргасївэгчилж байна хэмээн мэдсэн юм шиг ажээ. Энэхїї аянгийн тухай Атлантындалайн усан доогуурхи шугамаар їргэлжлэн ярьж байсан билээ!. . . Шоочхїмїїс, нарвал тэрхїї учир тоймгїй олон цахилгаан мэдээний аль нэгийг ньолж аваад арилж єгєє биз хэмээн даапаалж байлаа.Ингээд, хєлєг онгоц аян замд бїрэн томилогдож ер бусын ангуучлалдхэрэгтэй бїхнээрээ тєхєєрємжлєгдсєн тэр їед онгоцны маань ахмад чухамаль зїгт хєдлєхєє мэдэхгїй байжээ.Ингэтэл ч Санфранциско ба шанхай хоёрын хооронд явдаг галт онгоц, єнєєамьтантай Номхон далайн умарт хэсэгт 3 долоо хоногийн ємнє учирсансураг дуулдаж нийтийн тэвчээр туйлдаа хїрэв. Энэ мэдээ олнысанаасэтгэлийг маш их хєдєлгєлєє. Капитан Фарагутад ядаж хорин дєрвхєнцаг ч хойшлох эрх олгосонгїй. Хоол хїнс бїрэн ачигдаж, зооринд нїїрсзадартал нь чихээд, онгоцны баг бїрэлдэхїїнээрээ бїрэн байв. Зєвхєн зуухаагаллаж, уур тавиад занганаас мултрах л їлдлээ.Хэрэв, капитан Фарагут дєнгєж хагас єдєр удааширсан бол тїїнийг зїгээрєнгєрїїлэхгїй байсан бизээ. Гэвч тэр єєрєє тэртээ тэргїй аян замдаа тэмїїлжбайлаа.“Авраам Линкольн”- ыг хєдлєхєєс 3 цагийн ємнє над доорхи агуулгатайбичиг гардуулсныг сийрїїлбэл :“Эрхэм профессор АРОНАКС” танааЗочид буудал “Тав дахь авенью”Нью-Йорк хотЭнэрэлт эрхэм ээ!Хэрэв, таны бие “Авраам Линкольн” дээр морилж, энэхїї аянд гар биеоролцохыг болгоон хайрлах аваас, Франц улс энэ ажил хэрэгтээ танааруламжлан хувь нэмрээ хїртээж буй хэмээн нэгдсэн холбооны улсынзасгийн газар таалан їзэхсэн байнам. Капитан Фарагут танд тусгай єрєєгарган єх болно.“Танд чин зїрхнээсээ їнэнч,далайн хэргийг эрхэлсэн сайдД.Б. Гобсон ёслов” гэжээ.ЭЗНИЙ Л ТААЛАЛ МЭДЭЖУлаанбаатар хот 2011
  11. 11. Соёлын сургууль Цахим номын санДалайн сайдын захидлыг хїлээн авахаас гурван секундийн ємнє би умартєрнєтийн мєсєн годиролын дундуур зїсэн гарах оролдлогын тухай хичнээн 1бодддог байсанчлан нарвалын хойноос мєрдєн агнахыг тєчнєєн л бодожсуулаа. Захиаг хїлээн авснаас хойш гуравхан секундийн дараа миний хувьзохиол, миний амьдралын ганцхан зорилго энэхїї аюулт гайхлыг мєрдєнхєєж хїн тєрєлхтнийг тїїний хєнєєлєєс ангижруулахад оршино гэдгийг би саяойлгож билээ.Гэхэд, би хїнд хїчир жуулчлалаас дєнгєж эргэж ирээд маш их ядарч биеамсхийх явдал шаардагдаж байв. Би єєрийн нєхдийн зїг, єєрийн бяцханцэцэрлэгийн дэргэдэх єчїїхэн байшингийн зїг єєрийн хорвоод хосгїй їнэтбаялгийг цуглуулахыг тэмїїлэн, эх орондоо буцахыг тэмїїлж байв. Гэвчнамайг юу ч барьж, тогтоож чадсангїй. Би єєрийн ядаргаа, нєхєд, цуглуулгабїгдийг таг мартаж, Америкийн засгийн урилгыг эргэлзэх юмгїй хїлээн авлаа.“Аз болоход нарвал намайг Францын эрэгт хєтлєн аваачиж юу магад. Ер ньбїх зам Европийн зїг одсон юм биш билїї. Тїїгээр ч барахгїй энэхїї эрхэмнэгэн амьтан єєрийн биеийг Европ орчны далайд дуусвар болгох бололцоогєгвєл би адаглаж тїїний том соёоноос тохой хир хэрчмийг Парижийн тїмэнбодисын тїїхийн музейд аваачиж єх болно” хэмэн бодолхийлж билээ.Гэвч одоохондоо нарвалыг Номхон Далайн умарт хэсэгт хайх хэрэгтэйболсон тул би Франц орондоо эргэн очиход ертєнцийг бїтэн нэг тойрно гэсэнхэрэг байлаа. - Консель ! хэмээн би єєрийн зарцыг дуудлаа. Энэ хїн бол миний їнэнч зарц 2бєгєєд аян замд надад їргэлж бараа болон явдаг байв. Би энэхїї тун бэрхфламанд хїнд чин зїрхнээсээ хайртай болсон ба тэр ч мєн ачийг ачаархариулдаг хїн билээ. Энэ бол тєрєлхийн нїсэр, ааш зангаар тогтуунтомоотой, ажилч хичээнгїй, тулгамдсан цагт тайвуун, юм юманд дїйтэйхєдєлмєрт шунахай, харин єєрийнхєє хочинд ер таараагїй хэзээ ч, хэнд ч,гуйсан зєвлєлгєєн єгч яваагїй хїн юм.Миний єчїїхэн гэрт їргэлж цугларан байдаг эрдэмтдийн дунд, Консель ихюманд сурч амьтны ба ургамлын аймгийн ангилалтын хїрээ, анги, бїлэг, баг,доод баг, язгуур тєрєл, дїрс, доод дїрс зэрэг бїх їе шатаар дамжин дээшдоош торохгїй мэддэг байгалийн ухааны ангилалтын мэргэжилтэн болонхувирсан билээ. Гэвч тїїний бїх мэдлэг їїгээр хязгаарлагдах ажээ.