Your SlideShare is downloading. ×
Baigali orchind nolooloh baidliin unelgeenii argachilsan zaabar
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Saving this for later?

Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime - even offline.

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Baigali orchind nolooloh baidliin unelgeenii argachilsan zaabar

4,741
views

Published on


2 Comments
9 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total Views
4,741
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
2
Likes
9
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он1“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББАГУУЛГАОРШИЛ....................................................................................................................................................................41 БАЙГАЛЬ ОРЧИНД НӨЛӨӨЛӨХ БАЙДЛЫН ҮНЭЛГЭЭНИЙ АРГАЧИЛСАН ЗААВРЫНАГУУЛГА, БҮТЭЦ ................................................................................................................................................51.1 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний үндсэн зорилт, төрөл………………………………..51.2 Байгаль орчны үнэлгээний аргачилсан зааврын агуулга, бүтэц……………………………………….62 БАЙГАЛЬ ОРЧИНД НӨЛӨӨЛӨХ БАЙДЛЫН ҮНЭЛГЭЭНИЙ ХҮРЭЭНД НӨЛӨӨЛЛИЙГХҮРЭЭНД НӨЛӨӨЛЛИЙГ ҮНЭЛЭХ АРГУУД..............................................................................................92.1 Ерөнхий зүйл……………………………………………………………………………………………...92.1.1 Аргачлалыг сонгоход тавигдах шаардлага………………………………………………………92.2 Түгээмэл хэрэглэгддэг аргууд…………………………………………………………………………..112.2.1 Зориулалтын арга………………………………………………………………………………....112.2.2 Удирдамж, гарын авлагын арга………………………………………………………………….122.2.3 Магадлан жагсаах арга…………………………………………………………………………...132.2.4 Матрицын арга……………………………………………………………………………………132.2.5 Сүлжээ-схемийн арга…………………………………………………………………………….162.2.6 Давхцуулан зураглах арга………………………………………………………………………..172.2.7 Бателлийн систем………………………………………………………………………………....192.2.8 Зардал, ашгийг тооцох арга………………………………………………………………….......222.2.9 Математик загварчлал……………………………………………………………………………232.2.10 Зайнаас тандан судлал, газарзүйн мэдээллийн систем………………………………………...283 ТӨСЛИЙН БАЙГАЛЬ ОРЧИНД НӨЛӨӨЛӨХ БАЙДЛЫН ЕРӨНХИЙ ҮНЭЛГЭЭХИЙХ АРГАЧЛАЛ...............................................................................................................................................333.1 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийх нийтлэг шаардлага……………………..333.2 Дэд бүтцийн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийхэданхаарах зүйлс………………………………………………………………………………………………...343.3 Хөдөө аж ахуйн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийхэданхаарах зүйлс………………………………………………………………………………………………...363.4 Үйлдвэрийн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийхэданхаарах зүйлс………………………………………………………………………………………………...393.5 Аялал жуулчлалын төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийхэданхаарах зүйлс………………………………………………………………………………………………...403.6 Нефтийн бүтээгдэхүүн, шатахууны төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийхэданхаарах зүйлс…………………………………………………………………………………………...423.7 Уул уурхайн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийхэданхаарах зүйлс………………………………………………………………………………………………...433.8 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээний түвшинд гаргах дүгнэлт…………………454 ТӨСЛИЙН БАЙГАЛЬ ОРЧИНД НӨЛӨӨЛӨХ БАЙДЛЫН НАРИЙВЧИЛСАН ҮНЭЛГЭЭХИЙХ АРГАЧЛАЛ...............................................................................................................................................464.1 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний үндсэн үе шат……………………...464.2 Мэдээлэл цуглуулах бэлтгэл ажлын үе шат……………………………………………………………474.3 Хээрийн судалгааны үе шат…………………………………………………………………………….484.3.1 Геоморфологийн судалгааны арга………………………………………………………………494.3.2 Гидрогеологийн судалгааны арга……………………………………………………………….504.3.3 Хөрсний судалгааны арга………………………………………………………………………..524.3.4 Ургамлан нөмрөгийн судалгааны арга………………………………………………………….534.3.5 Амьтны аймгийн хээрийн судалгааны арга…………………………………………………....56
  • 2. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он2“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ4.4 Боловсруулалтын үе шат………………………………………………………………………………..584.4.1 Байгаль орчны төлөв байдлын судалгаа, үнэлгээ……………………………………………...584.4.2 Нийгэм-эдийн засгийн судалгаа, үнэлгээ……………………………………………………..624.4.3 Төслийн оновчтой хувилбарыг сонгох………………………………………………………....634.4.4 Осол, эрсдлийн үнэлгээ………………………………………………………………………….634.4.5 Сөрөг нөлөөллийг тодорхойлох, түүнийг бууруулах, арилгах арга хэмжээ…………………654.4.6 Байгаль орчныг хамгаалах төлөвлөгөө…………………………………………………………824.4.7 Орчны хяналт-шинжилгээний хөтөлбөр……………………………………………………….834.5 Тайлангийн агуулга…………………………………………………………………………………….855 ОРЧНЫ ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН НӨЛӨӨЛЛИЙН ҮНЭЛГЭЭ……………………………………………875.1 Орчны эрүүл мэндийн нөлөөллийн үнэлгээний зорилго………...…………………………………..875.2 Орчны эрүүл мэндийн нөлөөллийн үнэлгээний шалгуур……………………………………………875.3 Орчны эрүүл мэндийн нөлөөллийн үнэлгээ хийх арга……………………………………………....895.3.1 Нийгмийн эрүүл мэнд…………………………………………………………………………...895.3.2 Нийгэм-эдийн засаг, соѐлын орчин………………………………………………………...…..905.3.3 Амьд ба амьгүй байгаль буюу хүрээлэн буй орчин....………………………………………..915.4 Орчны эрүүл мэндийн нөлөөллийн үнэлгээг гүйцэтгэх үе шат……………………………………..956 ХУРИМТЛАГДАХ НӨЛӨӨЛЛИЙН ҮНЭЛГЭЭ………………………………………………………1016.1 Тодорхойлолт, зарчим, үе шат………………………………………………………………………...1016.1.1 Нөлөөллийн цар хүрээг тогтоох……………………………………………………………….1026.1.2 Нөлөөлөлд өртөх байгаль орчныг дүрслэн тодорхойлох…………………………………….1036.1.3 Нөлөөллийн үр дагаврыг тодорхойлох………………………………………………………..1046.2 Хуримтлагдах нөлөөллийн үнэлгээний аргууд……………………………………………………...1077 ТОГТВОРТОЙ ХӨГЖЛИЙН ХАНДЛАГА, БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ СТРАТЕГИ ҮНЭЛГЭЭ............1097.1 Тогтвортой хөгжлийн хандлага……………………………………………………………………….1097.1.1 Тогтвортой хөгжил ба байгаль орчны судалгаа, үнэлгээний тогтолцоо………………….. ..1097.1.2 Олон талт түншлэл, хамтын ажиллагаа………………………………………………………..1177.1.3 Хамтын цэвэр хөгжлийн хандлага, томъѐолол………………………………………………..1177.2 Байгаль орчны стратеги үнэлгээний тодорхойлолт, үндсэн ухагдахууны тайлбар………………..1217.2.1 БОСҮ-ний хамрах хүрээ………………………………………………………………………..1237.2.2 БОСҮ-ний гол хэлбэрүүд………………………………………………………………………1237.2.3 БОСҮ-ний үйл явц……………………………………………………………………………...1237.2.4 БОСҮ-ний ажлын үе шат……………………………………………………………………….1247.2.5 БОСҮ-ний ерөнхий зарчим, алхмууд………………………………………………………….1247.2.6 БОСҮ-ний хэрэгжилтийн шалгуур үзүүлэлтүүд……………………………………………...1267.2.7 БОСҮ-д хамрагдах үзүүлэлтүүд………………………………………………………………..1307.2.8 Нөлөөллийн хүчин зүйлс……………………………………………………………………….130Ашигласан ном, хэвлэл........................................................................................................................................131
  • 3. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он3“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББХҮСНЭГТИЙН ЖАГСААЛТХүснэгт 1. БОНБҮ-ний аргачлалыг харьцуулж үнэлсэн байдал........................................................................10Хүснэгт 2. Хөдөө аж ахуйн төсөлд байгаль орчны үнэлгээ хийхэд анхаарах асуудлууд ................................36Хүснэгт 3. Аялал жуулчлалын баазын байгаль орчны үнэлгээний үед анхаарах гол асуудлууд....................41Хүснэгт 4. Хүний үйл ажиллагаанд геологи орчны өртөгдөх байдлын ангилал..............................................49Хүснэгт 5. Газрын гадаргуугийн төрлөөс хамаарч хөрсний 1 зүсэлт хийх талбайн хэмжээ...........................53Хүснэгт 6. Ургамлан нөмрөгийн гарц, зүйлийн бүрэлдэхүүнийг бүртгэх загвар ............................................54Хүснэгт 7. Уршгийн үнэлгээний шалгуур............................................................................................................64Хүснэгт 8. Магадлалын үнэлгээний шалгуур ......................................................................................................64Хүснэгт 9. Эрсдлийн үнэлгээний матриц.............................................................................................................65Хүснэгт 10. Эрсдлийн зэрэглэлийн тайлбар ........................................................................................................65Хүснэгт 11. Уул уурхай .........................................................................................................................................68Хүснэгт 12. Замын барилга байгууламж ..............................................................................................................70Хүснэгт 13. Бохир ус цэвэрлэх байгууламж /ариутгах татуурга/.......................................................................72Хүснэгт 14. Хатуу хаягдлыг цуглуулах, зайлуулах.............................................................................................75Хүснэгт 15. Цементийн үйлдвэр ...........................................................................................................................78Хүснэгт 16. Дулааны цахилгаан станц .................................................................................................................81Хүснэгт 17. Сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах арга хэмжээ.......................................................................83Хүснэгт 18. Хяналт шинжилгээ хийх үзүүлэлтүүд .............................................................................................84Хүснэгт 19. Төслийн нөлөөлөл, эрсдлийг үнэлэх шалгуур үзүүлэлт ................................................................88ЗУРГИЙН ЖАГСААЛТЗураг 1. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний ерөнхий бүтэц ............................................................5Зураг 2. Байгаль орчны стратеги болон нөлөөллийн үнэлгээний тогтолцоо ......................................................6Зураг 3. Нөлөөллийн үнэлгээний гурван хэмжээст матриц................................................................................15Зураг 4. Төслийн нөлөөллийг сүлжээний аргаар үнэлэх бүдүүвч......................................................................16Зураг 5. Газрын зургийг давхцуулан өөрчлөлтийг тодорхойлох арга ...............................................................17Зураг 6. Байгаль орчны үнэлгээний Бателлийн систем.......................................................................................20Зураг 7. Бателлийн үнэлгээний функцийн муруй................................................................................................21Зураг 8. Ашигтай ажиллах үйлдвэрлэлийн минимум хэмжээ............................................................................23Зураг 9. Таван Толгойн нүүрсний ил уурхайгаас хаврын улиралд зөөгдөх тоосны хэмжээ ...........................27Зураг 10. Хиймэл дагуулын мэдээнээс газар ашиглалтыг төрлөөр нь ангилсан байдал..................................32Зураг 11. Газарзүйн мэдээллийн системийн вектор мэдээнээс газар ашиглалтыг төрлөөр нь ангилсан .......32Зураг 12. Байгаль орчны нөлөөллийг үнэлэх ажлын үе шат...............................................................................65Зураг 13. Орчны эрүүл мэндийн нөлөөллийн үнэлгээний бүдүүвч ...................................................................92Зураг 14. Эрсдлийн үнэлгээний бүтэц..................................................................................................................97Зураг 15. Хүний эрүүл мэндэд үзүүлэх эрсдлийг үнэлэх бүдүүвч.....................................................................97Зураг 16. Эрсдлийн шинжилгээ, удирдлага зохион байгуулалтын бүдүүвч.....................................................98Зураг 17. Тогтвортой хөгжлийн үндсэн үзүүлэлтүүд........................................................................................110Зураг 18. Тогтвортой хөгжлийн арга хэрэгсэл...................................................................................................110Зураг 19. Үндэсний тогтвортой хөгжлийн стратеги..........................................................................................111Зураг 20. Тогтвортой хөгжлийн стратеги, БОСҮ-нийүе шат ...........................................................................111Зураг 21. Тогтвортой хөгжилд хүрэх арга зам...................................................................................................112Зураг 22. Тогтвортой хөгжлийг хурдасгагч арга хэрэгслүүд............................................................................113Зураг 23. Технологийн дэвшлийн ерөнхий загвар.............................................................................................117Зураг 24. Хамтын цэвэр хөгжлийн цогц шинэ хандлага, ..................................................................................118Зураг 25. Давталтаар дэвшин хөгжих ерөнхий загвар.......................................................................................119Зураг 26. “Ажил”-ын ерөнхий загвар..................................................................................................................119
  • 4. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он4“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББОРШИЛУур амьсгал хурдацтай дулаарч, байгалийн нөөц хомсдож, гамшигт үзэгдлийн тооолширч, орчны бохирдол нь хүн амын эрүүл мэнд, байгаль орчинд аюул учруулах хэмжээндхүрсэн энэ цаг үед аливаа улс орон өөр өөрийн өвөрмөц нөхцөлд тохирсон хөгжлийн үзэлбаримтлал, бодлого, хөтөлбөр, төлөвлөгөө боловсруулж, тэдгээрийг олон улсын нийтлэгжишгийн дагуу төлөвлөж хэрэгжүүлэх шаардлага зүй ѐсоор тавигдаж байна. Манай орныхувьд даян дэлхийн тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал, XXI зууны хөтөлбөрийгхэрэгжүүлэх зорилгоор 1990-ээд оны дунд үеэс байгаль орчны талаархи хуультогтоомжуудыг боловсруулан мөрдүүлж, байгаль орчны удирдлага, төлөвлөлтийн гол аргахэрэгслийн нэг болох Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээг үүсгэн бий болгож, түүнийэрх зүйн үндсийг бүрдүүлсэн бөгөөд уг ажил хөгжлийн тодорхой түвшинд хүрч, цаашид угажлын агуулга, цар хүрээг өргөтгөж, аргачлал, арга зүйг нь сайжруулан улам боловсронгуйболгох шаардлага тулгарч байна.Зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээс хойшхи жилүүдэд байгалийн нөөц баялгийгэмх замбараагүй ашигласнаар байгаль орчны бохирдол, доройтол, байгалийн нөөц баялгийнхомсдол үүсч, бохирдлыг бууруулах, байгаль орчныг сэргээхэд асар их хэмжээний хөрөнгө,хүч шаардлагатай болж байна. Иймээс төсөл хэрэгжүүлэгчид нь шинээр барилга байгууламжбарих, үйлдвэрлэл үйлчилгээ эрхлэх үйл ажиллагаа явуулахдаа юуны өмнө байгаль орчинднөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийлгэх шаардлагатай. Ингэснээр байгаль орчны бохирдол,доройтлыг хязгаарлах, байгалийн нөөц баялаг бохирдох, хомсдохоос сэргийлэх, төслийнхэрэгжих чадварыг дээшлүүлэх, экологи-эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх, төсөлхэрэгжүүлэгчийг болзошгүй алдагдал, хохирлоос сэргийлэх, тухайн төслөөс хүний эрүүлмэнд, байгаль орчинд учруулж болзошгүй сөрөг нөлөөллийг урьчилан тогтоож, түүнийгбууруулах болон арилгах арга хэмжээг бодитой төлөвлөн хэрэгжүүлэх нөхцөл боломжбүрдэнэ.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний талаар эх хэл дээр боловсруулангаргасан ном, аргачлал, гарын авлага дутагдалтай, нарийвчилсан үнэлгээ хийх эрх бүхий ажахуйн нэгжүүд өөрсдийн ажилдаа баримтлах нэгдсэн арга зүй байхгүй зэргийг харгалзан“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ нь байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынүнэлгээний гарын авлага боловсруулах чиглэлээр зарласан тендерт ялж, уг аргачилсанзааврыг боловсруулав.Энэхүү аргачилсан зааврыг боловсруулахад “Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийнхолбоо” ТББ-ын гүйцэтгэх захирал, “Байгаль-Экологи” ХХК-ий захирал, доктор Б.Ихбаяр,байгаль орчны “Эко-Ази” дээд сургуулийн багш, “Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийнхолбоо” ТББ-ын удирдах зөвлөлийн гишүүн, “Эко-Сфера” ХХК-ий захирал, профессорД.Содном, “Экологи, тогтвортой хөгжил төв”-ийн гүйцэтгэх захирал, доктор, профессорР.Мижиддорж, “ЖЭМР” ХХК-ий захирал, доктор Р.Оюун, Дэлхийн Байгаль хамгаалахсангийн ажилтан, доктор Л.Долгормаа, “Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ-ынудирдах зөвлөлийн гишүүн, “САТУ” ХХК-ий захирал, доктор Г.Туваансүрэн, “Экомон” ХХК-ий захирал Х.Хайрат, Байгаль орчны яамны Тогтвортой хөгжил, стратеги төлөвлөлтийнгазрын мэргэжилтэн Г.Эрдэнэбаясгалан, “ЖЭМР” ХХК-ий ажилтан Б.Мэндбаяр нар оролцонажиллаж, Байгаль орчны яамны Хүрээлэн буй орчин, байгалийн нөөцийн газрын дарга,доктор, Ц.Банзрагч, Усны үндэсний хорооны нарийн бичгийн дарга, доктор Д.Доржсүрэн нарзөвлөхөөр ажиллав.
  • 5. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он5“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ1 БАЙГАЛЬ ОРЧИНД НӨЛӨӨЛӨХ БАЙДЛЫН ҮНЭЛГЭЭНИЙАРГАЧИЛСАН ЗААВРЫН АГУУЛГА, БҮТЭЦ1.1 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний үндсэн зорилт, төрөлБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ нь шинжлэх ухааны мэдээлэл,мэдлэгийг шийдвэр гаргахад ашиглах зорилготой бөгөөд аливаа төслийг хэрэгжүүлэхэдбайгаль, нийгмийн язгуур эрх ашгийг тооцож, элдэв сөрөг нөлөөлөл учруулахгүй байхнөхцөлийг бүрдүүлэхэд чиглэсэн хөшүүрэг, механизм юм. Байгаль орчинд нөлөөлөхбайдлын үнэлгээ гэдэг ерөнхий ойлголтын хүрээнд стратеги үнэлгээ, нөлөөллийнүнэлгээ, хуримтлагдах нөлөөллийн үнэлгээ, бүс нутгийн болон салбарын үнэлгээ,нийгмийн болон эрүүл мэндийн нөлөөллийн үнэлгээ, эрсдлийн үнэлгээ гэх мэт тухайнүнэлгээний зорилт, баримт бичгийн төрөл, боловсруулалтын түвшнээс хамаарсан олонтөрлийн үнэлгээг авч үздэг бөгөөд тэдгээрийн түвшин, уялдаа холбоог Зураг 1-д үзүүлэв.Байгаль орчны үнэлгээний агуулгыг илэрхийлсэн гурвалжин (үүнийг цаашид“үнэлгээний гурвалжин” гэх)-д үзүүлснээр олон улсын жишгээр макро эдийн засгийнбодлогыг хэрэгжүүлэхэд стратеги үнэлгээ хийж, ногоон хөтөлбөр, байгаль хамгаалахстратегийг хэрэгжүүлэх, тодорхой салбар, үйлдвэрлэл хөгжүүлэхэд хуримтлагдах болонбүс нутгийн нөлөөллийг тодорхойлох бөгөөд харин газар зохион байгуулалт, байгалийннөөцийн ашиглалт, хамгаалах асуудлыг оновчтой шийдвэрлэх, тодорхой төсөлхэрэгжүүлэх тохиолдолд техник, эдийн засгийн үндэслэл боловсруулж, түүнд байгальорчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийнэ.Эдийн засгийн зорилт нь хамрах хүрээгээрээ үндэсний, салбарын, тодорхойтөслийн түвшний гэж ялгагдах тул тэдгээр түвшин тус бүрт тохирсон үнэлгээнийаргачлалтай байх шаардлагатай.Зураг 1. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний ерөнхий бүтэц
  • 6. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он6“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТБББайгаль орчны стратеги болон нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тогтолцооны бүдүүвчийгЗураг 2-т үзүүлэв.Эрчим хүчний салбар, төслийн жишээн дээрҮндэслэлХувилбар УрьдчилансэргийлэхТехнологийн БайршлынБодлогоМакро ЭЗ-ийн бодлого Салбарын хөгжлийнстратегиБүс нутгийнхөгжлийн стратегиМега төсөлБайгаль орчны бодологоХөтөлбөрБайгаль орчныг хамгаалахстратегиЭрчим хүчнийхангамжийн хөтөлбөрТөлөвлөгөөГолын ай савын цогцудирдлагаУсны барилгабайгууламжийнтөлөвлөгөөТөсөлБайгаль орчны стандартууд Төсөл хэрэгжихгазрын нөлөөллийнүнэлгээЗураг 2. Байгаль орчны стратеги болон нөлөөллийн үнэлгээний тогтолцоо1.2 Байгаль орчны үнэлгээний аргачилсан зааврын агуулга, бүтэцБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан зааврыгболовсруулахдаа “дороос дээш” гэсэн зарчим баримталж, “үнэлгээний гурвалжин” дахьүзүүлэлтүүдийн суурь хэсгээс буюу төслийн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынүнэлгээний арга аргачлалыг эн тэргүүнд авч үзэв. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлыннарийвчилсан үнэлгээний хүрээнд нөлөөллийг үнэлэх аргуудыг 2 дахь хэсэгт, байгальорчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий болон нарийвчилсан үнэлгээ хийх аргачлалын талаар3, 4 дэх хэсэгт, орчны эрүүл мэндийн нөлөөллийн үнэлгээний талаар 5 дахь хэсэгт,хуримтлагдах нөлөөллийн үнэлгээний талаар 6 дахь хэсэгт, тогтвортой хөгжлийн тухайойлголт, БОСҮ-ий талаар 7 дахь хэсэгт тус тус оруулав.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээг байгаль орчны болон нийгэм, эдийнзасгийн суурь нөхцөлийн судалгаа, үнэлгээнд тулгуурлан хийнэ. Иймээс байгаль орчинднөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний хэсэгт байгаль орчны суурь судалгааныхамрах хүрээг тодорхойлон тусгалаа.Мөн “үнэлгээний гурвалжин”-гийн дээд хэсэгт тусгасан стратеги үнэлгээ,хуримтлагдах нөлөөллийн үнэлгээний талаар тусгайлан боловсруулсан аргачлал, эрхзүйн орчин байхгүй, зөвхөн эхлэлийн түвшинд байгаа тул түүнд зайлшгүй тусгавал зохиххөгжлийн талаархи шинэлэг ойлголт, аргазүйн зарчмуудыг тайлбарлаж, энэхүүаргачлалын 6 дахь хэсэгт тоймлон тусгалаа. Хээрийн судалгааны үед хийх бичиглэлийнерөнхий загварыг хавсралт 1-д, шинжээч нар байгаль орчинд нөлөөлөх байдлыннарийвчилсан үнэлгээний тайланд шүүмжийн дүгнэлт гаргахад зайлшгүй авч үзэхшаардлагатай үзүүлэлтүүдийн ерөнхий загварыг хавсралт 2-т тус тус үзүүлэв.
