LIGJËRIMI I FOLUR DHE I SHKRUAR. SI ARGUMENTOJMË

LIGJËRIMI I FOLUR DHE I SHKRUAR. SI ARGUMENTOJMËPërpara se të trajtojmë ligjërimin e folur dhe të shkruar, mendojmë se është eudhës të flasim paraprakisht për nocionin e “argumentimit”, pasi edhe thelbi itemës së ligjërimit kalon pashmangshmërisht nëpërmjet argumentimit. Shpeshherë, në jetën tonë të përditshme, ndodhemi përpara situatave të tilla kurshtrojmë pyetjen: “Kjo që thua nuk më bind. Kjo që thua nuk ma mbushmendjen. Artikulli që sapo lexova nuk argumentonte saktë, ishte mjaft injëanshëm”. Jemi të mendimit se situata të tilla kalojmë të gjithë dhe përpiqemiatëherë të jemi më arguementues për të bindur të tjerët. Në ç’mënyrë përdorimarmët e argumentimit? Kësaj pyetjeje do t’i japim përgjigje në vazhdimësi.Çështja e parë që do të shtronim ka të bëjë me nocionin e ‘argumentimit’.Ç’është argumentimi ? Gjatë procesit ligjërimor, secili prej nesh ka ëndje dhe kënaqësi kur dëgjondikë që di të komunkojë, di të argumentojë si dhe di të flasë me gjuhë të saktë.Për vetë natyrën e tij, argumentimi spikat në mënyrë të veçantë gjatëbashkëbisedimit dhe monologut dramatik. Për të argumentuar një fakt, për tëmbrojtur një tezë, për të hedhur poshtë një tezë tjetër, protagonistët që përdorinkëto tipe tekstesh shkëmbejnë fjalë me njëri-tjetrin, pyesin dhe japin përgjigje,mohojnë ose pohojnë, shprehin gëzime ose shqetësime, këndojnë ose qajnë erënkojnë, por kurdoherë me thënie e kundërthënie që shërbejnë si urë midis dyveprimeve. Argumentimi është pjesë e komunikimit tonë në jetën e përditshme. Nukka artikull gazete, lajm që transmetohet nëpërmejt radios apo televizionit që tëmos shprehet apo të mos lidhet me argumentet e një editorialisti, të një të 1

ftuari, të një politikani, autori, kritiku etj. Tekstet e reklamave, p.sh., shprehinhapur qëllimin e tyre bindës për të përligjur blerjen apo përdorimin e një malliapo të një produkti tjetër. Secili prej nesh, dashje-padashje, vihet në provë përveprimet e kryera. Shpesh në situata të ndryshme vihemi në lëvizje nga instiktetdhe reflekset, si masa të mbrojtjes së vetvetes. Por përveç këtyre, njeriu si qeniae pajisur me logjikë, arsyeton, logjikon dhe vepron.Lidhur me përkufizimin e ‘argumentimit’ ka përkufizime të ndryshme. Këtu poparaqesim një menidm të përmbledhur duke kapur thelbin e shumëpërkufizimeve. Argumentimi është « orvatja, përpjekja që secili prej neshndërmerr për të nxitur tek interlokutori i drejtpërdrejtë dhe jo i drejtpërdrejtëmbajtjen e një qëndrimi duke paraqitur apo pohuar argumente, të cilatsynojnë të tregojnë vlefshmërinë ose karakterin e ligjshëm a të arsyeshëm tëdiçkaje. »Duke u nisur nga ky përcaktim dalin në pah tre veçori bazë të argumentimit : Kur është fjala për argumentim, kërkohet prania e disa personave : ata që e japin, ata që e marrin dhe publiku ose dëshmitarët. Kjo do të thotë se argumentimi ka karakter shoqëror. Argumentimi nuk është ushtrim spekulativ siç është për shembull përshkrimi i një objekti, apo rrëfimi i një ngjarjeje. Ai është një përçapje që synon të ushtrojë ndikim mbi tjetrin. Argumentimi kërkon përdorimin e provave, të fakteve, të dëshmive, të dëshmitarëve në favor të tezës së paraqitur e cila duhet thënë se nuk imponohet me forcë. Është pra një procedurë që përmban elemente racionale, të arsyeshëm. Kështu, argumentimi ka lidhje të forta me arsyetimin dhe logjikën. Për argumentimin është folur që në lashtësi duke nisur me Aristotelin e nëvijim deri në ditët tona. Aristoteli qe autori i parë që studjoi konceptin eargumentimit. Në veprin “Topikët”, Aristoteli e sheh argumentimin si teori të«arsyetimit dialektik». Ndërsa, në veprën tjetër “Retorika” ai merret kryesishtme bindjen e auditorit, të publikut, të të pranishmëve. Në dy veprat e cituara,argumentimi shfaqet si bashkim, si bashkëlidhje e një procedure racionale dhe enjë përçapjeje shoqërore.Tek “Topikët”, Aristoteli niset nga premisat për të mbërritur tek përfundimet. Sipikë referimi për përpunimin e kësaj teorie Aristotelit i shërbeu dialogu midisdy personave. Aristoteli e studjoi argumentimin në Greqinë e moçme, kurdebatet politike ishin në rend të ditës dhe domosdoshmëria e mbrojtej sëqytetarëve përpara drejtësisë. Ndërsa në kohët moderne, studjuesi Perelman eshtrin gamën e argumentimit në fusha të tjera si në analizën e teksteveakademike, filozofike dhe letrare. Argumentimi sot ushtrohet në një botë kumbretëron dykuptimësia, paqartësia, pasiguria, mosmarrëveshja (nga ku delrëndësia e komunikimit). Argumentimi është një arenë konflikti midispërplasjeve të arsyetimeve. Kjo ndodh dhe është e vërtetë, përjashto këtu vetëm 2

