• Like
усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

усан доогуур 20000 бээр аяласан нь верн ж.

  • 4,015 views
Published

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
No Downloads

Views

Total Views
4,015
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1

Actions

Shares
Downloads
88
Comments
1
Likes
2

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Соёлын сургууль Цахим номын сан Жюль Верн РоманУлаанбаатар хот 2011
  • 2. Соёлын сургууль Цахим номын сан ХЄДЄЛГЄЄНТ АРАЛ1865 онд ер бусын хачин явдлууд гарсан нь єнєє хїртэл олон хїний санаандбайсаар байгаа буйзаа. Эдгээр явдлын дуу чимээ эх газрын ард иргэдийнсонирхлыг татаж, далайн замын боомт хотуудын оршин суугчдыг сандраан,ялангуяа далайчдын сэтгэлийг сїрхий тїгшїїлэв. Худалдаачин, хєлєг онгоцнйэзэн, капитанууд, бага дарга, далайн цэрэг, тэрч байтугай шинэ, хуучинтивїїдийн хэд хэдэн улс гїрний засгийн газар тэр нэгэн хачин явдлыг гойдшохоорохн сонирхож байв.Тэр жил их далайн хэд хэдэн хєлєг онгоц халим загаснаас том, хурдаараатїїнээс хавьгїй илїї, заримдаа єєрийн биеэс хурц гэрэл цацарган байх, хоёрїзїїр рїїгээ шувтан, дундаа цїлхгэр, гонзгой юмтай гадаад далайддайралдсан байжээ. Тэр юм буюу амьтны гадаад байдлыг єєр єєр онгоцныєдрийн тэмдэглэлїїдэд тодорхойлон бичсэнийг їзвэл єєр хоорондоо ялгаабагатай боловч цєм тїїний хєдєлгєєнийг урьд ємнє дуулдаагїй асар хурдангэж тэмдэглэсэн байв. Тїїнийг халим хэмээн таамаглан їзэх боловч шинжлэхухаанд мэдэгдсэн халим тєрєлтний дотроос нэг нь ч ийм асар том хэмжээндїл хїрнэ. Кювъе, Лассенед Дюмериль, Катрфаж 1 нарын хэн нь ч тийм сїрхийгайхал байна гэдгийг нїдээрээ їзэхээс нааш їл итгэхсэн билээ.Тїїнийг нїдээрээ їзсэн зарим хїн уртаараа английн хоёр зуун фут гэх бєгєєдэнэ нь хэт багасгаж, нєгєє хэсэг нь уртаашаа гурван миль, єргєєшєє нэгмиль гэж тодорхойлсон нь хэтэрхий ихэсгэсэн байв. Улсын ам хэдийгээрийнхїї зєрєх боловч олон мэдээнїїдийг цэгнэн їзвэл тэр амьтан, хэрэв байдагнь їнэн л болж гэм амьтны аймаг судлагсдын мэдэж буй бїх адгуусамьтантйа зїйрлэмгїй том юм байсан гэж бардаагаар хэлж болох юм. Гэтэлбайгаа баримт нэгэнт маргашгїй болохоор тийм амьтан байгаа эсэх гэжэргэлзэх явдалгїй байв.Хїн тєрєлхтєн ер нь нууц бїрхэг юманд шохоорхдог зантай болохоор ийм юмдуулаад дэлхий дахинаараа гїнээ сэтгэл догдолсон нв зїй буйзаа. Калькуттхотын хєлєг онгоцны нийгэмлэгт харъяалагдах “Губернатор Хингинсон” гэгчонгоц 1866 оны долоодугаар сарын хориноо тэрхїї хєдєлгєєнт бєєн харюмтай дайралджээ.Тїїнийг зураг дээр тэмдэглэгдээгїй арал хэмээн хєлєг онгоцны капитанБэккэр газар зїйн координатыг нь нарийн тодорхойлохоор завдаж байтал,тэрхїї юмны дотроос гэв гэнэт хоёр салаа ус нарийхнаар исгэчин олгойдож,зуун тавин фут єндєрт хєєрлєє. Энэ нь хэрвээ л далайн ёроолын грейзер 2дээшээ олгойдоогїй бол “Губернатор Хингинсон” хоншоороороо ус ууртургиж явах далайн ямар нэгэн сїїгээр бойжигчидтой тулгарснаас зайлсангїйээ.Бас, Дорнот-Энэтхэг болон Номхон далайн хєлєг онгоцны нийгэмлэгтхаръяалагдах “Христофор Колумб” онгоцон дээрээс 1866 оны долоодугаарсарын 23-ны єдєр тэрхїї хачин амьтныг Номхон Дєлгєєн далайд байхыг ньхаржээ. “Губернатор Хингинсон”, “Христофор колумб” хоёр тэр гайхалтайхалимыг гуравхан хоногийн зєрєєтэй хугацаанд нэг нэгнээсээ далайн бїхэлбїтэн долоон зуун миль зайтай газар дэлхийн бємбєрцгийн хоёр цэгт олжУлаанбаатар хот 2011
  • 3. Соёлын сургууль Цахим номын санїзсэн болохоор їнэхээр санаанд багташгїй айхтар хурдан хєдлєх чадвартайэд байжээ.1 Тїмэн бодис судлагч эрдэмтэд2 Газрын гїнээс тогтмол хугацаанд оргилж байдаг уур ба халуун усны оргилТїїнээс арван тав хоногийн дараа Америк, Европ хоёрын хооронд Атлантынгадаад далайд уулзсан їндэсний компанийн “Гельвец”, Роял Мейлкомпанийн “Ханан” гэдэг хоёр хєлєг умарт єргєрєгийн 45 хоног 15 хувь,умарт уртрагийн ( гренвичээс ) 60 хоног 31 хувьд тэр гайхлыг бас їзжээ.Тэдгээр онгоцны хоёр капитан уул сїїгээр бойжигчийн уртыг адаглааданглийн 350 фут гэж гаргасан байв. Гэтэл “Гельвец”, “Ханан” хоёр хєлєгонгоц їзїїрээсээ сїїлээ хїртэл дєнгєж 325 фут болохоор тїїнээс богино ажээ.Тэхэд Алеут арлуудын орчинд тохиолдох хамгийн том халим 150 футээсхэтэрсэн тїїхгїй.Эдгээр мэдээ болон цаашдаа Атлантын тээврийн “Перейра” гэх галт онгоц,тэр гайхлыг мєн олж харсан, “Этна” гэгч онгоц тїїнтэй мєргєлдсєн зэрэг удаадараалан гарсан сураг чимээ, эцэстээ францын “Норманди” хэмээх хєлєгонгоцны офицеруудын баталгаа бичиг, “Лорд Клайд” онгоцны даргаФитуджемсээс Английн тэнгисийн хэрэг эрхлэх газар ирїїлсэн тайлан-энэбїхэн олон тїмний санаа сэтгэлийг хязгааргїй их їймрїїлсэн билээ. тэрхїї ербусын хачин явдлыг зраим оронд элэг доог болгосон авч Англи, Америк,Герман мэтийн буурьтай орнууд ихэд сонирхон їзэв. Нийслэл хот бїхэнд тэргайхлын тухай ярилцах болов. Тїїний тухай тайзан дээрээс шоолон дуулах,сэтгїїлїїдэд шогчлон зурах, театрууд дїрслэн їзїїлэх болжээ. Бас умартдалайн орчны уснаа орших аймшигт цагаан халимаас эхлээд, 500 тонн хїндхєлєг онгоцыг тэвэрч аваад далайн ёроолд орчхож чадах зєн болсоннаймаалж хїртэл, хїмїїс санаанаасаа бодож гаргасан буюу їнэхээр амьдарчбайгаа мьтдыг дїрсэлсэн дїрийг бїх сонин хэвлэж байв. гэтэл архивуудаасэртний баримт бичгїїдийг ухаж эхэлсэн бєгєєд далайн ямар нэгэн аваргаамьтан байж болох тухай Аристотель, Плиний нарын гэрчилгээ, Норвегийндалайчдын єгїїллэг, Пауль Геггедийн мэдэгдэл, хамгийн эцэст далайн асартом могойг 1857 онд нїдээрээ харсан Харрингтоны бодит баталгаа зэргїїдийгїзэв.Гэтэл бас эрдэм шинжилгээний сэтгїїлїїд болон эрдэмтэн мэргэдийн дунд,итгэгсэд ба їл итгэгсдийн хооронд эцэс хязгааргїй маргаан дэгджээ. Гайхлынтухай асуудал ухаантан бїрийн тархи толгойг эзлэв. Тэрхїї маргааны їед мєнч их бэх цаас їрсэн байх.Бїтэн 6 сарын турш ач тач маргалдлаа. “Бразилийн газар зїйн институт”-ийнмэдээлэл, “Берлингийн шинжлэх ухааны хїрээлэн”-гийн сэтгїїл, ВашингтоныСмиттийн институтийн сэтгїїл зэрэгт нийтлэгдсэн єгїїллийг нийтийн ємнєэлэг доог болгосноор барахгїй, “Энэтхэгийн ольтриг”, петерманны“Мэдээлэл” зэрэг буурьтай сэтгїїлїїдэд гарсан єргєн шїїмжлэл болоневродын сонгодог сэтгїїлїїдийн эрдэм шинжилгээний сонсгол сэлтийг эрээцээргїй хэвлэлийн зїгээс дайран доромжилжээ. Тїїнчлэн гайхлын эсрэг1зогсогч хэн нэгэн хїн “Байгаль, тэнэгїїдийг тєрїїлддэггїй” гэж Карл ЛинейнУлаанбаатар хот 2011
  • 4. Соёлын сургууль Цахим номын санхэлсэн їгээр бамбай барин “Гагцхїї согтуу далайчдын ухаан санаанд оржболох, хэнд ч хэрэггїй тийм гайхлыг бий болголоо гэж байгалийг бїїдоромжил ” хэмээн эрдэмтдийг сэтгїїлчид ятгаж билээ. тэг тэгсээр хамгийнсїїлд долоо хоног тутам гардаг шог сэтгїїл томоос том зохиолчдын нэрээргайхлын эсрэг хааж хаацайлахын аргагїй ширїїн дайралт хийсний дараатїїнийг хамгаалагчид нийтийн хїчээс инээд тохуу хийхийн эрхэнд араг буюуухрахад хїрчээ. Тийнхїї шинжлэх ухааныг хурц оюун ялж билээ.Гайхлын тухай яриа 1 867 оны эхний саруудад сэхэж сэргэх найдваргїй болжбулшлагдсан мэт байв. Гэтэл шинэ шинэ баримтат зїйл энэ удаа уншигчдынсонорт дуулдав. Энэ удаа шинжлэх ухааны ерєнхий нэгэн асуудалшийдвэрлэх яриа дэгдсэнгїй, харин ёстой жинхэнэ їнэн бодит аюулхєнєєлтэй тэмцэх тухай яригдаж эхэллээ. тэр асуудал шинэ баримтуудаарбаяжив. Гайхал маань одоо арал, хад болон хувирч “арал аралдаа бїрхєдєлгєєнт, баригдашгїй, танигдашгїй, жигтэй хачин арал ” болжээ.1 Швейцарийн алдарт байгальч ( 1707 – 1778 )Монреалийн тэнгисийн компанийн “Морави” гэдэг хєлєг онгоц 1867 оны 3-рсарын 25-ны шєнє єргєргийн 27 хоног 30 хувь ба уртрагийн 72 хоног 15 хувьдурьд ємнє ямарч газрын зурагт тэмдэглэгдээгїй хад мєргєжээ.”Морави”онгоц 400 морины хїчтэй мотор ба аясын салхины хїчээр цагт 13зангилаагийн хурдай явжээ. хэрвээ онгоцны бїх бие тийм бат бэхбайгаагїйсэн бол ийм их хурдтай явж байхад энэхїї мєргєлдєєн тунхарамсалтайгаар тєгсгєл болж, уул онгоцны баг болон сууж явсан 237 хїнийамь насанд аюул учрахсан билээ.Мєргєлдєєн єглєєний таван цагт болжээ. Энэ хэр дєнгєж гэгээ орж байжээ.Ингэж мєргєлдєх їед ээлжийн офицерїїд онгоцны хїрээ хашлага руу гїйлдэночив. Тэд далайн усыг ихэд анхааран ширтсэн боловч хэрвээ онгоцноосгурван кабельт зайтай ямар нэг хїчирхэг сэнсний далбаагаар дэлсэгдэх мэт 1оволзон хєєсєрч байгаа давалгааг эс тооцвол єєр сэжигтэй юм огтїзэгдсэнгїй. Тэр явдал болсон газрын координатыг яг гаргаж аваад “Морави”онгоц аян замаа їргэлжлїїлэв. “Морави” онгоцонд сїйдсэн зїйл гаднаасаа лмэдэгдсэнгїй, онгоцны дарга нар тархиа эргэтэл бодсон боловч усан доорхиарал буюу эсхїл живсэн онгоцны сэг, чухам юу мєргєснєє олсонгїй.Тэгээд, боомт хотноо хїрэлцэн ирж “хуурай” зогсоолдоо орж їзвэл “Морави”- 2ийн килийн хагас нь зад цохигдсон байжээ.Хэрвээ энэ хачин явдал 3 долоо хоногийн дараагаар мєн тиймэрхїї нєхцєлбайдалд давтагдаагїйсэн бол дээрх явдлын нэг адил даруйханмартагдахсан билээ. Энэ удаа гайтсан тэр хєлєг онгоц нь дэлхий дахинаацуутай усан замын нийгэмлэгт харъяалагдаж байсан учир тэр явдал дэлхийгихэд шуугиулав.Бодвол Английн усан замын хєлєг онгоцны эзэн Кьюнардыг бїгд сайн мэдэхбайлтай. Хамгийн анх тїїний хєлгїїд Америк, Европ хоёрын хооронд тогтмолхарилцаа барьсан билээ. Кьюнардын хєлєг онгоцны байгууллагын оршинтогтнож ирсэн хорин долоон жилийн дотор тїїний хєлгїїд Атлантын гадааддалайг хочр мянга илїї удаа гатлан аялахдаа тогтоосон цагаасаа нэг ч удаахожимдож, явах цагаа нэг ч удаа хойшлуулж, тїїнд итгэмжилсэн шуудангаасУлаанбаатар хот 2011
  • 5. Соёлын сургууль Цахим номын саннэг ч захидал бичиг гээгдїїлж байсангїй. Кьюнардын хєлєг онгоцныбайгууллагын нэр хїнд маш єндєр байсан учир ямар нэгэн єрсєлдєєнєєсайдаггїй байв. Тийм ч учраас тїїний шилдэг хєлгїїдийн нэгэнд тохиолдсонтэр явдал тєчнєєн их шуугиан дэгдээжээ.1 867 оны 4-р сарын 1 3-нд єчїїхэн ч салхигїй, далайн ус толь шиг мэлтийнбайхад “Шотланд ” онгоц уртрагийн 1 5 хоног 1 2 хувь, єргєргийн 45 хоног 37хувьд явж байлаа. Мянган морины хїчтэй аварга машин бїхий хєлєг онгоццагт арван гурав, зууны дєчин гурван зангилаа хурдтай явж байжээ.“Шотланд ”- ын сэлэх хурд далайн усыг цагийн санжлуурын жигдхєдєлгєєнєєр зїсч явлаа.Тїїнд сууж явагсад, онгоцны их танхимд цай ууцгааж байгаа їе єдрийн 4 цаг7 минутад “Шотланд ” баруун бєєрєндєє, сэлэх хїрднээсээ арай хойхонёврогдох мэт болж їл мэдэг доргижээ.Ёвролт тун яльгїй байсан тул хэрвээ л онгоцны зоорин дотроос : - Зооринд ус орлоо! Хїїе, бид живж байна ! гэж хашгиралдаагїйсэн болгадаа тавцан дээрх улс мэдэхгїй єнгєрєх байсан бизээ.Зорчигчид сандрах нь мэдээж хэрэг. Гэсэн ч онгоцны капитан Андерсонтэднийг тайтгаруулж байв. Їнэндээ ч ус їл нэвтрэх долоон давхархамгаалалт хєндийтэй “Шотланд ” онгоцонд ганцын зэрэг цоорхой тєдий лаюул учруулж чадахгїй ажээ.Капитан Андерсон зооринд яаравчлан орж тав дахь хамгаалалт єндийд усдїїрч улмаар ус нэмэгдэж байгааг нь їзвэл бєєрийн цоорхой асар их болотойгэдгийг мэдэв. Заяа дайрахад тэрхїї хєндийд уурын тогоонууд байсангїй.1 уртыг хэмжих далайн хэмжээ. 200 орчим метр.2 хєлєг онгоцны ёроолын уртаашхи гол холбоос.Капитан Андерсон онгоцны оньст машиныг даруй зогсоож нэгэн усан цэрэгтус дїїрсэн хєнлий рїї шумбан орох тушаал єгчээ. Тэр усан цэрэг гарч ирээдхєлєг онгоцны бєєр хоёр метр єргєн цєм цохигдсон байна гэж илтгэв. Тиймтом цоорхойг далай дээр бєглєх гэж ярихын ч хэрэггїй тул “Шотланд” сэлэххїрднийхээ тэн хагаст хїртэл усанд доош сууж арай ядан аян замааїргэлжлїїлэв.“Шотланд” тэр їед Кпирийн хошуунаас 300 миль зайтай байсан баЛиверпуль боомтод хугацаанаас гурав хоног хожимдож ирсний нь Англидаяар тун их сэтгэл тїгшин хїлээсэн билээ.Тїїнийг даруй уснаас татаж гаргаад инженерїїд їзэж шалгхдаа єєрсдийннїдээр олж їзсэндээ їл итгэжээ. Учир нь “Шотланд”-ын их биеийн гол бїслїїршугамаас доош хоёр метр хагас зайтай, адил талт гурвалжин мэт хэлбэртэй,асар том нїх онгойн їзэгджээ. Тїїнийг зориуд нїхэлсэн шиг цємєрхийнийирмэг тэв тэгшхэн байсан нь их биеийг ёворсон багаж ган сайтай байснаасзайлсангїй.Тїїнээс гадна их биеийн дєрвєн хуруу зузаан тємрийг цєм цохисон тэр багажтэрхїї нїхэндээ зуурчихсангїй яахин ангижирч салсан асуудал тун гайхалтайїлдэв. тїїнийг тайлбарлах ямар ч арга алгаа.Улаанбаатар хот 2011
  • 6. Соёлын сургууль Цахим номын сан“Шотланд”- тай учирсан тэр тохиолдол хїмїїсийн сэтгэлд унтарч агсан ербусын гайхамшигтай явдлыг дахин сэргээлээ. Энэ минутаас эхлэн ямарнэгэн їл ойлгогдох шалтгаанаас їїсвэрлэсэн далайн сїйрлийг єнєєхгайхалтай шууд холбох болжээ. Тийм учраас гадаад далайд жил бїр гарах3000 орчим сїйрлийн 200-гаас доошгїй хэсгийг “сураггїй алга бологч”вангийн дансанд бїртгэх болсон тул домог болсон єнєє гайхлын хийсэн нїгэлхилэнц єдрєєс єдєрт улам хїнд болж байсан нь зїйн хэрэг буйзаа.Эдгээр гай тотгорын хариуцлагыг тэрхїї гайхалд їїрїїлэх нь шударга чбайсан, шудараг бус ч байсан, тив хоорондын зам харилцаа аюултайболсны улмаас айж сандарсан орон бїхний ард олны санал далай тэнгисийнтэрхїї гайхлаас ямар боловч чєлєєлєх хэрэгтэй хэмээн шаардсан бїлгээ.“ЗА”, “ЭСХЇЛ”, “ЇГЇЙ” Тэрхїї шуугиан дэгдэж ахуй цагт би хойт Америкийн Небраск мужийн зэрлэг хязгаараар жуулчилж явлаа. Миний биеийг байгалийн тїїхийн судлалын Парижийн музейн эрдэм шинжилгээний ажилтан ба тїмэн бодисыг шинжлэн судлагчийн хувьд эрдэм шинжилгээний экспедицид Францын засгийн газраас томилон явуулсан билээ.Би Небраскт 6 сар байж їнэт чухаг цуглуулга хийгээд 1867 оны 3-р сарынсїїлчээр Нью-Йорк хотноо ирсэн юм. Миний бие 5-р сарын шинэдээрФранцдаа буцах хэрэгтэй байсан тул їлдсэн хугацаагаа би єєрийн эрдэсургамлын болон амьтныхаа цуглуулгийг эмхэлж цэгцлэх ажилдзарцуулахаар шийдлээ.Олон нийтийн сэтгэл санааг донсолгосон тэр их шуугианыг би мэдэжбайлаа. Тиймээ ердєє хамаг сэтгїїл сонин далайн гайхлын тухай мэдээллээрдїїрсэн байсан цагт тїїний тухай мэдэхгїй байж болох уу даа? Тэр нэгэнхачин явдал миний сонирхлыг ихэд хєдєлгєж билээ.Би тэрхїї їйл явдалд чухам ямар тайлбар єхєє мэдэхгїй нэг таавраас нєгєєтаавар руу гуйвж байлаа. тэрэнд ч ямар нэг нууц байгаа нь мэдээжийн хэрэг,энїїнд їл итгэгсэд “Шотланд”- ын цєм цохигдсон бєєрийг їзвэл л їнэмшихбайх.Нью-Йоркийнхан хот даяараа гайхан сонирхоцгоов. Учрыг бага мэдэххїмїїсийн гаргасан баригдашгїй далан, хєвєгч арал гэх мэт таамаглалууд альхэдийн хол хаягдсан байлаа. Їнэндээ ч тэрхїї хєвєгч арал єєртєє л хїчирхэгхєдєлгїїргїы юм бол яахин тийм асар иххурдтайгаар давхиж чадахыгтайлбарлах аргагїй ажээ. Мнє ямар нэгэн живж сєнєсєн асар том хєлєгонгоцны сэг хєвж явна гэсэн таамаглал тэр гайхлын маш хурланхєдєлгєєнийг хариуцаж чадахгїй тул бас дээрхийн нэгэн адил орхигдсонбайлаа.Иймээс тэрхїї гайхал эсхїл асар том биетэй аварга амьтан, эсхїл машхїчирхэг хєдєлгїїртэй усан доогуур явдаг хєлєг онгоц байх ёстой гэсэнїнэнийн хувьтай хоёр асуудлыг шийдвэрлэх хэрэгтэй боллоо.Бємбєрцгийн хоёр талд эрж шинжилж мєрдсєний дараа їнэн байдалднилээддїйцэх сїїлчийн таавар нурж замхрав. Энэ усан доогуур явдаг хєлєг онгоцганц хїнд ємчлєгдєн харъяалагдаж болно гэж бодож болохгїй байлаа.Тїїнийг хаа нэгэн газар барих хэрэгтэй, тэхдээ ийм аварга том эдийг хїндмэдэгдэхгїй барьж босгож чадахгїй байх ёстой.Улаанбаатар хот 2011
  • 7. Соёлын сургууль Цахим номын санИйм аймшигтайгаар эвдлэн сїйтгэх хїчтэй механизмыг гагцхїї бїхэл бїтэн улсл хийж чадна. Хїн тєрєлхтєн бие биеийг алан хядах шинэ шинэ аймшигтзэвсгийг нэг нэгнээсээ єрсєлдєн хийж байгаа манай энэхїї эмгэнэлт їед ямарнэгэн улс бусдаас нууцгайгаар цэрэг дайны хєлєг онгоцыг їйлдвэрлэн гаргажхэрэг дээр нь шалгаж байж болох боловч орон бїхний засгийн газар, энэхэрэгт холбогдолгїй болохоо дэс параалан илэрхийлсэн учраас цэргийнхєлєг онгоцгэдэг таамаглал бусдын нэгэн адил нурж уналаа.Тэр гайхал олон улсын далайн тээвэр харилцаанд заналхийлж байгаа тултэдгээр улсын засгийн газрын илэрхийлэлтийн їнэн худал болхыг сэжиглэхявдалгїй байлаа. Тїїнээс гадна хэрвээ хувийн ємчтєн, ганц нэгэн этгээдиймэрхїї аварга том хєлєг онгоц їйлдвэрлэн байгааг нуухад бэрх бол альнэгэн улс, атаархан далдуур ийм онгоц бїтээнэ гэдэг тэр тусмаа болшгїйхэрэг байв.Тиймээс Англи, Франц, Орос, Герман, Америк тїїгээр ч барахгїй Турк улсыгхїртэл байцаан шалгаж мухардсаны эцэст усан доогуур шумбагч хєлєг онгоцбайна гэдэг сэжиг бїрмєсєн орхигдлоо.Эрээ цээргїй хэвлэл элэг доог болохыг харгалзахгїйгээр далайн уснаа єнєєхгайхал дахин хєвж эхэлсэн бєгєєд хїмїїсийн хєєрсєн сэтгэл хамгийн хийхоосон таамаглалуудыг дараа дараагаар нь тєрїїлэх боллоо.Нью-Йоркт байхад энэхїї бїхнийг донсолгож байгаа асуудлын талаар єєрийнбодлыг хэлэхийг хїмїїс надаас гуйсан юм. Би Францаас гарахынхаа ємнєхєн“Далайн ёроолын нууц ” гэдэг єєрийн бичсэн хоёр боть номыг нийтлїїлсэнбилээ. Эрдэмтэн мэргэдийн дунд сайнаар хїлээн авагдсан энэ ном намайгтїмэн бодисын ухааны энэхїї маш бага судлагдсан салбарын мэргэжилтэнгэдэг нэр авах эрхтэй болгож єгсєн юм.Намайг бодож байгаагаа хэлэхийг хоргоон шалгаагаад байв. Би элдэвшалтаг зааж энэ явдлаас зайлсхийж байсан боловч “Нью-Йоркийнмэдээлэл ”- ийн сурвалжлагчид цєхрєлтгїй дагалдан шалах учир уул сониныгуншигчидтай, далайд болж буй тэрхїї хачин явдлын талаар єєрийн бодлыгхуваалцахаар амлахаас єєр аргагїй боллоо.Ингэтэл, гайхлын тухай асуудлыг бїхийлэн талаас нь гэрэлтїїлэн нийтэд мэдэгдэжбуй баримт мэдээнїїдэд шинжлэх ухааны дїгнэлтийг єгсєн профессор Аронаксындэлгэрэнгїй єгїїлэл 4-р сарын 30-нд хэвлэгдэн гарав. Уул єгїїллээс хэсгийг сийрїїлье :Профессор Аронакс урьд ємнийн таамаглалуудыг тунгаан дїгнэж бичсэн нь :“Ингэхэд бид аль нэгэн талын шїїмжлэлийг тэсвэрлэн давах єєр нэгтєсєєлєл, таамаглалгїй болсон учир арга буюу гайхлыг заяанаасаа асар иххїчин чадалтай далайн аварга амьтан гэж їзэхээс єєр замгїй байна.”Далайн гїний амьдрал бидэнд ерєєсєє мэдэгдээгїй бєгєєд ямар ч зонд 1тэдгээрийн ёроолд хїрээгїй байгаа юм. Эдгээр ёроолгїй цїнхэлїїдэд юу болжбайна вэ? Далайн тївшнээс арван хоёр, арван таван мянган метрийн гїнд 2ямар амьтан байдаг ба ямар амьтан амьдарч болох вэ ? Тэдгээр амьтдынбиеийн бїтэц ямар байвал зохих вэ ? Їїнийг таамаглан хэлэхэд ч хэцїї.1 усны гїн хэмжих багаж,Улаанбаатар хот 2011
  • 8. Соёлын сургууль Цахим номын сан2 далайн хамгийн их гїн 10000м . 12000-15000м далай гэж байхгїй. хэтрїїлэгБидний ємнє зогсож байгаа тааврыг хоёр талтайгаар тааж болно. Їїнд :Газар дэлхий дээрамьдран байгаа бїх амьтад бїгдээрээ бидэнд мэдэгдэжбайгаа юу, эсвэл тэдгээрийн хагас нь мэдэгдэж байна уу? гэдгээсшалтгаална.Хэрэв манай ертєнц дээр амвдарч байгаа амьтдыг бид бїгдий нь эс мэдэжбайгаа бол, хэрэв байгаль бодис бидэнд нууцаа гїйцэд задлаагїй бол далайнгїнд бидэнд їл мэдэгдсэн, єєртєє тусгай хууль бїхий нєхцєлд оршигч хєхєтєнбуюу загасны дїрс буюу тїїгэр ч барахгїй тєрєл байж болохгїй гэх їндэс їгїйюмаа. Тийм амьтан ямар ч шинжилгээнд їл автах далайн ёроолын давхаргаорчимд оршиж болох бєгєєд ямар нэгэн їл мэдэгдэх гэнэтийн єєрчлєлт буюушалтгааны улмаас їе їе дээш хєвєн гарч ирдэг байж магадгїй.Гэвч хэрвээ бид бїхий л дїрсийнамьд амьтдыг мэддэг юм бол тэрхїї гайхлыгурьд ємнє ангилагдсан далайн амьтдын дотор эрэх ёстой. Хэрэг ийм болбол 1миний бие аварга том нарвал байж болох талыг баримтлах санаатай байна.Ердийн нарвал уртаараа гучин фут хїрэх нь олонтой тохиолдоно. Тэгьэлэнэхїї уртыг таваар їржїїл, арваар їржїїл, гарсан хэр хэмжээнд нь тохирсонхїчин чадлыг тїїнд хїртээж мєн їїнтэйгээ харьцангуйгаар тїїний соёог хїчирхэгболгож їзвэл та бїгд єєрсдийнхє сэтгэлийг хєдєлгєн байгаа нууцыгтааварлаж чадах болно. Иймэрхїї амьтан “Ханан” онгоцны офицеруудынтодорхойлсон хэмжээтэй тэнцэх бєгєєд тїїний соёо “Шотланд”-ын их биендтиймэрхї хэлбэрийн цємєрхий гарагах чадалтай, далайн том галт онгоцыгживїїлэх хїчтэй болно.Їнэндээ нарвал бол євєрмєц ясан соёогоор буюу заримдаа байгальчдынхэлээр сїхэн жадаар зэвсэглэсэн амьтан байдаг. Тэрхїї сїхэн жад хэмээгдэхнь ган мэт хатуу байна. Тиймэрхїї сїхэн жадыг халимын биеэс олон удааолсон, нэг талаас нєгєєтал хїртэл нэвт сїлбэгдсэн хєлєг онгоцнуудын модонбиеэс арай ядан салган авч байсан удаа нэг бус билээ.Парижийн музейн анагаах ухааны ангид угаараа дєчин найман сантиметрбїдїїн, уртаараа хоёр метр хорин таван сантиметр тиймэрхїї сїхэн жадхадгалагддаг юм. Ингээд бид ердийн нарвалаас арав дахин том нарвалыгасар бїдїїн сїхэн жад буюу соёотой нь санаандаа дїрслэн бодож цагт далайнхорин миль хурдтайгаар давхиж чадах чадлыг олоод тїїний жинг хурдаар ньїржїїлж їзвэл тийм амьтантай далайн ямар ч хєлєг онгоц мєргєлдєх аваас,тїїний улмаас гарсан аюул сїйрэлд та бїхэн эрхбиш гайхахгїй буйзаа.Дїгнэж хэлэхэд энэ талаар дэлгэрэнгїй баримт дахин сонсдох хїртэл энэхїїгайхлыг би зєвхєн энгийн соёогоор бус жинхэнэ ган соёогоор зэвсэглэсэн,ёстой жинхэнэ хєлєг онгоцны жин хїнд, чадал хїчин бїхий аварга нарвалхэмээн тоооцох болно.“Хэрвээ л энэ ер бусын гайхамшигт амьтан їнэн хэрэг дээрээ байгаа юм болзєвхєн ингэж л тайлбарлаж болно. Гэвч тэдгээрийг дахин магадлан шалгаххэрэгтэй байна.” гэжээ. Энэ сїїлийн єгїїлбэр нь аймхай хулчигар сэтгэлээс нь їїсвэрлэн бичигджээ.Харин би сав л хийвэл шоолон инээлдэх дуртай оэгж ч инээлдэн доогложчаддаг америкуудад идэш болж инээдийг нь хїргэхгїй, эрдэмтнийхээ нэрУлаанбаатар хот 2011
  • 9. Соёлын сургууль Цахим номын сантєрийг хадгалах юмсан гэж бодлоо. Би иймэрхїї янзаар хаяагаа манаж авсанболовч їнэндээ тэрхїї гайхлын байгаад дотроо эс эргэлзэж байлаа.Миний єгїїлэл нийтийн зїгээс хариу цуурай олж, ихээхэн нэрд гарав. Тїїгээр чбарахгїй нилээд хэдэн хїмїїсийг єєрийн талд татаж чадлаа. Миний єгїїллийндотор дурьдсан тааврууд нууцыг тайлахад хїмїїсийн сэтгэлд ихээхэн тэжээлболлоо. Хїн гэдэг ер нь байж болшгїй юмыг буй болгон бодох дуртай. Тэгвэлдалай бол тийм аварга амьтан оршиж болох нєхцєл бїхий ганцхан орчин мєнбєгєєд тїїний дэргэд хуурай газрын хирс, заан мэтийн том амьтан єчїїхэнамьтан мэт байх ажээ. Далайн уснаа, жишээлбэл халим мэтийн хамгийн томхєхтєн амьдардаг билээ.1 далайн ганц эвэрт, халим тєрєлтний нэгэн дїрст сїїн тэжээлтэн.Тэгвэл, тэнд уртаашаа зуун метр, хїндээрээ хоёр зуун тонн аймшигт сїрхийаалз буюу наймаалж, аль эсхїл аварга том нялцгай биетэн байж яагаадболохгїй гэж ? Газар дэлхийн эриний їед дєрвєн мєчтєн, далавчтай болохмєлхєгчид асар их хэмжээнд хїрч байсан бєгєєд арав, хорь, зуун мянганжилийн дараагаар аяндаа одоогийн хэмжээнд хїртэл багассан юм. Тэгвэлдэлхийн бємбєрцгийн гадаргуу тасралтгїй хувиран єєрчлєгдсєєр єдийнхїргэхэд, одоо болтол найрлагаа нэг ч удаа єєрчлєєгїй далайн ус, геологийнэртний алслагдсан галбын амьтны ертєнцийн нэгэн тєлєєлєгчийг хадгаланїлдэж яагаад эс болдог билээ. Бїхэл бїтэн зуун мянга мянган жилээр наслахууган аваргуудынхаа сїїлчийн нэгэн дїрийг тэнгис далай єєрийнхєє нууцадодоо болтол хадгалж яагаад болохгїй гэж ? Би энэ хий мєрєєдєлдєє дэндїїавтчих шиг бололтой. Гэвч энэ бодол єєр хэн нэгнийг залхааснаас хариннамайг залхаасан нь хомс.Ингээд давтан хэлэхэд : Энэхїї ер бусын явдллын бодит дїр дахин маргаандэгдээсэнгїй ба хий домог болсон далайн аварга могойтой єчїїхэн чхолбогдолгїй ямар нэгэн аварга амьтан байна гэдгийг олон нийт зєвшєєрєнхїлээв.Хэрэв энэ асуудалд зарим нэгэн хїмїїс зєвхєн эрдэм шинжилгээнийсонирхлын їїднээс хандаж байсан бол усан замын аюулгїй байдлыгсонирхогч, ялангуяа Англичууд, Америкчууд мэтийн бусад, ажлын хїмїїстдалайг энэхїїї аймшигт гайхлаас даруйхан цэвэрлэх арга хэмжээ авахасуудал чухал боллоо.Санхїїгийн ба худалдааны хэвлэлїїд одоо гайхлын тухай асуудлыг гагцхїї энэїзлийн їїднээс авч їзэх болжээ. Тїїнчлэн “Далайн тойм”, “Алоид сонин”,“Пакатпот”, “Усан замын худалдааны сонин” зэрэг даатгалын нийгэмлэгийнхэвлэлїїд маш их хэмжээний хохирол учруулах гэж байгаа гайхалд хайрнайргїй дайн зарлахыг нэгэн дуугаар шаардаж байв.Олон нийтийн санал, юуны ємнє хойт Америкийнхны санал даатгалыннийгэмлэгийн талд байлаа. Нью-Йорк хотноо нарвал агнах тухай тусгайэкспедиц бэлдэж эхлэв. Їїний тул “Авраам Линкольн” гэдэг хурдан хєлєгонгоц тоноглон тоєхєєрєхєєр шийдвэрлэв.Уул хєлгийн капитан Фарагут аль болохуйц тїргэн далайд гарахыг хичээхбєгєєд хэрэгцээтэй бїх зїйл нь тїїний ємнє нээлттэй байлаа. Гэтэл, ийм хэрэгявдал гарахад тохиолддог шигээр гайхлыг мєрдєх шийдвэр яг гарсан тэрУлаанбаатар хот 2011
  • 10. Соёлын сургууль Цахим номын санїед, гайхал маань сураг чимээгїй болчихлоо. Бїтэн хоёр сар єнгєрєхєд тїїнийтухай хэн ч, юу ч олж сонссонгїйд нарвал єєрийн эсрэг аян дайны аргасївэгчилж байна хэмээн мэдсэн юм шиг ажээ. Энэхїї аянгийн тухай Атлантындалайн усан доогуурхи шугамаар їргэлжлэн ярьж байсан билээ!. . . Шоочхїмїїс, нарвал тэрхїї учир тоймгїй олон цахилгаан мэдээний аль нэгийг ньолж аваад арилж єгєє биз хэмээн даапаалж байлаа.Ингээд, хєлєг онгоц аян замд бїрэн томилогдож ер бусын ангуучлалдхэрэгтэй бїхнээрээ тєхєєрємжлєгдсєн тэр їед онгоцны маань ахмад чухамаль зїгт хєдлєхєє мэдэхгїй байжээ.Ингэтэл ч Санфранциско ба шанхай хоёрын хооронд явдаг галт онгоц, єнєєамьтантай Номхон далайн умарт хэсэгт 3 долоо хоногийн ємнє учирсансураг дуулдаж нийтийн тэвчээр туйлдаа хїрэв. Энэ мэдээ олнысанаасэтгэлийг маш их хєдєлгєлєє. Капитан Фарагутад ядаж хорин дєрвхєнцаг ч хойшлох эрх олгосонгїй. Хоол хїнс бїрэн ачигдаж, зооринд нїїрсзадартал нь чихээд, онгоцны баг бїрэлдэхїїнээрээ бїрэн байв. Зєвхєн зуухаагаллаж, уур тавиад занганаас мултрах л їлдлээ.Хэрэв, капитан Фарагут дєнгєж хагас єдєр удааширсан бол тїїнийг зїгээрєнгєрїїлэхгїй байсан бизээ. Гэвч тэр єєрєє тэртээ тэргїй аян замдаа тэмїїлжбайлаа.“Авраам Линкольн”- ыг хєдлєхєєс 3 цагийн ємнє над доорхи агуулгатайбичиг гардуулсныг сийрїїлбэл :“Эрхэм профессор АРОНАКС” танааЗочид буудал “Тав дахь авенью”Нью-Йорк хотЭнэрэлт эрхэм ээ!Хэрэв, таны бие “Авраам Линкольн” дээр морилж, энэхїї аянд гар биеоролцохыг болгоон хайрлах аваас, Франц улс энэ ажил хэрэгтээ танааруламжлан хувь нэмрээ хїртээж буй хэмээн нэгдсэн холбооны улсынзасгийн газар таалан їзэхсэн байнам. Капитан Фарагут танд тусгай єрєєгарган єх болно.“Танд чин зїрхнээсээ їнэнч,далайн хэргийг эрхэлсэн сайдД.Б. Гобсон ёслов” гэжээ.ЭЗНИЙ Л ТААЛАЛ МЭДЭЖУлаанбаатар хот 2011
  • 11. Соёлын сургууль Цахим номын санДалайн сайдын захидлыг хїлээн авахаас гурван секундийн ємнє би умартєрнєтийн мєсєн годиролын дундуур зїсэн гарах оролдлогын тухай хичнээн 1бодддог байсанчлан нарвалын хойноос мєрдєн агнахыг тєчнєєн л бодожсуулаа. Захиаг хїлээн авснаас хойш гуравхан секундийн дараа миний хувьзохиол, миний амьдралын ганцхан зорилго энэхїї аюулт гайхлыг мєрдєнхєєж хїн тєрєлхтнийг тїїний хєнєєлєєс ангижруулахад оршино гэдгийг би саяойлгож билээ.Гэхэд, би хїнд хїчир жуулчлалаас дєнгєж эргэж ирээд маш их ядарч биеамсхийх явдал шаардагдаж байв. Би єєрийн нєхдийн зїг, єєрийн бяцханцэцэрлэгийн дэргэдэх єчїїхэн байшингийн зїг єєрийн хорвоод хосгїй їнэтбаялгийг цуглуулахыг тэмїїлэн, эх орондоо буцахыг тэмїїлж байв. Гэвчнамайг юу ч барьж, тогтоож чадсангїй. Би єєрийн ядаргаа, нєхєд, цуглуулгабїгдийг таг мартаж, Америкийн засгийн урилгыг эргэлзэх юмгїй хїлээн авлаа.“Аз болоход нарвал намайг Францын эрэгт хєтлєн аваачиж юу магад. Ер ньбїх зам Европийн зїг одсон юм биш билїї. Тїїгээр ч барахгїй энэхїї эрхэмнэгэн амьтан єєрийн биеийг Европ орчны далайд дуусвар болгох бололцоогєгвєл би адаглаж тїїний том соёоноос тохой хир хэрчмийг Парижийн тїмэнбодисын тїїхийн музейд аваачиж єх болно” хэмэн бодолхийлж билээ.Гэвч одоохондоо нарвалыг Номхон Далайн умарт хэсэгт хайх хэрэгтэйболсон тул би Франц орондоо эргэн очиход ертєнцийг бїтэн нэг тойрно гэсэнхэрэг байлаа. - Консель ! хэмээн би єєрийн зарцыг дуудлаа. Энэ хїн бол миний їнэнч зарц 2бєгєєд аян замд надад їргэлж бараа болон явдаг байв. Би энэхїї тун бэрхфламанд хїнд чин зїрхнээсээ хайртай болсон ба тэр ч мєн ачийг ачаархариулдаг хїн билээ. Энэ бол тєрєлхийн нїсэр, ааш зангаар тогтуунтомоотой, ажилч хичээнгїй, тулгамдсан цагт тайвуун, юм юманд дїйтэйхєдєлмєрт шунахай, харин єєрийнхєє хочинд ер таараагїй хэзээ ч, хэнд ч,гуйсан зєвлєлгєєн єгч яваагїй хїн юм.Миний єчїїхэн гэрт їргэлж цугларан байдаг эрдэмтдийн дунд, Консель ихюманд сурч амьтны ба ургамлын аймгийн ангилалтын хїрээ, анги, бїлэг, баг,доод баг, язгуур тєрєл, дїрс, доод дїрс зэрэг бїх їе шатаар дамжин дээшдоош торохгїй мэддэг байгалийн ухааны ангилалтын мэргэжилтэн болонхувирсан билээ. Гэвч тїїний бїх мэдлэг їїгээр хязгаарлагдах ажээ.Ангилалтын онолд айхтармєртлєє, дадлага ажлаас нилээд тасархай, тэрминий бодоход, шїдэт халимыг энгийн халимаас гадаад байдлаар ньялгахгїй байхаа.1 америк тивийн умарт эргийн орчимд Атлантаас Номхон далайд явж орох нарийхан зурвас газар2 Францаар “зєвлєх” гэсэн їг.Гэлээ ч гэсэн ямар бэрх хєвїїн гэж санана. Консель бїтэн 10 жилийн туршалсын аян замд, эрдэм шинжилгээний жуулчлал бїрд намайг дагалдсанбилээ. Би хэзээ ч тїїнийг ямар нэгэн бэрхшээлийн ємнє янгуучлан гуншигнажбайхыг сонсоогїй юм. Конседь, Хятад газар ч юмуу, Конго нутагт ч юмуу, ерУлаанбаатар хот 2011
  • 12. Соёлын сургууль Цахим номын саннь ямар ч оронд, ямар ч эргэлзээгїй, юу ч асуухгїй, хэзээ ч хамаагїй явахадїргэлж бэлэн байдаг хїн.Тэрний бас мэдрэл булчин чанга, ер нь ямарваа євчинд саадгїй эрїїл чийрэгбиетэй билээ.Консель одоо гучин настай боловч миний дэргэд арван тав хорьтойхарьцахын жишээтэй ажээ. Жич би єєрийн биеийг дєчтэй хэмэн хїлээхийноронд энэ нэгэн будлиантай хахрьцааг гаргаж ирсэнийг минь уучлахыг хїснэ.Консельд ердєє цор ганцхан єє бий. Энэ нь : Тэр ёстой засаршгїй ёсбаримтлагч бєгєєд надтай харьцахдаа єєрийн биеийг їргэлж гуравдугаарбиед хамаатуулан ярьдаг нь намайг їргэлж цухалдуулдаг байв.- Хєєе, Консель ! гэж би аян замд шуурхайлан бэлтгэхийн ссацуу давтандуудлаа.Консель надад хязгааргїй їнэнчийг би мэднэ л дээ. Ер нь би тїїнийг аян замднамайг дагалдах эсэхий нь асуудаггїй боловч энэн удаагийн жуулчлал хэдхичнэээн хугацаагаар удаашрах нь мэдэгдэхгїйн дээр амь насанд ч аюултайхэрэг байсан тул тїїний саналыг асуухаар шийдлээ. Далайн том хєлєг онгцыгсамрын яс шиг няцлан чадах амьтныг мєрдєнє гэдэг тоглоом бишээ ! Ертєнцдээрх хамгийн амар тайван хїн ч гэсэн юм бодохоор хэрэг байлаа. Консельмаань юу гэдэг бол ?- Ээ, Консель гэж гурав дахь удаагаа дуудлаа.Консель ч ирэв. Тэр орж ирэх зуураа :- Эзэн та намайг дуудав уу ? гэж асуухад нь би- Дуудсан, хонгор минь. Замд хэрэгтэй бїхнийг бэлд. Хоёр цагийн дараа бид хєдєлнє.- Эзний л таалал мэдэж хэмээн тэр санаанд ч їгїй хариулав.- Нэг ч минут хий єнгєрєєж болохгїй. Дээл цамц оймс юу л хэрэгтэй бїхнийг аль багтахаар нь ганзаганд хий. Болбол тїргэхэн шиг!- Аа эзний цуглуулгийг яах вэ гэж Конселийн асуухад :- Тэдгээрийг дараа болъё. Зочид буудалд хадгалуулж їлдээнэ.- Тэгвэл,- Хорин халиун гахайгаа яах вэ ?- Їїнийг бид хоёр тэжээж байх болно. Би амьтдуудыг Франц явуулах талаар ярьчихна.- Тэгвэл бид Париж руу явахгїй нь ээ ! гэж Консель асуухад би :- Юу ч гэмээр юм бэ дээ гэж гуйвсхийж хариулаад,- Юу ч гэсэн бид жаахан тойруу замаар явах нь шиг байна гэлээ.- Эзний л таалалд нийцсэн бол хичнээн ч тойруу хамаагїй.- Ялихгїй ээ, ялихгїй ! гэхдээ зам нилээд уртсах байх ... Бид “Авраам Линкольн”- оор явах болно гэхэд,- Эзний л таалал мэдэж хэмээн хэлээд Консель ажиг ч їгїй байв.Улаанбаатар хот 2011
  • 13. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Євгєн минь, чи юу бодож байна, гайхлын тухай ... єнєє цууутай нарвалын тухай яриа болж байна шїї ... бид далайг тїїнээс чєлєєлєх хэрэгтэй ... “Далайн ёроолын нууц” гэдэг хоёр боть ном бичсэн капитан Фарагуттай хамт аялахаас татагалзаж яаж болох вэ .. Нэр хїндтэй ажил, тэхдээ аюултай ажил ! Нарвал биднийг хаа хїртэл тэнїїчлїїлэх юм бэ, бїї мэд ... энэ амьтан тун олон ааштай байж болно. Гэлээ ч гэсэн бид явна ! Манай капитан ч ёстой л эр хїн дээ- Эзэн нь л хаашаа бол би тийшээ гэж Консель єчлєє.- Сайн бодоорой ! Би чамаас юу ч нуухгїй. Энэ бол тэр болгон буцаж ирдэггїй жуулчлалуудын нэг гэж мэдээрэй.- Эзний л таалал мэдэж ... Нэгэн мєчийн дараа юмаа тєхєєрч гїйцэв. Консель юу ч мартсангїй. Энэ хїн ємд цамц хувцас хунарыг яг л єнєєх сїїгээр бойжигчид ба шувуудыгаа ангилан хуваарилдаг шигээ нябайлан цэгцэлсэн байв.Бидний ачааг їйлчлэгч їїдний єрєєнд аваачиж тавив. Энэ завсар би дооддавхарт бууж їргэлж хїн дїїрэн байдаг албан тасалгаанд орж, єєрийнхатаамал ургамал, чихмэл амьтан элдэв сэлтийг Париж явуулах тухайшийдэн ярилцаад халиун гахайгаа тэжээхэд хїрэлцэхїйц мєнгє тєлжтооцоогоо хийгээд гїйн гарч хїлээж буй жуузанд їсрэн суухад, Консель мааньтэнд сууж байлаа. Сїйх тэрэг Бродвейгээр уруудан Юнион цэцэрлэг хїрээд дєрєв дэхавенью рїї эргэж тїїгээр давхисаар Катрин гудамж туулаад хамгийн эцэстэргийн гучин дєрєвдїгээр зогсоол дээр очлоо. Тэндээс биднийг гаталга онгоцхїн, мал, сїйхний хамт Гудзоны зїїн эрэг, Нью-Йорк хотын дїїрэгт байгааБруклинд аваачлаа. Хэдхэн минутын дараа єтгєн хар утаа баагин байгаа“Авраам Линкольн”- ны гишгїїр шатны дэргэд давхиж хїрэв.Бидний ачааг эгшин зуур хєлгийн тавцан дээр гаргав. Би шатаар яаравчландамжиж капитан Фарагуттай хэрхэн уулзаж болохыг лавлавал, усанцэргїїдийн нэг нь намайг дагуулан явж бяцхан гишгїїр дээр зогсож байгааєргєн царайтай єндєр далайчныг зааж єгєв. Тэр миний зїг гараа сунган :- Эрхэм Пьер Аронакс гэдэг та юу ? гэж асуув.- Яг мєн гэж би хариулаад та Капитан Фаргут уу? Гэхэд- Яг биеэрээ байж байна. Эрхэм профессор тавтай морилно уу ?Тасалгаа таныг хїлээж байна гэв. Аянд гарахын ємнєх чухал минутанд би тїїнд саад болохгїйг хичээн мэхийн ёслооод, над зориулсан єрєє зааж єхийг нєгєє усан цэргээс гуйлаа.“Авраам Линкольн” уул жуулчлалд аргагїй л зохицсон хєлєг байв.Энэ нь цагт арван найм, аравны гурван миль хурдалж чадах бололцоо бїхийхамгийн сонгомол машинаар тоноглогдсон хурдан хєлєг байлаа. Гэвч энэхїїасар их хурд нь аварга нарвалыг хєєн гїйцэхэд дутагдалтай ажээ. Хєлєгний дотоод тєхєєрємж, тїїний далай туулан явах чанараасдутахгїй байв. Онгоцны хитгэ талд офицеруудын хэсэг дэх над ноогдсонєрєє миний санаанд их л тохирлоо.- Энд бид гойд сайн идээших болно гэж би Консельд хэлэхэдУлаанбаатар хот 2011
  • 14. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Эзэн хэрэв зєвшєєрвєл бид энд даяанч хавч, эмгэн хумсын гэрэнд идээших мэт тавтай байрлах болно хэмэн миний эрдэмт зарц хариулав.Би Конселийг байраа аялуулахаар єрєєндєє їлдээж, хєдлєхийн ємнєхбэлтгэл ажлыг харахаар тавцан дээр гарав.Яг энэ їед “Авраам Линкольн”- ыг Бруклиний эргийн зогсоолд саатуулжбайсан бїх ажлын шувтаргыг дуусгах тушаал капитан Фрагут єгч байв. Хэрэвл би дєнгєж арван таван минут саатсан бол “Авраам Линкольн” надгїйгээрявчих байсан ба миний бие энэхїї ер бусын жуулчлалд оролцож чадахгїйбайсан бєгєєд тїїний тухай тавих миний хамгийн бодит тайланг, зарим нэгэнїл итгэгчид эргэлзээтэйгээр устгах ч байсан байж магадгїй.Нарвалын эсрэг аянг капитан Фарагут єдрєєр байтугай цагаар, минутаар чхойшлуулах дургїй байв.Капитан хєлєг онгоцны инженерийг дуудан ирїїлж :- Уурын даралт хїрэлцэхїйц байна уу ? гэж асуув.- Хїрэлцэхїйц ээ, нєхєр капитан.- Тэгвэл алгуур хєдєл гэж капитан захирав.Механикч, энэхїї тушаалыг шахмал хийгээр ажилладаг цахилгаан мэдээгээрхїлээн авмагц уур гїйлгэх бариулыг эргїїлэв.Цилиндрїїдэд уур шуугин орж бїлїїрїїд цїл цал нїдэж эхлэхэд сэлэх голэргэлдлээ. Сэнсний далбаанууд улам хурдлан эрчлэхэд “Авраам Линкольн”їдэн гаргаж буй їй олон хїмїїсээр пиг дїїрэн хэдэн зуун жижиг хєлєг, чиргїїлонгоцнуудын хамт агуу сїрлэг хєдєллєє.Эргийн Бруклиний зогсоол сонирхогчдоор дїїрчээ. Хэдэн мянган хоолойноосгурвантаа цууриатсан “Ура” тэнгэрийн дуу мэт нижигнэлээ. “АвраамЛинкольн” Нью-Йорк хот тєвлєрсєн хагас арлын шувтарга хэрд Гудзонголын цаагуур орон орохыг хїртэл мянга манган алчуур тїїнийг далланїдсээр агаар салхинд намиран байлаа.Нью-Джерийн їргэлжлэн цуварсан тансаг барилгын дагуу, Гудзон голыгуруудан, усан буудлуудын дэргэдїїр єнгєрєхдєє “Авраам Линкольн” гучинесєн од шигтгэсэн хитгийнхээ тугийг гурвантаа єргєж, гурвантаа буулган, ихбуугаараа гурвантаа буу тавин хариу ёсоллоо. Дараа нь явдлааудаашруулан хєвїїр тэмдгїїдээр хязгаарласан сувгийн голдрил дундуурявсаар Сэнди Гукийн элсэн тохой хїрэхэд, мєн олон мянган хїн баяр хїргэнїдсэний сїїлд их далайд хєвж гарлаа.Тїїнийг жижиг хєлгїїд ба тэдгээрийн чиргїїлийн цуваа Нью-Йоркийн боомтынорцыг онгоцнуудад заагч гэрэлт цамхгууд хїртэл їдлээ.Єдрийн гурван цагийн їе байв. Далайн боомтын замчин їїргээ гїйцэтгэснийдараа, тїїнийг онгоцонд нь хїргэж єгєєд “Авраам Линкольн” хурдаа нэмсээрЛонг-Айлендын эргийн дагуу хєвлєє. Оройн найман цагийн їед Файр-Айлендын цамхгийн гэрэл далд орж, Авраам Линкольн Атланиын гадааддалайн гїн хар усан дундуур буй байхаараа хурдлан одсон бїлгээ.НЕД ЛЕНДУлаанбаатар хот 2011
  • 15. Соёлын сургууль Цахим номын санКапитан Фарагут бол “Авраам Линкольн” мэтийн мундаг хєлгийн захирахнэр тєртэй сайн далайчин билээ. Хєлєг тэр хоёр нэгэн бїтэн бие гэжбодоход, тїїний тархи нь капитан мєн ажээ. Тийм нарвал байгаа гэдэгт, тїїндямар ч эргэлзэх зїйл байсангй тул єєрий нь дэргэд энэ тухай маргаан їїсэхэдтэсвэрлэж їл чадах ажээ. Тийм гайхал бий, тїїнээс тэр далайг чєлєєлнєгэдэгт андгай тангараг єгсєн байв.Эсхїл нарвалыг капитан Фарагут ална, эсхїл нарвал капитан Фарагутыг алнаална. Тиймээс гурав дахь зам байсангїй.Нарвалтай удахгїй учирна, тэгээд даруйхан тєгсгєнє хэмээн маргалдахадтэдний яриаг сонсоход аятайхан. Тїїгэр ч барахгїй ээлжнийхээ їїрэгт ажлыггарцаагїй гїйцэтгэх уйтгарт їе гэж тооцдог зарим офицерууд хїртэл энэ удааилїї жижїїрлэх ч хїсэлтэй байв.Гэрэлт наран, тэнгэрийнхээ мандалд аялан явах цагт онгоцны шургууд дээрусан цэргїїд шавалдан сууж гайхлыг харуулдан байв. Гэвч “АвраамЛинкольн” Номхон далайгаас хол байлаа.Онгоцныхон нарвалтай дайралдаж оосорт жадаараа харван алж, онгоцондээрээ татаж гаргаад тасчиж хэрчих хорхой нь хїрцгээж байлаа. Онгоцныбагийн ажлаас чєлєєтэй хэсэг нь далайн толигор гадаргуугаас нїд їл салганширтэнэ.Їїний ташрамд хэлэхэд ахмад Фарагут хоёр мянган долларын шагналамалсан юм.Хамгийн анхан єнєє гайхлыг олж харах дагалдан сурагч усан цэрэг, боцманбуюу офицер хэн нэгнийг энэхїї шагнал хїлээж байв. Иймээс хєлгийн багямар их идэвхтэйгээр далайн мандлыг ширтэж байсныг дїрслэн бодоходхэцїї бишээ !Миний хувьд гэвэл, би бусдаас мєн хожимдсонгїй єдєржингєє онгоцныхашлагын дэргэд сайн дураараа зогсдог байв. Ганцхан Консель л нийтийнсанал сэтэлийг їймрїїлэн буй асуудалд амирлангуй хандаж бусдынсонирхлыг їл хуваалцаж билээ.Каптиан Фарагут аварга халимыг агнахад шаардагдах бїхий л тєрлийнтоноглолоор єєрийн хєлгийг бїрэн тоноглосон гэж би дээр хэлсэн. Тэгвэлхалим агнагч нэг ч онгоц їїнээс илї тоноглогдон явж байгаагїй буйзаа.Бидэнд, гар жаднаас эхлээд тусгай буугаар бууддаг єргєстэй сум хїртэлхалим агнах одоо їеийн бїх зэвсэг байв.Хєлгийн урд хошуун дээр єєрийн дєрвєн килограмм хїнд сумыг арванзургаан километрт шидэж чадах хурдан буу зоосон байв.Тэхээр “Авраам Линкольн”- ны баг їхлийг тїгээх зэвсгээр дутагдалтай гэхгазаргїй байлаа. Гэвч онгоцон дээр жад шидэгчийн эзэн хаан Нед Лендєєрийн биеэр морилж яваагїйсэн бол тэр бїхэн бас л чамлагдах байлаа.Нед Ленд бол Канад нутгийн хїн бєгєєд дэлхий дээр халимын хамгийнгайхмашигт ангуучин тул энэхїї аймшигт мэгэжилдээ єєртэйгээ тэнцэх хїнийгїл мэдэх нэгэн билээ.Тэр, тэвдэх сандрахыг хэзээ ч мэдэхгїй маш тайван хїн бєгєєд тун онцгойзориг, авхаалж самбаатай ажээ. Тїїний жаднаас мэнд мултрахын тулд машзальтай аварга халим буюу тун муу санаатай шидэт халим байх хэрэгтэй.Нед Ленд дєчєєд настай, зургаан фут орчим єндєр, чийрэг догшин авртайхїн. Тэр їг цєєнтэй, тїргэн ууртай, їг єчїїхэн сєрєхєд амархан шатдаг хїн.Улаанбаатар хот 2011
  • 16. Соёлын сургууль Цахим номын санТїїний гадаад тєрх ялангуяа тїїний царайнд євєрмєц тусгалыг єх алсынхараат хурц нїд арга буюу бусдын анхаарлыг єєртєє татна.Капитан Фарагут халимын алдарт ангуучийг уул жуулчлалд оруулсныг бизєв гэж їзнээ. Учир нь тїїний хїчирхэг гар, мэргэн харц ганцаараа, бусад бїхбагийн хийх ажлыг гїйцэтгэж чадах байв. Нед Лендийг хїчирхэг яндан дуран,цэнэглэсэн їхэр буу хоёрыг єєртєє нэгтгэсэн хїн гэж зїйрлїїлж болох ажээ.Энэ канад хїн гэгдэх франц хїн буюу Нед Ленд хэдийгээр їг цєєнтэй боловчнадтай амархан дассаны нь зориуд тэмдэглэх ёстой бєгєєд миний бодоход,тэр францаар їг хэлэлцэх энэхїї завшаантай тохиолдолд байярласныхбуйзаа. 1Ер нь Канадын зарим мужуудад, одоо хїртэл Раблегийн їеэс хадгалагданирсэн Францын хуучин аялгууг дуулж суухад надад таатай байлаа.Нед Ленд цєєн бус зоригт далайчдыг тєрїїлсэн Квебекийн эртний омгийн хїнбєгєєд Квебек тїїхийн тэрхїї алслагдсан їед францын хот байжээ.Нед бид хоёрын яриа бага багаар хєгжєєнтэй боллоо. Би тїїний умартдалайнуудад учирсан адал явдлыг дуртай сонсдогсоон. Ан гєрєєтулалдаануудын тухай тїїний яриа маш яруухан бєгєєд їнэнтэй учир,заримдаа би умарт орнуудын “Иллад”-ыг, хуурдаж байгаа канатыч Гомщрыгсонсох мэт санагддагсан.Бид хуучны найз нєхєд бєгєєд сорилтын хїнд єдрїїдэд їїсвэрлэсэн биднийнєхєрлєл эвдэршгїй бат учраас би эрэлхэг хїний дїрийг яг л одоо мэдэжбайгаагаараа дїрсэлж байна.Далайн гайхлын тухай Нед Ленд юу гэж їзэж байв аа ? Їнэнийг хэлэхэд, олнысэтгэлийг хєдєлгєсєн тэрхїї нарвал байгаа гэдэгт итгэхгїй хїн онгоцон дээрганцхан Нед Ленд л байлаа. Нэг єдєр би тїїний бодлыг мэдэх гэж оролдоходтэр энэ сэдвээр ярилцахаас зайлсхийж байлаа.Бидний гарсан єдрєєс гурван долоо хоногийн дараа манай хєлєг онгоцПатангониос гучин милийн зайтай байгаа – Блокоос холгїй явж байлаа. Бид,матрын халуун бїсийг огтолж, Магеланы хоолойгоос хойш долоон зуун мильхїрэхгїй зайтай явж байлаа.1 дахин сэргэлтийн їеийн францын том зохиолч 1495 - 1553Дахиад наймхан хоновол “Авраам Линкольн” Номхон Далайн усыг зїсэнявах болноо.Нед бид хоёр хєлгийн урд хошуун дээр сууж, гїн ёроолд нь одоо хїртэл хїнийнїд хїрээгїй байгаа нууцат мандлыг ширтэн элдвийг ярьж байв. Ярианыдалимаар би аварга нарвалын тухай яриа їїсгэж манай жуулчлалын амжилтба нуралт шууд шалтгаалах бїх нєхцєлийг дэлгэрїїлэн ярьж эхэлсэн боловчНед Ленд хариу дуугарахгїй суухыг би ажигласан юм.- Бидний мєрдєж байгаа асар том нарвал бий гэдэгт та яагаад эргэлзээдбайнаа ? Ингэж итгэхгїй байх ямар нэгэн їндэс танд байна уу? хэмээн шуудтулган асуулаа. Ангуучин хэсэг зуур намайг дуугїй ширтэж байснаа,хариулахынхаа ємнє хамаг буй санаагаа тєвлєрїїлэх мэт нїдээ аньж, сурсанзаншлаараа духаа алгадан бодолхийлсний дараа дєнгєж сая :- Магад ч їгїй, байж ч, эрхэм Аронакс хэмээн хариуллаа.- Та бол жад шидэгч мэргэжилтэн хїн, та энэ насандаа сїїгээр бойжигчУлаанбаатар хот 2011