  • 7. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он7“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТБББайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд дараахь нийтлэг асуудлуудыг заавалхамруулан тусгана. Үүнд:1.2.1. Төслийн тодорхойлолт:-төслийн нэр;-төслийн зорилго;-түүхий эд, туслах материал;-эцсийн болон завсрын бүтээгдэхүүн;-төслийн хүчин чадал;-төслийн техник технологи, тоног төхөөрөмж г.м1.2.2. Төслийн байршил:-аймаг, хот, сум, дүүрэг, хороо;-газар зүйн мужлал;-газар зүйн солбицол;-төсөл хэрэгжих талбайн хэмжээ;-төсөл хэрэгжих орчинд оршиж байгаа бусад объектуудын байршил, зайхэмжээ;-орчны тойм зураг г.м1.2.3. Төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрийн байгаль орчны суурь нөхцөл байдал:-газар эдэлбэр;-тусгай хамгаалалттай газар нутаг;-цаг уур, уур амьсгалын үндсэн үзүүлэлтүүд;-гадаргын усны нөөц, чанар, горим, усны бохирдол;-геоморфологи, ландшафт;-геологийн нөхцөл;-гидрогеологийн нөхцөл, газар доорхи усны нөөц, чанар, горим, усныбохирдол;-цэвдгийн нөхцөл;-инженер-геологийн нөхцөл;-газар хөдлөл;-хөрсний бүтэц, элэгдэл, эвдрэл, бохирдол;-ойн нөөц баялаг;-ургамлын төрөл зүйл, нөөц;-ан амьтдын байршилт, тархалт;-бэлчээр, тэжээлийн талбай, нөөц;-агаарын бохирдол;-тухайн орчинд хэрэгжиж буй бусад төслүүдийн үйл ажиллагаа г.м1.2.4. Байгаль орчинд учруулах сөрөг нөлөөлөл:-ашигт малтмалын нөөцийн хомсдол;-дагалт баялгийн нөөцийн хомсдол;-эрдэс, түүхий эдийн нөөцийн хомсдол;-усны нөөц, горим, чанарын өөрчлөлт, бохирдолт;-ойн нөөцийн хомсдол;-хөрсний эвдрэл, бохирдол үүсэх;-ан амьтны нөөц хомсдох, байршил, тархалт нь өөрчлөгдөх;-агаарын чанар өөрчлөгдөх, бохирдол үүсэх;-ургамалан нөмрөг устах, ургамлын төрөл зүйл хомсдох г.м
  • 8. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он8“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ1.2.5. Дэд бүтэц:-дулаан, эрчим хүчний хангамж;-ус хангамж;-бохир ус зайлуулах, цэвэрлэх;-хаягдлын далан;-зам тээвэр;-шуудан, харилцаа холбоо;-үйлдвэрлэлийн барилга байгууламж;-үйлчилгээний хэсэг /хоолны газар, халуун ус, угаалгын газар/ г.м1.2.6. Нийгэм-эдийн засгийн асуудал;-ажиллах хүчний тоо;-ажиллах хүчний эх үүсвэр;-ажиллагсдын хөдөлмөр хамгаалал;-ажиллагсдын байр, орон сууц, нийгмийн асуудал;-хүн амын эрүүл мэнд;-нийгмийн эрүүл ахуй;-халдварт өвчин тархах;-мэргэжлээс шалтгаалах өвчлөл;-хүнс тэжээлийн хангамж;-орон нутгийн орлого нэмэгдэх;-хүн амын орлого нэмэгдэх;-ажлын байр нэмэгдэх;-ядуурлыг бууруулах;-хүн амын шилжилт хөдөлгөөн үүсэх г.м1.2.7. Түүх соѐлын дурсгалт зүйл:-түүх, соѐлын дурсгалт зүйл устах, үрэгдэх1.2.8. Археологи, палеонтологийн олдвор:-археологи, палеонтологийн олдвор устах, үрэгдэх1.2.9. Хог хаягдлын менежемент:-хатуу хог хаягдлыг хадгалах, тээвэрлэх, зайлуулах;-шингэн хаягдлыг хадгалах, цэвэрлэх, зайлуулах;-хаягдлыг эргүүлэн ашиглах боломж;-тусгай ангилалын хог хаягдлын менежмент;-химийн бодисыг импортлох, тээвэрлэх, хадгалах, хэрэглэх,саармагжуулах, хоргүйжүүлэх, устгах, аюулгүй ажиллагааг хангах;-цацраг идэвхт бодисын тээвэрлэлт, хадгалалт, хамгаалалт, ашиглалт,аюулгүй ажиллагаа;-шатах, тослох материалын тээвэрлэлт, хадгалалт, хамгаалалт, галынаюулаас хамгаалах арга хэмжээ;-тэсрэх бодисын тээвэрлэлт, хадгалалт, хамгаалалт, ашиглалт, аюулгүйажиллагаа г.м1.2.10. Эвдэрсэн газрыг засч тохижуулах, нөхөн сэргээх:-төслийн үйл ажиллагаанд өртөж эвдэрсэн газрыг засч тэгшлэх,тохижуулах, хөрсжүүлэх, ургамалжуулах, мод зүлэг тарих г.м орно.
  • 9. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он9“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ2 БАЙГАЛЬ ОРЧИНД НӨЛӨӨЛӨХ БАЙДЛЫН ҮНЭЛГЭЭНИЙХҮРЭЭНД НӨЛӨӨЛЛИЙГ ҮНЭЛЭХ АРГУУД2.1 Ерөнхий зүйлАливаа төслийг хэрэгжүүлэхэд тухайн төслийн байршил, төлөвлөлт, цар хүрээ,техник технологи, байгалийн нөөцийн ашиглалт, хэрэглэх түүхий эд, эцсийнбүтээгдэхүүн зэрэг хүчин зүйлсээс шалтгаалан эерэг, сөрөг олон төрлийн нөлөөлөлүүсдэг. Төсөл хэрэгжүүлэх явцад үүсэх нөлөөллийг дараахь байдлаар ангилан үзнэ.Үүнд:Нөлөөллийн хувьд эерэг, сөрөг, шууд, шууд бус, хуримтлагдсан;Нөлөөлийн эрчмээр нь бага, дунд, их;Байршлын хувьд төлөвлөлт зөв, зохистой бус г.м;Цаг хугацааны хувьд урт болон богино хугацааны, завсрын, үргэлжилсэн г.мҮнэлгээний хувьд нэг талт, олон талт;Нийгэм, эдийн засгийн хувьд эерэг, сөрөг;Цар хүрээгээр нь тухайн нутаг дэвсгэрийн, орон нутгийн, бүсийн г.м2.1.1 Аргачлалыг сонгоход тавигдах шаардлагаБайгаль орчинд учруулах нөлөөллийг үнэлэх арга аргачлалыг сонгоход дараахьшаардлага тавигддаг. Үүнд:Ойлгоход энгийн хялбар, зөв шийдвэр гаргахад шаардлагатай мэдээллүүдийгагуулсан, системчлэгдсэн байх;Судалгаа, үнэлгээний ажлын явцад байнга өөрчлөлт, сайжруулалт хийхболомжтой уян хатан байх;Өргөн хүрээтэй мэдээлэл, судалгааны үр дүнг нэгтгэн боловсруулахболомжтой байх;Нөлөөллийг тоон үзүүлэлтээр тодорхойлох боломжтой, нарийвчлал сайтайбайх;Мэдээллүүдийг нэгтгэн дүгнэх боломжтой байх;Мэдээлэл, судалгааны үр дүнг нэгдмэл болгох, түүнээс дутуу үзүүлэлтүүдийгнөхөн тодорхойлох боломжтой байх;Урьдчилан таамаглах, болзошгүй нөлөөллийг урьдчилан тодорхойлохболомжтой байх;Нөлөөллийн өвөрмөц шинж чанар, онцлогийг тодорхойлох боломжтой байх;Нөлөөллүүдийг цаг хугацаа, байршил, хэмжээгээр нь нарийвчлалтайгаарграфикт оруулж дүрслэх боломжтой байх;Аргачлал нь олон хувилбарыг харьцуулалт хийж, сонголт хийх боломжтойбайх;Цуглуулсан судалгаа, мэдээллүүдийг нэгтгэн боловсруулж, тодорхой чигхандлагад оруулах боломжтой байх.
  • 10. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он10“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББАливаа төслөөс байгаль орчинд учруулах нөлөөллийг үнэлж дүгнэх аргааргачлалууд нь өөр өөрийн давуу болон дутагдалтай талуудыг агуулдаг ба тэдгээрийгтухайн нөхцөлд тохируулан сонгож хэрэглэх нь чухал. Байгаль орчинд нөлөөлөхбайдлын үнэлгээнд хэд хэдэн аргыг хослуулан хэрэглэх нь тохиромжтой.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачлал нь тогтмол, хэсэгчилсэнаргачлалаас байгаль орчны хөдөлгөөнт хувьслыг тусган мөрдөх хэмжээнд хүртэл хөгжижбайна. Үнэлгээний чиглэл нь болзошгүй нөлөөллүүдийг жагсаан бичдэг байсан жирийнаргачлалаас нөлөөллийг нэгдүгээрт авч үзэх, чухалчлах, ялган салгах, эргэх уялдаахолбоо зэргийг тодотгох чиглэлд хөгжиж байна. Өөрөөр хэлбэл, аргачлалын хандлага ньбүх нийтийн удирдлагын хэтийн төлөвтэй болж байна. Төслийн нөлөөллийг тодорхойлохмаш олон арга байдаг. Тэдгээрээс түгээмэл хэрэглэгдэж байгаа аргуудыг үнэлж нэгтгэсэнбайдлыг дараахь хүснэгтэд үзүүлэв.Хүснэгт 1. БОНБҮ-ний аргачлалыг харьцуулж үнэлсэн байдал1¹ Шалгуур үзүүлэлтүүдМагадлахжагсаалтСхем Сүлжээ МатрицОрчныиндексЗардал,ашгийншинжилгээЗагварчлал1 Ойлгомжтой тодорхой S N L S S S L2 Мэдээлэл өгөх чадвар L L S L S L L3 Уян хатан чанар L S L L S S L4 Зорилго, бодит байдал N S S L L L S5 Нэгдмэл чанар N S N N S S N6 Дахин давтагдахбайдалS L S S S S S7 Олон талт үйлдэлхийхN S S S S S L8 Тодорхойгүй байдал N N N N N N S9 Орон зайн хэмжээс N L N N S N S10 Цаг хугацааныхэмжээсS N N N S S L11 Мэдээлэл шаардагдахбайдалL N S S S N N12 Нэгтгэх чадвар L S S L S L L13 Харьцуулах S L L L L L L14 Цаг хугацаа шаардах L N S S S S N15 Ажиллах хүчиншаардагдахL S S S S S N16 Эдийн засгийн үрашигL L L L L L NL - Бүрэн биелэгдсэн эсвэл мэдээлэл бага шаарддаг.S - Хэсэгчлэн биелсэн эсвэл их биш мэдээлэл шаарддаг.N - Муу биелэгдсэн эсвэл их мэдээлэл шаарддаг.1 Эх сурвалж: Environmental Impact Assesment: Guidelines for Planners and Decision Makers, UN PublicationST/ESCAP/351, ESCAP, 1985
  • 11. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он11“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ2.2 Түгээмэл хэрэглэгддэг аргуудХөгжиж буй орнуудын байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд хэрэглэжбайгаа нийтлэг аргуудыг дор дурдав.Зориулалтын арга (Ad Hoc)Удирдамж, гарын авлагын арга (Guidelines)Магадлан жагсаах арга (Checklistes)Матрицын арга (Matrices)Сүлжээ-схемийн арга (Netwoks)Давхцуулан зураглах арга (Overlays mapping)Байгаль орчны индекс (Environmental Index using factor analysis)Зардал/үр ашгийг үнэлэх арга (Cost/benefit analysis)Загварчлалын арга (Simulation modelling workshops)2.2.1 Зориулалтын аргаЗориулалтын арга нь байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд оролцож буйтуршлага бүхий экспертүүдийн судалгаа, шинжилгээний ажлын үр дүнд тулгуурланхамтарсан дүгнэлт гаргах, харилцан санал солилцоход үндэслэн хийгддэг бөгөөд албанбус процессод тулгуурладаг. Өөрөөр хэлбэл экспертүүдийн гаргасан дүгнэлтүүдээс хэдхэдэн хувилбарыг боломжтой үзүүлэлт, параметрээр нь харьцуулан үзэж, санал дүгнэлтгаргах замаар уг арга хэрэгждэг. Энэ аргыг ашиглах үед хийгдэх нийтлэг судалгаа нь:Төслийн эх мэдээлэл дээр тулгуурлан нөлөөллийн боломжит эх үүсвэрүүдийгтодорхойлох;Байгаль орчны суурь үнэлгээнй үр дүнд тулгуурлан тухайн төслөөс сөрөгнөлөөлөл үзүүлэх гол объект /хүн ам, барилга байгууламж, газар, хөрс, ус, оймод, ургамал, амьтан, түүх соѐлын дурсгалт зүйлс, археологи палеонтологийнолдвор, тусгай хамгаалалттай газар нутаг г.м/-ыг тодорхойлох;Нөлөөллийн эх үүсвэр, хэмжээ, эрчим, цар хүрээг тогтоох.Үндсэн аргазүй нь нөлөөллийн байж болох эх үүсвэрүүдийг аль болох бүрэнхамруулан тодорхойлох, нөлөөлөлд өртөж болзошгүй объектууд, түүний орчинг бүрэнхамруулах зорилт тавьдаг. Энэ аргын дутагдалтай тал нь:Бүх талын нөлөөллийг бүрэн хамруулж тогтоох талаар учир дутагдалтай;Тусгайлан тогтсон сонгомол арга зүй байдаггүй, тухайн төслийн нөхцөлбайдлаас шалтгаалан сонголт хийдэг;Нөлөөллийг иж бүрнээр нарийвчлан тодорхойлж чаддаггүй;Энэ арга дээр үндэслэн эцсийн шийвэр гаргах боломжгүй. Өөрөөр хэлбэл угаргаар бүх нөлөөллийг бүрэн тодорхойлж чаддаггүйгээс зөвхөн энэ аргаархийсэн үнэлгээний үр дүнд тулгуурлан эцсийн шийдвэр гаргах боломжгүй;Энэ аргыг судалгааны бусад төрлүүд болон байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынүнэлгээний бусад аргуудтай хослуулан хэрэглэхэд илүү үр дүнтэй байдаг.
  • 12. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он12“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ2.2.2 Удирдамж, гарын авлагын аргаУдирдамж гарын авлагын арга нь урьдчилан боловсруулсан удирдамж, гарынавлагыг ашиглан тухайн төслөөс хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд учруулахнөлөөллийг тогтоох арга юм. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний удирдамж,гарын авлагын аргыг гол төлөв олон улсын байгууллагуудаас боловсруулан гаргадагбөгөөд улс орнууд өөр өөрийн өвөрмөц нөхцөлд байдалд нийцүүлэн нарийвчланболовсруулж ашигладаг.Удирдамж, гарын авлагын аргыг ижил төрлийн төслүүд, эсвэл тодорхойсалбарууд (хөдөө аж ахуй, усны аж ахуй, газар тариалан, уул уурхай, хүнд болон хөнгөнүйлдвэр, зам тээвэр, эрчим хүч, хөгжлийн төслүүд, нийтийн аж ахуй, аялал жуулчлал,үйлдвэрлэл үйлчилгээ гэх мэт)-аар байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийхэдтохируулан боловсруулдаг.Удирдамж, гарын авлагын арга дараахь мэдээллийг хамардаг. Үүнд:Тухайн төслийн төрөл, үндсэн зохион байгуулалт, шийдэл, үйл ажиллагааныхэлбэр, техник технологи;Тухайн төслөөс хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд учруулах сөрөг нөлөөлөл,түүнийг бууруулах болон арилгах арга хэмжээ;Төслийн хэмжээ, хүчин чадлаас шалтгаалан хүний эрүүл мэнд, байгаль орчиндүзүүлэх нөлөөллийн хэмжээ, цар хүрээ, эрчим;Мониторингийн хяналт явуулах, сөрөг нөлөөллийг бууруулах арга хэмжээгзохион байгуулахад хэрэглэгдэх тогтсон арга хэлбэр;Төслийн сөрөг нөлөөллийн зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээг тогтооход мөрдөгдөхстандарт, норм нормативууд г.мУдирдамж, гарын авлагын арга нь дотроо хэд хэдэн төрлийн аргуудыг хамтатганбагтаасан өргөн хүрээтэй, нийлмэл шинжтэй байдаг. Удирдамж, гарын авлагыгашиглахдаа хамгийн ноцтой байж болзошгүй нөлөөллийг бүх талаас нь тодорхойлохыгчухалчлан үзэх шаардлагатай.Энэ аргын дутагдалтай тал нь:Төслийн төрөл тус бүрээр хамруулсан удирдамжаар хангах боломжхязгаарлагдмал, ерөнхий удирдамж гардаг тул тухайн төслийн онцлог байдал,бүх талыг бүрэн хамарч чаддаггүй.Үйлдвэрлэлийн төслийн хувьд авч үзэхэд удирдамжийн мэдээлэл нь хөгжлийнявцад хуучирдаг, ер нь техник, технологийн хөгжилтэй холбоотойгоорудирдамжийн арга нь 2-3 жилд хуучрах хандлагатай болдог. Иймээс ойройрхон шинэчлэн боловсруулж байх шаардлагатай.
  • 13. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он13“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ2.2.3 Магадлан жагсаах аргаМагадлан жагсаах буюу хяналтын хуудасны арга нь байгаль орчны бүрэлдэхүүнхэсгүүдийн төрлийг жагсаан тэдгээрийг төсөлтэй холбоотойгоор харьцуулантодорхойлсон хүснэгт бүрдүүлэх арга юм. Хүснэгтийн аргын хэд хэдэн ялгаатай хэлбэр/энгийн, хуваарь бүхий, хуваарь болон утга бүхий г.м/-үүд байдаг. Аливаа үйлдвэрлэл,үйлчилгээ явуулах үйл ажиллагаанаас тухайн орон нутгийн байгаль орчны төлөв байдал,нийгэм, эдийн засаг болон хүн амын амьдрах орчинд хэрхэн нөлөөлөх, тэдгээрнөлөөллийн хэлбэр, үргэлжлэх хугацаа, эрчимшил зэргийг тогтооход магадлан жагсаахбуюу хяналтын хуудасны аргыг өргөн хэрэглэдэг.Энэ арга нь экспертүүдийн гаргасан үнэлэлт, дүгнэлтүүдийг магадлалын онолдтулгуурлан боловсруулах замаар хэрэгждэг. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынүнэлгээний магадлан жагсаах аргыг хэд хэдэн янзаар хэрэглэж болох бөгөөд доорхи 2хувилбарыг нэлээд өргөн ашигладаг.а. Байгаль орчны бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд нөлөөлөх нөлөөлөл нь экосистемийнөөрчлөлт, байгалийн нөөцийн ашиглалт, байгаль орчны төлөв байдлын чанарынөөрчлөлт, байгалийн өнгө төрх болон түүх соѐлын дурсгалт зүйлс, археологипалеонтологийн олдвор, эдийн засаг, нийгмийн асуудлууд болон нөлөөллийн бусадхэсгүүдийг хамруулсан шууд, шууд бус, богино болон урт хугацааны, тэрчилэнэрчимшлийн хувьд хүчтэй, дунд болон бага зэрэг гэхчилэн ангилсан магадлахжагсаалтыг гаргаж болно.б. Тухайн төслийн байршил, шийдэл, төлөвлөлттэй холбоотой нөлөөлөл, мөнбарилга байгууламж барьж байгуулах, үйлдвэрлэл явуулахтай холбоотой байгаль орчныасуудал болон төслийн нөлөөллийг ерөнхийд нь хянан үзэх шалгуур үзүүлэлтүүд буюубодлогын түвшинд авч үзэх асуудлаар магадлах жагсаалт гаргах зэрэг болно. Энэ аргындутагдалтай тал нь төслийн бүх нөлөөллийг бүрэн хамарч, иж бүрэн гаргаж чаддаггүй.Иймээс бусад аргуудтай хослуулан хэрэглэхэд илүү үр дүнд хүрнэ. Магадлан жагсаахарга нь мэдээллийг төрөлжүүлж ангилахад хялбар, өгөгдөл цуглуулахад хялбар,үнэлгээний эхний шатны ажлыг гүйцэтгэхэд тохиромжтой, төлөвлөсөн нийт нөлөөллийгурьдчилан харах боломжтой, орон нутгийн нөхцөлд зохицох тэрчилэн нөлөөллийншалтгааны харилцааг үнэлэхэд дутмаг зэрэг онцлогтой.2.2.4 Матрицын аргаМатрицийн арга нь тухайн төслийн үйл ажиллагаа болон түүнийг хэрэгжүүлэхявцад байгаль орчинд учруулах эерэг, сөрөг нөлөөллийг харилцан уялдаа холбоотойгооравч үзэж, нөлөөллийг бүрэн тодорхойлох өргөн боломжтой арга юм. Төслийн үйлажиллагаатай шууд хамааралтай асуудлууд болон байгаль орчны бүрэлдэхүүнхэсгүүдтэй холбоотой асуудлыг матрицийн босоо, хэвтээ шугамын дагуу ангиланбайрлуулж харилцан үйлчлэлийг нь матрицын хүснэгт дээр тэмдэглэнэ. Матрицыгбүрдүүлэхэд төслийн үйл ажиллагааны жагсаалт болон байгалийн нөхцөл байдлынхүснэгт, картыг ашигладаг. Энэ арга нь нэлээд нарийн үйл ажиллагаа шаарддаг.Ялангуяа нөлөөллийн хэмжээг тогтоохдоо субъектив арга хэрэглэдэг.