argumentimet në shkencat e sakta ku secili është i bindur për vërtetësinë apo përpavërtetësinë e një fakti shkencor. Jashtë këtyre shkencave, argumentimi është“dyluftim”, është përplasje tezash e antitezash, argumentesh ekundërargumentesh. Kjo ndodh sepse konceptet janë shpeshherë të paqarta, sipasojë e një realiteti vetë të paqartë. Argumentimi është një veprimtariintelektuale dhe teorikisht ai është i varur nga e vërteta.Argumentimi si fakt shoqëror Argumentimi hamëndëson një shumësi njerëzish. Minimumi kërkon njëdyshe ku njëri të « japë » dhe tjetri të « marrë ». Në realitetin konkret, përshembull nëpër reklama konceptimi dhe shpërndarja bëhet në grupe. Përsa ipërket madhësisë së publikut, synohet që ai të jetë sa më i madh që të jetë emundur. Shpesh argumentimi zhvillohet dhe në kuadër privat. Si shembull tëtillë mund të marrim orvatjet që bën një shitës që troket shtëpi më shtëpi, oseshitjen nëpërmjet telefonit. Në rastet e tjera, protagonistët dialogojnë osepërballen jo kokë më kokë, por në prani të një publiku. Kjo është një teorishumë e lashtë që vihet re në Dialogjet platonike ku personazhet rropateshin nëkërkim të së vërtetës apo në veprat e Aristotelit ku dyluftimi midis oratorëveishte një ushtrim interesant në të cilin publiku merrte pjesë dhe vlerësonteaftësinë, mprehtësinë, zhdërvjelltësinë dhe njohuritë e oratorëve. Në kohën tonëtelevizioni na i sjell shumë pranë debatet politike, kulturore, arsimore dhe tëfushave të tjera të jetës së shoqërisë. Argumentimi është i mundur vetëm në njëshoqëri e cila pranon një minimum lirish intelektuale. Në shoqëritë modernevendi që zë argumentimi në vendet publike dëshmon për peshën dhe hapësirëne lirisë së mendimit dhe të veprimit. Por edhe në kohën tonë argumentimi nukështë një përçapje krejt e lirë që mund të kryhet në çdo kohë, nga cilido dhe mbiçfarëdo lloj teme. Ashtu si të gjitha mënyrat e shprehjes së mendimit, ai mundtë shtrohet në tryezë vetëm pasi të jetë pranuar paraprakisht nëse duhet të jetë ihapur apo jo. Qysh nga koha e Aristotelit janë rrahur këto mendime. Në mënyrëkoherente vetë Aristoteli saktësonte se duheshin përjashtuar nga diskutimiçështje për të cilat përgjigjja ishte në majë të gjuhës, ose që mund të jepej sa tëhapje e të mbyllje sytë, (si për shembull a mund të diskutohet e argumentohetngjyra e borës ! ?). Nga pikëpamja shoqërore, argumentimi është një formë e teknikave tëndikimit që individët dhe grupet e zbatojnë nëpërmjet formave të ndryshme dheme objektiva nga më të ndryshmet sapo njerëzit fillojnë e jetojnë së bashku dhesapo jeta e tyre nis me bashkëpunim ose me konflikt. Ndikimi që ushtronargumentimi realizohet nëpërmjet komunikimitArgumentimi, arsyetimi, logjika dhe gjuhaDemonstrimi dhe argumentimi 3

Aristoteli qysh në fillim të veprës së tij Topikët dallon qartë dy llojearsyetimesh : demonstrimin dhe arsyetimin dialektik. Për të, demonstrimi ka përpikënisje njohuri « të vërteta ose parësore », domethënë të sigurta. Përkundrazi,arsyetimi dialektik niset nga premisa të cilat janë vetëm opinione të pranuara.Pra, dallimi midis demonstrimit dhe arsyetimit dialektik qendron në natyrën epremisave, jo tek procedura e deduksionit të mirëfilltë i cili do të ishte ipërbashkët për të dy format. Demonstrimi (sidomos ai formal) ështëkarakteristikë për matematikën dhe sidomos për logjikën. Midis demonstrimitdhe argumentimit vihen re sipas Blanshesë këto dallime :♦ Një demonstrim është i prerë në kuptimin e saktë ose jo. Nëse është i saktë atëherë nuk ka asgjë për t’iu shtuar. Përkundrazi, argumentimi nuk e ka kurrë këtë ngurtësi. Vlefshmëria e tij është e shkallëzuar dhe asnjëherë e mbyllur. Ai mund të përforcohet gjithnjë duke i shtuar argumente ndihmëse konvergjente.♦ Demonstrimi ka të bëjë me të vërtetën ose të gënjeshtrën, ndërsa argumentimi synon të veprojë mbi një opinion dhe në më të shumtën e rasteve të përcaktojë ose të përligjë një vendim. Vlera logjike e demonstrimit është e qenësishme dhe ajo do të qëndronte edhe sikur asnjë të mos mendonte për të, përkundrazi, argumentimi i drejtohet drejpërsëdrejti dikujt për ta bindur.♦ Demonstrimi është mekanik dhe mund të jetë objekt i një llogaritjeje me makinë (kompjuter). Argumentimi kërkon me ngulm shpikje dhe gjykim, aftësi për të marrë në konsideratë përmbajtjen e argumenteve, saktësinë dhe forcën e tyre relative.Por, atje ku ka demonstrim ka edhe argumentim. Matematikanët dhe logjicienëtnuk i shpëtojnë këtij rregulli. Ata argumentojnë për të përligjur hyrjet,parathëniet në konceptet e reja, demonstrimet më elegante dhe më pak tëndërlikuara, orvaten të mbrojnë apo kundërshtojnë këtë apo atë teori etj.Argumentimi dhe format e ndryshme të arsyetimit Shkencëtarë e filozofë në studimet e tyre kanë njohur forma të ndryshme tëarsyetimit : deduksionin, induksionin, formën përmes absurdit, formën përmesanalogjisë. Këto forma i gjejmë dhe në argumentimin, por me modalitete të cilatnuk i përkasin gjithnjë përshkrimit që u dha në mënyrë abstrakte dhe që gjendetnë fusha të tjera të zbatimit si për shembull në atë të arsyetimit shkencor.A. Deduksioni. – Format e vetme të deduksionit të cilat duhen konsideruar si të tilla ushtrohen përmes gjuhës së folur ose asaj të shkruar. Kjo mënyrë e largon nga deduksionet e kryera simbolike, algjebrike apo logjistike për shembull. 4