  • 17. Соёлын сургууль Цахим номын сан аваргуудыг хэдэн зуугаар нь їзсэн, тэхээр асар том хэмжээний халимхэлбэртэн байж болно гэдгийг та єєр ямар ч хїнээс илїї амархан їнэмшмээрюм. - Эрхэм профессор та яг л їїнд эндїїрч байна даа. Юм мэдэхгїй, хїндбємбєрцгийн дотоод хєндийд асар том амьтан амьдарч байнагэвэл амарханїнэмшинэ. Тэгвэл, геологич хїн энэ їлгэрт хэзээ ч їнэмшихгїй. Тэрчлэнхалимын ангуучаас ялгаагїй би цєєн бус халим, нарвал мєрдєж агнасан.Гэтэл тэдний хэр хэмжээ, хїчин чадал, сїїл соёо юу нь ч тэр хєлєг онгоцнытємрєвч цєм цохих чадал байхгїй ! гэж Нед хариулав. - Гэвч нарвалын шїд хєлєг онгоцны бєєрийг нэвт сїлбэсэн удаа бийшїї дээ, Нед ээ.- Модон бєєр, профессор минь, модон бєєр! Гэвч їїнд ч би онц их итгэдэггїй:Би л хувьдаа тиймэрхїї юм їзээгїй. Тэгэхээр би халим нарвал, шїдэт халимзэрэг аврагууд “Шотланд”ын бєєрийг цєм цохисон шиг цоорхойг єєрийннїдээр олж їзэхээс нааш хэзээ ч їнэмшихгїй л хїн гэж мэд.- Нед минь, байзаарай.- Їгїй ээ, їгїй профессор минь. Юу л бол юу, би зєвшєєрнє, зєвхєн энэнээс лєєр юм байг. Магадгїй, асар том наймалж...- Тэр хэрхэвч байж болохгїй Нед минь! Наймалж гэдэг чинь нялцгайбэлцгэсэн аварга том хэмжээний биетэй амьтан. Хамаагїй тэр таван зуунфут урт ч байг. Наймалж гэдэг сээр нуруутай амьтан болохоор “Шотланд”,“Авраам Линкольн” мэтийн хєлгїїдэд ямар ч аюул байхгїй!- Тэгвэл, эрхэм байгальч хэмээн ёжлох янзтай та асар том нарвал байнагэдэгт бат итгэж байна уу? гэж Нед асуулаа.- Тиймээ Нед, би їїнд итгэж байна. Миний итгэл хэд хэдэн няцаашгїйбаримтаар нотлогдож байгаа юм. Халим, шїдэт халим далайн гахайн нэгэнадил сээр нуруутны хїрээнд багтах, агуу бєх соёо юм уу, эвэр, шїд зэрэгзаяагдсан халим хэлбэрийн асар том амьтан байгаад би эргэлзэхгїй байна.- Ин! ... гэж жадлагч маань хамраараа хїнгэнэн эргэлзэх байдлаар толгойгоосэгсрэв.- Євгєн минь, бод л доо гээд би, їргэлжлїїлэн, хэрэв ийм амьтан далайнгадаргуугаас доош хэд хэдэн милийн гїнд амьдардаг бол тэр маш чийрэгбие махбодитой байх ёстой.- Яагаад?- Яагаад гэвэл тийм их гїнд усны тэр их даралтыг даах дуулдаж сонсдоогїйагуу хїч хэрэгтэй юм.- Нээрээ юї? гэж Нед итгэхгїй маягтай нїдээ жартайлгав.- Нээрээ, яг тийм! Їїнийг батлахын тулд би танд хэдхэн тоо хэлэх болно.- Аа, тоо юу? хэмээн Нед, тоомсоргїй дуугарч тоогоор ч юу дуртайгаабаталж болно гэв.- Дандаа л тэр бїхнийг батлаад байхгїй шїї, Нед минь. За та миний їгийгсонс. Бид гучин хоёр фут єндєр усан баганын даралтыг нэг атмосферынхэмээн саная. Ер нь їнэн хэрэг дээрээ ердийн цэнгэг усны баганын даралтбол далайн усны баганын даралтаас нэлээд бага юм. Учир нь далайндавстай ус ердийн цэнгэг уснаас нягт, хїнд чанартай. Тиймээс Нед таны бие,хэрэв далайн усанд шумбан орвол, далайн усны тєвшнєєс гучин хоёрфутийн доор, хичнээн тооны усан баганын даралт таны биеийн бїхУлаанбаатар хот 2011
  • 18. Соёлын сургууль Цахим номын сангадаргууд їйлчилж байхчлан таны биеийн квадрат сантиметр тус бїрдтєчнєєн килограмм даралт буюу тєчнєєн атмосфер дарах болно. Їїнээс авчїзэхэд гурван зуун хорин футийн гїнд энэ даралт арван атмосфер хїртэлнэмэгдэх ба гурван мянга хоёр зуун футийн гїнд зуун атмосфер хїрч єсєєдгучин хоёр мянган футийн гїнд буюу барагцаалбал хоёр хагас милийн гїндмянган атмосфер болно. Єєрєєр хэлбэл, хэрвээ танд энэхїї гїнд хїртэлнэвтрэн орох боломж олддог юм гэхэд, таны биеийн квадрат сантиметр тусбїр мянган атмосфер буюу бїтэн тоннын даралтыг їзэхсэн билээ. Тэгэхэд,євгєн минь таны биеийн гадаргуу хичнээн квадрат сантиметр болохыг таєєрєє мэддэг її?- Энэ тухай мэдэх юм хумсын чинээ ч алга.- Арван долоон мянга орчим.- Тийм их її?!- Аа, тэхэд бас миний дээр хэлснээр нэг сантиметр квадратад їйлчлэх нькилограмм атмосфер жаахан ихсэх ёстой тул таны биеийн арван долоонмянган сантиметр квадрат гадаргуу дээр атмосферийн арван мянга таванзуун жаран найман килограмм даралт їйлчлэх юм.- Надад л мэдэгдэх юм алга.- Зїйтэй, та їїнийг їнэлэхгїй байдаг чинь аргагїй. Энэ асар их даралттай таныбиеийн доторхи агаарын даралт тэнцэж байгаа учраас таныг энэ их даралтшалчийлгачихгїй байгаа юм. Тиймээс танд юу ч мэдэгдэхгїй байдаг нь тэр.Гэвч хэрвээ та усанд шумбаж орвол энэ тэнцвэр алдагдана...- Аа ха, ойлголоо, хэмээн миний ярианд нэг л сонирхсон бололтой Недяриаг минь таслан авч, тэгвэл ус намайг хїрээлэхээс биш миний доторнэвтрэн орохгїй шїї дээ гэв.- Чухам їнэн, Нед минь. Тэгээд л таны биеийг далайн тєвшнєєс гучин хоёрфутийн гїнд арван долоон мянга таван зуун жаран найман килограмматмосферээр дарж, гурван зуун гурван зуун хорин футийн гїнд энэхїї даралтарав дахин єсч зуун далан таван мянга зургаан зуун наян килограмм болж,гурван мянга хоёр зуун футийн гїнд зуу дахин нэмэгдээд сая долоон зуунтавин зургаан мянга найман зуун килограмм хїрч, хамгийн сїїлд гучин хоёрмянган футийн гїнд єнєєх маань мянга дахин ихсээд таны биеийг арвандолоон сая таван зуун жаран найман мянган килограммаар дарах болно.Єєрєєр хэлбэл таны биеийг аврага том алх дєш хоёрын хоорондоос гаргажавсан мэт та нїд ирмэхийн зуур нимгэнээс нимгэн хальс бин болон хувирахболно.- А, чєтгєр гэж! хэмээн Нед дуу алдав.- Ингэхлээр, євгєн минь, хэрвээ иймэрхїї гїнзгийд хэд хэдэн зуун метр уртсээр нуруутан амьтан амьдарч болох юм бол тїїний биеийн сая сая квадратсантиметр гадаргуу олон миллиард килограммын даралтыг тэсвэрлэх ёстой.Тэгвэл, одоо бод л доо, энэ амьтан тэр их даралтыг тэсвэрлэн чадах биемахбодын ямар их эсэргїїцэлтэй, ямар муйхар мундаг булчин шєрмєстэйамьтан байх вэ!- Тэгвэл тэд ч зуухны найман ямхын зузаан тємрєєр євчлєгдсєн болов уугэмээр ган хуягт амьтан байхаас зайлахгїй гэж канад нутгийн эр мааньїгїїлэв.Улаанбаатар хот 2011
  • 19. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Зїйтэй, Нед! Тийм юм бол, хэрвээ усан дотор манай хамгийн хурдан буухиагалт тэрэгнээс хурдан, тэр сїрхий амьтан далайн ямар нэгэн хєлєг онгоцтоймєргєлдвєл ямар аймшигтай сїйрэл гарах байна, бод л доо.- Тийм ... нээрээ дээ ... хэмээн энэхїї тоо баримтуудаар ягдсан боловч бас лбууж єхийг хїсэхгїй байгаа тэр хїн итгэмжгїйхэн бувтнав.- За тэгээд би, таныг итгїїлэх биз?- Хэрэв ийм амьтан їнэндээ далайн гїнд оршдог л юм бол маш их хїчтэйамьтан байх ёстой гэдэгт л намайг итгїїллээ шїї дээ, эрхэм профессор.- Ёох, їгїй ээ, та ямар зєрїїд хїн бэ! Хэрвээ далайн гїнд тийм амьтан байхгїйюм бол та “Шотланд ”- тай болсон явдлыг юу гэж тайлбарлах вэ?- Магадгїй ... гээд Нед эрс хэлчихэж арай л чадахгїй байхад нь- Тэгээд, хэл хэл гэв.- Магадгїй ... тийм явдал болоогїй байж? гэж мань хїн тууж орхив. Энэ хариулт ч зєвхєн тїїний зєрїїдийг л харуулж байв. Тэр єдєртєє би,тїїнийг дахин итгїїлэхийг оролдсонгїй. Тэхэд “Шотланд ”- тай тохиолдсонявдал маргаангїй хэрэг билээ. Тїїний цоорхой яах ч аргагїй бодитой юмболохоор, бєглєхєєс єєр зам байгаагїй юм. Тэрхїї гайхал байгааг батлах,їїнээс илїї баримт олоход бэрх хэмээн би санана. Тїїнээс гадна нэг талаартэр цоорхойд, хар аяндаа гарсан гэж їзэх ямар ч тал алга. Нєгєє талаар усандоорхи хад юм уу, аралтай мєргєлдсєн гэх санаа бїрмєсєн їгїйсгэгдсэн тулдалайн аврага амьтны асар том шїдээр їйлдэгдсэн гэдэгт їнэмшихээс єєрзамгїй ажээ. Би л хувьдаа, дээр тодорхойлсон сэтгэмжийн їндсэн дээр энэхїїамьтныг сээр нуруутны хїрээ, сїїгээр бойжигчдын анги халим хэлбэртнийбагт хамааруулсан юмдаг. Харин халим, шїдэт халим, далайн гахайгхамруулдаг язгуур, доод язгуур дїрсэд тїїнийг хэрхэн ангилах асуудлыгзєвхєн ирээдїй л хариулж чадах бизээ. Энэхїї асуудлыг шийдвэрлэхийн тул їл танигдах тэрхїї амьтныгурьдаар илрїїлэх хэрэгтэй. Тїїнийг илрїїлэхийн тул эхлээд барих, барихынтул алах, алах явдал Нед Лендэд хамаарагдах бол алахын тул тїїнийг олжїзэх явдал онгоцны бїх багийнхны їїрэг юм. Тэгвэл їзэхийн тул їїнтэй учраххэрэгтэй бєгєєд энэ нь зїй тохиолын хэрэг байлаа. ХАР ТААМГААР ЭЛДСЭН НЬ “Авраам Линкольн”-ны аяллын анхны єдрїїдэд онцын гойд тохиолдлуудгарсангїй. Гагцхїї нэгэн єдєр Нед Лендийн гайхамшиг эрдмийг хамгийн эхрэмєндєрт єргємжилсєн онцгой сонин нэгэн явдал болсон нь жад шидэгч єєрийн биеддїїрэн итгэмжилж болохыг нийтийн ємнє биеэрээ нотолсон билээ. Фальклендын арлууд їзэгдэхийн хэрд “Авраам Линкольн” халим агнах“Монроэ” гэдэг Америкийн хєлєгтэй дайралдлаа. Тэр онгоцны баг нарвалынтухай у ч сонсоогїй ажээ. Гэтэл “Монроэ” онгоцны капитан “АвраамЛинкольн” дээр жад шидэгч алдарт Нед Ленд явааг мэдмэгц, тїїний биеийгмєрдєж яваа шїдэт халимыг агнах ажилд туслалцана уу хэмээн гуйсанУлаанбаатар хот 2011
  • 20. Соёлын сургууль Цахим номын санбилээ. Нед Лендийн хэрхэн хєдєлдгийг харахыг хїсэмжлэн агсан капитанФарагу, жад шидэгчид “Монроэ” онгоцон дээр гарах зєвшєєрєл олгов.Канадын харъяатын аз болоход, шїдэт халим ганыг шорлохын оронд харинхоёрыг шорложээ. Анхныхы нь яг зїрхэнд жадаа шааж, доор нь алсан бєгєєддараагийнхы нв хэсэг зуур мєрдсєний сїїлд алжээ.Ай даа, хэрэв л гайхал хэзээ нэг цагт Нед Лендийн жадтай учрах гайтохиолдвол тэр амьд гардаггїй ээ !Хєлєг онгоц, зїїн ємнєт Америкийн эргийн дагуу хурдалж гарлаа. Бид, 7-рсарын туршид Магелланы хоолойн аманд Дев хошуу хїрч очлоо.Гэвч, капитан Фарагут энэхїї махиралдсан хоолойн хажуугаар гарч Горнынхошууг чиглэв.Онгоцны баг, энэхїї шийдвэрийг нэг дуугаар таалан їзлээ.Їнэндээ ч энэхїї нарихан хоолойд, тэр том амьтантай золгоно гэдэг найдварбагатай хэрэг бизээ. Тэрхїї гайхал Магелланы хоолойгоор багтаж гарахгїй,дэндїї бїдїїн хэмээн олонхи усан цэрэг їзэж байв.“Авраам Линкольн” 7-р сарын 6-ны єдрийн 3 цагийн хэрд Голлландындалайчид єєрийн тєрєлх хотын нэрээр нэрлэсэн Америк тивийн хамгийнємнєт їзїїрт хаягдаж, Горнын хошуу хэмээгдэх тэрхїї хад, тэрхїї алслагдсанарлыг тойрч билээ. Хєлєг онгоц баруун хойт зїгт чиглэл авч, тїїний сэлїїрсэнс Номхон далайн уёыг хєєсрїїлэн эхлэв.- Сайн хар ! нїд бїї чавч ! хэмээн “Авраам Линкольн”- ны усан цэргїїдсэрэмжлэн явна.Нээрээ ч тэд нїд чаьчихгїй байв. Хоёр мянган долларын шагналд хорхойтсонхїмїїс дадлайн гадаргаас нїд салгахгїй явлаа. Нїд, дуран хоёр єдєр шєнєамар заяагаа їл їзэх ажээ.Никтаполууд буюу муужгайн хараатай хїмїїс єдєр шєнє ялгалгїй сайн харахтул жирийн хараатай хїмїїсийг бодвол шагнал авах илїї боломжтой байв.Хэдийгээр мєнгєн шагнал миний сэтгэлийг татахгїй боловч би, мєн л бїхэлєдрєєр далай ширтэн зогсог байлаа. Би унтах нойроо хоногт гурав, дєрвєнцагаар хорогдуулж, ууж идэхдээ тоотой хэдэн минут зарцуулан, бусад бїхцагт онгоцны тавцангаас хагацалгїй яг зогсдог байв.Эсхїл би, урьд хамрын хашлага модон дээр тохойлдон тал бїр тийшээнїдний хараа мэдэн їргэлжилсэн их далайн їелсэн давалгааны хєєсєрсєнсэрвэнг шунахайгаар ширтэн байж билээ.Хааяа далайн мандал дээр халимын гїдгэр сэрвээ бїртийн ил гарахад би,багийн бусад хїмїїсийн хамт сандардаг байв. Энэ їед онгоцны бїх баг нїдирмэхийн зуур дээшээ гїйлддэг билээ. Халимын хєдєлгєєнийг нїдээ энтэлажиглаж хїн бїхэн амьсгаадчихсан байдагсан. Би ч гэсэн нїдээ бїрэлзэнчилтэл ширтдэг байлаа.Ийм цагт миний амгалан тайван зантай зарц Консель :- Эзэн минь нїдээ хэт бїлтийлгэхгїй байвал илїї сайн харахсан даа хэмээннадад тайвуухан хэлдэгсэн.Гэтэл онгоцныхон дандаа л дэмий сандарцгаадаг байв.“Авраам Линкольн” сэжиглэсэн дайсандаа аажуухан ойртон очивч нєгєєх ньжирийн нэгэн халим буюу эсхїл шїдэт халим байхад дахн тїрїїчийн чиглэлийгбарих бєгєєд онгоцны баг ямар ч гэмгїй хєєрхий тэр амьтныг хараж зїхсээрцаашилдаг байв.Улаанбаатар хот 2011
  • 21. Соёлын сургууль Цахим номын санБємбєрцгийн ємнєт хагасын 7-р сар, умарт хагасын 1-р сартай яг харгалзахбєгєєд энэ їеэр бороо ид дундаа цутгаж байдаг боловч бидний аялалхамгийн таатай нєхцєлд їргэлжилж, цаг агаар їргэлж сайхан байлаа. Тїїгэр чзогсохгїй далай амгалан, алсын бараа тод ажээ. Нед Ленд урьдын нэгэнадил їнэмшихгїй гэж гэдийснээрээ гэдийж байв. Тэр, хэрэв л халимхарагдахгїй бол зав чєлєєтэй цагтаа далай руу ердєє ч хардаггїйсэн.Тїїний онцгой хурц нїд аялагчдад тун их тус хїргэж болох байсан учир энэ ньэглї хєдєлмєєр байдаг байлаа.Гэтэл канад нутгийн зєрїїд хїн хоногийн хорин дєрвєн цагийн арван зургаагнь єрєєндєє єнгєрєєхийг илїїд їздэг байв.Би, тїїний амарлингуй занг буруушаан хэдий олон удаа эмлэх боловч, тэр :- Профессор гуай дэмий чилэхийн хэрэг у байхав ? хэмээн хариулж : юуны ємнє ерєєсєє нарвал гэдэг ямар ч юм байхгїй ямар нэг амьтан байдаг юм гэлээ гэхэд бид тїїнтэй дайралдах єчїїхэн ч нйадвар алга, тїїний чинь хойноос бид шал сохроор, таамгаар элдэж явна шїї дээ. За яахав, тїїнтэй чинь ямар нэг хєлєг онгоц Номхон далайд дайралдсан л юм байж. тэгвэл, тэр нарвалын чинь аашийг ажвал нэг л байранд холхиод байх тєдий л дургїй амьтан бололтой.Тїїнчлэн та єєрєє тїїнийг тун хурдан гэдгийг зєвшєєрч шїї дээ. Тэхээрбайгаль ямарч хэрэггїй юу ч буй болгодоггїй тул заяаны болхи удаанхєдєлгєєнтэй тийм амьтдад хуйнаас хурдан гїйх хувь хїртээхгїйсэн биш її.Ийм ч учраас тийм амьтан їнэнээсээ байдаг л юм бол эндээс ч асар холяваа гэж миний бодож байгааай таны санал эрхбиш нийцэхсэн бизээ! гэв.Энэхїї сэтгэмжийн эсрэг юу ч хэлэхийн аргйгїй байлаа. Їнэндээ ч бид хартаамгаар явахаас єєр яах билээ ? Гайхалтай золгох бидний найдвар машбага тул Нед Лендийн зєв бизээ. Хэдий тийм боловч жуулчлалын тєгсгєлийнамжилтанд хэн ч эргэлзэхгїй байв.Бид 7-р сарын 20-нд уртрагийн 105 хоногт матрын халуун бїсийг хоёр дахингарч, мєн сарын хорин долоны єдєр уртрагийн 110хоногт экваторыг гэтэллээ.Тэр єдєртєє манай хєлєг Номхон Далайн тєв санг чиглэн єрнєт зїгийг барив.Манай боцманы хэлсэн “тїїнд далай ч гїехэн” гэгчээр ахмад фарагут арал,хойг, тивїїдээс алс хол газар, далайн хєлгїй гїнд тэр гайхалтай учирч болнохэмээн їзэж байсан нь зїйтэй байв.Иймээс манай хєлєг Паумот, Маркиз, Сандвичийн дэргэдїїр єнгєрч,уртрагийн 132 хоногт мэлхийн халуун бїсийг хєндлєн огтлоод, Хятадындалайг чиглэлээ.Ингэж явсаар бил, гайхалтай хамгийн сїїлд учирсан тэр газар хїрч ирэв. Зїрхдэлсэх гэдэг учраа алдсан бєгєєд їїний улмаас хєлєг онгоцныхон бїгээрээзїрхний сэвтэй болж болох байлаа. Онгоцны баг тэр чигээрээ энэхїї салшгїйїзэлд автагдан солиорсон мэт ажээ. Хїмїїс унтах, идэхээ ч болилоо. Бид хийюм харчихаад ухаан жолоогїй хєхин баярлах боловч хууртагдсандаа бїгдээргонсойн гомдох тул тийнхїї цаг їргэлж сэтгэл мэдрэлийн хїнд байдалд оршихнь сайнаа їзэхгїйн ёр бизээ.Нээрээ ч энэ байдал удааширсангїй, хямралдаан гарахад хїргэв. “Авраамлинкольн” бїтэн гурван сарын турш Номхон далайг хєндлєн гулдгїй хэрэнхэсэхэд, єдєр бїхэн жил шиг удаан єнгєрдєг байв. Хєлєг онгоц аль нэгэнхарагдсан халимын араас андууран хєєцєлдєж нэг бол хурдлан, нэг болУлаанбаатар хот 2011
  • 22. Соёлын сургууль Цахим номын санудаашран, зог тусч, ухасхийж, хажуулдаж хавиргалан эргэлдэх нь машинааэвдэхийн тэмдэг байлаа. Манай онгоц Японы эргээс Америк тив хїртэл нэг чхавтгай дєрвєлжин хэсгийг орхигдуулсангїй нэгжиж билээ. Гэтэл энэхїї асауудам орчинд юу ч олж авсангїй ээ. Асар томнарвалтай адилхан, ядахдааямар нэг хад, арал, онгоцны сэг, тэнэмэл шїр арал эсхїл єєр нэгэн чєтгєр шїїюм, юу ч байсангїй!Ингэ ингэсээр дэмий юманд итгэсэндээ ичингїйрэхийн эрхэнд, орох газрааолохгїй байсан бол ичгїїрээсээ хорсол нь улам илїї хэмлэж байлаа. Бїтэнжилийн турш хуримтлагдсан уул хад мэт их нотолгоо маань ганцхан єдєр лийнхїї нурж унасан тул одоо хїн бїр дор дороо ингэж тэнэглэн їрэгдїїлсэн цагхугацаанаасаа хэрхэн нєаєа талаар бодолхийлэх боллоо.Хїн гэдэг хэзээний олон ааштай амьтан тул одооч нэсэн тэд нэг їзлээснєгєєд урваж байв. Аяллын хамгийн идэвхтэй гишїїд маань харин хамгийнаюултай дайсан болжээ. їл итгэх їзэл, хєлгийн доод зоориноос аваад дарганарын дээд тасалгаа хїртэл ус мэт юїлсэн бєгєєд хэрвээл капитанФарагутын учир нь олдохгїй нэгэнармайлтгїйсэн бол “Авраам Линкольн” альхэдийнээ гэдрэг эргэхсэн билээ.Гэвч энэхїї їр дїнгїй хайгуул эцэс тєгсгєлгїй їргэлжилж яахин болох билээ.Гайхлыг эж олох їїргийг амжилттай биелїїлэх ажилд єєрєєсєє шалтгаалахбїхнийг бїгдйиг онцгой гїйцэтгэсэн тул “Авраам Линкольн”- ыг уулах буюуєєлєх ямар ч тал байсангїй ээ. Ер нь Америкийн аль нэгэн хєлгийн баг їїнээсурьд, хэзээ ч иймэрхїї тэсвэр хатуужил, идэвхийг їзїїлж байгаагїй юм.Тиймээс аяллын бїтэлгїйн гэмийг тэр чигээр нь тэдэнд хїлээлгэхгїй агсанбилээ. Бодвол буцахаас єєр аргаїй мэт...Капитан Фарагутад гэдрэг эргэх тухай эрэлт орсон боловч тэр эрс татгалзав.Усан цэргїїд єєрсдийн дургїйцлийг нуусан чїгїй, тїїний лмаас оноцон дээрхдэглэм нуралтын байдалд орлоо. Би онгоцон дээр їймээнгарсан гэх гэжбагйаа юм биш, гэвч капитан Фарагут маань хэсэг зуур тэдний эсрэг тэмцэжбайсны дараа, єєрийн хєлгийн багаас, эртний Колумбын нэгэн адил,гуравхан хоног тэсвэрлэхийг гуйхаас єєр замгїй боллоо. Хэрэв л энэхїї гуравхоногт гайхлын бара эс харагдвал “Авраам Линкольн” залуураа гэдрэгэргїїлэх ёстой болов.11- сарын 2-ноо ийнхїї амалсан билээ. Энэ нь хїмїїсийн санаа сэтгэлийг ршууд сэргээв. Хїмїїс далайн усыг дахин анхааралтайгаар ширтэж, луранавай їїрэгт ажилдаа дахин орлоо. Энэ бол аварга нарвалыг тулалдаанддуудсан эцсийн дуудлага байв.Иймэрхїїгээр хоёр хонлоо. “Авраам Линкольн” зєєлєн гїйдлээрээурагшлахад, онгоцны баг нарвалын анхаарлыг татахын тул хэрвээ л тэрїнэхээр байдаг юм бол мянга мянган арга сївэгчилж билээ.Хєлєг онгоцныг бїлэг бїлгээрээ дагалдан явах аварга загасны бахыг ханганонгоцны хашлага давуулж асар том єєх бєєн бєєнєєр нь хєнтєрч байв.Хєлєгний жижигзавиар далайн квадрат тус бїрийг нэгжин шинжиж зїг бїртийшээ хайдаг байв.Гэтэл 11- сарын 4-ний орой болсон авч нууц нууцаараа їлджээ. Дараагийн рєдєр 11- сарын 5-ны їд хэрд тогтоосон хугацаа гїйцэх байв. Цагийн рхаранганы эцсийн цохилтоор хэлсэн їгэндээ эзэн болдог капитан ФарагутУлаанбаатар хот 2011
  • 23. Соёлын сургууль Цахим номын санємнє дорно зїг хєлєг онгоцоо эргїїлэх ёстой бєгєєд бид тийнхїї НомхонДалайн умарт хэсгийг їїрд орхих учиртайсан билээ.Энэ їед онгоц маань умарт єргєргийн 31 хоног 15 хувь, дорнот уртрагийн 136хоног 42 хувьд явж байлаа. Японы арлууд биднээс 200 хїрэхгїй миль зайтайажээ. Шєнє боллоо. Оройн найман цагийн харанга цохилоо. Хадуур мэтнарийхан хавирган сарыг єтгн їїлё бїрхэж, хєлєг онгоцыг далай їл мэдэгхаливалзуулж байв.Энэ їед би, тавцангийн хашлага тохойлдон хєлгийн баруун хажжд зогсожбилээ. Консель мєн миний дэргэд зогсон алсыг амарлингуй ширтэнэ. Усанцэргїїд шураг модны хєндєл дээгїїр мацаж, улам бїр бїрэнхийлэн байгааорчинг ажиглан авай. Офицерууд ч мєн шєнийн дурангаа далайн гадаргатийш чиглїїлжээ. Заримдаа, їїлэн цоорхойгоор цацарсан сарны гэрэл далайнусыг мєнгєлєн єнгєлєх боловч їїлс, дахин аньж битїїрэхэд орчин тойрондахин харанхуйн дунд сїїдийнэ.Конселийг энэ удаа би хараад энэ амгалан хїн бусдын нэгэн адил хамгийнанхан сэтгэл хєдєлсєн болохыг нь ажиглалаа.- яагаа вэ, чи Консел? Хоёр мянганянчаан олж євєртлєх эцсийн бололцоотохиов уу? хэмээн би асуулаа.- Эзэн хэрвээ зєвшєєрєхсєн бол энэхїї шагнал мєнгийг євєртлєх хїсэл хэзээч надад тєрєєгїй хэмээн єчихсєн байнам гэж хариулаад Нэгдсэн Холбооныулсын засгийн газар яг л иймэрхїї янзаар зуун мянган тєгрєгийн шагналамалсан ч тэрнийхээ улмаас тєдий л их хохироогїйсэн билээ гэв.- Чиний зєв, Консель минь. Яв явсаар энэмундаг аялалд би оролцож шалдэмий юм боллоо. Хэд хичнээн ч цаг хугацаа їрэгдэж, хичнээн их сэтгэлмэдрэлийн чирэгдэл боловдоо. Бид бїр зургаан сарын ємнє Францад бучихбайхгїй юу...- Ерєє ер. Эзний єчїїхэн єрєє, музейд аль эрт очих байсан гэж Консельмаанв дэмжиж аваад- Би эзний цуглуулгыг анги тєрєлд нь хуваарилан, эзний аваачсан амьтныцэцэрлэгт сараалжин торон дотор байрааолоод сониуч бїхний дурыгПарижийн єнцєг бїрээс татаж байхсан биш її гэлээ.- Яг л тийм байхсан, Консель минь. Бас тэгтэл энэ бїхний эцэст биднийг элэгдоог болгон яаж дайоч доромжлох болдоо.- Гарцаагїй. Эзнийг элэг доог болгон гэдэгт би дїїрэн итгэж байна. Ай бїї мэдцааш нь ярихын ч хэрэг байна уу даа...- Ярь, ярь Консель!- Миний бодоход ч элэг доог болохоо эзэн та єєрєє л єдєєсєн л дєє.- Нээрээ юї?- Ийм их эрдэмтэн болох хувтай тан шиг хїн, тэгж эрсдэхийн хэрэггїй лбайсан ... хэмээн Консель маань надад цаасан малгай ємсгєж дуусгаагїйатал, орчин тойронд налайж байгаа чимээгїйн дундаас : - Хїїш ! Нєгєєтєх чинь, бидний эсрэг, салхин доор байна! хэмээх дууцуурайтлаа. Энэ бол Нед Лендийн дуу ажээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 24. Соёлын сургууль Цахим номын сан ЁРО О Л Г Ї Й ГЇН ДАЛ А Й Н ХЇН Энэ бол хєлєг онгоцны капитан байв.Нед Ленд эгшин зуур босон харайхад, хєєрхий муу зарц эзнийхээ дохиогоорголтой голгїй юм єрєєнєєс гуйвсаар гарч одлоо. Канадын харьяатын єдїїлсэнхэргийн хариуд їзэн ядахын хорслоор буцалбал буцлах тэр хїн, гарын ганц чхєдєлгєєнєєр ямар нэгэн хилэгнэлийн тэмдэг їзїїлсэнгїй нь капитаны эрхмэдэл хэр хичнээн болохыг илтгэсэн билээ. Консель бид хоёр энэхїїбудлианы тєгсгєлийг мэл гайхан хїлээж ахуйд капитан хоёр гараа цээжиндээзєрїїлэн, биднийг маш анхааралтай ширтэж зогсов. Эсхїл тэр яриа їїсгэхийгтєвдсєн болов уу? Аль эсхїл Францаар їг дуугарсандаа харамсаа юу? Энэ чмагад їнэн тал нь буйзаа. Бидний дундаас хэн ч эвдэхийг зїрхлээгїй хэдэнсекундын нам гїм байдал шувтарч: - Эрхмїїд ээ хэмээн капитан сая ам нээж, би франц, англи, немц,латин аль ч хэлээр чєлєєтэй ярьдаг юм. Ингэхээр би та нартай тїрїїчийнуулзалтандаа ч ярьж болох байсан гэвч би та нарыг ажиж сайн бодожтунгаахыг чухалчилсан юм. Тэхэд та нар тус тусдаа, янз янзын хэлээрєєрсдийнхєє тухай нэг л адил зїйл ярьсан болохоор чухам л хэн болохоонадад дїїрэн итгїїлж чадсан. Иймээс би ер бусын тохиолдлоор эрдэмшинжилгээний ажилд хилийн цаана явсан байгалийн судлалын тухай тїїх,парижийн музейн профессор ноён Пьер Аронакс болон тїїний зарц Консельтэрчлэн Америкийн холбооны нэгдсэн улсын тэнгисийн цэргийн хєлгїїдийнбїрэлдэхїїнд багтах нь “Авраам Линкольн” онгоцны жадчин Нед Ленднартай учирсан болохоо сая мэдлээ гэж хэлэв. Би зєвшєєрснйи тэмдэг болгон мэхийн ёслов. Капитан надаас юмасуусангїй болохоор би хариу хэлэхийн шаардлагагїй буйзаа.Энэ хїн францаар ямар ч єєгїй маш зєв ярьж байв. Тїїний яриа тун цэвэрхэн,їг нь яахын аргагїй яг таг ажээ. Гэлээ ч гэсэн тїїнийг би яриагаар нь нэгнутгийн хїн гэж хэлэхгїй билээ.Тэр яриагаа їргэлжлїїлэн: - Миний бие хоёрдахь удаагийнхаа уулзалтыг нилээд удаашруулсанболохыг эрхэм ноёд сайн мэдэж байгаа бизээ. Гэвч би, та нарыг хэнболохыг мэдмэгц, эрх биш цаашид хэрхэн яавал зохихыгоо бодожболовсруулах хэрэгтэй байсан. Би нилээд их эргэлзлээ. Та бїхнийг тунхарамсалтай їйл лай хїн тєрєлхтєнєєс хєндийрєн тасарсан над мэтийнхїнтэй золгуулсан ажээ. Та нар миний аглаг буйд амгалан байдлыг эвдлээ… - Єєрийн эрхгїй хэмээн би хэллээ. - Єєрийн эрхгїй ий? гэж їл танигч хїний дуу єндєрсєж тэгвэл “АвраамЛинкольн” миний хойноос бїх далайгаар єєрийн эрхгїй мєрдєж явсан уу?Тїїнчлэн та нарт: Энэхїї онгоцон дээр єєрийн эрхгїй аялан жуулчлах санал тєрсєн її?Бас танай галт бємбєг миний хєлгийн хуяг дээр єєрийн эрхгїй унасан уу?Тэрчлэн эрхэм Нед Ленд над уруу жад єєрийн эрхгїй шидсэн її? Хэмээв.Тїїний энэхїї їгэнд би арай ядан барьж байгаа хилгэнэлийг нь олж танилаа. Гэвч эдгээр зэмлэлд єх зїй ёсны хариу надад бэлэн байв.Улаанбаатар хот 2011
  • 25. Соёлын сургууль Цахим номын сан - Эрхэм ээ бодвол та Америк, Европ хоёр тивд єєрийн дэгдээсэн ихмаргааныг єєрєє мэдэхгїй байгаа биз. Тїїнчлэн таны хєлєгтэй мєргєлдсєнхэд хэдэн хєлєг онгоцны сїйрлийн улмаас бїтэн хоёр тивийн олон нийтийнсанаа сэтгэлийг їймрїїлсэн хэсэг явдлыг та бас мэдэхгїй уул нууцыг тайлахтїлхїїр нь ганцхан танд байгаа тэрхїї тааврыг тайлбарлахыг оролдсон тоотомшгїй олон таамаглалыг танд би тоочихыг больё. “Авраам Линкольн”Номхон далайн хамгийн зах хязгаар хїртэл таныг мєрдєн, хєєхдєє далайнямар нэгэн хїчирхэг гайхал амьтныг мєрдєж байгаа хэмээн бат итгэж явсанболон тїїнээс ямар боловч їнээр, тэнгис далайг цэвэрлэх ёстой гэж эрсшийдэж явсан болохыг та бас мэдэх хэрэгтэй гэж би хэлэв. Капитаны царайд инээдээ барьж ядсан ямар нэгэн їл мэдэг тэмдэгтодров. Гэвч тэр урьд урьдаас амгалан царайгаар: - Ноён Аронакс та, тэр онгоц усан доогуур явагч хєлгийг далайн тэр лгайхал шигээ хєєж буудахгїйсэн гэж батлахыг зїрхлэх її? гэж асуув.Капитан Фарагут ямар ч л байсан гуйвах юмгїй хєєж буудах хїн тул энэхїїасуулт намайг тэвдїїлж билээ. Тэр, усан доогуур явагч хєлгийг аварга нарвалын нэгэн адил устгахыгєєрийн їїрэг хэмээн їзэх агсан бизээ. Иймээс би юу ч хариулсангїй ээ.Капитан цааш нь їргэлжлїїлэн: - Ингэхээр би та нарыг дайснаа гэж їзэх бїрэн эрхтэй биз?Би дахин дуугарсангїй, гэвч энэ удаа тэхээс тэх гэж хариу хэлсэнгїй ээ. Таныхамгийн ноттой баталгаа хїчинд автагдах ийм їед иймэрхїї асуудлыгмаргахын хэрэггїй билээ. - Та нарыг хэмээн капитан їргэлжлїїлэн, найрсаг зочломтгой хїлээнавахад намайг юу ч албадаагїй тул би нилээд удаан эргэлзсэн юм. Хэрэв лби та нараас хагацахын тїїс болсон бол би энд дахин эргэж ирэхийн явдалгїйбайсан. Та нарыг би онгоцныхоо орой дээр гаргаж хаячаад л доошоо шумбаж,хэзээ нэгэн цагт амьд байсныг тань таг мартчихсан бол болох л байсан. Тэхэрх надад байгаагїй гэж її?гэхэд нь - Энэ ч боловсон хїний ёс бус, зэрлэг хїний л дїр байх байсан даа гэжби хариулав. - Эрхэм профессор та “боловсон хїний ёс” гэж юуг хэлж байна? Бихїн нийгэмтэй, зєвхєн л би єєрєє зєвтгєх буруутгах эрхтэй, ганцхан лшалтгаанаар тїнш тасарсан хїн шїї дээ. Би тэр нийгмийн чинь хуулийгхэрхэвч дагахгїй, тиймээс та миний дэргэд їїнээс хойш тїїнийхээ тухай хэзээч їл дурсахыг танд сануулья хэмээн эрс эсэргїїцэж билээ. Їїнийгээ онц ширїїн хэлсэн юм. Їл танигчийн нїд уур хилэн, хорсолжигшлээр бадарч байв. Энэ хїний єнгєрсєн їе ямар нэгэн аймшигт нууцыгхадгалсан бол уу гэсэн бодол миний толгойд зурс хийлээ. Тэр єєрийн биеийгхїн нийгмийн хууль ёсноос дээр тавьж, хїн їл хїрэх орчинд шингэж орсон ньдэмий хэрэг биш буйзаа. Єєртэйгээ тэмцэлдэх єчїїхэн оролдлогыг усан дээр тийнхїї хялбарханняцааж байгаа юм чинь тїїнийг далайн гїнд мєрдєхийг хэн зїрхлэх билээ дээ?усан доогуур явагч моторт завьтай єрсєлдєх ямар хєлєг байна аа? ТїїнийУлаанбаатар хот 2011
  • 26. Соёлын сургууль Цахим номын санхєлгийн аймшигт зэвсгийн хурц їзїїрийг ямар бєх ган хуяг ч хариулжчадахгїй. Далайн энэхїї эзнийг дэлхий дээр хэн ч гэсэн ямар ч хариуцлагадтатан зэмлэх сачийгїй буйзаа. Энэ бїх бдол миний толгойд эгшин зуур жирсхийн єнгєрєєд тэр хачинхїн єєрийн бодолд мєн л автагдан єрєєн дотуур алхалж байв.Би тїїнийг айх гайхах зэрэгцэн ажиглаж билээ.Капитан нилээд удаан дуугїй байсны дараа : -Ийнхїї миний бие эргэлзэж байсан хэдий боловч гээд їргэлжлїїж, хїнтєрєлхтєн гэдэг хэзээд эдэлбэл зохих эрхийн дагуу холбогдох зїй ёснынигїїслэлтэй. Би єєрийн сонирхлыг амтатгасанд миний эцсийн шийдвэроршижболно. Одоо яая гэхэв, нэгэнтээ л та нар миний онгоцон дээрхаягдсанаас хойш эндээ л байхаас биш. Энд та бїхэн єїгд эрх чєлєєтэй байхболно. Гэвч би та нарт нилээд хїлцэнгїй ганцхан болзол тавьж гэмээнэ эрхчєлєєг тань хангаж болно. Тэрхїї болзлыг дагана гэсэн та бїхний амлалт лнад хэрэгтэй. -Хэл л дээ капитан, миний бодоход таны болзол шударга хїн хїлээжавч болохуйц бизээ гэж найдаж банйа хэмээн би хэллээ. -Яриад яахав! Энэ л байна. Миний бие санаандгїй ямар нэгэн явдлааста нарыг хэзээ ч магадгїй, хэд хэдэн цагаар, тїїгээр ч барахгїй хэд хэдэнхоногоор хорьж хадгалахад хїрч болзошгїй. Тийм болохоор иймэрхїї їедямар нэгэн хїч тїрэмгийлэх явдалд хїрэхгїйн тулд миний бие та нараас уулболзлыг зайлшгїй дагана гэсэн амлалты тань авах хэрэгтэй байна. Їїнийг табїхний таалалд толилуулж байгаа явдал бол та нарыг саваагїй юмандсаатганаж явж санамсаргїй хэрэт орох вий хэмээн сэргийлж байгаа юм шїї.Тэгвэл энэхїї миний болзлыг хїлээн авах уу? Їїнээс авч їзвэл энэхїї хєлєг онгоцон дээр хїн тєрєлхтєний хуульдэглэмтэй хундага хагараагїй хїн мэдэж болохгїйн нууц явдал болдог ажээ?Алс нь намайг отож байсан гэнэтийн явдлууд дотроос, бодвол энэ явдалмагадгїй хамгийн аягїй нь ч байж байсан, -Бид хїлээн авъя аа, харин…капитан ганцхан юм асуухыг зєвшєєрнєїї? гэлээ би, -Асуу л даа. -Биднийг єєрийн хєлгєн дээр таавараа бай гэв її? -Тийм ээ. Бїрэн чєлєєтэй байх болно. -Энэ чинь юу гэсэн їг вэ, та ойлгуулж єгнє її? -Та нар бїх хєлєг онгоцон дотуур эрх дураараа сэлгїїцэж энд юу болжбайгааг зєвхєн ганц нэгээс бусды нь бїгдийг їзэж харж болно. Нэг їгээрхэлэхэд миний єєрийн болон миний хїмїїсийн нэгэн адил эрх эдлэх болно.Бид харилцан бие биенээ ойлголцсонгїй нь мэдээжийн хэрэг билээ. -Уучлаарай капитан, энэ эрх чєлєє тань зєвхєн єєрийн хоригдсонєрєєн дотуураа л єєдєє сєєргєє холхих, ялтан хїний эрх чєлєє байна шїї дээ.Бид, їїний тань эдэлж чадашгїй нь ээ гэж би хэллээ. -Тэглээ ч гэсэн эдлэх л болно доо. -Їгїй ээ, энэ чинь бид эх орондоо, эхнэр хїїхдэдээ, нєхдєдєє эргэжїїрд очихгїй гэсэн їг її?Улаанбаатар хот 2011
  • 27. Соёлын сургууль Цахим номын сан Тийм ээ, хїн нийгмийн хууль дэглэм гэж хїмїїс єрсдєє нэрлээдтїїнийгээ эрх чєлєє эдлэж байна хэмээн таг сохроор дагадаг тэрхїї жигшїїртмєлжлєгєєс салах явдал таны бодож байгаагаас тийм ч зїдгїїртэй бишбайхаа. -Миний хувьд бол ч гээд Нед Ленд би эндээс оргох оролдлого хийхгїйгээ хэзээ ч амлахгїй гэж хэллээ. -Битгий оргоорой гэж би гуйгаагїй шїї, Недээ! хэмээн капитан хїйтэнцарайлж хариулав. -Капитан та дэндїї хэтэрч байгаа юм биш биз. Энэ чинь тун хэрцгийхэрэг гэж би биеэ барьж чадсангїй хашгирав. -Їгїй ээ, эрхмїїд ээ. Энэ бол тун нигїїлсэнгїй сэтгэл! Та нартулалдааны дараа надад олзлогдсон їлс. Би та нарыг хэдийгээр далайдшидчихэж чадах боловч та нарт амьдарл заяаж байна. Та нар над руудовтолсон биз! Та нар нэг ч хї ннэвтэрч їл болох миний а жамьдралыннууцад нэвтэрсэн. Тэгвэл миний тухай хэн ч эс сэдэвлэвэл зохих байсаарбайтал та нарыг би зїгээр тавьчихна гэж санаж байна уу? Хэрхэвч їгїй! Танарыг усан доогуур явагч єєрийн хєлєг онгоцон дээр байлгах єєрийнсонирхлыг голчлохоос биш та нарынхыг голчлохгїй шїї дээ! Капитаны дуу улам бїр аягїй шиоїїсч ирсэн болохоор би тїїнийг ахинитгїїлэх арга эрэлхийлсэнгїй. -Тэгвэл капитан та биднийг їхэл, олз хоёрын нэгийг сонго гэж байгааюм шив дээ? -Яг тийм. -За найз минь хэмээн би Консель, Нед Ленд хоёрт хандан, хэрэгнэгэнт ийм болохоор ярихын ч хэрэг алга. Гэвч энэ капитанд би юу ч гэж амалдаагїй гэдгийг санах хэрэгтэй гэж хэлэв. -За тэгвэл сайн байна, би нэг хэдэн юм хэлье. Ноён Аронакс би таныгмэднээ. Би танай нєхдийг ч мэдэхгїй байна, харин таныг надтай уулзуулсанэнэ завшааныг та эрхбиш харамсахгїй биз. Миний хэрэглэдэг ном судрууддотор та далайн нууцын тухай єєрийнхєє бїтээлийг ч олж їзэх болно. Битїїнийг їргэлж дахин дахин уншдаг юм. Та єєрийнхєє тэр номд хуурай газрын шинжлэх ухаан л зєвхєн хїрччадах хязгаарт хїрсэн юм байна. гэвч таны їзсэн бага болохоор тэр бїхнийгмэдэхгїй. Ингэхлээр энэ онгоцо ндээр єнгєрїїлсэн цагаа та харамсаж амаабарихгїй байх гэдгийг миний зїгээс баттай хэлэхийг зєвшєєрнє биз. Та ид шидийн оронд жуулчлах болно. Гайхах, сонирхох, хєхєх,баярлах тэр бїхэн таны оюун ухааны ердийн илрэл болох биз таны нїднийємнє тасралтгїй яралзан байх гайхамшгаас та тєдий л амархан уйдахгїйбайхаа. Би урьд ємнє хийсэн аяллуудынхаа дїгнэлтийг хийхийн тулд дэлхийгтойрох хамгийн эцсийн ч байж магадгїй аяллыг хийхээр шийдсэн юм. Энэажилд та туслалцаж болно. Єнєєдрєєс эхлэн та тэс єєр ертєнцєд орно гэжмэдэх хэрэгтэй. Та намайг болон миний хїмїїсийг тооцохгїйгээр урьд ємнєманай ертєнц сїїлчийнхээ нууцыг задлан дэлгэх болно! гэж ярьж билээ. Капитаны энэ яриа над маш их сэтгэгдэл тєрїїлсэн гэдгийг би хїлээхгїйбайж болшгїй ээ. Тэр миний сэтгэлийн хамгийн эмзэг судсыг хєндсєн тулэдгээр гайхамшиг зїйлсийг дїрслэн бодсон миний бясалгал алдагдсан эрхчєлєєг минь орлож чадахгїй гэдгийг би хэсэг зуур мартжээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 28. Соёлын сургууль Цахим номын сан Гэвч би эрх чєлєєний тухай энэ чухал асуудалд сїїлд дахин эргэжболно гэж їзэж байсан тул : -Капитан та хэдий хїн тєрєлхтєнтэй эв муудсан боловч хїн ёснысэтгэхїйгээс холдож хєндийрээгїй санжээ. Бид бол далайд сїйдсэн улс, табиднийг єєрийнхєє онгоцон дээр энэрэнгїй сэтгэлээр хїлээн авлаа. Їїний таньминий биен миний нєхєд хэзээ чмартахгїй, харин шинжлэх ухаанд хїчинзїтгэх энэ бололцооалдагдсан эрх чєлєєний минь хариуд хэр хэмжээндээтохирсон шагнал болно гэдгийг би єєрийн хувьд хїлцэнгїй хїлээх байнамгэсэн хариу єгч єєрийн їгийг би хязгаарласан билээ.Бидний энэ хэлэлцээрийг батжуулахын тул капитан миний зїг гар сунгахбайх хэмээн би бодож байсан авч тэр тэгсэнгїй учраас би гол зїрхнээсээгомдож билээ. -Бас нэг асуулт байна хэмээн би хачин хїнийг гарахын даваан дээрасуулаа. -За юу байна, эрхэм профессор? -Таныг бид хэн гэж нэрлэх ёстой байнам? -Та нарт би зєвхєн капитан Немо бас таны бие болоод таныдагалдагчид бол надад зєвхєн “Наутилус” онгоцны дээр зорчигчид гэлээ.Капитан Немо ямар нэг юм хашгирмагц зарц орж ирлээ. Капитан тїїнд їлойлгогдох єнєє л хэлээрээ тушаал єгєєд Консель бас канад хїн хоёрт хандаж: -Та нар єєрсдийнхєє єрєєнд єглєєнийхєє зууш хїртэх болно. Энэхїнийг дагаад яв даа гэв. -Їгїй л гэхгїй хэмээн жадач маань хэллээ. -Ийнхїї бидний гуч шахам цаг хоригдсон єрєєнєєс Консель тэр хоёргарч одлоо. -Харин одоо профессор минь бидний ээлж єглєєний зууш биднийг лхїлээж байгаа. Танд газарчлахыг зєвшєєрнє її ? гэлээ. -Таны л мэдэлд байна, капитан гээд би капитан Немог дагалдав. Бидцахигаанаар гэрэлтїїлсэн ердийн гудамж єрєє мэт нарийхан чєлєєнд гарчарваад метр яваад хаалганд тулж очлоо. Капитан хаалгыг нээгээд над зам тавин дотогш оруулахад би маштохилог тавлаг суудалтай зооглох єрєєнд орсон билээ. Єрєєний хаалганыэсрэг талд хар зандангаар бїрсэн єндєр тавиур харагдлаа. Тїїний дэвсэнгїїддээр маш их їнэтэй уран нарийн хийц бїхий шаазан ба мєнгєн болор савсуулга солонгорон гялалзаж байв. Єнгє ялгаж тун нямбай будсан хананыбудаг адраас буух гялбам хурц гэрлийг зєєлрїїлэх ажээ. Тасалгааны голд идээ зассан ширээ байна. Капитан Немл миний суух байрыг гараар дохиж заагаад : -Суу та хоол зоогло. Та бодвол их єлсєж байгаа биз гэлээ.Би ч єєрийгєє дахин шаардуулсангїй. Энэ єглєєний зуушин дээр хэд хэдэн тєрлийн загас, миний л їл мэдэхюмаар хийсэн ямар ч юм бэ дээ, амттаны зїйлс єглєє. Энэ бїхэн нилээд аятайхан санагдавч нэгл хачин амттай байсан, гэвчтїїнд амархан дасч болох байв. Миний л бодсоноор бол эдгээр хїнсний зїйлсфосфор ихтэй байсан тул тэднийг тэнгис далайгаас авснаас зайлсангїй ээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 29. Соёлын сургууль Цахим номын сан Капитан Немо надаас нїд салгахгїй байв. Би тїїнээс юу ч асуусангїй,гэтэл тэр миний хэл ам татлан байгаа тїмэн асуудалд хариулахыг яаравчланбайлаа. Энэ зоогуудын ихэнхийг та мээхгїй биз, гэлээ ч гэсэн та айх юмгїй ид.Эд бїгдээрээ тэжээлтэй амт шимттэй зїйлс. Би єєрєє аль эрт хуурай газрын хоол хїнснээс эрс татгалзчихсан хїн.Гэлээ ч гэсэн їїнийг харгалзахгїйгээр би эрїїл мэнд л байна. Тїїгээр чбарахгїй яг над шиг л хооллодог манай багийнхан бїгд л атаархам чийрэгэрїїл мэнд улс гээч гэж ярив. -Тэгвэл энэ амттан бїхэн далайнх болх нь ээ? -Тиймээ профессор минь. Далай миний бїх л хэрэгцээг хангадаг юм.Заримдаа би далайд тор хаядаг. Тэхэд миний тор хоосон байсан удаабайгаагїй шїї. Бас заримдаа хїн хїч хїрч їл чадах орчлонд ан гєрєє хийж усандоорхи єєрийн ой шугуйд оршдог ан амьтантай хєєцєлдддєг хїн дээ. Минийсїргїїд євгєн малчин Нейптуны мал сїрэг мэт єргєн дэлгэр тэнгис далайнхаауудам талд эрх дураараа билчдэг юм. Миний эзэмшил эцэс хязгааргїйуудам, тїїнийг би л ганцаараа євлєдєг. Би капитан Немо руу гайхан ширтэж : -Би ойлгож байна, капитан минь таны тор таны тавганд амттай загасавчирдаг юм байна. Харин таны усан доорх єєрийн ой шугуйд ан гєрєєхийдэг гэдгийг чинь ойлгохгїй байна. Та хэдий хичнээн ч бага хэрэглэлээгэсэн таны ширээн дээр мах хаанаас бий болж байна. Їїний чинь л ойлгохгїйбайна гэлээ. Би хуурай газрын амьтны мах хэзээ ч иддэгїй шїї хэмээн капитантатгалзлаа. -Тэгвэл энэ юу вэ гэж би таваг дээр байсан хэсэг гол мах руухуруугараа заав. -Хуурай газрын амьтны мах гэж эндїїрсэн энэ зоог бол далайн ястмэлхийний гол мах байгаагаас биш єєр юуных ч биш. Энэ нэг сїмс: їїнийгдалайн гахайн элгээр хийсэн юм. Танд бол амтаараа тэжээвэр гахайнрагутай адилхан санагдах байх. Миний тогооч их мэргэжилтэй хїн тулдалайн загас ба амьтдаар хоол хїнс хийхдээ хэнийг ч дагуулахгїй. Энэ болхясаагаар хийсэн консерв, їїнийг ямар ч малай угсаатан ертєнцєд хосгїйхэмээн їзэх бий, бас энэ бол халимын дэлэнгээс гарсан уургаар хийсэнцєцгий, энэ бол ёотон, їїнийг умарт тэнгийсийн замгаар хийсэн юм. Ингээдхамгийн сїїлд энэ бол анаменээр хийсэн чанасан жимс. Энэ бїхнийг би ховдоглосондоо биш ганцхан л капитан Немогийнярианд гайхан сонирхсондоо бїгдээс нь амталлаа. -Далай намайг зєвхєн хооллож байгаа ч юм биш бас хувцаслажбайгаа юм. Таны ємссєн энэ хувцсыг нэхсэн эд бол далайн зарим нэг хясаа,шандас байгаа юм. Наадах чинь хїрэн ягаан єнгєєр будагдаж газрын дундаддалайн Аплизин гэдэг эртний зєєлєн биетний биеэс гаргаж авсан бодисоорягаан туяа суулгасан юм. Танд бэлтгэсэн єрєєнд таны ннїрийн заслынширээн дээр байгаа їнэртэй ус бол далайн зарим ургамлыг хуурай нэрэхзамаар гаргасан юм. Таны орны жинтїї бол далайн сайн чанарын євсєєрнэхсэн. Таны бичих їзгийг халимын сахлаар, бэхийг каракатицынУлаанбаатар хот 2011