  • 14. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он14“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББТөсөлтэй холбоотой нөлөөллийг тодорхойлоход төслийг хэрэгжүүлэх явцадтухайлбал, барилга байгууламжийг барьж байгуулах үеийн болон тогтмол үйл ажиллагааявуулах үеийн гэж ялгавартайгаар авч үзэх нь бодит байдалд илүү нийцдэг. Нөлөөллийнзарим хэсгийг чухалчлан авч үзэх тохиолдолд зохих нөлөөллийн хувьд уламнарийвчилсан матриц зохиож үзэх шаардлага гардаг. Аливаа үйлдвэрлэлийнтехнологийн чухам аль үе шатанд байгаль орчны бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд илүү их сөрөгнөлөөлөл үзүүлэх нөхцөлтэй болохыг тодорхойлох нь энэ аргын гол зорилго болно. Энэзорилгоор байгаль орчны бүрэлдэхүүн хэсгүүд болон үйлдвэрлэлийн технологийн үешатууд дахь нөлөөллийн эрчмийг үнэлсэн экспертүүдийн үнэлгээгээр матриц байгуулахаргыг байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээнд өргөн ашигладаг.Матрицийн арга нь энгийн харилцан үйлчлэлийн матриц, тоон үнэлгээ бүхийматриц гэх мэт хэд хэдэн янз байна.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний компаниудЛеопольдын матрицыг нэлээд өргөн ашиглаж байна. Тоон утгыг тавихдаа урьд өмнөхпрактик үйл ажиллагаанд үндэслэнэ. Энэ нь зарим талаараа субъектив хандлагыгагуулдаг. Мөр болон баганын нийлбэр тоон үзүүлэлт нь цаашид төслийн аль үйлажиллагаа эсвэл орчны аль хэлбэрт илүү анхаарал тавихыг тогтооход ашиглагдана.Нийлбэр тоон үзүүлэлтийг зарим тохиолдолд “эзлэх жин” гэж нэрлэдэг. Байгаль орчныбүрэлдэхүүн хэсгүүд (агаар, ус, ургамал, амьтан г.м) нь үйлдвэрлэлийн технологийнчухам ямар үе шатанд сөрөг нөлөөлөл ихтэй байгааг тогтооход уг матрицын аргыгхэрэглэх нь зохимжой байдаг.Экспертийн үнэлгээг ихэнхдээ 1-10 балл гэж үзнэ. Нөлөөлөл хамгийн бага бол 1,хамгийн их бол 10-аар авна. Энэ арга нь төслийн нөлөөллийг илүүтэй сайн гаргажчаддагаараа бусад аргуудаас давуутай.Матрицийн арга нь янз бүрийн төслийн үйл ажиллагаанаас байгаль орчны чухалсалбар, бүтцэд учруулах нөлөөллүүдийн харилцан уялдааг харуулдаг ба олон нийтэднөлөөллийг графикийн аргаар харуулж ойлгоход нь тусалдаг. Уг арга нь нөлөөллийгилрүүлэхдээ сайн бөгөөд магадлах жагсаалтыг бодвол эн тэргүүний үйлчлэл, хамаарлыгтөлөөлөн гаргаж чаддаг. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд хэд хэдэн төрлийнматриц хэрэглэдгээс хамгийн энгийн нь харилцан үйлчлэлийн матриц юм. Төслийн үйлажиллагааны явцад байгаль орчинд учруулах нөлөөллийг тоон үзүүлэлтээр илэрхийлэхэдматрицын аргыг хэрэглэдэг. Леопольдын матрицыг хэрэглэх жишээг хавсралтадхаруулав. Матрицын аргын өөр нэг хувилбарыг Фишер, Девис нар гаргасан бөгөөд энэ ньдараахь 3 хэсгээс бүрдэнэ:а) Нөлөөллийн чанар:+ эерэг нөлөөтэй;- сөрөг нөлөөтэй;б) Нөлөөллийн зэрэг (1-5 оноо):1- бага нөлөөлөлтэй;5- их нөлөөлөлтэй;
  • 15. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он15“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББв) Нөлөөллийн үргэлжлэх хугацаа:Б - богино хугацааны;У - урт хугацааны.Гурван хэмжээст матриц нь хэрэглэхэд нэлээд төвөгтэй тул тэр болгонхэрэглэдэггүй. Харин байгаль орчны мэргэжилтнүүд мэдээ судалгаа дутагдалтай үедээбайгаль орчны нөлөөллийн харилцан үйлчлэлийг илрүүлэхэд системчлэх арга болгонхэрэглэдэг байна.Зураг 3. Нөлөөллийн үнэлгээний гурван хэмжээст матриц22 Эх сурвалж: An Approach to Assessment, Journal of Environmental Management Vol.2, Welch, H.W. andLewis, G.D., 1979.
  • 16. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он16“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ2.2.5 Сүлжээ-схемийн аргаСүлжээ-схемийн арга нь шууд бус нөлөөллийг тодорхойлох талаараа бусадаргуудаас давуутай. Сүлжээний салаа мөчрийг тодорхойлох замаар хоѐрдогч болонгуравдагч нөлөөллийг тодруулж болдог. Төслийн үйл ажиллагаатай уялдуулан шууднөлөөллийг тодорхойлох бөгөөд энэ зорилгод шалгах хуудас болон матрицийн аргыгхослуулан ашиглаж болно. Шууд нөлөөллөө хөтлөгч сүлжээгээр дамжуулан шууд буснөлөөллийг тодорхойлно. Энэ аргыг тооцоолон бодох хэрэгсэл дээр амжилттайхэрэгжүүлж болдог. Сүлжээг үнэхээр сайн хийсэн тохиолдолд хоѐрдогч нөлөөллийнхоорондын холбоо болон эргэх холбоог тодорхойлж болдог.Сүлжээг бий болгоход нөлөөллийн цар хүрээ болон зэрэглэлээр нь (I, II, III г.м)нөлөөллийг ялгах, тэдгээр нь өөр хоорондоо хэрхэн үйлчлэхийг тодруулах, байгальорчны бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд нөлөөлөх эсэхийг тогтоох зэрэг ажил хийгдэнэ. Сүлжээ ньолон хувилбарыг харуулсан тохиолдолд хэмжээний хувьд өргөн хүрээтэй болж, томтөлөвлөгөө, бүс нутгийг хамарсан бол зөвхөн судлаачид хэрэглэх боломжтой, харин олоннийтэд ойлгомжтой бус байдаг. Сүлжээ-схемийн аргаар нөлөөллийг үнэлэх бүдүүвчийгЗураг 4-т үзүүлэв.Зураг 4. Төслийн нөлөөллийг сүлжээний аргаар үнэлэх бүдүүвч3Аргын давуу тал нь:Уг аргаар шууд бус нөлөөллийг тодорхойлох боломжтой. Зарим тохиолдолдшууд бус нөлөөлөл илүү их хортой нөлөөлөл үзүүлдэг тул энэ аргыг хэрэглэхнь илүү зохимжтой байдаг.Шийдвэр гаргагч болон олон нийтэд ойлгоход хялбар, ил тод байдаг.Том цогцолбор төслийн хувьд ашиглахад тохиромжтой.Үндсэн ажлын цар хэмжээг ашиглан харилцан үйлчлэл, нөлөөллийг шинжлэнтогтооход ач холбогдолтой.3 Эх сурвалж: Environmental Management for Developing Countries Volume 3: Environmental Assessmentand Management, Asian Institute of Technology, 1983.Òº ñëèéí ¿éë àæèëëàãàà Í º ëº º ëë¿¿äÀí õäàã÷ Õî ¸ ðäî ã÷ Ãóðàâäàã÷ …..Òºñëèéí¿éëàæèëëàãààíûá¿ðäýëõýñã¿¿ä
  • 17. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он17“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББДутагдалтай тал нь:Цаг хугацаа ихээр шаарддаг.Өргөн цар хүрээтэй нөлөөллийг илрүүлдэг боловч, тэдгээрийн дотроосхамгийн чухлыг нь ялган тодорхойлоход хүндрэлтэй байдаг.Нөлөөллийг тогтооход тохиромжтой боловч, нийгэм-эдийн засгийн асуудлыгбүрэн хамарч чаддагүй.Сүлжээ нь гол төлөв байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг тооцдог учиртухайн төслийн үр ашиг, зардал зэргийг тооцох боломжгүй.Сүлжээ-схемийн арга нь шууд ба шууд бус нөлөөллийг илрүүлж, эн тэргүүнийүйлчлэл ба нөлөөллүүдийн харилцан үйлчлэлийг тодорхойлж, улмаар төслийнтөлөвлөлтийн шатанд нөлөөллийг бууруулах, арилгах арга хэмжээг тогтооход тусалдаг.2.2.6 Давхцуулан зураглах аргаЭнэ аргаар газарзүйн мэдээллийн систем (ГМС) ба зургийн тоон боловсруулалтынтехнологит суурилсан, төрөл бүрийн сэдэвчилсэн зургийг газарзүйн байршлаар ньдавхцуулж (Зураг 6) олон шалгуурт шинжлэлийн аргыг хэрэглэн үнэлгээ хийнэ.Зураг 5. Газрын зургийг давхцуулан өөрчлөлтийг тодорхойлох аргаДавхцуулан зураглах арга нь төслийн олон талын үйл ажиллагаатай холбогдонтухайн орчинд гарах өөрчлөлтийг зураг дээр тусган харуулж, түүнийг төсөл хэрэгжихээсөмнөх үеийн зурагтай давхцуулан тавьж үзэх замаар гарч буй өөрчлөлтийг судландүгнэлт гаргах арга юм. Энэ аргыг техникийн болон мэдээллийн боломжтой тохиолдолдбайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийхэд ашигладаг. Байгальорчны өөрчлөлтийг харуулахад дараахь зургууд хамаарна. Үүнд:Газар ашиглалтын өөрчлөлт;Газрын элэгдэл, эвдрэл;Цөлжилт;Ан амьтны байршилт, тархалт, шилжилт;Агаар мандлын өөрчлөлт;Дуу чимээний өөрчлөлт, чиглэл;Гадаргын усны нөөц, горимын өөрчлөлт;Голын голдирлын өөрчлөлт гэх мэт
  • 18. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он18“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББЗургуудыг давхцуулан үзэж, ямар нөлөөлөл чухал болохыг тодорхойлно. Хүнамын суурьшлын бүстэй хүчтэй дуу чимээний тархалтын чиглэл таарч байвал энэ ньцаашид зайлшгүй анхаарах шаардлагатай нөлөөлөл гэж тооцох жишээтэй. Тухайн орчнызургуудыг бэлтгэхдээ дараахь зүйлсийг юуны өмнө анхааран үзэж, бүрэн хамруулах ньчухал байдаг. Үүнд:Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар;Ой, биологийн төрөл зүйлийн чухал нөлөө бүхий орчин;Эмзэг мэдрэмтгий орчин /шувуу цуглардаг цөөрөм г.м/;Түүх, соѐл, археологи, палеонтологийн хувьд ач холбогдол бүхий орчин;Хүн ам төвлөрөн оршин суудаг газар нутаг;Дэд бүтэц (ус хангамж, эрчим хүчний хангамж, барилга байгууламж, зам,харилцаа холбоо, шугам сүлжээ г.м);Байгалийн үзэсгэлэнт газар;Тусгай хамгаалалттай газар нутаг гэх мэтБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийхэд төслийн үйлажиллагаанд хамааралтай бүх төрлийн зургуудыг давхцуулан харж, цогц байдлаардүгнэлт гаргавал бодит үр дүнд хүрнэ. Сүүлийн жилүүдэд энэ аргыг улам өргөнхэрэглэдэг болж байна. Бүс нутгийн судалгаа, үнэлгээ, байршил болон чиглэл сонгохтойхолбоотой тохиолдолд энэ арга тохиромжтой. Мөн газрын үржил шим, хэрэглээ, замынхувилбаруудыг сонгох, бусад үзүүлэлт, агаарын чанар зэргийг харьцуулан үзэхэдтохиромжтой.Бүх төрлийн нөлөөллийг тоон үзүүлэлтээр илэрхийлэх, зураглах боломжгүй тулэнэ аргыг байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний бусад аргуудтай хослууланхэрэглэдэг. Ялангуяа загварчлалын аргыг чанарын өндөр түвшинд хэрэгжүүлэх боломжолгодог. Мөн хиймэл дагуулын олон сувгийн мэдээлэл болон зайнаас тандан судлалынарга, технологийг хам хэрэглэснээр зөвхөн нөлөөллийн үнэлгээгээр хязгаарлагдахгүй,эмзэг байдал, эрсдэл, экологи-эдийн засгийн үнэлгээ болон хяналт шинжилгээний ажилдөргөн ашиглах боломж бий. Үнэлгээнд газарзүйн мэдээллийн системийг ашиглахаддараахь сайн, муу талтай:Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлыг шийдвэр гаргагч ба олон нийтэд үзүүлжойлгуулах сайн талтай.Нөлөөллийн байрлал, орон зайн хэмжигдэхүүнийг тод харуулж чадна.Энэ аргыг хэрэглэх технологи нь өртөг өндөртэй, мэргэжилтнээс тодорхой урчадвар шаарддаг тул хэрэглээ хязгаарлагдмал байдаг. Гэвч сүүлийн жилүүдэдзураглалын нээлттэй эхийн программ хангамж ихэд хөгжин, хиймэл дагуулынялгах чадвар сайтай мэдээллийг интернэтээс үнэгүй авах боломжтой болжбайгаа бөгөөд энэ чиглэлийн мэдээллийн систем зохион бүтээх үндэсниймэргэжилтнүүд бий болж байгаа зэрэг нь цаашид хэрэглээг улам нэмэгдүүлэхболомж олгож байна.Үнэлгээний мэргэжилтнүүдийг зураглал, загварчлалын арга технологит сургахшаардлагатай.
  • 19. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он19“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ2.2.7 Бателлийн системЭнэ нь АНУ-ын Усжуулалтын товчооны Бателлийн лабораторит боловсруулсанбайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд ашиглагддаг систем юм. Энэ системийгусны нөөцийг ашиглах төсөлд зориулж анх боловсруулсан боловч, цаашдаа тээврийнболон бусад салбарт хэрэглэж ирсэн. Уг системийг ашиглахдаа нөлөөллийг байгальорчны бүрэлдэхүүн тус бүрээр тодорхойлж, байгаль орчны үзүүлэлт бүрийг ачхолбогдлоор нь жагсаадаг. Харин зарим тохиолдолд шинжээчид нөлөөллийн зэрэглэл, ачхолбогдлыг үнэлэхэд санал зөрдөг тул үзүүлэлтүүдийг жагсаахад хүндрэл учрах явдалгардаг.Бателлийн системийн арга нь бусад нэлээд хэдэн аргын үндэс суурь болдог.Бателлийн системээр хийсэн үнэлгээний жишээг хавсралтад харуулав. Энэ жишээн дээрбайгаль орчны нөлөөллийн нэгж үзүүлэлт нь “төсөл хэрэгжүүлэхгүй байх”, “төсөлхэрэгжих” гэсэн эсрэг хоѐр тохиолдолд ямар утгатай болохыг харуулсан. Уг үзүүлэлтхасах утгатай гарсан нь байгаль орчны чанарт сөрөг нөлөөлөл давамгайлж буйг харуулжбайна.Бателлийн системийг ашиглан үнэлгээг дараахь үе шаттай хийнэ:Байгаль орчны чанар ба үзүүлэлт хоорондын харилцан хамаарлыг харуулсанмэдээллийг цуглуулна.Үзүүлэлтийн түвшинг хэвтээ тэнхлэгт тэмдэглэж, хамгийн бага үнэлгээг “0” гэжавна.Байгаль орчны чанарын түвшинг босоо тэнхлэгт 0-1-ийн хооронд тэнцүүзайнуудад хуваах ба зай тус бүрт үзүүлэлтийн хэмжээг аль болох бодитоор үнэлэнтэмдэглэж муруй шугамаар холбоно.Дээрх 3 хэсэгт дурдсан ажлыг экспертүүдээр гүйцэтгүүлж, дундаж утгаар ньбүлэг шугамыг зурна. Шугамууд давхцах буюу ойролцоо байвал экспертүүдийнажлын үр дүн бодитой байна гэж үзэх бөгөөд хэрэв үзүүлэлтүүдийг ганцаарчланхийсэн бол төлөөлөх хөндлөн огтлолын шугамыг хэрэглэх хэрэгтэй.Хэрэв экспертүүдийн зураг өөр хоорондоо их зөрөөтэй бол дахин нягтлах ажлыгдавтан гүйцэтгэнэ.Шаардлагатай тохиолдолд дээрх үе шат бүрийг хөндлөнгийн экспертүүдийнбагаар дахин хийлгэж, үр дүнг шалгаж болно.
  • 20. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он20“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББЗураг 6. Байгаль орчны үнэлгээний Бателлийн систем44 Эх сурвалж: Environmental Considerations in the Pulp and Paper Industry, World Bank, 1980
  • 21. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он21“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББЗураг 7. Бателлийн үнэлгээний функцийн муруй55 Эх сурвалж: Environmental Evaluation for Water Resources in Thailand, Water Resource Development Vol.1 No. 3, pp. 185-195, Lohani, B.N. and Kan, S.A.., 1983.
  • 22. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он22“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ2.2.8 Зардал, ашгийг тооцох аргаЭнэ нь төслийн зардал, ашгийг мөнгөөр илэрхийлдэг хамгийн түгээмэл тархсанарга бөгөөд ойлгоход хялбар, шийдвэр гаргахад гол нөлөө үзүүлдэг. Зардал, ашгийнтооцоог байгаль орчны чанарын үнэлгээнд хэрэглэдэггүй, харин байгалийн баялгийгтогтвортой ашиглахтай холбогдсон үнэлгээнд хэрэглэдэг. Зардал, ашгийг тооцох аргань бүс нутгийн хөгжлийн төлөвлөгөөнд хэрэглэхэд илүү тохиромжтой.Зах зээлийн эдийн засгийн системд байгалийн нөөц баялгийг оновчтой ашиглаж,үйлдвэрлэлийн үр ашигтай ажиллах нөхцөлийг хангахуйц, хүрээлэн буй орчныгхамгаалсан эдийн засгийн удирдлагын шинэ арга системийг бий болгох, экологийнзардлыг бүртгэн, бүтээгдэхүүний өртөгт шингээж тооцох зайлшгүй шаардлага тулгарчбайна. Үйлдвэр, аж ахуйн нэгжийн хувьд экологийн зардлыг бүртгэн тооцож, түүнийгүйлдвэрлэлийн зардалд шингээснээр үйлдвэрлэлийн эцсийн үр дүн буурч харагдаххэдий ч үнэн хэрэгтээ бүтээгдэхүүний бодит өртөгт тооцогдож, үр дүн хамгийн үнэнзөвөөр тодорхойлогдох учиртай.Аливаа үйлдвэрлэлийн хувьд ашигтай ажиллах, үйлдвэрлэлийн хамгийн багахэмжээг тодорхойлоход зардал-үйлдвэрлэлийн хэмжээ-ашгийн хамаарлын шинжилгээгхийдэг. Зардал, үр ашгийг тооцох шинжилгээний мөн чанар нь үйлдвэрлэлийн хэмжээямар түвшинд байхад нийт орлого ба нийт зардал тэнцэж, ашиг ч үгүй, алдагдал ч үгүйажиллахыг тодорхойлно гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, ашиг тэгтэй тэнцүү байхүйлдвэрлэлийн хэмжээг тодорхойлно.Эдийн засгийн онолоор үйлдвэрлэлийг алдагдалгүй ажиллуулах хамгийн багахэмжээ нь дараахь томьѐогоор тодорхойлогддог.VCPFCQ0;Нийт зардал (ТС) нь хувьсах (VС) болон тогтмол (FС) зардлын нийлбэр болдогбөгөөд тогтмол зардал нь үйлдвэрлэлийн хэмжээнээс хамааралгүйгээр гарч байдаг.Харин хувьсах зардал нь бүтээгдхүүн үйлдвэрлэлийн хэмжээг даган өөрчлөгдөжбайдаг. Иймд төслийн хүрээнд ашигтай ажиллах бүтээгдэхүүний хэмжээгтодорхойлохдоо байгаль орчныг хамгаалах зардлаас гадна хүрээлэн буй орчиндучруулах хохирлыг барагдуулсны дараа үлдэх ашгаар тооцох нь өнөөдрийн шаардлагаднийцэх учиртай. Үүнийг дараахь байдлаар томьѐолж болох юм.TC = FC+VC*Q+ECЭнд, ЕС- байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, (хохирлын дүн)TR = P*Q TR=TC нөхцөлийг хангах үйлдвэрлэлийн хэмжээ (Q0)-г олно.Энд, FC – үйлдвэрлэлийн нийт тогтмол зардалP - нэгж бүтээгхүүнийг борлуулах үнэVC- нэгж бүтээгдэхүүний хувьсах зардалQ0- ашиг ч үгүй алдагдал ч үгүй ажиллах үйлдвэрлэлийн хэмжээ
  • 23. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он23“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББP*Q = FC+VC*Q+EC;VCPECFCQ0байх учиртай.Q0 QЗураг 8. Ашигтай ажиллах үйлдвэрлэлийн минимум хэмжээҮйлдвэрлэлийн нийт зардалд байгаль орчинд учруулах хохирлын мөнгөнхэмжээг тооцсоноор орлого, зардал тэнцэх, үйлдвэрлэлийн хэмжээ уламжлалт аргаартооцсон үзүүлэлтээс нэмэгдэх болно.Үйлдвэрлэлийн төсөл боловсруулах үед төслийн өнөөгийн үнэ цэнэ тэгтэйтэнцэх утгаар бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хэмжээ (хугарлын цэг)-г тодорхойлохболомж бий. Энэ тохиолдолд өнөөгийн цэвэр үнэ цэнэ (NPV)-ээс байгаль орчиндучруулах хохирлын мөнгөөр илэрхийлэгдсэн хэмжээг хасна.Бүтээгдэхүүний үнэ болон нэгжийн хувьсах зардлын зөрүү нь нэгжбүтээгдэхүүнээс олох ахиуц ашгийг илэрхийлнэ. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хамгийних боломжит хэмжээ ба алдагдалгүй үйлдвэрлэлийн хэмжээний зөрүү нь үйлдвэрийнгазрын санхүүгийн найдвартай байдлын боломжит нөөц болдог. Санхүүгийннайдвартай байдлын нөөцийн түвшин нь алдагдалгүй ажиллах хэмжээний бүтээгдэхүүнүйлдвэрлэлийн хэмжээнээс 7%-иас багагүй байж хангагддаг гэж үздэг.2.2.9 Математик загварчлалБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний үед шинжээчид нөлөөллийгтодорхойлоход олон төрлийн загварчлалын аргыг хэрэглэж байна. Загварчлалын үрдүнд олон хувилбарын нөлөөллийг тодорхой тогтоож, төслийн төлөвлөлтийгсайжруулдаг.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд математик загварчлалын аргыгөргөн ашигладаг ба загварчлалын аргууд нь тухайн процессын зүй тогтол дээртулгуурласан байдаг бөгөөд түүний орон зай, хугацааны хувьсал, эрчмийгтодорхойлоход чухал хэрэглүүр болдог. Загварчлалыг ашиглан богино хугацааны доторнөлөөллийг урьдчилан таамаглаж, нөлөөллийг бууруулах болон арилгах удирдлага,төггTCЕС-тэй= FC+VC*Q+ECTR= P*QVCFCECTCЕС-гүй= FC+VC*Q
  • 24. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он24“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББзохион байгуулалтын арга хэмжээг тогтооход ихээхэн ач холбогдолтой. Ялангуяабохирдуулагч бодис байгаль орчинд тархах нөхцөлийг тооцон гаргахад загварчлалыгхэрэглэх нь ихээхэн үр дүнтэй.Энэ аргаар гол нөлөөлөл ба тэдний хоорондын хамаарлыг тооцдог. Байгальорчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд хэрэглэгдэж буй математик загварчлалын аргадараахь онцлогтой. Үүнд:Математикийн функц шиг шалтгааны нөлөөллийн харилцан холбоог гаргахЖишээлбэл: янз бүрийн орчин дахь бохирдлын агууламж, тархалтыгтодорхойлоход загварчлалыг ашиглах боломжтой.Загварчлал нь таамаглалд тулгуурлах бөгөөд бодит байдлыг хялбаршуулсанбайдаг.Загварчлалын үр дүн нь таамаглал, тооцооллын арга, захын нөхцөл, өгөгдөл,мэдээллийн бүрдэл, түүний чанар, технологи, программ хангамжаас ихээхэншалтгаалдаг.Тодорхой нэг математик загварчлалын арга нь ихэнхдээ экологийн тогтолцооныбүрэлдэхүүн хэсгийн зөвхөн нэг (жишээ нь: агаарын бохирдол г.м)-д хамаардаг чтухай, тухайн шинжийг илэрхийлэхэд зориулагдсан өөр өөр хувилбартай байдаг.Жишээ нь: агаарын бохирдлын математик загварчлал гэхэд цэгэн үүсгүүрийн, шугаманүүсгүүрийн, олон үүсгүүрийн буюу талбайн, нам үүсгүүрийн гэх зэрэг олонхувилбартай. Мөн хуурай, нойтон үүсгүүрийн гэж ч ялгаж болдог. Иймд математикзагварчлалын аргыг их төлөв байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсанүнэлгээний үед гол нөлөөллийг тодорхойлоход ашиглах нь тохиромжтой байдаг.Математик загварчлалын аргыг сонгохдоо аль болох олон улсад хүлээнзөвшөөрөгдсөн, олон газар туршигдсан байдлыг нь харгалзан үзэх шаардлага гардаг.Загварт оруулах эх мэдээ, параметрийн утгуудыг зөв өгөх нь үр дүнг бодитой болгохүндэс болно. Ихэнх тохиолдолд эх үүсвэрээс гарч буй бохирдуулах бодисын эрчимшилтодорхой бус байх нь уг загварыг хэрэглэх боломжгүй байдалд хүргэдэг. Жишээ нь:уурын зуухны яндангаас нэг секундэд гарч буй угаарын хийн (CO) хэмжээ мэдэгдэхгүйбайвал уг бодисын тархалтыг тооцоолох боломжгүй болно. Иймэрхүү байдал байгальорчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд олон тохиолддог тул математик загварчлалынарга хэрэглэх нь хязгаарлагдмал байдаг.Уул уурхайн ажлын үед хүнд даацын автомашины хөдөлгөөнөөр замын хөрснунтгарч, их хэмжээний тоос ойр орчиндоо тархах нөхцөлтэй юм. Ялангуяа хөрснийхуурайшилт ихтэй, салхирхаг хаврын улиаралд тоос ихээр босч, ойр хавийн агаар,хөрсийг бохирдуулах, улмаар хүн ам, мал сүрэгт сөргөөр нөлөөлөх болно. Ийм төрлийнэх үүсвэрүүдээс гарах тоосны уналтын тархалтыг ISCLT (Industrial SourceComplex,USA) загвараар тооцох үед салхины давтагдлын олон жилийн мэдээ, тухайннутаг дээрх агаарын температурын инверсийн давхаргын өндрийн мэдээнээс гаднатоосны ширхгийн диаметр, нягт (г/см3)-ыг мэдэх шаардлага гарна. Мөн уг эх үүсвэрээсгарах тоосны эрчимшил (мг/м2сек) тодорхой байх ѐстой
  • 25. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он25“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББТоосны уналтын эгэл хэсгүүдийн хэмжээ нь салхины хурд, хөрсний байдал,агаар мандлын тогтворшил, орчны нөлөөлөл зэргээс хамаарна. Загвар нь талбайн болоншугаман үүсвэрээс гарах тоосны уналтыг Гаусын тэгшитгэлд үндэслэн тооцоолдогбөгөөд агаарын чанарт нөлөөлөх потенциал нөлөөллийн үнэлгээг хийх боломжийголгодог. Тоосны уналтын хөдөлгөөн (Fd)-г концентрацийн хэмжээ ( d)–тэй адил тооцохбөгөөд тодорхой өндөр (zd) дэх тоосны уналтын хурд (vd)-ыг тооцоолдог.v=F dddТоосны уналтын хурд (vd)-ыг тооцоолохдоо Броуны хөдөлгөөн, инерцийн нөлөө,гравитацийн уналтыг ашигладаг. Үүнд:v+vrr+r+r1=v ggdadadЭнд: vd = тоосны уналтын хурд (см/с);vg = гравитацийн уналтын хурд (см/с);ra = аэродинамик эсэргүүцэл (с/см);rd = уналтын үе дэх доод давхрагын эсэргүүцэл (с/см).Хэрэв тоосны уналтын хурд ихтэй бол дэлхийн татах хүчний хурд (vd vg) руудөхөж очих бөгөөд уналт бага үед аэродинамик эсэргүүцлийн хүч (ra) болон уналтынүеийн доод давхаргын эсэргүүцэл (rd) давамгайлж нөлөөлнө. Түүнчлэн тоосны диаметр(микрон), нягт (г/см3), масс (г)-ыг ашигладаг бөгөөд гадаргын барзгаршил (см), фрикцхурд (м/с), Монин-Обуховын урт (м) зэрэг шаардагдана.Агаар мандлын доод давхаргын эсэргүүцлийг дараахь байдлаар авсан (Byun andDennis, 1995):Тогтвортой үед (L > 0):Lz4.7+zzlnuk1=rod*aТогтворгүй үед (L < 0):1)-|)L|/z(16+1(1)+|)L|(z/16+1(1)+|)L|/z(16+1(1)-|)L|(z/16+1(lnuk1=r00*aЭнд: u* = гадарга орчмын фрикцийн хурд (см/с);k = карманы тогтмол (0.4);z = газраас дээшхи өндөр (м);L = Монин-Обуховын урт (м);zd = тоос унах өндөр (м);zo = гадаргын барзгаршил (м).Хөдөөгийн нөхцөлд L = 1.0 м гэж авч болно.