a. Silogjizmi në formën klasike mund ta ilustrojmë me shembullin emëposhtëm :Njerëzit janë të vdekshëm.Sokrati është njeri.Pra, Sokrati është i vdekshëm.Silogjizma të tillë gjenden nëpër traktate logjike. Pak a shumë kështu ndodh dheme argumentimin. Kështu argumentimi i një gjykatësi i cili kërkon dënimin enjë të akuzuari duke u mbështetur në një nen të ligjit në fuqi argumenton se kykrim, kjo kundravajtje meriton këtë ndëshkim. Një argumentim të tillë mund tashpjegojmë kështu :Ai që kryen një krim X dënohet me 10 vjet heqje të lirisë.I akuzuari Y e ka kryer këtë krim.Pra, i akuzuari do të dënohet me 10 vjet heqje lirie.b. Arsyetimi kundërvënës – Ky arsyetim mund të marrë formën e një silogjizmi(silogjizëm ndarës). Ai përmban premisat e një shkëputjeje midis dy fjalive.Premisa e dytë pohon (ose mohon) të vërtetën e tjetrës. Logjika e Port-Royal-itna jep këtë shembull :Ata që vranë Çezarin janë atëvrasës, ose mbrojtës të lirisëPor ata nuk janë atëvrasës.Pra, ata janë mbrojtës të lirisë. Në këtë rast, premisa e dytë është negative dhe përfundimi del pozitiv.Mund të ndodhë dhe e kundërta kur premisa e dytë të jetë pozitive dhepërfundimi negativ; mjafton që të transformojmë shembullin e mësipërm për t’idhënë këtë formë.c. Arsyetimi kushtëzues – Ky arsyetim mund të marrë formën e një silogjizmikushtëzues. Raporti që vendoset në këtë lloj arsyetimi në gjuhë shprehet meterma të tillë si : në qoftë se …, atëherë… Premisa e dytë e këtij arsyetimi pohonose mohon njërin nga propozimet. Pra, rrjedh një përfundim që pohon osemohon propozimin e premisës së parë. Le të marrim një shembull të ilustruarnga Logjika e Port-Royal-it :Nëse ka një Zot, ai duhet adhuruar.Por ka një Zot.Pra, Ai duhet adhuruar. 5

Ky lloj arsyetimi është veçanërisht karakteristik në lëmin e drejtësisë. Le tëmarrim një shembull :Në qofë se një njeri vdes pa lënë trashëgimtarë, atëherë pasuria e tij i kalonshtetit.Apo shembuj dhe të jetës së përditshme :Nëse lexon gazetën X, ose shikon kanalin televiziv Z, do të informoheni shumëmirë.B. Induksioni – Aristoteli tek “Topikët” nënvizon se induksioni është mënyrëveprimi më bindëse, më e qartë, intuitivisht më e pranueshme. Sipas tij, kemiinduksion kur nisemi nga e veçanta për të arritur tek e përgjithshmja. Pra, ekundërta e deduksionit. Le të marrim një shembull :Një profesor që po jepte leksion mbi një temë që kishte të bënte metrashëgiminë, u shtron këtë pyetje nxënësve :Në një familje ku babai është i prekur nga tuberkulozi dhe nëna ështëalkooliste, dy fëmijët e parë lindin me të meta. Tani a duhet që nëna e mbeturshtatzënëme fëmijën e tretë ta lindë atë? Vetëkuptohet, shumica e studentëveishte kundër lindjes, pro abortit. Ju lumtë ! ngriti zërin profesori, ju me këtëpërgjigje sapo vratë Bet’hovenin!C. Arsyetimi në mënyrë analogjike – Analogjia është një nocion i dykuptimtë.Ajo nuk ka të bëjë me arsyetime të sanksionuara në ligj a në libër. Ajo ështëbazë e shumë sjelljeve praktike të cilat lejojnë të kalohet nga ajo që është enjohur tek ajo që është e panjohur ose më pak e njohur. Argumentimi në të luannjë rol të rëndësishëm. Ky lloj arsyetimi ndeshet shpesh në lëmin e drejtësisë kugjykatësit japin dënime duke bërë analogji me kuptimin si diçka e ngjashme :Për shembull : Një person ka vjedhur bretkosa. Ai për aktin e kryer duhej dënuar, pornuk ishte e sanksionuar asgjëkundi që për vjedhjen e bretkosave dënoheshme këtë apo atë gjobë. Në bazë të një neni të kodit penal personi në fjalë udënua sikur të kishte vjedhur peshk. Pra, për bretkosat, megjithëse tëndryshme biologjikisht nga peshqit, në këtë rast, gjykata bëri një analogji.Argumentimi dhe logjikaFjala « logjikë » ngërthen disa kuptime.1. Në gjuhën e përditshme ajo evokon para së gjithash koherencën e fjalëve por dhe atë të aktorëve.2. Në kuptimin teknik, ajo është një disiplinë e orientuar drejt një teorie formale të veprimeve intelektuale, në mënyrë të veçantë të arsyetimit. Ideali 6