Ангилалтын онолд айхтармєртлєє, дадлага ажлаас нилээд тасархай, тэрминий бодоход, шїдэт халимыг энгийн халимаас гадаад байдлаар ньялгахгїй байхаа.1 америк тивийн умарт эргийн орчимд Атлантаас Номхон далайд явж орох нарийхан зурвас газар2 Францаар “зєвлєх” гэсэн їг.Гэлээ ч гэсэн ямар бэрх хєвїїн гэж санана. Консель бїтэн 10 жилийн туршалсын аян замд, эрдэм шинжилгээний жуулчлал бїрд намайг дагалдсанбилээ. Би хэзээ ч тїїнийг ямар нэгэн бэрхшээлийн ємнє янгуучлан гуншигнажбайхыг сонсоогїй юм. Конседь, Хятад газар ч юмуу, Конго нутагт ч юмуу, ерУлаанбаатар хот 2011
  12. 12. Соёлын сургууль Цахим номын саннь ямар ч оронд, ямар ч эргэлзээгїй, юу ч асуухгїй, хэзээ ч хамаагїй явахадїргэлж бэлэн байдаг хїн.Тэрний бас мэдрэл булчин чанга, ер нь ямарваа євчинд саадгїй эрїїл чийрэгбиетэй билээ.Консель одоо гучин настай боловч миний дэргэд арван тав хорьтойхарьцахын жишээтэй ажээ. Жич би єєрийн биеийг дєчтэй хэмэн хїлээхийноронд энэ нэгэн будлиантай хахрьцааг гаргаж ирсэнийг минь уучлахыг хїснэ.Консельд ердєє цор ганцхан єє бий. Энэ нь : Тэр ёстой засаршгїй ёсбаримтлагч бєгєєд надтай харьцахдаа єєрийн биеийг їргэлж гуравдугаарбиед хамаатуулан ярьдаг нь намайг їргэлж цухалдуулдаг байв.- Хєєе, Консель ! гэж би аян замд шуурхайлан бэлтгэхийн ссацуу давтандуудлаа.Консель надад хязгааргїй їнэнчийг би мэднэ л дээ. Ер нь би тїїнийг аян замднамайг дагалдах эсэхий нь асуудаггїй боловч энэн удаагийн жуулчлал хэдхичнэээн хугацаагаар удаашрах нь мэдэгдэхгїйн дээр амь насанд ч аюултайхэрэг байсан тул тїїний саналыг асуухаар шийдлээ. Далайн том хєлєг онгцыгсамрын яс шиг няцлан чадах амьтныг мєрдєнє гэдэг тоглоом бишээ ! Ертєнцдээрх хамгийн амар тайван хїн ч гэсэн юм бодохоор хэрэг байлаа. Консельмаань юу гэдэг бол ?- Ээ, Консель гэж гурав дахь удаагаа дуудлаа.Консель ч ирэв. Тэр орж ирэх зуураа :- Эзэн та намайг дуудав уу ? гэж асуухад нь би- Дуудсан, хонгор минь. Замд хэрэгтэй бїхнийг бэлд. Хоёр цагийн дараа бид хєдєлнє.- Эзний л таалал мэдэж хэмээн тэр санаанд ч їгїй хариулав.- Нэг ч минут хий єнгєрєєж болохгїй. Дээл цамц оймс юу л хэрэгтэй бїхнийг аль багтахаар нь ганзаганд хий. Болбол тїргэхэн шиг!- Аа эзний цуглуулгийг яах вэ гэж Конселийн асуухад :- Тэдгээрийг дараа болъё. Зочид буудалд хадгалуулж їлдээнэ.- Тэгвэл,- Хорин халиун гахайгаа яах вэ ?- Їїнийг бид хоёр тэжээж байх болно. Би амьтдуудыг Франц явуулах талаар ярьчихна.- Тэгвэл бид Париж руу явахгїй нь ээ ! гэж Консель асуухад би :- Юу ч гэмээр юм бэ дээ гэж гуйвсхийж хариулаад,- Юу ч гэсэн бид жаахан тойруу замаар явах нь шиг байна гэлээ.- Эзний л таалалд нийцсэн бол хичнээн ч тойруу хамаагїй.- Ялихгїй ээ, ялихгїй ! гэхдээ зам нилээд уртсах байх ... Бид “Авраам Линкольн”- оор явах болно гэхэд,- Эзний л таалал мэдэж хэмээн хэлээд Консель ажиг ч їгїй байв.Улаанбаатар хот 2011
  13. 13. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Євгєн минь, чи юу бодож байна, гайхлын тухай ... єнєє цууутай нарвалын тухай яриа болж байна шїї ... бид далайг тїїнээс чєлєєлєх хэрэгтэй ... “Далайн ёроолын нууц” гэдэг хоёр боть ном бичсэн капитан Фарагуттай хамт аялахаас татагалзаж яаж болох вэ .. Нэр хїндтэй ажил, тэхдээ аюултай ажил ! Нарвал биднийг хаа хїртэл тэнїїчлїїлэх юм бэ, бїї мэд ... энэ амьтан тун олон ааштай байж болно. Гэлээ ч гэсэн бид явна ! Манай капитан ч ёстой л эр хїн дээ- Эзэн нь л хаашаа бол би тийшээ гэж Консель єчлєє.- Сайн бодоорой ! Би чамаас юу ч нуухгїй. Энэ бол тэр болгон буцаж ирдэггїй жуулчлалуудын нэг гэж мэдээрэй.- Эзний л таалал мэдэж ... Нэгэн мєчийн дараа юмаа тєхєєрч гїйцэв. Консель юу ч мартсангїй. Энэ хїн ємд цамц хувцас хунарыг яг л єнєєх сїїгээр бойжигчид ба шувуудыгаа ангилан хуваарилдаг шигээ нябайлан цэгцэлсэн байв.