  • 30. Соёлын сургууль Цахим номын санбулчирхайны шїїсээр хийсэн юм. Миний хэрэглэж байгаа юм бїхнийг далайєгч байгаа тул энэ бїхэн нэгэн цагт далайдаа эргэж очих болно гэж ярилаа. -Далайд та дуртай юу капитан аа? -Эш яриад яахав, дуртайгаар барах уу. Далай гэдэг чинь дэлхий.Далай бол дэлхийн бємбєрцгийн аравны долоон хувийг эзэлдэг юм.тїїнийууршилт хичнээн сэрїїн, амьдруулах их чадалтайг яана. Тїїний асар уудамхязгаарт эргэн тойрны амьдралын энэхшш бїлээн амьсгалын дунд хїнганцаардахгїй. Їнэндээ далайд байгаль бодисын гурван ертєнц бий бус уу?Ургамал амьтан, эрдсийн, амьтны аймгийн тїг тїмэн амьтад, їе хєлтний хоёранги, зєєлєн биетний тавананги, сээр нуруутны гурван анги, сїїгээрбойжигчид, мєлхєгчид ба загасны гэх мэт їй олон тоонд хїрнэ. Амьтдынэнэхїї асар том анги арван гурван мянга гаруй бага дїрс байдаг бол зєвхєнаравны нэг хувь нь цэнгэг уснаа маьдардаг юм. Далай бол байгалийн асартом хєнєг. Дэлхийн бємбєрцєг дээр амьдрал анх далай дээр бий болсон юмбол далайд л дуусгавар болохыг хэн байг гэдэг юм. Далай тэнгис болхамгийн энх тївшин нутаг… далай тэнгис дарангуйлан захирагчдад їлхамаарагдана. Зєвхєн далайн гадаргуу дээр л тэд бие биенийгээ хїйстэмтэрч, алалдан тулалдан, хуурай газрын амьдралын хамгийн булайбузрыг їзїїлж болно, тэгвэл тэдний эзэмшил гучин футын гїнд л дуусгаварбоолдог юм. Ай даа, профессор минь далай тэнгисийн гїнд та амьдраач!Зєвхєн энд л бїрэн дїїрэн эрхчєлєє зєвхєн энд л бїрэн дїїрэн тусгаар тогтнол,зєвхєн энд хэн нь ч хэнийгээ дарлахгїй шїї дээ. ахмад Немо энэхїї халуунїгийг гэнэт таслалаа. Тэр єєрийн ердийн тогтуун зангаа алдсандаа гэмшивїї? Аль эсхїл илїї юм хэлчихлээ гэж айв уу? Хэдэн минут хир тэр гуанзан дотор нэг л сэтгэл хєдєлсєн аястайалхлаа. Дараа нь тэр єєрийн ердийн хїйтэн сїрлэг царай гаргаж, бие баринтайвширмагц : -За одоо эрхэм профессор т ахэрэв “Наутилус ” хєлгийг сонирхохдуртай агсан бол би таны тусын тул бэлэн байнам хэмээн тэр миний зїгхандаж билээ. “Н А У Т И Л У С ” -Капитан Немо їїд чиглэхэд би дагалдан одов. Гуанзны голын яшилхаалга нээгдэхэд би зэргэлдээ єрєєнд орсон байлаа. Энэ нь нмоын санажээ. Хэмжээгээрээ гуанзнаас багагїй байв. Таазанд тулсан алт шармал,їнэт модон єндєр шїїгээнїїд адил хавтастай асар олон боть ном дїїрэнхадгалагдаж байв. Шїїгээнїд тасалгааны бїх хананы дагуу тавигджээ. Хїрэнширээр ширлэсэн єргєн сайхан зєєлєн сандлууд амарч суухаыг урих мэтбайлаа. Тэдгээрийн дэргэд номын хєнгєхєн зєєвєр тавиур харагдана.Тасалгааны голыг ном овоолсон том ширээ эзэлжээ. Мєн тэнд хуучинсонины хэд хэдэн дугаар байв. Энэ сайхан танхим таазанд нь шигтгэж тавьсан дєрвєн бємбєгєрцахилгаан дэнгээр гэрэлтїїлэгджээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 31. Соёлын сургууль Цахим номын сан Би энэхїї єрєєг бахархан харж байв. Энд аргагїй л тохитой їзэмжтэйажээ. -Капитан аа, таны энэ номын хадгаламж хуурай газрын ямар ч ордшилтгээнд ховор байх зїйл бус уу? Ийм сайхан номын сан таныг далайнёроолд дагалдан явна гэдэг ганцхан бодол намайг бїр донсолгочихлоо гэжби хэллээ. -Ажиллахад їїнээс тааламж тохиромжтой газар хаанас та олох вэ дээ,профессор минь! хэмээн капитан хэлээд, -Парижийн музей дахь таны тасалгаа юунд ч їл їймрэх тиймтааламжтай байдаг гэж її? Гэж татгалзлаа. -Їгїй л дээ, мэдээж хэрэг… таны энэ єрєєний дэргэд миний тэр муутасалгаа ч тун хєєрхий харагдаж байгааг би хїлээх ёстой. Таны энд зургаа,долоон мянгаас доошгїй ном бий дэг ээ? -Хорин мянга, эрхэм Аронакс. Энэ бол намайг хуурай газартай холбожбайгаа цорын ганц зїйл. “Наутиулс” хамгийн анхан усанд живж орсон тэрєдєр ертнєц миний хувьд байхгїй болсон юм. Тэр єдєр би хамгийнхаасїїлчийн ном, хамгийнхаа сїїлчийн сонин сэтгїїлийг худалдан авсан. Тэрцагаас хойш хїн тєрєлхтєн миний хувьд бол бодож сэтгэх, бичиж нийтлэхээзогссон. Энэ номууд бїгд таны эрхэнд байх болно, тэхээр та хэзээ л хэрэгтэйцагтаа ашигла. Таны таалал л мэдэж, эрхэм профессор гэхэд би капитанНемод талархаад номын тавиурт очло. Би тэнд утга зохиол, гїн ухаан,шинжлэх ухааны бїх салбар мєчирт холбогдох номуудыг ямар хэл дээрбичигдсэнийг харгалзахгїйгээр їсэглэлийн дарааллаар байсан сонинизохиол миний нїдэнд шууд туссан бїлгээ. Энэ бол капитан Немо бїх хэлбичиг тэгш мэддэгийг харуулж байлаа. Энд би Раблегээс Жорж занд, КсенофонтоосМишле, Гомероос Виктор Гюгохїртэлх яруу найргийн ба їргэлжилсэн їгийн уран утга зохиол, шинжлэх ухааныэртний ба орчин їеийн хїн тєрєлхтєний эрдэмтэн мэргэдийн шилдэг бїтээлїїдийголж їзлээ. Гэвч энэ ноомын санд эрдэм шинжилгээний ботиуд дийлэнх ньбайгаагаас механик, баллистик, усан судлал цаг уурын шинжилгээ, газар зїйн, газарсудлал гэх мэтчилэн ухааны ботиуд миний бодсоноор Немогийн эрдэмшинжилгээний ажлын гол болсон байгалиын хєгжлийн тїїхийн ботиудаас цєєнгїйбайлаа. Энд Гумбольдтын бїх боть, Арагогийн бїх боть, Фукогийн бїтээлїїд, АнриСен-Клер-Девиль Шасль, Секки лам, Мори, Мильн-Эдвардс, Катрфаж, ТиндальФараде, Бертелю, Агассиц, академийн “Жил тутмын сэтгїїл” газар зїйн олоннийгэмлэгийн мэдээ гэх мэт номууд тавиур дээх жирийж байлаа. Эдгээрийнзэргэлдээ, энэхїї нэрт нийгэмлэгийн дунд капитан болон хїндэт зочин миний хоёрботь энд буй харагдав. Гэтэл 1865 оны дундуур нийтлэгдэж гарсан гэж миниймэдэх “Одон орны судлалын їндэс” гэдэг Жозеф Бертраныном нэгэн чухал єдєрУлаанбаатар хот 2011
  • 32. Соёлын сургууль Цахим номын сантогтооход надад тус болсон нь “Наутилус” онгоцыг 1865 оноос арай хойхно уснатавьжээ гэдгийг мэдэхэд оршино. Иймээс капитан Немо усан доорхи даяанч болсоор гурван жилээсхэтэрсэнгїй ээ! Хэрэв їїнээс арай шинэ тутам гарсан єєр ном олдох бол энэхїї хєлгийнуснаа шумбаж орсон хугацааг нилээд ойролцоо олохсон гэж би бодлоо. Гэвчнадад одоо їїнийг мэдэх єдий тєдий зав чєлєє байсан тул “Наутилус”- ынгайхамшигтай танилцахаа хойшлуулахыг би хїссэнгїй билээ. -Номынхоо санг ашиглах зєвшєєрєл єгсєнд тань баярлалаа, капитан.Энэ тань шинжлэх ухааны ёстой эрдэнийн сансанж. Би ашиглана ч гэлээ. -Энэ єрєє зєвхєн номын сангаар ч барахгїй, тамхины ч єрєє юм шїї. -Тамхиных аа? “Наутилус” дээр тамхи татдаг юм гэж її! хэмээн би бибараг бархирчихлаа. -Тэгэлгїй яахав. -Тийм л бол би нэгэн зїйлийн таамаглал хэлэх ёстой. Та Гаваньтайхолбоо барьдаг байх нь ээ. -Ямар ч холбоо байхгїй хэмээн капитан хэлээд та энэ энг янжууртатаад їз л дээ. Энэ хэдийгээр Гаванийх биш ч гэсэн, хэрэв л та тамхинычанар мэддэг бол таны сэтгэлд эрх биш нийцэх л байх гэж хариулав. Би алтлаг навчаар ороосон, хэлбэрээрээ Гавань нутгийг шилдэгчанарын янжуурархуу, тэрэнд орвол арай цайвар єнгийн янжуур авч томхїрэл тавиур дээр байсан зулнаас асааж бїтэн хоёр хоног тамхиар тасарчзовсон шунахай тамхичин шиг ховдоглон сорж билээ. -Гойд янжуур санж… гэвч энэ чинь тамхи биш биз? -Тамхи аа, далайн никотин элбэгтэй нэгэн дїрсийн замаг. Тэгвэл таодоо Гаваний янжуур байхгїйд их харамсаж байна уу? -Би энэ минутаас хойш жишлээ. -Тийм бол та чухам ямар гаралтайг нь асуулгїй хичнээн л бол хичнээнтат даа. Энэ тамхинаас тамхины ямар ч монополь гааль тїрээс хураагаагїйюм шїї. Тэгвэл, татвар хураагдаагїй гэж тамхины чанар муудахгїй байгаа биздээ. -Бяцхан ч муудсангїй ээ.Энэ минутанд капитан Немо энд номын санд бидний орж ирдэг хаалганыхаралдаа єєр нэгэн їїд нээхэд би цэлийтэл сайхан гэрэлтїїлсэн асар томєргєєнд орлоо. Энэ бол єндрєєшєє тав, єргєєшєє зургаа, уртаашаа арван метрэмжээтэй, мухарласан булангууд бїхий уужим байлаа. Угалзланхээнцэрлэж чимсэн таазанд нь шигтгэж тавьсан чийдэнгийн гэрэл хурцболовч энэхїї їзэсгэлэнд хуримтлуулсан гайхамшгуудыг зєєлнєєр гэрэлтїїлжбайлаа. Ай даа ёстой л музей гэдэг энэ байв. Энэ байв. Чадварлаг болооднямбай хїний гар, байгаль ба урлагийн хамаг баялгийг энэхїї їзэсгэлэнд уранзураачийн шилтгээнд байгаа энэ амьд байдлаар нь тун цэгцтэй єрсєн ажээ.Агуу их зураачдын яг ижилхэн гуутай гучин ширхэг хєрєг тєв сайхан хээтэй,гоёмсог эдээр бїрсэн ханыг чимэглэн байв. Хєргїїдийн хооронд эр цэргийнбїрэн зэвсэгтэй баатрын хєшєє босгож элгэвч бамбай дээр сэлэм хутгазєрїїлдэн дїїжилжээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 33. Соёлын сургууль Цахим номын сан Би европ газар хувийн болон нийтийн зургийн їзэсгэлэнд л сонирхожасан асар их їнэ цэнэтэй хєргїїд олж їзлээ. Зургийн хуучны мастеруудынбїтээлээс энд : Рафаэлийн “Авхай”, Леонардо Да Винчийн “Дагина”,Корреджогийн “Хэлгїй”, Тицианы “Эмэгтэй”, Веронезийн зураг,Мурильогийн “Аргамжилсан нь” Гольбейн “Хєрєг, Веласкесийн “Лам”,Риберагийн “Зовлон эдлэгч”, Теньрсын “Яармаг”, Робенсын Фламанднутгийн хоёр байгальч Жерар Доу, Метсу Толь Поттер нарын маягааргурван жижиг хєрєг, Жерико, Прюдон хоёрын оёр хєрєг, Бакюйзен ба Венехоёрын тэнгисийн хэд хэдэн байдал зэрэг хєрєг байлаа. Орчин їеийн зурагурлалын бїтээлїїдийн дунд би Делакруа, Энгро, Декан, Труа, Мейссонье,Добиньи ба бусад зураачийн гарын їсэгтэй зургууд олж харлаа. Тїїнчлэн энэ музейн булангуудад єндєр єндєр суурин дээр эртнийбаримлын хэд хэдэн гайхамшиг сайхан гантиг ба хїрэл баримал байх ажээ.Капитан Немогийн урьдчилан хэлсэн їг хэрэг дээрээ харагдаж “Наутилус”- ыгїзэж эхэлсэн анхны алхмаас эхлээд би гайхаж гєлрєхийн туйлд хїрч билээ. -Энэ тасалгаанд тун эмх замбараагїй байгаа хэдий боловч таныбиеийг ямар ч эрээ цээргїй хїлээн авсан явдалд эрхэм профессор та эрхбишнамайг єршєєх болов уу хэмээн би найдаж байнам гэж хачин хїн хэлэхэд би : -Капитан та ер нь нилээн сайн жїжигчин юмаа! хэмээн хэллээ. -Їгїй ээ, би зєвхєн л сонирхогч хїн гэж тэр татгалзан : -Хїн тєрєлхтєний эдгээр бїтээлийг цуглуулах явдал надад маш ихбахтай байсан юм. Би эдгээрийг эрэхдээ цуцашгїй, авахдаа шунахайбайснаас їнэхээр ч асар их їнэтэй хэд хэдэн ховор зїйл олж авсан юм шїї.Энэ бол миний хувьд їхэж їгїй болсон хуурай газрын сїїлчийн дурсгал болжїлдсэн юм. Миний нїдэнд одоо танай орчин їеийн зураачид ч гэсэн баларэртний мастерууд мэт санагддаг болсон их хїмїїсийн нас тоогїй юм. -Аа энэ хєгжимчид? хэмээн би їзэсгэлэнгийн нэг талын ханыг бїхлээрнь эзэлсэн бадралт баг бишгїїрийн таг дээр тарааж хаясан Вебер, Россини,Моцарт, Бетховен, Гайдн, Мейербер, Вагнер, Обер, Гуно ба бусадхєгжимчдийн хєгжмийн зохиолыг хуруугаараа зааж асуув. Энэ хєгжимчид миний хувьд бол Орфейн їеийнхэн. Цаг їеийн ялгааїхэгсдийн ой ухаанд байдаггїй юм болохоор профессор гуай одд газартнойрсож байгаа танай тэр нєхдийн чинь нэгэн адил би талийгаач болсон хїнюм шїї… гэлээ. Капитан Немо таг дуугїй болж бодлогоширлоо. Би тїїний царайгчимээгїй шинжин тїїнийг тун их сонирхон харж зогсов. Тэр їнэ цэнтэй нэгэнширээн дээр тохойлдон зогсож, над руу їл харах нь энд намайг байгаагэдгийг таг чиг мартчихсан мэт байв. Би тїїний бодолд саад хийхгїйг хичээжэнэхїї їзэсгэлэнд цуглуулсан гайхамшигуудыг сонирхон орлоо. Энд урлагийн бїтээлїїдтэй зэрэгцэн байгаль бодисын ховор эрдсїїдмэдэгдэхїйц суурь эзэлсэн ажээ. Эдгээр нь тєлєв далайн амьтан баургамлын зїйлс болон далайн бусад эрдсїїд байсан нь капитан Немогийнєєрийн нь гараар цуглуулагдсан буйзаа. Єрєєний голд дороос нь цахилгаангэрэл тусгасан усан оргил дээш годгодож, тридана хэмээх асар том хясааныдун дотор дорогш эргэн бууж байлаа. Тридана гэдэг энэхїї хясаахєндлєнгєєрєє гурван метр том юмаа. Тэгвэл энэ хясаа нэгдїгээр ВанФранцискт Венец улсаас бэлэглэсэн асар том алдарт хясаанаас том ажээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 34. Соёлын сургууль Цахим номын санУсан оргилын сав аварга хясааг тойрон зэсээр тоноглосон гоё сайхан шилэнавдруудад хэзээ нэгэн цагт байсан ч хїн олж їзэхэд бэрхтэй далайн хамгийнїнэтэй ховор зїйлс тавьсан байв. Эдгээрийг їзмэгц миний хэр зэрэг хєхєжбаярласныг дїрслэн бодож болноо. Энд хєндий хэвэлтний хэсэг болцруу ба єргєс биетнээр бїрэлджээ.Хєндий хэвэлтний дотор дэвїїр хэлбэрт горгонин далайн органикууд, сирийнхєвєн биетэн, молуккийн шїр, альционы гойд нэгэн дїрс, сэтгэл бахдамдэвїїр навчтан, Реюньён арлын глазчатза, мадлропорын тєрлийн хєндийхэвэлтний бїхэл бїтэн цуглуулга, тэдгээрийн дотроос ялангуяа Антилийнарлын “Далайн вангийн тэрэг” анхаарал их татаж байлаа. Энд мєн ахмгийнолон дїрсийн шїр сувд цуглуулагдсан бєгєєд эдгээрийн далагнал бєєгнєрєнбєєгнєрсєєр бїхэл бїтэн арал хойг ч їїсгэх явдал буй ба зарим тивч тогтоожболно. хурц хурцєргєс зїїгээр хучигдсан, хуягаар євчилсєн єргєс биетэндалайн од, далайн бортого, далайн зараа, могой сїїлт гэх мэт хэд хэдэндїрсээс бїрэлджээ. Энд хэрэв л миний оронд надаас арай л мэдрэл муутай эрдэмтэнКонхиолог байсан бол зєєлєн биетний цуглуулга хадгалагдсан дарааххайрцгийг їзээд муурч унах байсан буйзаа. Эдгээр дээжїїдийг тєдий гэжїнэлэхийн аргагїйгээс гадна тэдгээрийг тодорхойлж бичихэд бїтэн боть номбичих хэрэгтэй байв. Тиймээс би зєвхєн л хамгийн сонирхолтойгоос ньтооцоод зогсъё. Капитан Немогийн зєлєн биетний энэхїї цуглуулгандЭнэтхэгийн гадаад далайд орших жигд цагаан толбо бїхий улаан хїрэнєнгийн гоёмсог загалмай аварга загас, тїїнчлэн “Эзэн хааны спондили”хэмээн нэрлэгдэх тод гялбам єнгєтэй нэгэн дїрс зєєлєн биетэн байх бєгєєдїїнийг европын ямар ч музей, хорин мянган франкаар дуугїй авах байлаа.Мєн эрж олоход тун бэрх Австралийн загалмай аварга загас, єчїїхэн їлээхтєдий болоход бутран унах їїрмэг тийм эмзэг, цагаан єнгийн, хоёр талаасаахавтас хуягтай Сингаль нутгийн сердцевик , тїїнчлэн сонирхогсод нэн ихїнэлэн їзэх їрчгэр ирмэг бїхий шохойлог гуурс хэлбэрийн Ява газрын далайнлеек, америк орчны уснаа тохиолдох шар ногоон єнгийн болон шинэ Зеландарлын эрэг орчим ба Мексикийн буланд орших ваарын дээвэр маягийндунгаараа бусдаас ялгарах хар хїрэн єнгийн гэдэс ба хєлтэй мєн басхїхэрлэг тєрлийн хэмээгдэх гайхамшигт амьтан цитер ба венусын ховорнэгэн дїрс, тана эрдэнийн толботой гантиг мэт гангамсаг кубарна, цааш ньЭнэтхэг нутагт мєнгєний оронд хэрэглэх упсовкийн тєрлийн бїх дїрс, басдорнот Энэтхэгт хамгийн їнэтэй гэгдэх “Далайн алуар” хэмээх дун зэрэгхэвэл хєлтний бїхэл бїтэн аймаг цуглуулагдсанаас гадна башейк, янтин,митр, каск, бачрец, арф, тритон, ттероцер, пателла, гиалеи, клеодар гэхмэтээр эрдэмтэд шилэн сонгож єгсєн сайхан сайхан нэртэй бєх ба хэврэгхуяг бїрхїїлт зєєлєн биетэд байлаа. Тус тус шилэн авдарт урьд ємнє їзэгдэж харагдаагїй їзэмж тєгєлдєрсувд эрдэнийн хэлхээ, цахилгаан гэрэлд солонгорон байхын дунд : Улаандалайн ёроолоос авсан ягаан єнгийн сувд шїїдэс болон бусад бараг бїхдалай тэнгист тохиолдох янз бїрийн зєєлєн биетний хясаан дотор торжургадаг ногоон, шар цэнхэр хар єнгийн эмзэг ур буву сувдууд байлаа.Эдгээр сувдын зарим нь тагтааны єндєгнєєс том ажээ. Тэдгээр нь жуулчинТаверны Белгийн хаанд гурван саяар худалдсан тэр том сувднаас їнэтэйУлаанбаатар хот 2011
  • 35. Соёлын сургууль Цахим номын санбєгєєд дэлхий дээр хамгийн гоё хэмээн миний їзэж байсан Маскат хаанысувднаас илїї їзэмжтэй байлаа. Тийм болохоор энэхїї цуглуулгын їнийг тогтоох аргагїй ажээ.Эдгээрийг худалдаж авъя гэвэл капитан Немо хэд хэдэн саяыг зарцуулаххэрэгтэй байсан буй заа. Энэхїї дуулдаж сонсогдоогїй их баялгийн эх булаг нь хаана байдагбол хэмээн би єєрєє єєртєє асуулт тавьж зогстол капитан Немо гэнэт минийзїг хандан : -Миний цуглуулгыг їзэж байна уу? профессор гуай? Тэд їнэхээр чбайгальч хїний дур сонирхлыг татах ёстой юмдаг. Миний хувьд болэдгээрийг єєрийн гараар тїїж цуглуулсанд л эдгээрийн їнэ нь байдаг юм. Ернь энэ їзвэрт байгаа зїйлсийн аль нэгийг надад єгєєгїй далай тэнгис гэжбємбєрцєг дээр байхгїй гэлээ. -Ийм их баялгийг нїдээрээ їзээд таны баярлан хєхєгїй байж чадахгїйгби сайн ойлгож байна. капитан минь Европын нэг ч музейд ийм цуглуулгабайхгїй. Гэвч би єєрийнхєє хамаг байдаг баяр хєєрийг ганцхан музей їзвэртл зарцуулчихвал хєлєг онгоцыг їзэхэд надад юу їлдэх билээ? Би таны нууцыгтанихын тулд тєдий л нэрэлхэхгїйдэг шїї гэхээс гадна миний энэхїї их дурсонирхлыг ийм их хурдтайгаар ямар нэгэн этгээд оньсны хїчээр явдаг“Наутилус” хєлєг єєрєє их єдєєж байгаа юм шїї. Таны энэхїї єргєєний ханандээр надад їл ойлгогдох хэмжих багажууд дїїжлээстэй байхыг би харжбайна. тэгвэл би танаас ингэж асууя… гэтэл капитан миний яриаг тасалж : -Эрхэм Аронакс таныг би энэхїї онгоцон дээр бїрэн эрх чєлєєтэйбайхыг тань дээр хэлсэн тул “Наутилус” онгоцонд таны орж нэвтэрчболохгїй єнцєг булан гэж байхгїй. Хєлєг онгоцыг хичнээн л бол хичнээнсонирхож болно. би таны газарчаар їйлчлэхэд дуртайяа бэлэн байнам гэлээ. -Мэдэхгїй чухам ахмад минь таныг яаж би талархдаг юм байгаа юм.Таны хайр хандлагыг хєсєрдїїлэхгїйг л хичээе. Физикийн зєвхєн эдгээрбагажийн їїрэг юу болохыг л хэлж єгнє її? -Яг л ийм багаж миний єрєєнд байгаа. Тэнд ороод би танд хэлж єгье.Харин урвдаар танд зориулж бэлдсэн єрєєнд оръё. “Наутилус” онгоцон дээр ямар нєхцєлд байхаа та мэдвэл зохих биш її.Би капитаны хойноос дагалдсаар нарийхан гудамд гарлаа. Онгоцны хошуухавьд хїрэлцэн очоод капитан Немо намайг нэгэн єрєєнд, їгїй ээ зєєлєнсандал ширээ ор зэргийг тавьж сайхан тєхєєрсний нь яана, нэгэн саруултасалгаанд орууллаа. Би гэдэг баяр талархал болж ахуйд : -Таны тасалгаа минийхтэй харьцаж минийх саяын бидний байсантанхимтай нийлдэг юм хэмээн капитан Немо їїд нээх зуураа єгїїлэв.Дараа нь бид капитаны тасалгаанд орж очлоо. Энд тємєр ор, ажлын ширээ,хэдэн сандал, нїїр гарын тосгуур, ердєє энэхэн байв. Зєвхєн л гарцаагїйшаардагдах зїйлс л байхаас биш єєр ямар ч тохилог хэрэглэл їгїй ажээ.Єрєєнд бїдэг гэрэлтэй байв.Капитан Немо : -Сууна уу та хэмээн надад сандал заалаа.Би ч суулаа. Тэр жаахан дуугїй байснаа дараа нь яриагаа эхлэв. “БЇ Г Д Ц А Х И Л Г А А Н Х Ї Ч Э Э Р ”Улаанбаатар хот 2011
  • 36. Соёлын сургууль Цахим номын сан -Профессор та хар! хэмээн капитан Немо ханан дээр дїїжлээстэйбагажуудыг заан яриагаа эхлэж “Наутилус” онгоцыг хєтєлдєг бїх багаж энэ дээ.Энд эдгээр багаж яг л тэр їзэсгэлэнд байгаачлан їргэлж миний нїдний ємнє байж“Наутилус” далайд чухам хаана байгаа ба хаашаа явж байгааг зааж байдаг юм.Эдгээр багажийн заримы нь ч та мэднэ. Энэ бол халуун хїйтний хэмжїїр :“Наутилус” дээрх агаарын дулааныг хэмждэг юм. Энэ бол брометр, їїгээр агаарындаралтыг хэмжиж, цаг агаарын єєрчлєлтийг урьдчилан тодорхойлдог, энэ бол агаарчийг хэмжигч, їїгээр агаарын чийгийн их багыг тодорхойлно. Энэ бол луужин,їїгээр хєлєг онгоц чиглэлээ авна. Энэ бол єргєдєг хэмжїїр гэдэг багаж, їїгээр нарныхєєрєлтєєр оршиж байгаа орчныхоо єргєргийг гаргана. Энэ бол нарийн цаг гэгч.Їїний тусламжтайгаар бид бємбєрцгийн уртрагийг олно. Ингээд хамгийн сїїлдєдрийн ба шєнийн дуран. Їїгээр би “Наутилус” усан дээр хєвж гарахад далайнорчныг хардаг юм даа гэлээ. -Эдгээр багаж ч ихэвчлэн далайн дадмаг ажилд л хэрэглэгддэг багаждаа. Би эдгээрийг сайн мэднэ. Харин энд л нэг надад їл мэдэгдэх багажбайна. бодвол энэ л Наутилусыг хєдєлгєчихдєг онцлогтой болов уу. Энэ нэгзїїтэй тоотой том цагираг чинь даралт хэмжигч її дээ? -Тиймээ наадах чинь онгоцны хажуу ханаар дамжиж устай харьцсаныулмаас “Наутилус” живж ороход усны даралтыг заадаг юм. -Энэ? Халуун хїйтний хэмжїїр її? -Тиймээ зєвхєн л шинэ хийцтэй. Энэ бол усны янз бїрийн давхаргынтемператур заагч халуун хїйтний хэмжїїр. -Тэгвэл энэ ямар багажууд вэ? Ямар юманд хэрэглэж болохы нь бимэдэхгїй байна. -Энд танд, эрхэм профессор жаахан тайлбар їг хэлэхгїй бол горьгїйнь хэмээн капитан Немо хариуллаа. -Тэр хэсэг зуур дуугїй байсны дараа нь : -Байгаль дээр эдлэхэд хялбар хєнгєн, хурдан, дуулгавартай нэгэн хїчбайдаг юм. Тэр хїч миний онгоцыг гэрэлтїїж, дулаацуулж, хєдєлгєж юмбїхнийг хийж явдаг. Энэ хїч бол цахилгаан гэлээ. -Цахилгаан гэнэ ээ? хэмээн би дуу алдав. -Тиймээ. -Тэгвэл капитан минь таны хєлєг ер бусын хурдтай шїї дээ. Энэ ньцахилгааны тухай бидэнд мэдэгдсэнтэй тєдий л нэг уялдахгїй байх чинь юубилээ. Тїїний механик хїч одоо хїртэл тун хягаарлалтай биш билїї! -Харж байна уу, эрхэм профессор! хэмээн капитан Немо хэлээдУлаанбаатар хот 2011
  • 37. Соёлын сургууль Цахим номын санцахилгаан энергийг ашиглах миний арга нийтийн тогтсон аргаас арай єєрюм шїї. Зєвхєн л энэхїї тайлбараар дуусвар болгохыг эрхбиш зєвшєєрєх бизгэв. -Хэдийгээр би таны энэхїї мэдэгдэлд тун их сэтгэл хєдєлсєн боловчшалгаахыг байя капитан минь. хэрэв л татун эвгїй гэж їзэхгїй бол ганцханасуултанд минь хариулж єгнє її. Энэ гайхамшигт хїчийг гарган авдаг эхбулгийн бїх элемент, ялангуяацайр маш хялбархан барагддаг бишсэн билїї.Хэрэв л та газартай харьцдаггїй юм бол ямар аргаар тїїний нєєцийг нєхдєгхїн бэ? -Дуртай хариулъя хэмээн капитан Немо хэлээд юуны ємнє далайнёроолд цайр, тємєр, алт мєнгєний ба бусад металлын хїдрїїд бишгїй байдагбєгєєд тэдгээрийг боловсруулан авахад тєвєг их ордоггїй гэдгийг мэдэххэрэгтэй. Гэвч би газрын баялгийг ашигладагїй. Би хичнээн энерги хэрэгтэйбол тєчнєєнийг л далайгаас гарган авдаг хїн дээ гэж хэллээ. -Далайгаас ий? -Тиймээ профессор минь далайгаас. Далайн уснаас цахилгаан гїйдэлгарган авах арга олон бий. Жишээлбэл би харилцан адилгїй гїнзгийдоруулсан дамжуулагчдыг тойрч байгаа далайн усны давхаргынтемпературын ялгавраас цахилгаан гїйдэл гарган авч чадахсан билээ. Гэвчби арай єєр дадлагжсан арга хэрэглэхийг бодсон юм. -Ямар? -Та далайн усны найрлагыг мэднэ биз? Далайн усны ерэн зургаанхувийг цэвэр ус эзэлдэг бєшєєд барагцаалбал тїїний хоёр ба гуравны хоёрхувьд натрийн хлорлог давс буюу хоолны ердийн давс ууссан байдаг болонхлорлог магни, хлорлог кальци, бромот магни, хїхэрлэг нелийн магнийхїхрийн хїчил, нїїрс кальцын даьс зэрэг бага багаар холилдосн байдаг,хлорлог натри далайн усанд их хэмжээгээр холилдсоныг та їзээ биз дээ. затэгвэл яг л энэ хлорлог натраар чинь би тэжээлээ хийдэг юм даа. -Хлорлог натраар ий? -Тиймээ, хлорлог натри чинь мєнгєн устай нэгдэж бунзений тэжээлдцайрыг орлон амальгамыг їїсгэдэг юм даа. Тэгвэл тэжээлийн мєнгєн усурвалд задардаггїй, задардагаас зєвхєн натри байгаа юм. Натрийг далайнадад єгдєг шїї дээ. тїїнчлэн натрийн тэжээл бол цайрын тэжээлээс хоёрдахин хїчтэй гэдгийг танд хэлбэл зохино. -Таны оршиж байгаа орчинд натрийг хэдий ашигтай болохыг капитанминь би ойлгож байна. далайд тэр хичнээн л бол хичнээн, за тэр ч сайн.Гэвч натрийг чинь тїїний хлорлог кальциас цэвэрлэх хэрэгтэй шїї дээ. таїїний тул яадаг вэ? жич таны батрейгаар хлорлог натийг шууд задлах шингэнтэжээл хийж болох боловч хэрэв би эндїїрээгїй бол шингэн тэжээл буйболгохын тул зарцуулж байгаа натрийнхэмжээ шинээр гарган авах гэжбайгаа натриас хамаагїй их шаардагдана шїї дээ. тиймээс та байхгїйнатрийг гарган авахаасаа ємнє байгаа натрийгаа зарцуулж гїйцэх юм биш її! -Тийм л болохоор эрхэм профессор минь би натрийг цахилгааныаргаар гаргаж авдаггїй, їїний тул харин чулуун нїїрсний шаталтын энергийгашигладаг юм шїї дээ. -Чулуун нїїрсий? Тэхээрээ та яаж ийсхийгээд л газартай харьцаатайхїн байх нь ээ?Улаанбаатар хот 2011
  • 38. Соёлын сургууль Цахим номын сан -Їгїй ээ, харьцаа байхгїй. Хэрэв та хїсвэл далайн чулуун нїїрс гээднэрлэчихье л дээ. -Тэгвэл та далайн ёроолын давхаргын чулуун нїїрс гарган авах аргаолсон хїн її? -Та їїнийг гайгїй нїдээрээ їзэх болно профессор минь. би танаасжаахан тэсвэртэй байхыг хїсэж байна, тїїгээр ч барахгїй цаг хугацаа танытэсвэртэйхэн байхы тань дїїрэн хангажбайгаашїї дээ. би юм бїхнээ ганцхан лдалайгаас авдаг гэдгийг бїї март та, Далай надад цахилгаан єгдєг болцахилгаан “Наутилус”- ыг дулаацуулдаг, гэрэлтїїлдэг, хєдєлгєдєг. Ганц їгээрхэлэхэд амьдруулдаг юм даа. -Гэвч амьсгалах агаар танд єгддєггїй байх аа? -Ай хэрэв над хэрэгтэйсэн бол шаардагдах хэмжээнийхээ агаарыгєєрєє гарган авахсан билээ. Гэвч би хэзээ л дуртай цагтаа далай дээр хєвжгардаг болохоор тэгэхийн хэрэг алга. Жич би цахилгааны хїчээр агаарынхїчирхэг шахууруудыг ажиллуулж онгоцныхоо тусгай багтамжуудад хийдїїргээд хэрэгтэй цагтаа удаан хугацаагаар живж ордог юм. -Капитан таны ємнє би зєвхєн л мэхийн ёслохоос єєр юм алга. Бодволцахилгаан механикийн аварга хїчийг та бусад хїмїїс нээхээс хамаагїй эртнээж чадсан бололтой гэж хэллээ. -Тэд тїїнийг хэзээ нэгэн цагт нээх ч юм уу, їгїй ч юм уу, бїї мэд гэжкапитан хїйтэн царайлж тэд нээж чадлаа ч гэсэн чадаагїй ч гэсэн энэхїїгайхамшигт хїчийг би юунд хэрэглэснийг та єєрєє мэдлээ шїї дээ. Энэ хїч ньхєлєг онгоцыг тасралтгїй бєгєєд тогтмол гэрэлтїїлж чадаж байна, тэхэд тиймчадал наранд байхгїй шїї дээ. Тэгвэл эдгээр цагийг хар! Эд бїгдцахилгаанаар ажиллаж явцаараа ямар ч нарийн цагаас дутахгїй. Бицагийнхаа нїїрийг итали цаг шиг хорин дєрєв хуваасан юм. Учир нь минийхувьд бол нар сар єдєр шєнє гэж байдаггїй харин би єєрєє далайн хєлгїйгїнд авч ордог тэр хиймэл гэрэл над бий. Одоо хар л даа, єглєєний арван цагболж байна гэлээ. -Яг тийм. -Бас энэ нэг багаж бол цахилгааныг єєрєєр ашигласны нэг баталгаа.Таны нїдий ємнє єглєєтэй байгаа тоотой энэ нэг дэвсгэр бол “Наутилус”- ынхурдыг заадаг юм. Лаг хэмээх хол ойр хурд хэмжих багажийн сэнсийг энэдэвсгэртэй холбосон утсаар дамжуулж їїний зїї миний онгоц хичнээн хурдтайявааг над хэлдэг юм. За харж байна уу, энэн минутанд бид жигдэрсэнхурдтай, цагт арван таван милль явж байна. -Тун гайхалтай!Капитан та байгалийн энэ нэгэн хїчийг ашиглаж таныонгоц уурын хїчийг цахилгаанаар сольсон нь тун их хожоотой болж таныгнэн их зєв юм хийснийг тань би одоо харж байна гэж би єгїїллээ. -Бид онгоцоо їзэж бас л дуусаагїй шїї, профессор гуай! Хэмээнкапитан сандлаас босох зуураа єгїїлээд : Хэрэв та ядраагїй бол онгоцныхитэг рїї очъё л доо гэлээ. Їнэндээ ч би усан доогуур явагч онгоцны хошууны бїх хэсэгтэйтанилцсан билээ. Онгоцны тэн голоосхоншоорын мєргїїл хїртэл байх зїйлийгдараалан тоочвол : Уртаашаа таван метр тасалгаатай гуанзан, номынсангаас ус їл нэвтрэх ханаар тусгаарлагджээ. Мєн уртаашаа таван метртасалгаатай номын сан, арван метр том їзэсгэлэн, капитаны єрєєнєєс ус їлУлаанбаатар хот 2011
  • 39. Соёлын сургууль Цахим номын саннэвтрэх хоёр дахь ханаар тусгаарлагджээ. Мєн капитаны уртаашаа таванметр єрєє, миний хоёр метр хагас єрєє хамгийн сїїлд жинхэнэ форштевенхїртэл їргэлжилсэн уртаашаа долоон метр хагас хийн багтаамж сав тус тусбайлаа. Ерєнхийдєє онгоцны энэ хэсгийн урт нь гучин таван метр ажээ. Ус їлнэвтрэх ханануудын бин битїї хаагддаг хаалгуудаар хангагдсан нь онгоцныямар нэгэн хэсэгт ус орж эхэлбэл “Наутилус”- ыг живэх аюулаас хамгаалахёстой байлаа. Би капитан Немог дагалдан гудам єрєєгєєр явсаар онгоцны тэг дундхїрлээ. Тэнд ус їл нэвтрэх халхавч хоёр хананы хооронд нарийхан худагбайх бєгєєд хананд нь эргэдэж бэхэлсэн тємєр шат тааз єєд одсон байв.Энэхїї худаг чухам ямар хэрэгтэй болохыг би капитанаас асуувал : -Дээшээ завинд хїрдэг юм гэлээ. -Юу? та бас завьтай гэж її? хэмээн гайхаж хоцорсон би магадланасуухад : -Тэгэлгїй яахав. Хєнгєн болж ирээд живдэггїй сайхан завь бий. Загасбарихад хэрэглэдэг юм. -Тэгвэл завиа усан дээр тавихын тул таны онгоц хєвж гарах ёстойбиз? -Яасан ч їгїй. Миний завь “Наутилус”- ын их биенд байдаг тусгайхєнєгт далд байдаг юм. Тэр єєртєє бин битїї хаагддаг ус їл нэвтрэхтусгайбємбєгєр хавхагтайгаас гадна єєрийнхєє хєнєгт боолтоор бэхлэгддэгюм. Энэ шат “Наутилус”- ын дээд тавцанд байдаг жижиг таганд хїргэдэг болтэр завины ёроолд мєн тагтай жижиг нїх хоорондоо харьцдаг учир би тїїгээрдамжиж завиндааорохо миний хойноос “Наутилус”- ын нїхний тагийг хааж биєєрєє завины ёроолын тагийг хаадаг юм. Тэгээд би завиныхаа бэхэлгэээргийг мулталмагцминий завь дээшээ хар хурдаараа ойж далан дээр гардагдаа. Дараа нь би завиныхаа хураадаг тагий нь эвхэж аваад шураг босгождалбаа тавих буюу сэлїїр барихгїй юу. -Тэгээд та яаж онгоцондоо эргэж ирдэг юм бэ? -Би буцаж ирдэггїй. “Наутилус” миний хойноос ирдэг. -Таны тушаалаар уу? -Тиймээ миний тушаалаар, би онгоцтойгоо цахилгаан утсаархолбоотой явдаг, би онгоцондоо буцах гэвэл цахилгаан утас цохичихдог юм. -Нээрэн їїнээс хялбар юм гэж юу байхав гэж энэ бїх гайхамшигтмангуурчихсан би дуу алдав. Бид цаашаа онгоцны тавцан дээр гарах шатны орчинг єнгєрєєдєглєєнийхєє амтат зуушаа хоёр завжиндаа бувайтал чихэж байсан НедЛенд, Консель хоёрын хоёр метр уртєрєєний дэргэдїїр гарлаа. Тэднийєрєєний зэргэлдээ гурван метр урт гал зуухны єрєє байлаа. Мєн тэнд хїнсагуулах нилээд зайтай тасалгаа байв. Гал зуух нь цахилгаанаар ажилладаг ажээ. Цаган алтан хавтгандцахилгаан утас гагнан залгаж цав цайтал улайтгаад л зууханд шарах, чанах,жигнэх, халуун хїйтнийг тааруулдаг байв. Нэрлэгний цахилгаан аппаратдалайн усыг нэрж цэвэр сайхан усаар хєлєг онгоцыг хичнээн л бол хичнээнхангадаг ажээ. Гал зуухны дэргэд халуун устай байлаа.Улаанбаатар хот 2011
  • 40. Соёлын сургууль Цахим номын санТїїнээс цааш онгоцны баг суудаг таван метр урт єрєє їргэлжилнэ. Тїїнийхаалга тїгжээтэй байсан тул би тавилгаар нь “Наутилус”- ыг їйлчлэгчхїмїїсийн тоог мэднэ гэж найдаж байсан боловч мэдэж чадсангїй. Энд багийнхан суудаг єрєєг машины тасгаас тусгаарласан ус орохгїйдєрєв дэх хана байв. Тэрхїї халхавч хананд буй хаалгаар цааш ормогц бид“Наутилус”- ыг хєдєлгєгч машинуудыг тэргїїн зэргийн инженер капитанНемогийн гараар суурилуулсан их танхимд оров. Цэлийтэл гэрэлтїїлсэн энэхїї их тасалгаа уртаашаа хориос доошгїйметр байв. Тэр тасалгаа хоёр хэсэгт хуваагдаж нэгд нь цахилгаан энергигаргагч тэжээл, нєгєєд нь онгоцны сэлїїр сэнсийг эргїїлэгч машин тавьжээ.Энэ тасалгаанд ханхалжагсан нэгэн хачин їнэр над гайхагдсан бїлгээ.Капитан Немо ч миний эвгїйрхсэн байдлыг ажжээ. Энэ бол натийг гарган авахад ялгарагч хийн їнэр. Гэвч энэ ердєє л нэгэвгїй їнэр шїї дээ. Тэгээд ч бид єглєє бїр бїх онгоцондоо сайтар салхиоруулдаг юм гэж тэр ярилаа. Би “Наутилус”- ын машинуудыг тун их сонирхон їзлээ.Би Румкорфын тэжээлийг бус бунзейний тэжээлийг ашиглаж буйг та харжбайгаа биз дээ хэмээн капитан Немо Румкорфын тэжээл над хэрэгтэй хїч єгччадахгїй байхсан билїї. Бунзейний батарей ч надад цєєн л дєє. Гэвч тусбїрдээ их хїчтэй юм шїї. Батарейгээс гарч байгаа цахилгаан гїйдэл энэтанхимын нєгєєталд буй аварга цахилгаан моторуудад нєлєєлж тэрмоторууд дандаадамжлагын тєвєгтэй системээр сэлїїр сэнсийн голдэргэлдэх хєдєлгєєн олгодог юм. Тэр голын бїдїїн нь жаран сантиметр урт ньдолоон метр хагас. Гол энэхїї нїсэр байдлыг харгалзахгїйгээр секундэд зуунхоёр эргэдэг юм.Тэгвэл таны хурд …хэмээн би хэлэх гэтэл :Цагт тавин миль хїрдэг юм гэлээ.Энд ямар нэгэн онцгой нууц байсан боловч би тїїнийг тайлбарлаж аль гэжхэлж зїрхэлсэнгїй. Яахаараа цахилгаан ийм асар их энерги єгччадах вэ?Энэхїї урьд ємнє сонсогдоогїй бараг хэмжээ хязгааргїй их хїч чадлын эхбулаг нь хаана байна? энэ єндєр хїчдэл буй болгодог шинэ хэлбэрийнороомогтоо буюу эсхїл дамжлага системд нь энэхїї нууц байна уу? Їїнийг бимэдэж чадсангїй. Капитан Немо таны їр бїтээлт ажлын ємнє би сєгдєж, чухам їїнд таяаж хїрсэн болохыг тань ойлгохыг ч оролдохоо больё хэмээн би хэлээд“Наутилус”, “Авраам Линкольн”-ыг тойрон явж байхыг би нїдээрээїзсэнболохоор ямар их гайхамшигтай хурдалж чадахыг нь ч мэднэ. Гэвч ердєєганцхан хурдан яваад ч газар авахгїй шїї дээ. тэхээрээ чухам хаашаа явжбайгаагаа харах хэрэгтэй биз. Тїїнчлэн онгоцоо дээш доош, баруун зїїн тийшнь залах хэрэгтэй. Энэ бїхнийг та далайн гїнд хэд хэдэн зуун атмосферын ихдаралтанд яаж їйлддэг вэ? Бас далай дээр яаж хєвж гардаг вэ? Ингээдхамгийн эцэст нь єєрийн сонгосон давхаргад та ямар аргаар шулууншугамын хєдєлгєєнийг баримталдаг вэ? Танд би єдий олон асуулт тавьсанминь эвгїй юм болсон биш биз гэж асуулаа. -Юуны эвгїй байхав профессор минв хэмээн тэр хсэг зуур эргэлзэнбайснаа :Улаанбаатар хот 2011
  • 41. Соёлын сургууль Цахим номын сан Та энэхїї усан доорххєлєгнєєс хэзээ ч зайлж одохгїй шїї дээ. хоёулааминий єрєєнд оръё. Тэнд л та “Наутилус ”- ын тухай юу л мэдэхийг хїссэнээмэдэх болно.ХЭДЭН ТОО БАРИМТ Хэдхэн минутын дараа бид їзэсгэлэнгийн єргєєний сандал дээрамандаа янжуур зуучихсан сууцгааж билээ. Капитан Немо над нэгэн зураг єгсєн нь “Наутилус”-ыг уртааш нь бахєндлєєш нь зїсэж їзїїлсэн байлаа. Дараа нь тэр тайлбарлаж эхэллээ. - Энэ дээ ноён Аронакс одоо таны морилж яваа хєлгийн зураг. Энэхєлєг бол хоёр тийшээ шувтан янзаараа янжууртай адилхан цилиндрхэлбэрийн онгоц байгаа юм. Жич, янжуур хэлбэрийн хийций чинь Лондондэнэ талын хєлєг їйлдвэрлэгээний шилдэг маягийн хийц гэж їздэг юм шїї.Энэхїї цилиндрийн урт нь нэг їзїїрээсээ нєгєє їзїїрээ хїртэл далан метр, бїдїїннь тэн голдоо хамгийн их газраа найман метр. Би хурд ихтэй хєлєг онгоцхийхэд нэгийг аравтай харьцуулахын жишээтэй, єргєний нь хийхэд урттай ньхарьцуулдаг ердийн заншлыг баримтлаагїй боловч энэхїї єгєгдсєнхарьцаанд ч магнай талын эсэргїїцэл тиймих биш гэхээс гадна хєлєг онгоцєєрийн эзэлхїїний хэмжээгээр тїрж гаргаж буй ус явцанд саад болдоггїй юм.Тэгвэл энэхїї тїрэгдсэн усны хэмжээ “Наутилус”-ын гадаргууны талбайбагтаамж хоёрыг бодоход дєхєм болно биз. Тэгвэл тїїний гадаргуу мянгаарван нэгэн метр шоо дєрвєлжин зай эзэлдэг юм. Тэхээрээ усны тэр гїндживж орсон цагтаа мянга таван зуун метр шоо дєрвєлжин ус буюу нэг тоннус тїрж гаргадаг юм. Усан доогуур явахад зарцуулагдсан энэхїї хєлгийн тєлєвлєгєєг бихийхдээ тїїнийг усанд оруулж тавихад тїїний багтаамжийн аравны есєн хувьнь далайд далд орж, аравнынэг хувь нь ил гарч байх зорилго урдаа тавьсан.Иймэрхїї нєхцєлд хєлєг онгоц єєрийнхєє багтаамжийн аравны есєн хувийгбуву мянга гурван зуун тавин метр шоо дєрвєлжин ус тїрж гаргаад мєнтєдийчинээ тонн жинтэй болох ёстой байсаан. Тийм болохоорби энэ жингээсхэтрїїлж хїндрїїлэхийн хэрггїй байв. “Наутилус” гадуур ба дотуур гэж хоёрдавхар торхтой нь хоорондоо доогуураа залгагдсан дармал “т” їсгийнхэлбэртэй хєндлєн огтлол бїхий тємєр хєндлєєр холбогдсон тул тїїнийулмаас ер бусын бєх чанарыг олсон юм. Їнэндээ ч”Наутилус” иймэрхїїдавхар торхтой хийгдсэн нь нэн их бэхжиж цул цутгамал байхаас чдутсангїй. Тїїний євч хуяг їл хотойхоос гаднахийсэн материал нэг тєрєлбэхэлгээбат учраас далайн ямар ч шуурганд зад їсэрнэ гэж айх явдалгїй.Энэхїї давхар торхыг нимгэн тємрєєр хийсэн юм. Дотоод торхны зузаан ньтаван сантиметр орчим гурван зуун ерэн тонн хїнд юм. Тїїнчлэн єндрєєшєєтавь, єргєєшєє хорин таван сантиметр гадаад торх килийн хамт жаран тонн,машинууд, бусад тоноглол дотоод халхавч хана тавилга, тулгуур энэ бїхэнбїгд есєн зууг тонн ингээд дотоод торхны гурван зуун ерэн тоннтой хамтнийт бидэнд хэрэгтэй мянга гурван зуун тавин тонн болдог юм. Та ойлгов уу?Улаанбаатар хот 2011
  • 42. Соёлын сургууль Цахим номын сан -Ойлголоо. -За тэгвэл “Наутилус” далайн усны гадаргуу дээр хєвж байхдаааравны нэг хувь нь ил гарч байдаг гэсэн биз. Тэгвэл энэ хєлгєн дээр тэрхїїаравны нэг хувьтай тэнцїї багтаамж сав байгаад тїїнийг усаар дїїргэвэлмянга таван зуун метр шоо дєрвєлжин эзэлхїїнийг буюу эсхїл ямар ялгаабайх вэ, мянга таван зуун тонн ус тїрж гаргадаг “Наутилус” онгоц мааньусанд бїхлээрээ живж, орчих ёстой болох нь ээ. за тэгвэл яг энэ чинь л хэрэгдээрээ биелж байгаа юм аа. Тэгвэл “Наутилус” дээр тїїний доод хэсэгттусгай багтаамж сав бий. Ганцхан кран эргїїлчихлээр л тэр сав усаар дїїрч“Наутилус” далайн уснаа далд живж ордог юм. -Аргагїй л агуу байна, капитан минь. гэлээ ч гэсэн минийхээр бол ягэнд л хамгийн гол саад учирч байгаа мю биш її. -“Наутилус” нэг ч сантиметр цухуйхгїй гээд усанд живж орохыг биойлголоо. Гэтэл гїнзгийрэх тутам таны хєлєгт хэтэрхий их даралт учирдаггїйгэж її? Энэхїї даралт таны онгоцыг доороос нь дээш нь усны гучин хоёр футдавхарга тус бїрд барагцаалбал нэг сантиметр атмосфертэй тэнцэх хїчээрбуюу єєрєєр хэлбэл нэг сантиметр шоо дєрвєлжин хавтгай дээр энгкилограммын хїчээр тїлхдэггїй гэж її. -Тун зїйтэй эрхэм профессор хэмээн капитан Немо хэлээдстатистикийг динамиктэй хутгаж болохгїй, тэгвэл їїний улмаас ноцтой алдаагарах болно. далайн их гїнзгийд хїрэхийн тул их хїч гаргахын хэрэг ербайхгїй. Тэгвэл та миний яриаг анхааралтай бодож чагна л даа? гэлээ. -Таны ярьж байгааг би хичээнгїйлэн сонсож байна. -“Наутилус”- ыг далайн гїнд живїїлэхэд тэрний жинг хэд хичнээнхэмжээгээр ихэсгэх хэрэгтэй вэ гэдгийг олохын тул би далайн янз бїрийнгїнд дээрх давхаргуудын хїндийн жин, даралтын доор далайн ус, эзэлхїїнээхэд хичнээн багасгадгийг бодож гаргах хэрэгтэй болсон. -Тэр мэдээжийн хэрэг. -Гэвч ус нягтардаг чадвартайг нягтрахдаа маш бага хэмжээгээрнягтарч эзэлхїїнээ багасгадгийг їгїйсгэж болохгїй ээ. Їнэндээ ч хамгийнсїїлийн мэдээгээр авч їзвэл далайн ус гучин футын гїнд даралтын хэмжээнэг атмоёферээр єсєхєд єрвєн саяны дєрвєн зуун гучин зургаан хувиарнягтардаг байна. тэгвэл мянган метрийн гїнд живж ороход мянган метрєнєдр усан баганын даралтаас буюу зуун атмосферийн даралтаас далайнусны эзэлхїїн хэд хичнээн багасах нь вэ гэдгийг авч їзэх хэрэгтэй. Тэгвэлтэрхїї эзэлхїїний багасалт нь тэг бїхэл зуун мянганы дєрвєн зуун гучинзургаа болно. Їїний улмаас хєлєг онгоцны жин мянга таван зуун тоннбайхаас таван зуун зургаан бїхэл зууны тавин дєрвєн тонн болж єсєх ёстой.Їїнээс авч їзвэл шаардагдах жингийн єсєлт зєвхєн зургаан бїхэл зууны тавиндєрвєн тонн болжээ. -Ердєєн її? -Ердєє л тэр эрхэм Аронакс, їїнийг шалгахад ч хялбархан. Тїїнийзэрэгцээ надад зуун тоннын багтаамж савууд байдаг юм. Тїїний ачаар иххэмжээний гїнд орж чаддаг юм. Усан дээр хєвж гарахын тул би энэхїї нэгдэлбагтаамжуудыг л хоосолчихвол гїйцэх нь тэр. Хэрэв “Наутилус” єєрийнэзэлхїїний аравны нэгэн хувийг усан дээр ил гарган єх хэрэгтэй бол би бїх лусны багтаамж савыг хоослох хэрэгтэй болно.Улаанбаатар хот 2011
  • 43. Соёлын сургууль Цахим номын сан Эдгээр тоо баримтууд дээр тулгуурласан энэхїї ярианы эсрэг маргахямар ч тал надад алга байна. Капитан таны эдгээр тоо баримтыг би хїлээн авах байнам. Нээрээ чтэдний эргэлзээгїй зєв болох нь єдєр бїр хэрэг дээрээ нотлогдож байгаа юмчинь маргах гэхэд инээдтэй хэрэг болох буйзаа. Гэлээ ч гэсэн надад бас нэгэргэлзэх тал байна гэж би хэлбэл : -Ямар гэж асуулаа. -Та мянган метрийн гїнд ороход “Наутилус”- ын их бие зуунатмосферийн даралтыг їздэг биз. Тиймээ, хэрэв та иймэрхїї гїнзгийдбагтаамж саваа суллаж онгоцоо хєнгєтгєєд дээшээ хєвж гарахыг бодволбагтаамж савнуудаас уё юїлэх шахуургаар энг сантиметр шоо дєрвєлжинхавтгай тус бїр дээр зуун килограмм нэмэгдэл эсэргїїцлийг давж гэмээ ньсаваа суллах хэрэгтэй боло бий. Тэгвэл энэ чинь шахуургаас их чадлыг … -Тэр их чадлыг зєвхєн л цахилгаан єгч чадна хэмээн капитан Немоминий їгийг таслан хэллээ. Миний машины чадал бараг хязгаргїй гэдгийг давтаж хэлве, эрхэмпрофессор. “Наутилус”- ын шахуургууд ер бус чадалтай “Авраам Линкольн”-ны тавцан дээр тїїний шахсан усан оргил хїрхрээ мэт нэвсийн бууж байсныгта мэдэх л ёстой. Жич, би цахилгаан тэжээлээ хэт ажиллуулахгїйн тул мянгатаван зуугаас хоёр мянган метр хїртэл гїнзгийд живэх їедээ хийннэмэгдэлбагажууд хэрэглэдэг. Хэрвээ миний толгойд далайн хамгийн гїн хэсэгт тїїнийгадаргуугаас наймаас арван мянган метрт жуулчлах дон шїгэлбэл бидээрхээс арай єєр боловч мєн л адил найдвартай єєр арга хэрэглэдэг юм. -Ямар арга байх билээ, капитан? -Тїїнийг танд сайн ойлгуулахын тул би эхлээд “Наутилус”- ыг хэрхэнжолооддог тухай ярьж єх хэрэгтэй. - Би дуулах юмсан гэж хорхой хїрээд байна. -Энэхїї хєлгийг баруун буюу эсхїл зїїн тийш нь єєрєєр хэлбэл хэвтээхавтгайд эргїїлэхийн тул би хитгэн доор бэхлэгдсэн ердийн залуурхэрэглэдэг юм. Энэ залуурыг тусгай жолоо ба жолоо татуургаар хєдєлгєдєг.Тїїнчлэн бас “Наутилус”- ыг босоо хавтгайд дээрээс нь доош доороос ньдээш нь залж болох ба їїнийг ол шугам дээр хєлєгний хоёр бєєрєнд сулбэхэлсэн хоёр хавтгайн тусламжтай гїйцэтгэнэ. Энэ хоёр хавтгай хєлгийнєрцтэй зэрэгцээ шугаманд байгаа цагт “Наутилус” тївшин шугамаархєдєлнє. Хэрэв тэдгээрийг хазайлгавал сэнсний эргэлтэнд хєєгдєж буй“Наутилус” хазайлтын єнцгєєс шалтгаалж диагнолоор эсхїл єгсєнє, эсхїлуруудана. Тэхдээ энэхїї диагнолийн урт хичнээн байх нь миний эрх. Хэрэв биэгц єєдєє гаръя гэвэл сэнснийхээ эргэлтийг зогсооход усны доороос тїлхэхтїлхэлт “Наутилус”- ыг босоошугамаар устєрєгчєєр цэнэглэсэн бємбєг шигхєєж гаргадаг юм. -Догь хэрэгээ, капитан хэмээн би дуун алдаж орхиод усан доор яваа“Наутилус”- ыг сохроор жолооддог байх нь ээ? гэж асуулаа. -Ердєє ч тийм биш. “Наутилус”- ын урд хэсэгт байгаа бємбєгєрт жолообайдаг юм. Тэр бємбєгєрийн гэггвч хавтгай зузаан шил байдаг. -Шил тэгээд ийм их даралтыг даана гэж її? -Даана аа. Унагахад буюу доргихдоо їйрчихмээр мєртєє болор гэдэгУлаанбаатар хот 2011
  • 44. Соёлын сургууль Цахим номын санчинь нэн их бєх чанартай байдаг. 1864 онд умарт далайд цахилгаанааргэрэлтїїлэн загас барих ажил зохиож байх їед долоон миллиметр зузаанхавтгай болор арван зургаан атмосфер даралт дааж байсан юм шїї. Тэгвэлминий хэрэглэж буй шил голдоо хорин нэгэн сантиметр буюу миний саынярьсан хавтгай болроос гуч дахин зузаан юмдаг. -Би ойлголоо. Гэвч замаа харахын тул нїдгїй харанхуйг чиньгэрэлтїїлэх хэрэгтэй бол би бодохдоо яаж энэхїї гїнзгий харанхуй дторчинь… гэхэд капитан миний їгийг тасалж -Залуурын бємбєлбгний ард нэн их гайхалтай цахилгаан дэн бийхэмээн хэлээд тїїний цацраг урагшаа хагас миль газар ус нэвт гийгїїлдэг юм. -Гайхалтай юм капитан минв, тун гайхалтай байна. эрэдмтдийг тэгжихтєєрєгдїїлсэн, тэрхїї гайхал нарвалын цацаргасан гэрэл цахилган наранчухам ямар учиртай нь одоо л надад ойлгогдлоо. Гэвч дэлхий дахиныг тэгжих шуугиулсан “Наутилус”, “Шотланд” хоёрын мєргєлдєєн ердийннэгтохиолдол уу, їїнийг мэдэхийг хїсвэл болохсон болов уу? -Ёстой санамсаргїй тохиолдол болсон юм шїї, профессор гуай!Мєргєлдєхєєс ємнє би хоёр метрийн гїнд явсан юм, гэвч ямар ч гай болоогїйби тэр даруйхан харсан л даа. Тийм ээ тийм ямар ч гай болоогїй. “Шотланд” онгоц ч зогсоолдоомэнд хїрсэн л дээ. тэгвэл “Авраам Линкольн” –той дайралдсаныг тань юуг эжтайлбарлах вэ? -Эрхэм профессор, тэр бол америкийн далайн эрэлхэг цэргийншилдэг хєлєг гэдгийг би аргагїй хїлээх боловч над руу довтолсон шїї дээ.Тиймээс би биеэ хамгаалах хэрэгтэй байсан. Їїний дашрамд хэлэхэд бизєвхєн л тїїний над руу дайрах бололцоог нь їгїйсгэснээр л хязгаарласан шїїдээ.Тэхээр тэр хамгийн ойролцоо буй зогсоолд хїрч гэмтлээ засварлахадтєдий л их бэрхтэй биш ээ. -Ай капитан “Наутилус” гэдэг їнэхээр гайхамшиг хєлєг санж хэмээнминий бахархал: -Тиймээ профессор гэж тэр мэдэгдэхїйц сэтгэл хєдєлсєнбайдалтайгаар хэлээд : -Би тїїндээ тєрсєн їр шигээ хайртай, хэрэв далай дээгїїр хєвдєгхєлєг онгоцонд мянга мянган аюул заналхийлж ямар нэгэн санамсаргїйгэнэтийн тохиолдол гай болдог юм бол энд, далайнэнэхїї гїнд хїн юунаас чайх юм алга. Далайн ус бяц дарчихна гэж айх юм алга, тэгвэл энэ хєлгийн ихбие тємрєєс ч бєх, їїнд далайн сэгсрэлтээс болж суларчих, ганхчих,тєхєєрємж алга, салхи хуу татаад явчих далбаа алга, тэсэрчинэ гэж айхуурын тогоо алга, онгоцон дээр модон хэсэг байхгїй тул тїймэр гарахгїй,тїїнчлэн далайн гїнд ганцаар тэнїїчлэх учраас мєргєлдєхийн аюул байхгїйэнх амгалан налайж байдаг тул далайн шуурга ч аюултай бус. Тэхээраргагїй л гойд хєлєг байгаа биз дээ, профессор гуай! Хэрвээл хєлєг онгоцсэдэвлэгч хїн уул онгоцыг хийгч хїнээс єєрийнхєє бїтээлд хол илїї итгэдэггэдэг їнэн бол тїїнчлэн тэрхїї хєлгєндєє мєн илїї итгэдэг болби энэхїї хєлгийгсэдэвлэгч нь ч, хийгч нь ч жолоодогч нь ч болох учраас онгоцондоо“Наутилус”- даа хичнээн хайртай хичнээн гїн итгэдэг болох нь танд аяндааойлгогдох буйзаа гэж ярилаа.Улаанбаатар хот 2011
