Gerraosteko euskal literatura:ilunpeetatik sortzen

EUSKAL LITERATURA XX. MENDEAN GERRAOSTEA: ILUNPEETATIK SORTZEN

GERRAOSTEA: ILUNPEETATIK SORTZEN Testuinguru sozio-kulturala Erbestea Euskal narratiba: J. Etxaide E. Erkiaga Lirika: T. Monzon S. Mitxelena N. Etxaniz “ Iratzeder” Gerraurrekoak Argitalpenak: EKIN (argitaletxea) EUZKO-GOGOA (aldizkaria) Dramatika: Labaien Larzabal Agirre Zubikarai

Testuinguru sozio-kulturala

Gerraosteko urte latzak (1945-1957)

Gerra Zibila (1936-1939)

Franco jenerala, eskuindarren laguntzaz, errepublikaren aurka altxatu

Izugarrizko kolpe latza gizarte eta kulturarentzat (miseria, atzerapauso handia eta diktadura)

Gerraosteko diktadura (1940-1975)

Etsipena, erbestea, debekua…euskal kultura, ohiturak eta hizkuntzan.

Bigarren Mundu-Gerra (1939-1945)

Potentzia totalitarioen (Alemania, Italia, Japonia…) eta aliatuen (Ingalaterra, Frantzia, AEB) arteko gerra.

Hegoaldeko euskaldunek urrutitik (Francoren diktadurapean)

Iparraldera erbesteratu zirenak, beste gerra bat jasan

ERBESTEA

Biziberritzen hasitako euskal kulturaren etena

Erbestea gertaerarik aipagarriena (Bizk. eta Gip. “probintzia traidore” izendatuak)

Kartzela eta heriotza saihesteko kulturgile askok atzerrira ihes egin behar

Argentina Irazusta Iparraldea Barandiaran Labaien Barriola Ekuador S. Mitxelena Mexiko Monzon Kuba Eizagirre Venezuela Ibiñagabeitia Guatemala Orixe Zaitegi

ERBESTEA

Gerraurreko idazle eta pentsalari garrantzitsuenak hilik (Lizardi, Aitzol, Lauaxeta): pizkundearen etena

Proiektu bateratuak argitaratzeko zailtasuna (baliabide eskasak eta sakabanaketa)

Euskal kultura desagertzeko zorian egonik, idazleen helburua : hizkuntza bera gorde eta indartzea

Euskal kultura biziberritzeko lehen pausoak atzerrian

ARGITALPENAK

Gerraostean ere eragin handia.

Lehen pausoak erbestean:

EKIN argitaletxea (Buenos Aires, 1942)

Euskal literatura garatzeko esparru bakanetarikoa

Sortzaileak: Andres Mª Irujo eta Ixaka Mendizabal

Euzko-Gogoa aldizkaria (Guatemala, 1950)

Sortzailea: Jokin Zaitegi (1906-1979)

Kanpoan eta EHn esperantzarik gabe zeudenen arteko zubia

Belaunaldi eta pentsaera desberdinetako idazleak bildu

Idazle gehienentzako erreferentzia (Orixe, Aresti, Mirande, Krutwig)

ARGITALPENAK

Erbestean hasitako ekimenak EH bertan jarraitu:

Apurka-apurka argitalpen batzuk agertu

Gerraurrekoak berrargitaratzen hasi: Karmel, Zeruko Argia, Euskera, Gure Herria, Gernika…

50eko hamarkadaren amaieran idazle gazteagoen eskutik sortu: Egan (Donostia, 1948) eta Jakin (Arantzazu, 1956)

NARRATIBA

Bitartekorik gabe eta errepresio-giroan, literatur jarduera gerraostean berandu hasi baina kopuru polita argitaratu

Orokorrean gerraurreko tradizioari eutsi (ohitura-nobela)

NARRATIBA

Jon Etxaide (1920-1998)

Genero guztiak: eleberriak, ipuinak, itzulpenak, antzerkiak, garaiko aldizkari askotan kolaboratzaile…

Eleberri historiko rako joera:

Dokumentazio zehatza (errealismoa)

Hizkuntzarekiko ardura: estiloaren perfekzioa eta adierazpenaren garbitasuna (argitaratu ondoren ere zuzenketak eta moldaketak)

Alos-Torrea (1950), Joanak joan (1955), Gorrotoa lege (1964)