Бидний ачааг їйлчлэгч їїдний єрєєнд аваачиж тавив. Энэ завсар би дооддавхарт бууж їргэлж хїн дїїрэн байдаг албан тасалгаанд орж, єєрийнхатаамал ургамал, чихмэл амьтан элдэв сэлтийг Париж явуулах тухайшийдэн ярилцаад халиун гахайгаа тэжээхэд хїрэлцэхїйц мєнгє тєлжтооцоогоо хийгээд гїйн гарч хїлээж буй жуузанд їсрэн суухад, Консель мааньтэнд сууж байлаа. Сїйх тэрэг Бродвейгээр уруудан Юнион цэцэрлэг хїрээд дєрєв дэхавенью рїї эргэж тїїгээр давхисаар Катрин гудамж туулаад хамгийн эцэстэргийн гучин дєрєвдїгээр зогсоол дээр очлоо. Тэндээс биднийг гаталга онгоцхїн, мал, сїйхний хамт Гудзоны зїїн эрэг, Нью-Йорк хотын дїїрэгт байгааБруклинд аваачлаа. Хэдхэн минутын дараа єтгєн хар утаа баагин байгаа“Авраам Линкольн”- ны гишгїїр шатны дэргэд давхиж хїрэв.Бидний ачааг эгшин зуур хєлгийн тавцан дээр гаргав. Би шатаар яаравчландамжиж капитан Фарагуттай хэрхэн уулзаж болохыг лавлавал, усанцэргїїдийн нэг нь намайг дагуулан явж бяцхан гишгїїр дээр зогсож байгааєргєн царайтай єндєр далайчныг зааж єгєв. Тэр миний зїг гараа сунган :- Эрхэм Пьер Аронакс гэдэг та юу ? гэж асуув.- Яг мєн гэж би хариулаад та Капитан Фаргут уу? Гэхэд- Яг биеэрээ байж байна. Эрхэм профессор тавтай морилно уу ?Тасалгаа таныг хїлээж байна гэв. Аянд гарахын ємнєх чухал минутанд би тїїнд саад болохгїйг хичээн мэхийн ёслооод, над зориулсан єрєє зааж єхийг нєгєє усан цэргээс гуйлаа.“Авраам Линкольн” уул жуулчлалд аргагїй л зохицсон хєлєг байв.Энэ нь цагт арван найм, аравны гурван миль хурдалж чадах бололцоо бїхийхамгийн сонгомол машинаар тоноглогдсон хурдан хєлєг байлаа. Гэвч энэхїїасар их хурд нь аварга нарвалыг хєєн гїйцэхэд дутагдалтай ажээ. Хєлєгний дотоод тєхєєрємж, тїїний далай туулан явах чанараасдутахгїй байв. Онгоцны хитгэ талд офицеруудын хэсэг дэх над ноогдсонєрєє миний санаанд их л тохирлоо.- Энд бид гойд сайн идээших болно гэж би Консельд хэлэхэдУлаанбаатар хот 2011
  14. 14. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Эзэн хэрэв зєвшєєрвєл бид энд даяанч хавч, эмгэн хумсын гэрэнд идээших мэт тавтай байрлах болно хэмэн миний эрдэмт зарц хариулав.Би Конселийг байраа аялуулахаар єрєєндєє їлдээж, хєдлєхийн ємнєхбэлтгэл ажлыг харахаар тавцан дээр гарав.Яг энэ їед “Авраам Линкольн”- ыг Бруклиний эргийн зогсоолд саатуулжбайсан бїх ажлын шувтаргыг дуусгах тушаал капитан Фрагут єгч байв. Хэрэвл би дєнгєж арван таван минут саатсан бол “Авраам Линкольн” надгїйгээрявчих байсан ба миний бие энэхїї ер бусын жуулчлалд оролцож чадахгїйбайсан бєгєєд тїїний тухай тавих миний хамгийн бодит тайланг, зарим нэгэнїл итгэгчид эргэлзээтэйгээр устгах ч байсан байж магадгїй.Нарвалын эсрэг аянг капитан Фарагут єдрєєр байтугай цагаар, минутаар чхойшлуулах дургїй байв.Капитан хєлєг онгоцны инженерийг дуудан ирїїлж :- Уурын даралт хїрэлцэхїйц байна уу ? гэж асуув.- Хїрэлцэхїйц ээ, нєхєр капитан.- Тэгвэл алгуур хєдєл гэж капитан захирав.Механикч, энэхїї тушаалыг шахмал хийгээр ажилладаг цахилгаан мэдээгээрхїлээн авмагц уур гїйлгэх бариулыг эргїїлэв.Цилиндрїїдэд уур шуугин орж бїлїїрїїд цїл цал нїдэж эхлэхэд сэлэх голэргэлдлээ. Сэнсний далбаанууд улам хурдлан эрчлэхэд “Авраам Линкольн”їдэн гаргаж буй їй олон хїмїїсээр пиг дїїрэн хэдэн зуун жижиг хєлєг, чиргїїлонгоцнуудын хамт агуу сїрлэг хєдєллєє.Эргийн Бруклиний зогсоол сонирхогчдоор дїїрчээ. Хэдэн мянган хоолойноосгурвантаа цууриатсан “Ура” тэнгэрийн дуу мэт нижигнэлээ. “АвраамЛинкольн” Нью-Йорк хот тєвлєрсєн хагас арлын шувтарга хэрд Гудзонголын цаагуур орон орохыг хїртэл мянга манган алчуур тїїнийг далланїдсээр агаар салхинд намиран байлаа.