  • 45. Соёлын сургууль Цахим номын сан Энэ бїхнийг капитан Немо сэтгэл их лхєдєлсєн байртай ярьж байв.Тїїний нїдэнд бадарч байсан гал, тїїний биеийн эрс хєдєлгєєн тїїнийгшал єєрболгожээ. Тэгээд ч би тэсч чадсангїй. Тїїнд : -Тэхээрээ та инженерийн мэргэжил олсон хїн юмаа? гэсэн арайэвгїйдїїхэн болов уу гэмээр нэг асуулт тавьчихад : -Тиймээ. Би хуурай газрын оршин суугч байхдаа Лондон, Париж, НьюЙоркт суралцаж байсан гэж хариулав. -Тэгвэл та энэ усан доогуур явдаг гайхамшиг хєлєг онгоц барих ажлыгяаж нууц байлгасан юм бэ? -Тїїний хэсэг тус бїр нь эрхэм профессор бємбєрцгийн янз бїрийнєнцєг буланд, тэхдээ хуурамч зохиол їїрэг зорилготой хийгдсэн юм.“Наутилус”- ын килийг Францад Крезогийн заводод, сэлїїр голыг ЛондонгийнБэн ба К-гийн їйлдвэрт, сэнсий нь Глазгод Сеотын заводод, багтаамжсавуудыг Парижид, Кайл ба К-гийнд, хєдєлгїїрийг Германы Круппынзаводод, мєргїїлийг Шв?йцэд Мотаны фабрикт, шалган хэмжих багажуудыгНью-Йоркт ах дїї Гарт нарын їйлдвэрт гэх мэтчилэн хийлгэсэн юм даа.Эдгээрийг їйлдвэрлэгчид єєр нэрээр нэрлэсэн миний зургуудыг авч хийсэн. -Гэлээ ч гэсэн хэсэг хэсгээр нь хийлгэх ч бага хэрэг шїї дээ. тэдгээрийчинь нийлїїэх угсрах хэрэгтэй биз гэж би хэлэв. -Би далайн дунд орхигдсон нэгэн зэлїїд арал дээр єєртєє хєлєгонгоцны їйлдвэр босгосон юм. Тэнд миний сургасан ажилчид, їнэнч нєхєд,миний хяналтын доор “Наутилус”- ыг угсарсан юм. Хєлєг онгоцны угсралтдууссаны дараа арал дээр байсан бидний мєрийг тїймэр аваачсан юм.Миний хїч хїрдэгсэн бол арлы нь ч тэр чигээр нь дэлбэлчих байсан. -Ердийн тємрєєр хийсэн хєлєг онгоцны тонн тус бїр мянга нэг зуунхорин таван франкийн їнэтэй. Тэгвэл миний “Наутилус” мянга таван зуунтонн жинтэй. Їїнээс їзвэл хэрэв л їїний бїх дотоод тавилга тєхєєрємжийнїнийг оролцуулбал хоёр сая франкаас доошгїй болохоос гадна эндхадгалагдаж байгаа урлагийн їнэт бїтээлїїд, цуглуулгуудыг бодож їзвэлдєрєв таван саяас наашгїй дээ. -Танд хамгийн сїїлчийн ганц асуулт тавьж болох уу? -Тэг л дээ профессор -Та их баян хїн її? -Би хэмжээгїй баян, францын арван миллиардын улсын єрийгхоосролзїдрэлгїй тєлчих чадал байна. Би тэр этгээд хачин хїнийг нїд салгалгїй ширтэж билээ.Тэр миний итгэмжлэлээр элэг барьж байв уу? Аль яах вэ? -Гэвч энэ бїхнийг ирээдїй л харуулах болно доо. “Х А Р М Є Р Є Н ” Дэлхийн бємбєрцгийн гурван зуун жаран нэгэн сая хавтгай дєрвєлжин метрталбайг ус эзэлнэ. Энэ их усны нийт эзэлхїїн нь нэг мянга гурван зуун далан саяУлаанбаатар хот 2011
  • 46. Соёлын сургууль Цахим номын саншоо дєрвєлжин метртэй тэнцэнэ. Їїнээс їзвэл дэлхийн бємбєрцєг дээр байгаа усныхїндийн жин мянга гурван зуун далан квинтиллион тонн хїрдэг байна. Энэ тоог ойлгох гэвэл нэгжтэй нэг миллиард хэрхэн харьцдагчланмиллиардтай нэг квитиллион мєн адил харьцдаг гэдгийг мэдэх хэрэгтэй. Єєрєєрхэлбэл нэг миллиардад хичнээн нэгж байдагчлан нэг квитиллионд тєчнєєнмиллиард байдаг. Газар дэлхийн идэр залуу їед гал халуун галав юїлж усан галав залгажээ.Тэнгис далай эхлээд бємбєрцгийг буйгаар нь хучиж байгаад Силурийн їед уул їїсэххєдєлгєєн эхэлж бага багаар далай татарсаар тэнгис далайгаар уулсын орой шовойнгарч арал хойгууд нэг ил гаран зарим їе далд орон, сїїлдээ бїхлээрээ тив болонбэхжээд одоогийн бидний харж байгаа хуурай газрын хэлбэрийг олжээ. Ингээдхуурай газар далайгаас зуун дєчин сая зургаан зуун мянга долоон хавтгайдєрвєлжин метр газар булаан авчээ. Тивїїдийн хэлбэр дэлхийн бємбєрцгийг таван том хэсэгт хуваах боломжийгєгдєг. Їїнд : Умарт мєсєн далай Ємнєт мєсєн далай Энэтхэгийн гадаад далай Атлантын гадаад далай Номхон дєлгєєн гадаад далай эдгээр болно. Номхон дєлгєєн гадаад далайумраас ємнє зїгт туйлын хоёр бїслїїр єрнєєс дорно зїгт Ази, Америк хоёр тивийнхооронд бємбєрцгийн зуун дєчин таван хуваарийг тууш эзлэн оршино. Энэ бол бїхдалайнуудын дундаас хамгийн дєлгєєн тогтуухан єргєн урсгалтай таталт тїлхэлтбагатай, бороо хур ихтэй тэнгис билээ.Миний ер бусын жуулчлалаа эхэлсэн тэнгис иймэрхїїсэн билээ. -Хэрэв та хїсэхсэн бол эрхэм профессор хэмээн капитан Немо нададУлаанбаатар хот 2011
  • 47. Соёлын сургууль Цахим номын санхэлээд манай шинэ жуулчлалын эхлэх цэгийг одоо бидний байгаа орчин яголчихъё. Одоо арван хоёрт арван таван минут дутуу байна. Би “Наутилус”-д дээшгарах тушаал єгєєдєхье гэж хэллээ. Їїнийг хэлэхийн хамт капитан цахилгаан хонхны товрууг гурван удаадарлаа. Усны шахуургууд багтаамж савуудаас ус юїлэн эхэлж, тэдгээр савындаралтыг хэмжих багажийн зїї даралт улам бїр багасаж буйг заан дээшилдээшилсээр тэг дээр очмогцоо яг зогсов. -Бид хєвж гарлаа гэж капитан Немл хэлэхэд би гол шат руу одож,тємєр гишгїїрээр нь дамжсаар таг бїхий онгорхойгоор дээш гарч ирвэл “Наутилус”-ын тавцан дээр гарсан байлаа. “Наутилус”-ын тавцан уснаас наян сантиметрээс илїїгїй цухуйжээ. Тїїнийээрїїл хэлбэрийн их бие яах аргагїй янжуур маягтай ажээ. Тїїний тємєр євч хуурайгазрын мєлхєгч аварга амьтны арьс мэт болохыг би ажиглалаа. Одоо л надад яагаадбусад онгоц “Наутилус”-ыг амьтан гэж ойлгож эндїїрч байсан нь ойлгогдов. “Наутилус”-ын их биед хагас далдлагдсан хєнгєн завь хєлгийн тавцангийндунд хэр их бус овгор їїсгэсэн ажээ. Тїїний хоншоор ба хитгэ хоёрт зузаан болрооршиллэсэн гэгээвч бїхий налуу бїхээг нижгээд байв.Урд талын бїхээгт жолооч байрлах бєгєєд ар талынхад нь замаа гэрэлтїїлэгч нїдгялбам хурц цацралтай цахилгаан дэн байх ажээ. Далай амгалан, тэнгэр цэлмэг байхын зэрэгцээ тэгисийн хавтгайрсандолгион дунд хєлєг онгоц їл мэдэг халбилзан, дорно зїгийн зєєлєн салхи усныєнгийг бэржилзїїлэн байлаа. Юунд ч їл бїдгэрэх тод ялгаран харагдагч далайнтївшний зурвас шугам ажиглалт хийх дїїрэн бололцоог хангаж єглєє. Далайд арал, хад, энэ тэр юм юу ч харагдахгїн зэрэгцээ “Авраам Линкольн”ч їзэгдэхгїй ажээ. Биднийг эрэг хашлагагїй агуу сїрлэг зэлїїд цєл бїсэлсэн байв.Улаанбаатар хот 2011
  • 48. Соёлын сургууль Цахим номын санКапитан Немо жин їд болохыг хїлээж байгаад секстант хэмээх багаж нїдэндээ авандурандсаар нарны хєєрєлтийн єндрийг тодорхойлсон нь тїїнд энэхїї орчныєргєргийг бодож гаргахад хэрэгтэй ажээ. - Їд болжээ. Профессор та доошоо бууж орохгїй юу? гэж хэллээ.Би Японы эрэг газар ойртсон болохын баталгаа, шаравтар єнгє орсон далайн ус руусїїлчийнхээ удаа хараад капитаны араас дагалдан їзэсгэлэнт танхимд орж очлоо. Капитан Немо тэнд нарийн цагийн тусламжаар тэрхїї орчны уртрагийгбодож олоод, дїнгий нь урьд ємнийн єнцєг хэмжилтийн ажиглалттай тулганшалгаж “Наутилус”-ын байгаа цэгийг зураг дээр тэмдэглэв. -Эрхэм Аронакс бид одоо уртрагийн 1370 15’-талд байна гэж тэр хэлэхэд би, -Ямар уртрагаас тоолоод тэр билээ? хэмээн тїїний хариултаар ньчухам ямар їндэсний хїн болохы нь мэдэх горьдлоготой асуучихлаа. -Надад Париж, Гринвич, Вашингтон аль алины нь цагаар тавьсан янзянзын нарийн цаг бий. Гэвч би таны энд морилон байгаад зориуланєнєєдєртєє Парижийн уртрагийг ашиглалаа гэж хариулав. Энэ хариултаас би юу ч олж авсангїй. Би баярласны тэмдэг болгожзєвхєн л мэхийн ёслов. -Бид Парижийн меридианаас єрнєт уртрагийн 137 15’ умарт єргєргийн 0 030 7’-нд явж байна. Єєрєєр хэлбэл бид Японы эргээс гурван зуун мильзайтай байна. Ингэхлээр чинь єнєєдєр, арван нэгдїгээр сарын найман, одоояг їд дунд усан доогуур дэлхий тойрох эрдэм шинжилгээний жуулчлалааэхэллээ. За тэгээд эрхэм профессор, одоо танд би ажиллахад тань саадхийхийг больё. Би дорнот умарт дорнот зїгт чиглэл авч тавин метрийн гїндживж орох тушаал єгсєн. Газрын энэ том зураг дээр єдєр тутмын аялсан замтэмдэглэгдэж байх болно. Їзэсгэлэнгийн танхим таны таалалд бїрмєсєнїлдлээ гэж капитан немо хэлээд мэхийн ёсолсны дараа гарч одов. Їзэсгэлэнгийн танхимд би єєрийн бодолд “Наутилус”-ын капитанбайсхийгээд л орж ирэх ажээ. Єєртєє эх орон байхгїй гэж бардам загнаж байгаа энэ хїний їндсэнугсааг мэдэх цаг надад байдаг болов у? Юунаас болж, хэнээс болж энэ хїнтєрєлхтєнийг їзэн ядах болов оо? Эсвэл тэр Конселийн хэлдгээр орчин їеийнГалилей буюу эсвэл эх орноосоо хєєгдсєн хувьсгалч эрдэмтэн байгаадэрдэмтэн гэж їзэгдээгїй “Энэ ертєнц гомдоочихсон” тэдгээр эрдэмтдийн нэгбайв уу? Їїнийг би тайлбарлаж мэдэхгїй байв. Хєлєг онгоцныхоо тавцан дээр санамсаргїй шигдчихсэн намайгнайрсгаар хїлээн авсан боловч тїїний хїйтэн царайлах тэр байдал минийамьдрал тїїний гарт гэдгийг мартагдуулахгїй байв. Тэр урдаас нь сунгасанминий гарыг нэг ч удаа атгаагїй бєгєєд гараа над руу нэг ч удаа сунгаагїйбилээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 49. Соёлын сургууль Цахим номын сан Энэ хїний сэтгэл догдлуулан буй нууцад нэвтрэн орохыг оролдожбїтэн цагийн турш би бодолд нэрвэгдэж суулаа. Дараа нь миний хараа ширээн дээр байгаа газрын зураг руу хандажкапитан Немогийн гаргасан уртраг єргєрєг хоёрын огтлолцол дээр бихуруугаар дарав. Тэнгис далай, тивїїдийн нэгэн адил єєрєє урсгал голуудтайбайдаг билээ. энэхїї урсгал бусад урсгалаас єнгє болоод халуун хїйтнээрээялгаварлагдана. Тэнгисийн хамгийн нэртэй том урсгал бол Гольфстримындулаан урсгал юм. Газрын зураг дээр шинжлэх ухаан гол таван урсгал чиглэлийгтэмдэглэсэн юм. Їїнд : Нэгийг нь Атланиын далайн умарт хэсэгт, нєгєєг ньємнєт хэсэгт нь, гуравдахий нь Номхон далайн ємнєт хэсэгт, дєрєв дэхий ньумарт хэсэгт, тавдахий нь Энэтхэгийн далайн ємнєт хэсэгт тус тустэмдэглэжээ. Эрт дээр їед Арал, Каспийн тэнгис, Азийн том хуурууд хамтдааусны нэгэн том сав болж Энэтхэгийн тэнгисийн умарт хэсэгт зургаа дахь томурсгал байсан ч юм билїї яаж мэдэхэв. Газрын зураг дээр цэгээр тэмдэглэсэн “Наутилус”- ын зогсож байсантэр орчинд тэдгээр урсгалын нэгэн Куро Сиво буюу Япон хэлнээс орчуулбал“хар мєрєн” хэмээх урсгал дайрч єнгєрсєн байв. Энэхїї урсгал халуун орнышатаам халуун нарны эгц тусгалд халж Бенгалийн булангаас гарч,Малаккийн хоолойгоор єнгєрєєд, Ази тивийн эргийг дагаж явсаар Алеутийнарлуудыг хїртэл Номхон далайн умарт хэсэгт дугуйрч ургана. Энэ урсгал гаврын мод ба халуун орны бусад модны гол, їе гишїїурсган аваачихаас гадна тод цэнхэр єнгє, єндєр температураараа далайнхїйтэн хар ногоон уснаас ялгагдана. “Наутилус”- ын зам энэ урсгалыг дагах байв. Би урсгалын хойноосзураг дээр хєєн харж зах хязгааргїй тэрхїї орчинд хэрхэн замхран одохыг ньсанаандаа дїрслэн бодож, їнэн бодит байдлаас хэтэрхий холдон одсон тул,Нед Ленд, Консель хоёр єрєєнд орж ирэхийг мэдсэнгїй ээ. Намайг даган яваа хоёр хїн єєрсдийн нїдний ємнє буй эрдэнийн сангхараад бараг хєшилдчихсєн билээ. -Энэ чинь бид хаана орчих нь энэ вэ? Арай Квебекийн музейд бишбайгаа? Хэмээн канадын харъяат дуу алдлаа. -Эзэн хэрвээ зєвшєєрєхсєн бол би Сомерар буудалд байна хэмээнбодохсон байнам гэж Консель хэллээ. -Миний найз нараа! Та нар Канадад ч биш, Францад ч биш харин“Наутилус” онгоцон дотор далайн тївшнээс доош тавин метрийн гїнд байнагэж миний хэлэхэд : -Эзэн хэлж байгаагаас хойш їнэмшихээс биш яахав, гэвч їнэнийгхэлэхэд, энэ музей над мэтийн фламанд хїнийг ч гайхуулж чадах ажээ гэжКонсель хариу єчив. -Миний найз бахаа ханатал гайхаж болно. тїїнийхээ зэрэгцээ шилэнгїнгэрвээтай зїйлийг ч їз. Тэнд чам шиг ангилан хуваарилагч хїнд хийх ажилмундахгїй гэв. Амьтдын хїрээлэнг ангилан хуваарилахад Конселийг дахин шаардах чявдалгїй билээ. шилэн гїнгэрваанууд дээрээс тэр тонгойж байгальч хїнийхэлээр анги, отряд, доод отряд, баг, тєрєл, дїрс … гээд шулганаж сонслоо.Улаанбаатар хот 2011
  • 50. Соёлын сургууль Цахим номын санТэр завшаанаар конхиологийн ухаанаар тєдий л их оролддоггїй Нед Лендкапитан Немотой миний учирсан тухай шалгааж тїїнийг хаанахын хэн болох,хаашаа явж байгаа, бид бїхнийг аль хэр гїнзгий рїї аваачиж буй зэргийгасууж орхилоо. Канад хїн намайг єчнєєн тєчнєєн асуултаар булж ганцад нь хариулахбололцоо єгснгїй ээ. Тїїний дуугїй болсны дараа би єєрєє юу л мэдэж байсан бїхнээ тїїндуламжлаад, мєн энэ хугацаанд тэр юу їзэж юу дуулсныг нь асуув. -Юу ч їзэж, юу ч дуулсангїй. Тїїгээр ч барахгїй би энэ хєлгийнбагийнхнаас нэг ч хїн олж харсангїй. Багийнхан нь ч бас цахилгаан хїмїїсбайдаг байх аа гэж канад эр хэллээ. -Цахилгаан? -Бїр їнэн їг, їїнд итгэж бараг болно шїї… за тэр ч яахав, эрхэмпрофессорминь хэл, та, энэ онгоцны баг бїгд хэдэн хїн байгаа вэ? арав уу,хорь уу, тавь уу, зуу юу? хэмээн мєн л єнєє їзэлдээ автагдсан Нед Лендмаань асууж билээ. -Танд би юу ч хэлж чадахгїй нь Недээ “Наутилус”- ыг гартаа оруулахбуюу эндээс оргох гэсэн бодлоо та наад толгойноосоо хая. Энэ хєлєг болодоо їеийн техникийн хамгийн гайхамшиг. Хэрэв би їїнтэй аль болохоор сайнтанилцаж чадаагїйсэн бол бїх насандаа гэмшихсэн билээ. та бидний энэбайдалд, ядаж энэхїї гайхамшигуудын дунд жуулчлахын тул олон хїн бидэндатаархахсан буйзаа. Ингэхэд та номхорч їз, тэгээд бидний эргэн тойронболж буй энэ бїхнийгажиглая. -Ажиглая аа? хэмээн жадчин маань хэлээд, їгїй ээ, энэ тємєр гяндандчинь юугаа їзэх юм бэ? Бид чинь таг сохор явж байхад гэж бархирав.Нед Ленд їгээ дуусаагїй байтал їзэсгэлэн танхим пид харанхуйн дундшингэлээ. Гэрэлтэж байсан тааз гэв гэнэт унтрахад миний нїд євдсєн бєгєєдхэрэв би харанхуйд байгаад хурц гэрэл гэнэт харсан бол миний нїд мєн лєвдєх байсан биз. Бид айх гайхах зэрэгцэн, хєдєлж ч чадахгїй хєшилдєн зогсоцгоож,сайн муу алин болохыг мэдэхгїй байтал “Наутилус”- ын тємєр хуяг гулсахмэт чимээ гарч, сїрчигнэх хєдєлгєєн мэдэгдлээ.Нед Ленд : -Єнгєрєх нь тэр ээ гэлээ.Гэвч їзэсгэлэн гэв гэнэт гэрэлтэв. Гэрэл онгоцны хоёр талын хананд буйзуйван цонхоор гаднаас нэвтэрч байлаа. Усны гїн цахилгаан чийдэнгээр тодгэрэлтїїлэгдсэн ажээ. Эхлээд би энэхїї хэврэг халхавч бяц їсэрнэ гэсэнбодолдоо дав хийж асан боловч гэгээвчний зузаан зэс жаазыг хараад санааамарлаа. Тэр жааз гэгээвчинд ер бусын їзэгдэл гэж санана. Усны тунгалагдавхаргыг нэвт туссан цахилгаан цацралын гайхамшиг єнгє гэрлээс сїїдэррїї бїдгэрсэн зєєлєн хувиралт, бичиж болшгїй баялаг солонгоорол зэргийгхэн зурж чадах билээ. Далайн ус булгийн хамгийн цэвэр уснаас тунгалаг чанартайг бїгдмэднэ. Далайн усанд хєвсєн ба ууссан давсууд тїїний тунгалаг чанарыг уламєсгєдєг юм. Далайн зарим хэсэгт жишээлбэл Антилийн арлуудын дэргэддалайн хэд хэдэн арван метр зузаан усыг нэвт ёроолын элсний ширхэг тусбїр тод харагддаг биш її.Улаанбаатар хот 2011
  • 51. Соёлын сургууль Цахим номын сан Далайн гїнд бадарсан цахилгаан гэрэл “Наутилус” тойрон буй шингэнорчинг галын шингэн дєлийн урсгал болгон хувиргасан мэт байв. Хэрэв усны гїнзгий давхаргууд єєрєє гэрэлтдэг гэсэн Эрэмберийнтаамаглалыг зєв гэж їзэх юм бол байгаль гїн уснаа оршин суугчдад їзэгдэжхарагдаагїй гоё сайхан їзэгдлийг хїртээсэн ажээ.Би “Наутилус”- ынгэгээвчээр харж усан дотор бїжиглэх гэрлийн наадмыг їзээд їїнд їнэмшижболох байв. Їзэсгэлэнгийн хоёр тал руу їл мэдэгдэж, їл шинжлэгдсэн Ертенцийнзїг нижгээд цонх нээгдсэн ажээ. Їзэсгэлэнд хїглийж буй харанхуй гадаахийггэрэлд тодосгох тул бид аврага том (аквариумын) шил сав нэвт харж буймэт байв. Энэ хэр “Наутилус” хэдий хурдалж агсан боловч зогсож байгааюм шиг санагдана. Їїний учир нь юу гэвэл бидний цонхны харалдаа онгоцныявж буйг илтгэх їл хєдлєх, юм байсангуй тул билээ. Гэвч усан доогуурявагчийн хушуугаар ярагдсан усны хєврєл бидний нїдний урдуур асар иххурдтай жирэлзэн єнгєрч байв. Гайхаж гєлєрчихсєн бид гэгээвчний шилэнднаалдан ширтэж єєрсдийн сэтгэгдлийг илэрхийлэх їг эс олсон бїлгээ. ГэтэлКонсель ашгїй нэг: -За найз. Нед Ленд та юм харах гэлїї? За хараад байгаарай! гэж дуунгарлаа. -Сонин л юм. Сайхан л юм. Энэхїї гайхамшиг орчлонг сонирхох гэжалс холоос ирэхэд ч аргагїй л болох байна! хэмээн Канад хїн маань энэхїїгойд їзэсгэлэнт їзэгдэлд автан оргох бодол, уур хилэнгээ таг мартаж хариуєгїїлэв. -Капитан Немогийн амьдрал одоо л надад ойлгомжтой боллоо. Тэрєєртєє тэс єєр ертєнцийг бий болгоод тїїнийхээ гуа жавхлангаар сэтгэлээтэжээж яваа хїн санж. -Їгїй ээ, тэгээд загас хаанаа байнаа. Бид загас олж харахгїй байнагэж канадын харъяат асуулт тавилаа. -Тэртэй тэргїй та тэднийг мэдэх биш дээ,байсан байгаагуй ямарялгаа байсан юм? хэмээн Консель хариулахад, Нед Ленд бачимдан: - Яалаа гэнээ? Нєхєр минь би загасчин хїн шїї гэж хашгарлаа.Хоёр нєхрийн хооронд маргаан дэгдсэн бєгєєд загасыг тэр хоёр дор дорооєєрийнхєєрєє л мэддэг билээ. Ер загасны аймаг сээр нуруутны хїрээнийтїрїїчийн анги їїсгэдгийг хэн бїхэн мэднээ. Тэдэнд шинжлэх ухаан “усандзохицсон заламгайгаар амьсгалдаг, хїйтэн цустай,сээр нуруутан” хэмээн ягтохирсон тодорхойлолт єгсєн ажээ. Загас, хоёр доод анги болонхуваагддагийн нэг нь яслаг эдэзс тогтох ба нєгєє нь мєгєєрслєг загас болохбєгєєд эдгээрийн сээр нуруу мєгєєрслєг эдээс бїрэлдэнэ. Загасыг иймэрхїї хувиарладаг тухай Канад хїн сонссон ч байж магад,харин Консель ч энэ тухай тїїнээс аамаагїй илїї мэдэж байсан ньмаргаангїй.ээ. Недтэй нєхєрлєєд тїїнийг гэгээрїїлэхийг Консель сайнсанаанаасаа хїсэж байсан тул: - Нед, найз минь, та бол аргагїй л загасны аянга, цахилгаан,авхаалж,зоригтой загасчин. Єєрийнхєє насанд та, далайн их бага амьтан бишгїй лбарьсан хїн. Гэлээ ч гэсэн тэднийг хэрхэн ангилан хувиарладаг тухай таныгюу ч тєсєєлєхгїй гэдэг талаар би тантай ана мана їзэлцсэн ч бэлэн байнамхэмээн хэлэхэд:Улаанбаатар хот 2011
  • 52. Соёлын сургууль Цахим номын сан -Ердєє ч тийм биш гэж Нед Ленд ер ажрах шинжгїй загасыг иддэг баиддэггїй гэж хоёр хуваадаг юм гэв. - Энэ бол хэнхгїїдийн ангилалт хэмээн Консель инээд алдаж - Затэгвэл яст ба мєгєєрст загас хоёрын хооронд ямар ялгаатайг мэдэх її та,хэлдээ? - Мэдэж болно. - Тэгвэл эдгээр ангийг хэрхэн хувиарладаг вэ? -Їгїй ээ, їїнийг ч гадарлахгїй -За тэгвэл аан гэж бай Нед минь, харин тогтоогоорой. Яст загасзургаан баг болон хувиарлагддаг юм.Нэгдїгээр багт єргєс сэлїїртэн, энд самхэлбэрийн заламгай бїхий, хєдєлгєєнт, їргэлж дээд эрїїтэй загаснууд багтдагюм. Энэ баг арван таван язгуур багтаадаг буюу бидэнд мэдэгдсэн бїхзагасны гуравны хоёр хувийг хамаардаг юм. Багийн тєлєєлєгч нь ердийналгана. - Овоо амттай загас даа гэж Нед Ленд нэмэрлэв. - Хоёрдугаар багт сїв цуухтан эдгээрийн элгэн доорх сэлїїр ястайгааїргэлж биш, эгэм цээжнийхээ сэлїїрийн ард гэдсэн доороо байна. Энэ багттаван язгуур багтахаас ихэнх нь цэнгэг усны загас хамаарагдана.Тєлєєлєгчнь мєрєг цурхай хоёр. Тїй! хэмээн Канад хїн тоомсорлохгїй янзтай цэнгэг усны загасандминий дургїй гэдэг нь гэв. Гуравдугаар багт зєєлєн сэлїїртэй, элгэн доорхи сэлїїр нь эгэмястайгаа шууд їргэлжилж цээжний сэлїїр доороо байна. Энэ багт дєрвєнязгуур багтана.Тєлєєлєгч нь хальпий загас. - Айдаа, энэ ч сайхан загас даа! хэмээн жадчин маань загасыгуушинд бэлтгэх онолын їїднээс дїгнэх їзлээ баримтлан єгїїлэв. - Дєрєвдїгээр багт хэмээн Консель тїїний їгийг анзааралгїй, могойзагасны ганцхан язгуур байдаг юм. Нялцгар нягт хайрстай, гэдэснийсэлїїргїй, урт шувтан бие бїхий амьтан, -Амтгїй дээ гэж жадчин нэмэрлэв. -Тав дугаар багт багц заламгайтан; энд заламгайны нумын дагуу хос хосоороо байрласан багц заламгай бїхий хєдєлгєєнт, їргэлж эрїїтэй загас багтана. Энэ багт єргєс амтны ганцхан язгуур хамаарагдана. Тєлєєлєгч нь далайн морь гэхэд, Нед : -Тїй! Ойгоргїй амьтан гэлээ. -Сїїлчийн зургаадугаар багт їргэлж эрїїтэн, энд хамаарагдах загасны эрууний яс, эрїї хоорондын ястай бат холболдож тагнайн доод хонхор ясны гавал ястайгаа авцалдан байдаг .Энэ багт хатуу арьстан ба салаа шїдтэний хоёр язгуур багтана.Тєлєлєгч нь саран загас. Энэ цагаан сав л балиартуулж чадна даа гэж Нед єгїїлэв. -За,найз тэгээд миний хэлснийг ойлгов уу? хэмээн эрдэмтэнКонсель асуухад: -Юу ч ойлгосонгїй гэж жадчин хариулаад, гэвч та цааш нь ярь лдаа, таны яриа маш сонин байна гэв. -За тэгвэл мєгєрст загасны доод анги єєртєє дєнгєж гурван багбагтаадаг юм гэж Консель ажиг ч їгїй їргэлжлїїлэн ярихад : -Хичнээн л цєєн бол тєчнєєн сайн гэв.Улаанбаатар хот 2011
  • 53. Соёлын сургууль Цахим номын сан -Нэгдїгээрх нь дугуй амтан; эдгээрийн эрїї нь нэгэн цагираг болоннийлж, заламгай нь, самалдаг мэт байна. Энэ баг бол дєнгєж нэг язгууртай.Тєлєєлєгч нь Миного. - Муу ч загас бишээ гэж Нед Ленд хэлэв. - Хоёрдугаар багт аврага загас ба скат багтана.Эдгээрийн заламгай нь дугуй амтнуудынх шиг мєртлєє доод эрїї нь хєдєлгєєнтэй юм гэхэд : -Юу? Аврага загас ба скат хоёр нэг багт багтана гэж її ? Їгїй ээ, нєхєр минь, Консель та хэрвээ л хєєрхий скатуудыг хєнєєж дуусгах гээгїй юм бол аврага загастай нэг багт багтаасны хэрэггїй байх аа хэмээн Нед Ленд бархирав. Гуравдугаар баг гэж Консель ажиг ч їгїй їргэлжлїїлж хилэм загасны баг. Эдгээрййн заламгай нэгэн нарийхан завсар болон нээгдэж тусгайтаглаагаар хаагдана. Энэ баг дєрвєн язгууртай. Тєлєєлєгч нь хилэм. -Консель та, хамгийн сайн загасыг нь сїїлд нь хэлэх гээд л хадгалаад байжээ. Та гїйцэв її? -Гїйцлээ, Нед. Гэлээ ч гэсэн энэ бїхнийг дуулснаараа та тєдий л их дуулсан болохгїй. Учир нь баг чинь цаашаа доод баг язгуур доод язгуур, тєрєл, дїрс, бага дїрс...гэх мэтчилэн жижиглэн хуваагдана гээч. -За тэр, Консель ёстой л нэг хэдэн тєрєл хєвж явна даа хэмээн Нед Ленд цонх руу хандан єгїїлэхэд Консель : -Ай даа, аргагїй л нэг загас байна даа. Бид ёстой загас їржїїлдэгшилэн саван дотор байгаа мэт юм биш її гэлээ. -Їгїй ээ, хэмээн би татгалзаж шилэн сав гэдэг чинь мєн л тор шїї дээ.Тэгвэл энэ загас гэдэг амьтад шувуу агаарт ямаршуу л зоргоороо байдаг вэ,яг тэрїїн шиг л чєлєєтэй амьтан гэв. -Алив хє Консель энэ ямар гэгч загаснууд вэ? хэлээд орхиочнад гэж Нед Ленд гуйв. -Энэ ч миний мэддэг дангийн жаа биш дэг ээ, Эзнээс асуугэлээ. Їнэндээ ч энэ ангилахын євчин болсон хїн, байгальч биш байсанболохоор ердийн нэг тунцааг пузанкаас ялгаж чадав гэж її, бїї мэдээ? Тэрэнэ талаар, ямар нэгэн загасыг нэг хараад л нэрлэдэг, дадлага ажииллагаандээр мэргэжсэн канад хїнээс шал єєр байлаа. -Энэ бол эвэр нуруут гэж би хэлэв. -Хятадын эвэр нуруут гэгч гэж Нед Ленд нэмэрлэлээ. -Эвэр нуруутны тєрєл,хатуу арьстны язгуур, їргэлж эрїїтний багхэмээн Консель шивнэв. Нээрээч Нед Ленд, Консель хоёрыг нэгтгэчихвэл нэг сайн байгальчболохсон билээ. Канад хїн сая эндїїрсэнгїй ээ. Учир нь сїїлэндээ байгаа дєрвєн эгнээ єргєсєє арвагануулан, нуруун дээрээ хурц хурц эвэр шивїїр бїхий сэлїїр,ширїїн барзгар хайрстай хавчиг зууван биелсэн олон тооны эвэр нуруут “Наутилус”-ыг тойрон бїжиглэж байлаа. Элэг цээж нь цагаан мєртлєє, нуруу нь бор, їїнээс гуа сайхан хосолсон жигд єнгє бодож олоход ч хэцїї бизээ. Эвэр нуруутны дэргэдїїр цахилгаан скатууд салхинд хийсч яваа эд мэт далбайсан, далбайсан юмс хєвж явав. ТэдгээрийнУлаанбаатар хот 2011
  • 54. Соёлын сургууль Цахим номын сан дунд би нїднийхээ дээхнэ гурван сэвэлзїїртэй зєєлєн ягаан гэдэс, шаравтар нуруу бїхий хятад скат байхыг харлаа. Энэ бол маш ховор тохиолддог нэгэн бага дїрс билээ. Хятад скат байгаад Ласепед ерєєсєє їнэмшээгїйбєгєєд тїїнийг японы нэгэн зураг дээр л олж їзсэн билээ.Хоёр цагийн турш “Наутилус”- ыг усан доор оршигчдын бїхэл бїтэн армидагалдлаа. Энэхїї єєр хоорондоо єнгє зїс, хурдан шаламгайгаараа єрсєлдєжбуй загасан дунд би ар голоороо хоёр хар судалтай сонивтор загас, хєх бие,мєнгєн толгойтой японы макрель, ганц зєвхєн нэр нь л зєндєє их намтарболох цэнхэр ногоон хоёр туяа хослон солонгорсон сэлїїр бїхий судалтспар,сїїлээ тойрсон хар цагирагтай спар, мєн зургаан бїслїїрт спар зарим нэгнь уртаараа метр хїрэх бекас загас, нэг ам сэргэлэн нїдтэй, зургаан фут уртМурей зэргийг ялгаж танилаа. Бид бахдан баясч ханахгїй л байлаа.Загаснуудыг Нед Ленд нэрлээд л,Консель тэр даруйхан ангилаад л, би тэдгээрийн гол хэлбэр, хурданхєдєлгєєнийг харж хєєрч байв. Би амьд загасыг байгаль орчинд нь хэзээ чолж їзээгїй билээ. Хятад, Японы далайн энэхїї амьд цуглуулга бидний нїдний ємнїїржирэлзэн єнгєрч байсан бїх дїрсийг бїгдийг тоочихыг больё. Тэд бодволцахилгаан дэнгийн гэрэлд татагдаж “Наутлус” руу сїрэг сїргээрээ цувжбайсан буйзаа. Гэтэл їзэсгэлэн танхим гэв гэнэт гэрэлтлээ. Гэгээвчийн тємєрхалхавчууд хаагдаж, дур булаасан тэр бїх їзэгдэл алга болсон боловч биєєрийн бодолд бас л их удаан автагдан суулаа. Їзэсгэлэнгийн хананд дїїжлээстэй багажуудыг би харахад луужингийнзїї мєн л дорно умар дорно зїгийг заасаар бєгєєд даралт хэмжїїр таванметрийн гїнд харгалзах таван атмосфер, хурдны цахилгаан хэмжїїр цагтарван таван милийн хурдыг зааж байв. Би капитан Немог хїлээж авсан боловч тэр орж ирсэнгїй. Хананыцагаар єдрийн тав болж байв. Нед Ленд, Консель хоёр єєрсдийнхєє єрєєнд явж одлоо. Би ч гэсэнбас л тасалгаа руугаа явав. Миний єдрийн хоол ширээн дээр минь хїлээжахуйг їзвэл яст мэлхийн шєл, соновтор загасны тусгайлан бэлдсэн халууханэлэг байсан нь тун ч хосгїй амттай бєгєєд яргай загасны зєєлєн махтайбондгор толгойт загасны гол мах байв. Їдшийн цагийг би ном уншижєнгєрєєв. Намайг нойр дийлж орондоо орж нам унтаж єгсєн їед “Наутилус”онгоц *Хар мєрний” урсгалыг даган хєвж байлаа.УРИЛГА БИЧИГ Би дараагийн нь єдєр,арван нэг дїгээр сарын есєнд бїтэн арван хоёрцаг унтаад сэрлээ. Консель ердийнхєє заншлаар ”Эзэн хэрхэн нойрссон”тухай лавлаж єєрийнхєє зїтгэлийг їзїїлэхээр хїрч ирлээ. Тэр бїх насаарааунтахаас єєр юу ч хийдэггїй юм шиг л хухирчихсан єєрийн Канад найзыгунтаагаар нь орхичоод иржээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 55. Соёлын сургууль Цахим номын сан Би, єєрийнхєє сайн зарцад хичнээн л бол тєчнєєн донгосох бїрэн эрхий нь олгож, асуултанд нь хайш яайш, заримдаа ч буруу зєруу хариулж байв. Єчигдрийн тэр сонин юм болоход капитанНемо байгаагїй явдал намайг эвгїйр хїїлж байсан бєгєєд тїїнтэй би єнєєдєр уулзана байх гэж горьдож байлаа. Би шандаслаг эдээр хийсэн єєрийнхєє шинэ хувцсыг ємсєв. Энэ хувцасны янзыг Консель хэд хэдэн талаар нь єєлєв. Зарим нэгэн дун хорхой хад чулуунд биеэ барьж бэхэлдэг торгомсог мяндас эдээс энэхїї эдийг нэхсэн юм гэж би тїїнд хэлэв. Энэхуу шандсаар маш дулаан зєєлєн сайхан эд хийж болно. Иймээс “Наутилус” хєлгийн багийг далай єєрєє хувцасладаг учраас тэрхїї онгоц ямар нэгэн хєвєн эд хонины ноос, торгоны хорхой зэргийг хэрэглэдэггїй ажээ. Би хувцаслаад їзэсгэлэнт танхимд орж очвол тэнд хэн ч алгаа.Би шилэн савнуудад цуглуулсан їнэт зїйлийг їзэж эхэллээ. Би хатаажхавчуулсан хэдий боловч ер бусын єнгє їзэмжээ алдаагїй хадгалагдажбайгаа далайн хамгийн олон тєрлийн ургамлаар дїїрэн ургамлын цуглуулгаолж їзлээ. Иймэрхїїгээр бїтэн єдєр єнгєрлєє. Капитан Немо байдаггїй ээ.Гэгээвчний тємєр халхавч нээгдсэн ч їгїй. Тэрхїї гайхамшиг зїйлийг їзэжханачихна гэж биднээс хямгадсан ч байж болно. “Наутилус” мєн л тїрїїчийнхээрээ дорно умар дорно чигийг барьж,тавь жаран метрийн гїнд цагт арван хоёр милийн хурдтай явж байв. Дараагийн єдєр, арван нэгдїгээр сарын арван, мєн л иймэрхїїганцаардмал байдлаар єнгєрлєє. Би “Наутилус”- ын багаас нэг ч хїн олжхарсангїй. Нед Ленд, Консель ;хоёр єдрийн ихэнхийг надтай хамтєнгєрєєлєє. Капитан їгїй байгаа явдлыг эд надаас ч илїї гайхаж байв. Тэрхачин хїн євдчихєє юу? Эсвэл бидэнтэй харьцах шийдвэрээ єєрчилчихєєюу? Эцсийн эцэст Конселийн хэлснээр, бид ямар ч талаар гомдол гаргаххэрэггїй байв. Биднийг сайн хооллож байсан болохоор гэдэс цатгалан, бас эрх чєлєєдїїрэн. Манай эзэн гэрээнийхээ болзлуудыг хатуу баримталж байв. Тїїнчлэн биднийтэрхїї ер бусын байдал бидэнд иймэрхїї сэтгэл хангамжтай явдалд хїргэсэнболохоор бид хувь заяандаа гомдох талгїй бїлгээ. Энэ єдрєєс эхлэн би болж єнгєрсєн явдлуудын тухай тусгайтэмдэглэл хєтлєх болсон минь тэр бїхнийг одоо яг їнэнээр нь нарийвчлантоочих боломж єгч байгаа билээ. Сонирхолтой зїйл гэвэл би єдрийнхєєтэмдэглэлийг далайн замгаар хийсэн цаасан дээр эхэлж бичлээ... Арван нэгдїгээр сарын арван нэгэнд єглєє эрт,цэвэр агаар сэнгэнэнорж ирсэн нь бид хїчилтєрєгчийнхєє нєєцийг нєхєхєєр далайн мандал дээрхєвж гарчээ. Би шат руу очиж “Наутилус”- ын тавцан дээр гарлаа. Єглєєний зургаан цаг болж, цаг агаар бїїдгэр. Далай бїрзийх боловчамгалан. Тїїний єнгєн дээгїїр хєнгєн атриа бэржийж байв. Капитан Немо дээшээ гарч ирэх нь її, їгїй юу? гэдэг асуудал надаассалахгуй байлаа. Одоохондоо тавцан дээр, жолоодлогынхоо бємбєгєрдотор харагдаж буй залуурчаас єєр хэн ч їл їзэгдэнэ.Улаанбаатар хот 2011
  • 56. Соёлын сургууль Цахим номын сан Онгоцны их биенд нуусан завийн ёроолд овойсон товгор дээр суужби давс нэвширсэн далайн агаар салхи хомхой амьсгалж байв. Нарны гэрэлд далай дээрх манан бага багаар замхарч эхлэв.Бадралт наран алс дорно зїгээс алгуур мандаж.да- лайн уудам хязгаартїїний туяанд дарь тэсрэх мэт цацран гэрэлтлээ.Салхит єдрийн шинжийгилтгэсэн салбагар уулс этгээд гоёмсог зєєлєн єнгєєр туяаран харагдав.Ямар ч догшин шуурганаас айдаггїй “Наутилус ”- т салхитай єдєр ер юуболох вэ дээ? Миний ард хєлийн чимээ гарах хїртэл нарны энэхїї баясгалантмандалтыг би сонирхон зогслоо. Хэн нэгэн, онгоцны тавцан єєд гарч байхшиг санагдав. Би капитан Немод мэхийн ёслохоор зэхэж байтал харин тїїнийтуслагч гарч ирлээ. Тїїнийг би капитантай анх уулзсан тэр їед харсанбилээ. Тэр намайг хараагїй юм шиг гарч ирээд, нїдэндээ хїчит дуран авайойртуулж орчин тойрныг асар анхааралтай дурандаж байв. Дурандажгїйцсэнийхээ дараа нээлттэй Люкэнд ойртож очоод... N au tron re spoc o ruivirch! гэж хэллээ. Сїїлд иймэрхїї юм болоход тэгж хэлж байхыг нь олон удаадуулсан учир би энэ їгийг яг тогтоож авсан юм. Гэвч, энэ нь юу гэсэн їгболохыг бїї мэд. Энэ їгийг хэлчихээд туслагч, шатаар бууж одлоо. Би“Наутилус ”- ыг одоо доошоо живж орох гэж байгаа юм байх гэж бодоодяаран буулаа. Иймэрхїїгээр, ямар ч єєрчлєлт гарсангїй, таван хоног єнгєрлєє.Єглєє бїхэн би, тавцан дээр гардагсан. Тэхэд, єнєє хїн єнєє л їгээ давтажхэлдэг байв. Гэвч капитан Немо їзэгдсэнгїй ээ. Арван нэгдїгээр сарын 1 6-нд Консель, Нед Ленд хоёрым хамтєрєєндєє орж ирээд єєртєє хаягласан захидал ширээн дээр байхыг їзэххїртэл би тїїнтэй дахин уулзахгїй нь юм байх гэж бодож байлаа.Би дугтуйг яаран задалж їзтэл францаар тод сайхан бичсэн бичиг байсанбєгєєд бичгийн хэлбэр нь немц їсгийн шовгор хэлбэртэй тєсєєтэй ажээ.Энэ захидлын агуулга нь...“Наутилус” хєлгєн дээр морилонбуй эрхэм профессорАРОНАКС танаа1867 оны 11-р сарын 16.Капитан Немо эрхэм профессор Аронакс таны биеийг маргааш єглєєКреспо арлын ойд хийх ан авд єєрийн биеэр орролцохыг урьж байна.Энэхїї жуулчлалд эрхэм профессор таныг дагалдагсад оролцохыгтаалахсан бол капитан Немо би нэн их баярлахсан байнам“Наутилус” онгоцны капитан Немо гэжээ. - Ан хийх ий! хэмээн Нед дуу алдав. -Тэхдээ Кресло арлын ойд гээч! гэж Консель єгїїлэв.Улаанбаатар хот 2011
  • 57. Соёлын сургууль Цахим номын сан -Тэгвэл энэ хїн зарим хуурай газраар гардаг байх нь ээ? хэмээн Недасуулаа. -Бодвол, захидлаас ойлгомжтой биш її гэж би захидлыг дахинуншаад хариулав. -За яахав, хэрэг тийм болсон бол энэ урилгыг хїлээн авах хэрэгтэйхэмээн Канад хїн єгїїлээд хуурай газар гараад бид, цаг їеийн байдлыгхаргалзаж, цаашид хєдлєх тєлєвлєгєє боловсруулъя. Тїїнээс гадна би їмхшинэ мах идчихээсээ буцахгїйсэн байнам гэлээ. Капитан Немо арал буюу тив дээр гарахаас жигшдэг тухай їг болонойд ан хийх энэхїї урилга хоёрын хоорондох этгээд зєрчлийг биэвлэрїїлэхийг оролдолгїйгээр: - Аль вэ, эхлээд Кресло арал гэдэг юу болохыг зураг дээр їзчихьегэсэн хариултаар єєрсдийн маргааныг тєгсгєл болгов. Би зураг дээр эрж байгаад энэхїїу арлыг умарт єргєргийн 32 хоног40хувь, єрнєт уртрагийн 167 хоног 50хувь дээр оллоо. Тэр арлыг 1801 ондкапитан Креспо нээсэн юм. Испаны хуучин зураг дээр туунийг Рекка де лаПиат гэж нэрлэдэг нь орчуулбал: “Мєнгєн хад” гэсэн уг. Энэ арал бидний анх хєдєлсєн газраасбарагцаалбал мянга найман зуун миль зайтай 6айлаа. Їїгээр бол«Наутилус» анхныхаа чиглэлийг єєрчилж, одоо ємнє дорно зїгийг барьжявав. Би Номхон далайн умарт хэсгийн уудам хязгаарт тєєрєлдсєн тэрхїїбяцхан цэгийг зураг дээр єєрийн нєхдєд зааж єглєє. - Хэрэв капитан Немо заримдаа, хуурай газар гарах бол хїн амьтангуйэл хуль арал Сайгон авдаг нь ойлгомжтой боллоо. Нед Ленд хариу дуугарсангуй толгой сэгсрээд, Консель тэр хоёр гарчодов. Хэлгїй мэт санагдах, онгоцны хэнэггїй зарцын авчирсан оройн зоогийгидээд би, нилээд сэтгэл хєдлєнгїй хэвтэртээ орлоо. Маргааш єглєє нь арван нэгдїгээр сарын 17-нд би нойрноос сэрвэл“Наутилус” хєдлєхгїй зогсож байхыг мэдлээ. Би яаралгїй хувцаслаадїзэсгэлэнт танхимд орж очтол тэнд капитан Немо байлаа. Тэр намайг угтан босч ирээд мэхийн ёсолж мэндлэлцсэний дараа битїїнийг дагалдах эсэхийг лавлан асуув. Тэр єєрийнхєє найм хоногийн эзгїйдлийг тайлбарлах ямар нэгэнсэдэв мэдэгдээгїй болохоор би тэртухай нь ч асуухыг зїрхэлсэнгїй зєвхєн лминий бие болон миний нєхєд тїїнийг дагалдахад бэлэн байгааг уламжлаад: - Капитан танаас юм асууж болох уу? хэмээн нэмж єгїїлбэл : - Асуу л даа та, хариулж л чадах бол би хариулъя гэж тэр хэллээ. - Хуурай газартай та ямар нэгэн талын харьцаагаа тасалчихсан хэр нь Креспо арал дээр єєрийн эдлэн газар, ой модтой байдаг тань яаж таарч байна даа, ингэхэд? гэж би асууж орхилоо. - Эрхэм профессор та хэмээн капитан надад хэлээд, мэдэж байна уу, їгїй юу. Миний мэдэлд байдаг тэр ой мод нарнаас илч, гэрэл авах явдал байдаггїй юм. Тэнд арслан, бар, ирвэс, ер нь дєрвєн хєлт амьтан байхгїй. Тийм ой тэнд байдгийг ганцхан би л мэднэ. Тэдгээр мод ганцхан миний тулдУлаанбаатар хот 2011
  • 58. Соёлын сургууль Цахим номын сан л ургаж байдаг юм. Энэ бол газар дээрх ой биш усан доорхи ой гэж хариуллаа. - Усан доорхи ий!? хэмээн би хашгарчихад ; - Тиймээ, профессор гуай гэлээ. - Та тэгээд намайг тийшээ явъя гэж байгаа юм уу? - Яг, зїйтэй. - Явган уу? - Гутлаач норгохгїй гээч. Тэгээд бас ан хийнэ гэнэ ээ? - Тиймээ, ан хийнэ. - Буутай юу? - Буутай гэв. Би капитан руу бахархсан нїдээр харсан боловч миний харцзусардсан шинж байгаагїй билээ. “Энэ хїн ер нь хийтэй байх аа. Мань хїний тэр євчин сая найм хоногїргэлжилсэн дэг ээ; магадгїй ер нь одоо ч гэсэн їргэлжилсээр байж. Xайранхїн дээ! Энэ хїнийг би, солиотой байхаасаа этгээд хачин хїн байсан болдээрсэн гэж їзэхсэн” хэмээн дотроо бодлоо. Миний энэхїї бодлыг царайн дээрээс минь магад амархан мэдэжболох байсан даг. Капитан Немо надад юу ч хэлсэнгуй, зєвхєн єєрийнхойноос дагалдах дохио єгєхєд би, тїїний хойноос ер нь ямар нэгэн аягїй юмболоход хїлцэн хїлээх хїний байртай дагаж явав. Би гуанзанд орж очвол єглєєний хоол бэлэн болсон байлаа. - Эрхэм Аронакс та сууж айлд хэмээн капитан хэлээд, ганцханнэрлэхэлгїй шиг л зооглоорой. Би танд усан доорхи ресторан амлаагїйболовч усан доорхи зугаалаг амласан. Тийм учраас, би танд нилээд сайнидэж явахыг зєвлєх байнам. Бид зєвхєн їдэш орой болсон хойно хоол иднэшїї гэлээ. Би тэрхїї зєвлєлгєєг нь дуулгавартай хїлээн авч єглєєний зууш хэрчинээгээрээ л идэв. Єглєєний зуушийг далайн замгаар амт оруулж янзбїрийн загасаар хийжээ. Идсэн зуушаа бид, цэвэр усаар даруулсан бєгєєдби тїїн дээр капитаныг дууриаж «Хальслаг родомений» хэмээх замгийнэсгэсэн ханд хэд хэдэн дусал нэмэрлэлээ. Капитан Немо эхлээд уг дуугїй зуушилж байснаа: - Би бодвол, эрхэм профессор. Кресло арлын ойд ан хийх урилгааваад намайг та туйлбаргїй амьтан гэж їзсэн. Дараа нь таны биеийг усандоорхи ойд би урьсан тухай мэдмэгцээ, намайг ухаан солиорсон гэжбодсон. Ноён профессор, ер иь хїмїїсийг хэзээ ч тэгж гэж єнгєцхєн дїгнэжболохгуй шїї дээ! - Їгїй капитан минь та итгэж... - Хэрвээ хїн єєртєє хїрэлцэхїйц хэмжээний амьсгалах агаар аваадусан доогуур орвол удаан хугацаагаар тэнд байж чаддаг гэдгийг та надаасдутуугїй мэдэж байгаа байх. Усан доор ажилладаг ажилчид ус їл нэвтрэххувцас, тол- гой хамгаалагч тємєр дуулгатай доошоо орж тусгайланзориулагдсан урт хоолойгоор агаар авч амьсгалдаг биз.Тиймээ тэр хувцсыг скафандр гэдэг юм. -Зїйтэй. Гэвч тийм баг ємсчихсєн ажилчин хїн чєлєєтэй хєдєлжУлаанбаатар хот 2011
  • 59. Соёлын сургууль Цахим номын санчаддаггїй юм. Тїїнийг.тусгай шахуургаар амьсгалах агаар дамждаг уртхоолой аргамжаатай байдаг. Тэр ёстой л газартай нь хадчихсан гинж мэтяршигтай. Хэрэв бид “Наутилус”- тай тийм хоолойгоор холбогдох юм бол явжгавихгїйсэн билээ. - Тэгвэл энэ явдлыг яаж їгїйсгэх вэ? гэж би асуув. - Руквейроль-Денейрузийн багажийг хэрэглэдэг юм. Энэ багажийг, эрхэм профессор тантай нэг нутгийн хоёр хїн хийсэн. Харин би цааш нь улам сайжруулж ашигласан тул та єєрийн эрїїл мэндэд єчїїхэн ч гэм учруулахгїйгээр, физиологийн шал єєр нєхцєл бїхий орчинд, усан доогуур хэрэглэж болно. Энэ бол агаар тавин атмосферийн даралттайгаар шахаж оруулсан зузаан хавтгай тємєр сав хэлбэрийн аппарат юм.Уул савыг усан доор орогчийн нуруунд яг л цэрэг хїний їїрэвч шиг бэхэлдэг. Доторхи агаарын да- ралтыг жирийн байдалд хїргэж, тусгай клапанаар цааш нь уушгинд дамжуулдаг тємєрчний хєєрєг шиг нэг тийм хэсэг тїїний дээд талд байдаг. Руквейроль-Денейруз хоёрын ердийн багажинд, усанд шумбагч хїний хамар ам хоёр дээр тавигддаг хийн савтай залгаатай хоёр резин хоолой бий, нэг нь агаар амьсгалахад, нєгєє нь амьсгалсан агаар гаргахад зориулагдаж байсан. Тїїнийг ємссєн хїн амьсгалаа авах буюу гаргахаас шалтгаалж уул хоёр гуурсны нїхийг хэлээрээ таглах буюу нээдэг байв. Тэгвэл би усны дээд давхаргуудын даралтыг далайн тзр гїнд давахын тул дээрх багажийн резин багийг зэс дуулгаар сольж тїїнд сая агаар амьсгалах, гарах гуурсаа бэхэлсэн юм даа. - Их сайн байна, капитан. Гэвч таны єєртєє авч явсан агаар дуусч, тїїний хїчилтєрєгчийн найрлага арван таван хувиас доош орвол тэр амьсгалах аргагїй болно шїї дээ. - Тэр їнээн, профессор. Гэсэн ч би « Наутилус » онгонцны шахуурга тэр саванд агаар хий асар их даралттай шахдаг гэж хэлсэн биз дээ. Тэгвэл энэхїї шахаж оруулсан амьсгалах агаар есєєс арван цаг аажуу уужуу хїрэлцдэг юм. - Дахиад надад эргэлзэх юм алга даа хэмээн би хэлээд далайн гїнд та єєрийн замыг хэрхэн гэрэлтїїлдгийг капитанаас асуучихвал болох уу? Бодвол тэнд нїдгїй, пад харанхуй буйзаа гэв. - Румкорфын аппаратаар гэрэлтїїлдэг юм, профессор Шахсанагаартай амьсгалах саваа ар нуруундаа їїрдэг бол їїнийг бїсэндээ зїїчихдэгюм. Тэр аппарат Бунзений элементээс бїрддэг. Тїїнийг би ердийн аппаратыннэгэн адил калий хлорын давхар ислээр цэнэглээгїй, харин натриарцэнэглэсэн. Аппаратын нєлєєлєх ороомог цахилгаан гїйдэл хуралдуулсанбайж цааш нь тусгай хийцтэй чийдэнд дамжуулна. Энэ чийдэн бол нїїрсхїчлийн хийгээр дїїргэгдсэн могой хэлбэрийн хєндий гуурс байдаг юм.Аппарат цахилгаан гїйдэл гаргахад уул хий цайвар єнгєєр хурц гэрэлтдэгюм. Ингэж л би усан доорхи замаа харж амьсгалж явдаг хїн дээ.-Капитан та, миний тавьсан асуулт бїрд ийм хангалттай хариу єгсєн газарнадад одоо эргэлзэх зїйл єчїїхэн ч алга, Руквейроль, Румкорф хоёрынаппаратын талаар дийлдсэн гэж би єєрийгєє хїлээж байна. Гэвч усандоогуур ан хийхэд биднийг та буугаар зэвсэглэнэ гэсэнд тань маргаанїїсгэвэл єчїїхэн боловч зїйл хожно гэж би итгэж байна.Улаанбаатар хот 2011
  • 60. Соёлын сургууль Цахим номын сан - Тэгвэл миний буу дариар цэнэглэдэг, галт зэвсэг биш гэж капитанхэллээ. - Таны буу тэгвэл шахсан хийгээр ажилладаг байх нь ээ? - Тэгэлгїй яахав. Їгїй та, єєрєє бод л доо, хїхэр, шїї, нїїрс зэргийн альаль нь ч байхгїй, “Наутилус” онгоцны дээр байгаа би яаж дарины тухайдурсах вэ дээ. - Тэдний зэрэгцээ агаараас мянга найман зуун тавь дахин нягторчинд, усан дотор буудахад чинь сум гэдэг асар их эсэргїїцэл туулаххэрэгтэй болно. - Энэ миний бууны буудалтанд саад болохгїй. Жич хэлэхэд Фультоныдараа Филипп Кольс, Берлей гэдэг хоёр анчин хїн, фурси гэгч Франц хїн,Ланди гэгч Итали хїнд тус тус сайжруулж хийсэн мєн иймэрхїї нєхцєлдбуудах буу бий шїї. Ингээд давтан хэлэхэд би хэдийгээр дарьгїй боловчхийгээр цэнэглэсэн буутай гэдгийг анхааруулахаас гадна миний бууныцэнэг шахсан хийн нєєц “Наутилус”- ын цахилгаан шахуургын агаархязгааргїй юмдаг гэдгийг сонсох ёстой. - Гэвч цэнэгийнхээ нєєцийг буудах бїрдээ нєхєх хэрэгтэй биз? -Тэгээд яагаа вэ. Бууг дахин цэнэглэхэд, миний ард їїрээстэйбайгаа Руквейролийн сав ямар хэрэгтэй билээ? Їїний тул ганцхан кранмушгих л хэрэгтэй. Гэсэн ч эрхэм профессор та, усан доогуур ан хийхэдшахсан хий, сум хоёр ялихгуй шаардагддагийг єєрєє їзэж болно. -Тэглээ ч гэсэн далайн ёроолын тэр бїрэг бараг гэрэлтїїлэгдсэнхаранхуйд тийм нягтрал ихтэй шингэн орчинд буудаад; буудаад хол тусахгїй,оноод оноод алж чадахгїй мэт л санагдах юм даа. - Тийм бишээ, профессор. Миний бууны буудалт тус бїр заавал алжтусдаг юм. Хэрвээ л миний бууны сум хїрсэн байвал тїїгээр ч барахгїй ядаждєнгєж шїргэсэн л байвал аянга ниргэсэн мэт унадаг гээч. -Яагаад? -Яагаад гэвэл, миний буу жирийн сумаар бууддаггїй харин Австриулсын химич Лёнибрек бий болгосон тусгай цэнэгээр бууддаг юм. Энэ болдотроо хар тугалган цом бїхий ган бїрхїїлтэй маш жижигхэн шилэн їрлїїдбайдаг юм. Їнэн хэрэг дээрээ энэхїї Лёнибрекийн сум гэгч бол єєртєє тун єндєрхїчдэл бїхий цахилгаан гїйдэл хадгалсан Лейдений єчїїхэн сав байгаа юм.Тэр сав їл мэдэг хєндєгдмєгц л цэнэгээ задалж, хїрсэн амьтнаа ямар ч томбиетэй байсан хєнєєдєг юм. Ингээд нэмж хэлэхэд энэ шилэн їрлїїд, дєрвєнномерийн їрэл сумнаас ялихгуй том, бууны хїхээ хайрцагт арваас доошгїйсум ордог юм даа. -- Бууж егье хэмээн би хэлээд, --Та миний бїх л талын эргэлзээг бїр мєсєн няцаалаа. Иймээс би зєвхєн тэр буугий тань аваад л таны хаа хїрсэн газар хїртэл дагалдахаас єєр арга алгаа гэлээ. -Капитан Немо намайг “Наутилус”- ын хитгэ рїї дагуулан орж Нед Ленд,Консоль хоёрын єрєєний дэргэдїїр гарахдаа тэднийг мєн дуудахад тэд ч мєнэгшин зуур бид хоёртой нийлэн цаашиллаа.Улаанбаатар хот 2011