i logjikës është që të shprehë këto veprime me ndihmën e simboleve siç janë ato të matematikës, me qëllim që të arrihet në trajtimin e tyre në formën e llogaritjeve.3. Krahas këtyre, psikologët flasin për logjikën natyrore çka lidhet me përshkrimin e veprimtarive kryesisht arsyetimin e njerëzve në situata të jetës reale.1.a. Koherenca – Argumentimi duhet të jetë logjik, pra, sipas kuptimit të parëai duhet të jetë koherent. Një argument, i cili nuk është koherent nuk mund tëjetë i efektshëm, madje as nuk mund të pranohet.2.a. Kontradikta. – Me nocionin e kontradiktës duket sikur kemi hyrë nëlogjikë, në kuptimin teknik të termit, sepse bëhet fjalë për një koncept kyç tëcilin logjicienët e kanë futur në punimet e tyre. Kur flasim për kontradiktë duhetpranuar se ajo ka karakter shoqëror. Të gjithë njerëzit janë të një mendjeje përtë pranuar parimin e kontradiktës. Kontradikta çon në zhvillim, në përparim.2.b. Kontradikta dhe kundërvënia e propozimeve. – Për logjikën klasike,kontradikta është një mënyrë e kundërvënies së propozimeve. Këto kundërvëniearrijnë në polemika të ashpra të jetës shoqërore të përditshme. Kontradikta ështëi vetmi lloj i kundërvenies i cili mundëson nxjerrjen si përfundim të gënjeshtrësapo vërtetësisë së një propozimi.Të kundërtat për shembull mund të jenë të dyjatë rreme dhe të papranueshme dhe të nën-kundërtat të vërteta të dyja. Kështupër shembull një mbrojtës i qeverisë i sulmuar nga thënia « Të gjitha aktet eqeverisë janë të dëmshme » do mundohej që të mbrohej e ta hidhte poshtë këtëmendim të prerë vetëm duke përdorur argumente të nisur me fjalën disa. Le tëjemi më të qartë : Fjalia bazë është thënia « Të gjitha aktet e qeverisë janë tëdëmshme »Si të kundërta këtu do të kishim :- Të gjitha aktet e qeverisë janë të dëmshme për ekonominë- Asnjë akt i qeverisë nuk është i dëmshëm për ekonominë.Si nën-të kundërta kemi :- Disa akte të qeverisë janë të dëmshme për ekonominë.- Disa akte të qeverisë nuk janë të dëmshme për ekonominë.Gjithë qëllimi i hedhjes poshtë të fjalisë bazë është që vartësit apo përkrahësit eqeverisë të pengojnë kundërshtarin të shpallë me të madhe që qeveria kandërmarrë një veprim krejtësisht të dëmshëm. 7