Нью-Джерийн їргэлжлэн цуварсан тансаг барилгын дагуу, Гудзон голыгуруудан, усан буудлуудын дэргэдїїр єнгєрєхдєє “Авраам Линкольн” гучинесєн од шигтгэсэн хитгийнхээ тугийг гурвантаа єргєж, гурвантаа буулган, ихбуугаараа гурвантаа буу тавин хариу ёсоллоо. Дараа нь явдлааудаашруулан хєвїїр тэмдгїїдээр хязгаарласан сувгийн голдрил дундуурявсаар Сэнди Гукийн элсэн тохой хїрэхэд, мєн олон мянган хїн баяр хїргэнїдсэний сїїлд их далайд хєвж гарлаа.Тїїнийг жижиг хєлгїїд ба тэдгээрийн чиргїїлийн цуваа Нью-Йоркийн боомтынорцыг онгоцнуудад заагч гэрэлт цамхгууд хїртэл їдлээ.Єдрийн гурван цагийн їе байв. Далайн боомтын замчин їїргээ гїйцэтгэснийдараа, тїїнийг онгоцонд нь хїргэж єгєєд “Авраам Линкольн” хурдаа нэмсээрЛонг-Айлендын эргийн дагуу хєвлєє. Оройн найман цагийн їед Файр-Айлендын цамхгийн гэрэл далд орж, Авраам Линкольн Атланиын гадааддалайн гїн хар усан дундуур буй байхаараа хурдлан одсон бїлгээ.НЕД ЛЕНДУлаанбаатар хот 2011
  15. 15. Соёлын сургууль Цахим номын санКапитан Фарагут бол “Авраам Линкольн” мэтийн мундаг хєлгийн захирахнэр тєртэй сайн далайчин билээ. Хєлєг тэр хоёр нэгэн бїтэн бие гэжбодоход, тїїний тархи нь капитан мєн ажээ. Тийм нарвал байгаа гэдэгт, тїїндямар ч эргэлзэх зїйл байсангй тул єєрий нь дэргэд энэ тухай маргаан їїсэхэдтэсвэрлэж їл чадах ажээ. Тийм гайхал бий, тїїнээс тэр далайг чєлєєлнєгэдэгт андгай тангараг єгсєн байв.Эсхїл нарвалыг капитан Фарагут ална, эсхїл нарвал капитан Фарагутыг алнаална. Тиймээс гурав дахь зам байсангїй.Нарвалтай удахгїй учирна, тэгээд даруйхан тєгсгєнє хэмээн маргалдахадтэдний яриаг сонсоход аятайхан. Тїїгэр ч барахгїй ээлжнийхээ їїрэгт ажлыггарцаагїй гїйцэтгэх уйтгарт їе гэж тооцдог зарим офицерууд хїртэл энэ удааилїї жижїїрлэх ч хїсэлтэй байв.Гэрэлт наран, тэнгэрийнхээ мандалд аялан явах цагт онгоцны шургууд дээрусан цэргїїд шавалдан сууж гайхлыг харуулдан байв. Гэвч “АвраамЛинкольн” Номхон далайгаас хол байлаа.Онгоцныхон нарвалтай дайралдаж оосорт жадаараа харван алж, онгоцондээрээ татаж гаргаад тасчиж хэрчих хорхой нь хїрцгээж байлаа. Онгоцныбагийн ажлаас чєлєєтэй хэсэг нь далайн толигор гадаргуугаас нїд їл салганширтэнэ.Їїний ташрамд хэлэхэд ахмад Фарагут хоёр мянган долларын шагналамалсан юм.Хамгийн анхан єнєє гайхлыг олж харах дагалдан сурагч усан цэрэг, боцманбуюу офицер хэн нэгнийг энэхїї шагнал хїлээж байв. Иймээс хєлгийн багямар их идэвхтэйгээр далайн мандлыг ширтэж байсныг дїрслэн бодоходхэцїї бишээ !Миний хувьд гэвэл, би бусдаас мєн хожимдсонгїй єдєржингєє онгоцныхашлагын дэргэд сайн дураараа зогсдог байв. Ганцхан Консель л нийтийнсанал сэтэлийг їймрїїлэн буй асуудалд амирлангуй хандаж бусдынсонирхлыг їл хуваалцаж билээ.Каптиан Фарагут аварга халимыг агнахад шаардагдах бїхий л тєрлийнтоноглолоор єєрийн хєлгийг бїрэн тоноглосон гэж би дээр хэлсэн. Тэгвэлхалим агнагч нэг ч онгоц їїнээс илї тоноглогдон явж байгаагїй буйзаа.Бидэнд, гар жаднаас эхлээд тусгай буугаар бууддаг єргєстэй сум хїртэлхалим агнах одоо їеийн бїх зэвсэг байв.Хєлгийн урд хошуун дээр єєрийн дєрвєн килограмм хїнд сумыг арванзургаан километрт шидэж чадах хурдан буу зоосон байв.Тэхээр “Авраам Линкольн”- ны баг їхлийг тїгээх зэвсгээр дутагдалтай гэхгазаргїй байлаа. Гэвч онгоцон дээр жад шидэгчийн эзэн хаан Нед Лендєєрийн биеэр морилж яваагїйсэн бол тэр бїхэн бас л чамлагдах байлаа.Нед Ленд бол Канад нутгийн хїн бєгєєд дэлхий дээр халимын хамгийнгайхмашигт ангуучин тул энэхїї аймшигт мэгэжилдээ єєртэйгээ тэнцэх хїнийгїл мэдэх нэгэн билээ.Тэр, тэвдэх сандрахыг хэзээ ч мэдэхгїй маш тайван хїн бєгєєд тун онцгойзориг, авхаалж самбаатай ажээ. Тїїний жаднаас мэнд мултрахын тулд машзальтай аварга халим буюу тун муу санаатай шидэт халим байх хэрэгтэй.Нед Ленд дєчєєд настай, зургаан фут орчим єндєр, чийрэг догшин авртайхїн. Тэр їг цєєнтэй, тїргэн ууртай, їг єчїїхэн сєрєхєд амархан шатдаг хїн.Улаанбаатар хот 2011