  • 61. Соёлын сургууль Цахим номын сан -Бид машины танхимын цаадтай байх нэгэн багахан єрєєнд орвол, эндусан доогуур зугаалахад ємсдєг єнєєх скафандр гэдэг ємсгєлий нь ємсєххэрэгтэй болжээ.ТЭНГИС ИЙ Н ЁРООЛ О О Р ЗУГААЛ СА Н НЬ Энэхїї єрєє “Наутилус” онгоцонд зэвсгийн болон хувцасны єрєє альаль нь болдог ажээ. Арав гаруй ємсгєл анчдыг хїлээж хананд єлгєєстэйбайв. Нед Ленд уул ємсгєлїїдийг їзмэгц дур гутсан янзтай ярвайж байсан ньбодвол, энэхїї нїсэр хїнд хувцсанд чихэлдэж орох гэдэг тэр эрд тєдий лтаалагдсангїй буйзаа. - Эрхэм Нед та хэмээн би канадын эрэлхэг эрд зориуд анхаарууланКреспо арлын ой гэдэг усан доорхи ой шїї! гэж хэлмэгц їмх шинэ мах олжїмхэнэ хэмээн найдаж байсан тїїний хїсэл талаар болсонд гол нь горойсонканад хїн : - За мєндєє! хэмээн дуу алдаж тэгвэл эрхэм профессор та энэ хударганд чихэлдэж орохоор завдан байна уу? гэж надаас асуулаа. -Яриад яахав, хонгор минь. -Юу сайхан, дур сайхан. Хэрэв л намайг їїнд хїч тїрэмгийлж чихэхгїй бол би ч ордоггїй дээ! гэж Нед Ленд мєрєє хавчив. -Таныг хэн ч албадахгїй эрхэм ээ гэж капитан Немо, Нед Лендэд хїйтнээр хариулахад, Нед : -Консель чи яах вэ? гэв. -Консель эзнийхээ хойноос зєвхєн усанд битгий хэл галд ч орно! гэж Консель хариу єчив. Капитаны тушаалаар хоёр далайчин хїрэлцэн ирж, энэхїї їргэлж резинээр хийсэн ус їл нэвтрэх хїнд хувцас ємсєхєд бидэнд туслалцлаа.Усны их даралтанд тохируулан хийсэн энэхїї хїнд ємсгєлїїд гадаад байдлаараа дундат зууны їеийн баатрын євч хуяг шиг харагдах боловч тїїнээс уян хатнаа- раа ялгагдаж байв. Уул хувцас їргэлж хийцтэй ємд, цамц, гутал гурваас бїрэлдэх бєгєєд гутлы нь хар тугалгаар улласан байлаа. Цамцны эдийг зэс цагирганд тэлж угласан тул цээжин биеийг усны даралтаас хамгаалж, амьсгалахад чєлєєтэй болгожээ. Цамцны ханцуйд гарын хурууны хєдєлгєєнд саад їл болох резин бээлий залгасан байлаа. Капитан Немо бодвол асар их чадалтай боловуу гэмээр, гадаад байдлаараа ёстой Геркулес мэт сїрлэг нэгэн далайчин Консель бид дєрєв уул ємсгєлийг даруйхан ємсч бэлэн болоход зєвхєн толгойгоо л тємєр дуулганд шургуулах ажил їлдсэн байлаа. Гэвч би їїнийг ємсєхєєсєє ємнє єєртєє зориулагдсан буутай танилцах зєвшєєрєл капитанаас авахад тэнд байсан далайчдын нэг нь надад ердийн л нэг буу шиг буу авч єгснийг їзвэл : мєрлєгч нь энгийн бууныхаас арай том болуу гэмээр, гангаар хийсэн хєндий голтой байв. Тэхнээ нь мєрлєгч нь шахсан агаар хуралдуулах сав болж єгдєг бєгєєд гох дарахаар уул савнаасУлаанбаатар хот 2011
  • 62. Соёлын сургууль Цахим номын сан шахсан хий тусгай клапанаар дамжиж гол тємєртєє очдог ажээ. Хїхээ хайрцганд хорь орчим цахилгаан сум байсан нь тусгай автомат пїршээр гол руугаа гїйдэг байлаа. Бууны амнаас нэгэн сум їсрэн гармагц л тїїний оронд дараачийн сум орж бэлэн болсон байдаг ажээ. - Энэ мєн сайхан зэвсэг юмаа хэмээн би магтаад, тэхдээ бас тун хялбар хийцтэй юм байна.Би ч ер нь доошоо буух хїртэл тэсэхгїй нь шиг байна. Гэтэл бид яаж ёроол руу ордог билээ? гэж асуувал : -“Наутилус” одоо арван метрийн гїнд ёроолын элсэн дээр зогсожбайна. Бид явахад бэлэн болжээ, профессор. - Їгїй, бид онгоцноосоо яаж гарах билээ? - Одоо їзнэ ээ, та.Тэгтэл ч капитан Немо зэс дуулгаа ємслєє. Консель бид хоёр тїїнийг мєндуурайн їйлдсэн бєгєєд Нед Ленд салахын ємнє бидэнд анд сайн явахынерєєл тавьж їгээр їдсэн билээ. Цамцны зах дотроо эрэгтэй зэс цагираг бїхийтул зэс дуулгаа тїїнд эрэгдэж суулгадаг ажээ. Дуулганы зузаан шил бїхийгурван цонхоор толгойгоо эргїїлэн урагшаа буюу хажуу тийшээ харж болохбайлаа. Би Руквейролийн аппаратын краныг нээгээд, Румкорфын дэнгбїсэндээ дїїжлээд гартаа буугаа барилаа. Ємсгел хїнд хувцас, ялангуяа хартугалагаар улласан гутал намайг бараг шалтай хадаж байлаа. Би нэг чалхаж їл чадах мэт санаж байв. Гэвч энэ ч зїйн хэрэг байсан юм байлгїй. Намайг хувцасны єлгїїрийндэргэдэх бяцхан бїхээг дотор чирч аваачлаа. Миний бусад нєхдийг ч мєн лминий нэгэн адил араас тїлхлэн оруулчихдаг байна шїї. Бидний араасхаалга хэрхэн хаагдсан чимээг би їл мэдэг сонссон бєгєєд энэ хэр падхаранхуй байлаа. Хэдэн минутын дараа миний чихэнд юм шуугих дуулдахад би, ямарнэгэн хїйтэн юм дороос дээшээ, цээж єєд єгсєєд байхыг мэдэрлээ. Бодволмашины танхимд нэг кран нээчихсэн бололтой. Тэгээд л бидний зогсож буйбїхээгийг далайн усаар дїїргэж байгаа байлгїй, Ус уул бїхээгийг бїрмєсєндїїргэсний дараа «Наутилус» онгоцонд хоёр дахь хаалга нээгдэж, бид бїдэгцайвар гэрэл олж їзлээ. Ингээд л секундийн дараахан бид далайн ёроолооралхаж гарав. Далайн ёроолоор зугаалсан сэтгэгдлээ би одоо ер нь яасхийгээдбичижхэе дээ? Би єєрийн їзсэн гайхамшгийг тэр байтугай уран зураачийнбийр урлаж їл чадах усан доорхи тэр сайхан єнгє їзэсгэлэнг яавал їгээрдамжуулж чадах вэ? Энэ їед капитан Немо тїрїїнд, бидэнтэй явсан далайч сїїл барьжявлаа. Консель бид хоёр дунд нь тємєр дуулга нэвт ярьж болох шиг басзэрэгцэн алхаж билээ. Би єнєє хїнд емсгєл шахсан хий цахилгаан цэнэгбїхий сав, тугалаган ултай гутал, самрын ясан доторхи идээ шиг, саяынбєндгєр багана дотор бєндєгнєж явсан толгой дээрээ байгаа тємєр дуулгазэргийн хїндийн жинг мэдрэхгїй байв. Миний энэхїї хэрэглэж явсан эдлэлїїдусан дотор орохдоо, хэд хичнээн хэмжээний ус тїрж гаргасан бол тэрхїїтїрсэн усныхаа жингээр хїнд нь хорогдсон бїлгээ. Аль хаа байсан тэр дээрїед Архимед анх нээж олсон физикийн энэхїї хууль надад хєдлєх бїрэнбололцоо єгсєн тул би уул хуулийг магтаж мандуулахад бэлэн байлаа.Улаанбаатар хот 2011
  • 63. Соёлын сургууль Цахим номын санГучин фут зузаан усыг харгалзахгїйгээр далайн ёроолд гялбам хурцгэрэлтэй байсан нь намайг тун их гайхуулж билээ. Усны энэхїї зузаандавхаргыг нарны туяа саадгїй нэвт тусч, далайн ёроолыг гэрэлтїїлсэн тулби хэдэн зуун метрийн цаадах єчїїхэн жижиг зїйлсийг ялган таньж байв.Нїдэнд харагдах газраас цааш гэрэл бїдэгрэн, бїдэг нь єтгєрєн харласаар,яваа яваандаа їл мэдэгдэм єнгєєр хєх цэнхэртэн замхарч харагдлаа.Намайг тойрон буй орчин мєн л єнєє агаар мэт санагдсан бєгєєд зєвхєнхуурай газрын агаараас нилээд нягт балов уу гэмээр тэхдээ тїїнээс чбагагуй тунгалаг байв. Миний чанх дээр далайн тєвшин налайж байхыг бихарлаа. Бид далайн эрэг орчны элстэй адил їрчлээ атриагїй тов толигор,нарийн ширхэгтэй торгон элсэн дээгїїр явж байв. Энэхїї нїд гялбам хурцєнгєтэй торгомсог хивс ёстой л нарны тусгал толь болсон ажээ. Хэсэг тус бїрнь гэрэл туяагаар цацарч агсан усны давхарга чухам яагаад тийнхїї хурцгэрэлтэж агсан учир нь энэ байв. Хэрэв би, усан дотор гучин фут гїнд, яг лусны гадаа, нартай єдєр мэт тийм цэлмэг. Тунгалаг байсан гэж хэлбэл хїмїїснадад їнэмших болов уу? Арван таван минутын турш бид хэнд ч мэдэгдэшгуй тийм бяцханамьтад буюу хэд хэдэн миллиард хясааны тоосонд дарагдсан элсэн хивсэндээгїїр туучин явав. “Наутилус”- ын бараа бїдгэр бїдгэрсээр аяндаа їгїйболлоо. Тїїний алсаас харагдах хїчирхэг цахилгаан чийдэн єєрийн хурцгэрлээр шєнє биднийг эргэж ирэхэд тус болох ёстой байв. Бид хэдий яваад л байвч, асар єргєн элсэн цєл зах хязгааргїй мэтажээ. Би єєрийн ємнєх шингэн хєшгийг гараар ярж хаяхад, тэр миний ардэгшин зуур дахин хаагдаж элсэн дээр гарсан бидний мєр дээрх усныдавхаргын даралтын хїчинд дахин тэгшлэгдэж байлаа. Ийнхїї явтал ашгїй нэг алс тэртээ ямар нэгэн харлах бараа харагдажбилээ. Тїїнд ойртон очоод ажиглавал ургаа амьтнаар єтгєн хучигдсан усандоорхи хадан цохио ажээ. Тэнд л би шингэн орчинд, этгээд онцгой гэрлийнгоёмсог цацралыг олж їзээд нїд дальдарч бїлгээ. Энэ хэр єглєєний арван цаг билээ. Нарны гэрэл хурц єнгєєр ташуутусч, гурвалжин призмийн дундуур гарч задрахын нэгэн адил хугарчургамал, амьтан, хад, бут зэргийг гэрэлтїїлэн долоон єнгєєр солонгорчбайлаа. Уран зураачийн будаг нийлэх модон дээр нялсан єнгє єнгийн будагмэт усан доторхи ягаан, цэнхэр, хєх, ногоон, шар улбар, улаан єнгєе тодялгаран туяарах гэдэг ёстой л нїдэнд чимэгтэй ажээ. Миний сэтгэлийг донсолгон байсан тэрхїї баяр хєєрийг биКонсельтойгоо хуваалцаж чадахгуй байсан маань юутай харамсалтайбилээ? Бас капитан Немо єєрийнхєє усан цэрэгтэй ярилцаж байсан тэрхїїдохио тэмдгїїдийг мэдэхгїй минь юутай хайран бэ! Дуугуй байхын аргагїйнулмаас би, єєрєє єєртэйгєє ярьж, амьсгалах эрхэм агаараа ямар ч хэрэггїйдэмий їрэгдїїлэн, заримдаа ямар нэгэн юм хашгачиж явлаа. Консель мєн л миний нэгэн адил энэхїї гайхамшиг сайхан їзэгдэлд сэтгэл уярсны улмаас зог туслаа. Їнэнийг хэлэхэд энэ бэрх хєвуун тэрхїї ургаа амьтан, хєндий хэвэлтэнзэргийг хармагцаа л ангилан ялгаж эхлэх мэт санагдаж билээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 64. Соёлын сургууль Цахим номын санТэдгээр амьтад далайн ёрооолоор дїїрэн хєглєрч байв. Энд : Изид,корнулярий “цагаан шїр” єндгєн мєєг мэт бєндийж ганц нэгээрээ буюубєєнєєрєє орших хєндий хэвэлтнууд байх бєгєєд амаа тойрсон туг тэмтрїїлбїхий актиний хэмээх ургаа амьтад бїхэл баг цэцгийн хїрээлэн їїсгэсэн байв. Далайн ёроолын тэрхїї цэцэрлэгт хамгийн гоё чимэглэл нь цагаанцэнхэр єнгийн цацагласан тэмтрїїл, сэрсгэр захтай портит хэмээх хєндийбиетэн, элсэн дээр од мичид мэт їсэрхийлэн тїгсэн далайн одод, салаалсанмушгиа цацраг бїхий далайн офиур хэмээх єргєс биетэнгїїд байв. Далайн ёроолоор мянга мянгаар дэвсэгдсэн : Молоток, донацидэвхрэг сам хорхой “Гребешен” трохус, стромбус аплизин хэмээх далайнтуулай, далайн барагдашгуй баялаг бусад амьтдыг улан дороо няц няцгишиглэн явахдаа їнэн голоосоо би харамсан хайрлаж билээ. Гэвч бидурагшаа явах нь зайлшгїй биш її. Бидний толгой дээгїїр тэнгэрийн єнгєттэмтрїїл бїхий физалийн баг,захаараа ягаан шаргал судлаар хїрээлэгдсэн,зєєлєн ягаан буюу хїрэн ягаан бїрхэвчтэй медузууд алгуурхнаа хєвж байв.Бид пелагей хэмээх медузтай дайралдсан бєгєєд хэрвээ л шєнийн цаг агсанбол Фосфорын гэрэл цацарган бидний замыг гэрэлтїїлэхсэн билээ.Эдгээр бїх гайхамшгийг би дєнгєж милийн хагасын хагас хэр газраас явуутхарсан бїлгээ. Учир нь нэг ч зогсож єхгуй, їргэлж урагшаа алхлан байгаакапитан Немогоос хоцрох аргагїй байв. Удсан ч їгїй газрын хєрсний байдал хувирч элсэн хив- сэн дэвсгэр,америкчууд “Лаг” гэж нэрлэдэг нялцгар шавраар солигдлоо. Энэхїї лагшавар ихэвчлэн цахиурлаг болон шохойлог шїр биетнээс тогтоно. Дараа ньбид замаг ургасан талбараар алхаллаа. Єтгєн ургасан євс ургамлаархучигдсан усан доорхи, нуга зїлэг, уран хїн нэхсэн сахлаг сайхан хивс мэтхєл доор сэвсийж байв. Ургамал зєвхєн бидний хєл доор гишгэгдсэнээр ч барахгуй, мєнбидний толгой дээрээс ч салмайх ажээ. Бид бараг замгаар дээвэрлэгдсэнгудамжилсан зэрэглээ шугуй дундуур явж байв. Тэнд урт гэгч нь тууз мэтнавчит фукус, бєєрєнхийвтєр болон гуурс хэлбэрийн лауренци, нарийннавчит кладостефууд, дэвїїр маягийн кактустай адилхан єргєн навчитродомени гэх зэрэг ургамал байгаа харагдлаа. Ногоон замаг далайн гадаргууд нилээд ойр, улаан нь дунд хэргїнзгийд хїрэн болон хар єнгийн замгууд далайн хамгийн гїн давхаргуудадбїхэл бїтэн цэцэрлэг ой шугуй їїсгэн ургасныг би ажиглалав. Замаг гэдэг байгалийн ёстой гайхамшиг нь ажээ.Ургамлын энэхїїязгуурт, хамгийн бяцханаас нь аваад хамгийн аврагыг нь хїртэл бїгд хоёрмянга орчим дїрсийн замаг багтдаг юм Тэгвэл тавхан миллиметр шоодєрвєлжин талбай дээр дєчин мянган ширхэг багтах тийм хомсхон замгаасаваад уртаашаа таван зуун метр тийм том замаг бас байдаг гээч. “Наутилус”- ыг бид орхиж гарсаар наг хагас єнгєрлєє. Їд болохойртжээ. Їїнийг би юугаар мэдэв гэвэл нарны гэрэл бараг эгц дээрээс тусажусан дотор ороод хугарахгїй байна. Єнгє будгийн їзэмжит орчин явааяваандаа бїдгэрсээр бидний толгой дээрх усан хурмастын оюу номин єнгєаажимдаа алга боллоо. Бид урагшаа жигдхэн алхахад бидний хєлийн чимээ ер бус тодсонсдож байв. Газар дээр дуулж яваагїй тийм єчїїхэн чимээ л тун тїргэн зуурУлаанбаатар хот 2011
  • 65. Соёлын сургууль Цахим номын сантархах ажээ. Нээрээ ч ус гэдэг орчинд дуу чимээ агаараас хол илуу дамждагтул ямар нэгэн чимээ усны гаднахаас дєрєв дахин хурдан дуулдаг учиртай. Энэ їед далайн ёроол нэг тийшээ мэдэгдэхїйц хэвийж ирлээ. Ингэхэдбид зуун метрийн гїнд, арван атмосферийн даралт доор байгаа санжээ.Бодвол миний ємсгєл хувцас иймэрхїї нєхцєлд тохируулагдсан байснаас бидаралт ихэссэний улмаас ямар нэгэн зїдэргээ їзээгїй билээ. Ганцхан л миний хурууны їеїдэд ямар нэгэн ул ойлгогдох ба дайрахбайдал мэдэгдсэн боловч энэ явдал тєдєлгїй мартагдсанбайлаа. Бихэдийгээр єєрийн тэрхїї ємсєж зїїсэндээ дасаагїй боловч урт удаанхугацаагаар явган явж сураагїй болохоор энэ хооронд бїтэн хоёр цаг явахаднадад ядрах шинж ердєє ч мэдэгдсэнгїй ээ. Харин би усаар дэмжигдэж ербус хєнгєн хєдєлгєєнтэй алхалж бїлгээ. Энд гурван зуун метрийн гїнд би нарны гэрлийг бас л харсаар байв.Гэвч дєнгєж бїрэг бараг харагдсан билээ. Єдрийн хурц гэрэл їдшийнулаавтар бор гэрлээр буюу єдєр шєнє хоёрын дундаж єнгєєр солигдов.Гэсэн ч бид замає нилээд сайн харж явсан тул Румкорфынхоо дэнлїїгажиллагаанд оруулах арай л болоогїй байлаа. Гэтэл капитан Немо гэнэт зог тусаж, намайг гїйцэж очмогц гарааурагш сунган бїрэнхийн дунд биднээс хол бус бїдэгхэн харагдаж буй ямарнэгэн бєєн хар юм руу заалаа. “Креспо арлын ой энэ байх нь ээ” гэж би бодсон минь эндїїрсэнгїй ээ. ДАЛАЙ ДОТОРХ ОЙ Ийнхїї бид ойнп захад ашгїй нэг гарч ирлээ. Бодвол энэ нь капитанНемогийн зах хязгааргїй арвин эдлэнгийн гоц сайхан газрын нэгэн буйзаа.Газар дэлхийг ємчилж байсан анхны єдрїїдэд хїмїїс єєртєє эдэлдэг байсанэрхийн нэгэн адил энэхїї ойг тэр єєрийн ємч гэж тооцож байв.Креспо арлын ой асар том модлог ургамлаас бїрэлдэж агсан бєгєєд бидтэдгээрийн ханагар мєчир доор явж ормогцоо би тэндхийн моддын мєчиргишїїдийн онцлог нэгэн байдлыг їзэж мэл гайхлаа. Би ер нь хїн болж хїзїїтолгой зїїсээр тийм юм їзээгуй билээ. Доогуур хивс мэт дэвсгэрлэн буй євс, ногоо моддын хажуугаассалаалж салбарласан мєчрєєс бїгд нугарна, тахийна гэж байдаггїй, харинбїгд дээшээ шугам мэт тэгш боссон байв. Хамгийн нарийхан нахиа тємєрсаваа шиг дээшээ хєвчлєн татагджээ. Фухусууд ба бусад замгууд тойрох орчныхоо нягтаас шалтгаалж,далайнхаа дээд тєвшинд, яг эгц босоо ургажээ. Хэрэв би эдгээр ургамлыггараараа хажуу тийш нь зайлуулаад тавивал дахин босоо байдалдаашилжиж байв. Тєдєлгїй би энэхїї этгээд хачин босоогийн ертєнцєд биднийг хїрээлэнбуй харанхуйд дассаныхаа адил хялбархан даслаа. Ойд газрын хєрс чулууихтэй байв. Тїїний зэрэгцээ усан доорхи ургамлын тєрєл анги маш баялагмэт санагдлаа. Би амьтан, ургамал хоёрыг хооронд нь хольж хутган тєдий лхялбархан ялгаж таньсангїй. Би ургаа амьтанг, усны ургамалтай буюу альУлаанбаатар хот 2011
  • 66. Соёлын сургууль Цахим номын санэсвэл усны ургамлыг ургаа амьтантай эндїїрч байв .Хэн ч гэлээ дээ, ер ньяаж эндїїрэхгїй байх вэ? Энэхїї усан доорхи ертенцийн чинь ургамал амьтанхоёр холь- цолдсон гэдэг нь цадиггїй! Эндхийн бїх ургамал газартай зєвхєннаалдсанаас биш тэндээс ургасан биш гэдгийг би ажиглалаа. Їїнд гайхахявдалгїй. Тэнд їндэсгїй юм чинь газраас шим тэжээл авах гэж газартнааллдаг юм биш зєвхєн л тулгуур олох гэж авцалддаг юм шїї дээ. Тийм чучраас тэд элсэн дээр ч шавар дээрч, хаа ч хамаагуй нїїж суудаг юм. Эдгээрургамал тэднийг хїрээлж байгаа усаар амьсгалж хооллож амьдарч байдагюм.Тэдгээрийн ихэнх нь навчны оронд этгээд хэлбэртэй бяцхан нимгэнхальснууд соёолуулдаг юм. Энэ хальснуудын єнгє : Ягаан, улаан, ногоон, хїрэн, бор, бор хїрэн янзбайдаг. Би энд “Наутилус”- ын ургамлын цуглуулгын хавтсанд хатаасанбайдлаар бус харин бїр амьдрал тєгс байдлаар нь дэлгэмэл дэвїїр мэтпадин-павлин, тод, улаан єнгє церами, нахиагаа соёолуулж буй ламинарутас маягийн арван таван метр єндєр нереоцестей, дээшлэх тусмаа гол ньбїдїїрэх ацетабулярийн баглаа болон далийн бусад олон тєрлийнцэцэглэдэггїй ургамлуудыг олж харлаа. Амьтан нь цэцэглээд ургамал ньцэцэглэдэггїй ямар этгээд хачин ертенц вэ? хэмээн нэгэн байгальч хїн усандоорхи ертенцийг дїгнэж хэлсэн юм гэдэг. Хуурай газрын сэрїїн бус орчнымоддоос хэмжээгээрээ дутахгїй олон янзын ургамлын нємєрт амьд цэцгийнбут мэт, ургаа амьтдын бїхэл бїтэн чуулга харагдаж ахуйд тэдний дээрмахирласан тууш тууш ховил бїхий меандринууд тунгалаг ганган тэмтрїїлтэйкариофилим хэмээх од хэлбэрийн шаргал єнгєтэй шїр биетэн сагсайжбагсайтал цэцэглэн, энэ бїгдийн дээгїїр хуурай газрын. цэцэрлэгийн гуаїзэмжийг туйлжуулан адилтгах гэсэн мэт калибр шувуухайн їеийн олонбяцхан ялаа загас цэцэгнээс цэцэг дамжих шиг, бидний хэл дороос шарєнгийн леписакантууд, нисдэг тахиа болон моноцентрууд бекас шувуудынсїрэг мэт дээр хий дэгдэж байв. Єдрийн нэг цагийн їед капитан Немо амрахдохио єглєє. Бид уртын урт орой нь тоть маягийн сїмийн ганжир мэт дээшээ тэнгэр сїлбэсэн алару модны хажууд тэрийж унав. Энэ амралтын нэн тааламжтай агсныг яана. Ганцхан л хэрэгтэйхэрэггїй юм ярих боломжгїй ажээ. Ємсгэл багтай тул ярьж ч сонсож чболдоггїй ээ. Би єєрийн асар том зэс толгойгоо Конселийн мєн тийм толгойдойртуулан єєрийн сайн нєхрийн хєхєж баярласандаа цогшиж гэрэлтсэн хоёрнїдийг харснаар сэтгэлээ хангаж билээ. Тэр ч гэсэн сэтгэл ханамжтайн тэмдэг болгож ясан толгойгоо тємєрдуулган дотроо инээдэмтэйхэн эргэлдїїлсэн бїлгээ. Бїтан дєрвєн цаг зугаалга хийж явсан авч гэдэс єлсєхгїй байгаад бигайхаж билээ. Яахаараа ходоод тийм єлсєж байсныг бїї мэд. Гэвч би усандоор ордог хїмїїсийн нэгэн адил їхтлээ унтмаар байв. Миний нїдний зовхизузаан шилний цаана аяндаа анилдаж эхэллээ. Би зїїрмэглэж эхэлсэнбєгєєд тэр их нойр ч ганцхан явган яваагийн эрхэнд л баригдаж байсанбилээ. Гэвч капитан Немо аврага усаэ цэрэг хоёр аятайхан жишээ їзїїлсэнтул би элсэн дэвсгэр дээр тэр дороо нам унтчихлаа. Би хичнээн ч унтсан юм бїї мэд. Миний сэрэхэд л капитан Немобосчихсон байсан. Би таатай нь аргагуй суниаж атлаа гэнэтхэн ерєєсєєУлаанбаатар хот 2011
  • 67. Соёлын сургууль Цахим номын санхэдхэн алхам газар, метр єндєр далайн асар том аалз олж харав. Тэрєєрийнхєє хялар нїдээр цоргих мэт ширтэж байх нь бодвол довтлох гэсэнбололтой. Миний ємсгєл баг тїїний шїднээс намайг хамгаалж чадахаарзузаан боловч би айхгїй байж чадсангїй. Яг энэ минутанд єнєє далайчин,Консель хоёр сэрлээ. Капитан Немо тэр далайчинд нєгєє жигшїїрт муухай амьтныг заажєхєд тэр бууныхаа мєрлєгчєєр даруйхан цохиж алав. Тэр асар том їе хєлтєнтэй учирсан явдал далайн энэхїї хєлгїйхаранхуй хар цїнхэлд тїїнээс ч аюултай, єєр амьтантай учирч болох болон,тїїний эсрэг миний энэ ємсгєл хувцас ч хамгаалалт болж їл чадах нэгэнбодлыг надад тєрїїлж билээ. Би болгоомжтойхон явахаар шийдлээ. Би тэрхїї амрал- тыг биднийєнєєдрийн зугаалгын тєгсгєл гэж бодсон минь эндїїрэл болж капитан Немохарин «Наутилус» руугаа эргэхийн оронд мєн л урагшлан явдаг байна шїї.Далайн ёроол улам л хэвгий болж байсан тул бид улам л гїнзгий руу оржбайв. Бидний зуун тавин метрийн гїнд хоёр єндєр хадан цохионы хоорондохнарийхан нугад хїрч ирэхэд єдрийн гурван цаг орчим байсан болов уу.Бидний ємсгєл хувцасны ид шидийн ачаар усан дор ороход хїнд байгалиасзаяасан хэр хэмжээнээс бид ерэн метр илїї дор оржээ. Бидэнд хэдийгээр шалган хэмжих нарийн багаж байгаагїй боловч биєєрсдийгєє зуун метрийн гїнд оржээ гэж бодож гаргалаа.Учир нь ерєєсєєямар ч тунгалаг усанд нарны гэрэл їїнээс гїнд нэвтэрч чаддаг билээ. Тэгвэлбидний байсан тэр гїнд пад харанхуй дїнсийж байв. Гэтэл бидний ємнєгэнэтхэн нилээд хурц гэрэл бадрав. Энэ нь капитан Немо єєрийнхєє цахилгаан чийдэнг асаасных ажээ.Тэхээр нь Консель бид нар ч гэсэн тус бїрийнхээ чийдэнгийн унтраалгатовчийг нэгэнтээ эргїїлбэл тусгай хийгээр дїїргэмэл тахир гуурс цахилгаангїйдлийн нєлєєгєєр тэрхэн зуур гэрэлтлээ. Бидний дєрвєн дэнгийн гэрэл далайн усыг эргэн тойрон хорин таванметрийн зайтай гэрэлтїїлэв. Капитан Немо харанхуй шугуй руу гїнзгийрч орлоо. Мод шингэрчэхэллээ. Энд ургамал нь амьтдаасаа хурдан ховордож байхыг би ажиглав.Бид хэрэв энд далайн ургамлыг олж харахаа бараг больсон бол ургааамьтан, їе хєлтєн, зєєлєн биетэн, элдэв янзын загас мєн л тїрїїчийн хэвээрбиднийг тойрон бужигнаж байв. Миний бодсоноор бол єнєє цахилгаан чийдэн бол далайн амьтдынанхаарлыг татах ёстой билээ. Гэтэл хэрэв л тэд бидэнд ойртож ирвэл,авлахад боломжгїй, нилээд хол зайнд язалзаж байв. Капитан Немо зог тусаж буугаа онилж байхыг би хэд хэдэн удаахарсан боловч тэр буудалгїй буугаа буцааж хурааж байлаа. Эцсийн бїлэгт єдрийн дєрвєн цаг орчимд бид ашгуй нэг зугаалгынхаацаад захад хїрч, ирэх гэсэн газраа хїрч ирэв бололтой. Гэв гэнэтхэн биднийхалз ємнє, мангар том боржин цохио бий болсон нь нїх сїв агуй болсон эгцчавчим элгэн улаан хад байв. Энэ нь Креспо арлын бэл, эх газар ажээ.Капитан Немо зогсов. Тэр бидэнд мєн зогсох дохио єгсєн тул би энэхїї хаданханыг гэтлэн гарахыг хичнээн хїслээ ч гэсэн зогсохосс єєр арга байсангуй.Улаанбаатар хот 2011
  • 68. Соёлын сургууль Цахим номын санЭнд капитан Немогийн эдлэн газрын шувтарга болсон байлаа. Тийм чучраас тэр хїний хилийг алхахыг хїссэнгїй ээ. Тэрхэн зурвас газрын цаана, тїїний їзэн яддаг єєр ертєнц байгаабїлгээ! Ингээд бид буцах замдаа орж, капитан Немо ч мєн бяцханотрядынхоо манлайд гарч “Наутилус” онгоцны зїг биднийг хєтлєн одлоо.Бид “Наутилус” онгоцондоо єєр замаар буцах мэт санагдаж байв. Энэ шинэ зам нэн хэц тул тун ядаргаатай, гэлээ ч гэсэн биднийгдалайн гадаргууд маш хурдан ойртуулж байв. Хэдий тийм боловч даралт гэнэт єєрчлєгдєх явдал, хїний биеэс азотих ялгаж цус хєєрїїлдгийн улмаас, бие махбодод муугаар нєлєєлєх аягїйявдлаас болгоомжилж бид усны дээд давхрагад тєдий л хурдан гарахыгхичээсэнгїй ээ. Энэ аюул их гїнзгийгээс дээшээ цочир гарч ирдэг болгоомжгїй улсадусан доор ажилладаг хїмїїст их тохиолддог бїлгээ. Удсан ч їгїй бид усны гэрэлтэй давхаргад дахин орж ирэв. Энэ хэр нарнилээд доор орж ташуу тусаж байсан тул гэрэл нь усан дотор нэвтрэхдээхугарч ургамал амьтны биенд солонгорч байв. Бид арван метрийн гїнд янз бїрийн загас жараахайгаар хїрээлэгдэналхалж байв. Гэвч одоо болтол бууны дуу нэг гаргачихмаар далайн томхонамьтан олж їзээгїй билээ. -Гэтэл капитан Немо буугаа дахин мєрєндєє авч бутанд шурганхєдєлж буй ямар нэгэн амьтан руу шагайж байхыг би харав. Тэр гохоодарлаа. Чихэнд юм исгэрэх сулхан чимээ сонсогдож, биднээс тавханалхмын зайд ямар нэгэн амьтан унаж ойчих харагдлаа. Тэр бол далайд оршигч цор ганцхан дєрвєн хєлт амьтан далайн минжбайв. Энэ амьтан гэдсээрээ мєнгєлєг цагаан, нуруугаараа хар хїрэн сортой,уртаараа метр хагас арьс орос, хятад газар тун их їнэд хїрдэг. Урт гонзгорбие, богино пагдгар хєл, хавтгай толгой. мухар хоншоор, хулгар чих, уртхавтгай сїїлтэй хуруун завсраа зузаан бєх хальс бїхий тэр амьтныг би ихсонирхлоо. Тэрхуу їнэт амьтан, тїїний хойноос загасчид улайран хєєцєлдсєний улмаас сїїлийн жилїїдэд тун ховор болсон юм. Тэр одоо номхон далайн умарт хэсгээр тохиолдох боловч бїр мєсєн їгїй болох цаг нь бодвол холгїй буйзаа. Єнєє далайчин алагдсан минжийг мєрєн дээрээ авч хаяхад бид цаашаа хєдєллєє. Бид элсэн хотгор дундуур бїтэн цаг явлаа. Заримдаа тэр дээшээ овойж усны гадаргууд ойртовч, хоёр метр хэр очоод л уруудаж байв. Усны гадаргууд ойртох яг тэр їед л би бидний дээр яг л бидэн шиг улс явж, бидний л яасан бїхнийг дуурайж байхыг нь харж байсан бєгєєд тэд, зєвхєн толгойгоороо уруугаа хєлєєрєє єєдєє харчихсан байв. Анхаарал татсан єєр нэгэн їзэгдэл гэвэл бидний тархин дээр нарныгэрлийг їїлс хэсэгхэн зуур хєшиглєн єнгєрч хэсэг хэсгээрээ тасралтгїй хєвжбайлаа. Энэхїї хачин їзэгдлийн учрыг би бодолхийлж байж сая ухаарвалбидний дээгїїр хєвсєлзєж байсан усны давхаргын зузаан нимгэнээсшалтгаалж ус долгионтсоны учир тэдгээр їїлс хєвєлзєж агсан ажээ. Би сайнУлаанбаатар хот 2011
  • 69. Соёлын сургууль Цахим номын санажиглаж хараад тэнгисийн гадаргуу дээр ус хєєсрєн бургилгаж буйг їзэжбилээ Ус маш тунгалаг байсан тул би бїр, бидний дээгїїр тїргэн зуур нисэнєнгєрч буй шувуудын сїїдэр дайрч єнгєрєхииг ч ажигласан бїлгээ. Тэхэд л би, анчин хїн ер нь хэзээ нэгэн цагт олж їзэхэд бэрх нэгэн мэргэн буудалтын гэрч нь болсон юм даа. Ямар нэгэн том шувуу далавчаа єргєн дэлгэн хальсаар ус руу ойртож ирсэн тэр цагт, уул шувуу тод сайхан харагдаж байсан тул тїїнийг усанд хэдхэн метр зайтай бяйхад далайчин буугаа мєрєндєє авч буудсан билэа. Ус руу єнєє шувуу чулуу мэг унаж ирэхдээ тун их эрчтэй унасны улмаас усны эсэргїїцлийг давж, мэргэч буучийн гарт бараг єєрєє орж ирсэн бїлгээ. Энэ бол тэнгисийн шувуудын нэг сайхан тєлєєлєгч асар том хэмжээний альбятрос байж билээ. Бид бїтэн хоёр цагийн турш туулахад бэрх замаг ургасан нуга газар, элсэрхэг хотгороор явлаа. Биднээс хагас миль хэртэй газар ямар нэгэн бїдэг гэрэл ёлтойж харагдах їед би эцсийнхаа хїчийг шавхан зїтгэж явснаа їнэхээр хїлээх ёстой. Тэр бол “Наутилус”- ын чийдэн ажээ. Бид хорин минутаас хэтрэхгїй хугацаанд “Наутилус”- д хїрч очих учиртай. Би тэнл дахин цээж дїїрэн амьсгална хэмээн дїїрэн итгэж явсан нь хийн савнаас хоолойгоор дамжиж, миний дуулган дор орж буй амьсгалах агаар дуусч байгаа мэт санаж явав. Гэтэл биднийг хэсэг зуур саатуулсан нэгэн тохиолдлыг би урьдчилан мэдсэнгїй. Би капитанаас хориод алхмын хойно алхаж явтал тэр гэнэт эргэж над руу чиглэн ирлээ. Тэр тємєр мэт хатуу гараараа намайг газарт наалдуулан дарж авахад, єнєє усан цэрэг ч мєн Конселийг тэгж даржээ. Эхлээд би, ийнхїї бидний зїг гэнэт довтолсон тэр учры нь чухам юугэж їзэхээ мэдэхгїй гайхаж байтлаа, капитан миний дэргэд мєн адилхєдлєхгїй зэрэгцэн хэвтэхэд нь сая учрыг олж тайвширч билээ. Би замгийн бутан доор эргэн тойрон чухам юу болж буйг мэдэхгїйхэвтэж атлаа, толгойгоо єргєн дээш харвал бидний дээгїїр гэрэл сацаргасанямар нэгэн асар том голигор голигор амьтад хєвж єнгєрєхийг харлаа. Энэаврагуу- дыг би аврага загас буюу акул мєн хэмээн танилаа. Энэ аймшигтамьтан хїчирхэг сїїл, хїнийг ганц їмхэхдээ л хоёр хэсэг болгочих ган мэтхурц шїд, шил мэт гєлийсєн нїдтэй билээ. Тэр амьтныг Консель ангилан ялгасан эсэхийг ч бїї мэд, харин єєрєєтїїний мєнгєлєг цагаан гэдэс, арзайсан олон хурц шїд бїхий ам зэргий ньхарчихаад байгаль шинжээч эрдэмтэн байхаасаа барьц алдсан золиодосамьтан мэт харж хэвтлээ. Бидний асар их аз болоход тэдгээр аймшигт араатны нїдний хараатєдий л сайн биш билээ. Тэд бидний яг толгой дээгїїр юу ч їзсэнгуй хєвжєнгєрєв. Бид балар харанхуй модонд барстай дайралдахаас ч аюултайаюулаас азтай ангижирч бїлгээ. Хагас цагийн дараа бид тод цагаан гэрэл нь бидэнд зам зааж агсан“Наутилус” онгоцондоо хїрч очив. Гадаа хаалга нь бидний явсны! дараахаагдсангїй нээлттэй хэвээрээ їлджээ. Бид єнєєх бяцхан бїхээгт явж очмогцкапитан Немо гадаа хаалгаа хаачихав. Тэр дараа нь нэгэн товч мушгимагцонгоцон дотор ажиллаж эхэлсэн шахуурганы шуугих дууг би сонсожєєрийгєє тойрч байсан ус доошилж байхыг мэдэрлээ. Хэдхэн минутынУлаанбаатар хот 2011
  • 70. Соёлын сургууль Цахим номын сандараа бїхээг дотроос ус бїр мєсєн юїлэгдлээ. Тэр їед дотор хаалга нээгдэжбид хувцасны єрєєнд орж очив. Надаас ємсгєл багий минь тайлж авахад би їхтлээ ядарчихсанамьтан, ядаргаа нойр хоёртоо бараг савж унахаа дєхєж байсан боловч усандоогуурхи энэхїї гайхамшигт сайхан зугаалгаараа сэтгэл хэмжээгїй ханасанхїн, єєрийн- хєє єрєє руу явж одлоо. НОМХ О Н ДЄЛГЄ Є Н ГАДАА Д ДАЛАЙ ДООГУ У Р 4000 Б Э Э Р А Я Л С А Н Н Ь Маргааш нь арван нэгдїгээр сарын 18-нд би бие амарч, хєл хєнгєрєнбосч ирээд, “Наутилус” онгоцны тавцан дээр гарч ирэхэд капитаны туслагчмєн л єнєєх хэлдэг їгээ яг хэлж байв. Гэнэт миний толгойд энэ їг “Юу ч харагдахгїй байна аа” гэсэн їг байхнь ээ гэсэн бодол тєрлєє. Нээрээ ч тэнгис хов хоосон байв. Далай дээр ганц ч далбаа їлхарагдана. Креспо арлын уулс бодвол шєнє їгїй болсон байлгїй. Гэрлийнзадаргааны цэнхэр єнгєєс бусад єнгийг шингээн авах тэнгис ганцхан л тэрцэнхэр єнгєє ца- царгаж харагдав. Тавцан дээр капитан Немо єєрєє гарч ирэх хїртэл би тэнгисийнєглєєний сайхан. енгийг сониурхан зогсож билээ. Тэр намайг хараагїй юмшиг дїр їзїїлж одон орны шинжилгээний ажиглалтуудаа хийж эхэллээ.Тїїнийгээ дуус- гаад тэр жолоодлогын бємбєгєр тийш очиж,тїїнийгтохойлдон далай руу ширтэн зогсов. Тэр їед онгоцны тавцан дээр хорь орчим далайчин гарч ирснийгажвал бїгд эрїїл чийрэг,булиа эрс байлаа. Тэд далайд урьд шєнє хаясантороо татаж эхлэв. Эд олон янзын ястан ажээ. Би тэдний дунд хэд хэдэнирланд, франц, славян хїн нэг грек, кристо арлын нэгэн иргэн байхыг ялгажтанилаа. Тэд бїгд дуу цєєнтэй, єнєє л миний їїсэл гарлы нь ухаж мэддэггїй їлмэдэгдэх хачин хэл дээр ярьцгааж байв. Тэд тороо тавцан дээр татаж гаргалаа. Тэр тор нь норманди маягийнболж ирээд доод гогцоонд нь оруулсан мод гинжний тусламжаар нїх нь усандотор онгорхой їлддэг, том шуудай хэлбэртэй ажээ. Энэ шуудай нь онгоцныхитэгт ган аргамжаар уягдаж, далайн ёроолоор чирэгдэхдээ замдаатохиолдсон юм бїхнийг хамдаг байв. Энэ єдєр торонд далайн сонирхолтой амьтад орж баригдсанаасдурдвал: Ер бусын ховдог болохоос гадна, тун этгээд хачин хєдєлдєг,єєрийнхєє муухайд “далайн четгер” гэж хочлогдсон нэг байрнаас нєгєєбайранд єєрийн гар сэлїїрээрээ тулж їсрэн явах загасчин загас, энгийн цагтзїгээр нэг гэдэстэн боловч дайсан ойртохыг мэдмэгц гэдсээ хийлэнцїндийлгэж арьсныхаа хуниасыг тэнийлгээд, аймшигт хурц єргєс, арзайсангэдэстэй болон хувирч, тэр гэдсээрээ дайсныг угтан авах цоохор єнгийнєргєс гэдэстэн зэрэг загас баригдсан байв. Тїїнчлэн “Наутилус”- ын тавцандээр сэгсрэгдсэн торноос хэд хэдэн шаравтар зїсний миног, урт бие ньУлаанбаатар хот 2011
  • 71. Соёлын сургууль Цахим номын сансїїлийн сэлїїрээр бус утас маягийн урт хялгасаар дуусах хоёрын зэрэгмєнгєлєг саарал хялгасан сїїлт, биений нь доод хэсэг урт шулуун сэлїїрээрэмжигдсэн хэд хэдэн тооны хайрслаг шулуун сэлїїрт, хїрэн толботойшаравтар бор треск, олон терлийн быгки, хамгийн эцэст хэдий их хурдан чгэсэн асар том торноос зайлж чадаагїй хэд хэдэн ширхэг гойд сайхантунцууд асгарч байв. Торонд орсон загас мянган фунтээс доошгїй буйзаа. Энэ нь азтайболовч тєдий л гайхалтай бус шїїрдэлт байжээ. Їнэндээ уул тор онгоцны араас олон цаг чирэгдэж замдаа тохиолдсонбїгдийг шїїрдсэн билээ. Барьсан бїх загасыг усан цэргїїд зооринд оруулсан бєгєєд тэдгээрийнхагаыг шинэ дээр нь идэж дуусгах, бусды нь єєр талаар эдлэх ёстой байв. Загас шїїрдэлтийн ажил дуусаж буй тул би онгоц одоохон доошооживж орно хэмээн бодож єєрийнхєє єрєє руу явахаар завдтал капитан Немонадад ойртон ирж єгїїлэх нь : - Тэнгис єєд хараач, профессор! Энэ чинь тэхэд танд заримдаадогшин, заримдаа амгалан амьд амьтан биш гэж їїу? Тэр єчигдєр биднийнэгэн адил л нойрсож єгсєн бол єнєєдєр, єглєє мєн л нойр сайн ханажсайхан зантай нь аргагїй сэрсэн ажээ гэлээ. “Амар мэнд, баяртай маяртай ч їгїй. Хажуугаас нь харсан хїн биднийгдээр эхэлсэн яриагаа л їргэлжлїїлж байгаа юм байлгїй гэж санамаар”хэмээн би дотроо бодлоо. - Хар л даа, та хэмээн капитан їргэлжлїїлж : -Нар хїртэл найртай нь аргагїй дэгдэж єдрийнхєє ердийн амьдралаарамьдарч эхлэв бусуу. Энэ далай тэнгисийн биемахбодын амьдрах их чадлыгажихад ямар сонин бэ! Їїнд бїр зїрх ч бий, судас ч бий гээч. Далайд амьтныцусны эргэлттэй яг адилхан хєдєлгєєн бий гэж тэмдэглэсэн эрдэмтэнМоорийн їгийг би дїїрэн зєвшєєрнє гэлээ. Калитки Немо надаас энэ їгэндээ хариулт авахыг тєдий л их хїсэхгїйбайгаа нь харсаар байтал ойлгомжтой тул би тїїний їгэнд ямар ч нэмэргїй“мєн тийм” “Таны зєв” (тэгэлгуй яахав) гэсэн хариулт єхєєс єєрийн биеийгчєлєєлж дуугарсангїй. Капитан Немо ердєє л їгнїїдийнхээ хооронд урт урт зогсолт хийжєєрєє єєртэйгєє ярьж байлаа. Энэ бол хоёр хїний сэтгэмж байв.Тийм ээ хэмээн тэр їргэлжлїїлэн ; Далайд халуун хїйтний єєрчлєлт, давс шїїний найрлага нїдэнд їлїзэгдэх бяцхан амьтдын хольцоос шалтгаалж їргэлжийн эргэлт болж байдагюм. Халуун хїйтний єєрчлєлтєєс усны нягтрал янз бїр болж їїний эцэстурсгал, эсрэг урсгал бий болдог биш її. Туйлын бїсїїдэд тун єчїїхэн боловч экваторын орчинд нэн иххэмжээний байдаг усны ууршилт халуун ба сэрїїн орны хооронд уснысолилцлыг бас бий болгодог билээ. Тїїнээс гадна тэнгисийн ус дээрээсээдоош орж, дороосоо дээш гарч їргэлж хутгалдаж байдгийг би бас ажигласанюм даг. Далайн усны энэ хєдєлгєєн бол далай амьсгалж буй жинхэнэ тэмдэгюм. Нарны илчинд халсан далайн нэгэн дусал гадаргуугаас ёроолд орж,тэгээс дээш хоёр градусын температурт єєрийн хїндрэлийн дээд хэмжээндхїрч хєрєєд дахин дээшээ дэгддэг билээ. Энэ їзэгдлийн їр дїнг та хойтУлаанбаатар хот 2011
  • 72. Соёлын сургууль Цахим номын сантуйлын тэнд ажиж мэдээд. ус яагаад дээрээсээ єрємтєж хєлддєгийн учрыгойлгох болно гэж ярилаа. Капитан Немо єєрийн энэхїї яриаг дуусгах хооронд “Мєсєн туйл гэнэээ? Энэ зоригт эр биднийг арай тийш нь аваачих гээгїй байгаа?” гэж бибодож амжив. Тэр хооронд капитан Немо дуугїй болж, тїїний хараа тэнгис тийшхандсан бєгєєд тэр усны энэхїї их арвин санг мэрийлттэй; дур сонирхолтой,тасралтгїй судалдаг ажээ. Тэр хэсэг зуур дуугїй зогссоноо, їргэлжлїїлэн; -Далай єєртєє хичнээн их давс уусгадаг гэж санана.Хэрэв далайн усанд ууссан тэр их давсыг шїїж тунгааж авах юм бол хаашхаашаа дєрєв аравны таван миль хэмжээний шоо дєрвєлжин болохсонбилээ. Хэрэв та, эрхэм профессор, тэрхїї давсыг дэлхийн бємбєрцєг дээгїїржигд тараахыг хїсэхсэн бол дэлхийг арав гаруй метр зузаан давс бїрхэхсэнбизээ. Гэвч, та далайн усанд ууссан тэр их давс, байгаль бодисын .ямарнэгэн гажууд зангаас шалтгаалсан гэж бїї бодоорой. Тиймээ! давс далайнусны ууршилтыг багасгасны улмаас усны уур салхинд туугдан одохгїй тулманай ертєнцийн сэрїїн бїсїїдийн хур борооноос хамгаалдаг учиртай. Энэ бол дэлхийн бємбєрцєг дээр байгалийн их хїчийг тэнцэтгэх агууих хїндэт їїрэг биш її гэв. Капитан Немо дахин дуугїй болж, тавцан дээгїїр хойш урагшаа хэдалхсанаа : Тэгвэл, нэгэн дусал усанд хэд хэдэн саяараа байдаг буюу наянмянган ширхэг нь дєнгеж ганцхан миллиграмм жинтэй тэдгээр бактерхэмээх тэр єчїїхэн бяцхан амьтдын гїйцэтгэх їїрэг тийм ч бага бишээ. Тэддалайн усанд буй давсыг єєртєє шингээн авч, далайн усанд уусмалбайдалтай байгаа хатуу чанарын бодисуудыг биедээ хураан авдаг билээ.Тэнд, усны гїнд ургаа амьтад шїр биетний болон хєндий хэвэлтнийбєєгнєрлїїдийг їїсгэж бїхэл бїтэн арап хойгууд, тивїїдийг тогтоодог юм.Тэхэд ус тогтмол нэгэн байдалд байхгїй дээрээсээ доошоо болон дороосоодээшээ, цааш наашаа їргэлждийн хєдєлгєєнд оршиж тэдгээр амьд биесийгтэжээлээр хангадаг билээ. Усны энэхїї дээшлэх доошлох цаг їргэлждийнурсгал, цаг їргэлждийн хєдєлгєєн далайд мєнхийн амьдралыг бий болгодогюм. Тийм учраас эх газар, хуурай газраас їлэмж илїї хїчтэй; нэн илїї їршимтэй, далайн хэсэг бїхэнд їргэлж цэцэглэн байх, їхэж мєхєшгїй, тєгсамьдрал энд буцлан байх нь ихэнх хїмїїст амьгїй хоосон мэт боловч эндоршигч тоо томшгїй амьтад болон надад амьдруулах нэгэн орчин болжээ. Эдгээр їїргийг капитан Немо ярьж байх їед царай нь айхтар хувирч,тїїний тэр яриа надад асар их сэтгэгдэл тєрїїлж билээ. - Тиймээ, амьдрал! хэмээн тэр залгуулан авч жинхэнэ амьдралзєвхєн л энд байгаа юм. Ирээдїйд “Наутилус” шиг єглєє бїхэн цэвэрагаараар амьсгалах гэж дээшээ гардаг орд харш, байшин барилгабосгон,хэнд їл ч хамаарах, эрх чєлєєт хотууд усан доор сїндэрлэнэ гэдэгтби хувьдаа бат итгэж байна… Хэн яаж мэдэх вэ. хэрэв ямар нэгэн эзэрхийэтгээд…гэж хэлэх гэснээ яриагаа дуусгаж чадсангїй аймшигтайгаарнудрага зангидлаа.Дараагаар нь ямар нэгэн харамсалт хар бодлоос хагацахыг оролдох мэтцарай гарган, шууд над руу хандан:Улаанбаатар хот 2011
  • 73. Соёлын сургууль Цахим номын сан - Далайн гїн чухам хэд хичнээн болохыг эрхэм профессор та мэдэхїї? гэж асуулаа. - Би зєвхєн л хамгийн сїїлчийн хэмжилтїїдээр тодорхойлогдсон тэрхэдэн тоог л мэднэ. - Та тэрнийгээ надад хэлчихвэл болохуу? хэмээн капитан мааньнадаас асуухад би : - Дуртай зєвшєєрнє хэмээн эхэлж, - Би танд юу л санаж буй бїхнийгээ л хэлье. Хэрэв би эндїїрээгїй болтэнгисийн дундаж гїн Атлантын гадаад далайн умарт хэсэгт гурван мянгаесєн зуун метр, Газрын Дундад далайд мянга хоёр зуу, харин Атлантынгадаад да- лайн ємнєт хэсэгт барагцаалбал єргєргийн гучин тавдугаархоногт, тэнгисийн хамгийн гїн газрыг хэмжсэн байсаан. Тэдгээрийн эцэст нэггазарт арван хоёр мянган метр, нєгєє нэг газарт арван дєрвєн мянга ерэннэгэн метр, бас нэг га- зарт арван таван мянга нэг зуун дєчин есєн метр тустус гїнзгий байжээ. Эрдэмтдийн бодож байгаагаар бол хэрвээ, далайнёроолыг тэгшитгэж хэмжих аваас тїїний гїн, дэлхийн бємбєрцгийн хаана чтэр, гурван мянга найман зуун метр байхсан гэж їзэж байгаа юм билээ гэв.Тун сайн, эрхэм профессор хэмээн капитан Немо залгуулан авч, - Бидэнд арай дээр бол уу гэмээр нэгэн мэдээ сонсгохсондог оохэмээн найдаж байна. Хэрэв та, Номхон далайн энэхэн хэсгийн гїнзгийгсонирхож буй бол би танд гуравхан мянгаас хэтрэхгїйсэн гэж хэлэхсэнбилээ гэв. Ингэж хэлчихээд капитан Немо нээлттэй байгаа нїхээр орж, тємєршатаар дамжин доошоо буухад би тїїнийг дагалдан одож їзэсгэлэн танхимдорж очив. Яг тэр минутанд сэлїїр сэнс эргэлдэн эхэлж, хурдны хэмжїїрхорин миль заав. Дараагийн єдрїїдэд, тїїгээр ч барахгуй бїтэн долоо хоног капитанНемо миний нїдэнд тун цєєхєн їзэгдэж билээ. Би тїїнтэй их л удаж байжуулздаг байв. Капитаны туслах єглєє бїр єєрийн ажиглалтыг нэн нямбайїйлдэж тїїнийгээ газрын зураг дээр тэмдэглэжээ. Консель, Нед Ленд хоёр надтай єдєр бїр, олон цагаар хамтбайлцахад Консель, бидний єнєєх усан доогуурхи жуулчлалын гайхамшгийгярьж жадчин маань тэр зугаалгад оролцоогїйгээ їнэнээсээ харамсан, харбууж байв. Гэвч би далай доорхи ойд жуулчлах бололцоо дахин олдох байлгїйхэмээн тїїнийг тайтгаруулж билээ. Їзэсгэлэн танхимын цонхны халхавчбараг єдєр бїр удаан цагаар сєхєгддєг тул бид усан доорхи ертєнцийн гуасайхныг їзэж бахдаж їл ханах билээ. Энэ їед “Наутилус” ємнє дорно зїгийг барьж, зуугаас зуун тавинметрийн гїнд явж байв. Гэвч наг удаа капитан Немогийн илїї зан нь хєдєлж,онгоц маань залуурын доош орох мушгилтанд автан далайн ёроол руу хоёрмянган метрийн гїнд орж явчихлаа. Зуун градусын хувиартай термометр, далайн бусад бїх єргєрєгт нэгэнадил харгалзах мэт тэрхїї гїнзгийд харгалзах температур ( - ) тэгээс дээшдєрєв дєрєвний нэгэн градус халууныг зааж байв. Арван нэгдїгээр сарын хорин зургааны єглєєний гурван цагт“Наутилус” уртрагийн 172 хоногт мэлхийн халуун бїсийг огтлон, хоринУлаанбаатар хот 2011
  • 74. Соёлын сургууль Цахим номын сандолооноо Сандвичийн арлуудыг єнгєрлєє. Эдгээр арлын орчинд 1779 оны2дугаар сарын 14-нєє алдарт далайчин капитан Кук амь їрэгдсэн бїлгээ. Дэлхийг тойрох манай жуулчлал эхэлснээс хойш бид дєрвєн мянга найман зуун жаран бээр газар явжээ. Би 29-ний єглєє онгоцны тавцан дээр гарч ирвэл, Гавайн олтригийгїїсгэх долоон арлын хамгийн том Гавайн арлыг онгоцноос хоёр миль орчимзайнд салхин доор талаас нь олж їзлээ. Би тариалангийн талбай, уулсынбэл, далайн эрэгтэй зэрэгцэн одсон уулсын хяр, галт уулсууд болонтэдгээрийн дунд далайн тєвшнєєс дээш таван мянган метрийн єндєртдїнхийж буй Мун-Реагийн оргил зэргийг тод ялгаж харав. “Наутилус” ємнє дорно зїгийг чиглэсэн хэвээрээ явав. Тэр арванхоёрдугаар сарын нэгэнд, уртрагийн 142 хоногт экваторыг огтолж, арванхоёрдугаар сарын 4-нд онгоцны тэмдэглэлт явдал болоогуй тїргэн зуурынаяллын эцэст бид, Маркизын бїлэг аралд тулж ирлээ. Би, єрнєт уртрагийн 39 хоног 32 хувь ємнєт єргєргийн 8 хоног б7хувьдорших Маркизын арлуудын хамгийн томуудын нэгэн болох Пука-Хивийнарал дээр Мартины оргилыг олж їзлээ. Гэвч, капитан Немо газарт ойртоночих нэн дургїй тул би, уулсыг хучсан єтгєн ойгоос єєр, юуч харж чадсангїйбилээ. Эндхийн уснаа орхисон тор, ер бусын амттай бєгєєд зєєлєн махтай,амтлаг шаргал болж ирээд хєх цэнхэр туяа цацаргасан хэд хэдэн ширхэгмакрель, мєнгєлєг єнгєєр солонгорох хєхєвтєр ногоон сарган загас шїїжавчирсан байв. Эдгээр загас идээний ширээнд хїндэт байр эзэлдэг бїлгээ.Дээр нь Франц улсын далбаа намирч агсан тэдгээр сайхан аралтайсалахын ёсыг гїйцэтгээд, арван хоёрдугаар сарын 4-нєєс 11- ийг хїртэл н“Наутилус” дахиад хоёр мянга шахам миль давхилаа. Энэхїї жуулчлалтолгой хєлтний ангийн хос заламгайтны доод ангид багтах кальмар хэмээхмаш соньхон зєєлєн биетний асар их сїрэгтэй тохиолдсоноороо онцгойбилээ. Энэ доод ангид сепи болон аргонавтууд мєн хамаарагдана. Эдгээрзєєлєн биетэн яагаад ч юм дээ, эртний байгальчдын анхаарлыг онцгойтатаж, эртний илтгэгч- дийн судар бичигт эрхэм суурийг эзэлдэг учраасбаячуудын идээ будааны ширээн дээр бага бус хїндлэгддэг байв. Юу ч лгэсэн алдар цуут Галений ємнєхєн амьдарч агсан эртний грекийн эмч Атенсингэж нотолдог бїлгээ. “Наутилус” арван хоёрдугаар сарын 9-ний шєнє тэрхїї кальмарын ихсїрэгтэй учирсан билээ. Тэдгээр олон сая зєєлєн биетэн май загас басардины нэгэн адил сэрїїн бїслїїрээс нилээд дулаан бїсэнд нїїдэг ажээ.Бид тэдгээрийг зузаан болор цонхны цаанаас ширтэж байхад хєл нь тархиндээрээ байхаар байгалиас заяагдсан тэдгээр кальмарчууд толгой дээрхарван мєчєє зогсоо зайгїй арвалзуулан бєгсєєрєє урагшаа тїрэн давхижхарагдав. “Наутилус” хэдий асар их хурдан давхих боловч олон цагийн турштэдгээр кальмараар хїрээлэгдэн явсан билээ. Бид усанд тор хаясан ньтэдгээр зєєлєн биентээс нэн олныг барьсан билээ. Далай биднийг уйтгарлуулсангїй, бидний нїдний ємнє цаг минуттутамд тайз чимэглэлээ єєрчлєн жїжиг їзэгдэл дэлгэн їзїїлж байв. ДалайУлаанбаатар хот 2011
