RAIGAME nº11

REVISTA DE ARTE, CULTURA E TRADICIÓNS POPULARES nº 11 Novembro de 2000 ESPECIAL XUDEUS NA GALIZA . ESCOLA PROVINCIAL DE DANZAS AGRUPACIÓN CASTRO FLOXO

ESPECIAL XUDEUS NA GALIZA Presentación páx. 5 Carlos Barros Xudeus galegos na baixa idade media páx. 6 José Ramón Estévez Gloria de Antonio Rubio índice páx. 20 A presencia xudía en Allariz Antonio Blanco Rodríguez A historia do pobo xudeu e o seu reflexo páx. 28 no urbanismo de Allariz Mª Ángeles López Cortiñas Cristina Varela Barrios A comunidade xudía de Ourense na idade media páx. 34 Anselmo López Carreira Abrahan de León: aproximación á vida páx. 46 dun xudeu en Ourense no século XV Gloria de Antonio Rubio Apuntes sobre os xudeus de Monforte páx. 58 Felipe Aira Pardo PORTADA: Debuxo Os xudaizantes de Ribadavia páx. 74 de Luís Cid José Ramón Estévez Pérez Novos documentos sobre a xudería páx. 88 e a sinagoga de Ribadavia Carlos Barros Gregorio Casado

REVISTA DE ARTE, CULTURA E TRADICIÓNS POPULARES Dirección Mariló e Xulio Fernández Senra Secretaría Fco. Javier Álvarez Campos Cooperación Artística Luís Cid Colaboración Especial José Ramón Estévez Pérez Embaixada de Israel Concello de Allariz Concello de Ribadavia Concello de Monforte de Lemos Edificio Simeón Centro de Estudios Medievais de Ribadavia Icono Raigame (contraportada) Tomás Vega Pato Coordenan Escola Provincial de Danzas Agrupación Castro Floxo Edita Deseño e Realización infográfica Xosé Lois Vázquez & Nicole Carpentier, S.C. Todas aquelas persoas que teñan interese en publicar artigos ou traballos nesta revista poden dirixirse a: RAIGAME Aptdo. 484 Tlf. e Fax 988 249493 32080- Ourense e-mail: escdanza@lander.es web: www.depourense.com Tódolos dereitos de reproducción, adaptación, traducción ou representación dos textos, ilustracións e fotografías están reser- vados, e só poderán ser exercidos por terceiros previa solicitu- de e correspondente permiso dos editores ou dos autores.

O pasado xudeu de Galicia non é do na súa historia urbana medieval, Sobre os xudeus de Allariz escribe aínda abondo (re)coñecido, tanto escribe sobre a comunidade xudía de xeito monográfico Antonio pola memoria das xentes como por de Ourense na Idade Media: fon- Blanco Rodríguez, ensinante, histo- parte dos historiadores que nos dedi- tes, colocación, número, profesións, riador e concelleiro de Cultura, camos á investigación e á docencia vida interna, etc. O que fai da resumindo de maneira clara as en universidades e no ensino medio, ourensá a xudería medieval galega aportacións da historiografía e da se comparamos co avanzado nal- mellor coñecida, gracias á docu- tradición local. Traballo que conti- gunhas comunidades autónomas. mentación conservada, que deu núan as arqueólogas María Ánge- lugar xa hai anos ós traballos de les López e Cristina Varela, situando Xesús Ferro Couselo e Benito Trátase dunha eiva da historiografía no plano as tres colocacións sucesi- Fernández Alonso, seguidos hoxe galega que dificultou, ata hai pou- vas da xudería que as tradicións en día, cunha metodoloxía actuali- co, a toma de conciencia dos gale- oral e erudita foi situando en San zada e máis documentación, por gos sobre a súa ascendencia xudía, Pedro, Socastelo e San Estevo. Anselmo López Carreira, profesor e, polo tanto, sobre a nosa historia de historia medieval na UNED. plural, étnica e relixiosa, conflictiva Felipe Aira, historiador actual de mais tolerante. Monforte de Lemos aporta a esta Gloria de Antonio Rubio, que está a edición de Raigame, sobre xudeus facer a súa tese de doutoramento O punto de inflexión desta situación públicos e xudeus conversos no sobre os xudeus galegos na Idade deficitario foi a celebración, no outo- antigo Reino de Galicia, tres artigos Media, investigación que coidamos no de 1991, do Congreso Interna- de gran interese polas súas referen- vai dilatar significativamente o noso cional “Xudeus e conversos na histo- cias documentais inéditas sobre coñecemento da Galicia xudía, ria”, e a publicación das súas Actas, xudeus medievais, a familia xudai- escribe sobre a “moito nobre perso- por iniciativa do “Centro de Estudios zante dos Gaibor, e as orixes inqui- na” de Abrahám de León, recada- Medievais de Ribadavia”, asocia- sitoriais da tradición que dicía que dor de impostos e prestamista docu- ción cultural que tamén retomou a os xudeus monfortinos azoutaban a mentado entre 1434 e 1479, coren- centenaria tradición da “Festa da Cristo na súa “infame sinagoga”. ta e sete anos repartidos entre Istoria” transformando, co apoio ins- Ourense e Ribadavia, onde foi mor- titucional necesario (local, provincial Por último, damos a coñecer novos domo de Conde de Santa Marta. e galego), a mentalidade de todos documentos sobre a xudería e a nós sobre as nosas orixes xudías. sinagoga de Ribadavia, transcritos Xosé Ramón Estévez, do Centro de polo arquiveiro Gregorio Casado, Estudios Medievais ribadaviense, tei- Iniciativas posteriores en Ponteve- no camiño indispensable de asentar mudo investigador dos xudeus de dra e Monforte amosan que está a a historia e a tradición dos xudeus Ribadavia, escribe sobre os xudai- medrar o interese pola historia galegos sobre datos certos que, zantes de Ribadavia procesados pola xudía de Galicia. unha vez publicados, poidan ser Inquisición, por causa da delación de verificados e interpretados así mes- Jerómino Bautista de Mena no ano Na provincia de Ourense atópanse mo por outros investigadores. 1606: sen dúbida a persecución de tres vilas que foron ben significativas xudeu-conversos máis sonada de no mapa xudeu e xudaizante de En resume, un feixe de traballos que Galicia, e punto de partida dunha Galicia nas Idades Media e haberán de animar os estudios memoria histórica agora reavivada. Moderna: Ourense, Ribadavia e xudeus en Galicia, así como a recu- Allariz, sobre as cales se conservan peración pola sociedade civil e as Xosé Ramón Estévez e Gloria de documentos e tradicións importantes institucións representativas da Antonio redactaron así mesmo, para que permiten investigacións como as memoria silenciada dos nosos esta publicación da Deputación de que hoxe presentamos aquí. antergos. Ourense, unha breve síntese sobre o Carlos Barros escrito ata agora sobre as xuderías Anselmo López Carreira, bo coñe- Universidade de Santiago de Compostela galegas, con especial mención ás cedor dos arquivos da cidade de Instituto de Estudios Galegos tres vilas ourensás antes citadas. Ourense e investigador especializa- “Padre Sarmiento” 5 ~