  16. 16. Соёлын сургууль Цахим номын санТїїний гадаад тєрх ялангуяа тїїний царайнд євєрмєц тусгалыг єх алсынхараат хурц нїд арга буюу бусдын анхаарлыг єєртєє татна.Капитан Фарагут халимын алдарт ангуучийг уул жуулчлалд оруулсныг бизєв гэж їзнээ. Учир нь тїїний хїчирхэг гар, мэргэн харц ганцаараа, бусад бїхбагийн хийх ажлыг гїйцэтгэж чадах байв. Нед Лендийг хїчирхэг яндан дуран,цэнэглэсэн їхэр буу хоёрыг єєртєє нэгтгэсэн хїн гэж зїйрлїїлж болох ажээ.Энэ канад хїн гэгдэх франц хїн буюу Нед Ленд хэдийгээр їг цєєнтэй боловчнадтай амархан дассаны нь зориуд тэмдэглэх ёстой бєгєєд миний бодоход,тэр францаар їг хэлэлцэх энэхїї завшаантай тохиолдолд байярласныхбуйзаа. 1Ер нь Канадын зарим мужуудад, одоо хїртэл Раблегийн їеэс хадгалагданирсэн Францын хуучин аялгууг дуулж суухад надад таатай байлаа.Нед Ленд цєєн бус зоригт далайчдыг тєрїїлсэн Квебекийн эртний омгийн хїнбєгєєд Квебек тїїхийн тэрхїї алслагдсан їед францын хот байжээ.Нед бид хоёрын яриа бага багаар хєгжєєнтэй боллоо. Би тїїний умартдалайнуудад учирсан адал явдлыг дуртай сонсдогсоон. Ан гєрєєтулалдаануудын тухай тїїний яриа маш яруухан бєгєєд їнэнтэй учир,заримдаа би умарт орнуудын “Иллад”-ыг, хуурдаж байгаа канатыч Гомщрыгсонсох мэт санагддагсан.Бид хуучны найз нєхєд бєгєєд сорилтын хїнд єдрїїдэд їїсвэрлэсэн биднийнєхєрлєл эвдэршгїй бат учраас би эрэлхэг хїний дїрийг яг л одоо мэдэжбайгаагаараа дїрсэлж байна.Далайн гайхлын тухай Нед Ленд юу гэж їзэж байв аа ? Їнэнийг хэлэхэд, олнысэтгэлийг хєдєлгєсєн тэрхїї нарвал байгаа гэдэгт итгэхгїй хїн онгоцон дээрганцхан Нед Ленд л байлаа. Нэг єдєр би тїїний бодлыг мэдэх гэж оролдоходтэр энэ сэдвээр ярилцахаас зайлсхийж байлаа.Бидний гарсан єдрєєс гурван долоо хоногийн дараа манай хєлєг онгоцПатангониос гучин милийн зайтай байгаа – Блокоос холгїй явж байлаа. Бид,матрын халуун бїсийг огтолж, Магеланы хоолойгоос хойш долоон зуун мильхїрэхгїй зайтай явж байлаа.1 дахин сэргэлтийн їеийн францын том зохиолч 1495 - 1553Дахиад наймхан хоновол “Авраам Линкольн” Номхон Далайн усыг зїсэнявах болноо.Нед бид хоёр хєлгийн урд хошуун дээр сууж, гїн ёроолд нь одоо хїртэл хїнийнїд хїрээгїй байгаа нууцат мандлыг ширтэн элдвийг ярьж байв. Ярианыдалимаар би аварга нарвалын тухай яриа їїсгэж манай жуулчлалын амжилтба нуралт шууд шалтгаалах бїх нєхцєлийг дэлгэрїїлэн ярьж эхэлсэн боловчНед Ленд хариу дуугарахгїй суухыг би ажигласан юм.- Бидний мєрдєж байгаа асар том нарвал бий гэдэгт та яагаад эргэлзээдбайнаа ? Ингэж итгэхгїй байх ямар нэгэн їндэс танд байна уу? хэмээн шуудтулган асуулаа. Ангуучин хэсэг зуур намайг дуугїй ширтэж байснаа,хариулахынхаа ємнє хамаг буй санаагаа тєвлєрїїлэх мэт нїдээ аньж, сурсанзаншлаараа духаа алгадан бодолхийлсний дараа дєнгєж сая :- Магад ч їгїй, байж ч, эрхэм Аронакс хэмээн хариуллаа.- Та бол жад шидэгч мэргэжилтэн хїн, та энэ насандаа сїїгээр бойжигчУлаанбаатар хот 2011
  17. 17. Соёлын сургууль Цахим номын сан аваргуудыг хэдэн зуугаар нь їзсэн, тэхээр асар том хэмжээний халимхэлбэртэн байж болно гэдгийг та єєр ямар ч хїнээс илїї амархан їнэмшмээрюм. - Эрхэм профессор та яг л їїнд эндїїрч байна даа. Юм мэдэхгїй, хїндбємбєрцгийн дотоод хєндийд асар том амьтан амьдарч байнагэвэл амарханїнэмшинэ. Тэгвэл, геологич хїн энэ їлгэрт хэзээ ч їнэмшихгїй. Тэрчлэнхалимын ангуучаас ялгаагїй би цєєн бус халим, нарвал мєрдєж агнасан.Гэтэл тэдний хэр хэмжээ, хїчин чадал, сїїл соёо юу нь ч тэр хєлєг онгоцнытємрєвч цєм цохих чадал байхгїй ! гэж Нед хариулав. - Гэвч нарвалын шїд хєлєг онгоцны бєєрийг нэвт сїлбэсэн удаа бийшїї дээ, Нед ээ.- Модон бєєр, профессор минь, модон бєєр! Гэвч їїнд ч би онц их итгэдэггїй:Би л хувьдаа тиймэрхїї юм їзээгїй. Тэгэхээр би халим нарвал, шїдэт халимзэрэг аврагууд “Шотланд”ын бєєрийг цєм цохисон шиг цоорхойг єєрийннїдээр олж їзэхээс нааш хэзээ ч їнэмшихгїй л хїн гэж мэд.- Нед минь, байзаарай.