  • 75. Соёлын сургууль Цахим номын санзєвхєн бидний зугаа гаргаад зогсоогїй єєрийн эрдэнийн сангийн нууцаднэвтрэх болол- цоо єгч билээ. Арван нэгдїгээр сарын 11- д би їзэсгэлэн танхимд капитан Немогийн нномын сангаас ном авч уншин суух їед Нед Ленд, Консель, хоёр гялбамхурц гэрэлтїїлэгдсэн далайг болор цонхны араас нэвт сонирхон байлаа.“Наутилус” энэ їед хєдєлгєєнгїй яг зогсож билээ. “Наутилус” єєрийн уснытусгай багтаамжуудыг усаар дїїргэсэн тул мянган метрийн гїнд байсанбєгєєд усны энэхїї гїн хэсэгт ямар ч амьтан оршдоггїй билээ. Энд зєвхєнасар том загаснууд л хааяа нэг явдаг ажээ. Энэ їед би Жак Масэгийн “Ходоодны зуучууд” гэдэг маш сонин номуншиж агсан тул зохиогчийн хурц оюун єгїїлшгїй сайхан бичлэгийг бахданбаясаж сууж билээ. Гэтэл Консель намайг гэнэт : - Эзэн хэрэв таалахсан бол цонхонд ойртон ирэхийг хїсэхсэн хэмээнямар нэгэн хачин этгээд хоолойгоор дуун гарахад ; - Юу болоо вэ, Консель оо? гэж би асуув. - Эзэн єєрєє їз л дээ!Би номоо хойш нь тавьчихаад цонхонд наалдан ус руу харав.Тэгвэл, цахилгаан дэнгээр гэрэлтїїлэгдсэн шингэн орчинд ямар нэгэн їлхєдлєх асар том бєєн хар юм харагдав. Би тэрхїї аврага амьтныг танихыгхичээнгїйлэн нїд салгалгїй ширтэн ажвал миний толгойд нэгэн бодол аянгамэт гялсхийн орж ирэх мэт болоход би : - Онгоц! хэмээн бархирав. - Мєєн...энэ чинь живсэн онгоц байна-гэж Канад хїн хариулав.Нээрээ ч Нед Ленд эндїїрсэнгїй ээ. Бидний ємнє яах ч аргагїй живсэн хєлєгонгоц байв. Тїїний их бие шинээрээ шахам байхыг бодвол аюул учраадхэдхэн цаг болсон мэт ажээ. Тэрхїї онгоцны тавцан дээр гурван тоонышонгийн богино уг байхыг харвал уул онгоц амь гарахын тул шураг модоотас цавчиж їзсэн бололтой. Гэвч тэр нь тус болсонгїй ээ...Живсэн тэрхїї онгоцны сэг юутай харамсалтай сэтгэгдэл тєрїїлсэн гэжсанана! Гэвч тїїнээс ч хэт харамсал тєрїїлсэн нь хэд хэдэн хїний хїїр гулдайнхэвтэж харагдах тїїний тавцан байлаа. Миний тоолсноор бол зургаан хїнийхїїр байсан бєгєєд дєрєв нь эр хїний, нэг нь онгоцны залуурчаас зууралданзогсоогоороо їхсэн байхаас гадна нэгэн эмэгтэй, хїїхдээ тэвэрсээр жижигцонхны ирмэг дээр тэгнэж їхсэн байв. Тэрхїї эмэгтэй нэн залуу ажээ. Чийдэнгийн хурц гэрэлд гэрхїї эмэгтзйнгутаж муудаагуй нуур царайг би ажиж амжив. Бодвол тэр эмэгтэйсїїлчийнхээ тэнхээ шавхан хїїхдээ дээш нь єргєсєн бололтой хєєрхий бяцханїр нь эхийн- хээ хїзїїгээр тэвэрсэн хэвээрээ тэр чигтээ їхжээ.Бусад гурван усан цэрэг жирийн бус байдлаар хєшилдсєнийг харвал тэдєєрсдийнхєє биеийг онгоцонд барьж хїлсэн аргамжийг тайлах гэжоролдсоор їхсэн бололтой. Дєрєвдєх хїн, ердийн амгалан бєгєєд зоримогцарайтай залуурч босоо чигээрээ, хоёр гараа залуур хїрдэн дээр тавьсанхэвээрээ їхсэн байлаа. Хєєрхий хєгшин залуурч живж орсон гурван шурагт хєлєг онгоцоодалайн ёроол хїртэл, сїїлчийнх нь замд жолоодсон хэвээрээ байх мэтсанагдлаа.Улаанбаатар хот 2011
  • 76. Соёлын сургууль Цахим номын сан Юун аймшигт їзэгдэл вэ! Бид аюул сїйрлийн тэрхїї аймшигт зурагнааснїд салгаж чадахгїй байж билээ... Би асар том аврага загасны сїрэг хїний махны їнэрээр айсуй яваагмєн олж харав. “Наутилус живсэн хєлгийг бїтэн нэг тойроход би тэрхїї онгоцны их биедээр: ФЛОРИДАгэж бичсэн уул онгоцны нэрийг олж уншсан бїлгээ. ВАНИКОРО ЗУНДЕРЛАНДЭнэхїї эмгэнэлт нэгэн учрал бол дараачийн иймэрхїї олон тохиолдлынхамгийн эхнийх байлаа. Їїнээс хойш бид усны ёроолд ялзарч гїйцэж буйживсэн онгоцны сэгийг “Наутилус”-ын цонхоор байн байн олж їздэг болов.Далайн гїнд зэвэнд идэгдсэн их буу, сум, гинж, занга болон бусад єдийтєдий тємєр эллэл байхыг бид олж їздэг байлаа.Арван хоёрдугаар сарын 11-нд бид Памумотугийн ольтригт ойртон ирсэнбєгєєд эдгээр ольтригт Бугенвиль (цаг їедээ “Аймшигт бїлэг арлууд” гэж нэрєгсєн) ажээ. Энэхїї ольтригийн арлууд ємнєт єргєргийн 13 хоног Зхувь 20дахьхоног 50 хувь болон єрнєд уртрагийн 125 дугаар хоног, ЗО хувь хїртэлххувиаруудын хооронд дорно-ємнє, дорноос єрнє, умар єрнийг чиглэн хоёрмянга илїї километр газар цувран тогтсон ажээ. Эдгээрийн хамгийн зїїнзахын бїлэг арлыг Дюгийн арлууд гэх ба баруун захын хэсэг арлыгЛазаревийн арлууд хэмээн нэрлэдэг юм.Энэхїї ольтриг нийт гурван зуун далан хавтгай дєрвєлжин бээр талбайгэзлэн жаран тооны бїлэг арлыг багтаан тогтсоны дотор Франц улсадхаръяалагдах Гамбъейн бїлэг арал орно. Эдгээр арал бїгд шїрэн аралбилээ. Хєндий биетнїїдийн удаан боловч цєхрєлтгуй їйлчилгийн эцэсттэдгээр арлыг усан дээр ил гаргаж, эрт орой хэзээ нэгэн цагт хооронд ньхолбох юм. Дараа нь эдгээр шинэ арал зэргэлдээ ольтригтой нийлэхэд нэгталаас шинэ Зеланди, шинэ Коледони хоёр нєгєє талаас : Маркизын арлууднэгэн бїтэн шинэ тив їїс- гэх болноо.Би нэгэн єдєр энэхїї онолыг капитан Немод хэлэхэд ка питан надад хїйтнээрхариу хэлсэн нь;-Хуурай газар шинэ тивээр дутаагуй, харин шинэ хїмїїсээр дутаж байгаа юмшїї! Гэж хариулж билээ.“Наутилус”-ын явах чиглэл ольтригуудын дотроос хамгийн сонирхолтойарал болох Клермон-Тоннер арлын дэргэдїїр санамсаргїй єнгєрєв. Тэрсанамсаргїй тохиолдол Номхон далайн энэхэн хэсэгт байгаа арлууд тасарчтогтсон, шїрийн тєрлийн маш сонирхолтой хєндий биет амьтнуудынчуулганыг судлах их завшаан над єглєє. Эдгээр шїр биет амьтад шохойлогбїрхїїл бїхий амьд бие махбод ажээ. Тэдгээрийн бие цогцсын хэлбэржлийнялгаа миний алдарт багш Мильн-Эдвардст тэдгээрийг нийт таван хэсэгболгон хуваах боломжийг єгчээ. Эдгээр тїм тїмэн маш бяцхан амьтад нийтнэгэн цуваа болон бєєгнєрч шрийн тєрлийн хєндий биетний бие махбодыгУлаанбаатар хот 2011
  • 77. Соёлын сургууль Цахим номын санїїсгэдэг ажээ. Тэдгээрийн ялгаж гаргасан шохойлог бодисоос хад цохио,арал хойг тогтдог байв. Энэхэн орчинд бол тэд, далайтай усам доорхинарийхан ангал завсраар харилцдаг єчїїхэн нуур буюу гїехэн тохойгхїрээлсэн шохойлог цагираг їїсгэжээ. Тэнд усан доор тэдгээр бяцхан амьтадшинэ Кальдоны эргийг тойрсон буюу Паумотугийн бїхэл бїтэн ольтригийгтогтоосон хад цохионы нэгэн ижил хадан цохио хана хэрэм босгон байдагажээ. Єєр газар, жишээлбэл, Маврикийн арлууд дээр тэдгээр амьтад хажууёроол дороо хэр хэмжээгїй гїн гїнзгий усан эргїїлгийг їїсгэн эгц цавчим, машєндєр арсгар хана болон боссон байдаг.Бид, Клермон-Тоннер арлаас хэдхэн кабельтийн газар явахад би тэдгээрхомсхон барилгачдын хийж бїтээсэн нїсэр их ажлыг бахдаж барахгїй явлаа.Ийм хана бїтээж босгоход тэр амьтад хэд хичнээн хугацаа хэрэгтэй болхэмээн Консель надаас асуухад би эрдэмтдийн бодож гаргаснаар бол зуунжил болоход энэ хадан хана єндрєєшєє нэг дюймыг найм хуваасны нэгийнхэртэй ургана гаж хариулбал тэр мэл гайхаж байна. -Тэгвэл энэхї хадан хана гурван зуун метр єндєр болох юм гэхэд... -Зуун ерэн хоёр мянган жил хэрэгтэй дээ, хонгор минь! Тэгвэл шашны судар бичиг газар дэлхийн насыг дэндїї багасгажээ. Тїїнчлэн галба юїлэхийн ємнє байсан ой мод, чулуу нїїрс болон хувирах болтол хичнээн их хугацаа хэ- рэгтэй байсныг авч їзвэл тэр судар бичгийн нотолгоо тєдий л баттай биш болох билээ. “Наутилус” далай дээр хєвж гарах їед би уснаас дєнгєж бултайн єтгєн ойгоор хучигдсан Клермон-Тоннер арлын гадаад байдлыг нарийвчлан судаллаа. Тїїний шохойлог хєрс шороо їер шуурганд далайн давслаг усаар бордогдсон буйзаа.Тэр нэгэн сайхан єдєр зэргэлдээ хуурай газар дээрээс салхинд хийссэнямар нэгэн їр далайн замаг, загасны ялзармал їлдэгдлээр тэжээгдсэнэндхийн хєрсєн дээр унаж ургасан бизээ. Дараа нь мянга мянган мильзайтай газар ургаж агсан наргилын самар далайгаар урсч ирээд долгиогоорэндхийн эрэг дээр шидэгдсэн ч байж магад; хийсч ирсэн жимс їр хєврєлийголж мод болон ургахад, модод хур чийгийн ууршлыг биедээ татаж, булагундран, євс ургамал битїї бїрхсэн бизээ. Тэрчлэн бас зэргэлдээх хуурайгазар дээрээс моддын хамт хаягдсан ямар нэгэн єт хорхой, шавьж тэргїїтэнэнэхїї арлын хамгийн анхны оршин суугч болсон буйзаа. Гэтэл бас ястмэлхий эргийн элсэнд єндгєє булж, залуу моддын мєчир дээр шувуу їїрээзассан болов уу. Ийнхїї амьтдын хїрээлэн аажимдаа олшрон тїгсэн байх.Ингээд хамгийн эцэст залуу ургамал, баялаг амьтдын чуулганд татагдсанхїн ирж суурьшсан бизээ.Эдгээр арал дээр нэн бяцхан амьтдын хїч хєдєлмєрєєр амьдрал ийнхїї бийболжээ.Орой тийшээ Клермон-Тоннер арлын бараа далд орж “Нау тилус” чигээєєрчиллєє. Уртрагийн 135 дугаарт хєлєг матрын халуун бїс хїрмэгц усандоогуур явагч хєлєг єрнє-умар-єрнє зїг чиг авч халуун бїснээс гарсангїйцаашлан явлаа. Халуун орны нарны илч тэсэхийн эрхгуй тєєнєх авч бидхалуунд ядарсангїй бєгєєд гуч дєчин метрийн гїнд усны температур арав,арван хоёр градусаас хэтэрсэнгїй ээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 78. Соёлын сургууль Цахим номын санАрван хоёрдугаар сарын арван таванд Номхон далайн сувд эрдэнэ болсонТаити арлаас буруухнаар єнгєрлєє. Єглєє нь би салхины доод тал рууонгоцноос хэд хэдэн миль зайд тэрхїї арлын уулсын єндєр оргилыг олжхарсан билээ. Тїїний орчны уснаас бид далайн могойны нэгэн дїрс єнгийнпеламид, тунец, макрель зэргийн хэд хэдэн тєрлийн агуу сайхан загасбарьсан бїлгээ.“Наутилус” найман мянга нэгэн зуун миль яваад байв. Бид “Арго” “Дюк-оф-Портленд” хоёр хєлгийн баг сєнєсєн Тонга-Табу хэмээх ольтригийндэргэдїїр явж єнгєрєхєд ”Наутилус”- ын хурдын хэмжїїр явсан газрын есєнмянга долоон зуун хорь дахь милийг зааж байв. Дараахнаар нь бид Фиджиарлыг тойрлоо. Энд “Юнион” онгоцны багийнхныг, “Эрхэмсэг Жозефина”онгоцны ахмад Бюрог зэрлэг хїмїїус алсан юм. Энэхїї ольтриг єрнєдуртрагийн 174-179, ємнєд єргєргийн 62° дугаар хоногуудын хоорондбаруунаасаа зїїнээ гурван зуун жар, хойноосоо урагшаа дєрвєн зуун кило-метр їргэлжилнэ.Тэр хэдэн арван том жижиг арал, хад хясаануудаас тогтсоны хамгийн томнь Вити-Леву, Банда-Леву, Кандубон зэрэг арал болно.Эдгээр арлыг Торчелл анх бораметр бий болгосон жил буюу 1643 ондТасман нээж одсон бєгєєд мєн тэр жил XIV Людовг Францын хаан ширээндсуусан бїлгээ. 18 дугаар зууны хоёрдугаар хагаст тэр арлууд дээр Кук очиж,да- раа нь Д. Антркасто айлчлаад, хамгийн суулд 1827 онд Дю- мон-Дюрвиль газар зїйн энэ бїх ээдрээ гаргажээ.Лаперузын хєлгїїдийн сїйрлийн нууцыг анх тайлсан капитан Диллоны зїрхшимшрэм учралтай нэр уялдсанаараа дурсгалтай Вагелетой тохойд“Наутилус” ойртлоо.Бид энэ тохойн ёроолд хэд хэдэн удаа тор хаяж олон тооны эмгэн хумсгаргаж тэдгээрийг ширээнийхээ ард тэр доор нь хомхойрон идэж билээ.Вагелеа тохой эмгэн хумсны хаялга хэмжээгээрээ асар том ажээ. Эмгэн хумс тус бїр хоёр сая орчим єндєг гаргадаг тул хэрвээ л тэдгээрийг цєлбєдєг їй олон дайсан байгаад, тэдгээрт їржих бололцоо єгдєггїйсэн бол энэхїї тохой тєдєлгїй эмгэн хумсаар дїїрэх байв.Мань Ленд єєрийнхєє хомхойролд сїїлд нь гэмшиж дуу тавиагїй нь эмгэнхумс гэдэг амьтны махыг хїний ходоод боловсруулж чадахгуй байхёсгїй,цор ганцхан зууш болох тул болой. Їнэндээ ч насанд хїрсэн хїний нэгєдрийн хоолонд байвал зохих гурван зуун арван таван грамм азотлогбодисыг хїртэхийн тул энэхїї толгойгїй зєєлєн биетэй эмгэн хумсыг зуунерэн хоёроос доошгїй залгих хэрэгтэй бол уу.Арван хоёрдугаар сарын хорин таванд “Наутилус” 1606 онд Квирос нээж,1768онд Бугенвил судлан шинжлээд, 1773 онд Кук одоогийнх нь нэрийг єгсєнШинэ-Гебридийн ольтриг дунд хєвж байв. Энэ хэр бид Арру аралд нилээдойрхон явав. Їд дундын ажиглалтын їед би онгоцны тавцан дээр гарчирэхдээ энэхїї арлыг олж харлаа. Тэр арал нэн єтгєн ойгоор битїї хучигдаж,єндєр уулын шовх шовх оргилоор чимэгджээ.Би капитан Немог найм дахь єдрєє олж їзсэнгїй. Тэр арван хоёрдугаарсарын 27-ны єглєє онгоцны їзэсгэлэн танхимд орж ирээд толгой дохих ньтав хїрэхгїй минутын ємнє гараад орж ирсэн хїний байртай харагдлаа. Тэрїед би зураг дээр “Наутилус”- ын замыг мєрдєж суув.Улаанбаатар хот 2011
  • 79. Соёлын сургууль Цахим номын сан Капитан ширээнд ойртон ирж зураг дээр хуруугаараа хатгахын хамт:- Ваникоро хэмээн дєнгєж ганцхан їг хэллээ.Тэр їг нь миний чихэнд буун дуу мэт тод сонсдож билээ. Учир нь Лаперузынхєлгїїд сєнєсєн тэр арлын нэр тийм байсан юм.-“Наутилус” Ваникорог чиглэн явна уу? гэж би босон харайвал : -Тиймээ, профессор минь гэлээ. Би ”Буссоль” “Астроляби” хоёр бут їсэрсэн тэрхїї алдарт арлыг нїдээрээ їзэх нь ээ! Бид удахгїй Ваникоро хїрэх її? - Бид хїрчихээд байна аа, профессор гуай.Би капитаныг дагалдан онгоцны тавцан дээр гарч орчин тойрныг шунахайнь аргагїй эрэгцуулэн харвал зїїн хойт зїгт дєчин миль орчим їргэлжилсэнурт шїр далангаар хїрээлэгдсэн яах ч аргагїй л галт уулын оргилтоос гаралїї- сэлтэй хоёр арал бїртийн їзэгдлээ.“Наутилус” шїр далан дотор нарийхан зурвас судгаар шурган орвол далайнусны тїрлэгийн шугамын цаадтай тавиас жаран метр гїн зогсоолд орсонбайв. Єндєрр єндєр дал моддын сїїдэр дор, бидний ойртож буйг нэн иханхааран ширтэж буй хэд хэдэн зэрлэг хїн байхыг би олж харвал тэд“Наутилус”- ын ээрїїл хэлбэрийн хав хар их биеийг асар том халим хэмээнэндїїрсэн буйзаа. Капитан Немо надаас Лаперузын сїйрлийн тухай чухам юу мэдэх вэ гэж асуухад би ;Нийтэд л юу мэдэгдсэн бол тэрний нь л би мэднэ гэж хариулав.-Маш сайн. Гэлээ ч гэсэн та тэр нийтэд мэдэгдсэн зїйлээ надад хэлчихэжболох уу?-Тун дуртай ярьчихъя хэмээн би Дюмон-Дюрвилнйн мэдээлсэн бїхнийгсонсголоо.-Тэдгээр баримтат зїйлийн агуулга нь гэвэл : Лаперузаг, тїїний туслахЛанглийн хамт 1785 онд ХVI Людвиг “Буссоль” , “Астроляби” хэмээх хоёржижиг хєлєгтэй дэлхийг тойрох аянд явуулсан юм.Францын засгийн газар Лаперузын хєлгїїдийг удаан хугацаагаар їгїйболчиход нь сэтгэл тїгшин 1791 онд аврах экспедицийг Бруно Д.Антркастогийн удирдлагын доор тєхєєрєн, “Итгэл” “Хайгуул” гэсэн нэртэйхоёр том хєлгийг Брестээс есдїгээр сарын 28-нд хєдєлгєсєн ажээ. Тїїнээсхоёр сарын дараагаар Францын засгийн газар “Эльбермель” хэмээхонгоцны капитан Боуэн гэгчээс ємнєт Георгийн эрэг орчинд ямар нэгэнэвдрэл сїйрлийн їлдэгдэл байна гэсэн мэдээ авсан боловч энэ мэдээг жичхэлэхэд тєдий л тодорхой мэдээг авч чадаагуй. Д. Антркасто, капитанГунтерийн илтгэлд дурьдсанаар Лаперузын хєлгїїдийн сїйрэл болсонадмиралтействын арлуудыг чиглэн єєрийн аянг їргэлжлїїлсээр байжээ.Д.Антрмастогийн эрэл ямар ч амжилт олсонгїй ээ. “Итгэл”, “Хайгуул” хоёрВаникоро арлын дэргэд зогсолгїй єнгєрчээ. Тэрхїї аян нэн азгуй тєгсчД.Антркасто єєрєє, хоёр туслах ба хэд хэдэн далайчныхаа хамт амьсїйджээ.Лаперузын хєлгїїдийн сїйрлийн маргаангїй мєр дээр далайн хєгшин чонокапитан Дильон анх орчихсон байлаа.1824 оны 5 дугаар сарын 15-наа “АриунПатрик” хэмээх онгоц шинэ Гебридийн арлын нэгэн болох Тикопиа арлындэргэд зогссон гэнээ. Тэнд нэгэн улаан арьстан капитан Дильонд бариулдээр нь ямар нэгэн бичиг сийлсэн сийлмэлийн иш худалдсан байжээ. ТэрУлаанбаатар хот 2011
  • 80. Соёлын сургууль Цахим номын санулаан арьстан тїїнээс зургаан жилийн ємнє Ваникоро арлын дэргэдэх уснаасцухуйсан хад мєргєж сєнєсєн онгоцон дээр явсан хоёр Европ хїнийг ууларал дээр олж харсан гэжээ.Тэр даруй л Дильон дэлхий нийтээрээ сэтгэл тїгшиж байсан Лаперузынхєлгїїдийн сїйрлийн тухай ярьж буйг таамаглажээ. Тиймээс тэр улаанарьстнуудын хэлснээр сїйрлийн ул мєр элбэг їлдсэн Ваникоро арал хїрэхээршийджээ. Гэтэл тэр шийдвэрээ хэрэгжїїлэхэд нь далайн урсгал, салхи хоёрсаад одсон байв.Дильон тэндээс Калькутт хїрч єєрийн нээлтээрээ тэнгисийн тээврийн Азийннийгэмлэг, Ост-Дорнот-Энэтхэгийн компани зэргийг гайхуулж чадаад мєн“Хайгуул” гэсэн нэртэй єєр нэгэн хєлєг онгоц авч 1827 оны нэгдїгээр сарын28-наа Францын засгийн тєлєєлєгчийг онгоцондоо авч, Калькуттаас хєвєноджээ.Номхон далайн хэд хэдэн хэсэгт зогсож, ажиж дєхсєєр явж 1827 оны 7дугаар сарын 7- нд “Хайгуул” онгоц одоо “Наутилус” зогсож буй Ванухэмээх тэр зогсоолд зангаа хаясан гэнэ ээ. Тэнд Дильон сїйрлийн нэн олон сэг олсны дотор хєлєг онгоцны занга, элдэвтєрлийн багаж, ачаа єргєх хэрэгсэл, чулуу дїїгїїрдэгч зэвсэг, арван найманфутын ном, одон орны судлалын эвдэрхий багажууд байсан бєгєєдэдгээрийн хамгийн эцэст “Намайг Базен цутгав” гэсэн бичиг, “1785 ондБрестийн зэвсгийн їйлдвэр цутгасан тамгатай хїрэл хонх олжээ. Иймд одооэргэлзэх явдалгїй болжээ.Дильон иш баримттай зїйл их цуглуулахын тул 1827 оны аравдугаар сархїртэл Ваникоро арал дээр байжээ. Дараа нь зангаа єргєж Шинэ Зеландаардайран Калькутт орж, тэндээс Францад очиход тїїнийг нэн их найрсаг хїлээнавчээ.Яг тэр їеэр сураггїй алга болсон Лаперузын алдарт зориулан нэрлэсэн“Астроляби” онгоцны капитан Дюмон-Дюрвиль. Дильоны нээлтийн тухай юуч мэдсэнгїй сїйрлийн ул мєрийг шал єєр зїгт эрж явжээ. Нэгэн халимынангуучаас Лузиад ба Шинэ Каледоны зэрлэг хїмїїст умарт Людовигийн одонба медаль байгаа сураг дуулжээ.Дильон, Ваникоро арлыг орхиж одсоноос хоёр сарын дараа Люмен-Дюрвиль, Гобарт-Тоуны арлын дэргэд зангаа хаясан ажээ. Зєвхєн энд л тэрДильоны бїтэмжийг олж сонссон байв. Гэтэл бас мєн тэндээ Калькуттаасяваа ”Юнион” хєлєгний капитаны туслах Джемс Гоббс гэгчээс єєр нэгэнтодорхой баримтат зїйл дуулжээ. Тїїний нотолсноор бол тэр ємнєтєргєргийн 8 дахь хоног 18 дахь хувь, дорнот уртрагийн 15 дахь хоног 30 дахьхувь хоёрын хооронд буй арал дээр зогсоход тэндхийн зэрлэгїїдэд тємрийнгонзгой хэсэг болон улаан эдийн тасархай байхыг олж їзсэн гэжээ.Дюмон-Дюрвиль тэдгээр эсрэг тэсрэг хоёр нотолгооны алинд нь їнэмшихээмэдэхгїй гайхаж атлаа юу ч гэсэн капитан Дильон єєрєє явахыг шийджээ.1828 оны хоёрдугаар сарын 10-нд “Астроляби” онгоц Тикопиа аралдхїрэлцэн ирж, тэнд байсан цагаан арьстан нэгэн усан цэргийг онгоцондообоцманы тушаалд элсїїлэн аваад Ваникоро арлыг чиглэжээ. Тэр аралдхоёрдугаар сарын 12-ноо хїрэлцэн ирээд “Астроляби” хєлєг уул арлын шїрэнцагирагийн гадна талд ес хоног хїлээсний эцэст хоёрдугаар сарын 10-ндВану зогсоолд орсон ажээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 81. Соёлын сургууль Цахим номын сан“Астроляби” онгоцны цэргїїд арлыг тойрч эрэлхийсний эцэст, 23-ны єдєр,эвдрэл сїйрлийн баримт болоход тэдний л хэрэг болохгїй хэмхэрхийїлдэгдэл хэдхэнийг авчирчээ. Нутгийн зэрлэгїїд онгоц сїйдсэн газрыг заажєхєєс татгал- заж хэл мэдэхгїй буюу ойлгохгуй байгаа маяг їзїїлснийзэрэгцээ зэрлэгїїдийн байдал сэжиглэлтэй болж сїйрэлд учирсан хїмїїстэйтэд муу харьцсан болов уу гэсэн бодол тєрїїлж билээ. Їнэхээр ч Люмен-Дюрвилийг зэрлэгїїд, Лапе- руз ба тїїнийг дагалдсан хєєрхийгийн єшєєгавахаар ирсэн болов уу гэж айсан ч байж магад билээ.Ингэтэл хоёрдугаар сарын 26-нд элдэв тєрлийн бэлэг санд болон амлалтбаталгаа зэрэгт сэтгэл татагдсан улаан арьстнууд єш хонзонгийн аюултэдэнд заналхийлж буй биш гэдгийг ойлгомогц капитаны туслах Жакинодонгоц сїйдсэн газрыг зааж єгчээ.Тэнд дєрєв таван метрийн гїнд Паку, Вану хоёр хадны хооронд шохойлогбїрхїїлээр хогжруутсан занга, их буу, тємєр ба тугалган хулдац зэрэг зїйлсхэвтжээ. “Астроляби” онгоцноос тусгай завь очиж тэнд байсан манганайман зуун фунт хїнд занга болон найман фунтийн сумаар бууддаг их буу,хоёр чулуу шидэгч нэгэн гонзгой тугалган цул зэргийг арай ядан татажгаргасан ажээ.Дюмен-Дюрвиль улаан арьстнуудыг сайтар байцаан асуусны эцэст, Лаперузтэрхїї арлын дэргэд хоёр хєлгєє хоёулыг алдсаны эцэст, тэдгээрийн сэгээргурав дахь бяцхан онгоцоо барьж задгай их далайд їл мэдэгдэх зїг гарчєгчээ... Чухам хаашаа явсныг хэн ч їл мэднэ.Иймд “Астроляби” онгоцны дарга мангифер модны дэргэд зоригт далайчЛаперуз ба тїїний нєхдийн дурсгалт хєшєє барихыг тушааж, шїр гантигсуурьтай жижиг дєрвєлжин суврага босгохдоо, зэрлэгїїд эвдлэн сїйтгэхээсболгоомжилж уул хєшєєндєє хэсэгхэн ч тємрийн зїйлтэй юм оруулсангїй ээ. Тїїний дараа Дюмен-Дюрвиль шалавхан зангаа єргєн авч одохыг завдсан боловч “Астроляби” хєлгийн баг энэ газар ширїїсч байсан халуун ханиад євчинд нэрвэгдэж капитан єєрєє ч гэсэн хїнд євчтэй агсан тул зєвхєн гуравдугаар сарын 17-ноо эргэх замдаа оржээ. Тїїний зэрэгцээ Францын засгийн газар Дюмен-Дюрвиль, тїрїїчийн ярьсан Дильоны тухай юу ч мэдэхгїй байх бий хэмээн болгоомжилж Ваникоро арлын зїг Легоарна ДеТромеленоор толгойлуулан “Байонезку” хэмээх жижиг хєлєг явуулжээ.“Байонезку” хєлєг, “Астроляби” онгоцыг Ваникороос явснаас хэдэн сарын дараагаар тэнд хїрэлцэн очиж ямар ч шинэ сонин зїйл олсонгїй боловч зэрлэгїїд Лаперузын хєшєєг хєндєєгїй байгааг їзэж иржээ.За тэгвэл капитан Немод миний уламжилж чадах зїйл энэ л байлаа.- Тэгвэл хэмээн тэр надад тэрхїї арал дээр эвдэрсэн хоёр хєлгийн сэгээрбарьсан гуравдахь онгоц чухам хаана, хэрхэн сєнєснийг одоо хїртэл хэн чмэдэхгїй байх нь ээ? гэвэл :- Тиймээ, хэн ч їл мэднэ гэж би хэллээ. Капитан надад юу ч хэлсэнгїй, харинєєрийн хойноос дагалдах дохио єгєєд їзэсгэлэн танхимд явж орлоо.“Наутилус” хэд хэдэн метрийн гїнд доошоо живж ороход, тїїний хажуугийнхоёр гэгээвчний тємєр халхавч сєхєгдлєє.Би гэгээвчинд духаа наалдуулан харвал далайн ёроолым шохойлог тогтоц,ургаа ба суугаа амьтад, замаг урагш хойшоо сїлжилдэх їй слон загасныУлаанбаатар хот 2011
  • 82. Соёлын сургууль Цахим номын сандунд Дюмон-Дюрвилийн экспедицийнхэн гаргаж авч чадаагїй сїйрлийнїлдэгдэл.занга, их буу, шураг мод, гинж, ном зэрэг юмс байлаа. Эдгээрсэгийг 6и харж харамсан байсан тэр цагт капитан Немогийн хоолойчичирхийлэн байж єгїїлэх нь :- Лаперузын экспедицийн францын эргээс 1 785 оны арван хоёрдугаар сарындолоонд “Буссоль” “Астроляби ” гэдэг хоёр хєлєгтэй гарсан билээ. Тэдэхлээд шинэ Каледони дээр Ботани-Бей хїрч, тэндээсээ Санта-Круцийгчиглээд Гавайн бїлэг аралд хамаарагдах Намук аралд ирж зогссон юм.Ингээд Лапе- рузын хєлгїїд Ваникорын їл мэдэгдэх хаддын ойролцоохїрэлцэн ирэхэд тїрїїлж явсан “Буссоль ” ємнєт эргийн нь тэнд усан доорбайсан хад мєргєсєн тул тїїнд туслахаар яаравчилсан “Астроляби ” мєн хадруу мєргєчихжээ. Тїрїїчийн нь хєлєг бараг нїд ирмэхийн зуур сєнєж їгїйболсон боловч салхины нь доохно хадан дээр мордчихсон хоёрдахь онгоцхэд хоног тэсчээ Аюул суїрэлд учрагчдыг нутгийн улаан арьстнууд нилээдсайхан хїлээн авсан тул Лаперуз уул арал дээр суурьшиж сєнєсєн хоёронгоцныхоо їлдэгдлээр гурав- дахь жижиг онгоцоо барьж эхэлсэн юм. Хэдхэдэн усанцэрэг Ваникоро арал дээр сайн дураараа їлдэж хїнд ажил, євчинхоёрт эцэж туйлдсан бусад хэсэг нь Лаперузын хамт цаашаа Соломоныарлуудын зїг явсан боловч тэдгээр арлын хамгийн гол, том арлын дэргэдханамж, гутамж хэмээх хоёр хадан хушууны хооронд онгоцтойгоо бїгд їхэжїгїй болсон бїлгээ хэмээв.- Та хаанаас энэ бїхнийг мэдсэн юм бэ?-гэж би хашгарч архивол:- Тэдний сєнєсєн сїїлчийн газраас їїнийг л би олсон юм даа гэж капитанНемо таг дээрээ францын сїлдтэй тємєр хайрцаг надад їзїїллээ. Тэрхїїхайрцагт давстай усанд зэвэрчихсэн хуйлаастай, баримт бичиг байхыгїзлээ.Энэ нь нїїрэн дээрээ ХVI Людвигийн жинхэнэ єєрийнх нь тэмдэгтэй, тэнгисийн сайдын заавар бичиг байв.-Далайчин хїний їзэл ийм л байх ёстой?-хэмээн капитан Немо хэлээд, тэродоо далайн ёроолын шїрэн булшинд амгалан нойрсч буй миний болоодминий нєхдийн булш ийм л байвал би нэн их баярлахсандаа гэлээ. ТОРРЕСЫНХООЛОЙАрван хоёрдугаар сарын 27 – 28-ны шєнє “Наутилус” Ваникор арлыг орхижбаруун ємнє зїгийг барин маш их хурдтай явж одлоо. Ваникорог шинэГвинейн зїїн ємнєт хэсгээс тусгаарлаж буй зай буюу гурван мянга илїїкилометр газрыг гуравхан хоногт туулав.1863 оны нэгдїгээр сарын нэгний єглєє “Наутилус” онгоцны тавцан дээрКонсель надтай дайралдаж :-Шинэ жилийн мэндийг хїргэж, сайн сайхныг ерєєхийг эзэн зєвшєєрєхсєнбалов уу? гэж тїїний асуухад би :-Тэгэлгїй яахав, тэгэлгїй яахав Консель минь чинийхээ ерєєл, мэндчилгийгби, бид Париждаа, цэцэрлэгтээ, миний ажлын тасалгаанд байгаа шигээ лдуртай хїлээн авах байнам.Улаанбаатар хот 2011
  • 83. Соёлын сургууль Цахим номын санЧинийхээ ерєєл мэндчилгээнд баярлалаа. Тїїнчлэн бас чамдаа баяр хїргэе.Ганцхан л чиний тэр энэ нэгэн шинэ жилийн сайн сайхан гэдэг їгий чинь юугэж ойлгож болох вэ? Чиний тэр сайн сайхан гэдэг чинь бидний энэхїї олз-логдсон бэйдал дуусвар болоход оршино уу, аль эсхїл энэхїї агуу сайханжуулчлал їргэлжлэхэд оршино уу ?- Їнэндээ би эзэндээ чухам юу гэж хариулахыг їл мэднэм. Яах аргагїй л биднэн сонирхолтой юм їзэж, энд єнгєрєєсєн хоёр сард уйдах зав олдсонгїй.Сїїлийн їед эндхийн байдал нэн гайхамшигтай болж, хэрэв л энэ бїхэн бїрсайхан болох юм бол чухам бид юундаа хїрэхийг хэлэхэд ч хэцїї л байнадаа! Миний бодлоор бол ч бидэнд хэзээ ч ийм завшаан тохиолдохгїй л дээ...- Мєн! Хэзээ ч тохиолдохгїй. Чиний зєв... Консель минь-Тэрнээс гадна капитан Немо єєрийн “хэн ч биш” гэсэн латин нэрнийхэээзэн нь болж чадаж байна шїї. Капитан биднийг єчїїхэн ч хавчиж хясахгїйбайгаа нь ерєєсєє тэр энэ ертенц дээр байхгїй байгаатай л адил байна!- Зїйтэй :-Тэхлээр энд юу л байна, тэр бїхнийг бїгдий нь їзэж гїйцсэн тэр жилийг сайнсайхан жил гэж хувьдаа їзэхийг эзэнд уламжлахыг би єєрєє мэдчихье!-Бїгдий нь їзнэ гэв її, Консель чи? Хэтэрхий шунаж буй биш биз. Гэвч энэталаар Нед юу бодож байгаа бол?-Нед Ленд ч яг л эсрэг юм бодож буй. Энэ ч жирийн хар ухаантай,жигтэйхэн зоргоороо ходоодтой хїн л дээ. Дандаа загас идээд л, загасхараад л байхаасаа тэр уйдаа биз. Єдєр бїр л шахам хоол идэж, дарс уужсурсан хїнд архи мах, талх дутагдана гэдэг айхавтар зовлонтой байгаабайхаа.- Энэ ч миний хувьд бол бага хэрэг. Би “Наутилус”- ын дэглэмд жигтэйхэн дасчиж гэж хэлэв. - Би ч адилхан. Тиймээс Нед Ленд эндээс оргох хичнээн л дуртай бол би эндээ їлдэх тєчнєєн л дуртай. Тэхлээр ирж буй энэ шинэ жил над азгїй муу жил байлаа ч гэсэн тїїнд маань сайн сайхан жил байх буюу эсхїл тїїнд муу, над сайн жил болох болно. Учир иймээс бид хэдийн хэн нэгт нь хувь заяа буян хишигтэй жил байх ёстой. Эзний хувьд бол тэр, єєрєє юу л хусч байгаа бол би тїїнд, тэрний нь л хїсэхсэн байнам гэв. - Баярлалаа, Консель! Ганцхан чамаас гуйхад л чи шинэ жилийнхээ бэлэг сэлтийг сїїлд болоорой. Харин одоохондоо зєвхєн л гар барьчих. Єєр би чамд юу ч сонгож чадашгїй. - Эзэн хэзээ ч їїнээс хэт нигїїлсэнгїй байсангїй билээ гэж Консель єчив. Нэгдїгээр сарын хоёронд хурдны хэмжїїр Япон далайгаас анх бид гарсан цагаас хойш бїгд арван нэгэн мянга гурван зуун дєчин миль явсныг зааж байв. “Наутилус”- ын ємнє, Австралийн зуун хойт эрэг орчныг угааж байдаг далай шїр арлын аюулт бїс .дайралдах байв. Манай хєлєг 1770 оны зургаадугаар сарын 10-нд капитан Кукийн онгоцыг золтой л хєнєєчихєєгїй усан дотор далд орших муухай шїр арлаас хэдхэн милийн зайд явлаа. Кук єєрєє сууж явсан хєлєг онгоц хад мєргєсєн боловч онгоцны нь ёроолд гарсан онгорхой хаднаас ховхорсон хад бєглєчихсєн уч- раас тїїний онгоц живээгїй бїлгээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 84. Соёлын сургууль Цахим номын сан Гурван зуун бээр урт їргэлжилсэн усан доорхи тэрхїї далд саадыг би очиж мєргєхдєє тэнгэрийн дуу мэт нижигнэн байдаг усан доорхи тэрхїї далд саадыг би нїдээрээ їзэхийг нэн их хїсч билээ.Гэтэл энэ їед “Наутилус” онгоцны залуур биднийг усны гїн рїї авч орсон тулби тэрхїї шїрэн ханыг їзэж чадсангїй. Тиймээс зєвхєн л миний торонд орсонзагас тэндхийн амьтны аймагтай л танилцахаас єєр зам олдсонгїй ээ.Загасны жишїїд олон дїрсийн дотор би мєнгєлєг цайвар биедээ, їхсэнийхээдараа устаж їгїй болчихдог эрээн цоохор цагиргуудаар бїслэгдсэн нилээдбалмад загас байхыг олж харлаа. Эдгээр балмад хэмээх загас бїхэл бїтэнсїргээрээ бидний бараа болж бидэнд ховор тохиолдох амтлаг хїнс болжбилээ. Тїїнчлэн манай торонд маш амтлаг боловч уртаараа таван сантиметрхэтрэхгїй спар нэн олон орж, ёстой л тэнгис далайдаа алтан хараацайболсон триглї баригджээ. Торонд зоо фитууд ба зєєлєн биетний доторальционарийн, Лужанок живородящик, байдарок, молоток зэргийн олон дїрсбайхыг би олж харав.Шїрэн аралд далайг огтолсноос хоёр єдрийн дараа нэгдїгээр сарын 4-ндбид шинэ Гвинейн арлуудын эргийн барааг харах болов. Капитан Немонадтай уулзахдаа нэгэн удаа Энэтхэгийн гадаад далайд Торресынхоолойгоор шургаж орно гэж мэдэгдэж бїлгээ. Тэр тїїнээс єєр юу ч хэлсэнгїйболовч Нед Лендэд зєвхєн энэ л нэг тохиол хэрэгтэй.байв. Тїїний сэтгэлхангамжтай байдлаар бол бид Европын эрэгт ойртсон ажээ.Торресын хоолой єєрийн аймшигт бартаат шургац, тэнд амьдрагчомгуудын зэрлэг догшноос болж нэн бїтэлгїй нэр хїндтэй тэр хоолойАвстрали тивийг шинэ Гвинейгээс тусгаарлана.Їд дундын хэрд капитаны туслах секстант хэмээх багажаар нарныхєєрєлтийн єндрийг хэмжиж буй їеэр би, шар мэт хурц єндєр єндєр аргал,шатны гишгїїр шиг їелэн харагдах хажуу энгэр бїхий Арфальксын уулсыноройг харав.“Наутилус” онгоц аюултайгаараа дэлхий дээр алдаршсан тїїний аман дээрхамгийн зоригт далайчид боловч бодлогошрон зогсдог, тэрхїї аюултхоолойн амсар дээр ирэв. Энэ хоолойг Лун Бац де Торрес ємнєтдалайнуудын Меланезей руу буцах замдаа анх нээсэн бєгєєд 1840 ондДюмон Дюрвилийн онгоц золтой л хад мєргєж сєнєєгїй бїлгээ. Гэвч хайрдаххад мєргєхийг юманд эс бодох “Наутилус” онгоц боловч эндхийн шїрарлаас болгоомжлох хэрэгтэй байв.Торресын хоолой барагцаалбал зуун гучин тав – зуун дєчин километр єргєнболовч тоо томшгїй олон их бага арал усан доорхи ил далд хад цохио бїхийтул нэвтэрч бараг болшгїй билээ.Энэ бїхнийг харгалзан капитан Немо аль л болох талын арга хэмжээ авчээ.“Наутилус” усан дээр тэн хагасаа хїртэл ил гаран, нэн яльгїй хурдтай хєвжбайв.Тїїний сэлїїрийн далбаа, ядарсан халимын сїїл адил ус алгадан байв. Їїнийгашиглан би єєрийн хоёр нєхрийн хамт цаг їргэлж хов хоосон байдаг тавцандээр авиран гарч жолоодлогын бїхээгний ард зогсов. Капитан Немо єєрийнгараар онгоцоо залж жолоодох байрандаа байлаа.Миний нїдний ємнє Торресын хоолойн дэлгэрэнгїй зураг дэлгээстэй байв.Усан судлалын инженер Винцен дон Дюмулон дэлхийг тойрох Дюмон-Улаанбаатар хот 2011
  • 85. Соёлын сургууль Цахим номын санДюрвилийн сїїлчийн жуулчлалд гар бие оролцож явсан тэнгисийн албанымичман сїїлдээ адмирал болсон Купван -Дюбуа нар тэр зургийг гаргажээ.Энэ зураг, тїїнчлэн капитан Хингийн гаргасан єєр нэг зураг хоёр Торресынхоолойн толгой эргэм олон годриог сїлжин єнгєрч болох шилдэг зургуудбайв. Би тэдгээр зургийг нэн их анхааралтай ажиглан бїлгээ.Тэнгис “Наутилус”- ыг тойрон ууртай нургилж, цагт хоёр хагас милийнхурдтайгаар зїїн ємнєєс баруун хойшоо эрчилж буй тэнгис тїїний давалгаауснаас бараг алхам тутам цухуйж байгаа їхэр чулуунууд мєргєн бут їсэрчбайв. - Аймшигтай л газар байна! хэмээн Нед Ленд єгїїлэхэд би :Нээрээ ч їїнээс ч доор газар буй гэж санахын ч арга алга.Тэр байтугай хаасайгїй явдаг “Наутилус” боловч тэвдэх л газар байна гэлээ.-Энэ муу хар капитан єєрийнхєє замыг сайн мэддэгээс ер зайлсангїй. Минийхарж байгаагаар бол ч цаашлах тутам энэ шїр арлууд бїр харбарагцаалчихлаа. Хэрэв л “Наутилус” тэдний нэгийг шїргээд л авбал зомголболно доо.Їнэндээ ч байдал тун хурцаджээ. Гэвч “Наутилус” ид шидтэй юм шигаймшигт нїсэр хаддын хоорондуур эсэн мэнд шурган шурган єнгєрч байв.Тэр Дюмон-Дюрвилийн хєлгїїд золтой л сєнєж одоогїй “Астроляби”,“Зїтгэлт” хоёр хєлгийн явж гарсан замыг дагасангїй ээ. Манай шумбагчхєлєг нилээд хойгуур чиглэл авч Меррей арлын хадан хушуу ороомогцоо,баруун ємнє тийшээ, кумберлендийн шургац руу эгц эргэлээ. Капитан Немо“Наутилус”- ыг шууд л энэ гарцаар шургуулна бий хэмээн би бодохыгзавдтал, мань хїн онгоцоо гэнэт баруун хойт зуг залж, Таунда ба Аюултсувгийн зїг эргїїлээд олон их бага арлын хоорондуур ийш тийшээ сїлжинорлоо.Дюмон-Дюрвилийн хоёр онгоц хоёулаа хайрдсан энэ аюулт сувагт капитанНемо явж орох, тийм болгоомжгїй гэж її хэмээн би гав гайхсандаа єєрєєєєрєєсєє асуусан бїлгээ. Гэтэл яг энэ уед “Наутилус” дахин чиглэлээ эрсєєр- чилж халз баруун зїгийг барин Гвебороар арлыг чиглэн явлаа.Єдрийн гурван цаг орчим байсан билээ. Далайн тїрлэг дээд хэмжээндээ хїрчдавалгаа намдсан байв. “Наутилус” Гвебороар аралд ойртон очлоо. Биддал мод ургасан гуа їзэмжит эргээс дєнгєж хоёр милийн зайд байв.Гэтэл, гэв гэнэт хїчит донсолгоо намайг онгоцны тавцан дээрбємбєрїїлчихэв. Тэхнээ нь “Наутилус” маань шїр арал мєргєн мордоодбаруун тийшээ яльгїй хавиргалан хэвтсэн ажээ.Би хєл дээрээ босож ирвэл капитан Немо єєрийн туслахын хамт онгоцнытавцан дээр гарч ирээд нєгєє миний мэдэхгїй хэлээр ярилцан хєлєг онгоцоошалган їзэхэд гурван їг солилцож байхыг олж харлаа.Бидний байдал ямар байсан гээч. Онгоцны тэвшийн цаадтай Гвебороарарал умраас ємнє зїг рїї хїний аврага том бар мэт хєндєлсєж харагдав. Зїїнзїгт далайн татлаганы улмаас уснаас цухуйн ирж буй шїр арлуудын толгойнїцгэрч їзэгдэнэ.Бид гїехэн газар хайрдаж суурьтай нь аргагїй суужээ. Тїїгээр ч барахгїйдалайн тїрлэг боллоо гээд энд ус их нэмэгддэггїй ажээ. Гэвч хєлєг онгоцныбие нэн бєх тул хад мєргєсний улмаас єчїїхэн ч гэмтсэнгїй ээ. Гэтэл“Наутилус” эндээс ховхорч чадахгїй бол эдгээр хаданд нэг насаарааУлаанбаатар хот 2011
  • 86. Соёлын сургууль Цахим номын санхадагдан їлдэж, капитан Немогийн онгоц тєгсгєл болох буйзаа хэмээн бихэзээд амгалан бєгєєд їл ажрах хэв заншил бїхий капитан Немо над ойртонирэх їед би бодож билээ. Тїїний царайнд бачимдсан буюу сэтгэл тїгшсэншинж огтхон ч їгїй ажээ.- Сїйрч гїйцэв ээ? гэж би тїїнээс асуувал :- Їгїй ээ, ялимгїй саад учирлаа гэж тэр хариулав.- Ямар ч л гэсэн энэ нэгэн тохиодол таныг, тэр зугатааж гарсан эх газрынтань иргэн дахин болгож тараах нь ээ?Капитан Немо над руу нэг л аягїй хачин харчихаад ондооцож толгойгоосэгсэрлээ. Бодвол тэр, хэн ч, хэзээ ч, юу ч тїїнийг хуурай газар дээр эргїїлэнїл аваачна гэдгийг над ойлгуулах гэсэн буйзаа. Тэгээд дараа нь тэр :-Яагаа вэ та, ноён профессор! “Наутилус”- ын байдал тєдий л найдвартайбиш байна уу. Миний хєлєг танд тэнгис далайн гайхамшгийг бас л їзїїлэхболно. Бидний жуулчлал зєвхєн эхэлж байгаа болохоор би тийн бараабологч болж явах аз завшаанаа тийм ч тїргэн алдахыг хїсээгїй л байнагэлээ.-Тэгвэл, капитан аа: хэмээн би тїїний хэлсэн їгэнд єгєх маягтай аялгууг їлмэдсэн царай гаргаж “Наутилус” далайн тїрлэгийн ид дунд хайрдсан шїї дээ.Номхон далайн тїрлэг ерєєсєє их биш, тэхээр та хэрвээ л “Наутилус”- ыгхєнгєтгєх ямар нэгэн арга оллоо ч гэсэн єєрийнхєє онгоцыг усан дээр чухамяасхийгээд дахин хєвїїлэхий тань би бодож олохгїй байнам.- Профессор таны зєв гэж капитан Немо хэлээд Номхон далайн тїрлэгхэзээд их биш, гэвч Торресын хоолойд усны єндєр нам тєвшин метр хагасынялгаатай байдаг юм. Єнєєдєр нэгдїгээр сарын дєрвєн, тэгвэл хоногийндараа сар шинэлнэ. Тэхээр бємбєрцгийн тэрхїї їнэнч дагуул шинийн сархэрвээ л над энэхїї яльгуй бяцхан тус хїргэхийн тул тэнгисийн усыг надхэрэгцээт єндєрт єргєж єхгїй бол би нэн их гайхах болно гэж хариулаадєєрийнхєє туслахын хамт “Наутилус” дотроо орж явчихав. Хєндий биет амьтдын биеэс ялгардаг мэт бат бэх бодисоор хад чулуунд яг гагнагдсан шиг усан доогуур шумбагч онгоц хайрдсан газраа ургаа хад мэт хєдєлгєєнгїй зогсож байв. - За юу болов эрхэм профессор хэмээн капитаныг я в- маги над руу .ойртожирсэн Нед Ленд асуулаа.- Бид нэгдїгээр сарын ёстой єдрийн тїрлэгийг л хїлээх болжээ. Тэгээд биднийг тэргэл саран хайрдсан газраас минь ховхолж хайрлах болно. Ийм л байна даа найз минь.- Ердєє л її?- Ердєє л -Тэгвэл капитан маань зангаа хурааж, урагш ухасхийн хайрдсан газраасаа хєндийрч явєхгїй санаатай байх шив дээ? Яах юм, тэртэй тэргїй биднийг тїрлэг ховх татах юм чинь? гэж Консель єгїїлэв.Канадын харъяат дургїйцсэн маягтай Консель руу харснаа мєрєє хавчив.Тїїний царайнд зоригт далайчийн золбоот мэдрэхїй доромжлогдсон байдалилэрхий байлаа.- Миний їгийг та санаж байна уу, ноён профессор хэмээн тэр миний зїгхандан энэ муу тємєр тэвш їїнээс хойш усан доор ч тэр, дээр ч тэр, хэзээ чУлаанбаатар хот 2011
  • 87. Соёлын сургууль Цахим номын сандахиад хєвєхгїй. Энэ мууг одоо зєвхєн л хог дээр хаявал таарна. Минийбодлоор бол бид одоо капитан Немог єєрсдийн дундаас тусгаарлавалзохино гэж хэллээ.- Аан гэж бай, эрхэм Нед. Энэхїї гайхамшиг онгоцны ирээдїйг танаас єєр хэнч ингэж муу їзээгїй байна. Дєрєвхєн єдєр тэсэж їз. Номхон далайн тїрлэгийнхїч ямар болохыг бид нэг їзчихье. Жич хэлэхэд эндээс оргох таны саналыгАнглийн буюу Прованы эргийг харагдсан цагт л авч хэлэлцвэл зїйд нийцнэ.Харин Шинэ Гвинейн эрэг орчимд їїнийг яарахын хэрэг ор їгїй. Хэрэв л“Наутилус” хайрдлагаас ховхорч чадахгїй бол энэ нэгэн мухардсан аргыгхэ- рэглэхэд хэзээ ч хожимдохгїй гэж би хариуллаа.- Ядаж тэгвэл энэ нэгэн хэсэг хуурай газар дээр шингэж болохгїй гэж її?хэмээн тэр нилээд гутарсан янзтай, энэ арал байна. Тэнд мод ургадаг.Модонд хуурай газрын амьтад амьд зууш котлет, ростбир, бифштексїїд явжбайна шїї дээ. Би нэгэн їмх мах ямар их дуртай идэхсэн билээ гэв.-Энэ ч Недийн зєв. Би тїїний саналыг дуртай хїлээн авахсан байнам. Ядажбид хуурай газраар явах, алхаж гишгэх дадлаа мартчихгїйн тул їгїйдэээнэхэн эрэг дээр гарчихаад ирэх зєвшєєрєл эзэнтэн єєрийнхєєтэр тїншээсаваад ирж чадахгїйсэн бол уу? гэж Консель єгїїллээ. -Би асууж єгье л дєє. Гэвч тэр татгалзана гээдэгт би эргэлзэхгїй байна. -Яахав эзэн їзээд алд, ядахдаа бид капитан Немогийн найрсаг зангийн хэр хэмжээг мэдээд авахгїй юу гэж Консель хэллээ. Харин тэхнээ капитан Немо, миний хїсэлтэд тун их дуртай хариу єгч, хїсэлт ёсоор минь зєвшєєрєл єгснєєр барахгїй онгоцондоо эргэж ирэх ам тангарагий маань ч авсангїй нь нэн гайхалтай. Тэхэд шинэ Гвинейн арлуудаар жуулчлах гэдэг нэн аюултай зїйлийн нэг бєгєєд тїїгээр хэсїїчил л гэж би Нед Лендэд зєвлєхгїйсэн билээ. Учир нь тэндхийн арьстан папуасуудын гарт орсноос “Наутилус” дээрээ олзлогдсоноороо олзлогдож їлдвэл дээр байв.Капитан Немо биднийг дагалдах эсэхийг би асууж зїрхэлсэнгїй. Тїїнчлэн бас бидэнтэй нэг ч усан цэргээ явуулахгїй. Нед Ленд завиа ганцаараа залах болно гэдэгт би дїїрэн итгэж бїлгээ. Гэвч хуурай газар биднээс хоёрхон миль зайтай бєгєєд канадын харъяат, гарамгай далайчин тэр том том онгоцонд нэн аюултай хадаас дэндїї бяцхан хєнгєхєн завиа зовох юмгїй гаргаж чадах байв. Маргааш нь нэгдїгээр сарын 5-нд бяцхан завийг байрнаас нь гаргаж усанд тавив.Энэ ажлыг хоёрхон усан цэрэг хялбархан хийж байв. Сэлїїрїїд завийнёроолд бэлэн буй тул зєвхєн бид л орж байраа эзлэн суух явдал їлджээ. Бид буу сїх зэргээр бїрэн зэвсэглэн єглєєний найман цагт “Наутилус”- аас салж одов.Далай овоо намдуу байв. Эрэг зїгээс сэрїї татан, яльгїй салхилж байлаа.Консель бид хоёр сэлїїр дээр сууж хїчлэн татахад Нед Ленд шїр арлуудынхоорондох нарийхан завсраар завиа залж явав.Завь маань ч залууртаа сайхан захирагдаж сум мэт нисч билээ.Энэ їед Нед Ленд єєрийн сэтгэлийг нуусангуй бєгєєд оргож гарсан хоригдолмэт баяртай явахдаа одоо удахгїй л єнєє шєнєдєє эргэж ирнэ гэдгээ тагмартжээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 88. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Удахгуй бид мах иднэ! хэмээн тэр бараг дуулах шахаж, чухам ямар махгэж санана! Хиймэл хуурамч бус ёстой жинхэнэ ангийн мах иднэ гээч! Талхл байхгїй дээ... Загас муу хоол гэж би хэлээгїй байна, їгїй ээ, энэ чиньдандаа загасны хойноос загас цохиод л байна гэсэн чинь юу гэсэн їг вэ,єєрснєє бодоод їз л дээ! Цог дээр шарсан їмх шинэ мах гэдэг уйдсан цагтхичнээн таатай вэ?- Ээ хар хэнхэг? Чиний зєвхєн л дан ганц ярианаас чинь болж миний хорхойхїрчихлээ... гэж Консель єгїїлэв.- Энэ хавь антай эсэхийг мэдэх хэрэг їлджээ. Хэрэв антай юм бол, чухамхэр хэмжээний том амьтан юм бол? Анчин маань ангийнхаа ан болчихволямар сайн байх билээ дээ? гэж би нэмэрлэн єгїїлбэл : - Бага хэрэг, эрхэм профессор хэмээн хангинуур сїхний ир шиг хурцшїдээ яралзуулан байж Нед Ленд, хэрэв л энэ арал дээр єєр амьтан байхгїйбол би шарсан барын зэгсэн бєєн мах, амьд бар боловч барьж идэхэд бэлэнбайнам гэлээ.- Нед Ленд намайг бїр айлгалаа гэж Консель хэлэв.- Бидэнтэй золгох амьтан єдгїй дєрвєн хєлтєн байна уу? єдтэй хоёр хєлтєнбайна уу? ямар ч амьтан байсан би тїїнийг нэг л мэргэн буудалтаармэндлэхэд бэлхэн! -Ухай? Нед Ленд дахиад л галзуурч эхэллээ! хэмээн миний єгїїлэхэд-Санаа бїї зов, профессор минь. Зоригтойхон сэл? Хагас цаг ч єнгєрєхгуй битанд хамгийн шилдэг жороор бэлдсэн дийз зоог баримз гэлээ.Найман цаг хагаст “Наутилус ”- ын жижиг завь Гвебор арлыг хїрээлсэн шїрэнбїслїїрийг эсэн мэнд гэтлэн элсэрхэг хаялгад хїрч ирлээ. ХУУРАЙ ГАЗАР ХЭД ХОНОСОН НЬХуурай газар гишгэсэн анхны тэр тохиол над нилээд их сэтгэгдэлтєрїїлснийг би санаж байна. Нед Ленд чухамдаа газар хєрсний бат бэхийгшалгах гэсэн шиг хєлєєрєє урьдаар газар дэвсэж їзсэн билээ. Гэтэл бидкапитан Немогийн хэлснээр “Наутилус” онгоцноо жуулчлагчид болсоорбуюу биднийхээр бол олзлогдсон бодсоор хоёр бїтэн сар ч болоогїй байлаа.Онгоцноос гарснаас хойш хэдэн минутын дараа бид далайн эрэгт буун сумтусах газар ойртож иржээ. Эндхийн хєрс ихэвчлэн хєндий биетнийшохойлог чулуулгаас тогтсон боловч їхэр боржин чулуу хаа сайгїй бутарсанширэгсэн голын хуурай сайры нь авч їзвэл уг арлыг галт уулын гаралтайгэж дїгнэж болох байв.Бїх арал гуа їзэмжит ойгоор битїї хучигджээ. Зєєлєн салхи сэвэлзэн бїрнайгалзан байх асар єндєр моддын зарим нь хоёр зуун фут хїрэх бєгєєдёстой л байгалийн жинхэнэ гамакууд, мєлхєгч ургамал сахлаг маныторлогдон ба- рилцалдсан ажээ.Тэнд мимозууд, финцсууд, гибисв молод, дал молод байхаас гадна моддындэргэд тэдгээрийн хїнхэр ногоон оройд саравчлагдсан асар том цахирмынцэцэг цэцэглэн байв.Улаанбаатар хот 2011