  • 26. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он26“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББАгаарын доод давхаргын эсэргүүцлийн хүчийг:u10+Sc1=r*/St3-3/2-dЭнд: Sc = Шмидтийн тоо (Sc = /DB) (хэмжээсгүй);= агаарын хурд (_ 0.15 см2/с);DB = Броуны диффуз (см2/с);St = Стоксын тоо [St = (vg/g)(u*2/ )] (хэмжээсгүй);g = Дэлхийн татах хүчний хурдатгал (981 см/с2),Гравитацын уналтын хурд- vg (см/с):S18cdg-=v CF22pAIRgЭнд: = тоосны нягт (г/см3);AIR = агаарын нягт ( 1.2 x 10-3г/см3);dp = эгэл хэсгийн диаметер ( m);= агаарын абсолют хурд ( 1.81 x 10-4г/см/с);c2 = агаарын шилжүүлэх тогтмол хэмжээс (1 x 10-8см2/ м2);SCF = гулсалтын хамаарлын фактор:d10ea+ax2+1.=Sp4-x/da-212CF2p3x2, a1, a2, a3 дараахь тоонуудад харгалзах тогтол 6.5 x 10-6, 1.257, 0.4, and 0.55 x 10-4.Броуны диффузийг ( см/с) дараахь харьцаагаар илэрхийлсэн:dST10x8.09=DpCFa10-BЭнд: Ta – агаарын температур ( K).Дээрх загварыг ашиглан Таван Толгойн лицензийн талбайн нүүрсний ил уурхайнхэсэгт нийт 100 эх үүсвэрээс гарах тоосны уналтыг 3.3х1.3 км2талбайг хамарсан,хоорондоо 250 м зайтай 630 цэг (receptor) дээр хаврын улирлаар тооцоолсон жишээгдараахь зурагт үзүүлэв.
  • 27. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он27“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББЗураг 9. Таван Толгойн нүүрсний ил уурхайгаас хаврын улиралдзөөгдөх тоосны уналтын хэмжээ (г/м2)Ил уурхайн газарзүйн байршлыг UTM координатын системээр (метр) авав.Зургаас үзвэл ил уурхай гэж авсан хэсэгт тоосны уналт хаврын улиралд 100-200 г/м3,эх үүсвэрээс зүүн урагш зонхилох салхины чиглэлийн дагуу ойролцоогоор 500 м зайд80 г/м3, 1000 м зайд 20 г/м3, 2000 м зайд 10 г/м3, цааш 3000 м болон түүнээс цааш зайдч тоосны уналт ажиглагдахаар байна. Ийнхүү Таван Толгойн нүүрсний уурхайн орчимтомоохон каръерууд нээгдэж ажиллах үед хаврын улиралд их хэмжээний тоос гарч ойрхавийн нутагт тархан хөрс, ургамлыг доройтуулах гол хүчин зүйлийн нэг болж болохюм дүгнэлт хийж болохоор байна.Энэ мэтчилэн цахилгаан станцаас гарах азотын ислүүд (NOх), хүхэрлэг хий (SO2),угаарын хий (CO) зэрэг бохирдуулагч бодисын агууламжийн тархалтыг тооцоолжболно. Мөн тухайн нутаг дээрх инженер-хайгуулын цооногийн материалыг ашигланхөрсний янз бүрийн үе давхаргын бүтэц, зузааныг тогтоосон мэдээнд тулгуурланхимийн хорт бодис хөрсний гүнд нэвчин тархах орон зай, цаг хугацааны динамик,газрын доорхи усны чанарт үзүүлэх нөлөөллийг математик загварчлалын аргыгашиглан тооцоолох боломжтой байдаг. Математик загварчлалын аргуудыг агаар, хөрс,усанд бохирдуулах бодис тархах, шингэх, дамжуулах хоолой, резервуар зэргээс хортбодис алдагдах, ослын үнэлгээ хийхэд илүү зохимжтой бөгөөд зохистой шийдлийголохын тулд янз бүрийн хувилбараар тооцоо хийх боломж олгодог байна.Цаашид Монгол орны нөхцөлд загварчлалын аргыг хэрэглэх, энэ чиглэлийнсудалгааны ажлыг өргөжүүлэх нь байгаль орчныг хамгаалах болон байгаль орчинднөлөөлөх байдлын үнэлгээнд чухал ач холбогдолтой.524000 525000 526000 527000 528000 529000 530000X-distance, meter48330004834000483500048360004837000Y-distance,meter
  • 28. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он28“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ2.2.10 Зайнаас тандан судлал, газарзүйн мэдээллийн системБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд зайнаас тандан судлал, газар зүйнмэдээллийн системийг ашигласнаар эко системийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд үнэлгээөгөх, ялгах чадвар өндөртэй дагуулаас авсан мэдээллээр нөхөн сэргээлтийн зураглалүйлдэх, байгаль орчны төлөв байдал, түүний өөрчлөлтийг нарийвчлан тогтооход чухалач холбогдолтой.Газарзүйн мэдээллийн системийг ашигласнаар нь тухайн мэдээллийг зурганхэлбэрээр үзүүлэх, зургуудыг давхцуулан харж, дүн шинжилгээ хийхэд туслахаас гаднашинээр нэмэлтүүдийг хийж, илүү их мэдээлэл авах боломжийг бүрдүүлнэ. Тухайлбал,зураглах аргазүй ашиглан уул уурхайн ашиглалт, нөхөн сэргээлт, хот төлөвлөлт,бэлчээр, газар тариалан, усны ай сав, ойн төлөв байдал, цаг уур-уур амьсгалынөөрчлөлт, газрын гадаргын өөрчлөлтийг тоон мэдээ болон зурган хэлбэрээр гаргах,газар ашиглалтыг тогтмол хянах бололцоотой болох юм.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд байр зүйн зураг, тандансудалгааны LANDSAT, ASTER, SPOT, QUICK BIRD мэдээ, ARCGIS, ENVI,ARCVIEW, ERDAS IMAGINE программ хангамжуудыг ашигласнаар төсөл хэрэгжихгазрын байрлалыг зурган мэдээллээр мэдэж авах, тухайн газар нутгийн байгаль орчныболон газрын гадаргын өөрчлөлтийг бодитоор тогтоох, ингэснээр шийдвэр гаргагчдадшуурхай арга хэмжээ авахад хялбар байх болно.ArcGIS программГазарзүйн мэдээллийн системийг хэрэглэхэд ArcGIS-ийн үндсэн 3 хэрэглээболох ArcCatalog, ArcMap, ArcToolbox-ийг ашигладаг.ArcCatalog нь мэдээллийн санг зохионбайгуулах, тайлан гаргах болон мэдээллийнтухай мэдээ гаргахад шаардагдах орон зайнмэдээллүүдийг зохион байгуулах хэрэглээюм. Энэ нь хайлт хийх, дэлгэцэнд харуулах,баримтжуулах, газарзүйн өгөгдлүүдийгзохион байгуулах болон засварлагдсан оронзайн мэдээллийн санг байгуулж, мэдээллийгхадгална.
  • 29. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он29“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББArcMap нь зураглах, засварлах болон зурагттулгуурласан дүн шинжилгээ хийхэдашиглагдана. Энэ нь газрын зураг байгуулах,газарзүйн өгөдлүүдийг харах, засварлах,лавлагаа авах, дүн шинжилгээ хийх болонтүүнтэй харилцан ажиллах боломжтой.ArcMap-ээр дүрс файлууд (shapefiles), багцдавхаргууд (coverages), хүснэгтүүд,компьютор-туслалцаат зураглал (CAD),дүрс, зураг, торлол, тэгш бус гурвалжнысүлжээ (TINs) зэрэг маш олон төрлийнформат бүхий газрын зураг боловсруулахболон өгөгдлүүдийг нэгтгэж болно. Ихэнхгазрын зураг нь аливаа газрын тухаймэдээллийн хэд хэдэн төрлийг нэгэн зэрэгхаруулдаг.ArcToolbox нь өгөгдлүүдийг хөрвүүлэхболон орон зайн боловсруулалт хийхэдашиглагдана. Энэ нь газарзүйнболовсруулалт хийхэд ашиглагдах газарзүйнмэдээллийн олон төрлийн хэрэгслүүдийгагуулсан энгийн хэрэглээ юм. Энгийнгазарзүйн боловсруулалт нь бэлэн, дүрсэдтулгуурласан хэрэгслүүдээр дамжинхэрэгждэг. Илүү хүнд хэлбэрийн үйлдлүүднь туслах командууд (wizard)-ааргүйцэтгэгдэнэ.Эдгээр 3 программыг хамт хэрэглэснээр зураглал, өгөгдлийн менежмент,газарзүйн дүн шинжилгээ, өгөгдлийн засвар, орон зайн боловсруулалт зэрэг газарзүйнмэдээллийн системийн энгийнээс эхлээд дээд түвшний аливаа даалгаврыг гүйцэтгэжболно.Газарзүйн өгөдлийн загваруудArcGIS нь газарзүйн өгөгдлүүдийг маш олон янзын форматаар хадгалж, зохионбайгуулдаг. ArcGIS өгөгдлийн вектор, растер болон TIN гэсэн 3 загварыг ашигладаг.Вектор загварууд. Газарзүйн үзэгдлүүдийг илэрхийлэх нэг арга бол тэдгээрийг цэг,шугам болон талбар (полигон)-аар дүрслэх явдал юм. Дэлхийг дүрслэн харуулах энэтөрлийн аргыг ерөнхийдөө вектор өгөгдлийн загвар гэж нэрлэдэг. Вектор өгөгдлийнзагваруудыг байшин барилга, шугам хоолой, газар нутгийн хил зэрэг тус тусдаа байгаабиетүүдийг дүрслэх болон хадгалахад тохиромжтой.
  • 30. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он30“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББArcGIS нь багц давхаргууд, дүрс файлууд болон гео-мэдээллийн сан гэсэнбиетийн вектор загваруудыг ашигладаг ба вектор өгөгдлүүдийг байр зүйн биетүүдийнангилал болон цуглуулга байдлаар хадгалдаг.Растер загварууд. Растер загварт дэлхийг үүрний тогтмол тор болон хуваагдахгадаргуу байдлаар дүрсэлнэ. Растер загварууд нь тухайн үргэлжилсэн нутгаархиөгөгдлүүдийг хадгалах ба дүн шинжилгээ хийхэд ашиглахад тохиромжтой. Үүр бүр ньямар нэгэн анги буюу категорийн гишүүн болон хэмжилтийг төлөөлөх тоон утгыгагуулсан байдаг. Растер өгөгдлүүд нь зурган болон торон мэдээг агуулдаг.Зурган мэдээ нь газарзүйн мэдээллийн системийн өгөгдлүүдийг гаргахадашиглагддаг агаарын фото зураг, хиймэл дагуулын зураг буюу сканнердаж оруулсангазрын зураг зэрэг болно.Торнууд нь дүн шинжилгээ болон загварчлалд ашиглахаар гаргаж авсанөгөгдлүүд байдаг. Тэдгээр нь хөрсөн дэх химийн бодисын агууламжийг тэмдэглэсэнердийн цэгээс үүсч болох, эсвэл газрын бүрхэвчийн тор шиг ангиллын үр дүнд үүсчболно. Торнууд нь мөн вектор өгөгдлүүдийн хувиргалтаар үүсч болох бөгөөдгадаргуугийн өндөршлийн утга адил үргэлжилсэн тоон утгуудыг хадгална.TIN загварууд. Энэ нь гадаргууг хадгалах болон дүн шинжилгээ хийх үр ашигтай аргаюм. Ижил бус гадаргуугийн ялгаа зарим газраа маш их, зарим газраа бага байдаг ньөгөгдсөн өгөгдлүүдийн хүрээнд гурвалжилсан гадаргуугаар загварчлах нь растерзагвараас нарийвчлал сайтай болохыг харуулна. Учир нь гадаргуу нь эрс их ялгаатайгазарт маш олон цэгүүд, харин бага ялгаатай газарт цөөхөн цэгүүд гарч ирнэ. ArcGIS ньгурвалжны гадаргууг TIN багц мэдээллийн хэлбэрээр хадгалдаг. ArcMap дээррастерууд шиг TIN багц мэдээллийг газрын зурган дээр нэмж болох ба ArcCatalog-аартэдгээрийг зохион байгуулж болно.
  • 31. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он31“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББГазар ашиглалтын зураглалыг зайнаас тандан судлал болон газарзүйнмэдээллийн систем ашиглан боловсруулах арга зүйн схемийг дор үзүүлэв.
  • 32. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он32“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББLandsat хиймэл дагуулын мэдээг ашиглан хяналттай ангиллын хамгийн багазайн аргаар Орхон аймгийн газар ашиглалтын төрлүүдийг ангилсан зургийг дорүзүүлэв.Зураг 10. Хиймэл дагуулын мэдээнээс газарашиглалтыг төрлөөр нь ангилсан байдалЗураг 11. Газарзүйн мэдээллийн системийнвектор мэдээнээс газар ашиглалтыгтөрлөөр нь ангилсан байдалДээрх зургаас харахад гео-мэдээллийн систем ялангуяа зайнаас тандан судлал,газарзүйн мэдээллийн системийг ашиглан газар ашиглалтын зураглалыг сүүлийн үеийнбайдлаар мөн бодит хэлбэрээр нь гаргахад илүү тохиромжтой байна.Иймд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд зайнаас тандан судлал,газарзүйн мэдээллийн системийг хэрэглэх, энэ чиглэлээр сургалт зохион байгуулах,үнэлгээний мэргэжилтэн, ажиллагсдын чадавхийг дээшлүүлэх нь байгаль орчинднөлөөлөх байдлын үнэлгээний чанар, үр дүнг сайжруулахад чухал ач холбогдолтойболно.
  • 33. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он33“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ3 ТӨСЛИЙН БАЙГАЛЬ ОРЧИНД НӨЛӨӨЛӨХ БАЙДЛЫНЕРӨНХИЙ ҮНЭЛГЭЭ ХИЙХ АРГАЧЛАЛ3.1 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийх нийтлэг шаардлагаИргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага (цаашид “төсөл хэрэгжүүлэгч” гэнэ) нь“Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай” хуульд заасны дагуу аливаатөслийг хэрэгжүүлж эхлэхийн өмнө байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхийүнэлгээ (цаашид “ерөнхий үнэлгээ” гэнэ) хийлгэнэ. Ерөнхий үнэлгээг төслийнтөлөвлөлтийн эхний үе шатанд төсөл хэрэгжүүлэгчийн боловсруулсан төсөл,холбогдох судалгааны материал, техник технологи, стандарт, норм норматив, анхдагчмэдээ, тоо баримтад тулгуурлан байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргаанытөв байгууллага (цаашид “төрийн захиргааны төв байгууллага” гэнэ)-ын шийдвэрээртомилогдсон төв, орон нутгийн шинжээчид хариуцан гүйцэтгэнэ.Тухайн төслийн ангилал, техник технологийн шийдэл, газар зохионбайгуулалтын болон хот байгуулалтын төлөвлөгөө, холбогдох бусад хууль тогтоомжиднийцэх эсэхийг харгалзан ерөнхий үнэлгээний дүгнэлт гаргахад шаардлагатай судалгаа,шинжилгээний мэдээллийг боловсруулахад мэргэжлийн хүмүүс (тухайлбал, уулуурхайн төсөлд зөвлөх эрх бүхий Монгол Улсын зөвлөх инженер, уул уурхайнүйлдвэрийн экологи, нөхөн сэргээлтийн чиглэлээр судалгаа хийдэг эрдэмтэд г.м)-ийгоролцуулсан ажлын хэсгийг тухайн төслийн ерөнхий үнэлгээний асуудлыг хариуцсаншинжээчээр ахлуулан томилж болно.Төслийн ТЭЗҮ-г боловсруулах явцад байгаль орчны урьдчилсан буюу суурьсудалгааг байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийх эрх бүхий ажахуйн нэгжүүд болон мэргэжлийн байгууллага, хүмүүсээр хийлгэж болох бөгөөд мөндотоод, гадаадын хөрөнгө оруулалттай стратегийн ач холбогдол бүхий томоохонтөслүүдэд ерөнхий үнэлгээний дүгнэлт гаргах үе шатанд байгаль орчны суурь судалгаахийлгэж болно.Төсөл хэрэгжүүлэгч нь ерөнхий үнэлгээ хийлгэх тухай хүсэлтээ байгаль орчныасуудал эрхэлсэн төв, орон нутгийн байгууллагад гаргах ба дараахь баримт бичгийгбүрдүүлсэн байна. Үүнд:аж ахуйн нэгж, байгууллагын улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар;газар олгосон захирамж, газар эзэмших гэрчилгээний хуулбартөслийн байршил, төсөл хэрэгжих орчны тойм зураг;техникийн сонголт;хайгуулын ажлын тайлан, нөөц баталсан шийдвэр, холбогдох зураг(уул уурхайн төслийн хувьд);тухайн жилийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрттуссан эсэх талаархи тодорхойлолт;төслийн товч тодорхойлолт;тухайн төсөлтэй холбогдох зөвшөөрөл, гэрээ, санал дүгнэлтийн хуулбарерөнхий үнэлгээ хийлгэхийг хүссэн тухай албан тоот.