- Їгїй ээ, їгїй профессор минь. Юу л бол юу, би зєвшєєрнє, зєвхєн энэнээс лєєр юм байг. Магадгїй, асар том наймалж...- Тэр хэрхэвч байж болохгїй Нед минь! Наймалж гэдэг чинь нялцгайбэлцгэсэн аварга том хэмжээний биетэй амьтан. Хамаагїй тэр таван зуунфут урт ч байг. Наймалж гэдэг сээр нуруутай амьтан болохоор “Шотланд”,“Авраам Линкольн” мэтийн хєлгїїдэд ямар ч аюул байхгїй!- Тэгвэл, эрхэм байгальч хэмээн ёжлох янзтай та асар том нарвал байнагэдэгт бат итгэж байна уу? гэж Нед асуулаа.- Тиймээ Нед, би їїнд итгэж байна. Миний итгэл хэд хэдэн няцаашгїйбаримтаар нотлогдож байгаа юм. Халим, шїдэт халим далайн гахайн нэгэнадил сээр нуруутны хїрээнд багтах, агуу бєх соёо юм уу, эвэр, шїд зэрэгзаяагдсан халим хэлбэрийн асар том амьтан байгаад би эргэлзэхгїй байна.- Ин! ... гэж жадлагч маань хамраараа хїнгэнэн эргэлзэх байдлаар толгойгоосэгсрэв.- Євгєн минь, бод л доо гээд би, їргэлжлїїлэн, хэрэв ийм амьтан далайнгадаргуугаас доош хэд хэдэн милийн гїнд амьдардаг бол тэр маш чийрэгбие махбодитой байх ёстой.- Яагаад?- Яагаад гэвэл тийм их гїнд усны тэр их даралтыг даах дуулдаж сонсдоогїйагуу хїч хэрэгтэй юм.- Нээрээ юї? гэж Нед итгэхгїй маягтай нїдээ жартайлгав.- Нээрээ, яг тийм! Їїнийг батлахын тулд би танд хэдхэн тоо хэлэх болно.- Аа, тоо юу? хэмээн Нед, тоомсоргїй дуугарч тоогоор ч юу дуртайгаабаталж болно гэв.- Дандаа л тэр бїхнийг батлаад байхгїй шїї, Нед минь. За та миний їгийгсонс. Бид гучин хоёр фут єндєр усан баганын даралтыг нэг атмосферынхэмээн саная. Ер нь їнэн хэрэг дээрээ ердийн цэнгэг усны баганын даралтбол далайн усны баганын даралтаас нэлээд бага юм. Учир нь далайндавстай ус ердийн цэнгэг уснаас нягт, хїнд чанартай. Тиймээс Нед таны бие,хэрэв далайн усанд шумбан орвол, далайн усны тєвшнєєс гучин хоёрфутийн доор, хичнээн тооны усан баганын даралт таны биеийн бїхУлаанбаатар хот 2011
  18. 18. Соёлын сургууль Цахим номын сангадаргууд їйлчилж байхчлан таны биеийн квадрат сантиметр тус бїрдтєчнєєн килограмм даралт буюу тєчнєєн атмосфер дарах болно. Їїнээс авчїзэхэд гурван зуун хорин футийн гїнд энэ даралт арван атмосфер хїртэлнэмэгдэх ба гурван мянга хоёр зуун футийн гїнд зуун атмосфер хїрч єсєєдгучин хоёр мянган футийн гїнд буюу барагцаалбал хоёр хагас милийн гїндмянган атмосфер болно. Єєрєєр хэлбэл, хэрвээ танд энэхїї гїнд хїртэлнэвтрэн орох боломж олддог юм гэхэд, таны биеийн квадрат сантиметр тусбїр мянган атмосфер буюу бїтэн тоннын даралтыг їзэхсэн билээ. Тэгэхэд,євгєн минь таны биеийн гадаргуу хичнээн квадрат сантиметр болохыг таєєрєє мэддэг її?- Энэ тухай мэдэх юм хумсын чинээ ч алга.- Арван долоон мянга орчим.- Тийм их її?!- Аа, тэхэд бас миний дээр хэлснээр нэг сантиметр квадратад їйлчлэх нькилограмм атмосфер жаахан ихсэх ёстой тул таны биеийн арван долоонмянган сантиметр квадрат гадаргуу дээр атмосферийн арван мянга таванзуун жаран найман килограмм даралт їйлчлэх юм.- Надад л мэдэгдэх юм алга.- Зїйтэй, та їїнийг їнэлэхгїй байдаг чинь аргагїй. Энэ асар их даралттай таныбиеийн доторхи агаарын даралт тэнцэж байгаа учраас таныг энэ их даралтшалчийлгачихгїй байгаа юм. Тиймээс танд юу ч мэдэгдэхгїй байдаг нь тэр.Гэвч хэрвээ та усанд шумбаж орвол энэ тэнцвэр алдагдана...- Аа ха, ойлголоо, хэмээн миний ярианд нэг л сонирхсон бололтой Недяриаг минь таслан авч, тэгвэл ус намайг хїрээлэхээс биш миний доторнэвтрэн орохгїй шїї дээ гэв.- Чухам їнэн, Нед минь. Тэгээд л таны биеийг далайн тєвшнєєс гучин хоёрфутийн гїнд арван долоон мянга таван зуун жаран найман килограмматмосферээр дарж, гурван зуун гурван зуун хорин футийн гїнд энэхїї даралтарав дахин єсч зуун далан таван мянга зургаан зуун наян килограмм болж,гурван мянга хоёр зуун футийн гїнд зуу дахин нэмэгдээд сая долоон зуунтавин зургаан мянга найман зуун килограмм хїрч, хамгийн сїїлд гучин хоёрмянган футийн гїнд єнєєх маань мянга дахин ихсээд таны биеийг арвандолоон сая таван зуун жаран найман мянган килограммаар дарах болно.