2.c. Kontradikta dhe papajtueshmëria – Zjarri nuk mund të pajtohet me ujin, iftohti me të nxehtin, e zeza me të bardhën etj. Një njeri që është i ulur mbi njështrat, nuk ka sesi të jetë gjetkë; një katërkëndësh nuk mund të ketë më pak apomë shumë se katër kënde; një pasaportë mund të jetë e lëshuar nga organetkompetente ose të jetë e falsifikuar; jeta dhe vdekja, dashuria dhe urrejtja,njerëzit e politikës në garë për të marrë frenat e shtetit gjithashtu janë njëshembull i kapshëm për të treguar kontradiktën dhe papajtueshmërinë.Argumentimi dhe gjuha Argumentimi zhvillohet dhe në planin gjuhësor: si në atë të folur ashtudhe në atë të shkruar. Gjuha është shumë e lidhur me imazhin. Cilado qoftëpesha e saj, ne nuk mund kurrsesi të shpërfillim rolin e imazheve, të figurave tëpersonave, objektet, ngjarjet etj. Ata luajnë një rol të rëndësishëm në shoqëri.Prodhimet grafike, vizatimet humoristike ( karikaturat) të gjitha këtotransmetojnë në mënyrë vërtet të çuditshme mesazhe. Të gjitha këto mesazhe tëtilla mund të trajtohen si argumente për aq sa ato japin individë apo grupe tëshoqëruara me qëndrime apo veprime të cilat kanë vlerë pohimi dhe cilësimi.Kuptimi i këtyre imazheve është : Shikoni se ç’janë këta njerëz, se ç’bëjnë, sesisillen. ». Kjo mund të bëhet në formë të dhunshme, agresive apo nën një formëtjetër ku del në pah humori. Në krahasim me prodhimin verbal, imazhi ka mëtepër forcë. Imazhi (një film për shembull) shkakton efekte më të fortaemocionale sesa një dokument i shkruar apo një histori e treguar. Kjo vjen qoftënga përmbajtja e tij, qoftë nga realizimi, paraqitja. Gjuha pra është më e varfërsesa imazhi. Kjo sepse imazhi paraqit, ndërsa gjuha vetën rrëfen dhe evokon.Zbatimi i argumentimitObjektivat e argumentit Vetë përkufizimi i argumentimit fikson objektivin e përgjithshëm të tij. Kyobjektiv është specifikuar tradicionalisht nga dallimi i tre kategorive: (a)transmetimi i një bindjeje; (b)rrahja, shqyrtimi, diskutimi i një çështjeje; (c)përligjja (justifikimi). Në rastin e parë termi është fiksuar: ai që argumentonështë i bindur, kërkon vetëm të bindë të tjerët. Në rastin e dytë, përkundrazi,vetëm pas argumentmit do të përcaktohet e vendoset se ç’duhet bërë. Justifikiminuk ndryshon nga i pari, vetëm konteksti psikologjik mund ta lejojë dallimin.Ai i përket një qendrimi mbrojtës ose apologjik.(a) Transmetimi i një bindjeje Shqetësimi për të transmetuar një bindje lidhet shumë me përkufizimin eargumentimit. Është po ky transmetim i cili kundërvë qartë argumentimin mearsyetimin shkencor. Në arsyetimin logjik ose matematikor, përçapja shkon nga 8

premisat tek përfundimi. Ndërsa në lëmin fetar, politik, moral, estetik etj. nukështë kështu, ose rrallë ndodh kështu. Dikush është besimtar i kësaj apo asajfeje, bën pjesë në këtë parti apo në tjetrën, kjo varet nga motive tëanalizueshme, nga motive që varen nga shkakësia sociologjike apopsikologjike. Edhe argumentimi varet nga këto motive.(b) Rrahja, shqyrtimi, diskutimi i një çështjeje Pikë tjetër e argumentimit që ia vlen të ndalemi është diskutimi i problemit,i çështjes që del në pah kur mund të merren shumë vendime. Sa herë që merrenvendime të rëndësishme ushtarake, ekonomike etj. atëherë ky tip argumentimiështë i pashmangshëm.(c) Justifikimi, (përligjja) Ky është tipi i tretë origjinal i argumentimit. Justifikimi është retrospektivë,ndërsa tre të parët prospektivë. Është marrë një vendim, është zbatuar njëveprim. Në raste të tilla bëhet fjalë për drejtësinë e veprimit (nëse ai ka qenë idomosdoshëm apo jo). Zbatimi i tij normalisht kërkon justifikim, përligjje embrojtje të vepruesit, zbatuesit.Argumentimi në gjuhë Kërkimet shkencore në fushën e gjuhësisë kanë nxjerrë në pah tre faza tënjëpasnjëshme. Në nivel sintaksor, ku fjalia kyç është e pranueshme, përcaktohenrregullat sipas të cilave disa këmbime simbolesh çojnë ose jo në vazhdime tëmirinformuara të fjalive të gjuhës. Në nivel semantik, shfaqen nocionet bazë të cilat janë nocionet e sëvërtetës dhe të gënjeshtrës. Sipas terminologjisë së gjuhëtarit Moris, bëhet fjalëpër vendosjen e lidhjeve apo raporteve midis shenjave dhe referentëve,treguesëve të tyre, pra për një logjicien (metodist, person që arsyeton në bazëmetode) kuptimi i fjalisë, ajo çka i referohet është vlera e së vërtetës. Në nivel pragmatik duhet marrë parasysh fakti që përdorimi i një fjalieështë dukuri ndërvetjake, një ngjarje në historinë e lidhjeve dhe marrëdhënievemidis shumë individësh. Folësi e përdor sepse ia kërkon situata në të cilën aigjendet para të tjerëve që e rrethojnë, ose të paktën, kjo situatë ia lejon ta bëjëdiçka të tillë; dhe nëse e përdor, nga ana tjetër, këtë ai e bën, sepse kërkon, nësaje të saj të shkaktojë një farë efekti për atë që flet. Pyetjet që mund tëbëheshin në pragmatikë, mund të ishin : Ky parashtrim, formulim a kjo thënie ai shkon për shtat situatës në të cilën shprehen ? A do të ishin jashtë teme ? Çfarëreagime priten nga marrësi i mesazhit ? A i përshtatet përgjigjja pyetjes ? A 9