  • 34. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он34“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББШинжээч төслийн бичиг баримтыг хүлээн авснаар дорхи зүйлийг харуулсанбүртгэл хөтөлнө:төслийн нэр;төслийг хүлээн авсан он, сар, өдөр;төслийн дугаар;төсөл хэрэгжүүлэгч аж ахуйн нэгж, байгууллагын нэр;төсөл хэрэгжүүлэгчийн хаяг, утас, факс, цахилгаан шуудан;төслийн байршил;ерөнхий үнэлгээний дүгнэлтийн төрөл;ерөнхий үнэлгээ хийсэн шинжээчийн овог, нэр.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийхэд тухайн төслийнонцлогоос хамаарч, дараахь асуудлуудад гол анхаарлаа хандуулна. Үүнд:Төслийн бичиг баримтын бүрдэлт (аж ахуйн нэгж, байгууллагын гэрчилгээ,иргэний баримт бичиг, холбогдох зөвшөөрөл, газар эзэмших, ашиглахтайхолбогдсон захирамж, гэрээ хэлцэл, гэрчилгээ г.м);Уг төслөөс байгаль орчинд үзүүлж, болзошгүй шууд ба шууд бус сөрөгнөлөөлөл (газрын хэвлий, хөрс эвдрэх, ургамалан нөмрөг устах, зүйлийнбүрэлдэхүүн өөрчлөгдөн ядуурах, бэлчээр талхлагдах, цөлжилт явагдах, амьтныаймгийн зүйлийн бүрэлдэхүүн, тоо толгой, тархац, байршилд үзүүлж болзошгүйсөрөг нөлөөлөл, гадаргын ба гүний усны нөөц, чанарт хэрхэн нөлөөлөхнөлөөлөл, агаарт үүсэх бохирдуулагч бодисууд, тэдгээрийн агууламжөөрчлөгдөх, байгаль орчин, биологийн төрөл зүйлд сөрөг нөлөөлөл учруулаххими, физикийн хүчин зүйлс г.м);Төслийн сөрөг нөлөөллийн хамрах хүрээ /хязгаарлагдмал хүрээнд эсвэл бүснутгийн чанартай байх нөлөөлөл үү гэдгийг харгалзана/Төсөл хэрэгжих газар нутгийн байгаль орчны төлөв байдал;Тухайн төсөл нь байгаль орчны талаархи Монгол Улсын хууль тогтоомж, олонулсын гэрээ, хэлэлцээр, конвенцид хэрхэн нийцэж байгаа;Төслийн техник, технологийн хувилбаруудыг хэр үндэслэлтэй сонгосон,холбогдох стандартад нийцэж байгаа эсэх;Төсөл хэрэгжсэнээр байгаль орчин, нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх эерэг, сөрөгнөлөөлөл, үр дагавар г.м.Төслийн баримт бичгийг бүрдэл болгож, хүлээн авсан шинжээч ажлын 12хоногт багтаан ерөнхий үнэлгээг хийж гүйцэтгэн, ерөнхий үнэлгээний дүгнэлтийгалбан ѐсны шийдвэрийн хамт төсөл хэрэгжүүлэгчид хүргүүлнэ.3.2 Дэд бүтцийн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхийүнэлгээ хийхэд анхаарах зүйлсОрон нутагт дэд бүтцийн хөгжлийн төсөлд ерөнхий үнэлгээг хийхдээ “Байгальорчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай” хуулийн хавсралтын дагуу 1 мВ хүртэлхүчин чадалтай цахилгаан станц, 35 кВ хүртэл хүчдэлтэй цахилгаан дамжуулах шугам,
  • 35. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он35“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББтухайн нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд дамжуулах дулааны шугам, орон нутгийн чанартайзам болон холбооны төслүүдэд хийнэ. Эдгээр төслийн ерөнхиий үнэлгээг хийхдээдараахь хэд хэдэн хүчин зүйлсийг тодруулах шаардлагатай. Үүнд:1. Цахилгаан станцын хувьд эрчим хүчний эх үүсвэрийг тодруулах (нүүрс шатаах,усны эрчим хүчээр ажиллах, дизель түлшээр ажиллах, хог шатаах гэх мэт);2. Тухайн нутагт дэвсгэрт үйлдвэрлэж байгаа дулааны эх үүсвэр, шугам сүлжээнийтөлөвлөлт, тухайн бүс нутагт хэрэгжүүлэхээр Засгийн газар болон орон нутгийнзасаг захиргааны баталсан зам, холбооны нэгдсэн сүлжээ, түүний төлөвлөлт;3. Дээрх төслүүдэд шаардагдах байгалийн баялгийн нөөц, хэмжээ, төлөвлөж буйтөслийн уялдаа холбоог тодорхойлох;4. Монгол улсын хууль тогтоомж, дүрэм журамд нийцэж буй эсэхийг тодруулах.Монгол Улсын хууль тогтоомжид нийцсэн, “Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынүнэлгээний тухай” хуулийн хавсралтад заасан орон нутагт хийх ерөнхий үнэлгээндхамруулах төслийн ангилалд багтсан, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл нь онцуршигтай бус гэж үзэх үндэслэлтэй, төсөл хэрэгжүүлэгч нь уг төслийг хэрэгжүүлэх эрхзүйн болон эдийн засгийн чадамжтай бол уг төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынерөнхий үнэлгээг хийнэ. Дэд бүтцийн төслийн үнэлгээнд ерөнхий үнэлгээний агуулга,арга зүйгээс гадна дараахь зүйлсийг зайлшгүй авч үзнэ. Үүнд:1. Тухайн төслийн технологи буюу эрчим хүч үйлдвэрлэх, дамжуулах, дулаанүйлдвэрлэх, дамжуулах, зам гүүр барих, холбооны шугам тавих зэрэгтөслүүдийн технологийн ерөнхий схем;2. Төслийн хүчин чадал, хэрэгжих хугацаа, ач холбогдол, төслийг хэрэгжүүлэхэдшаардагдах болон төсөл хэрэгжүүлэгч орчны байгалийн нөөц, байгаль орчныөнөөгийн төлөв байдал, бүс нутгийн хэмжээнд баримталж хэрэгжүүлж байгаахөгжлийн бусад төслүүд, түүний уялдаа холбоо;3. Төслөөс байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийн талаархи урьдчилсан судалгаа,холбогдох зарим судалгааны үр дүн зэрэг болно.Дээр дурдсан дэд бүтцийн хөгжлийн төслөөс гадна хот байгуулалтын төсөл,өөрөөр хэлбэл 10000-аас доош хүн амтай төв суурин газрын усан хангамж, цэвэрлэхбайгууламж, хог хаягдлын нэгдсэн цэг, батлан хамгаалах болон иргэний хамгаалалтынчиглэлээр байгуулах орон нутгийн чанартай барилга байгууламжийн төсөлд ерөнхийүнэлгээг орон нутгийн түвшинд хийнэ. Ийм төрлийн төсөлд ерөнхий үнэлгээ хийхэддоорхи зүйлийг тодруулан авч үзэж, ерөнхий үнэлгээний дүгнэлтэд тусгана. Үүнд:1. Тухайн орон нутагт төв, суурин газрыг байгуулах ерөнхий төлөвлөгөөг авч үзэж,энэхүү төсөл нь уг төлөвлөлттэй нийцэж байгаа эсэхийг тодорхойлох;2. Төв, суурин газрыг байгуулах нутаг дэвсгэрийн байгалийн ерөнхий төлөвбайдал, онцлог, ус хангамжийн эх үүсвэрийн шийдэл, бохир ус цуглуулахсистем, цэвэрлэх байгууламжийн төлөвлөлт, хаягдал ус болон хог хаягдлыгзайлуулах систем зэргийг хэрхэн төлөвлөснийг авч үзэх;
  • 36. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он36“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ3. Батлан хамгаалах болон иргэний хамгаалалтын чиглэлээр байгуулах ороннутгийн чанартай барилга байгууламжийн төслийн хувьд түүний зураг төсөл,ашиглах зориулалт, хугацаа, түүний тоноглол, ашиглалтын горим зэргийгтодруулна. Үүнээс гадна уг барилга байгууламжийн зураг төсөлд байгаль орчин,хүн амын аюулгүй байдлыг хангах талаар тусгасан арга хэмжээг тодруулах;4. Дэд бүтцийн төсөлд онцгойлон авч үзэх асуудлын нэг нь хот, суурин газрынцаашдын хөгжлийн хэтийн хандлага (ерөнхий төлөвлөгөө)-тай уялдсан эсэхийгтодорхойлох нь чухал.3.3 Хөдөө аж ахуйн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхийүнэлгээ хийхэд анхаарах зүйлсТөрийн захиргааны төв байгууллага нь хөдөө аж ахуйн чиглэлийн төслүүдээсусан сан, усжуулалтын систем барьж байгуулах, ашиглах, атар газар эзэмшихтөслүүдэд, харин аймаг, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар нь хөдөө аж ахуйнбусад үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэх төслүүдэд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынерөнхий үнэлгээ хийж, дүгнэлт гаргана. Үүнд:“Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай” Монгол Улсын хуулийндагуу хийсэн ерөнхий үнэлгээгээр “нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэх шаардлагатай” гэсэндүгнэлт гаргах тохиолдолд байгаль орчинд учруулж болзошгүй сөрөг нөлөөлөл,түүнийг багасгах, арилгах арга хэмжээг тоймлон тодорхойлж, байгаль орчинд нөлөөлөхбайдлын нарийвчилсан үнэлгээний чиглэл, хуваарийг тогтоож, уг дүгнэлтэдхавсаргана.Газар тариалан, мал аж ахуй хосолсон фермерийн аж ахуйгаас байгаль орчиндучруулж болзошгүй сөрөг нөлөөлөл, түүнийг багасгах, арилгах арга хэмжээг тогтооходэнэхүү аргачлалын 1.2-т зааснааас гадна анхаарах асуудлуудыг дараахь хүснэгтэджишиг байдлаар тоймлон үзүүлэв.Хүснэгт 2. Хөдөө аж ахуйн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийхэданхаарах асуудлуудБолзошгүй сөрөг нөлөөллийнгол хэлбэрСөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгахарга талаар анхаарах асуудалБайгалийн төрх байдалГазар тариалан эрхлэх болон хөдөөаж ахуйн чиглэлийн бусад төрлийнтөслийг хэрэгжүүлэх явцад ландшафтөөрчлөгдөхЭвдэрсэн газрыг анхны төрх байдалд нь аль болох ойртууланнөхөн сэргээх талаар нарийвчилсан үнэлгээний чиглэл,хуваарьт тусгаж өгөхТөсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрийн байгаль орчны өнөөгийнтөлөв байдлыг харуулсан гэрэл зураг авах, дүрс бичлэг хийхасуудлыг чиглэл, хуваарьт тусгахХөрсХөрсний эвдрэл үүсэх, хөрснийүржил шим алдагдах, хөрс бохирдох-Газрын элэгдэл, эвдрэлийн өнөөгийн байдлыг тодорхойлжзураглал үйлдэх, тухайн төслийг хэрэгжүүлэх явцад хөрсөндүзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, түүнийг багасгах, арилгах арга зам,шаардагдах хөрөнгө зардлыг тодорхойлох-Үйл ажиллагааны явцад үүсэх газрын элэгдэл, эвдрэлийгтогтоох, зураглал үйлдэх, олон салаа зам гаргах, хөрс
  • 37. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он37“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББбохирдуулах, эвдрэхээс сэргийлэх арга хэмжээ, түүндшаардагдах хөрөнгө зардлыг төлөвлөх-Төсөл хэрэгжүүлэх явцад өртөж эвдэрсэн хөрсийг нөхөнсэргээх арга замыг тодорхой үе шаттайгаар хэрэгжүүлэх,шаардагдах хөрөнгө зардлыг төлөвлөх, нөхөн сэргээлтийгзохих шаардлагын дагуу хийх төлөвлөлтийг тусгах-Усалгаатай тариалангийн талбайн хөрсний давсжилтынбайдлыг нарийвчлан тогтоож, давсжилтын явцад үнэлгээ өгчсэргийлэх арга хэмжээг тусгах-Төсөл хэрэгжих орчны хөрсний бүтэц, үржил шимийгтодорхойлж, нөхөн сэргээлтийн ажлыг түүнтэй уялдууланхийх талаар тусгахТариалан эрхлэх талбайн хөрсний арчилгааны дэглэм,горимыг нарийвчлан тогтоож, технологийн дагуу мөрдөх,хяналт, шинжилгээний хөтөлбөр боловсруулах, мэргэжлийнбайгууллагаар хөрсний чанар, бохирдлын байдалд шинжилгээхийлгэх, хяналт тавихХөдөө аж ахуйн зориулалтаар ашиглах пестицид, бордоонынайрлагад шинжилгээ хийлгэх, химийн бодисын эрсдлийнүнэлгээ хийлгэх, бордоо болон химийн бодисоос хөрс, ус,хүрээлэн буй орчинд үзүүлэх нөлөөллийг тогтоох, хяналттавих, сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах арга хэмжээ,шаардагдах зардлыг төлөвлөхХог хаягдал үүсэх -Хог хаягдлыг тусгай цэгт хуримтлуулж, тогтоосон хугацаандзайлуулах, аюултай хог хаягдлыг саармагжуулж устгах-Хог хаягдал цуглуулах түр цэгийг байгуулж, орчныг ньбайнга цэвэрлэх, ариутгахХөрс, орчны бохирдол Эрчим хүч, дулааны эх үүсвэр, пестицид, бордоо зэргээсүүсэх бохирдол, утаа, хийн найрлага дахь хорт бодисынхэмжээг стандарт, норм нормативаар тогтоосон хэмжээнээсхэтрүүлэхгүй байх арга замыг тодорхойлохҮйлдвэр, ахуйн зориулалтаарашиглах усны хэрэгцээ, хангамжаасшалтгаалах үр дагаварБохир усны найрлага дахь органик хаягдлыг саармагжуулж,стандартын дагуу ариутгасны эцэст зайлуулах боломжийгтодорхойлохХөрсөнд нэвчих органик найрлагатай бохир ус, хог хаягдлынхэмжээг тооцож, цэвэршүүлэх арга хэмжээг байнга авч байхҮйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглаж буй усны нөөц, чанар,горимын талаар мэргэжлийн байгууллагын дүгнэлт гаргуулах,тусгай хөтөлбөрийн дагуу хяналт тавьж байхГадаргын болон гүний усГадаргын болон гүний усны нөөц,чанар, горимд өөрчлөлт орох,бохирдол үүсэх-Газрын дорхи болон хөрсний усны нөхцөл байдлыгтодорхойлж, мэргэжлийн дүгнэлт гаргуулах, ус хэрэглээнийхэмжээ, эх үүсвэрийг түүнтэй уялдуулан нарийвчлан тооцох-Хөдөө аж ахуйн зориулалтаар ашиглах усны эх үүсвэрийнбайршил, ундарга, хүрэлцээ хангамжийг нарийвчлан тогтоох,газрын доорхи усны хяналт-шинжлэн явуулах нөхцөл бүрдсэнэсэхийг судалж, бүрдээгүй тохиолдолд хэрэгжүүлбэл зохихарга хэмжээг тусгах-Усалгааны технологийн горимыг чанд мөрдөх, усны чанар,шинжилгээний дүгнэлтийг мэргэжлийн байгууллагааргаргуулах-Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн болон ахуйгаас гарах бохир
  • 38. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он38“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББусыг стандартын шаардлагад хүртэл цэвэршүүлсний дарааусны объектод нийлүүлэх-Гадаргын усны эх үүсвэрийн чанар, горимыг судалж, түүнийөөрчлөлтөд байнга хяналт тавих, гарсан өөрчлөлтийн талаархолбогдох байгууллагад шуурхай мэдээлж, шаардагдах аргахэмжээг цаг тухайд нь авч хэрэгжүүлэх асуудлыг тусгах-Үр, бордоо, түүхий эд, бүтээгдэхүүний агуулах, усан сан,шатах, тослох материалын агуулах, бусад туслах барилгабайгууламжийг усны нөөцийг бохирдуулахгүй газартбайрлуулах талаар тусгах-Гүний усны түвшин, чанар найрлагад байнгын ажиглалт,хяналт тавьж, өөрчлөлт орсон тохиолдолд мэргэжлийнбайгууллагад шуурхай мэдэгдэж, шаардлагатай арга хэмжээгавах талаар тусгах-Төслийн үйл ажиллагаанаас цэвдгийн горимд үзүүлэхнөлөөллийг тогтоох, хамгаалах арга хэмжээг төлөвлөхшаардлагатай гэж үзвэл цэвдгийн нөхцөл, гүний усны чанар,горимыг мэргэжлийн байгууллагаар тогтоолгох талаар тусгахЦаг агаар, уур амьсгал, агаарын чанарГазар тариалангийн үйлажиллагаанаас хөрс эвдэрч, агаарттоосжилт үүсэх, пестицид болонбордоо хэрэглэснээс агаарынбохирдол үүсэх, хөдөө аж ахуйнмашин механизмын утаанаас хортбодис агаарт ялгарах-Цаг агаар, уур амьсгалын олон жилийн мэдээлэлдтулгуурлаж, цаг агаарын талаархи мэдээллийг гаргаж өгөх,түүнийг үйл ажиллагаандаа ашиглах талаар зөвлөмжболовсруулах, шаардлагатай тохиолдолд нэмэлт судалгааявуулах-Агаарын чанарт шинжилгээ хийж, хяналт тавих асуудлыгнарийвчлан тусгахУргамалТариалангийн талбайн ургамаланнөмрөг устах, ургамлынбүлгэмдлийн хэвийн байдалалдагдах, тухайн орчны бэлчээрийнургамлын нөөц багасахТухайн орчимд нэн ховор, ховор ургамал байгаа эсэхийгтогтоох, тэдгээрийг хамгаалах арга замыг тодорхойлохБэлчээрийн талхагдлаас урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээгтөлөвлөж хэрэгжүүлэх, бэлчээрийг нөхөн сэргээх арга замыгтодорхойлохЦөлжилтөөс сэргийлэх арга хэмжээг нарийвчлан төлөвлөхОйОйн нөөц хомсдох, түүнээс үүдэнбайгаль орчин, экологийн тэнцвэралдагдах, усны нөөц, горимөөрчлөгдөх, агаарын чанарт өөрчлөлторох, хөрсний төлөв байдал өөрчлөлторохТөсөл хэрэгжих талбайн ойн нөөц, төрлийг тогтоох, ой модыгогтлох, ашиглах нөхцөлд тусгай төлөвлөгөө боловсруулах,ойг нөхөн сэргээх төлөвлөгөөг боловсруулж хэрэгжүүлэхасуудлыг тусгахАн амьтанАн амьтны амьдрах орчинднөлөөлөх, тэдгээрийн тоо толгойөөрчлөгдөх, дүрвэж дайжих,байршил, тархалт нь өөрчлөгдөхАн агнуурын хууль тогтоомжийн биелэлтийг хангахудирдлага, зохион байгуулалтын арга хэмжээ авчхэрэгжүүлэх талаар тусгахХовор, нэн ховор ан амьтад байгаа эсэх, тэдгээрийгхамгаалах, нөхөн үржүүлэх арга замыг тодорхойлохДэд бүтэцХөдөө аж ахуйн салбарын үйлажиллагаанаас тухайн орчны дэдбүтцийн хөгжил, түүний ачаалалддагалт нөлөөллийг бий болгохДэд бүтцийн өнөөгийн болон ирээдүйн төлөв байдлыгтодорхойлох, шаардлагатай тохиолдолд түүнийг хөгжүүлэхэдзориулж, хөрөнгө мөнгө төлөвлөж зарцуулах асуудлыг тусгах
  • 39. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он39“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ3.4 Үйлдвэрийн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхийүнэлгээ хийхэд анхаарах зүйлсАливаа үйлдвэрийн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийхэдэнэхүү аргачлалын 1.2-т зааснаас гадна дараахь асуудлуудыг хамруулан үзэх нь зүйтэй.Үүнд:Үйлдвэрийн байршил;Төлөвлөж буй үйлдвэрийн ойролцоо орших объектууд;Гадаргын усан сүлжээнд нөлөөлөх байршилд байгаа эсэх;Үйлдвэрийн барилга байгууламж барих газрын геологи, гидрогеологи,цэвдгийн нөхцөл;Тухайн орчны газар хөдлөлийн эрчим;Хөрсний усны түвшин;Ажиллах хүчний хангамж, эх үүсвэр;Үйлдвэрийн хүчин чадал, тоног төхөөрөмж, технологи;Үйлдвэрийн түүхий эд;Үндсэн болон завсрын бүтээгдэхүүн;Үйлдвэрийн технологид хэрэглэх химийн бодис, түүнийг импортлох,хадгалах, хэрэглэх, тээвэрлэх, устгах үйл ажиллагаа;Цэвэр ус хэрэглээ, түүний хэмжээ, хангах эх үүсвэр, цэвэр усыг эргэлтээрашиглах боломж;Уурын хэрэглээ, хэмжээ, хангах эх үүсвэр;Эрчим хүчний хэрэглээ, хангах эх үүвэр;Үйлдвэрээс гарах хатуу хог хаягдал, түүнийг зайлуулах арга зам, хог хягдлыгэргүүлэн ашиглах боломж;Үйлдвэрээс гарах бохир усны чанар найрлага, түүнийг цэвэрлэх, зайлуулахарга зам, бохир усыг эргүүлэн ашиглах боломж;Үйлдвэрийн бохир усыг урьдчилан цэвэрлэх барилга байгууламж;Үйлдвэрийн орчны цэцэрлэгжилт, тохижилт хийх;Үйлдвэрийн барилга байгууламж барихад өртөж эвдэрсэн газрыг засажтэгшлэх, нөхөн сэргээх асуудал;Ажиллагсдын хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй ажиллагааг хангах асуудал;Ажлын байрын нөхцөл, тохижилтын байдал;Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанаас ажиллагсдын эрүүл мэндэд үзүүлэхнөлөөлөл;Үйлдвэрээс агаарт үзүүлэх нөлөөлөл;Үйлдвэрээс гадаргын болон газрын дорхи усанд үзүүлэх нөлөөлөл;Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанаас хөрсөнд үзүүлэх нөлөөлөл;Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанаас ургамал, амьтны аймагт үзүүлэхнөлөөлөл;Үйлдвэрийн үйл ажиллагааны явцад гарч болзошгүй осол, аюул;Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллгааны явцад байгалийн нөөц баялаг ашигласнытөлбөр, хураамжийн хэмжээ;Үйл ажиллагаа явуулахад шаардлагатай холбогдох газруудын зөвшөөрөл г.м