Єєрєєр хэлбэл таны биеийг аврага том алх дєш хоёрын хоорондоос гаргажавсан мэт та нїд ирмэхийн зуур нимгэнээс нимгэн хальс бин болон хувирахболно.- А, чєтгєр гэж! хэмээн Нед дуу алдав.- Ингэхлээр, євгєн минь, хэрвээ иймэрхїї гїнзгийд хэд хэдэн зуун метр уртсээр нуруутан амьтан амьдарч болох юм бол тїїний биеийн сая сая квадратсантиметр гадаргуу олон миллиард килограммын даралтыг тэсвэрлэх ёстой.Тэгвэл, одоо бод л доо, энэ амьтан тэр их даралтыг тэсвэрлэн чадах биемахбодын ямар их эсэргїїцэлтэй, ямар муйхар мундаг булчин шєрмєстэйамьтан байх вэ!- Тэгвэл тэд ч зуухны найман ямхын зузаан тємрєєр євчлєгдсєн болов уугэмээр ган хуягт амьтан байхаас зайлахгїй гэж канад нутгийн эр мааньїгїїлэв.Улаанбаатар хот 2011
  19. 19. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Зїйтэй, Нед! Тийм юм бол, хэрвээ усан дотор манай хамгийн хурдан буухиагалт тэрэгнээс хурдан, тэр сїрхий амьтан далайн ямар нэгэн хєлєг онгоцтоймєргєлдвєл ямар аймшигтай сїйрэл гарах байна, бод л доо.- Тийм ... нээрээ дээ ... хэмээн энэхїї тоо баримтуудаар ягдсан боловч бас лбууж єхийг хїсэхгїй байгаа тэр хїн итгэмжгїйхэн бувтнав.- За тэгээд би, таныг итгїїлэх биз?- Хэрэв ийм амьтан їнэндээ далайн гїнд оршдог л юм бол маш их хїчтэйамьтан байх ёстой гэдэгт л намайг итгїїллээ шїї дээ, эрхэм профессор.- Ёох, їгїй ээ, та ямар зєрїїд хїн бэ! Хэрвээ далайн гїнд тийм амьтан байхгїйюм бол та “Шотланд ”- тай болсон явдлыг юу гэж тайлбарлах вэ?- Магадгїй ... гээд Нед эрс хэлчихэж арай л чадахгїй байхад нь- Тэгээд, хэл хэл гэв.- Магадгїй ... тийм явдал болоогїй байж? гэж мань хїн тууж орхив. Энэ хариулт ч зєвхєн тїїний зєрїїдийг л харуулж байв. Тэр єдєртєє би,тїїнийг дахин итгїїлэхийг оролдсонгїй. Тэхэд “Шотланд ”- тай тохиолдсонявдал маргаангїй хэрэг билээ. Тїїний цоорхой яах ч аргагїй бодитой юмболохоор, бєглєхєєс єєр зам байгаагїй юм. Тэрхїї гайхал байгааг батлах,їїнээс илїї баримт олоход бэрх хэмээн би санана. Тїїнээс гадна нэг талаартэр цоорхойд, хар аяндаа гарсан гэж їзэх ямар ч тал алга. Нєгєє талаар усандоорхи хад юм уу, аралтай мєргєлдсєн гэх санаа бїрмєсєн їгїйсгэгдсэн тулдалайн аврага амьтны асар том шїдээр їйлдэгдсэн гэдэгт їнэмшихээс єєрзамгїй ажээ. Би л хувьдаа, дээр тодорхойлсон сэтгэмжийн їндсэн дээр энэхїїамьтныг сээр нуруутны хїрээ, сїїгээр бойжигчдын анги халим хэлбэртнийбагт хамааруулсан юмдаг. Харин халим, шїдэт халим, далайн гахайгхамруулдаг язгуур, доод язгуур дїрсэд тїїнийг хэрхэн ангилах асуудлыгзєвхєн ирээдїй л хариулж чадах бизээ. Энэхїї асуудлыг шийдвэрлэхийн тул їл танигдах тэрхїї амьтныгурьдаар илрїїлэх хэрэгтэй. Тїїнийг илрїїлэхийн тул эхлээд барих, барихынтул алах, алах явдал Нед Лендэд хамаарагдах бол алахын тул тїїнийг олжїзэх явдал онгоцны бїх багийнхны їїрэг юм. Тэгвэл їзэхийн тул їїнтэй учраххэрэгтэй бєгєєд энэ нь зїй тохиолын хэрэг байлаа. ХАР ТААМГААР ЭЛДСЭН НЬ “Авраам Линкольн”-ны аяллын анхны єдрїїдэд онцын гойд тохиолдлуудгарсангїй. Гагцхїї нэгэн єдєр Нед Лендийн гайхамшиг эрдмийг хамгийн эхрэмєндєрт єргємжилсєн онцгой сонин нэгэн явдал болсон нь жад шидэгч єєрийн биеддїїрэн итгэмжилж болохыг нийтийн ємнє биеэрээ нотолсон билээ. Фальклендын арлууд їзэгдэхийн хэрд “Авраам Линкольн” халим агнах“Монроэ” гэдэг Америкийн хєлєгтэй дайралдлаа. Тэр онгоцны баг нарвалынтухай у ч сонсоогїй ажээ. Гэтэл “Монроэ” онгоцны капитан “АвраамЛинкольн” дээр жад шидэгч алдарт Нед Ленд явааг мэдмэгц, тїїний биеийгмєрдєж яваа шїдэт халимыг агнах ажилд туслалцана уу хэмээн гуйсанУлаанбаатар хот 2011