kryhet një veprim sipas urdhrave ? etj. Kjo ndarje më tresh është e propozuarnga pozitivistët. Në argumentimin në gjuhë, si rregull logjik, ndiqet një rendlinear : Duhet nisur nga sintaksa (nga mirëorganizimi i njësive përbërëse tëfjalisë), duke kaluar pastaj tek lëmi semantik (pra te fusha kuptimore e asaj çkau ndërtua a u shkrua apo u shpreh) dhe vetëm pas këtyre dy hapave duhet kaluarte pragmatika. Një tezë e tillë mund të paraqitet në dy forma : E para ka të bëjë me faktin se secila nga këto disiplina merr me menddisiplinën e mëparshme me renditjen që i bëmë më sipër dhe jo të ndodhë ekundërta duke u përmbysur rendi. Me fjalë të tjera, vlera pragmatike e një fjaliea thënieje është e pakuptueshme nëse nuk merret parasysh përmbajtjainformative e saj dhe kjo, varet nga struktura gramatikore. Nga ana tjetër,rregullat e formimit të shëndoshë sintaksor janë të pavarura nga përmbajtjainformuese e thënieve. Forma e dytë, e cila është më rrënjësore, mbështetet te teza e gjuhëtarëveneo-pozitivistë, por, gjithësesi edhe kjo tezë nuk dallohet shumë qartë nga epara. Kjo formë ka të bëjë me faktin që në analizën e një thënieje, formulimi aparashtrimi i secilit nga tre përbërësit mund të funksionojë e punojë duke unisur nga rezultatet e fituara nga përbërësi paraprirës duke u riinterpretuar sipasligjeve të tij. Me fjalë të tjera, ajo çka hyn në analizën semantike mund të bëhetnjësh me atë që del nga analiza sintaksore, pra kështu « inputi » i pragmatikësnuk mund të ishte asgjë tjetër veçse « autputi » i semantikës. Nga sapërshkruam më sipër do të bënim një skemë të tillë : Formulimi Sintaksa Përshkrimi sintaksor i formulimit Semantika Përmbajtja informative e formulimit Pragmatika Vlera e veprimit të formulimit 10

Pra, siç shihet, gjatë kësaj analize, vihet re një shkallëzim. Shkallë të tillaargumentuese vihen re të paktën që nga analizat e gjuhëtarit Sepir. Kështu le tëshohim disa shkolla të cilat krijojnë një lidhje argumentuese të tipit logjik. Tëgjithë e dimë se disa kategori mbiemrash janë të orientuara. Kështu përshembull : i akullt do të thotë më shumë sesa i ftohtë dhe nga ana tjetër mbiemrii ftohtë, nga ana e tij, do të thotë më shumë sesa i freskët. I njëjti rend është ivlefshëm dhe për rendin: djegës, i nxehtë, i ngrohtë dhe i vakët ku paraprirësido të thotë më shumë se pasardhësi. Apo te rendi : i detyrueshëm, ikëshillueshëm dhe i lejueshëm. Analogjia midis tre serive mund të vendosetedhe sikur të mos dihet përcaktimi i lidhjes «më shumë se » me ndihmën e sëcilës ato përshkruhen. Ato kanë në fakt disa cilësi të përbashkëta të zbuluaranga efekti i operatorëve të ndryshëm. Kështu për shembull pothuajse i ftohtëvendoset midis i ftohtë dhe i freskët dhe jo midis i ftohtë dhe akull. Po kështu nëtë njëjtën mënyrë pothuajse i ngrohtë është një ndërmjetësues midis i ngrohtëdhe i vakët dhe pothuajse i këshilluar, ndërmjetës midis i këshilluar dhe ilejuar. Grafikisht do të kishim skemën e mëposhtme :Ky veprim është … i detyrueshëm i këshillueshëm pothuajse i këshillueshëm i lejueshëmUji është… përvëlues akull i ngrohtë i ftohtë pothuajse i ngrohtë pothuajse i ftohtë i vakët i freskëtLIGJËRIMI I FOLURRrethanat e komunikimit 11

Në jetën e përditshme ndodhemi në situata të ndryshme komunikimi(familje, punë, shkollë, sport, bar, diskotekë, kënd dëfrimi etj), dhe kjo bën qënë rrethana të tilla të përdorim një ligjërim që i përshtatet më së miri kësajrrethane dhe që merr emrin e ligjërimit bisedor. Forma themelore e kumtimit gojor është dialogu. Pragmatika na ndihmonme thelbin e studimit të saj që eshtë rrethana e komunikimit dhe përdoruesit egjuhës (bashkëbiseduesit).Rrethanat jashtëgjuhësore të bisedës♦ Komunikimi bisedor është i njëkohshëm, dhënia dhe marrja kryhen njëkohësisht, pasi dhënësi dhe marrësi janë të pranishëm në rrethanën ku zhvillohet komunikimi. Sa më i njëkohshëm të jetë komunikimi, aq më tepër komunikimi fiton natyrë bisedore, edhe sepse bashkëbiseduesit janë në kontak të drejtpërdrejtë dhe nuk ndihmohen nga ndërmjetës të tjerë.♦ Bashkëbiseduesit janë zakonisht të paktë në numër dhe kjo lejon edhe përjashtime nga norma e të folurit. Nësë bashkëbiseduesit do të ishin më të shumtë, prirja do të ishte drejt normës së përgjithshme të gjuhës.♦ Në ligjërimin bisedor, bashkëbiseduesit përdorin intonacionin, mimikën, gjestet, tonin e zërit, tingujt paragjuhësorë si mjete ndihmëse të komunikimit. Shpesh atë që nuk e shprehin me fjalë e shprehin pikërisht me këto mjete ndihmësë paragjuhësore. Sa më të pranishëm të jenë këto mjete aq më shumë priremi drejt një ligjërimi bisedor dhe sa më shumë i shmangemi atyre aq më tepër i përafrohemi normës së përgjithshme. Folësi hyn në bisedë pa një parapërgatitje pasi biseda zhvillohet spontanisht në rrethana të lirshme komunikimi. Kështu, koha e formulimit të thënieve është e shkurtër, gabimet janë më të mundshme për t’u bërë por edhe për t’u korigjuar aty për aty. Në komunikimin bisedor realizohet i plotë funksioni komunikues i gjuhës dhe bashkë me të folësit shprehin emocionalitetin, subjektivizmin dhe vlerësimi. Ligjërimi bisedor është ai tip, në të cilin norma zbatohet në mënyrë elastike, me disa lëkundje, pa kufizime të ngushta në përdorimin e stilemave.Tematika e përmajtjes Në përgjithësi, temat që zotërojnë janë temat e jetës së përditshme. Sirrjedhojë, në këtë lloj komunikimi nuk synohet nivel i lartë abstraksioni,gjykime dhe mendime të përpikta, logjikë dhe arsyetim i thellë. Fakti që tematjanë të njohura dhe pothuajse të përditshme shmang automatikisht abstraksionindhe në biseda mbizotëron konkretja dhe shfaqet subjektivizmi dheemocionaliteti i ligjëruesve.Tiparet e përgjithshme 12