  • 40. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он40“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ3.5 Аялал жуулчлалын төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхийүнэлгээ хийхэд анхаарах зүйлсАялал жуулчлалын бааз байгуулахад ихэвчлэн байгалийн үзэсгэлэнт газруудыгтүшиглэдэг учир одоо манай улсад ажиллаж буй аялал жуулчлалын баазуудын олонхинь тусгай хамгаалалттай газар нутагт оршдог. Тиймээс аялал жуулчлалын баазынтөслийн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээ хийхэд тусгайхамгаалалттай газар нутгийн онцлог шаардлагууд, хамгаалалтын горим, байгаль орчныөвөрмөц байдлыг нь илүүтэй харгалзан үзэх шаардлагатай.“Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай” Монгол Улсын хуулийнхавсралтын дагуу улсын тусгай хамгаалалтад авсан газар нутагт хэрэгжих аливаатөслийн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээг зөвхөн Байгаль орчныасуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагын шинжээчид хийж гүйцэтгэнэ.Харин орон нутагт ажиллаж буй шинжээчид нь аймаг, нийслэл, сум, дүүргийнИргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын орон нутгийн хамгаалалтад авсан газруудын нутагдэвсгэрт хэрэгжих төслийн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээг хийнэ.Тусгай хамгаалалттай газар нутагт хэрэгжих төслийн байгаль орчинд нөлөөлөхбайдлын үнэлгээг хийхэд дараахь асуудлуудыг эн тэргүүнд анхааран үзэхшаардлагатай. Үүнд:1. “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай” болон “Тусгай хамгаалалттай газарнутгийн орчны бүсийн тухай” Монгол Улсын хууль, бусад хууль тогтоомжийншаардлагад тухайн төсөл нийцэж байгаа эсэх2. Тусгай хамгаалалттай газраас тодорхой зориулалт, хугацаа, болзолтойгоорашиглах гэж буй Монгол улсын иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын баримтбичиг нь хүчин төгөлдөр мөрдөж буй хууль, эрх зүйн шаардлагад хэрхэннийцэж байгаа эсэх3. Тухайн төслөөс тусгай хамгаалалттай газар нутгийн байгаль орчны төлөвбайдал, биологийн төрөл зүйлд ямар сөрөг нөлөөлөл үзүүлэх, тусгайхамгаалалттай газар нутгийн байгалийн төрх байдлыг өөрчлөх4. Дархан цаазат болон байгалийн цогцолборт газрын хязгаарлалтын бүс,байгалийн нөөц болон дурсгалт газрын нутаг дэвсгэрт оршиж буй байгалийнөвөрмөц тогтоц, геологийн хурдас, нэн ховор, ховор ан амьтан, ургамлын зүйл,булш бунхан, хадны сүг зураг, эртний хүмүүсийн бууц, чулуун зэвсгийнүйлдвэрлэлийн ул мөр, бичээс, буган ба хүн чулуун хөшөө, эртний хот,суурингийн туурь зэрэг түүх соѐлын дурсгалт зүйлст тухайн төслийн үйлажиллагаа хэрхэн нөлөөлөх.Дээрхээс гадна аялагч, жуулчлагч нарын ая тух, аюулгүй байдлыг хангах,тэднийг аяллаар явах замын маршрутыг тогтоох, ус хангамжийн найдвартай эхүүсвэрийг сонгох, хатуу хог хаягдал болон ахуйн бохир усыг байгаль орчиндхалгүйгээр зайлуулах, барилга байгууламж, дамжуулах шугам сүлжээ, зам, бохир усныцооног, бие засах газар, автомашины зогсоол байгуулахад өртөж эвдэрсэн газрыг засч
  • 41. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он41“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББтэгшлэх, нөхөн сэргээх, тэрчилэн бохир усны цооног, хог хаягдлын цэг, бие засахгазрын байршлыг зөв тогтоох зэрэг асуудлуудыг онцгойлон харгалзаж үзэхшаардлагатай. Аялал жуулчлалын баазын байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынүнэлгээний үед анхаарах гол асуудлуудыг дараахь хүснэгтэд үзүүлэв.Хүснэгт 3. Аялал жуулчлалын баазын байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний үеданхаарах гол асуудлуудБарилга байгууламж -Аялал жуулчлалын баазын барилга байгууламжийг эрх бүхийбайгууллагаас баталсан зураг төслийн дагуу барьж байгуулах-Аялал жуулчлалын баазын зэрэглэл бүхий хаяг, үйлчилгээнийтөрлийг заасан тэмдгийг MNS 4597:98 стандартын дагуубайрлуулсан байх-Аялал жуулчлалын баазын барилга байгууламж нь «Олоннийтийн барилга байгууламж төлөвлөлт» барилгын норм, дүрэм(2.08.02-98)-д заасан шаардлагыг хангасан байх-Аялал жуулчлалын бааз нь зохих шаардлагыг хангасан албанажлын байр, зочны байр, олон нийтийн буюу мэдээллийн байр,хооллох байр, дэлгүүр, амралт, тоглоомын талбай, угаалгын газар,тээврийн хэрэгслийн зогсоол, агуулах, ариун цэврийн болон биезасах газартай байхЭрүүл ахуйн талаар -Зочны байр нь180С-200С-аас доошгүй дулаантай, эрүүл ахуйншаардлагад нийцсэн гэрэлтүүлэгтэй байх-Унд-ахуйн усны эх булгийг «Ундны усны эрүүл ахуйншаардлага» MNS 900:2005 стандартын дагуу сонгож, усхангамжийн эх үүсвэрт ариун цэвэр, хамаалалтын бүс тогтоох-Зөөврийн усан хангамжтай үед хүнсний зориулалтын саванд усыгхадгалах, мөн ус хадгалах савыг тогтмол хугацаанд цэвэрлэж,ариутгаж байх-Эдэлбэр газрын талбай, гэр болон барилга байгууламжийн орчиндцэвэрлэгээг тогтмол хийх, хог хаягдлыг гэр, барилгабайгууламжаас 50 метрээс ойргүй зайд тогтоосон цэгтхуримтлуулж, тогтмол хугацааанд зайлуулах, бохир усны цооног,бие засах газарт ариутгал, халдваргүйжүүлэлтийг эрүүл ахуй норм,дүрмийн дагуу тогтмол хийх-Бие засах газар, бохир усны цооногийг «Ахуйн бохир усныцооногийг доторлох, ашиглах журам»-ын дагуу байгуулж, баазынзахын объектоос 20 метр, ил задгай усны эргээс 30 метрээс ойргүйзайд байрлуулахАюулгүй байдал -Үер усны болон галын аюул, газар хөдлөл, аянга цахилгаан, ойхээрийн түймэр зэрэг гамшгаас сэргийлэх арга хэмжээг зохихзаавар, журмын дагуу төлөвлөж хэрэгжүүлэх-«Галын аюулгүй байдал. Ерөнхий шаардлага» MNS 4244:94стандартын дагуу жуулчид болон ажиллагсдын аюулгүй байдал,эрүүл мэнд, өмч хөрөнгийн хамгаалалтыг бүрэн хангасан байх-Гал унтраах багаж хэрэгсэлтэй байх-Гэр болон бусад байгууламжуудын хоорондын зай 5 метрээсбагагүй байх-Нийтэд зориулсан мэдээллийн тэмдгийг зохих газруудад
  • 42. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он42“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББбайрлуулсан байх-Тээврийн хэрэгслийн зогсоолыг үзэгдэх орчныг халхлахгүй, саадболохгүйгээр газарт, галын аюулгүйн зайд байрлуулах, танихтэмдэгтэй байхЭдэлбэр газар -Аялал жуулчлалын зөвшөөрөгдсөн бүс нутагт ажил үйлчилгээявуулах-Байгаль орчны холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу байгальорчныг хамгаалах, үнэлгээ дүгнэлт гаргуулж, хүрээлэн буй орчин,амьтан, ургамлын аймгийг хамгаалах, мөн ус, агаар, хөрсийгбохирдуулахгүй байх- Орчны тохижилтыг зориулалтын дагуу хийсэн байх. Үүнд:Мод, бут сөөг, зүлэг, цэцгийн мандал тарих, усаноргилуур байгуулах;Явган хүний зам тавих;Гэрэлтүүлэг хийх;Наран шарлагын болон амралт, тоглоомын талбайтайбайх;Мэдээллийн самбар, анхааруулах санамж хуудсуудыгзохих газруудад байрлуулах.-Талбайн гэрэлтүүлгийг гэр болон бусад байгууламжуудыг бүрэнгэрэлтүүлэхүйцээр байрлуулах3.6 Нефтийн бүтээгдэхүүн, шатахууны төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынүнэлгээ хийхэд анхаарах зүйлсНефтийн бүтээгдэхүүн, шатахууны төрлийн бодисууд хөрс, усанд алдагдвалудаан хугацаанд хадгалагдаж, бохирдуулах үйлчилгээтэй. Мөн уурших, нэвчих, нүүжтархах зэргээр бохирдлын цар хүрээ нь байнга нэмэгдэж байдаг. Үүнээс гадна хүнийэрүүл мэндэд хортой үйлчлэл үзүүлэх олон тооны бодисууд агуулагдаж байдаг. Иймээснефтийн бүтээгдэхүүн, шатахууны төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээхийхэд зайлшгүй онцгойлон анхаарч авч үзэх шаардлагатай дараахь асуудлууд байна.Үүнд:Байршил (гэр хороолол, үйлдвэр, аж ахуйн барилга байгууламж, ил задгайусны эх үүсвэр, хүн ам төвлөрсөн газраас ямар зайд байрлах г.м);Шатахуун хэрэглэгч авто тээврийн хэрэгслүүдийн орох, гарах зам;Шатахуун буулгах хэрэгсэл, шатахуун буулгах талбай;Шатахуун түгээх талбай, шатахуун түгээгүүр;Дамжуулах шугам хоолой, амьсгалын клапан;Шатахуун түгээх станцын үйлчилгээний байр;Технологийн худаг;Шатахуун нөөцлөх сав;Аянга зайлуулагч;Гадаргын усан сүлжээнд нөлөөлөх байршилд байгаа эсэх;Шатахууны станцын барилга байгууламж барих газрын геологийн тогтоц;Шатахууны станцын барилга байгууламж барих газрын гидрогеологийннөхцөл;
  • 43. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он43“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББШатахууны станцын барилга байгууламж барих газрын гидрогеологийннөхцөл;Шатахууны станцын барилга байгууламж барих газрын геологийн нөхцөл;Шатахууны станцын барилга байгууламж барих газрын цэвдгийн нөхцөл;Газар хөдлөлийн эрчим;Хөрсний усны түвшин;Цэвэр ус хэрэглээ, хэмжээ, түүнийг хангах эх үүсвэр;Эрчим хүчний хэрэглээ, хангах эх үүвэр;Хатуу хог хаягдал, түүнийг зайлуулах арга зам;Шатахуун түгээх станцаас гарах бохир усны чанар найрлага, түүнийгцэвэрлэх, зайлуулах арга зам, цэвэрлэх барилга байгууламж;Шатахуун түгээх станцын барилга байгууламж барихад өртөж эвдэрсэнгазрыг засаж тэгшлэх, нөхөн сэргээх асуудал;Ажиллагсдын хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй ажиллагааг хангах асуудал;Агаарт үзүүлэх нөлөөлөл;Гадаргын болон газрын дорхи усанд үзүүлэх нөлөөлөл;Хөрсөнд үзүүлэх нөлөөлөл;Ажиллагсдын эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөлөл;Ургамал, амьтанд үзүүлэх нөлөөлөл;Шатахуун түгээх станцын үйл ажиллагааны явцад гарч болзошгүй осол,аюул;Үйл ажиллагаа явуулахад шаардлагатай холбогдох газруудын зөвшөөрөл;Бусад нийтлэг асуудлууд г.м3.7 Уул уурхайн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхийүнэлгээ хийхэд анхаарах зүйлсУул уурхайн үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа явагдах газар нутагт хүрээлэн буйорчны асуудлуудыг зохицуулах анхны алхам нь байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынерөнхий болон нарийвчилсан үнэлгээ юм. Нөлөөллийн үнэлгээ нь уул уурхайнүйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө хийгдэх ѐстой бөгөөд төсөлхэрэгжүүлэгчдийн үйл ажиллагаанаас байгаль орчин, нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөл, үрдагаврыг үнэлж, сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах арга хэмжээг тодорхойлно.Тухайн төслийн геологи, хайгуулын ажлын тайлан, ашигт малтмалын орд, илэрцийнурьдчилсан үнэлгээ хийгдэж, геологийн бодит болон боломжит нөөц нь батлагдсаныдараа орд газрыг ашиглахтай холбоотой байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхийүнэлгээг хийх нөхцөл бүрдэнэ.Уул уурхайн төсөлд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийхэд энэхүүаргачлалын 1.2-т зааснаас гадна дараахь асуудлуудыг хамруулан үзэх шаардлагатай.Үүнд:Ордын байршил, газар зүйн солбицол;Ойролцоо орших объектуудын байршил, зай хэмжээ;Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд;
  • 44. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он44“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББГадаргын усны эх үүсвэрээс ямар зайд байрлах;Уурхайн хүчин чадал, техник тоног төхөөрөмж, технологи;Геологийн болон ашиглалтын нөөц, дундаж агуулга, м3/м3;Хөрс хуулалт, м3/м3;Хүдэр болон элс олборлолт, мян.м3;Гадаад, дотоод болон шимт хөрсний овоолго;Олборлолт явуулах болон барилга байгууламж барих газрын гидрогеологийннөхцөл;Олборлолт явуулах болон барилга байгууламж барих газрын геологийн нөхцөл;Олборлолт явуулах болон барилга байгууламж барих газрын цэвдгийн нөхцөл;Тухайн орчны газар хөдлөлийн эрчим;Хөрсний усны түвшин;Ашигт малтмал боловсруулах технологид ашиглах химийн бодис, түүнийгимпортлох, хадгалах, хэрэглэх, тээвэрлэх, устгах үйл ажиллагаа;Цэвэр ус хэрэглээ, түүний хэмжээ, хангах эх үүсвэр, цэвэр усыг эргэлтээрашиглах боломж;Эрчим хүчний хэрэглээ, түүнийг хангах эх үүвэр;Боловсруулах үйлдвэрээс гарах бохир усны чанар найрлага, түүнийг цэвэрлэх,зайлуулах арга зам, бохир усыг эргүүлэн ашиглах боломж;Хатуу хог хаягдал, түүнийг зайлуулах арга зам, хог хягдлыг эргүүлэн ашиглахболомж;Олборлолт, боловсруулалт хийх, барилга байгууламж барихад өртөж эвдэрсэнгазрыг засч тэгшлэх, нөхөн сэргээх асуудал, түүнд шаардагдах хөрөнгө, зардал;Хөдөлмөр хамгаалал, эрүүл мэнд, аюулгүй ажиллагаа;Ажлын байрын нөхцөл, тохижилтын байдал;Цаг агаар, уур амьсгалд нөлөөлөх эсэх;Гадаргын болон газрын дорхи усанд үзүүлэх нөлөөлөл;Хөрсний эвдрэл, бохирдол;Ургамалд үзүүлэх нөлөөлөл;Ойн нөөцөд үзүүлэх нөлөөлөл;Амьтанд үзүүлэх нөлөөлөл;Түүх соѐлын дурсгалт зүйлс, археологи палеонтологийн олдворт нөлөөлөх эсэх;Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны явцад гарч болзошгүй осол, аюулын эрсдэл;Улс, орон нутгийн төсөвт оруулах орлого;Нийгмийн асуудал;Байгалийн нөөц баялаг ашигласны төлбөр, хураамжийн хэмжээ;Үйл ажиллагаа явуулахад шаардлагатай холбогдох газруудын зөвшөөрөл г.м
  • 45. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он45“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ3.8 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээний түвшиндгаргах дүгнэлтЕрөнхий үнэлгээг хариуцан гүйцэтгэсэн шинжээч үнэлгээний ажлын үр дүнгүндэслэн дүгнэлтийг дараахь байдлаар гаргана. Үүнд:- Төслийн нөлөөлөл нь холбогдох хууль тогтоомж, тухайн үед мөрдөж буйстандарт, норм норматив, дүрэм, журмаар тогтоосон хэмжээнээс хэтрэхгүй,төсөл хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаанд байгалийн нөөц баялаг ашиглахгүй болбайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэлгүйгээртөслийг “шууд хэрэгжүүлэх боломжтой” гэсэн дүгнэлт гаргана.- Тухайн төслөөс хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд тодорхой хэмжээнийсөрөг нөлөөлөл үзүүлэх нөхцөлтэй боловч удирдлага, зохион байгуулалтынарга хэмжээ авснаар сөрөг нөлөөллийг зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээсхэтрэхгүй болтол бууруулах болон арилгах боломжтой бол зайлшгүй авчхэрэгжүүлэх шаардлагатай арга хэмжээний талаархи нөхцөл болзол,хэрэгжүүлэх хугацааг тодорхойлж өгсний үндсэн дээр “нөхцөлболзолтойгоор хэрэгжүүлэх боломжтой” гэсэн дүгнэлтийг гаргана.- Төслийн нөлөөлөл нь байгаль орчинд уршигтай байж болзошгүй, тэрчилэнтухайн төслийг хэрэгжүүлснээс үүдэн гарах сөрөг нөлөөллийг байгальорчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээний түвшинд тогтоох боломжгүй,нэмэлт судалгаа, шинжилгээ хийх зайлшгүй шаардлагатай бол “байгальорчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэх шаардлагатай”гэсэн дүгнэлт гаргаж, нарийвчилсан үнэлгээний чиглэл, хуваарийг тогтоожөгнө.- Төслийн байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг урьдчилан хэлэх боломжгүй,эсхүл онц уршигтай байж болох болон хууль тогтоомжид нийцэхгүй, техниктехнологи нь байгаль орчинд халтай буюу хот байгуулалтын болон газарзохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тусгагдаагүй, мөн сөрөг нөлөөллийгбууруулах, арилгах боломжгүй болох нь тогтоогдвол төслийг “хэрэгжүүлэхболомжгүй” гэж үзэж, төсөл хэрэгжүүлэгчид нь буцаана.- Шинжээч байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээний дүгнэлтийгтөсөл хэрэгжүүлэгчид танилцуулж, түүнийг цаг хугацаанд нь хэрэгжүүлэхасуудлыг харилцан зөвшилцөж, гарын үсэг зуруулж баталгаажуулна.Шинжээчийн дүгнэлтийг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамны Ерөнхийшинжээч албан бичгээр албажуулан төсөл хэрэгжүүлэгчид хүргүүлнэ.- Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээнд заасан нөхцөл болзол,чиглэл, хуваарийг шинжээчийн тогтоосон хугацаанд биелүүлээгүй болерөнхий үнэлгээний дүгнэлтийг хүчингүй болгох бөгөөд “Байгаль орчинднөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай” хууль, холбогдох бусад хуультогтоомжид заасны дагуу хариуцлага тооцно.
  • 46. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он46“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ4 ТӨСЛИЙН БАЙГАЛЬ ОРЧИНД НӨЛӨӨЛӨХ БАЙДЛЫННАРИЙВЧИЛСАН ҮНЭЛГЭЭ ХИЙХ АРГАЧЛАЛ4.1 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний үндсэн үе шат“Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай” Монгол Улсын хуульболон Байгаль орчны Сайдын 2006 оны 119 дүгээр тушаалаар баталсан “Байгальорчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний аргачилсан заавар”-т төслийнболзошгүй ба гол сөрөг нөлөөллийг шууд, шууд бус, давхардмал шинжээр нь үрдагавар, хамрах хүрээ, сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах арга хэмжээний хамттодорхойлох ѐстойг заасан. Энэ нь тухайн төслийг хэрэгжүүлэх эсэх талаар шийдвэргаргах, байгаль орчныг хамгаалахад гарах зардлын хэмжээг тооцох үндэслэл болох тултохирох аргазүйг сонгож хэрэглэхэд анхаарах нь чухал.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ нь тухайн төслөөсбайгаль орчинд үзүүлж болзошгүй нөлөөллийг тодорхойлж, үнэлгээ өгөх, оновчтойхувилбаруудыг тодорхойлох, сөрөг нөлөөллийг бууруулах зохистой арга хэмжээ,түүний менежментийг төлөвлөх, мониторингийн үзүүлэлтийг тодорхойлох, шийдвэргаргах шатанд шинжлэх ухааны мэдлэг, мэдээллийг ашиглах боломжоор хангадагбөгөөд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний явцад төслийнтехник, технологийн шийдэл, хүчин чадал, онцлог, нөгөө талаас байгаль орчныбүрэлдэхүүн хэсгүүд, хүний эрүүл мэнд, нийгэм-эдийн засаг, хууль эрх зүйн асуудлыгөргөн хүрээтэй хамрах бөгөөд эдгээрийг цогц байдлаар нэгтгэн үзэж, дүн шинжилгээхийх үндсэн дээр байгаль орчны нөлөөллийг илрүүлэн тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл,энэ нь мэргэжлийн өндөр мэдлэг, туршлага, төрөл бүрийн мэдээлэл, олон талыноролцоог шаарддаг цогц үйл ажиллагаа юм.БОНБНҮ-ний явцад шаардлагатай мэдээллийг цуглуулах, хээрийн судалгаа,шинжилгээ хийсний үндсэн дээр төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрийн байгаль орчнытөлөв байдал, онцлогийг тодорхойлж, төслийн байгаль орчинд учруулах нөлөөллийгтогтоон сөрөг нөлөөллийг бууруулах болон арилгах арга хэмжээний зөвлөмж, байгальорчныг хамгаалах төлөвлөгөө, орчны хяналт-шинжилгээний хөтөлбөрийгболовсруулна. Үүнд:1. Тухайн төслөөс хүний эрүүл мэнд, байгаль орчин, нийгэм-эдийн засагтүзүүлэх шууд ба шууд бус нөлөөлөл, үр дагаврыг илрүүлэн тогтоох,тэдгээрийн жагсаалтыг гаргах;2. Нөлөөллийн цар хүрээ, эрчим, үргэлжлэх хугацааг тогтоож, тухайн төслийнболзошгүй болон гол нөлөөллийг тодорхойлох;3. Төслийн сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах арга хэмжээний талаарзөвлөмж боловсруулах, техник технологийн оновчтой хувилбарыг сонгожтогтоох, эдийн засгийн хувьд үр ашигтай байх арга замыг тодорхойлох;4. Төслийг хэрэгжүүлэх явцад мөрдөх байгаль орчныг хамгаалах төлөвлөгөө,орчны хяналт-шинжилгээний хөтөлбөр боловсруулах, тэдгээрийгхэрэгжүүлэхэд шаардлагатай хөрөнгө зардлыг төлөвлөж тусгах г.м.