  20. 20. Соёлын сургууль Цахим номын санбилээ. Нед Лендийн хэрхэн хєдєлдгийг харахыг хїсэмжлэн агсан капитанФарагу, жад шидэгчид “Монроэ” онгоцон дээр гарах зєвшєєрєл олгов.Канадын харъяатын аз болоход, шїдэт халим ганыг шорлохын оронд харинхоёрыг шорложээ. Анхныхы нь яг зїрхэнд жадаа шааж, доор нь алсан бєгєєддараагийнхы нв хэсэг зуур мєрдсєний сїїлд алжээ.Ай даа, хэрэв л гайхал хэзээ нэг цагт Нед Лендийн жадтай учрах гайтохиолдвол тэр амьд гардаггїй ээ !Хєлєг онгоц, зїїн ємнєт Америкийн эргийн дагуу хурдалж гарлаа. Бид, 7-рсарын туршид Магелланы хоолойн аманд Дев хошуу хїрч очлоо.Гэвч, капитан Фарагут энэхїї махиралдсан хоолойн хажуугаар гарч Горнынхошууг чиглэв.Онгоцны баг, энэхїї шийдвэрийг нэг дуугаар таалан їзлээ.Їнэндээ ч энэхїї нарихан хоолойд, тэр том амьтантай золгоно гэдэг найдварбагатай хэрэг бизээ. Тэрхїї гайхал Магелланы хоолойгоор багтаж гарахгїй,дэндїї бїдїїн хэмээн олонхи усан цэрэг їзэж байв.“Авраам Линкольн” 7-р сарын 6-ны єдрийн 3 цагийн хэрд Голлландындалайчид єєрийн тєрєлх хотын нэрээр нэрлэсэн Америк тивийн хамгийнємнєт їзїїрт хаягдаж, Горнын хошуу хэмээгдэх тэрхїї хад, тэрхїї алслагдсанарлыг тойрч билээ. Хєлєг онгоц баруун хойт зїгт чиглэл авч, тїїний сэлїїрсэнс Номхон далайн уёыг хєєсрїїлэн эхлэв.- Сайн хар ! нїд бїї чавч ! хэмээн “Авраам Линкольн”- ны усан цэргїїдсэрэмжлэн явна.Нээрээ ч тэд нїд чаьчихгїй байв. Хоёр мянган долларын шагналд хорхойтсонхїмїїс дадлайн гадаргаас нїд салгахгїй явлаа. Нїд, дуран хоёр єдєр шєнєамар заяагаа їл їзэх ажээ.Никтаполууд буюу муужгайн хараатай хїмїїс єдєр шєнє ялгалгїй сайн харахтул жирийн хараатай хїмїїсийг бодвол шагнал авах илїї боломжтой байв.Хэдийгээр мєнгєн шагнал миний сэтгэлийг татахгїй боловч би, мєн л бїхэлєдрєєр далай ширтэн зогсог байлаа. Би унтах нойроо хоногт гурав, дєрвєнцагаар хорогдуулж, ууж идэхдээ тоотой хэдэн минут зарцуулан, бусад бїхцагт онгоцны тавцангаас хагацалгїй яг зогсдог байв.Эсхїл би, урьд хамрын хашлага модон дээр тохойлдон тал бїр тийшээнїдний хараа мэдэн їргэлжилсэн их далайн їелсэн давалгааны хєєсєрсєнсэрвэнг шунахайгаар ширтэн байж билээ.Хааяа далайн мандал дээр халимын гїдгэр сэрвээ бїртийн ил гарахад би,багийн бусад хїмїїсийн хамт сандардаг байв. Энэ їед онгоцны бїх баг нїдирмэхийн зуур дээшээ гїйлддэг билээ. Халимын хєдєлгєєнийг нїдээ энтэлажиглаж хїн бїхэн амьсгаадчихсан байдагсан. Би ч гэсэн нїдээ бїрэлзэнчилтэл ширтдэг байлаа.Ийм цагт миний амгалан тайван зантай зарц Консель :- Эзэн минь нїдээ хэт бїлтийлгэхгїй байвал илїї сайн харахсан даа хэмээннадад тайвуухан хэлдэгсэн.Гэтэл онгоцныхон дандаа л дэмий сандарцгаадаг байв.“Авраам Линкольн” сэжиглэсэн дайсандаа аажуухан ойртон очивч нєгєєх ньжирийн нэгэн халим буюу эсхїл шїдэт халим байхад дахн тїрїїчийн чиглэлийгбарих бєгєєд онгоцны баг ямар ч гэмгїй хєєрхий тэр амьтныг хараж зїхсээрцаашилдаг байв.Улаанбаатар хот 2011
  21. 21. Соёлын сургууль Цахим номын санБємбєрцгийн ємнєт хагасын 7-р сар, умарт хагасын 1-р сартай яг харгалзахбєгєєд энэ їеэр бороо ид дундаа цутгаж байдаг боловч бидний аялалхамгийн таатай нєхцєлд їргэлжилж, цаг агаар їргэлж сайхан байлаа. Тїїгэр чзогсохгїй далай амгалан, алсын бараа тод ажээ. Нед Ленд урьдын нэгэнадил їнэмшихгїй гэж гэдийснээрээ гэдийж байв. Тэр, хэрэв л халимхарагдахгїй бол зав чєлєєтэй цагтаа далай руу ердєє ч хардаггїйсэн.Тїїний онцгой хурц нїд аялагчдад тун их тус хїргэж болох байсан учир энэ ньэглї хєдєлмєєр байдаг байлаа.Гэтэл канад нутгийн зєрїїд хїн хоногийн хорин дєрвєн цагийн арван зургаагнь єрєєндєє єнгєрєєхийг илїїд їздэг байв.Би, тїїний амарлингуй занг буруушаан хэдий олон удаа эмлэх боловч, тэр :- Профессор гуай дэмий чилэхийн хэрэг у байхав ? хэмээн хариулж : юуны ємнє ерєєсєє нарвал гэдэг ямар ч юм байхгїй ямар нэг амьтан байдаг юм гэлээ гэхэд бид тїїнтэй дайралдах єчїїхэн ч нйадвар алга, тїїний чинь хойноос бид шал сохроор, таамгаар элдэж явна шїї дээ. За яахав, тїїнтэй чинь ямар нэг хр

×