♦ Në ligjërimin bisedor parapëlqehen trajtat më të thjeshta dhe të shkurtra♦ Janë të pranishme, gjithashtu, ndërtimet sintaksore më pak të ndërlikuara, ku mbizotëron bashkërenditja♦ Kemi një sintaksë të segmentuar me nxjerrjen në plan të parë të emocionalitetit♦ Parpëlqehet përdorimi i togjeve të gatshme dhe i strukturave të gatshme me shprehje përforcuese. Të gjitha këto tipare i hasim në bisedat e përditshme në familje, punë, shkollë, bar, bisedat intime, rrëfimet gojore etj.Veçoritë e ndërtimit të thënieve♦ Nga pikëpamja fonetikore, luan rol intonacioni, toni i zërit; shpesh shqiptohen tinguj të panyjëtura qartë, ka efekte prozodike paragjuhësore (mosshqiptimi i ë-së së pazëshme: pun(ë)tor, pun(ë), fush(ë); i-ja e patheksuar në diftongje del e shqiptuar si j: aksion, funksion). Cungimet dhe rëgjimet fonetike i hasim tek numërorët e përbërë (shtadhjet, gjashmdhjet, pesënji etj). Kemi shkurtime të togjeve emërtuese (Fitoi Tirana (skuadra e Tiranës), Erdha me Kinostudion (erdha me urbanin e linjës së Kinostudios etj)♦ Nga pikëpamja morfologjike, vërehen lëkundje të trajtave morfologjike në kohët e foljeve, në rasat, në trajta e shumësit të emrave (atë ditë isha pushim -> atë ditë e kisha pushim; çfarë lexon aty -> çfarë është shkruar aty etj.)♦ Nga ana sintaksore, sintaksa e ligjërimit bisedor i nënshtrohet veprimit të tre faktorëve kryesrë: e para, nevojës për komunikim të pandërprerë dhe pa parapërgatitje, pa ‘planifikim’; e dyta, shfaqjes së hapur të emocionalitetit, subjektivizmit dhe individualitetit; e treta, përsëritjes së vazhdueshme të rrethanave, thjeshtimit dhe njëtrajtësimit të rasteve. Fjalitë thjeshtohen, mbizotërojnë lidhjet bashkërenditëse e fjalitë e varura të shkallës së parë. Sintagmat kanë pak gjymtyrë, emri nuk del me më shumë se një përcaktor, maksimumi dy. Tipari themelor sintaksor bëhet ndërtimi i segmentuar. Renditja e segmenteve i nënshtrohet logjikës afektive. Folësi nuk mund të planifikojë thënie të gjata, prandaj shpreh që në filim atë që ka më shumë për zemër (siç thotë një shprehje “e tha të fundit të parën”). Nga tërësia e këtyre veçorive sintaksore, stilemat bisedore fitojnë dy tipare karakteristike: e para, ato janë togje të gatshme për komunikim, ndërtime të tipizuara në të cilat mbizotërojnë ndjenja, dëshira, vullneti (përdorimi i pjesëzës “ku”, e cila nuk ka asnjë kuptim në fjali si: ku ta dish, ku ma gjeti sot, ku merr vesh ti, ku të lë ai, ku ka më keq); e dyta, tipizimi sjell klishe e stereotipa. Të njëjta situata sjellin të njëjtin standart gjuhësor (formulat e përshëndetjes, të mirësjelljes, shprehjet dhe urimet për lindje, martesë etj).Leksiku bisedor 13