  • 47. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он47“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТБББайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээг дараахь үешаттайгаар хийнэ.Үүнд:1. Мэдээлэл цуглуулах бэлтгэл ажил (судалгааны талбайг тодорхойлох,мэдээллийг нэгтгэх, судалгааны хүрээнд геомодел байгуулах г.м);2. Хээрийн судалгаа шинжилгээ (хээрийн ажиглалт, судалгаа, сорьц дээж авах,хэмжилт хийх, зураг авах, дүрс бичлэг хийх г.м);3. Суурин боловсруулалт (цуглуулсан мэдээллийг нэгтгэн дүгнэх, анализ хийх,эцэслэн боловсруулах);4. Тайлан бичих.4.2 Мэдээлэл цуглуулах бэлтгэл ажлын үе шатБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээий эхний үе шатандтөслийн үндсэн баримт бичигтэй танилцах, төсөлтэй холбогдолтой бусад асуудлуудыгнарийвчлан тодруулах, мэдээлэл цуглуулах, мөн тухайн төслийн байгаль орчинднөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээний дүгнэлт, нарийвчилсан үнэлгээний чиглэлхуваарьтай нарийвчлан танилцах шаардлагатай. Мэдээллийн гол эх үүсвэрүүдэд дараахьзүйлс хамаарагдана. Үүнд:1. Орон нутгийн хөгжлийн төлөвлөлт;2. Байгаль орчны төлөв байдал;3. Статистик тоо баримтууд;4. Хайгуул, судалгааны ажлын үр дүн;5. Урд хийсэн олон жилийн эрдэм шинжилгээ, сэдэвчилсэн судалгааны үр дүн;6. Фондын мэдээ материал;7. Засгийн газрын байгууллагуудын мэдээлэл;8. Төрийн бус байгууллагуудын мэдээлэл;9. Олон улсын байгууллагуудын мэдээлэл;10. Шинжлэх ухааны байгууллагуудын судалгаа шинжилгээний үр дүн11. Эрхзүйн орчны судалгаа г.мМэдээлэл нь хэмжилт, тооллого, ажиглалт, судалгаа, лабораторийншинжилгээний үр дүнгээр баталгаажсан, байр зүйн болон газарзүйн мэдээллийнсистемийн зураглалд тулгуурласан байх шаардлагатай. Мэдээллийг цуглуулахдаа альболох бодитой хандаж, орон нутгийн иргэдээс санал асуулга, лавлагаа авах зэргээртэдэнтэй хамтран ажиллаж, мэдээллийг баяжуулах хэрэгтэй. Мэдээллийг 3 төрөлдхувааж үздэг. Үүнд:Байнгын мэдээлэл /олон жилийн судалгааны явцад хуримталсан, албан ѐсны эхсурвалжаас цугларсан мэдээлэл/;Дунд түвшний мэдээлэл /албан ѐсны боловч, хувиран өөрчлөгдөх шинж чанартаймэдээллүүд буюу агаар, ус, хөрсний чанарын талаархи мэдээлэл, байр зүйнболон газарзүйн мэдээллийн системийн зураглалд тулгуурласан г.м/;Олон нийтийн үзэл бодол, оролцоо, санал асуулгын үр дүнд хуримталсанмэдээлэл.
  • 48. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он48“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТБББайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний ажлын хүрээнд хуримтлуулсанмэдээлэл болон газарзүйн мэдээллийн системийг ашиглан мэдээллийн сан байгуулж,мэдээллийг нэгтгэн боловсруулж ашиглах нь байгаль орчинд нөлөөлөх байдлынүнэлгээний ажлыг шуурхай, чанартай болгох ач холбогдолтой.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний хүрээнд байгальорчны төлөв байдлын суурь судалгаа (геологи, геоморфологи, гидрогеологи г.м)-г хийхбэлтгэл ажлын үед дараахь аргачлалаар мэдээллийг цуглуулах шаардлагатай. Үүнд:-Топозураг, агаар, сансрын зургийг олж бэлтгэж, тэдгээрийн тайлал хийх;-Геологи, гидрогеологийн судалгааны тайлан, зураг схемтэй танилцаж,урьдчилсан судалгаа, дүгнэлт хийх;-Тухайн төслийн технологи, үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээ материалыгцуглуулж, байгаль орчны үнэлгээний чиглэлээр боловсруулалт хийх.Топозураг нь төслийн байршил, төсөл хэрэгжихээс өмнөх үеийн газрынгадаргын хэлбэр дүрс, геоморфологийн элемент зэргийг тогтоох аргачлалын нэгэн голзүйл болдог. Байгаль орчны үнэлгээ хийж буй газар нутагт топозургийн масштаб нь томхураангуйлалтай байх нь чухал. Уул уурхайн үйлдвэрлэл явуулж буй газрынхэмжээнээс хамааруулан топозургийн масштабыг сонгоно. Жишээ нь: карьерын өргөнюмуу урт нь тус бүр 10 м бол топозургийн масштаб 1:5000, карьерын өргөн, тус бүр 100м бол топозургийн масштаб 1:50000 байх шаардлагатай.Агаар, сансрын зураг нь карьер, суваг шуудуу далан, хиймэл нуур зэргийнхэмжээ, геоморфологийн элементүүдийн өөрчлөлт зэргийг тогтооход чухал ачхолбогдолтой. Агаарын фотозураг (аэрфотозураг) нь цахилгаан станц, үйлдвэрийн бүснутгийн хаягдал ус зайлуулах суваг шуудууны экологийн байдалд дүгнэлт өгөхөд тусдөхөм үзүүлнэ. Манай орны ихэнх нутаг дэвсгэр 1:32000, 1:45000, 1:63000 масштабтайагаарын хар цагаан өнгийн зургаар бүрхэгдсэн болно. Агаар сансрын зурагт, ажиглалттайлал хийх замаар төсөл хэрэгжүүлэхээс өмнөх болон төсөл хэрэгжих явцад байгальорчинд учирч буй геоэкологийн холбогдолтой мэдээ материалыг олж авдаг. Агаарсансрын зурагт геоэкологит учирч буй хохирлыг ажиглан тодорхойлоход хялбар, хямдбайна.4.3 Хээрийн судалгааны үе шатБайгаль орчны судалгаа шинжилгээний ажил нь өргөн уудам нутагтай Монголорны хувьд ихээхэн газар нутгийг буюу гол төлөв бүс нутгийн хэмжээний асуудлыгхамарсан байдаг тул тодорхой нэг төслийн хувьд авч үзэхэд байгаль орчны онцлогийгбүрэн тодорхойлох боломж дутмаг байх талтай. Иймд төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрийнбайгаль орчны төлөв байдлыг газар дээр нь нарийвчлан судлах шаардлага байнгагардаг. Энэ үндсэн дээр төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрийн байгаль орчны төлөв байдлыгтөслийн үйл ажиллагаатай холбон дүн шинжилгээ хийж, төслийн нөлөөллийгилрүүлэх, үнэлэх ажлыг хийх шаардлагатай болдог. Энд байгаль орчны бүрдэлхэсгүүдийг бүрэн хамруулах шаардлагатай бөгөөд хээрийн судалгааны ажлыг тухайнмэргэжлийн мэргэшсэн судлаачид хийх шаардлагатай.
  • 49. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он49“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТБББэлтгэл ажлын үед шаардлагатай мэдээллийг цуглуулсны дараа хээрийнсудалгаа, шинжилгээний ажлыг төлөвлөн, газар дээр нь гүйцэтгэнэ. Аливаа төсөл (уулуурхай, цахилгаан эрчим хүч, дулааны станц, хөнгөн, хүнсний үйлдвэр, шатахуунтүгээх станц, агуулах, төмөр замын станц, зөрлөг г.м)-ийн байгаль орчинд нөлөөлөхбайдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийхийн тулд төсөл хэрэгжих нутаг дэсгэрийн газарзүй,геологи, геоморфологи, гидрологи, гидрогеологи, хөрсөн бүрхэвч, геоботаникийнхээрийн судалгааг заавал явуулах шаардлагатай.Газар доорхи усны урсгал, нөөц, химийн найрлагын гол үзүүлэлтүүд нь уурамьсгал, геологи, геоморфологи, инженер-геологи, гидрологи, геоботаник зэрэг олонхүчин зүйлээс хамаардаг учраас экологийн өөрчлөлтийг нь үнэлэхэд гидрологи,геологи, геоморфологи, инженер-геологи, геоботаникийн чиглэлээр явуулах ажиглалтсудалгааг эдгээр мэргэжлийн хүмүүс нэг зэрэг хамтран явуулбал илүү үр дүнтэй,цогцолбор шинжтэй болно.Экологийн хувьд геологийн хурдас, чулуулгийг хүний үйл ажиллагаанд хялбарөртөгдөж, өөрчлөгдөх байдлаар нь маш хялбар, хялбар, хялбар биш, үндсэндээөртөгдөхгүй гэсэн ангиллаар авч үзэх боломжтой. Хурдас, чулуулгийн геологийн насыгөртөмтгий байдалтай нь холбож үзэх хэрэгтэй.Хүснэгт 4. Хүний үйл ажиллагаанд геологи орчны өртөгдөх байдлын ангилалЗэрэг АнгилалХурдас чулуулгийн нас(индекс)Чулуулгийн төрөл1 Маш хялбарөртөмтгийДөрөвдөгчийн үе (Q) Ялзмагт хөрс, сэвсүүл элс, алтан химэрлэг,элсэнцэр2 Хялбар өртөмтгий Дөрөвдөгч (Q) Неоген(N), Цэрдийн (K) үеГолын хөндий, уулын хормой, бэл, хажуугийналлюви, пролюви, делювийн гаралтай элс,элсэнцэр, шавар, шавранцар, хайрга, хайргархагхурдас, эх газрын (терригени) гаралтай элсжин,зануужин, шаваржин, хөрзөн, хайргажин, хүрэннүүрс, шавар, элс, хайрга3 Хялбар бусөртөмтгийЦэрд (К), Юра (J)Триас (Т) үеЭх газрын гралтай тунамал элсжин, шаваржин,зануужин, хөрзөн, хайргажин, хүрэн ба чулууннүүрс. Эдгээрийн унал нь 0-350хооронд байна.4 ҮндсэндээөртөгдөхгүйЯнз бүрийн настай Хатуурч хувирсан (ихэвчлэн палеозойн эринийнастай) тунамал чулуулаг, бүх төрлийн түрмэл,бялхмал, хувирмал чулуулгууд4.3.1 Геоморфологийн судалгааны аргаАливаа төслөөс байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөлд геоморфологийнтогтоц шууд ба шууд бусаар хамааралтай. Үүнээс үндэслэн геоморфологийнажиглалтыг геологи, инженер-геологийн ажиглалттай хамтран гүйцэтгэж, төрөлбүрийн газар шорооны ажил хийснээс өөрчлөгдсөн, цаашид өөрчлөгдөхгеоморфологийн элементийн талбай, эзлэхүүн, чулуун болон шороон овоолгоосшинээр үүссэн рельеф зэргийг зураглан тогтооно. Уул уурхайн үйлдвэрийн нөлөөндтал газар, голын голдирол, татам, дэнжүүдийн экологийн өөрчлөлтөд орсон талбайгтодорхойлж, хэтийн өөрчлөлтийн прогнозыг гаргах шаардлагатай. Уул уурхай, эрчимхүчний үйлдвэрүүдийн нөлөөгөөр өөрчлөгдөж болох геоморфологийн элементүүдийг
  • 50. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он50“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББхуримтлалын, хуримтлал-идэгдлийн, элэгдэл-идэгдлийн гэсэн 3 үндсэн рельефээрангилан авч үзээд дотор нь татам, дэнж, хажуу, орой гэж ялган экологийн өөрчлөлтөдөртөгдөх байдлаар зураглаж үнэлгээ өгөх нь зүйтэй.Рельефийн ажиглалт, шинжилгээг байгаль орчны үнэлгээний хээрийнсудалгааны явцад маршрутын аргаар явуулдаг. Геоморфологийн ажиглалт, харьцангуйөндрийн хэмжилт, топозураг, агаар сансрын зургийг ашиглан газрын гадаргын хэлбэрдүрс, геоморфологийн элементүүд, тэдгээрийн өртөмтгий байдлын ангиллыг тогтооно.Рельефийн гарал үүсэл, үүссэн хугацаа, хучаас болон үндсэн чулуулгийн бүрдүүлж буйрельефийг тогтооно.Алтны шороон орд нь голын хөндий, олон жилийн болон улирлын цэвдэгтархсан бүс нутагт байрладгийг харгалзан голын хөндийн хэлбэр, татам, дэнжийн урт,өндөр, өргөн, талбай, тэгш налуугийн байдал, дэнжийн мөргөцөг, гол, намаг, үлдэгдэлгол, нуурын хэмжээ, бүтэц, цэвдгийн бөөрөг, гидролакколит зэрэг байгалийн төрхөөрбайгаа рельефийг зураглаж, экологийн өөрчлөлтөд өртөмтгий байдлаар ангилна.4.3.2 Гидрогеологийн судалгааны аргаБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний хүрээндгидрогеологийн судалгаа хийхэд геоботаникийн болон гидрологийн ажиглалтсудалгааг гидрогеологийн зураглалын явцад тавигддаг шаардлагын дагуу явуулаххэрэгтэй. Гидрогеологийн хээрийн ажиглалт, судалгаа нь тухайн төслийгхэрэгжүүлснээр газар доорхи усны нөөцөд учруулах нөлөөлөлд өртөгдсөн болонөртөмтгий байдлыг үнэлэх гол аргын нэг болно.Гидрогеологийн хээрийн ажиглалт, судалгааг маршрутын шугам, ажиглалтынцэгийн бичлэг хийх хэлбэрээр голын хөндий, нам дор газар, уулын хажуу, асга зэргийгхамруулан явуулна. Гидрогеологийн маршрутын чиглэл, маршрутын шугамынхоорондох ажиглалтын цэгүүдийн зай нь уул уурхайн олборлолт явуулж буй карьер,овоолгын хэлбэр, хэмжээ, карьерын хана, ѐроолд газар доорхи ус илэрсэн эсэх, үүсмэлболон байгалийн рельефийн ээлж дараалан тогтсон байдал зэргээс хамаарна.Маршрутын шугамыг карьер, овоолгыг огтолсон болон дагасан чиглэлээр тогтоож,карьерын ухсан хэсгийн хана, ѐроолыг бүрэн хамарч судалж чадсан байхаар сонгоххэрэгтэй. Гидрогеологийн маршрутын судалгааны үр дүнд уул уурхайн үйлдвэрлэлийнүйл ажиллагаанд өртсөн газар доорхи ус шинээр илэрч нуур, гол, горхи, булаг үүссэнэсэх, худаг, цооногийн байршил, усны гидравлик, динамик зүй тогтлын тоонүзүүлэлтүүд, газар доорхи усны найрлага, балансын өөрчлөлт зэргийг нарийвчлантогтооно.Карьер, овоолгыг огтолсон болон дагасан маршрут нь газар доорхи усны тэжээл,хуримтлал, хөлийн бүсийг ялган тогтоох, төслийн байрлал аль бүсэд хамаарч байгаагтогтоох, төслийн үйл ажиллагаанд өртөгдөх байдлын зэрэг хэмжээг тогтооход голүүрэг гүйцэтгэнэ. Газар доорхи усны хуримтлал, хөлийн бүсийн талбайн экологийнөөрчлөлтөд өртөгдсөн хэмжээгээр их өртөгдсөн (30 ба түүнээс дээш хувь), дунд зэрэг
  • 51. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он51“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББөртөгдсөн (10-30 хувь), бага өртөгдсөн (10 хувиас бага) гэж үнэлэн I, II, III зэрэг гэжангилна.Гидрогеологийн маршрутын судалгаанд газрын доорхи усны тархалт,хөдөлгөөний зүй тогтол, тэжээгдлийн нөхцөлийг ажиглан тодорхойлж аль болохтөслийн үйл ажиллагааны нөлөөлөлд өртөх бүх талбай, талбайн хэмжээнд байрлах устцэгүүд, усны илэрцүүдийг хамруулан хийх хэрэгтэй. Гидрогеологийн маршрутыншугамын дагуу тодорхой цэгүүдэд ажиглалт хийж тэмдэглэл хөтлөн ажиглалтыгтасралтгүй маягаар явуулах шаардлагатай.Булгийн ундаргыг тодорхойлохБулаг, шанд, намгийн байршлыг топо болон агаар, сансрын зураг, координаттодорхойлогч (GPS), уулын компас зэргийг ашиглаж үнэн зөв тодорхойлох нь чухал.Булаг, шандын усыг цэнгэг, бохирдолтой, халуун, хүйтэн, байнгын юмуу түр урсацтайбайдлаар нь ангилж болохуйц хээрийн ажиглалт, судалгааг хийдэг. Булгийн ундаргыгтодорхойлох олон арга байдгийн зарим хамгийн энгийн аргыг дор үзүүлэв:1. Шавхалтын аргаар булгийн ундаргыг тодорхойлоходtnVQX гэсэн томьѐог ашиглана.Энд: V- шавхалт хийсэн савны эзлэхүүн, л (дотор эзэлхүүн тодорхой буюу шуудхэмжиж тогтоож болох хувин, аяга, консервны хоосон лааз, чанамал жимснийсав г.м гарын дорхи сав суулгыг ашиглаж болно)n- саваар хутгаж шавхсан тоо,t- шавхалтын эхнээс дуусах хүртэл нэг ээлжийн хугацаа, сек2. Ус халиагчаар булгийн ундаргыг хэмжиж тодорхойлоход ус халиагчийггурвалжин, трапец, тэгш өнцөгт хэлбэрээр модоор хээрийн нөхцөлд хийж ашиглажболно.Гурвалжин хэлбэрийн ус халиагчаар булгийн ундаргыг дараахь томъѐогоортодорхойлно.hhQ 24.1Энд: h-халиагчаар гарч буй усны зузаанТрапец хэлбэрийн ус халиагчаар булгийн ундаргыг дараахь томъѐогоортодорхойлно.hbhQ 86.1Энд: Q-ундарга, м3/с,b- босгын өргөн, мh- босгоор урсаж буй усны зузаан, мУс халиагчаар булгийн ундаргыг тодорхойлдог арга нь бага ундаргатай булгийнхувьд тохиромжтой, үнэмшил сайтай байна.
  • 52. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он52“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ3. Хөвүүрийн аргаар булгийн ундаргыг тодорхойлох арга нь хамгийн өргөнхэрэглэгддэг. Голдирлоор урсгал ажиглагдаж буй ундаргатай булгаас эхлээд томоохон(1000 л/с хүртэл) ундаргатай булгийн урсацыг тодорхойлоход ашиглаж болдог энгийнарга бөгөөд мэргэжлийн олон янзын лавлах сурах бичгүүдэд уг аргын аргачлалыгбичсэн байдаг учир мэргэжлийн экспертүүд өргөн ашиглах боломжтой.Эргэлдүүлэгчийн аргыг их ундаргатай булгийн ундарга гол, горхи, мөрний урсац(өнгөрөлт)-ыг тодорхойлоход хэрэглэдэг.Өмнө хийгдсэн гидрогеологийн хайгуулын үед тогтоосон худаг, цооногийнусны ундарга, түвшингийн бууралтын хэмжээг байгаль орчинд нөлөөлөх байдлыннарийвчилсан үнэлгээний хээрийн судалгааны явцад хийсэн хэмжилтийн үр дүнтэйхарьцуулах замаар усны нөөцийн хомсдол, чанар найрлагын өөрчлөлтийг тогтооно.Гидрогеологийн хээрийн судалгааны ажлын үед уст цэгийн бичиглэл хийх, уснысорьц авах, уст цэгийн туршилт, усзүйн хэмжилт хийхэд ШУТИС-ийн Геологи, газрынтосны сургуулийн профессор Н.Батсүхийн “Хээрийн гидрогеологи” номонд тусгагдсанаргачлалыг мөрдөн ажиллах нь зүйтэй.4.3.3 Хөрсний судалгааны аргаБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний хээрийнсудалгааны үед хөрсний морфологи шинж чанарыг тодорхойлох болон хөрсний дээжавах зорилгоор үндсэн ба хагас зүсэлт, ухалт зэргийг хийнэ. Үндсэн зүсэлт нь 1.0-1.5 мхүртэл гүнтэй байдаг бол хагас зүсэлт нь 50-80 см байна. Хөрсний зүсэлт хийх газар ньтухайн газар орны нийтлэг хэв шинжийг бүрэн төлөөлж чадах газар байх ѐстой. Жишээнь: татмын төв хэсэг, хажуугийн дунд хэсэг гэх мэт. Хөрсний морфологи шинжийнбичиглэлийг хийж дууссаны дараа давхарга тус бүрээс дээж авна. Дээжний хэмжээойролцоогоор 0.5 кг орчим байх бөгөөд зүсэлтийн дугаар, дээж авсан гүн гэх мэттэмдэглэл бүхий шошгыг дээжинд хийнэ.Хөрсний бохирдол болон агрохимийн судалгаанд холимог дээжийг авдаг.Холимог дээж нь тодорхой талбай бүхий дэвсгэр нутгийн төлөөлөл байдаг. Жишээ нь:10 га тариалангийн талбай, уурхайн хүнд машин механизмын зогсоол талбай, хүчтэйэвдрэлд орсон газар гэх мэт. Тухайн газрын янз бүрийн цэгүүдээс хөрсний дээжийг авчхолиод нэг дээж болгосныг холимог дээж гэнэ. Дээж авах гүн 3-5 см эсвэл 0–10 см байхбөгөөд дор хаяж 10–аас доошгүй цэгийн дээжийг нэг холимог дээж болгоно.Хөрсний зүсэлтийг хийхэд байгаль газарзүйн онцлогоос хамааруулан 5 зэрэглэлдхуваана. Зэрэглэл бүрт хөрсний зүсэлт хийх талбайн хэмжээ янз бүр байдаг. Хээрийнсудалгааны үед хөрсний зүсэлт хийхдээ дараахь хүснэгтэд заасан үзүүлэлтүүдийгбаримтална.
  • 53. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он53“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББХүснэгт 5. Газрын гадаргуугийн төрлөөс хамаарч хөрсний 1 зүсэлт хийх талбайн хэмжээХөрсний зураглалынмасштабХөрсний зүсэлт хийх талбайн хэмжээ зэрэглэлээрI II III IV V1:5000 10 8 6 5 41:10000 25 20 18 15 101: 25000 80 65 50 40 251: 100 000 600 500 400 300 150I -Хээр болон цөлөрхөг хээрийн бүсийн талархаг газар хамаарнаII - Хээр болон цөлөрхөг хээрийн бүсийн бага зэргийн гадаргуугийн хэрчигдэлтэй талбайхамаарнаIII -Ойт хээрийн болон хээрийн бүсийн долгиорхог гадаргуутай, янз бүрийн хурдас чулуулгаастогтох хөрсний олон янзын хэв шинж хамаарна.IV -Ойн бүс өндөр уулын болон тэгш гадаргуу багатай хэрчигдэх ихтэй газар орно.V – Уулархаг газар, ойн бүсийн маш их хэрчигдэл бүхий газрйн гадаргатай нутаг хамрагдана.Хээрийн судалгааг явуулахдаа тухайн газар нутгийн онцлог, газар ашиглалтынхэлбэр, эдэлбэрийн төрлийг харгалзан мониторингийн цэгүүдийг сонгон авна. Энэцэгүүд нь үл хөдлөх хатуу цэг бүхий газар байх ба тухайн цэгээс 3 зүгт трансектхэмжилтүүдийг 20 м зайд хийнэ. Суурьшлын бүс нутагт хэмжилт хийх газар нутгийнхүрэлцээ багатай тохиолдолд трансектийг нэг чиглэлийн шулуунд хийх боломжтой.Трансектийн дагуу бичиглэл үйлдэхдээ хөрсний гадаргын байдал, хөрсний өнгө,ургамалан бүрхэвчийн байдал, чулуужилт зэргийг трансектийн дагуу 50 см тутамдтэмдэглэнэ. Үүнд:Трансектын дагуу тааралдах хөрсний өнгө, гадаргуугийн төрх байдлыгтодорхойлж тусгай хүснэгтэд бичнэ.Ургамлан нөмрөгийн бүрхэц, зүйлийн бүрэлдэхүүн, тусгаг бүрхэц зэргийгхамруулна.Хөрсний чулуужилтын байдлыг тодорхойлно.Хөрсний эвдрэлийн байдлыг тогтооно.4.3.4 Ургамлан нөмрөгийн судалгааны аргаБайгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний хээрийнсудалгааны үед ургамлан нөмрөгийн тархалт, бүрэлдэхүүн, хэвшинж, төрөл зүйлийнбүтцийг тодорхойлохын тулд ажиглалт, судалгааг хийнэ.Ургамлан нөмрөгийн хучилтын хэмжээг тогтоохУргамлан нөмрөгийн хучилтын хэмжээг тогтоох нүдэн баримжааны,геоботаникийн гэх мэт олон арга байдгаас үйлдвэрлэлийн нөхцөлд нүдэн баримжааныаргыг өргөн хэрэглэдэг. Үүний гол зорилго нь ургамлан нөмрөгийн биомасс үүсгэхчадамж буюу ургамлан нөмрөгийн биет хэмжээг тодорхойлох явдал юм. Тодруулбал,нэгж талбайд бүрэлдэх ургамлын биомассын гарц гэдэг нь үйлдвэрлэлийн утгаарааургацын хэмжээ бөгөөд биомасс үүсэх хэмжээгээр тухайн орчны бодисын эргэлтийнхэмжээг үнэлэхэд хучилтын проектын аргыг тоо-жингийн аргатай зэрэгцүүлэн хэрэглэхнь тохиромжтой.