  • 89. Соёлын сургууль Цахим номын сан Гэвч єлтэй єєдтэйгийн бодолд нэрвэгдэн явсан канадын харъяат, Гвинейн арлуудын гойд ургамлын гайхамшиг єнгєтэй таатайгийн зїг анхаарал їл тавьж билээ. Тэр бидний самрын мод олоод хэд хэдэн самар чулуугаар цохин унагаж бид хоёрт барилаа. Бид сїї ууж амтлаг зєєлний нь амтар- хан зооглохдоо “Наутилус”- ын зоогны ердийн зарчимд жєтєєрхєхдєє тийнхїї ховдоглосон гэж їзэж хэрхэн болох билээ.- За мєн гоё доо! хэмээн Нед Ленд над єгїїлбэл :- Яриад яахав! гэж Консель дэмжиж байв.- Бидний эдгээр самраас жаахан нєєц “Наутилус” дээр авч гарахыг капитанНемо їнэхээр зєвшєєрєхгїй гэж її, та нар юу гэж бодож байна? хэмээн Канадхун асуухад би :- Арай ч їгїй биз. Гэвч єєрєє гар хїргэхгїй нь ч лавтай даа гэлээ.- Хохь нь л биз! гэж Консель єгїїлмэгц :- Бидэнд л сайн гэж Нед Ленд батлав. - Жаахан анзаараарай Нед минь хэмээн би їр жимсний хоёр дахь мод руу дайрахыг завдан буй канад хїнд хандаж ,- Бидний самар агуу сайхан эд боловч тїїгээр бяцхан завиа язартал ньдїїргэхээс ємнє єєр ямар нэгэн илїї амттай їр жимс энэ арал дээр буйэсэхийг їзвэл дээр биш її. “Наутилус” онгоцон дээр шим шїїслэг, шинэ сэргэгїр жимс бидэнд нэн их хэрэг болно гэж би бодож байна шїї гэлээ.Эзний зєв, миний бодлоор бол завиа бид гурав хувааж: нэгдїгээр хэсэгт ньїр жимс, хоёрдугаарт идэшний ногоо, гуравдугаарт нь одоохондоо бид олжїзээгїй л байгаа ангийнхаа ганзага хийвэл зїгээр бус уу гэж Консель єгїїллээ.Консель та сэтгэл тїгшсэний хэрэггїй хэмээн канадын харъяат хэлэв.- За ингээд бидний зугаалгыг цаашлуулан їргэлжлїїлэхдээ зєвхєн лмэдээтэй байх хэрэгтэй. Энэ арал эзгїй мэт боловч юу ч гэсэн идэш тэжээлсонгохдоо биднээс тєдий л дээргїй амьтан энд оршдог байж юу магад... - Ээ, ээ... харла гэж! гэж Нед Ленд миний сануулгыг сонсчихоод шїдээ хавиран байж бархирахад, Консель :- Нед та яаж байна? хэмээн асуулаа.- Аа цус гэж, їнэхээр би тэр хїний мах зооглох зарчмын чинь гайхамшгийгсая л ойлгож эхлэв гэж канад хїн хэлэв.- Юу! юу? Нед та юу хэлэв? Та чинь махчин байсан санжээ? Тэгвэл битантай нэг єрєєнд байхдаа їргэлж л над аюул заналхийлж байжээ?. Тэгвэлби нэг єглєє сэрэхэд миний тэн хагасыг идчихсэн байх нь ээ?- Найз минь би чамд нэн хайртай болохоор онцын их шаардлагагїй бол таныг идчихгїй байлгїй.- Аа бїї мэд хэмээн Консель хэлж алив ангаа бушуухан хийе. Энэ нэгидэмхийд чинь бушуухан л нэг бєєн мах їмхїїлчихгїй бол ойрын нэгэн сайханєдєр эзэнтэн єєрийнхєє хуучин зарцын зєвхєн єчїїхэн хэсгий нь олж авчмагадгїй гэлээ.Нед Ленд, Консель тийнхїї хошигнолцох зуур бид ойн цоорхойд явж хїрлээ.Бид моддын єтгєн сагсгар мєчир доогуур бїтэн хоёр цаг явж аанай цоорхойнцаад талд тойрч гарлаа.Азтай тохиолоор бид халуун бїсний хамгийн ашигтай ургамлын нэгэн болохнэг модтой тулгарсан нь “Наутилус” дээр їгїйлэн уйтгарлаж байсан хїнсээрбиднийг цаашид хангаж билээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 90. Соёлын сургууль Цахим номын санГвебороар арал дээр элбэг ургадаг талхны модны тухай би ярьж байгаа юм.Бид, тэр даруйхандаа манай хїмїїсийн дунд “рима” хэмээн нэрлэгдсэн,тїїний їргїй дїрсийг оллоо.Талхны мод орчныхоо моддоос дєчин футын єндєр шув шулууханголтойгоороо ялгагдаж байв. Байгальч хїний нїдэнд тїїний олон салаа томногоон навчсаар бїрхсэн гоёмсог бємбєгєр орой шууд танигдах ажээ. Тїїнийбагсгар бєєн навчис дундаас барзгар олон зургаан єнцєгтєєр бїрхэгдсэн нэгдициметр хэр том бєєрєнхий жимс бєндийж байв. Нэн ашигтай энэ модгадны ямар ч арчилгаа, асрамжгїйгээр жилд найман сар дараалан їр жимсєгдєг билээ. Тэдгээрийн їр жимсийг Нед Ленд сайн мэдэх ажээ. Тэр єєрийнолон удаагийн аянд тэдгээрийг идэж їзсэн тул тїїнийг хэрхэн яаж ажиллахыгмэддэг байв.-Ноён профессор, хэрэв л би энэхїї модны доторхи зєєлнийг амтлахгїй болер тэсэх арга їгїй мэт байнам хэмээн тїїнийг хэлэхэд би : - Тэг! Тэг! Тэг. Тэх л гэж ямар нэгэн туршлага хийх л гэж бид ирсэн биш її зовох юмгїй, тэг гэвэл :- Удах юм їгїй, одоохон хэмээн тэр галт шилээр зэвсэглэн байж тїргэн зууртїїдэг гал ноцоов. Задгай гал хєгжилтэй нь аргагїй дїрэлзэж эхэллээ. Тэрдалимаар Консель бид хоёр талхны аятай мод сонгон оллоо.Тїїний зарим нэгэн їр гїйцэд боловсроогїй тул тїїний зузаан хальсцагаанаараа ажээ. Гэвч єєр нэг хэсэг цэвцгэр шаргал їр нь зєвхєн л унагаажавахыг хїлээх мэт байв. Ийм нэг нь нэн олон ажээ.Консель арваад ширхгийг Недэд авчирч єгвєл канад хїн тїїнийг хавтгайхавтгайгаар нь хэсэглэн зїсч цог дээр тавилаа. Талхны модны їр жимсдотроо ямар ч яс їс байдаггїй бїлгээ. Тэх хоорондоо Нед :- Энэ хэдий чинээн амттай талх болохыг профессор та эрх биш їзэх бий! хэмээн їргэлж бувтнаж суув.- Ялангуяа бїтэн хоёр сар талхны бараа хараагїй улсад уу, бїр ч амттай гээчгэж Консель нэмэрлэнэ.- Энэ зєвхєн талхаар ч барахгїй, бїр амтлаг боов гэж л мэд. Та їїнийг хэзээ чамталж їзээгїй юу профессор гуай?- Їгїй ээ Нед минь.- Тэгвэл та тэнгэрийн орны тамшаалалд бэлд дээ. Хэрвээ л таныг нэгийгидчихээд дахиад нэгийг нэхэхгїй юм бол би, жад шидэгчдийн эзэн хаанцолноосоо огцоръё! гэлээ.Хэдхэн минутын дараа цог дээр тавьсан талх нь борлож ирлээ. Тїїний зїсэмбїрийн голд амтлаг зєєлєн хэсэг нь цайран харагдаж артишокын їнэр мэтаятай їнэр ханхлан авай.Їнэхээр ч тун амттай талх байсныг шудрагаар хїлээх хэрэгтэй бєгєєд би нэних дуртай идэж бїлгээ.- Бодвол їїний амтлаг зєєлєн гол нь юун л энэ хэвээрээ удав гэж дээ.Тэхээр їїнийг онгоцон дээрээ аваачсаны хэрэггїй биз дээ гэж би хэлбэл,Нед :-Яалаа гэж эрхэм профессор хэмээн уурсах маягтай хэлж та бол байгальч-онолч хїн харин би бол хэрэг дээр нь туршсан талх баригч хїн, Консель чиэдгээр жимснээс нилээнийг базаагаад орхи, буцах замдаа авъя гэлээ.- Дараа та яаж тєхєєрєх юм?Улаанбаатар хот 2011
  • 91. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Гол зєєлний нь гурил шиг зуураад, исгэчихэд хутгахгїй их удна гээч. Талхбарихын тул тэр зуурмагаасаа “Наутилус”- ын гал зууханд аваачижхайрахгїй юу. Тэгээд жаахан гашуувтар болох боловч бэлэн болсон цагт ньта шїлсээ залгих бий гэлээ.-Таны талх аргагїй л дээд зэрэгтээ хїрсэн санж. Їїнээс хэт хїсэх юм бидэнд алга..-Тийм бишээ, профессор гуай гэж канад хун эрс татгалзаж, бас л идэшний ногоо, амтлаг жимс эрэх хэрэгтэй гэлээ.- За яахав, явъя, эрье.Талхны модны жимс тїїж базаасны дараа бид манай “хуурай газрын”зоогонд єєр шинэ зууш эрэхээр дахин цаашлан явлаа.Бид їд дундын хэрд гадил жимсний хїрэлцэхїйц їр жимс цуглуулсан тулбидний эрэл тийм ч урагшгїй тгссєнгїй билээ. Халуун орны энэхїї гайхамшигамтлаг жимс бїтэн жилийн турш боловсордог ажээ. Тэднийг тїїхийгээр иддэгюм.Гадилаас гадна бид хэд хэдэн том мєєг ба ананс олж авлаа. Эдгээрийг тїїхгэж бид их цаг гарзадсан боловч тїїндээ харамссан ч їгїй.-Консель, Нед Лендийг дагалдан явж тїїнээс нїд їл салгана. Тэр биднийурьд алхаж, бут модны дэргэдїїр єнгєрєхдєє їр жимсний хамгийн сайны ньмулт татан явлаа.- За хэмээн Консель эцэст дуун гарч эрхэм Нед таны сэтгэл одоо ханасанбиз гэж би найднам та юу хїссэнийгээ одоо базаагаа биз?-Чи. . .хэмээн Нед хїнгэнэв.- Юу? та бас л ханаагїй байна уу? - Эдгээр хэдэн ногоо ч зєвхєн л хоолонд холих хачир л лаа. Исгэлэн амтлаг л зїйл тэгвэл єнєє шєл халуухан нь хаа байна?-Нээрээ, тийм, тийм Нед минь єнєє биднийг котлетоор хооллоно гэснээ бїї мартаарай! Таны тэр хайран, шарсан, халуухан котлет тань л їзэгдэхгїй байна шїї.-Эрхэм профессор та ойлгож буй биз. Бид ангаа зєвхєн дуусгах байтугай ернь эхлээгуй байна шїї. Тэсэж їз! Эрт орой алин боловч, энд эс бол єєртэй,бид хоёр далавчтан биш байсан ч дєрвєн мєчтєнтэй уулзах л байх.- Хэрэв л єнєєдєр биш бол хэзээ нэгэн цагт хэмээн канад хїний ярианыєнгийг дагуулан Консель залгуулан авч, гэвч ойн гїнд хэтэрхий хол очихынхэрэггїй биз. Би л хувьдаа завиндаа эргэж очихыг зєвлєхсєн байнам гэлээ.- Юу? Одоо юу? гэж Нед хашгарав.- Бид харанхуй болохоос ємнє онгоцондоо эргэн очих ёстой гэж би хэллээ.- Одоо тэгвэл хэдэн цаг болж байна вэ? гэж гомдолтойгоор канад хїнасуувал :- Єдрийн хоёр цаг єнгєрєєд байна гэж Консель єчив.- Хуурай газар дээр цаг юутай хурдан явчихна вэ? хэмээн Нед Ленд гїнсанаа алдаж билээ.Буцах замдаа бид ойгоор явлаа. Бид зам зуураа єєрсдийн хїнсний нєєцийгбайцааны дал модны навчсаар арвижуулсан бєгєєд тэднийг тїїх гэж ендермодны шовх оройд мацах хэрэгтэй болов. Тїїнчлэн бид бас малотчууд“абру” гэж нэрлэдэг ногоон буурцаг, сайн чанарын ямсом зэргийг тїїлээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 92. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Бид завиндаа ойртон очих їед ядарсандаа бїр туйлджээ. Гэтэл, бид бас лхїнс базааж гавьсангїй гэж Нед Ленд їглэсээр байв. Гэвч тїїний аз гозойжагсан бол уу. Бид завиндаа дєнгєж суумагц єндрєєшєє хорин таваас гучинфут, саагийн хэд хэдэн мод гэнэтхэн олж харчихлаа.Эдгээр модод талхны моддын нэгэн адил нэн ашигтай бєгєєд шудрагаархалахад тэдгээр нь меланезийн їнэт тэжээлїїдийн нэг бїлгээ.Тэр моддыг хэрхэн ашиглахыг Нед Ленд мэддэг байв. Тэр сїх барин очиж,хэдхэн минутын дотор тэдгээрээс хоёр гурвыг нь цавчиж унагаав.Канад хїний хєдєлмєрлєхийг би єлсгєлєн хїний сонирхлын їїднээс бишбайгальч хїний сонирхлын їїднээс ажиглаж байв. Тэр, моддын гол тус бїрээсхуруун чинаа зузаан холтос ховхлон авч байхыг харвал, учир нь олдохгїйээдрэн зангирсан шєрвєслєг эд цухуйж буйн дунд наалданги цагаан юмїзэгдэж байв. Энэ л гурил мэт цагаан зїйл бол полеланезийнхны гол хоолболдог зїйл бїлгээ.Ингээд єдрийн таван цагт хїнс нєєцєлж ачаалсан бидний зяцхан завь ууларлын эргийг орхин одож хагас цагийн дараагаар “Наутилус” онгоцныхообєєрєнд тулж очлоо.Биднийг хэн ч гарч угтсангїй. Асар том тємєр сав эзэнгїй мэт байв.Бид їїргээ авч тавьчихаад єрєєндєє орвол оройн хоол ширээн дээр миньбэлэн байсан тул би идэж уугаад унтахаар хэвтлээ.Дараачийн нь єдєр, нэгдїгээр сарын 6-нд онцын сонин юм болсонгїй.Онгоцон дотор єчїїхэн тєдий ч дуу чимээгїй, ер нь амьдралын єчїїхэн чшинж тэмдэг їгїй ажээ. Бидний бяцхан завь, мєн л єнєє орхигдсон газартаахалбалзаж байв. Бид Гвебороар аралдаа буцаж очихоор шийдлээ.Энэ удаа бидний ан урьдынхаас нилээд олз омогтой байх бизээ гэж НедЛенд найдаж билээ. Тїїнээс гадна бид тэрхїї арлын ойн нєгєє хэсгийг хэржхэсэхээр ярьж тогтлоо.Нар гарахтай зэрэг бид аян замдаа ороход эрэг орчны давалгаандхамагдсан бяцхаи завь маань арал руу нэн хурдан хєвж одлоо.Бид эрэг дээр буумагц Нед Лендийнхээ тєрєлхийнхєє соргог чадалд ньитгэмжлэн дагалдан одоход урт хєллєсєн тэр амьтан биднээс хэтэрхийхолдож одохыг нь зєвхєн л хянан шїїмжилж явав.Нед Ленд биднийг арлын баруун хэсгийн гїнд авч оржээ. Бид хэд хэдэнжижиг горхи гатлан гарч нэг талаасаа ойгоор зааглагдсан гоёмсог хавцгайдирлээ. Горхины эрэг орчинд хэд хэдэн зимродок дайралдсан боловч єєртєєбуун сум хїрэх газар ойртуулсангїй ээ.Тэдгээр шувуудын байдлаар бол тэд, хоёр хєлт амьтантай анх удаа учирчбайгаа бус бєгєєд хїн гэдэг чухам яаж ч болох амбан гэдгийг мэддэг байх ньээ гэсэн бодол надад тєрїїллээ. Їїнээс їндэслэж би, тэр арал хэдийгээр одоохэр эзгїй байлаа ч гэсэн тэнд хїн саяхан ирээд оджээ гэсэн дїгнэлт хийв.Бид тэрхїї єргєн хавцгайг хєндлєн гарч олон шувуу дуугарах чимээ сонсдонбайгаа єчїїхэн тєгєлд хїрч ирлээ.- Эд ч одоохондоо шувуунаас цаашлашгїй ээ гэж Конселийг єгїїлэхэд, Нед ,- Гэвч, тэдний дунд иддэг нэг хэсэг бий шїї хэмээв.- Дэмий л байх аа даа, найз минь. Миний бодлоор бол эд чинь тоть л байнагэж Консель мєн л мєчєєгєє єгєхгїй хэлэхэд ,Улаанбаатар хот 2011
  • 93. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Идэх юм юу ч їгїй улсад тоть гэдэг чинь мах шїї дээ, найз минь хэмээнканадын харъяат догирхон хэлбэл би :- Аятайхан аялуулсан тоть гэдэг чинь нилээд амттай зоог гэж мэдээрэйхэмээн хувийн зїгээс нотлох байнам гэлээ. Їнэхээр ч моддын єтгєн навчис дунд хэрэв л хэн нэгэн хїн тэднийг хїмїїжїїлэх ажлаар оролдсон бол хїний хэлээр шууд ярихад бэлхэн буй тотидын бїтэн ертенц їїрлэсэн ажээ. Їїнийг л хїсзн хїлээхийн эрхэнд тэд єєрийн єнгє ягаарам эм тотитойгоо шулганалдаж мєчрєєс мєчир, модноом мод дамжиж дэвхрэлцэж байв. Тэнд тотийн багийн бїх дїрс цугларсны доор, гїн ухааны ямар нэгэн тулгамдах асуудлыг шийдвэрлэн бодолхийлж буй мэт ихэмсэг., залхуу какаду нисэлтэн дундаа салхинд хийсч яваа эрээн даавуу мэт харагдах тод эрээн зїсний арарууд, хїний хэлийг бусдаас хурдан сурдаг жако хэмээх ухаалаг тоть ба бусад олон дїрсийн гангамсаг боловч хоолонд нэмэргїй жигїїртнїїд бужигнаж байв. Шувуудын тэрхїї байгалийн цуглуулганд нэгэн тєрлийн жигїїртэн дутагдаж байсан нь Шинэ Гвинейн ба Аррубгийн арлуудаас єєр хаана ч їл тохиолдох, зєвхєн л энэ орчинд дайралдсан шувуу бєгєєд миний аз болоход тэр шувууг олж сонирхох хувь заяа надад тохиожээ. Бид армаг тармаг моддын дундуур гарч бут бургас ургасан нэгэн сайхан нуга газар хїрч ирлээ. Бидний алхах чимээгээр ямар нэгэн їл таних хоёр шувуу їргэж нисэхийг би ажвал тэдгээрийн єд зєвхєн салхи сєрж нисэхээр бай- галиасаа заяагдсан ажээ. Тэдгээрийн хєвєлзсєн нисэлт, агаарт эргэлдээн їїсгэж буй маягтай хосолсон хєдєлгєєн тэдгээр єд сєдтэй бахдаж бичиж болшгїй їзэмж тэр бїхэн нь єєрийн эрхгїй нїдний харц булааж, сэтгэл хєдєлгєж билээ. Тэднийг би зовох юмгїй таньж :- Диваажингийн шувуу байна хэмээн хашгирчихав.-Хянга цээжтэний анги, болжмор хэлбэртний баг, диваажингийн шувуудынязгуур гэж Консель маань шууд ангиллаа.- Ногтрууны язгуур арай биш биз? хэмээн Нед Ленд асуувал :- Бишээ, анд минь биш хэмээн би, эдгээр нь хэдийгээр ногтрууны тєрєл бишбайлаа ч гзсэн хэрэв та єєрийнхєє хурдан шаламгай авъяасаа шавхандайчилж халуун орны эдгээр гайхамшиг шувуудын нэгийг барихад нададту- салбал, би мєн нэн их баярлахсан байнам гэлээ.- Би хэдийгээр буу буудахаасаа, жад шидэхэд илїї дассан боловч їзээд лалдъя л даа.Ноён профессор минь.Тэдгээр шувуудыныг наймаалдаг манай нутгийнхан олон янзын аргаартэднийг барих бєгєєд гай болоход тэр аргуудынх нь нэгийг ч бид ашиглахболомжгїй байв. Тэд уул шувуудын їїрлэх дуртай єндєр моддын оройд тортавих буюу эсхїл наалданги тусгай цавуурхаг бодисыг ашигладаг, тїїнчлэнундалдаг усыг нь хордуулдаг ажээ. Бидний хувьд би зєвхєн л нисэлтэн дунд нь буудахаас єєр аргагїй байв. Їїнээс ч юу их ашиг гарна гэж дээ. Нээрээ ч бид арвин хэмжээний сум гарзадсан боловч тэдгээрээс нэгий нь ч алсангїй. Єглєєний арван нэгэн цагийн хэрд арлын гїн дэх анхны хэлхээ толгодыг єнгєрчээ. Гэвч бид нэг ч амьтантай дайралдсангїй ээ. Бид єлсгєлєндУлаанбаатар хот 2011
  • 94. Соёлын сургууль Цахим номын сан автагдлаа. Ан олз омогтой болно гэж найдсандаа замын хїнс авч яваагїйг хэлэх її, їїндээ мєн их гэмшиж билээ.Гэвч, бидний аз дайрахад болон Конселийн єєрийнх нь мэнгэ голлоход тэрдараалан хоёр сумаар цагаан тагтаа, вяхрь хоёрыг буудаж унагаав.Тэдгээрийг бид бушуухан мулзлаад шоронд хатгаж хуурай мєчрийн задгайгал дээр шарж гарлаа.Конселийн хяналт дор бидний зоог шараглаж байх їед Нед Ленд талхны модны їр жимсээр зууш бэлтгэж байв.Тэгтэл удсан ч їгїй цагаан тагтаа маань вяхрийнхаа хамт номын ёсоордалд.орж яс їс ль їлдэв.Тэр шувууны хооллодог задийн самар тэдгээрийн маханд онцгой амтыголгож бидний шарсан тэр халуун зоог їнэхээр тамшаалмаар болсон билээ.- Эд трофелляр тэжээгдсэн пулярка мэт амттай ажээ гэж Консель єгїїлэн- За, Нед гуай танд бас одоо єєр юу дутаж байна? хэмээн би асуувал : - Дєрвєн мєчтєний нь мах, эрхэм профессор гуай. Эдгээр шувуу зєвхєн л зууш болсноос биш хоол болж гавьсангїй, тиймээс би махаєр нь жинхэнэ таташ хийж болмоор ёстой дєрвєн хєлтєн алахаас нааш ер тайвширшгїй гэлээ. Би бол тэр сайхан шувууг барихаас нааш ер тайвшрахгїй гэж би хэлэв.- За ингээд ангаа хийе ээ. Зєвхєн л эргэж далайдаа ойртох, бид бїр уулынтагт гарчлаа. Миний бодлоор бол мод руу нэвтэрхий хол очихгїй байвал муу юм болохгїй буйзаа гэж Консель хэлэв. Конселийн хэлдэг зєв байсан тул бид тїїний зєвлєлгєєнєєр боллоо. Бїтэн нэгс цаг явсны дараа бид ихэвчлэн саагийн мод бїхий ойд орж ирлээ. Бидний хєл дороос хэд дахин могой год хийж гарсан боловч хоргїй могойнууд байв. Єнєє диваажингийн шувууд буун сум хїрэхгїй газраас їргэж нисчээд байсан тул би тэдгээрийг найдвараа алдчаад гайхаж явтал бидний урьд явж очсон Консель гэнэт бєхєсхийж нэгэн юм шїїрэн аваад намайг дуудаж, бархирч байхыг харвал тэр нєгєє шувууны нэгэн сайхан амьтныг гартаа барьсан ажээ.- Сайн хїї бол Консель минь! гэж миний хашгарахад- Эзэн хэтэрхий элгэмсэг байна хэмээн Консель хариулав. -Тэгэлгїй яахав, тэгэлгїй яахав найз минь. Чи ёстой гайхамшгийг їйлдэв. Диваажингийн шувууг амьд тэр мєртєє нїцгэн гараараа барих гэдэг чинь тун их гайхамшиг!Эзэн хэрэв ойртож ирвэл, сайн ажиж хайрлахсан бол миний гавъяа тєдийих бус гэдгийг ойлгох болно.- Яагаад тэр вэ?- Энэ шувуу чинь шал согтуу байна!- Согтуу уу?- Тиймээ, согтуу байна. Энэ чинь задийн модны ёроолд задийн самаржамьж байгаад шал согтсон тул би тїїнийг барихад, их тєвєг орсонгїй. Недта сайн хар даа! тэсвэргїй зєн гэдэг чинь ямар хартай гэдгийг, харваасилэрхий баримт нь энэ дээ!Улаанбаатар хот 2011
  • 95. Соёлын сургууль Цахим номын сан- За боль доо, найз минь. Сїїлчийн хоёр сард миний балгасан архиныхэмжээгээр намайг сургах ч танд нїгэл л болохоос єєр юмгїй гэж канад хїнхариулав.Тэр хооронд би шувууг їзлээ. Консель намайг хуурсангїй ээ, тэр шувуузадийн самрын мансууруулах шїїсэнд їнэхээр согтож ямар ч арчаагїйболжээ. Тэр зєвхєн нисч чадахгїйгээр ч барахгїй, явж чадахгїй байв.Конселийн барьсан тэр шувуу шинэ Гвиней ба тїїний зэргэлдээ арлууд дээрбайдаг диваажингийн шувуудын нийт найман дїрийн дотросс хамгийн гоёнь байлаа. Энэ дїрс “изумруд” гэж нэрлэгддэг хамгийн ховор дїрс болой.Їїний урт нь гучин сантиметр, толгой нь жижигхэн, хушуутайгаа шуудзэрэглэн байдаг хоёр нїд нь мєн бас нэн бяцхан ажээ.Тїїний шар хушуу, хар хїрэн тавхай, хумс, хїрэн ягаанаар эмжээрлэгдсэнбор хїрэн далавч, цасан цагаан сэвлэг гїн ногоон хїзїї, ягаан шаргал цээж,гэдэс зэрэг нь сэтгэл хєдлєм гуа їзэмж ажээ. Тїїний сїїлийг ер бусын гоёмсогзєєлєн, нумласан хоёр сэвсгэр єд чимэглэж байлаа. Ерєнхийдєє л тэршувуу нэн гуа, їзэмж тєгєлдєр тул улаан арьстнуудын єгсєн нарны “шувуу”хэмээсэн нэрэндээ зохицож байв.Тэдгээр ховор шувуунаас нэгийн зэргийг амьдаар нь Париждаа аваачижамьтны їзэсгэлэнд бэлэглэх хїсэл минь бадран байсан бєгєєд тэнд нэг чамьд диваажингийн шувуу байхгїй бїлгээ.Энэ їнэхээр тийм ховор шувуу гэж її гэж Нед Ленд махы нь иддэггїй болямар ч хэрэггїй гэсэн анчны хэнэггїй царай гаргаж асуувал:- Їнэхээр тийм ээ Нед минь. Тэрнээс гадна диваажингийн шувууг амьдаарнь барих гэдэг тун хїнд хэрэг билээ. Эдгээр шувуудын амьд нь байтугайїхсэн нь нэн их їнэд хїрдэг бїлгээ. Тийм ч учраас Европ газар алмас эрдэнэ,сувд зэргийг дуурайлган, хуурамчаар хийдэг шиг эндхийн улаан арьстнуудэдгээрийг мєн дуурайлган їйлддэг юм.- Юу! Диваажингийн шувууг тэд хуурамчаар хийдэг гэж її? гэж Консель дууналдав.- Тиймээ, Консель минь.- Яаж хийдгийг нь эзэн мэдэх її?-Мэднээ. Консель минь. Эдгээр шувууд зуны тэрсїї сялхилалтын їедєєрийнхєє сїїлийн сайхан єдєє гээдэг юм. Шувуу хуурамчаар їйлдэгсэдтэдгээрийн єд сєдийг тїїж аваад ямар нэгэн гай нь дайрсан тотины сїїлэнднаах буюу эсхїл аятайхан оёчдог юм. Дараа нь тэд оёдол заадлы нь будажшунхдаад хушуу хурууг нь “маажиндчаад” єєрсдийн тэрхїї євєрмєц урлагийгЕвроп руу музейн їзмэрийн газарт юм уу, дурлагчдад нь хїргїїлдэг юм.- Тэгээд яагаа вэ? хэмээн Нед Ленд нэмэрлэн, тэд ямар юмандаагонгинодог юм, тэртэй тэргїй махы нь ямар идэх юм биш, хамгийн гол нь тэрхэрэгтэй гол сайхан єдєє л авбал барж гэлээ.Диваажингийн шувуу барьж авах миний хїсэл иймэрхїїгээр хангагдсанболовч халуун котлет хайрч шамирах Нед Лендийн хїсэл биелтлээ холбайлаа. Тэглээ ч гэсэн єдрийн хоёр цагийн їед канадын харъяат улаан арьстнууд “бари- утанг” гэж нэрлэсэн тэндэх їїлдрийн бодон гахай нэгийг буудаж унагаах аз дайрав.Улаанбаатар хот 2011
  • 96. Соёлын сургууль Цахим номын санБидэнд жинхэнэ халуун бїлээн юм олж идэх бололцоо єгсєн Недийн тэрмэргэн буудалтыг хєгжєєнтэйгээр угтлаа.Єєрийн олз омгонд Нед Ленд сэхїїн нь аргагїй байв. Цахилгаан сум дєнгєжшїргэхийн тєдий ч бодон гахай байсан газраа їхэдхийн унажээ. Канадгазрын хїн бодонг яах ийхийн зуургуй тєхєєрч оройн хоолонд зориуланнилээд жинтэйхэн хэсгийг огтлон авлаа. Їїний дараа ан гєрєє ахин їргэлжлэнНед Ленд, Консель хоёрын аль аль нь мэргэн цэцнээ гайхуулах бололцоогарч бїлгээ.Нээрээ ч найз нар шигїї ургасан бутан дундуур шургаж орсон нь нэгэн хэсэгкенгеругийн сїргийг їргээв. Тэд єєрсдийн урт уян хєл дээрээ дээр дээрдэгдэн, тун хурдан зугатсан боловч бидний цахилгаан сум тэднээс хурданажээ.- Айдаа ноён профессор минь хэмээн олз омогтойдоо мансуурсан Нед Лендчарлах шахам, юутай сайхан амьтан бэ, ялангуяа жуузалсан цагт уу!Хїнсэнд маань хичнээн их нєєц гээч? Нэг хоёр, гурав, дєрвєн кенгеру. Энэуул хяр шиг их махыг чинь бид л зєвхєн иднэ гэж бод л доо. Тэр муу сайнилжигнїїд їнэрлэх ч їгїй л дээ гэлээ.Миний бодлоор бол канад хїн хєхєж баярласандаа олон юм донгосчбайгаагїйсэн бол тэр сїргийг ч хїйс тэмтэрчих байсан л даа. Гэвч одоо тэрКонселийн ангилснаар хос уутны анги кенгеругийн язгуурт багтах нэнсонирхолтой эдгээр арваад тооны сїїгээр бойжигч доор сэтгэлээ ханга- хаасєєр юм їлдсэнгїй ээ.Алагдсан кенгерунууд хэмжээгээр том биш туулай хэлбэрийн кенгерунд харъяалагдсан ажээ.Тэд бол єдєр нь унтдаг шєнийн амьтад билээ. Тэр дїрсийн кенгеру тун хурднаасаа гадна маш шаламгаараа гайхуулдаг бїлгээ. Тэд хэдий бие багатай боловч арьс нь их їнэтэй юм.Бид єєрсдийн ан олзтойд сэтгэл нэн их ханамжтай байв. Сэтгэл хєєрсєн Неддараачийн нь єдєр тэрхїї гайхамшиг арал дээр дахин ирж тэнд байгаа идэжл болдог дєрвєн хлт бїхнийг хїйс тэмтэрнэ гэж боджээ. Гэвч тэр їйл яв- далєєрєєр эргэнэ гэдгийг урьдаас мэдсэнгїй ээ.Оройн зургаан цагийн хэрд бид далай тийш гарч ирлээ. Бидний завьтавьсан газартаа байх бєгєєд биднээс хоёр миль хэр зайтай газар“Наутилус” уснаас бїртийн харагдах далаи мэт барайж байв.Нед Ленд тэр даруйхан л єдрийн зоог бэлггэх ажилд орлоо. Тэр ч тогообарихдаа эрлэг нь байв. Тэрний шарсан “бари-утангийн мах” котлеттєдєлгїй ойр хавьд хорхой хїргэж їнэртсэн билээ...Гэтэл харин би шарсан бєєн махнаас хєхиж баярласандаа, яг л канаднутгийн тэр хїн шиг болчихсон байснаа гэнэт мэдэрч билээ.Тэгээд л хоол маань амттай болсон гэдэг ч яах аргагїй. Хоол дээр бас хоёрвяхрь саагийн зуурмаг, талхны ба мангогийн модны хэд хэдэн жимс,тавзургаан ананс бидний самрын иссэн сїмс зэрэг нэмэрлэж урам зоригийгхєгжєє- лєє. Миний сайн нєхдийн ба миний гэсэн ч гэдэс цатгалан зоогондоохїндэрсэн болоход ,- Хэрэв бид “Наутилус”таа єнєєдєр буцаж очихгїй бол ер нь яадаг юм? гэжКонсель асуухад : - Єнєє ч, маргааш ч, ер нь хэзээ ч эргэж очихгїй хэмээн Нед Ленд хэлтэл бидний хєл дор том чулуу пидхийн уналаа.Улаанбаатар хот 2011
  • 97. Соёлын сургууль Цахим номын сан КАПИТ А Н НЕМ ОГ И Й Н АЯНГАБид суудлаасаа босолгїй ой руу эргэн харцгаав. Миний гар амандаа хїрччадсангїй замдаа яг хєшчихєв.- Тэнгэрээс чулуу хар аяндаа унадаггїй шиг билээ. Энэ чинь хэмээн Консельхэлээд - Тэгж унасан чулууг аэролит гэж нэрлэдэгсэн биш билїї гэлээ.- Тэгтэл нилээд оньчтой шидсэн хоёрдох чулуу шуугин ирж тїїний саяынярьсныг нь нотлох гэсэн шиг барьж байсан махы нь цохиод уначихав.Бид гурав тэр даруй харайн босож буугаа мєрлєєд ямар ч довтолгоогустгахад бэлэн болоход :- Їгїй ээ, энэ чинь сармагчингууд шидлээ гэж її? хэмээн Нед Ленд єгїїлбэл : - Бараг л энэ чинь зэрлэг хїмїїс шидэж байна гэж Консель хариулав. - Завиндаа! хэмээн би захирангуут, далай тийш хєдєлцгєєлєє. Їнэндээ ч биднийг нэг талаас маань халхалж байсан тєгєл модон дотор, биднээс зуугаад алхам газар том, том хавчаахай муна зэргээр зэвсэглэсэн хориод зэрлэг хїн гарч ирсэн тул учрахаас єєр аргагїй болжээ. Бидний завь биднээс хориод метр зайтай байв. Зэрлэгїїд яаралгїй ойртох боловч харваас дайсагнах тєлєвтэй ажээ. Сум чулуу хоёр мєрєн дээр мєндєр мэт бууж байв. Гэтэл Нед Ленд цуглуулсан хїнсээ орхихыг хїссэнгїй тул заналхийлж байсан аюулыг харгалзахгїйгээр алагдсан кенгеру ба бодонгийн гулуузыг завь руугаа чирч байв. Хоёрхон минутад бид зэвсгээ бэлтгэн хїнсээ завиндаа авчраад завиа ус руу тїлхэнгїїт сэлїїрээ сууринд нь бэхлэн авч сэлїїрдэж гарлаа. Биднийг эргээс хоёр кабельт холдож амжаагїй байтал хашгарч, цовхчисон хэдэн арван зэрлэгїїд, бїслэхээ хїртэл далай руу орж бахиралдаж байв. Тэдний хашгаралдаан “Наутилус”- ьн багийнхны анхаарлыг татах бий гэж бодож явсан маань эндїїрэл болж усан доогуур явагч онгоцны тавцан эзэнгїй хов хоосон харагдсаар байв. Хорин минутын дараа бид “Наутилус-даа хїрэлцэн ирэв. Онгоцны дээд таг дэлгээстэй тул бид завиа аргамжаад онгоцон дотроо явж орлоо.Би їзэсгэлэн танхимд явж орвол тэнд бадралт баг бишгїїр хєгжмийн дуугарч байсан нь капитан Немо хєгжимдєж буй аялгуундаа нэвтэрхийавтагдсан тул миний орж ирэхийг мэдсэнгїй ээ.- Капитан! гэж би дуун гарвал тэр дуулсангїй учир тїїний мєрєнд гар хїрч :- Капитан аа хэмээн дахин дуудлаа. Тэр дав хийгээд тїргэн зуур эргэжхарлаа,- Аа, та юу эрхэм профессор. За ан олзтой юу? Ямар ургамал олжсонирхов?- Ан тун олзтой. Танд баярлалаа. Гэвч бид хойноосоо хоёр хєлт амьтнысїрэг дагуулж ирснээ нуугаад яахав. Тэдэнтэй ойролцоо байх явдал нададаюулгїй биш мэт санагдана.- Хоёр хєлтєн гэнэ ээ.- Тиймээ, зэрлэгїїдийг.Улаанбаатар хот 2011
  • 98. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Зэрлэгїїд ий?хэмээн капитан дооглох маягтай унжруулан хэлээд – таманай энэ ертенцийн хуурай газрын нэгэн дээр гишгэчээд зэрлэгїїдтэйтулгарчихсандаа юунд нь тэгж их гайхаа вэ? Зэрлэгїїдгїй гэж ер нь хаанабайна!Тїїнчлэн таны тэр зэрлэгїїд гэж нэрлэж буй эдгээр хїмїїс бусдаас юугаараадор юм?- Гэвч капитан минь..,- Капитан минь. Капитан минь над ямар хїртээлтэй юм? миний хувьд бол бизэрлэгїїдтэй хаа сайгїй л учирсан.- Ямар ч гэсэн хэмээн би хэлээд хэрвээ л та энэ бєєн бїлэг юмыг“Наутилус” руу довтлуулахыг хїсээгїй юм бол урьдчилан сэргийлэх аргахэмжээ авахыг би танд зєвлєх байнам гэлээ.- Санаа бїї зов. Та энэ талаар нэг л их сїйд болоод байх юм байхгїй.- Їгїй ээ, эд чинь тун олон юм байна?- Хичнээн?- Зуугаас доошгуй! - Аронакс та аан гэж бай! хэмээн хуруугаа дахин хєгжмийнхєє даралтан дээр тавингуутаа Шинэ Гвинейн бїх улаан арьстан бїгдээрээ далайн энэ хаялга дээр цугларах юм гэхэд ч “Наутилус”- т заналхийлэх юм алга гэлээ. Капитаны хуруу зєвхєн л хєгжмийн даралтан дээгїїр жирэлзлээ.Тїїний хуруу зєвхєн л хєгжмийн даралтны хар ясан дээгїїр гїйж байгаагаар тїїний дарж буй аялгуу минорын єнгєтэйг нь ялгаж танив. Тєдєлгїй тїїний сэтгэхїй дарж буй хєгжимдєє тэр чигээрээ эзлэгдэж, дэргэдээ буй намайг таг мартлаа. Дахин би тїїнд саад хийхээсээ айж сэмхэн гарч одов. Би дээшээ онгоцны тавцан дээр гарч ирвэл шєнийн тэнгэр жам ёсоор дїнсийн нємєрч буй нь энэхї доод єргєргїїдэд їдшийн гэгээ тасарч гїйцээгїй байхад єенийн харанхуй шууд нємєрдєг билээ. Гвебороар арал харанхуйн дунд дєнгєн дєнгєн бїртийж, эрэг дээр задгай тїлсэн тоо томшгїй тїїдэг яралзан буйг харвал арлын зэрлэгїїд уул арлыг орхин одохыг хїсээгїй байгаагийн баримт ажээ. Онгоцны тавцан дээр би гав ганцаар олон цаг зогссон: нэг бол тэдгээр улаан арьстны тухай капитан Немо хэнэггїй байдлаараа тэдгээрт сэжиглэх явдалгїйг надад итгїїлсэн тул тэднээс би айж сїрдсэнгїй. Тэр тєдєлгїй дэргэдээ байгаа намайг таг мартаж бодвол халуун бїсийн тэрхїї сайхан шє- нийн амьсгалд нэрвэгдэн бїлгээ. Дараа миний эх орны орой дээрээс єнгийх тэнгэрийн умарт хэсэгт мяралзах тэр оддыг ширтэн миний хамаг сэтгэл зїрх Франц нутгийн зїг одож билээ. Сар хєєрєх тутмаа оддыг бїдгэрїїлнэ. Дэлхийн энэхїї їнэнч дагуул хоёрхон єдрийн дараа”Наутилус”- ыг хайрдсан шїрэн хэвтрээс нь ховхлох гэж мєн л энэ замаараа дэгдэнэ дээ гэж би бодолхийлж байв. Шєнє дєл хэрд сагсгар модод сїїдэрт нам гїн нойрсож буй эргийн нэгэн адил, тэнгисийн налайн харласан тэр тєвшин мєн л амгалан гэдэгт би санаа амарч эцэст єєрийн єрєєнд хїрэлцэн ирмэгц хэвтэртээ ороод нам унтчихав.Улаанбаатар хот 2011
  • 99. Соёлын сургууль Цахим номын санШєнє тайван єнгєрлєє. Бодвол, зэрлэгїїд усан дээр голийж буй гайхлынбарааг нэг хараад л айсан буйзаа.Гэтэл тїїний дзэрх нээлттэй тагаар“Наутилус”- ын дотор чєлєєтэй нэвтэрч болох байв.Нэгдїгээр сарын 8-ны єглєєний 6 цагт би тавцан дээр дахин гарлаа. Їїрийнгэгээ шєнийн харанхуйг дєнгєж л їлдэн хєєж байв.Удсан ч їгїй салбайсан цагаан манан дундуур эхлээд эргийн хаялга, дараамоддын орой харагдан харагдсаар арал бїхлээрээ тодорч ирлээ.Эрэг дээр улаан арьстнууд мєн л хэвээр байсан бєгєєд энэ удаа улам олонболжээ. Барагцаалбал тэд тав-зургаан зуугаас илїї бололтой.Усны татлагыг ашиглан тэдний зарим хэсэг нь уснаас цухуйсан хаддыгдамжин “Наутилус”- т хоёр кабельтаас холгїй газар ойртон иржээ.Тэдний царайг би энгийн нїдээр сайн їзэж байв Тэд нэн чийрэг болж ирээдасар єндєр биетэй гэц хонхор духтай єргєн бодовч хавтгай бус хамартай,нїд гялбам цав цагаан шїдтэй, улаан арьстны папуас хэмээх омгийнхонбєгєєд тэдний час улаанаар будсан бужгар їс тос даасан хар арьсан дээрэээрс ялгарч бїлгээ. Тїїнчлэн хоёр салаа болгож огтолсон чихний нь омогтясан эрх дїїжлээстэй ажээ.Ихэнх эрчїїд нь чармай нїцгэн, хэд хэдэн бїсгїйчїїд бїсэлхийгээрээ чєдєрєвсєєр уяж тогтоосон, євс сулжмэл банзал євдгєє хїртэл унжуулжээ. Заримынь бодвол удирдагчды нь хїзїїнд, улаан, цагаан шилэрхїї єнгєлєг гялалзсанюмаар хийсэн тал дугуй буюу дугуй чимэг байх харагдав.Зэрлэгїїд бїгдээр нум сум, бамбай, жадаар ээвсэглэжээ. Олонхийнх нь арнуруунд торон савтай дїїгїїрийн бєєрєнхий чулуу бєндєгнєж явав. Тэд дїїгїїрэдэмшихдээ агуу чадалтай ажээ.Тэдний удирдагчдын нэг нь “Наутилус”- т бусдаас ойртон ирж их ланхааралтай ширтэж байв. Тэр гадиль модны навчаар хийсэн орхимжнємєрсний нь харвал нилээд том толгой байлгїй.Надад нэн ойрхон зогсож буй тэр зэрлэгийг би, тун хийлгэчихэд хялбарбайсан боловч тэрнийг ямар нэгэн дайсагнах ааш гаргахаас наашхїлээзнэхээр шийдлээ.Далайн татлага болж байсан тэр їед зэрлэгїїд “Наутилус”- ыг їргэлж тойронбужигнаж байв. Гэвч тэд ямар ч дайсагнах янз гаргасангїй.Тэд байн байн “ассе” хэмээн ганц їг давтан хашгаралдаж гар даллан байснаар намайг эрэг дээр гарна уу гэсэн урилга мєн гэж ойлголоо. Тэгэвч би тэрхїї урилгыг нь няцаавал дээр гэж санав.Хїнснийхээ нєєцийг арвижуулахыг хїссэн Нед Лендийн заяа харлахад энэєдєр бидний бяцхан завь “Наутилус”- аас хєдєлсєнгїй нь мэдээж хэрэгбилээ.Канадын харъяат хэзээний их гарын эр болох тул аль болохоор єдєрєнгєрєєхийг хичээж Гвебороар арлаас авчирсан мах; талхаа даршлах ажилхийв.Єглєєний арван нэгийн орчим, далайн тїрлэг уснаас цухуйсан хаддын оройгдалдалж эхэлмэгц зэрлэгїїд эрэг тийш буцлаа.Эрэг дээрх хїмїїс улам олширч буй нь “Няутилус” мэнд ирсэн мэдээ ойрхавийн арлууд дээгїїр тїгж, Гвебороар арлын єнцєг бїрээс улаан арьстнуудцувж буй гэдгийг гэрчилж бїлгээ. Харин гэхэд нэгхэн ч завьхан їл їзэгдэхажээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 100. Соёлын сургууль Цахим номын санБодвол богинохон байлтай хугацаа, гэвч єнгєрч єхгуй, єдєр байж суужядахдаа би цаг єнгєрєєхийн тул далайн ёроолыг маажуураар малтахааршийдэв. Би далайн ёроолд тунгалаг уснаа олон тєрлийн ургамал амьтанбайхыг нэвт харж байв. Жич хэлэхэд энэ єдєр хэрэв л Немо андуураагїй болшинэ Гвинейн эргийн дэргэдэх бидний зочлолтын эцсийн єдрийн ємнєх єдєртул тэр орчны ургамал амьтантай танилцах явдлыг хойшлуулах хэрэггїйбїлгээ.Консель энгийн муусайн эмгэн хумс шїїрддэг шїїрийн нэгэн адил хєнгєхєнмалтуур нэгийг надад авчирч єгєв.Зэрлэгїїд ер нь ямар шїї байртай улс байна? Хэрэв эзэн зєвшєєрєхсєн болтэд надад, тийм ч догшин биш бололтой улс мэт сэтгэгдэл тєрїїллээ гэжКонселийг ярихад би ;- Тэглээч гэсэн л махчингууд шїї дээ! гэв.- Махчин л бол заавал булай новш? байх нь алба уу? хэмээн Консельмэтгэж тєлєв томоотой хїн байсан мєртєє бузар идэмхий ч байж бас болохбиш її. Аль аль нь ямар ялгаа байна гэлээ.- За яахав. Консель минь. Эд чинь олзлогдогсдоо бїхэл номын нь ёсооршарж иддэг махчин боловч шудрага улс гэж би чамд єчїїхэн буулт хийе.Гэсэн ч шудрага улсын хоол болохыг єчїїхэн ч хїсэхгїй тул “Наутилус”- нкапитан урьдчилан болгоомжлох арга хэмжээ авахгїй байх тутам ньмэдээтэй байх болно. За одоо ажилдаа гэлээ.Бид хоёр цагийн турш далайн ёроол шїїрдсэн боловч онцын сонин юмолоогїй болохоор бидний торонд дїїрсэн: “миндалын чих” гэж нэрлэгддэгхавчаахай, миний л олж їзсэнд орвол сонирхолтой, гоёмсог арфууд,молотокуудыг їзэж сэтгэлээ хангалаа. Тїїнчлэн бид хар далайн хэд хэ- дэнбортого, сувд, агуулагч хясаа барьснаас гадна арав гаруй тооны жижиг ястмэлхий барьсныгаа гал зууханд шилжїїлэхээр шийдлээ. Гэтэл яг тэрминутад би санаанд ер ороогуй нэгэн хачин гайхал амьтан олж їзэв. Їнэндээч тїїнийг ер бус ховор тохиолдох зэрэмдэг амьтан гэж нэрлэж болох билээ.Консель тороо усанд дєнгєж хаяж орхимогц дїїрэн хясаатий татаж гаргахаднь торы нь би гэнэт угз татан аваачиж тэдний дундаас нэгий нь шїїрэн авчхашгарсан нь ёстой л далайн хясаа хавчаахайны дун хуяг судлагчэрдэмтний хоолойноос буюу хэзээ нэгэн цагт хїн гэдэг амьтны хоолойноосгарч байсан дуунаас хамаагїй чанга хашгарахыг їзэж тэр мэл гайхаж билээ. - Эзэнтэн юу болов? хэмээн тэр гайхан сууж эзнийг ямар нэгэн амьтан хазчаагїй биз? гэв.- Їгїй ээ, найз минь.. Гэвч би энэ олзны тєлєє эрхий хуруугаа ч дуртайєгчихсєн байнам.- Ямар олз?- Энэ дунг хэлж байна! гэж би хєхїїн гэдэг нь єгїїлбэл,- Їгїй ээ, энэ чинь зєєлєн биетний хїрээ, гэдэс хєлтний анги, самзаламгайтны баг, оливын дїрсэд хамаарагдах ердийн нэг дун байна шїї дээ..- Тун зїйтэй. Гэвч Консель минь їїний чинь дунгийн эргїїлэг баруун тийшэээргэхийн оронд зїїн тийшээ эргэлдсэн байна.- Нээрээ юї?- Нээрээ, хонгор минь. Їїний чинь солгой дун гэдэг юм?- Солгой дун гэнэ ээ? хэмээн Консеийн хоолой нь чичигнэн дуугарав.Улаанбаатар хот 2011
  • 101. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Їгїй чи,эргїїлгий нь хар л даа. - Їнэхээр миний сэтгэл хэзээ ч ингэж хєдєлж байгаагїй гэдэгт эзэн бїрэн итгэж болно гэж Консель тэр дунг гартаа энхрийлэн авч хэлэв. Їнэндээ ч сэтгэл хєдлєхєєс єєр замгїй сайхан юм олсон бїлгээ. Ер нь байгаль дээрх хєдєлгєєн ихэвчлэн баруунаас зїїнээ буюу нар зєв байдгийг хэн бїхэн мэднэ. Одод єєрсдийн дагуулуудын хамт баруунаас зїїнээ эргэдэг тэгвэл хїний баруун гар зїїнээс дадамгай. Тийм учраас тїїний хэрэглэдэг, багаж бїхэн баруунаас зїїнээ хэрэглэхээр хийгдсэн байдаг. Байгаль ч гэсэн мєн л энэ хуулийг баримталдаг бєгєєд хэрвээ л їїний хууль гэж хэлж болох юм бол зєєлєн биетний дунгийн мушгиа мєн л баруунаас зїїнээ эргэдэг тул солгой дун мэтийн этгээд ховор зїйл тохиолдох тэр эгзэгтэй цагт, сонирхогсод хамаагїй их їнэ єгдєг бїлгээ.Консель бид хоёр єєрсдийн тэр їнэгуй ховор эрдэнийг їзэж сонирхон байв. Би тэр дунгаа байгалийн хєгжлийн тїїхийн Парижийн музейд хэрхэн бэлтгэхээ тєлєвлєн бодож байтал Конселийн гарт байсан єнєє їнэтэй дунг маань зэрлэгїїдийн шидсэн чулуу хага цохичив. Би бачимдсандаа нэг муухай бархиран хоцроход Консель миний буу рууїсрэн очиж, биднээс арваад метр зайтай зогсон дїїгїїр даллан буй зэрлэг рїїшагаймагц нь би тїїнийг хориглохыг завдсан боловч амжсангїй ээ.Сум тэр зэрлэгийн гарын шуунд байсан бугуйвчийг нь тас татав.- Консель! Хїїе чи яаж байна!гэж би сандран хашгарвал:- Яагаа вэ? Энэ муу махчин эхлээд бидэнд халдсаныг эзэн та хараагїй гэжїї? - Хїний амьтай тэнцэх їнэтэй дун гэж ер їгїй, Консель минь.-Ээ муу, їл бїтэх амьтан...Миний марийг малт цохичихсон бол дээрсэн!хэмээн Консель їглэв.Їїнийг Консель їнэн голоосоо хэлж байсан боловч би тэрний нь зєв гэжїзсэнгїй ээ.Гэтэл бид малгай-дунгийн гайхамшгийг сонирхон байх завсар байдал єєрболсон байв. Улаан арьстнуудын хориод жижиг завь “Наутилус”- ыгхїрээлжээ. Тэдгээр завийг модны гол ухаж, урт нарийхан, хєнгєн хийсэн тулхурдан ява- хад тохирсноос гадна усан дээр холбилзуулахгїйн тул завиныхажуу хоёр ирмэгт хулсан хоёр хєвїїр бэхэлжээ.Харваас ч папуасууд европ хїмїсийг урьд ємнє їзэж, тэдний хєлєг онгоцтойтулгарч байсан нь илэрхий. Гэвч тэд уснаас дєнгєн цухуйж буй шураг мод,яндан юу юу ч їгїй янжуур маягийн энэхуу тємєр савыг ер нь юу гэж бодсонбол? Бодвол сайн юм санаагїй дээ. Тэд онгоцноос нилээд зайтай удаанзогсоцгоолоо.Харин тэд аажимдаа бидний зїгээс тїрэмгийлэх янзгїйгмэдмэгц “Наутилус”- тай яваа яваандаа дасч зориг орсондоо танилцахынтул ойртохоор шийджээ. Тэгвэл энэ л танилцах эрмэлзэлд нь саад хийххэрэгтэй байв.Дуугїй буудаг бидннй буу зєвхєн аянга мэт ниргэдэг галт зэвсгийг хїндэтгэжсурсан тэр зэрлэгїїдэд тєдийл их айх сэтгэгдэл тэрїїлэхгїй байлаа. Энэ ньдуугїй буудаг аянга хїмїїсийг айлгахгїйтэй л яг адил ажээ. Гэвч дуу ньаюултай биш аянга нь аюултай бїлгээ.Энэ минутын дотор хэд хэдэн завь “Наутилус”- ыг бїслэн авч онгоцнытавцан дээр нумын зэв уул мэт харанхуйлан буув.Улаанбаатар хот 2011
  • 102. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Чєтгєр аваачиг! Мєндєр бууж байхчив! Сумаа харуулчихсан ч юм билїї,яаж мэдээ вэ... гэж Консель єгїїлбэл, би :- Капитам Немог анхааруулах хэрэгтэй гээд онгоцны дотогш нэвтрэх нїх рїїявав.Би їзэсгэлэн танхнмд явж орвол тэнд хэн ч байсангїй. Тэхээр нь би капитаныєрєєний їїдийг тогшиж їзвэл:- За гэх дуу сонсдов. Капитан Немог би нэг л их тоо бодож байхад нь орж очжээ. Тїїний ємнєтооны тэмдгїїдээр эрээчсэн цаас навсайлдаж байв.- Би танд саад хийчихэв її? хэмээн би ёсорхон асуувал,-Тэглээ, эрхэм профессор, гэвч ийнхїї саад хийх ямар нэгэн чухал шалтгаанбий биз гэж би бодож байнам гэлээ.Онц чухал хэрэг байна. Биднийг улаан арьстны завь хїрээлчлээ, бодволхэдхэн минутын дараа олон зуун зэрлэг хїн биднийг дайрах нь шиг болтой.- Ухай хэмээн капитан ер санаа зовсон шинжгїй амарлингїй царайлж тэдзавьтай ирлээ гэнээ? гэлээ. - Тиймээ капитан. Тэгвэл дээд тагаа л хаячихвал болох нь тэр. Яг л тэгмээр юм гэж би танд хэлэх гэсэн юм.- Тїїнээс хялбар юм гэж ер їгїй-хэмээмэгцээ капитан Немо дэргэдэх нэгцахилгаан товруу дарчаад, онгоцны багийнхны єрєєнд зохих зааврыг ньєглєє.- Ингээд л гїйцлээ гэж тэр, минут хэр дуугуй байснаа сїїлд над руу хандан-онгоцны завь байрандаа тавигдаж, дээд таг хаагдсан байхад “АвраамЛинкольн”- ны бємбєг цєм цохиж чадаагїй, миний онгоцны бєєрийг зэрлэгїїдцєм цохиод орж ирэх бий гэж та эрхбиш айхгїй биз? гэлээ.- Їгїй ээ, айхгїй. Гэвч єєр нэг аюул байна. Капитан аа.- Ямар аюул?- Маргааш єдий їед дээд тагаа агаар оруулах гэж дахин нээх хэрэгтэй шїїдээ.- Зїйтэй, тун зїйтэй, эрхэм профессор миний хєлєг яг л халим шигамьсгалдаг юм. - Хэрэв л тэр їед папуасууд онгоцны тавцан дээр байсаар байх юм бол та хэрхэн яаж тїїнийгээ нээх юм бэ?- Тэгвэл та, эрхэм профессор,миний онгоц єєд тэднийг авирна гэж бодожбайна уу?- Тэгэлгїй яахав.- За яахав.За яахав, авирч л байг... Авирахад нь саад хийгээд байхын ч хэрэг алга. Эдчинь ердєє л хєєрхий,зэрлэг амьтад шїї дээ. Тэхээр Гвебароар арал дээр ч“Наутилус” хїрч ирсэн явдал эдгээр хєєрхийнїїдийн нэгний нь боловч амьнасанд аюул учруулахыг би яасан ч хїсэхгїй гэв.Би тїїнд мэхийн ёслоод явахыг завдтал капитан Немо намайг хориглон,дэргэдээ зэрэгцэн суухыг урилаа. Тэр бидний аялал, ан гєрєєний тухайнадаас сонирхон асууж, канадын харъяат яахаараа тэгж их махассанболохыг ойл- гохгїй байгаа мэт царай гаргаж байлаа.Улаанбаатар хот 2011
  • 103. Соёлын сургууль Цахим номын санДараа нь яриа єєр тийшээ хандахад капитан Немо тєдий л их аман дээрбайгаагїй ч гэсэн нилээд сонин зїйл сонгож билээ. Жич хэлэхэд Дюмон-Дюрвилийн хєлгууд арай л сєнєчєєгїй тэр хоолойд “Наутилус” маань хайрдчихсан болохоор бидний яриа тїїнийг хамарсан юм. Энэ талаар капитан Немо ярьсан нь:- Дюмон Дюрвиль бол францын хамгийн боловсролтой хїмїїсийн нэг ньбайсан болон алдар нэрт агуу далайчдын мєн нэг нь байлаа. Францын Кукхэмээх хєєрхий тэр эрдэмтэн ємнєт туйлын мєс, єргєн тэнгисийн хад,номхон тэнгисийн арлуудын зэрлэгїїдтэй тулж, ялж дийлсээр ирсэн тэрбаатарлаг хїн очиж очиж хот орчны тємєр замын галт тэрэгний нэгэнсїйрэлд амь їрэгдэх ч гэж дээ! Энэ баатарлаг хїн амьдралынхаа минутанд,тэгж їхнэ гэдэг талаараа бодох бололцоо олсондоо тэрний сэтгэл юутай ихтарчилсан гэж та бодож байна! Їїнийг ярихдаа капитан Немо сэтгэл нэн зовсон шинжтэй байв. Тэр шинж нь тїїний нэр хїндийг єргєж байсан юм.Бид францын тэр агуу их далайчны аялсан замыы нь зураг дээр мєрдєж, дэлхий тойрсон тїїний аян амжилтгїй тєгссєн боловч Адели ба Луифилиппийн арлуудыг нээсэн, ємнєт туйлыг нээх гэсэн хоёр удаагийн оролдлого зэргийг нь мєрдлєє.Хамгийн эцэст бид номхон далайн гол гол арлын орчинд їйлдсэн тїїнийгидрографийн шинжилгээний тухай дурсаж ярилаа.- Далайн гадаргуу дээр Дюмон-Дюрвиль юу хийсэн бїхнийг би далайн гїнддавтаж хийх санаатай, гэвч миний шинжилгээ бол дїїрэн хангалттай, нягтнарийн болохоос гадна их хїч хєдєлмєр орохгїй юм. Далайн салхи шуургандїргэлж нїдїїлж явсан Дюрвилийн “Астроляби”, “Эрэмгий” хоёр хєлгийгамгалан тасалгаанд нь ажиллаж суухад юу ч саад болохгїй ёстой л усандоорхи жинхэнэ байшинтай ялгаагїй “Наутилус”- тай зїйрлїїлж яахин болох. - Гэвч “Наутилус”- ын нэг талын хувь хїртээл нь “Астроляби”, “Эрэмгий” хоёрын хувь хїртээлтэй адил юм даа, капитан аа-хэмээн би хэлж орхивол.- Юу билээ, профессор гуай? гэлээ. -“Наутилус” яг тэдэнтэй ав адил, яг л тэдний сууж байсан газар хайрдчихсан шив дээ.- “Наутилус” хайрдсан юм бишээ хэмээн капитан хїйтэн царайлян“Наутилус” зєвхєн л далайн ёроолд хэвтэж амсхийж байгаа нь энэ. Тїїнчлэнєєрийнхєє онгоцыг хєдєлгєх гэж би Дюрвилийн хєдєлсєнтэй адил тэгж ихмахран зїтгэх ч їгїй. “Астроляби”, “Эрэмгий” хоёр золтой л сєнєчєєгїй,тэгвэл “Наутилус-т заналхийлэх аюул ердєє ч алга. Маргааш яг л минийтогтоосон єдєр, яг л миний тогтоосон цагт далайн тїрлэг миний онгоцыгзєєлхєн єргємєгц л миний онгоц єєрийнхєє жуулчлалыг їргэлжлїїлэх болно.- Капитан аа хэмээн би-эргэлзэх юм ч надад... - Маргааш хэмээн миний їгийг тасалж, сандлаасаа бо- сонгуутаа єдрийн хоёр цагт “Наутилус” хайрдлагаасаа хєндийрч, ямар ч гэмтэлгїйгээр Торресын хоолойгоор гарч одно! гэлээ. Їїнийг капитан Немо тасалданга тод єгїїлээд, яльгїй мэхэсхийн ёслов. Энэ нь яриа дууссан гэсэн тэмдэг ажээ. Би зєвхєн л гарч одохоос єєр замгїй тул тэр ёсоор болгон гарч одлоо.Улаанбаатар хот 2011