Leksiku i ligjërimit bisedor ka këto karakteristika:♦ Është leksik konkret, janë fjalë që i përdorim në jetën e përditshme duke aktualizuar kuptimet e zakonshme të fjalëve(fjala ‘operacion’ ka disa kuptime, por në jetën e përditshme është aktualizuar vetëm me kuptimin “operim për mjekim”)♦ Polisemia është e gjerë dhe me kufij të papërcaktuar. Kështu ka lindur polisemia e degëzuar e disa fjalëve të fondit themelor të shqipes (folje me të cilat ndërtohen togfjalësha që shpesh zëvendësojnë një fjalë më të specializuar: bëj, bie,dal, eci, fut, gjej etj etj.)♦ Sinonimia është gjithashtu e shtrirë dhe e papërcaktuar. Kemi përsëritje të të njëjtjës fjalë si rezultat i nxitimit për të folur dhe i mungesës së kohës për të menduar thellë (ca e nga ca, për të pyetur e pyeta etj.)♦ Shprehja emocionale – vlerësuese rrit intensitetin e thënieve duke hiperbolizuar sidomos me shifrat apo me sasinë dhe cilësinë (ta kam thënë njëqind herë, po ngordh për të ngrënë, u shkri gazit etj)Leksiku bisedor është lesik konkret, me polisemi të zgjeruar që përftonngjyrime subjektive të ndjeshme dhe në përdorim në togje të gatshme përkomunikim.LIGJËRIMI I SHKRUARKur gjuha përdoret në marrëdhënie shoqërisht të organizuara, del si kërkesë edomosdoshme që mjetet e saj të marrin trajta të përcaktuara e të qëndrueshme.Kësaj kërkese i përgjigjet më së miri shkrimi dhe gjuha e shkruar bëhet truali kupërpunohet norma, stadarti letrar.Rrethanat e komunikimit♦ Kur shkruajmë, komunikimi nuk është i njëkohshëm, sepse dhënësi dhe marrësi nuk janë në kontakt të drejtpërdrejë në hapësirë dhe në kohë♦ Mungojnë mjetet paragjuhësore si gjestet, mimika, toni, intonacioni sepse marrësi nuk është i pranishëm♦ Shkruesi mund t’i drejtohet një numri të pacaktuar marrësish, bashkëkohës apo jo me dhënësin. Mungesën e situatës e të mjedisit konkret, të gjesteve, të intonacionit, të mimikës duhet t’i kompensojmë me mënyrën gjuhësore. Shkrimi është në thelb një monolog (ndryshe nga biseda që është dialog). Ligjëruesi rendtit mirë fjalitë, pa gabime dhe kujdeset që të shmangë çdo keqkuptim, pasi nuk ka mjete të tjera përveçse atyre gjuhëosore për t’u shprehur dhe për të qenë sa më i kuptueshëm. Gjithashtu, ndreqjen e gabimeve mund ta bëjë po vetë ligjëruesi, i cili gjithashtu i kushton vemedje të veçantë formës së shprehjes dhe përpunimit të saj. 14

PërmbajtjaAjo që shkruajmë duhet të rezistojë në kohë dhe në hapësirë, prandaj arsyetimi,logkika, gjykimi, mendimi i shtjelluar zënë vend të parë, ndërsa ndjenja,emocioni kalojnë në plan të dytë. Ligjërimi libror është ai, në të cilin normazbatohet në mënyrën më të plotë e të ngurtë, pa lejuar lëkundje eshmangie, me kufizime të ndjeshme të stilemave dhe me parapëlqimin përmjete e ndërtime më të ndërlikuara, jo të zakonshe për gjuhën e folur.Veçoritë e ndërtimit♦ Zbatohen me përpikmëri rregulat e drejtshkrimit, të pikësimit dhe të shqiptimit. Kështu, dukuritë që i hasnim në ligjërimin e folur, këtu nuk egzistojnë♦ Trajtat morfologjike janë rreptësisht të përcaktuara nga kodifikimi gramatikor♦ Teksti është i lidhur dhe i sistemuar duke përbërë një tërësi të përfunduar dhe të formësuar, që ndjek një traditë shkrimore. Kështu kemi koherencë të fjalive, lidhje të ndërlikuara me nënrenditje, prani të mjaft mjeteve lidhëse, bashkërendim të kohëve, shkallëzim të modaliteteve etj.Leksiku libror♦ Mungesa e faktorëve jashtëgjuhësorë gjatë komunikimit shkrimor bën të domosdoshëm synimin për përpikmërinë e përdorimit të fjalëve , arritjen për aktualizimin e përcaktuar të kuptimeve, shmangien e keqkuptimevet (psh. folja “është” duhet të zëvendësohet sipas konteksteve me ‘ndodhet, gjendet, shtrihet paraqitet, përbën etj).♦ Sinonimia është e përzgjedhur dhe më e përshtatshme. Që fjala të dalë më e përpiktë duhet të shmagen shoqërimet emocionale dhe përfytyrimet individuale. Në raste të tilla, përdorimi i termave do të plotësonte më mirë prirjet e ligjërimit libror, prandaj dhe leksiku terminologji zë vend të madh në këtë lloj ligjërimi.Synimi për përpikmëri, diferencim dhe sinonimi të zhvilluar e bëjnë leksikunlibror mjaft të gjerë, duke iu përgjigjur fushave të specializuara. Burimetkryesore për ta plotësuar këtë kërkesë janë fjalëformimet dhe huazimet (ëveçanti kalkimi, duke ndërthurur të dy burimet): fjalëformimi me parashtesa eprapashtesa, huazimet e re, sidomos neolatine dhe anglicizmat ndryshe ngaligjërimi i folur ku mbizotërojnë huazimet orientale (turke, arabe etj.)www.erletshaqe.com 15

LIGJËRIMI I FOLUR DHE I SHKRUAR. SI ARGUMENTOJMË

by Erlet Shaqe on Feb 18, 2011

Accessibility

Categories

Tags

Upload Details

Usage Rights

Statistics

LIGJËRIMI I FOLUR DHE I SHKRUAR. SI ARGUMENTOJMË — Document Transcript