NARRATIBA

Eusebio Erkiaga (1912-1993)

Genero guztiak landu

Hizkuntzarekiko kezka (garaiko ezaugarria)

Euskara batua heltzear, euskalki ezberdinetan idatzi

Garai honetan hiru eleberri:

Arranegi (1958)

Araibar zalduna (1962)

Batetik bestera (1962)

LIRIKA: Lizardi eta Lauaxeta galduta, hasitako berrikuntza-bidearen etena

Telesforo Monzon (1904-1981)

Bergararra jaiotzaz, gerraostean Mexikora ihes egin zuen

Lizardiren lanaren miresle:

Poesia sintetiko eta iradokitzailea

Naturako irudi sinbolikoetan gorderik aberriaren aldeko apologia

Abesteko idatzi zituen bertsoak oso ezagunak: Itziarren semea, Lepoan hartu, Euskarari bai…

LIRIKA

Salbatore Mitxelena (1919-1965)

Frantziskotarrak atzerrian burutu zuen lan gehiena (Bolibia, Ekuador, Panama, Costa Rica, Cuba…)

Zalantza existentziala, ezkortasuna, frustrazioa…

Arantzazu: euskal-sinesmenaren poema (1949) gerraostean liburu moduan kaleratu zen lehena Euskal Herrian

Poemak eragin handia Arantzazu inguruan sortzen ari zen giroan (euskal literatura bultzatu zuten idazle asko hemendik)

Bere poemak irakurri eta entzuteko

LIRIKA

Beste poeta batzuk:

Nemesio Etxaniz (1899-1982)

Lizardiren jarraitzaile sutsua, honen eragin handia

Lur berri bila (1967)

Jean Marie Diharce “ Iratzeder ” (1920)

DRAMATIKA

Labaien :

Gerraurre eta gerraostean euskal teatroaren bultzatzaile nagusienetakoa

Teatro modernoaren izen handiko idazleen lanak itzuli zituen (Castelao, Bertol Brecht…)

Pierre Larzabal

Lan komikoak eta kritika politiko zein sozialak

Maria Dolores Agirre

Toribio Alzaga hil zenean, bera arduratu zen Euskal Iztundeaz

Aurreko idazle zahar (Soroa, Alzaga, Barriola…) eta berri en (Larzabal, Monzon…) lanak eszenaratu ziren Euskal Iztundearen bidez. Euskararako bihurtutako lanak ere bai (Molliere, Lorca, Buero Vallejo…)

GALDERAK

Hona naturako elementuen bidez errealitatea azaltzen duen T. Monzonen olerkia. Zein da olerkiaren gaia? Zeren ordez agertzen dira hemen txoria eta belatza?

Nornairi diru pixka bat kentze,

ludian lapurketa izena du.

Erriai azkatasun ostutze,

izen gogorragoa bear du...!

Zugaitzetatik zugaitzetara,

basoan azke zebil txoria.

Belatzak eldu, egak atera

ta utzi zun, ager odol gorria.

"

«Biotza —zion— nai dizut ausi.

Debeka dizut abestea!

Nai ba'dezu nik abesten utzi,

zuk artu bear abots nerea!

Ta nere izkuntzaz oyu egizu:

Gora belatza nere ama...!»

Antziñatik ala dabilkigu

gure Euskalerria'kin, España...

ERANTZUNAK

Zein da olerkiaren gaia? Alegoria honek euskal nortasunaren ukapena du gaitzat.

Zeren ordez agertzen dira hemen txoria eta belatza?

Txoria: EUSKAL HERRIA

Belatza: ESPAINIA

Lirikara itzuli

SALBATORE MITXELENA

Arretaz irakurri S. Mitxelenaren bertsook:

Non ikus daiteke kristau pentsaeraren ikuspegitik sortu dela poema?

Abertzaletasun- kutsuaz gain zer ezaugarri du azpimarragarri?

PAKEA Kristau-animak gora du lege; Errekatxoak gainbera… Euskaldun prankok igo behar du Galtzara ontan aurrera, Birjiña Amari eskerrak eman Ta berriak eskatzera! Santatria-aitza, Artia-gaña, Urrexola, Katabera: Lau aldetatik lau probintziak Datoz, bidazti, onera, Jentil-aroko gandu artetik Arantzazu-gallurrera, Mundu-aurrean Iñigo’rekin Euskal-Garaia irixtera!

ERANTZUNAK