  • 104. Соёлын сургууль Цахим номын сан Би єєрийн єрєєнд эргэж ирвэл капитантай ярьсан миний яриаг сонсохыг сонирхож агсан Консель маань тэнд байв.- Улаан арьстнууд “Наутилус”- ыг заналхийлж байна гэсэн миний їгийгсонсоод капитан надаар наад барьж байна даа, найз минь тэгвэл капитанддїїрэн итгэж болно. Явж амгалан нойрсдоо гэж би хэлбэл, Консель:- Эзэнд одоо миний хэрэг їгїй юу? гэлээ. - Їгїй ээ* хонгор минь, их баярлалаа. Нед Ленд юу хийж байна?- Эзэн хэрэв зєвшєєрєхсєн бол Нед Ленд одоо кенгеругийн махаар, ёстой лшїлс залгихаас єєр аргагїй таташ хийж байна гэж хэлэх байнам гэв. Єрєєндєє би ганцаар їлдээд, хэвтэртээ орсон боловч маш муу унтаж билээ.Зэрлэгїїд миний толгой хавьд онгоцны тємєр тавцан дээгїїр тэп, тап туучижїргэлж хашгаралдаж байв.Шєнє тайван єнгєрлєє. “ Наутилус”- ын багийнхан бахь байдгаараа їзэгдэх чїгїй сонсдох ч їгїй байв. Цэргийн боомтын нїхэн гэр дээгїїр гїйлдсэншоргоолж цэргїїдийн сэтгэлийг єчїїхэн ч їл зовоодогтой нэгэн адил тэднийсэтгэлийг зэрлэгїїд єчїїхэн ч їл зовоох ажээ.Би єглєє зургаад бослоо. Онгоцны дээд таг нээгдээгїй л байв. Тиймээсонгоцны доторхи агаар єчигдрєєс хойш солигдоогїй ажээ. Энэ байдал їлмэдэгдэх учир нь гэвэл усан доогуур явагч хєлєгний хийн бэлтгэлбагтаамжууд онгоцны бохирдсон агаарт байсхийгээд л хэд хэдэн метр шоодєрвєлжин цэвэр агаар єх учраас болой.Би єєрийнхєє єрєєнд їд хїртэл ажилласан тул капитан Немогийн барааг чхарсангїй билээ. Хєлєг онгоц хєвєлтєнд бэлтгэж байх янз ч алга даа.Би нилээд хэдэн минут хїлээгээд їзэсгэлэн танхимд явж орлоо Цаг харвалхоёр хагас болжээ. Тэгвэл арван минутын дараа далайн тїрлэг дээд цэгтээхїрэх ёстой бєгєєд хэрвээ л капитан Немо алдаж тооцоогїй бол “ Наутилус”усан дээр хєвж гарах ёстой билээ. Хэрэв л энэ бїхэн єнгєрчих юм болбидний онгоц єєерийн шїрэн хэвтрээс ховхрох хїртэл олон сар хїлээххэрэгтэй байв.Гэтэл удсан ч їгїй онгоцны их бие доргиж эхлэв. Онгоцны тємєр хуяг шїрэнёроолд шїргэж хэрхэн хяхтнаж буйг би сонсож байлаа.Хоёр цаг гучин таван минутанд капитан Немо їзэсгэлэн танхимд орж ирэв.- Одоо бид хєдєллє-гэв.- Аа-гэж би дуугарвал капитан Би дээд таг нээчихгэсэн,- Папуасууд яасан бэ?- Папуасууд ий? гэж мєрєє хавчив.- Тиймээ. Їгїй ээ. Тэд чинь ороод ирнэ шїї дээ.- Хаагуур?- Таны нээ гэсэн тагаар!-Эрхэм ноён Аронакс хэмээн капитан хэнэг ч їгїй “ Наутилус” -ын дээдтагаар хэдий нээлттэй байлаач гэсэн тэр болгон орж болдоггїй юм шїї гэв.Би гайхсандаа тїїн рїї гєлєрчихвєл;- Та ойлгохгїй байна уу? гэж асуув.- Тиймээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 105. Соёлын сургууль Цахим номын сан- За тэгвэл нааш ир. Та єєрєє їз л дээ гэлээ ? Бид дээд таг єєд гардагшатанд ойртон очив. Тэнд Консель Нед Ленд хоёр онгоцны тавцан дээрээсгалзуурсан мэт бахиралдаж, чарлалдаж буй зэрлэгїїдийн орлилдоон дунддээд талын тагийг нээж байгаа хэд хэдэн усан цэргийн ажлыг нэн ихсонирхон зогсож байв.Дээд таг пїршний хїчинд гэдрэг шидмэгц тїїний нїхээр хориод тооныулайрсан муухай амьтны дїрс харагдлаа.Тэгтэл эдгээр зэрлэгийн хамгийн тїрїїчийнх нь шатны хашлага дээр гараатавимагцаа яагаад ч юм бїї мэд ямар нэгэн их хїчээр ар гэдэргээ шидэгдэжїхэр дуун гарган дэгдсээр зугтаж одсон билээ.Тїїний нєхєр арван хїн тїїний жишээгээр дараалан оролдлого хийж мєн лтийм їр дїнтэй буцацгаалаа. Консель нэн их хєхиж баярлалаа. Єєрийн хэзээязааны эрэлхэг дайчин эр зоргиндоо єєрийн эрхгїй хєтлєгдсєн Нед Лендухарч буй дайсныг мєрдєхийг завдан ухасхийж шатанд мєн єнєєхашлаганаас барьж авч амжсан тул бас л арагшаа хаягдсан бїлгээ.- Ээ харал аа! хэмээн тэр бахирч, намайг цахилгаан цохилоц! гэхэд нь бихамаг учрыг мэдэж авлаа.- Тэхнээ нь шатны хашлага тємрийг єндєр хїчдлийн гїйдэл дамжуулагчболгосон ажээ. Тїїнд гар хїрсэн хэн боловч арагшаа айхавтар хїчтэйцохигдож байв. Хэрэв л капитан Немо єєрийн байдаг бїх гїйдэл їїсгэгчээсгарсан гїйдлийг тїїгээр дамжуулсан сан бол тэр цохилт амь насанд аюултайбайж болох байлаа. Гэвч тэр аюул багатай гїйдэл дамжуулагчаар зєвхєнхязгаарлаж довтолгоонд ба онгоцон доторхи хїмїїсийн хооронд нэвтэршгїйсаад бий болгожээ.Энэ завсар айсандаа сїнс нь зайлсан Папуасууд хурдавчлан ухарч байв.Бид инээдээ нуун галзуурсан мэт хараал тавьж агсан Нед Лендийг аргадантайтгаруулж бїлгээ.Энэ минутанд далайн тїрлэгийн давалгаагаар єргєгдсєн «Наутилус” -ынхайрдсан газраасаа хєндийрч байв. Єдрийн яг хоёр цаг дєчин минут буюукапитан Немогийн тогтоосон цаг болжээ.Онгоцны сэлїїр сэнс ус аажуухан алгад алгадсаар яваандаа эргэлт ньтїргэсэж “ Наутилус” далаын гадрага дээгїїр хєвж эхлээд торессын аймшигтхоолойгоос ямар ч гэмтэл хохиролгїй гарч одов.ДАХИАД Л ШОРОН ДДараачийн нь єдєр, нэгдїгээр сарын аравнаа “ Наутилус” задгай тэнгистдахин гарч довтолголоо. Энэ удаа цагт гучин таван миль хурдалж байсан ньхийсэх мэт ажээ Тїїний сэнс маш тїргэн .эргэлдэж буй тул би тїїнийг ажижминутанд хэд эргэж байгааг нь тоолж чадахгїй байна.Цахилгаан гэдэг тэр гайхамшиг хїч «Наутилус” -ыг зєвхєн хєдєлгєжбайгаагаар барахгїй мєн гэрэлтїїлж дулаацуулж, цахилгаан цохиулж л амиаалдахаасаа л айхгїй бол хэн ч гаднаас нэвтэрч їл чадах саадыг бий болгожхамгаалж буй тэр их цахилгаан хїч энэ бїхнийг би санахад хичнээн бахдажбиширсэн гэдэг хязгааргїй билээ.Тэр ч яахав харин энэ бїхнийг єєрийнгараар бїтээсэн тэр хїн миний баяр бахдлыг бїр ч илуу тєрїїлж бїлгээ.Улаанбаатар хот 2011
  • 106. Соёлын сургууль Цахим номын санБид энэ хэр, шууд баруун зїгийг барьж явав. Нэгдїгээр сарын 11- д бид нуртрагийн 135 ба умарт єргєргийг 10 хоногт Карбентарийн буланд орох амыгцагдан орших весеелийн хушууг тойрлоо. Энд хэдийгээр усан доорхи хадолон боловч єєр хоорондоо их зайтайгаас гадна зураг дээр нарийнтэмдэглэгджээ. “ Наутилус” бидний явах замын дагуу орших мєн дээрхаравдугаар єргєрєг, уртрагийн 130 хоногт баруу- наас Викторин зїїнээс Монехоёр цохионы хоорондуур хялбархан єнгєрлєє.Нэгдїгээр сарын арван гурванд бид Тиморын далайн уснаас мєн тэр нэрээрнэрлэгдсэн арлын дэргэдїїр уртрагийн 122 хоногт явж орлоо. Мянга зургаанзуун хорин таван шоо дєрвєлжин бээр дэвсгэр бїхий энэ арлыг Энэтхэгийнхэд хэдэн хаан хувааж захирдаг ажээ. Тэр арлыг захираад єєрсдийгєєгумбараа матарын хєвууд хэмээн нэрлэдэг нь хорвоо дээр оршигч хамаг ламьтдын дотроос хамгийн хувьтай дээд тєрєлтєн гэж їздэгийн учир тэрбайжээ. Тэр хаадын зэрлэг “євгєд” уул арлын голын уснаа їй олноорообайдаг нь тэндхийн олон лам нартай садан сїлбээтэйгийн хїчинд тэрнутгийн хїн амын зїгээс бишрэн сєгдєхийн гїн сїсэглэлээр хїрээлэгдсэнбилээ. Тїїнчлэн тэдний хойноос санаа тавьдаг, тэдэнд зусарддаг, тэдиийзоогонд залуу хїїхнїд барьдаг бєгєєд тэр нэгэн сэтэрт гїрвэл єєд нь гардалайсан харь газрын хїн сайнаа їзэхгїй нь зайлшгїй бїлгээ.Гэвч “ Наутилус» тэдгээр муухай амьтадтай ноололдож байхын хэрэггїйбайв. Капитаны туслах ээлжит ажиглалтаа їйлдэж байхад буюу їд дундынїед Тимор арлыг бид хэдхэн минут ажиглаад явсан билээ. Мєн тэдгээр бїлэгаралд ха- маарагдах Роттн хэмээх жижиг арлыг би бас л тїргэн зуур хараадєнгєрєв. Энэ арлын бїсгїйчїїд гуа сайхнаараа цуутай бєгєєд боолчуудыгхудалдаалах меланезийн зээл дээр єндєр їнэлэгддэг ажээ.Эндээс «Наутилус” баруун ємнє зїгийг чиглэн огцом эргэн Энэтхэгийнгадаад далайг зорьж одлоо.Капитан Немогийн єндєр ааш биднийг хааш аваачих нь вэ? Азийн эрэг єєдїї? аль эсхїл Европ тив рїї юу? Эдгээр таамаглалыг хїн амьтантай хуурайгазрыг їзэн ядах капитаны цаг їргэлжийн хилэгнэлтэй холбон тайлбарлахадхїнд байв.Тэгвэл бид арай урдуур орох нь ээ? Магад ч їгїй “ Наутилус” маань Сайнитгэлтийн ба Горнын хушууг тойрч ємнє туйл руу одож байж? дараа нь бид,усан доогуур явагч онгоц дураар туулах уудам хязгаар бїхий номхонтэнгистээ яасхийгээд л явж ирэх вэ?Энэ бїх асуулганд зєвхєн ирээдїй л хариулт єгч чадах байв.Далайн дайсагнал шуурганы эрхэнд алс хаягдсан, хуурай газрын эцсийнхаш- лага саад Карьте-Гиберни, Серинтататам ба Скоттын далд шїрарлуудын дэргэдїїр єнгєрч нэгдїгээр сарын14-нєє бид хуурай газраас алсхол задгай далайд гарч ирлээ. “ Наутилус” -ын хурд жигдэрлээ. Олон ааштайянзын онгоц нэг бал далайн их гїнд очоод, нэг бол удаан хугацаагаартїїнний гадаргууг їл орхиж билээ.Энэ аяллын їед капитан Немо далайн янз бїрийн гїнд усны халуун хїйтнийгхэмжих сонирхолтой ажиглалтуудыг їйлдэз. Ердийн нєхцєлд тэдгээражиглалтыг нилээд тєвєгтэй багажуудын тусламжтайгаар їйлдэх бєгєєдтїїнийг далайн гїнзгийг хэмжих термометрчилсэн багажаар буюу янз бїрийнтємєрлєг цахилгаан харилцан адилгїй дамжуулах явдал дээр їндэслэсэнУлаанбаатар хот 2011
  • 107. Соёлын сургууль Цахим номын санаппаратаар хэмждэг билээ. Гэвч тэдгээр багажийн заалтанд тэр болгонитгэж болохгїйгээс гадна тэдгээрийн шилэн хэрэгсэл далайн их гїнд усныєндєр даралтыг тэсвэрлэж чаддаггїй ажээ. Тэрчлэн уул туршла- гыг давтанїйлдэх явдал нэн тєвєгтэй тул нэг удаагийнхаа ажиглалтанд тэр болгонитгэхэд бэрх болно.Тэгвэл капитан Немо дуртай гїнзгийдээ єєрийн биеэр орж ажиллахуйц усныянз бїрийн давхрагад оруулсан термометр ямарч маргаангуй яг таг хэмждэгажээ.Тиймэрхїїгээр нэг бол ус дїїргэсэн тусгай багтаамжуудын тусламжтайгаар,нэг бол “ Наутилус»-ын залуурыг далайн ёроол руу хазайлгасны їрээркапитан Немо далайн гадрагаас доош гурав, дєрєв, тав, долоо, ес, арванмянган метрийн гїнд дараалан орж хэмжээд, усны халуун хїйтэн мянганметрээс доош бємбєрцгийн бїх л єргєргїїдэд, цельсийн дєрєв аравны таванградус тогтмол байдаг гэдэг дїгнэлтэд иржээ.Би тэдгээр шинжилгээг маш сонирхон ашиглаж эрдэм шинжилгээнийтэдгээр ажиглалт капитан Немод ямар хэрэгтэй юм бол? гэж єєрєє єєрєєсєєасуудаг байв, їнэхээр тэр хїн тєрєлхтний ашиг тусын тул гэж її?Тэгвэл тэр ч найдвар багатай буйзаа. Учир нь тїїний тэрхїї бїх хєдєлмєрєєртэй нь хамт ямар нэгэн алсалсан тэнгисийн ёроолгїй гїнд булшлагдахёстой байв.Гэвч яаж мэдэх вэ, тэр надаар дамжуулан єєрийн эрдэм шинжилгээний ихбїтээлийг ертєнцєд бэлэглэх ч гэж байж, тэгвэл эрт орой алин боловч хэзээнэгэн цагт усан доогуур явагч єєрийн онгоцноос намайг суллан тавьж,хуурай газар хїмїїсийн дунд эргэн ирэх бололцоог над єгнє гэж її?Тэгвэл їїнд одоохондоо итгэж найдах ямар ч їндэсгїй бизээ...Гэлээ ч гэсэн капитан Немо нэг удаа дэмий бємбєрцгийн гол голдалайнуудад їйлдсэн усны нягтралыг шинжилсэн шинжилгээнийхээ їрдїнгийн тухай надтай сэтгэгдлээ хуваалцлаа. Жич хэлэхэд тїїний хэлснээрэрдэм шинжилгээний асар их сонирхлыг тєруулж буй гэгдэх нэгэнмэдэгдлээс авч їзвэл миний зїгээс хийсэн дїгнэлтээр тэр нь шинжлэхухаантай ямар ч уялдаа авцалдаагїй боловч миний хувьд л нэн их чухалзїйл байлаа.Энэ хэрэг нэгдїгээр сарын 15-ны єглєє болж билээ. Би капитан Немогийнхамт “ Наутилус” -ын тавцан дээгїїр нааш цааш сэлїїцэн явтал далайн уснынягтрал энд тэнд харилцан адилгуй гэдгийг та мэдэх її гэж надаас тэр гэнэтасууж бїлгээ. Би мэдэхгїй хэмээн хариулаад, энэ асуудлын талаар шинжлэхухаанд хэрэг дээр нь жинхэнэ шалгасан баримт нотолгоо байхгїй гэж нэмэнхэлэв.- Би єєрєє їїний чинь шинжилсэн хэмээн капитан Немо над хэлээд би тїїнийзєв гэдгийг хаана ч батална гэлээ.- Маш сайн байна гэж би хэлээд-гэвч “ Наутилус” ч онцгойдоо тусгаарертєнц учраас тїїн дээр яваа эрдэмтний их нээлт газрын бємбєрцєг дээроршигчдын сонорт хэзээ ч хїрэхгїй нь харамсалтай юм гэв.- Таны зєв профессор гэж жаахан бодолхийлсний дараа капитан Немонээрээ ч “ Наутилус” бол биеэ дайсан тусгаар ертєнц, миний энэ онгоц болгазар дэлхийгээс єєртэй нь хамт нарыг тойрч буй бусад ертєнцийн нэгэнадил хол юм. Яг л тїїнчлэн Ангараг ба санчир хоёр ертєнцийн эрдэмтдийнУлаанбаатар хот 2011
  • 108. Соёлын сургууль Цахим номын санбїтээлийг газар дэлхий хэзээ ч мэдэж чадахгїй шиг ” Наутилус” -ынэрдэмтдийн ажил хэзээ ч мэдэгдэлгїй їлдэх юм. Зуурдын тохиолдлоор таныхувь заяа “ Наутилус”- ын хувь заяатай холбогдсон болохоор би танд єєрийнажиглалтын тухай аар саар зїйл мэдэгдэж болох байнам гэв.- Би таны їгийг хичээнгїйлэн сонсъё капитан минь.- Далайн ус ердийн цэнгэг уснаас хамаагуй их нягтралтай гэдгийг та эрхбишмэдэж байгаа, гэвч тэр нягтрал газар бїр адилгїй. Нээрээ ч їнэндээ хэрэвцэвэр цэнгэг усны нягтралыг нэгж болгон авч їзвэл Атлантын тэнгисийн уснынягтрал-нэг бїхэл мянганы хорин найм, номхон тэнгисийнх нэг бїхэлмянганы хорин зургаа, газрын дунд далайнх... “ Ухай тэхээрээ мань Газрындунд далайд очдог байх нь байна шїї! гэж би бодов”-... Нэг бїхэл мянганы гучин нэг, Ионийн далайн усных нэг бїхэл мянганыарван найм, Адратикийнх-нэг бїхэл мянганы хорин наймтай тус тус тэнцэнэ.Тїїнээс їзвэл “ Наутилус” дэлхийн бємбєрцгийн хамгийн хєл хєдєлгєєнтэйдалайн усыг ч тойрдоггїй нь тодорхой байв. Тїїнээс їндэслэж би тїїнийгхэзээ нэгэн цагт, магадгуй удах ч їгїй нилээд хєгжсєн орнуудын эрэгт ойртохтєстэй гэдэг дїгнэлт хийлээ.Энэ шинэ мэдээ Нед Лендийг баярлуулах ёстой байв.Дараачийн хэдэн єдрийн турш бид шинжилгээний хэд хэдэн ажил хамтдаахийв. Їїнд: Далайн усны янз бїрийн гїнд ууссан давсны хэмжээ, цахилгаандамжуулах чанар, єнгє, тунгалаг зэргийг тодорхойлсон билээ.Энэ бїххугацаанд капитан Немогийн гарын гайхамшигт ур, бїтээлч авъяас чадварнамайг нэн их гайхуулан бишрїїлсэн бєгєєд тїїний тэр чанар зєвхєн л намайгурьдчилан анхааруулах зантай нь л єрсєлдєж чадах байв. Гэвч тэдгээртуршлага дуусмагц л дахин сураггїй алга болох тул би “ Наутилус” онгоцнооаанай л ганцаараа їлддэг бїлгээ.Нэгдїгээр сарын арван зургаанаа ” Наутилус” онгоц нэгэн удаа далайнтєвшнєєс хэдхэн метрийн гїнд нам унтчих мэт болсон билээ. Онгоцныцахилгаан хєдєлгїїрїїд зогсож, сэлїїр сэнс эргэлдэхээ больсон тул усандоогуур явагч онгоцыг далайн урсгалын эрхэнд зєнд нь тавьсан бїлгээ.Дєнгєж саяхан аль хол газар нэн их хурдлан давхиснаас шалтгаалан жижигзасвар хийхээр машинуудаа зогсоох мэт надад санагдлаа.Гэтэл энэ єдєр би, єєрийн нєхдийн хамт сонирхолтой нэгэн їзэгдлийн гэрчболсон юм. Їзэсгэлэн танхимын гэгээвчтэй хавтас аажим нээгдсэн боловч” Наутилус” -ын гадаах цахилгаан чийдан асаагїй байгаа тул тэнгэр бїрхсэнїерийн хар їїлс усны гїнд гэрэл муу оруулж, бидний эргэн тойронд бїрэнхийажээ.Би тэнгисийн усны хачин єнгийг сонирхон байтал ” Наутилус” гэв гэнэт нїдгялбам хурц гэрлийн цацралд дайрагдав. Тїїнийг би эхлээд манай онгоцныгэрэл асч давхаргыг гэрэлтїїллээ гэж бодсон боловч андуурал болжээ. Тэгжэндїїрснээ би орчныг сайтар ажиглаж харсны дараа сая мэдсэн бїлгээ.Тэхнээ нь ” Наутилус” далайн усны урсгалд хєв хєвсєєр фосфорооргэрэлтїїлэгдсэн давхаргад орсон тул тїїний гэрэлтэх хїч, хїрээлж буйхаранхуйтай харьцуулбал гялбам хурц санагджэа. Тэрхїї гэрэл їй олон тоонымаш бяцхан амьтдын биеэс цацрах бєгєєд тэр амьтдын бие онгоцны тємєрёроолтой хавирснаас улам их гэрэлтэж билээ. Гэтэл би бас гэрэлтэж буйтэрхїї далайн дунд, улайдсан зуухнаас урсаж байгаа хайлсан тугалга мэтУлаанбаатар хот 2011
  • 109. Соёлын сургууль Цахим номын санунжирсан гэрэл бїр ч илїї хурц дїрсхийхийг ажсан нь тїїний дэргэд далайнзэргэлтэж буй бусад давхаргад харанхуй болох мэт сэтгэгдэл тєрж бїлгээ.Тэр хурц гэрэл манай цахилгаан чийдэнгийн зєєлєн сацралтай єчїїхэн чадилгїй байв.Тэр гэрэл хєдєлгєєнтэй болоод биетэй мэт санагдлаа. Їїгээрч барахгїй уулгэрэл амьтай болодыг шууд ажиж болох байв.Тэрхїї гэрэл туяа бадарсан уснаа “Наутилус” олон цаг аяллаа. Тэрхїї галгэрэл дунд гїрвэл мэт тонгочиж буй далайн том амьтдыг хараад биднийбахархал бїр ч их боллоо. Тэрхїї гэрлийн хїйтэн сацралын дунд далайнтамирчид далайн гахай, сэлмэн хамартууд сэлж харагдсан бєгєєд сэлмэнхамартын гурван метр урт аврага том эвэр сэлэм, гэгээвчний болор шилэндхэд хэд хавирсан бїлгээ. Дараа нь эвэр нуруут, макрель мэтийн бусад жижигзагас бий боллоо.Тэрхїї гайхамшиг їзэгдэлд дур татах ямар нэгэн хачин чадал бий ажээ Тэдєдрийн цаг агаарын байдал усны тэрхїї гэрэлтлийн хїчийг ихэсгэсэн ч байжболох юм. Тэгвэл далайн гадаргуу дээр їер бууж байсан бол уу? Гэвч,“ Наутилус” хєвж явсан тэрхїї хэдхэн метрийн гїнд тэнгэрийн байдал ямар ччєлєєгїй тул бид усны амгалан урсгалд таатайхан халбилзан байв.Тиймэрхїїгээр бид улам л шинэ шинэ гайхамшгийн дунд їл мэдэг урагшилжбайлаа. Консель маань нїдээ байдгаараа бїлтийлгзн харж аль л тохиолдсонїе хєлтєн, зєєлєн биетэн загас, ургамал амьтдыг зогсоо зайгїй ангилан байв.Єдєр хоног нэн тїргэн єнгєрєх болж, тэдгээрийг би тоолохоо ч болилоо. НедЛенд маань тогтсон заншлаа баримтлан єєрсдийн хоолыг аль болохооролон тєрєл болгохыг хичээж явав.Бид яг л эмгэн хумс дун бїрхїїлээ їл орхих мэт амьдрах болов. Би єєрийнтуршлагаас авч їзвэл эмгэн хумс байх тєдий тєвєгтэй бус байлаа.Энэ хэлбэрийн амьдралд бид бїр дадчихаад тїїний тааламжтай, хєнгєндамтархан байсаар дэлхий дээрх амьдрал байдал шал єєр болж байгааг тагмартжээ.Гэтэл нэгэн удаагийн санамсаргїй тохиолдол бидэнд бодит байдлыгухамсарлан сэхээ оруулан бїлгээ.Нэгдїгээр сарын арван наймнаа <<Наутилус>>уртрагийн 105, ємнєт єргєргийн15хоногт явж байлаа. Цаг агаарын байдал ширїїн, далай дээгїїр єндєр єндєрдавалгаа цалгилж билээ. Салхи дорно зїгээс асар их хїчтэй шуурч байв. Хэдхэдэн єдрийн турш їргэлж цаашилж байсан барометр догшин їер ойртожбуйг зєгнєж бїлгээ.Капитаны туслах ажиглалтаа хийж байх їед би онгоцны тавцан дээр гарчирэв.Тэр ердийнхєє заншлаар єнєє л хэлдэг їгээ л хэлэх болно хэмээн бибодож байтал, энэ єдєр тэр урьдынхаасаа шал єєр, мєн л їл ойлгогдох їгхэллээ.Тэгтэл ч капитан Немо онгоцны тавцан дээр гарч ирээд дуран авчалсыг дурандаж гарлаа.Далайн тєвшин дээр байгаа ямар нэгэн цэгээс дурангаа ул салган, капитанхэдэн минут хєдєлгєєнгїй зогссоноо, дурангаа хурааж єнєєх надад їлойлгогдох хэлээрээ туслахтайгаа хэдэн їг солив.Ажвал тэр хїний сэтгэл ямар нэгэн юманд їймэрсэн бол уу гэмээр бєгєєдєєрийн хєдєлсєн сэтгэлийг арайхийж барьж байх харагдлаа.Тэгж капитанНемо биеэ сайн барьж амгалан байдлаа хадгалан чадаж байв. МннийУлаанбаатар хот 2011
  • 110. Соёлын сургууль Цахим номын сантаамагласнаар бол капитан Немо, туслахдаа ямар нэгэн санамж єгч, тэр ньхариу амлаж буй буюу єєртєє итгэж болохыг хичээнгїйлэн баталж буй мэтбайв.Їгїй дээ л тэдгээрийн дууны єнгєєр тиймэрхїї сэтгэгдэл надад тєрж билээ.Саяхан капитан Немо, тїїний туслах хоёр дурандаж байсан тэр зїг би нэн иханхааран ширтсэн боловч юу ч олж їзсэнгїй. Тэртээ тийшээ тэнгэр ус хоёрнэгэн шугаманд зааглан харагдаж тэрхїї шугамын тэгш шулуун зурвас юундч їл єртєж билээ.Тэр хооронд капитан Немо намайг харахгїйгээр, магад ч їгїй миний байгаагмэдэх ч їгїй байсан байж онгоцны тавцан дээгїїр нааш цаашаа холхилжбайв. Тїїний алхаа, мєн л жирийн яаралгїй хэвээрээ жигд боловчердийнхєєсєє жаахан удаахан байсан ч байж магадгїй.Хааяа тэр зогсож, хоёр гараа элгэндээ зєрїїлээд далай єєд ширтэж байв.Усны тэрхїї уудам цєлд тэр юу харсан бол? “ Наутилус” хамгийн ойр байгаахуурай газраас хэд хэдэн арван миль зайтай байв.Капитаны туслах дурангаа дахин нїдэндээ авав. Дараа нь тэр тавцан дээгїїрнаш цааш харайж, заримдаа зог тусан, дэвслэн, тэгснээ дахин гїйх шахамболж байв. Тэр одоо єєрийнхєє тїгшсэн сэтгэлийг нуухыг оролдсонгїй ээ.Тэр явдлын нууц бодвол удахгїй л задрах ёстой болсон бєгєєд учир нькапитан Немогийн тушаалаар онгоцны бїх машин хамаг байдгаарааажиллаж эхлэв.Энэ минутанд капитаны туслах єєрийн капитаныг дахин дуудлаа-Тэр тавцандээгїїр холхихоо больж дуран авч далайн алс тєвшин руу дурандажодов.Тэр дурангаа нїднээсээ мєд салгасангїй. Эдгээр ер бус амгалан улсынхачин загнахыг харж сонирхсон би їзэсгэлэн танхимд бууж очоод єєрийнїргэлж ашиглан байдаг агуу сайхан яндан дуран авч тавцан дээр эргэжирээд далайг дурандахаар нїдэндээ авч алсыг онож харж амжаагїй байталминь миний гараас хэн нэгэн хїн мулт татан авчлаа.Би тїргэн зуур эргэн хартал миний ємнє капитан Немо зогсож байсан боловчби тїїнийг таньсангїй ээ. Тїїний царай нь муухай хувирч нїдэнд нь хилэнт галбадарч байв. Тэр шїдээ шазайлган, ам нь дутуу ангайжээ. Тїїний хураасанбие, зангидсан нудрага, мєрєндєє шигдсэн хїзїї зэрэг нь тїїний бие їзэн ядахасар их їзэл, уур хилэнгээр нэвширсэн болохыг илтгэж байв.Тэр ядаж єчїїхэн ч хєдєлсєнгїй. Тїїний надаас булааж авсан дуран тавцандээр хэвтэв.Їнэхээр тэр надаас болж их хилгэнэв гэж її? Эсхїл тэр їл ойлгогдох хїн” Наутилус онгоцонд олзлогдсон хїн мэдэж болохгїй ямар нэгэн чухалнууцыг намайг мэдчихлээ гэж санав уу?Гэвч, тїїний тэр их їзэн ядах їзлийн эх їїсвэр нь би биш ажээ. Тэр ядажнамайг тоож харсан ч їгїй. Тїїний нїуд алсад бїртийж буй тэр нэгэн цэг дээртулж тогтсон байв.Тэгтэл ч капитан Немо сая сэхээ орлоо. Тїїний хувирсан зїс, ердийнхєєрєєамгалан, хїйтэн байдалтай болов .Тэр єнєє хэлээрээ туслахдаа хэдэн їгхэлчээд дараа нь над руу хандаж :- Эрхэм Аронакс танаас хэмээн тэр захирангуй хоолойгоор - биднийхооронд хийсэн хэлэлцээрийн нэгэн зїйлийг даруй дагах явдлыг бишаардах хэрэгтэй боллоо гэв.Улаанбаатар хот 2011
  • 111. Соёлын сургууль Цахим номын сан- Чухам ямар зїйл билээ, капитан аа?- Таны бие болоод таныг дагалдагсад та бїхнийг суллах тушаал намайг єххїртэл тїгжээтэй суух хэрэгтэй болж дээ.- Таны тушаалыг би зайлшгїй дагах минь болжээ хэмээн би хэлээд, тїїнээснїд салгалгїй ширтэн байж гэвч танаас нэг юм асууж болох уу?- Їгїй ээ, болохгїй!Хэрэг нэгэнтээ тийм болсон тул маргахын хэрэггїй бєгєєд, тїїнтэйтэмцэлдэх хїчин чадал надад їгїй бїлгээ. Тиймээс, тїїнийг дагахаас єєраргагїй болжээ. Би Нед Ленд, Консель хоёрын єрєєнд орж очоод капитанытушаалыг тэдэнд сонсголоо.Миний сонсгосон мэдээ канадын харъяатад чухам ямар сэтгэгдэлтєрїїлснийг тааварлах боломж уншигчдад олгоё. Тэхэд олон юм ярихын завбидэнд байсангїй. Энэ їед дєрвєн далайчин биднийг босгон дээр мааньхїлээн зогсоож байгаад анх биднийг “Наутилус” -т орж ирэхэд аваачижтїгжсэн єнєєх тасалгаанд хїргэв.Нед Ленд тэмцэлдээд їзэхийг завдсан боловч хаалга тїїний яг хамры ньємнє яв хийтэл хаагдав.-Энэ чухам юу болж байгаа нь энэ билээ. Эзэн бидэнд хэлээд єхгїйсэнболов уу? гэж Консель асуулаа.Би єєрийн нєхдєд онгоцны тавцан дээр болсон бїхнийг ярьж єгєв. Тэд мєн лминий нэгэн адил гав гайхсан боловч бид бїхнийг хїрээлж байсан тэр нууцтодорхой болсонгїй ээ.Би нэн их бодолд орлоо. Капитань царайны хачин хувиралт минийтолгойноос гарахгїй байв. Би ядаж хоёр янзын бодлыг холбон дїгнэжчадахгїй, ямар ч хэрэггїй таавар, сэжиглэлїїдийн дунд тєєрєлдєн мангуурчбайтал:-Хїїе ширээн дээр хоол байна гэсэн Нед Лендийн дуу миний бодлыгсарниалаа.Їнэхээр ч ширээ дїїрэн аяга таваг єржээ. Бодвол тэнд ингэж юм бэлтгэхтушаалаа капитан Немо “ Наутилус” -ын гїйдлийг хурдасгах тушаалтайгаанэгэн зэрэг єгсєн буйзаа.-Єєртєє нэгэн сайхан зєвлєлг єхийг эзэн зєвшєєрєхсєн болов уу? хэмээннадаас Консель асуухад, би :-Зєвшєєрєлгїй яахав, хонгор минь гэв.-За тэгвэл эзэн єглєєнийхєє зуушийг сайн идчих. Їїнийг цаашдын болгоомж,цаг їе шаардаж байна. Бїї мэд шїї дээ ер нь цаашид юу болох нь Консельминь, чиний зєв.-Аяа... хэмээн Нед Ленд санаа алдаж бидэнд зєвхєн л загас єгч шїї дээ.Бидний нєєцнєєс юу ч алга...-Бод л доо Нед минь. Їгїй ээ, энэ чинь ерєєсєє бидэнд юу ч єгєєгїй бол чияах юм? Энэ їг Канад нутгийн хїнийг номхотгов. Бид ширээний ард сууцгаажчив чимээгуй зуушлав. Би бага идлээ. Консель єнєє болгоомжлолдоо автажалбаар их идэв. Харин Нед Ленд л єєрийнхєє эхний дургїйцлийгхаргалзахгїйгээр нэг ч їмх хїнс сул орхисонгуй гєрчихлєє.Єглєєний зуушны дараа бид тус бїрдээ нэг нэг булан эзлэн сууж авав.Яг энэ минутанд бидний тэрхїї хавчиг єрєєг гэрэлтїїлж байсан таазны хагасбємбєгєр чийдэн унтарсан тул бид пад харанхуйд їлдлээ. Нед Ленд чУлаанбаатар хот 2011
  • 112. Соёлын сургууль Цахим номын сантачигнатал хурхирч эхлэв. Харин Консель тїїнийг дууриан хурхирч ороход бигайхаж байв. Миний нєхдийг яагаад тийнхїї амархан зїїд нойр авч одовхэмээн би єєрєєсєє асууж суутал миний ч нойр хїрч дийлдэхийн аргагїйболж билээ.Би нїдээ нээлттэй байлгахаар хэдий хичээсэн боловч миний дураарболсонгїй хоёр нїдний минь зовхи єєрєє бууж орж ирээд байв. Би нэн ихшаналгаатай байдалд орж унтах унтахгїйн хооронд бїр зовчив. Бодволбидэнд єгсєн хоолонд нойрны эм хольсон бололтой.Тэхлээрээ биднийг харанхуй гянданд хорьсон нь капитан Немод басбагадаж єєрийнхєє цаашид їйлдэх ажлаа нуухын тул биднийг мєн унтуулаххэрэгтэй байжээ?Хагас дутуу унтаж, зїїрмэглэх зуураа би онгоцны дээд таг хаагдаж буй чимээмуухан сонслоо. Усны гадаргуу дээр хєвж байснаас шалтгаалж їл мэдэгхалбилзаж агсан онгоц хєдлєхєє ч больчив. Бодвол “ Наутилус” тэнгисийнмєнхийн амгалан гїнд живж байсан буйзаа.Би энэ завсар мєн л нойртойгоо їзэлцсээр байв. Гэвч энэ бїтдэггїй хэрэгажээ. Миний амьсгаа суларч, їе мєчний їзїїрээс зїрхэнд минь хїртэл їхлийнхїйт дааварлаж байхыг би мэдэрч байлаа. Тугалга цутгасан мэт хїнд зовхиоєргєхийн арга алга. Муу юм їзэгдсэн муухай зїїд зїїдлэгдэж хїндээс хїнд нойрнамайг дарж авлаа. Дараа нь зїїд їзэгдэхээ боль больсоор би ухаан алдсанбилээ.Х Є НДИ Й БИЕТНИ Й ЕРТ Є НЦБи маргааш єглєє нь сэрвэл толгой минь аймшигтай дїнсийж байв. Би хариннэн их гайхалд єєрийнхєє єрєєнд байж байлаа. Бодвол миний нєхрийгнойрон дунд нь мєн л тэгж єрєєнд нь аваачсан байлгїй. Учир иймээс минийнєхєд єнгєрсєн шєнийн явдлыг надаас илїїгїй мэдэж байсан тул тэрхїї нууцхэргийн хєшгийг зєвхєн л ирээдїй л ямар нэгэн аргаар сєхнє гэдэгтнайдахаас єєр арга надад байсангїй.Би єрєєнєєсєє гармаар дур хїрлээ. Гэвч би суларсан юм бол уу, аль эсхїлтїрїїчийн адил тїгжээтэй юу? Тэхнээ нь би бїрэн чєлєєтэй болчихсон ажээ.Тэгээд хаалгаа нээж, гудамж єрєєгєєр дамжин тавцан єєд гаргах шат рууявлаа. Ємнєхєн нь хав яв хаачихсан дээд таглааг цэлийтэл нээжээ. Бионгоцны тавцан дээр гарч ирэв. Тэнд намайг Нед Ленд, Консель хоёр хїлээжбайлаа, би тэднийг байцааж эхэлсэн боловч тэд юу ч мэдсэнгїй. Єчигдєр тэднам унтчихаад єнєє єглєє мєн л єрєєндєє сэрцгээсэн байлаа.“ Наутилус” мєн л урьдын адил амгалан, мєн л урьдын адил сэжиглэлтэйажээ. Тэр жигдхэн хурдаар далай дээр ил хєвж явлаа. Тїїн дээр юу чболоогїй, тїїний юу ч хувираагуй мэт санагдлаа.Нед Ленд далайн тєвшинг ажиж зогсоход канад газрын харъяатын соргог нїдалсад хєлєг онгоцны янданг ч далбааг ч, газар орны бараа ч олж їзсэнгїй-далай цєл мэт хов хоосон байв.Баруунаас салхилах хїчит салхи далай дээр сїрлэг давалгаа эвхрїїлж байв.“ Наутилус” нилээд аягїй сэгсэрч бїлгээ. Амьсгалах агаарынхаа нєєцийгнєхєн авмагц “ Наутилус” далайн гїнд арван тав орчим метр живж орсон ньбодвол ямар нэгэн хэрэг гарвал тїргэн зуур дээшээ хєвж гарах гэж тиймэрхїїУлаанбаатар хот 2011
  • 113. Соёлын сургууль Цахим номын саняльгїй гїнд орсон буйзаа. Ердийн заншлын эсрэг энэ нэг маяг нэгдїгээрсарын арван есний єдєр хэд хэд дахин давтагдсан бїлгээ. Тийнхїї хєвж гарахтутам капитаны туслах онгоцны тавцан дээр гарч ирэн тэндээс єнєєх лхэлдэг їгээ дотогш дамжуулж байв.Гэвч капитан єєрєє їзэгдсэнгїй ээ. Онгоцны багийнхнаас би ердєє ламарлингїй зант зарцын биеийг олж їзсэн бєгєєд тэр миний хоол ундыг зєєжтун нямбай їйлчилдэг билээ.Ингэж байтал єдрийн хоёр цагийн їед би єєрийн тэмдэглэлийг цэгцэлжсуутал капитан Немо їзэсгэлэн танхимд над дээр орж ирэв. Би тїїнд мэхийнёслохуй дор тэр надад їл мэдэг толгой дохиж нэг ч їг хариу дуугарсангїй ээ.Би оролдож буй зїйлээ дахин їргэлжлїїлж єчигдрийн явдлын тухай тэр ямарнэгэн юм ярих байх хэмээн шийдсэн боловч , тэгсэнгїй ээ.Би тїїнийг хулгай нїдээр сэмхэн харлаа. Тїїний нойр хомсдосноос болсонмэт улайсан нїд ядарсан хїний шинжтэй бєгєєд царайнд нь нэн их уйтгартїїгээр ч барахгїй, уй гашуу тодорч байв.Тэрээр танхим дотуур алхлан, зєєлєн сандал дээр нэг сууснаа дахин босожгартаа дайралдсан номыг нэг барьж авснаа тэр дор нь шидчихээд, шалганхэмжих багажуудын дэргэд очиж харж зогссоноо ердийн байдлаар тэднийзаалтыг тэмдэглэсэн ч їгїй нэг л хачин ажээ. Тэр нэг секунд боловч нэгбайранд зїгээр сууж чадахгїй мэт харагдлаа. Тэг тэгсээр хамгийн эцэст надруу хїрч ирээд;- Та эмч биш биз, эрхэм Аронакс? гэлээ. Гэнэт тийнхїї шууд тавьсанасуултанд нь би тєдий л зохих хариу бэлтгээгїй байсан тул тулгамдахдаахэсэг зуур тїїнийг гєлрєн уг дуугїй суув.- Таныг би эмч биш биз гэж асууж байна. Таны зиндааныхны олонхи ньбайгалийг судлагчид, хїн эмнэлгийн боловсролтойсон биш билїї...- Тиймээ би эмч байсан, музейд алба хаахаасаа ємнє эмнэлгийн газар олонжил ординатор хийсэн хэмээн хариуллаа.- Тун сайн байна гэж капитан хэлсний нь бодвол миний хариулсан хариулттїїнийг баярлуулсан байх аа. Гэвч би тэр надаар чухам яах гэж буйгмэдэхгїй байсан тул дахин юу асуухыг нь хїлээж тїїнд нь хэргийн учирбайдлыг харгалзан зохих хариултыг єхєд бэлэн байв.- Эрхэм профессор та миний усан цэргїїдийн нэгэнд эмнэлгийн тусламжїзїїлэхийг зєвшєєрєхсєн бол уу? гэлээ.- Хїн євдєє юу?- Тиймээ- Би таныг дагалдахад бэлэн байна.- Тэгвэл явъя.Миний зїрх их дэлссэн їнэнээ би шудрагаар хїлээх ёстой. Яагаад ч юм бїїмэд, тэрхїї євчтэй усан цэрэг, єчигдєр шєнийн явдал хоёрын хооронд ямарнэгэн учир бий гэсэн бодол миний толгойд орсон нь тэр нэг нууц минийсэтгэлийг, нєгєє усан цэргээс илїї донсолгож билээ.Капитан Немо намайг онгоцны хойт руу дагуулан явж багийнхны єрєєнийдэргэдээс жижиг тасалгааны їїд татлаа. Тасалгаанд жинхэнэ англо саксаястан, гїжирмэг царайны дєч орчим настай хїн хэвтэж байв. Би тїїнийдээрээс тонгойн харвал тэр євдсєн хїн биш шархадсан хїн ажээ. Цусандбудагдсан цагаан эдээр боосон толгойд нь зєєлєн дэр дэрлїїлсэн байв.Улаанбаатар хот 2011
  • 114. Соёлын сургууль Цахим номын санНамайг боолты нь авахад шархадсан хїн над руу том нїдээр яг ширтэж,боолты нь авахад саад хийсэнгїйгээр барахгїй нэг ч удаа ёолсонгїй ээ.Тэрний шарх аймаар ажээ. Ямар нэгэн мохоо зэвсгээр цохиулсан гавлын ньясны цаана тархи нь харагдаж байв. Тархины нь эд эс хєндєгдсєн болох ньхарваас илэрхий байлаа. Тархины нь боровтор хєрсєм дээр байгаа цус,ширээний бїтээлэг дээр туссан улаан архины толботой адил харагдав.Тиймээс тэр хїний тархи хєдєлсний дээр цус харавсан ажээ.Хєєрхий тэрний амьсгаа давхцаж царай нь байн байн татвалзаж бїлгээ.Миний ємнє тархины євчлєл хєдєлгєєнт эрхтний мэдрэлийн тєвийн саагийнгэм хоёр хавсрах тохиолдол яг дїрээрээ байв.Шархлагчийн судасны цохилт тасалдсаар, дєрвєн мєч нь хєрж эхлэхэд їхэлулам бїр ойртон тїїнийг хэрхэвч буцаах аргагїй гэдгийг би харж байв. Бишархыг дахин боогоод капитан Немо руу эргэж:- Энэ хїн чухам яасхийж шархадсан юм гэж асуувал:- Тэр нь гол гэж її? хэмээн тэр булзааруулан хариулаад “ Наутилус”ёврогдсоны улмаас машины араа мултарч энэ хїнийг цохисон юм. Гэвч таїїний тухай юу гэж бодож байна? гэж асуув. Би їг хэлэхээсээ эргэлзлээ.- Ярь, ярь та. Энэ хун франц хэл мэдэхгїй гэв. Шархадсан хїн рїї бидахин нэг хараад:- Энэ хїн хоёр цагаас хэтрэхгїй.- Їїнийг аврах арга алга уу?- Юу ч алга.Капитан Немо арга ядсандаа нударгаа зангидав. Тїїний нїднээс нулимсхэлхээ тасран бєнжигнєж ирлээ.Хэдэн минутын турш би їхэж буй тэр хїнээс нїд салгаж чадсангїй ээ. Тїїнийамь нас тонилон одож буй нь харваас илэрхий. Чийдэнгийн зэвїїн цайваргэрэл тїїний цонхигор царайг бїр ч цайлгаж байв.Зайлшгїй хїнд хїчир амьдрал, їгїйрэл хоосролын улмаас яагаа ч їгїй эртїрчлээтсэн, тїїний ухаалаг царайг би ажиж зогслоо.Унтарч буй тэр амьдралын нууцыг хєрж буй уруулын нь сїїлчийн нь їгнээсолж мэдэхийг би хичээлээ. Гэтэл капитин Немо надад:- Таныг би одоо энд барих явдалгїй. Явж болно, эрхэм профессор гэв.Тэхээр нь явахаас єєр арга олдсонгїй билээ. Капитаныг би талийж буй хїнийдэвсгэрийн дэргэд їлдээж, їзэж харсан бїхэндээ сэтгэл ихэд євдєн єрєєндєєэргэж ирэв. Єдрнйн турш миний санаанд муу юм бодогдоод амар заяа їзїїлсэнгїй,шєнє нь ч би муу унтлаа. Зїїдэн дунд минь холоо гэгч нь гинших дуунсонсогдож бас гашуудлын аялгуу уянгадах ч шиг боллоо.Маргааш єглєє нь би їїрээр онгоцны тавцан дээр гарав. Тэр єдєр капитанНемо надаас урьтсан тул тэр тэнд байлаа. Тэгээд тэр над руу ойртон ирээд:- Эрхэм профессор та єнєєдєр усан доогуур хийх жуулчлалд оролцохыг хїсчбайна уу? хэмээн асуухад нь би;- Миний нєхєд тїїнд чинь оролцож болох уу? гэж асуув.- Хэрэв л тэд дуртай бол бололгїй яахав.- Таны їгийг баяртай хїлээн авах байнам.- За тийм бол явж баг ємсдєє гэлээ. Тэр єнєє нас барсан хїний тухай нэг ч їгдуугарсангїй. Би Нед Ленд, Консель хоёр дээр орж капитаны урилгыг тэдэндУлаанбаатар хот 2011
  • 115. Соёлын сургууль Цахим номын сандамжуулбал Консель дуртай зєвшєєрч, харин канад хїн энэ удаататгалзсангїй ээ.Єглєєний найман цаг болоогїй байв. Найм хагасын їед бид ємсгєлдєєчихэлдэн орж цахилгаан дэнлїї авч Руквейролийн савууд їїрлээ.Хоёр хаалга дараагаараа нээгдэж, капитан Немо ба арван хоёр усанцэргийн хамт бид “ Наутилус” амарч хэвтсэн далайн чулуулаг ёроолд арванметрийн гїнд буулаа.Эхлээд тєдий л хэвгий бус ёроолын хєрс биднийг доошоо гучаад метруруудах нилээд гэц газар хїргэлээ. Бид нэгэн их хонхорт орж очсон ньномхон далайд бидний анхны зугаалга хийсэн ёроолоос эрс ялгавартайбайв. Энд далайн доорхи ой, нуга газар, зєєлєн шаргал элс аль аль нь чбайсангїй ээ. Капитан Немо биднийг дагуулан яваа газрын онцлог байдалминий нїдэнд шууд бууж байв. Энэ бол хєндий биетний ертєнц ажээ.Ургаа амьтдын ангид альционарийн доод анги гэж буй бєгєєд энэ ангидгаргонийн баг гэж байдаг бїлгээ. Энэ багт байгалийн нэн сонирхолтой нэгэнбїтээл, їнэт хєндий биетнїїд багтдагийг эрдэмтэд амьтан, ургамал эрдсийнгурван ертєнцєд дараалан хамааруулж їзсэн билээ. Энэхїї эрт дээр їеийнэмийн зїйл, эдїїгээ манай їеийн эмэгтэйчїїдийн їнэт эдлэлийг зєвхєн1744 ондТремблей гэгч Англи хїн амьтны аймагт багтаасан бїлгээ.Хєндий биетэн буюу шїр биетэн гэдэг бол маш жижиг амьтдын бєєгнєрєлбєгєєд бутрамтгай чулуужсан хєндий бие їїсгэн хуралддаг учиртай. Эдгээрхєндий биетэн їржлийн їїсвэр ор ганц жижиг амьтнаас хуваагдаж їржихзамаар цаашдаа олширч бєєгнєрдєг ажээ. Тэдний бєєгнєрєл нийт нэгэндоор нэгэн амиар амьдрах боловч, амьтан тус бїр хувьдаа хувийнамьдралтай бїлгээ. Би эдгээр сонирхолтой ургаа амьтдын тухай сїїлчийн бїтээлїїдийгуншсан тул далайн гїнд байгаль єєрєє ургуулан, чулуужсан шїрэн моддынойд явах гэдэг надад нэн сонин байж билээ.Бид гар чийдэнгээ асааж, тэдгээр шїрэн биет амьтдын босгож буй їе улирахтутам, ирээдїйд Энэтхэгийн гадаад далай Номхон дєлгєєн гадаад далайхоёрыг тусгаарлах хадан хананы дэргэдїїр явав. Зам зуураа бидбайсхийгээд л шїрэн моддын шугуйг тойрох хэрэгтэй болдог байв. Тэдгээрмод маягийн ургамал хуурай газрын моддоос зєвхєн хаданд барилданнаалдаж оройгоороо руугаа харснаараа л ялгаварлагдах ажээ.Тэдгээрийн єнгє булаалдан тодрох мєчїїд дээр тусч буй бидний гарчийдэнгийн гэрэл гайхамшиг сайхан солонгорон сацарч байв. Тэдгээрчулуужсан амьтан усны хєдєлгєєнд надад заримдаа ганхан савлаж буй мэтсанагдах бєгєєд за- римдаа надад тэдний дєнгєж дэлбэрч эхэлж буй буюуэсхїл сэвсийтэл цэцэглэн алаглаж буй эмзэг нарийхан дохиур, тэмтрїїл бїхийшинэхэн цэцгийг тасдаж авмаар бодогддог байлаа. Гэтэл баригдашгїйхурдан, бяцхан жараахай, шувуун сїрэг мэт тэдний дэргэдїїр тэдгээрийгхєндєхтэй їгїйтэй, сум шиг шуугин єнгєрєх ажээ. Харин би тэр амьдцэцгїїдийн зїг гараа дєнгєж сарваймагц тэд буй бїх орвонгоороо хєвєлзєнхєдєлдєг бїлгээ. Тэдний цагаан цэцгээс хоромхон зуур хумхин улаандэлбэндээ нуугдан харсаар байтал єнгє нь гандаж, саяхан цэцэглэн байсанамьд бут чулуужин хатаж хоцордог байв.Улаанбаатар хот 2011
  • 116. Соёлын сургууль Цахим номын санЗавшаант тэр нэгэн тохиолдол зоофитуудийн хамгийн ховор дїрсийн бєєндээр оруулчихсан бїлгээ. Тэнд ургасан шїрэн биетний шугуй гуа їзэмжээрээАфрик, Франц, Итали болон газрын дундат далайн эрэг орчноос авчашигладаг шїрэн биетнээс хол илїї ажээ.Ховор тохиолдох їнэт шїрэн биетний єнгє їзэмж нь “ГАл улаан цэцэгс”, “ Алулаан хеес» гэсэн гоёмсог нэрэндээ зохицож байв.Тєдєлгїй шїрэн биетний бут олширч. модод нь єндєрсєж эхэллээ. Уранбарилгын зєн билэг болсон гудамжилсан нарийхан зурвас бидний ємнєзурайлаа. Капитан Немо їл мэдэг урагш тонгойсон туурга бїхий харанхуйхєндий рїї гїнзгийрэн ороод, бид тїїгээр урагшилсаар гїн тийшээ зуун метрявав.Шїр моддын дунд би бусдаас бага бус сонирхолтой нэгэн дїрс хєндийбиетэн, бие махбод нь гїйцэ шохойжсоныг харгалзахгїйгээр, гадаадбайдлаараа далайн жинхэнэ замгийг дууриан, шїр биетний ногоон улаанбут хэд хэдийг олж їзлээ. Гэлээ ч гэсэн нэгэн сэтгэгч “ шїр биетэн гэдэг” болхад чулуу мэт унжсан бєх нойроосоо сая сэрж эхлээд арай л хєдєлгєєнєєолж амжаагїй амьдралын тэр хязгаар нь байж магадгїй гэжээ.Ингээд хоёр цаг илїї явсны дараа бид шїр биетний амьдралын эцсийн гїнбуюу барагцаалбал гурван зуун метрийн гїнд орлоо. Энд шїр биетний бєєнцєєн бїлэг мод ургасангїй, харин чулуужсан аврага том моддын бїхэл бїтэнбалар шугуй хїглийж байх нь бїх л тєрлийн єнгє солонгоруулан, далайн олонєвс плюмарийн гоёмсог гинжїїдээр тордогдсон ажээ. Бид гїн усны зузаанхаранхуй єєд сїндэрлэн алга болсон тэдгээрийн єндєр ороодсон доогууртонгойх зовлонгїй явж ахуйд бидний хєл доор тубилор, астрей, меандрин,фунгий, кариофилийн гоёмсог зєєлєн хивс цэцэглэн байв.Ямар гоёхон їзэгдэл бэ! Бид єєрсдийн сэтгэгдлийг солилцож болохгїй ньюутай харамсалтай вэ? Тиймэрхїї мартаж хэрхэвч їл болох сайхан цагтчиний толгой шил тємєр, хоёроор хийсэн тэр дуулганд баригдан байх ньямар гомдолтой вэ! Яахаараа бид, тэрхїї бидний дэргэдїїр сум шиг шунгинанєнгєрч буй загаснуудын нэгэн адил усанд амьдарч эс чадна вэ? Эсхїлядахдаа газар ус хоёрын алинд нь ч болбой нь урт удаан цагаар явж чадаххоёр нутагтан шиг биш байна вэ?Тэгтэл капитан Немо зог тусав. Би ч гэсэн, миний нєхєд ч гэсэн мєн зогслоо.“ Наутилус” -ын далайчид капитаныхаа ард дугуйран зогсохыг би ажиглав.Би сайтар анхааран харвал тэдгээрийн дєрєв нь ямар нэгэн урт гонзгор юммєрєн дээрээ авч явахыг сая їзлээ.Бид тал бїрээсээ шїр моддын ойгоор хїрээлэгдсэн уужим хэмжээний нугагазрын голд зогсоцгоож байв. Бидний барьж явсан гар чийдэн сулхан бїдэгцайвар гэрэл тусгах тул бидний сїїдэр асар томрон доёлзох ажээ.Тэрхэн нуга газрын захаар бид харанхуй бєгєєд хаа нэгэн газар хааяа хааяацус мэт улаан гал гялс гээд алга болох нь бидний чийдэнгийн гэрэлойролцоо байгаа шїр модны голоос ойсон нь тэр ажээ.Консель, Нед Ленд хоёр миний дэргэд байлаа. Усан доогуурхи бидний тэрхїїжуулчлал ямар нэгэн зорилготой болох нь сая л бидний толгойд орж билээ.Тэр орчны газрыг шинжин їзвэл далайн ёроол энд тэндгїй л овгор товгорболохыг би олж їзэв. Тэдгээр овгор нэн цэгцтэй зєв хэлбэртэй зохицонбайрласан нь хїний гараар хийгдсэн гэдгийг гэрчилж байв.Улаанбаатар хот 2011
  • 117. Соёлын сургууль Цахим номын санТэгтэл ч капитан Немогийн дохиогоор усан цэргїїдийн нэг нь урагшаа гарчбїснээс жоотуугаа тайлан аваад далайн ёроолын хєрсєнд нїх ухаж эхлэв.Тэхэд нь би сая бїхнийг ухааран бїлгээ. Тэхнээ нь тэр нэгэн нуга бол хїїр оршуулдаг газар, тэнд ухаж буй нїхнь булш, тэдгээрийн їїрч ирсэн гонзгор юм бол єнгєрєгч шєнє нас барсанусан цэргийн хїїр ажээ.Капитан Немо би тїїний нєхєд тэнгисийн тэрхїї ёроолгїй гїнд, ах дїїсийн тэрнэгэн хїїр оршуулах газар єєрсдийнхєє тэр нэгэн нєхрийн ариун шарилыгнутаглуулахаар энд хїрэлцэн иржээ.Їїнаас урьд ємнє би хззээ ч тэгж их сэтгэл тїгшиж їзээгїй билээ. Миний алагзїрхийг хэзээ ч, юу ч тэгж их эмгэнїїлээгїй билээ.Миний нїдний ємнє болж буй тэр бїхнийг би харахыг хэдий їл хїсэвч минийнїд тэр нэгэн эмгэнэлт зїйлээс секунд хэр ч салж чадахгїй байлаа.Тэр завиар булшны нїх тэнгисийн ёроолд улам бїр л гїнзгийрч бїлгээ.Зээтїїний дохилтонд цочсон загаснууд тал бїр тийшээ бут їсрэн зайлж байв.Зээтїїний ган їзїїр ёроолын хєрсєнд далд буй чулуунд хангинаж буй бїдэгчимэа надад сонсогдож байв.Нїх уртаашаа ахиж, єргєєшєє уужирсаар эцсийн эцэст хїн элбэг багтахаартом болов.Тэгтэл ч шарил авч явсан улс ойртон ирлээ. Цагаан бєсєєр ороосон хїїр усдїїрэн байсан єнєє нїх рїї гулсан орж явчив.Капитан Немо, далайчид уул нїхийг хїрээлэн зогсч хоёр гараа алгандаазєрїїлэн тавьжээ. Тэр нэгэн їйл явдалд гїнээ эмгэнэн, сэтгэл зовсон бидгурав, тэдний ёслолд саад хийхгїйг бодож нэг алхам хойш ухарч билээ.Дараа нь нїхийг шїр биетний чулуужсан хэсгїїдээр дарж шороог ньдєрвєлжин заслаа.Тэр бїхнийг гїйцсэний сїїлд капитан Немо ба тїїний нєхєд нэг євдєг дээрээсєхрєн сууж, нэг гараа гозойлгон ёслоод салахын ёсыг гїйцэтгэв.Ингээд гашуудлын цуваа “ Наутилус” -ын зїг буцах замдаа орох нь тэрээ.Бид шїр моддын шугуй дотуур дахин алхсаар шїрэн цохионы ёроолд хїрчирэв. Эндээс ердєє, эгц газар єєд єгссєєр цаг илїї хїнд зам туулсны эцэст“ Наутилус” -ын гал алсад гялалзаж харагдав.Бид тїїнийг шууд чиглэн явсаар єдрийн хоёр цагт онгоцондоо эргэн ирлээ.Саяхан шаналж єнгєрєєсєн эмгэнэлт ёслолын їед тєрсєн уйтгарт бодлынэрхэнд би хувцсаа дєнгєж солимогц л онгоцны тавцан дээр бушуухангарахыг яаравчлав. Тэгтэл ч капитан Немо над дээр хїрч ирэв.- Тэр хїн хєєрхий, миний хэлснээр урьд шєнє л нас барчив аа даа?- Тэгсээн эрхэм профессор минь. - Тэхээрээ тэр одоо усан доорхи хїїр оршуулах газар, єєрийн олоннєхдийн хамт сэршгїй бєх нойроор амгалан нойрсож байгаа нь тэр її?- Тиймээ, тэр тэнд биднээс бусдад таг мартагдан нам унтжээ гэж капитанНемо хэлчихээд хоёр гараараа нїїрээ даран, уйлахгїйг оролдсон боловч тусболсонгїй ээ. Тэгээд тэр нилээд дуугїй байснаа:- Тэнд усны ёроолгїй гїнд, бидннй нутаглах газар байдаг юм даа гэв.- Тэнд танай талийгаач бологсод аврага загасны амнаас хол, амгаланнойрсдог байх нь ээ?Улаанбаатар хот 2011
  • 118. Соёлын сургууль Цахим номын сан - Тиймээ, аврага загас ч тэр, хїн ч тэр аль алин нь ч хїрч тэнд їл чадна гэж капитан Немо бїдэг хоолойгоор хариулж бїлгээ.Улаанбаатар хот 2011