  • 54. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он54“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББА. Ургацыг тодорхойлох хучилтын проектын аргаЭнэ нь нүдэн баримжааны арга бөгөөд энэ аргаар нэгж талбай дахь ургамлынбиомассын хэмжээг баримжаалан тогтоохоос гадна нийт ургамлан нөмрөгийгбүрдүүлэгч доминант гишүүдийн хувь оролцоог тогтоох боломжтой. Ургамланнөмрөгийн хучилтыг проектын аргаар тогтооход үнэлгээнд хамрагдах талбайгбүхэлчилсэн байдлаар хяналтад авч зураглал, бичиглэлийг үйлдэнэ. Уг арга үйлдлийнхувьд цөөн, тооцоолол багатай тул үйлдвэрлэлийн нөхцөлд хөдөлмөрийн бүтээмж ньтоо-жингийн аргатай харьцуулбал 10 дахин өндөр болох нь батлагдсан байдгийнзэрэгцээ өөрийн цуглуулсан үр дүнгээр шууд дүгнэлт гаргах чадвартай. Ургамлаархучигдсан талбайг тодорхойлохдоо ургамлын хөгжлийн үе шатыг ургацын гарцадүзүүлэх харьцаатай хамтад нь илтгэдэг онцлогтой.Б. Ургацыг тодорхойлох тоо-жингийн аргаУргамлан нөмрөгийн хучилтыг тоо-жингийн аргаар тодорхойлох ньажиллагааны үйлдэл, тооцоолол ихтэй ч хэт эмзэг экосистемд хэрэглэхэд биологийнбодгалийг бүртгэх, бүтээгдэхүүнлиг гарцыг тогтооход нарийвчлал сайтай үр дүнгөгдөг. Тухайлбал, судалгааны талбайн хэмжээ бага бол уг талбайд ургамлын зүйлийнбүрэлдэхүүн, бүтээгдэхүүнлэг гарцыг нарийвчлал сайтай тогтооход энэ аргыг хэрэглэхболомжтой. Ялангуяа хээрийн талхлагдаж эмзэгшсэн болон угаас эмзэг экосистембүхий бүсэд доминант болон тогтсон биологийн хүмүүнсэг төрөл зүйл, угийн тачирсийрэг ургамлан нөмрөгийн ядмаг унаган төрхийн нөхөн сэргэх чадвар сул байх тулхожмын үр дагаврыг сайтар тогтоох үүднээс цөөн нэр төрлийг нарийвчлал сайтайтогтоох шаардлага гардаг. Тийм тохиодолд нэг талаас ургамлан нөмрөгийн нөхөнсэргэх чадварын сул талыг, нөгөө талаас биологийн ховор, эмзэг бодгалийн үүргийгтодотгон үнэлэхэд үр дүнг түлхүү чиглүүлэх зорилгоор хэрэглэхэд тохиромжтой байхталтай.Ургамлан нөмрөгийн төрөл, зүйлийн бүрэлдэхүүнийг бүртгэхАжиглалтын цэгүүд нь талбайн үзүүлэлтийг ерөнхийлөн төлөөлж чадахуйцсонголттой байх нь төсөл хэрэгжих талбайн хэмжээнд ургамлан нөмрөгийн гарц,зүйлийн бүрэлдэхүүнийг бүрэн хамарч, судлан тогтооход ихээхэн үүрэгтэй.Хүснэгт 6. Ургамлан нөмрөгийн гарц, зүйлийн бүрэлдэхүүнийг бүртгэх загвар№ Ургамлын зүйлийн нэрАжиглалтын цэгүүд Ажиглал-туудыннийлбэрЦэгийнтооДундажүзүүлэлт1 2 ......... NНийт бүрхэц, хувь1 Юлдэн тарваган шийр2 Буриад хонин зажлуур3 ................ гэх мэтАжиглалтын цэгүүдийг зөв аргачлалаар сонгож, ургамлан нөмрөгийн зүйлийнбүрэлдэхүүн, тэдгээрийн тохиолдцын арвийн хэмжээ, ургацын гарцыг тогтоох арга ньзүйлийн бүрэлдэхүүн, ургамал зүйн бичиглэлийг зөв хийж, нэр төрлийг тодорхойлоход
  • 55. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он55“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББмэргэжлийн хандлагад зайлшгүй тулгуурлана. Ургамлын бүрэлдэхүүний нэр төрлийгсудлах, талбайн хэмжээнд гаргахад ажиглалтын цэгүүдийг сонгох дараахь аргуудыгхэрэглэнэ.А. Санамсаргүй аргаАжиглалтын цэгүүдийг сонгох санамсаргүй арга нь суурь судалгаа нэлээд сайнхийгдсэн, харьцуулан ашиглах боломжтой орон зайд үйлдлийг багасгаж, хөдөлмөрхөнгөвчлөх зорилгоор ашиглахад тохиромжтой. Энэ арга нь томоохон хэмжээнийталбайд цөөн цэг сонгох шаардлагатай тохиолдолд хэрэглэгдэнэ. Экосистемийн бүтэцсул, гишүүдийн нэр төрөл цөөн, элэгдэл, эвдрэлд нэрвэгдэмтгий орон зайд энэ аргааражиглалтын цэгүүдийг сонгох нь элбэг байдаг. Судалгааны нийт талбайг ажиглалтхийх нэгж талбайн хэмжээнд харьцуулж ажиглалтын цэгүүдийн тоог гаргана.N = St / SaЭнд, N – ажиглалт хийх цэгийн тооSt – олборлолтын нийт талбайн хэмжээ, гаSa – ажиглалтын нэг цэгийн төлөөлөх талбайн хэмжээ, гаХээрийн судалгааны үед санамсаргүй аргаар сонгох ажиглалтын цэгүүдийн тоогбайгалийн бүс, газар ашиглалтын нөхцөл, эдийн засгийн бүсчлэлээс шалтгааландараахь байдлаар тоолох нь тохиромжтой. Үүнд:Ойт хээр, хээрийн бүсэд:а. Унаган төрхөөрөө хадгалагдсан орон зайд 2.0-2.5 га-д 1 цэгб. Ердийн даацтай бэлчээрийн орон зайд 1.5-2.0 га-д 1 цэгв. Талхлагдсан, эвдэрсэн орон зайд 2.5-3.0 га-д 1 цэгг. Судалгааны бага талбайд дунджаар 3-5 цэгГовь болон цөлийн бүсэд:а. Унаган төрхөөрөө хадгалагдсан орон зайд 0.5-1.0 га-д 1 цэгб. Ердийн даацтай бэлчээрийн орон зайд 1.0-1.2 га-д 1 цэгв. Талхлагдсан, эвдэрсэн орон зайд 1.5-1.6 га-д 1 цэгг. Судалгааны бага талбайд дунджаар 3-5 цэгБ. Диагналын аргаҮйлдвэрлэлд харьцуулалт хийх боломж багатай, суурь судалгааны үндсэнмэдээлэл хомс орон зайд экологийн эрсдлийг багасгах үүднээс системтэй үйлдэл бүхийдиагналын аргыг хэрэглэх нь оновчтой. Диагналын арга нь судалгаанд хамрах талбайнзураг дээр ажиглалтын цэгүүдийг диагналдан байршуулсан байх ба үйлдлийг тэртөлөвлөлтийн дагуу хийж гүйцэтгэх аргачлал юм. Диагналын арга нь ажиглалтынцэгүүдийг талбайд жигд тараан байршуулснаараа талбайг системтэйгээр хамруулж,үгүйсгэлийг бууруулдаг сайн талтай. Диагналын аргыг хэрэглэж байгаа тохиолдолдажиглалтын нэг цэгийн төлөөлөх талбайн хэмжээг санамсаргүй аргынхаас 20-50хувиаар бууруулан тооцоолж болно.
  • 56. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он56“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ4.3.5 Амьтны аймгийн хээрийн судалгааны аргаАмьтны аймгийн хүрээнд тухайн бүс нутагт оршин амьдарч буй зүйл эсвэлбүлэг (бүлэг гэдэгт нугаламт амьтан, нугаламгүй амьтан гэх мэтээр ангилахын зэрэгцээ,хөхтөн, шувуу, хоѐрнутагтан, мөлхөгч, загас гэх мэтээр нугаламт амьтны ангиллынбүлгийг хамааруулан хэлж буй) организмын монгол орны дэвсгэр нутгийн хүрээндбайгаа өнөөгийн тархац, популяцийн тоо толгой, нягтшлын төлөв байдал, шүтэжамьдрах орчин, орших байгалийн бүс, бүслүүр, тухайн экосистемд эзлэх байр суурьзэрэг тулгуур үзүүлэлтийг тойм болон нарийвчилсан түвшинд тодорхойлох нь машчухал. Биологийн олон янз байдлыг тэтгэх, хамгаалах, түүнд хүний үйл ажиллагаагаарүзүүлэх сөрөг үр дагаврыг сааруулах чиглэлтэй алив менежментийн шинжлэх ухааныүндэслэлийг боловсруулахад амьтны аймаг, тусгайлан сонгосон бүлэг организмынбүлгэмдэл эсвэл популяцийн зүйлийн олон янз байдал, түүний дэлхийн болоод бүснутгийн ховордлын зэрэг, тоо толгой, нягтшил зэрэг үзүүлэлтийн тоон утга зайлшгүйшаардлагатай.Монгол орны нугаламт амьтны зүйлийн тархац, идээшил, амьдрах орчин,дэлхийн болон бүс нутгийн ховордлын үнэлгээг Олон улсын байгаль хамгаалаххолбооноос эрхлэн гаргасан шалгуураар үнэлж, эмхтгэн хэвлүүлсэн Монгол улсынхөхтөн амьтны Улаан данс болон Монгол улсын хөхтөн амьтны хамгааллынтөлөвлөгөөний эмхтгэл зэрэг эх сурвалжийн мэдээллийг ашиглан тогтоох боломжтойюм. Харин тухайн сонгосон уул уурхайн эдэлбэр газрын явцуу хүрээнд байршинамьдарч буй бүх бүлэг амьтдыг нэгдмэл аргаар үнэлэх боломж нэн хязгаарлагдмал, бүрболомж ч үгүй.Газрын хөрс шүтэж орогнон, харьцангуй суурин амьдардаг жижиг хөхтөнамьтан болох тарвага, зурам, чичүүл, элдэв зүйл оготно, огдой, алагдааганы овгийнзүйл, шишүүхэй гэх мэт зүйлийн олон янз байдлыг цэгэн буюу тодорхой сонгосон нэгга талбайд элдэв төрлийн амьд баригч ашиглан барилт хийх, мөн ялгаатай амьдрахорчныг дамнуулан зурвас газарт шугаман трансектын аргаар амьд баригч байршууланбарих-тэмдэглэх-давтан барих аргаар тус тус судалж болно. Үүний зэрэгцээ, тухайнамьтны амьдралын хэлбэр, үйл ажиллагааны ул мөр зэрэг илрэх шинж, хэлбэртүндэслэн дам аргаар зарим зүйлийн олон янз байдал, нягтшлыг тоймлон үнэлэхболомжтой. Жишээ нь, үлийн цагаан оготно, дагуур огдой, шар чичүүл, монгол чичүүл,хэргэлзий оготно гэх мэт бүлээр нэг дор хамт амьдардаг жижиг хөхтөн амьтны олоннийлмэл нүхтэй үлийн нэг талбай дахь тоог ашиглан тэдний нягтшлыг үнэлэхжишээтэй. Монгол болон Алтайн тарваганы нэгж талбай дахь ичээ нүхийг тоолохзамаар мөн нягтшлыг үнэлж болох юм.Мах идэшт болон туруутан амьтдын судалгааны аргаТарваганы орхисон эзэнгүй нүхэнд орогнодог хярс, өмхий хүрэн, мануул, доргозэрэг мах идэшт амьтдыг бүрэнхий, шөнөөр гөрөөлөх үед нь машин техниктсуурилуулсан тусгал сайтай тусгай гэрэл ашиглан тодорхой замнал дагуу илрүүлэнтоолдог. Мөн энэ аргаар үнэг, чоно, бор туулай, алагдааганы олон зүйл, дэлдэн болондагуур зараа зэрэг бүрэнхий, шөнийн идэвхтэй зүйл амьтдыг зурвас шугаман замналын
  • 57. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он57“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББаргаар тоолоход зохистой байдаг. Ой хөвч, шугуй зэрэг харууц хязгаарлагдмал газарнутагт цасан бүрхүүл тогтсон хүйтний улиралд мөрөөр тандаж, ямар зүйл туруутан,мах идэшт амьтан, ямар нягтшилтайг тоймлон үнэлж болно. Харин дулааны улиралдамьдралын ул мөр болох хоргол, баас, хэвтэр, идэш тэжээлийн үлдвэр, эзэмшилнутгийн хаяг зэргээр дам илрүүлэх боломжтой. Өндөр уулын туруутан аргаль, янгирыгороо хөөцөө, үржлийн улиралд Х сарын дундаас XI сар шувтрах үе болон амьтадцугларч, бөөгнөрсөн үед шууд ажиглах аргаар судалгаа хийхэд тохиромжтой. Говь,цөлийн туруутан хулан, хар сүүлт зээр, бөхөнгийн популяцийг мөн үржлийн үедхарьцангуй бөөгнөрч сүрэглэх хугацаанд ажиглавал зохистой. Харин хулангийн үлэмжтом сүрэг бүрэлдэх намрын улиралд ажиглалт хийвэл илүү бодитой судалгаа гарна.Эсвэл хулан усанд орж умдаалдаг говь, цөлийн хайлааст сайрын татаал, задгай булаг,шанд, тойром, нуур орчимд тооллого, ажиглалт хийвэл илүү үр дүнтэй.Шувууны ажиглалт, судалгааны аргаТухайн газар нутгийн шувууг мөн адил тодорхой цэгт ажиглах эсвэл зурвасгазарт замналаар, явган эсвэл машин техникээр явж, хоѐр тал (хоѐр ажиглагч нэг нэгталыг хариуцан авч, өөрийн оногдсон талд 0-200 м хүртэлх зайд буй шувуугнайдвартай тодорхойлох)-д ажиглагдсан шувууг тоолж, замналын нийт туулсан зайгажиглалт хийсэн хоѐр талын 200 м, нийт 400 м талбайг тооцон харьцангуй нягтшлыгтооцоолно. Ой хөвч, голын шугуй зэрэг харууц хязгаарлагдмал газарт цэгэн байршлынарга тохиромжтой байдаг. Гэвч ажиглагчаас шувууг дуугаар нь яв цав тодорхойлжчадах ур чадвар, туршлага шаарддаг.Цэнгэг усны загасны судалгааны аргаТухайн голын голдирлын тодорхой хэсэгт дээж талбай сонгож, “цахилгаанбороохойн арга”-аар тэр орчмын загасыг хүчдэлээр цохиулж, түр муужруулан хөвүүлэнбарьж тоолоод буцаан тавьж, зүйлийн олон янз байдлыг илрүүлэх арга маштохиромжтой.Нугаламгүй амьтдын бүлэгЗүйлийн олон янз байдал хамгийн баялаг, тоо толгойн элбэгшил нэн их,амьдралын хэлбэр маш олон янз энэ бүлэгт тохирох нийтлэг арга мөн нэлээдхязгаарлагдмал. Газар, хөрс шүтэж амьдардаг, хамгийн түгээмэл бүлэг хатуу далавчитшавж буюу цохын бүлгийн амьтдыг тухайн эдэлбэр газрын хүрээнд дээж талбайгсонгож, зурвас шугаман болон цэгэн трансектын аргаар жижиг хуванцар аяга газарухан суулгаж, формалины сулруулсан уусмал хийж, шавж дуудаж барьдаг аргатүгээмэл хэрэглэгддэг.
  • 58. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он58“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББ4.4 Боловсруулалтын үе шат4.4.1 Байгаль орчны төлөв байдлын судалгаа, үнэлгээТөсөл хэрэгжих газрын байгаль орчны төлөв байдлыг тодорхойлохоос гаднафизик, биологи, нийгэм-эдийн засгийн нөхцөл байдал, түүний дотор төсөл хэрэгжижэхэлснээр байгаль орчинд гарах аливаа өөрчлөлтүүдийг тогтооно. Түүнчлэн төсөлтэйшууд холбоогүй боловч, төсөл хэрэгжүүлэх газарт одоо явагдаж буй болон цаашидхэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй аливаа төслийн үйл ажиллагааг харгалзан үзнэ.Байгаль орчны суурь судалгааны ажлын хүрээнд байгаль орчны суурь нөхцөлбайдлын талаархи мэдээллийг цуглуулж, газар дээр нь ажиглалт, судалгаа хийх,хээрийн болон суурин нөхцөлд лабораторийн шинжилгээ хийж, урьд хийсэн олонжилийн судалгааны материалтай харьцуулан дүгнэлт гаргах ажлууд хийгдэнэ. Байгальорчны цаашдын төлөв байдлыг тооцон үзэхдээ хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй төслийнүргэлжлэх нийт хугацааны туршид гарч болох өөрчлөлтийг байгаль орчны суурьсудалгааны үр дүнд тулгуурлан тогтооно. Байгаль орчны төлөв байдлын талаархимэдээлэл нь түүний эх үүсвэр, олдоц, чанараас хамааран олон янз байдаг.Уул уурхайн төслийн байгаль орчны суурь судалгааг хийхэд “Байгаль орчныгхамгаалах тухай”, “Ашигт малтмалын тухай”, “Газрын хэвлийн тухай”, “Байгаль орчнынөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай” хуулиудын шаардлагад нийцүүлэн доорхисудалгаа шинжилгээ, сорилт туршилтуудыг хийж гүйцэтгэнэ.Ашигт малтмалын олборлолт, боловсруулалтын явцад газар, түүний хэвлийд иххэмжээний эвдрэл үүсгэх, байгаль орчныг бохирдуулах, ландшафтын дүр төрхийг эрсөөрчлөх, экосистемийн хоорондын харилцан уялдаа холбоо, үйлчлэл хамаарлыгалдагдуулах үйл ажиллагаа явуулдаг. Хүний үйл ажиллагааны улмаас байгаль-газарзүйнхам бүрдэл болох геоморфологи, геологи, гидрогеологи, гидрологи, хөрс, цэвдэг,ургамалан бүрхэвч гэмтэж, зохиомол ландшафт үүсгэхийн зэрэгцээ амьтны аймаг,байгалийн болон түүх, соѐлын дурсгалт зүйлсийг устгах зэргээр сөрөг нөлөөлөлд өртөхтул дээрх элемент тус бүрийн хувьд нарийвчилсан судалгаа явуулах шаардлагатайбайдаг.Геоморфологи. Төсөл хэрэгжих орчны хотгор, гүдгэрийн үндсэн шинж, хөгжил, төрөлзүйл, үйл явц, хөгжил хувьсал, эерэг, сөрөг хэлбэр, морфологи бүтэц, инженер-геоморфологийн тогтоцод үзүүлж буй аж ахуйн үйл ажиллагаа, үр дагаврыг илрүүлжзураглана.Геологийн тогтоц. Төслийн үйл ажиллагаанд хамрагдах талбай орчмын геологийнтогтоц, стратиграфи, чулуулгийн бүтэц, түүхэн хөгжил, нас, тектоник структур, ашигтмалтмал, геологийн дэлгэрэнгүй зураг, зүсэлтүүдийг харуулсан зураг схемүүд үйлдэнэ.Гидрогеологийн нөхцөл, газар доорхи усны нөөц, чанар, горим, усны бохирдол. Тухайнтөсөл хэрэгжих байршил нь гидрогеологийн региональ зүй тогтлын хувьд альдүүрэгчлэлд хамаарах, тухайн ай сав, бүс, массивын онцлог, төслийн байршил нь
  • 59. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний аргачилсан заавар 2009 он59“Байгаль орчны үнэлгээ эрхлэгчдийн холбоо” ТББгазрын доорхи усны тэжээгдлийн муж, усан хагалбар буюу усны урсац бүрэлдэх эххэсэгт, усны хуримтлалын бүсэд, хөлийн бүсийн хэсэгт хамаарах эсэх, тухайн орчиндтархсан ус агуулагч тектоник хагарал, үе давхаргуудын геологийн насны дараалал,байршлын зүй тогтол, тэдгээрийн коллектор шинж чанар, агуулагдаж байгаа усныгидравлик шинж чанар, газрын доорхи усны хөдөлгөөний болон нөөцийн тоонүзүүлэлтүүд, химийн найрлага, чанар, төслийн үйл ажиллагаанаас үүсч болзошгүйбохирдол, нөөц горимд үзүүлэх нөлөөллийн нөхцөл зэргийг судалж гидрогеологийндэлгэрэнгүй зураг, зүсэлтүүдийг харуулсан зураг схемүүд үйлдэнэ. Шаардлагатайтохиолдолд гидроизогипсийн зураг, бохирдлын тархалтын зураг зэрэг тусгай зураг,схем үйлдэнэ.Гадаргын ба газрын доорхи усны харилцан нөлөөлөл. Тухайн төсөл хэрэгжих байршилдгадаргын ус, газрын доорхи ус хоорондоо шууд болон шууд бус холбоотой байгаа эсэх,төслийн үйл ажиллагаанаас аль нэгэнд сөрөг нөлөөлөл үзүүлэхэд нөгөөдөө хэрхэннөлөөлөх нөхцөлийг нарийвчлан судлана.Уур амьсгал, агаар орчин. Нутаг дэвсгэрийн уур амьсгалын үндсэн онцлог, агаарынтемпературын сар, улирал, жилийн дундаж, хамгийн их, бага температурын дундажутга, нарны цацраг, инсоляци, үнэмлэхүй ба харьцангуй чийг, хур тунадас, цасанбүрхүүл, түүний жил, улирлын хуваарилалт, салхины эрчим, зонхилох чиглэл, хурдзэрэг үндсэн үзүүлэлтийг олон жилийн ажиглалтын материалд тулгуурлантодорхойлохын зэрэгцээ цаг уур, уур амьсгалын нөхцөл нь хүн, амьтны аж байдал,үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа болон байгалийн бусад хам бүрдэлд хэрхэн нөлөөлөхийгтогтооно. Ялангуяа тухайн орчинд явуулж буй үйл ажиллагааны улмаас агаар мандалдүзүүлэх хортой нөлөөлөл /т