Biblia Kennicot. A Coruña en 1476. JOSÉ RAMÓN ESTÉVEZ PÉREZ Ver páxina 74. GLORIA DE ANTONIO RUBIO Ver páxina 54. 6 ~

Os Xudeus na Galiza Xudeus Galegos na Baixa Idade Media José Ramón Estévez Gloria de Antonio Rubio INTRODUCCIÓN As referencias documentais reanú- ción algúns autores acudiron a danse,de novo,no século XIV,che- procedimentos indirectos que As fontes documentais dispoñí- gando no século XV ao seu máxi- poderían facilitar un achega- beis para a comunidade galega, mo apoxeo documental, o que mento á realidade demográfica. non permiten precisar con exac- nos permite aproximarnos tanto Yitzhak Baer, Luis Suárez e titude a data da chegada dos ao censo de xudeus galegos como Miguel Ángel Ladero, entre xudeus a Galiza. á súa distribución xeográfica. outros investigadores, coinciden en sinalar que as listas de contri- CENSO DA POVOACIÓN A primeira referencia a xudeus bucións que debían satisfacer os XUDÍA GALEGA vivindo en terras galegas docu- xudeus do reino de Castela en méntase en Celanova no S. X. Con concepto de “cabeza de peito”, posterioridade a esta data desapa- Para tentar un achegamento a “servicio e medio servicio” e recen da documentación practica- calquera aspecto da demografía “servicio de castellanos de mente todas as referencias a medieval, hai que partir da pre- ouro” poden ofrecer datos, en xudeus galegos, a excepción dal- misa de que a documentación nengún caso exactos, pero si gúns datos indirectos a recaudado- que poidera permitir un estudo aproximativos, do número de res que, provintes de Castela, exer- estadístico completo é moi esca- familias obrigadas ao pago de ceron a súa actividade en Galiza. sa.Ante esta falta de documenta- impostos. 7 ~

Os Xudeus na Galiza ou cabeza de familia maior de 20 xudeus no servicio e medio ser- anos, eximindo do tributo ás vicio, sobre datos de 1474 e 1482 A “cabeza de peito” era unha canti- mulleres. e os repartimentos chamados de dade anual que cada hebreo debía castellanos de ouro para a guerra 1 tributar en recoñecemento do Luis Suárez Fernández recolle a de Granada. É esta que segue a señorío real e especial protección contribución das alxamas de continuación: que o monarca lle dispensaba. 1474 1482 1488 1489 1491 O “servicio e medio servicio” era Baiona 450 600 - - - unha cantidade extraordinaria tri- A Coruña con Betanzos, 1.800 1.500 5.098 4.500 4.815 butada por todas as xuderías e no Ribadeo e Pontedeume século XV cobrábase cada ano, Ourense con Monforte, 2.00 1.000 8.770 6.800 13.550 Ribadavia e Allariz esquecendo xa o seu primitivo carácter excepcional, cun mon- tante fixo de 450.000 maravedís. Para atender os gastos da guerra Tendo en conta que a relación zas de familia. Se esta cantidade de Granada, impúxose aos entre contribución e número de se multiplica por 6 (para as fami- xudeus unha contribución cha- veciños nunca é exacta, senón lias xudías sóese aplicar este coe- mada “servicio dos castellanos de meramente representativa, pode- ficiente) obteremos o número ouro”, debido a que se satisfacía ríamos calcular a cantidade de total de xudeus dunha comuni- en dita moeda. En teoría, cada xudeus que vivían en cada unha dade. xudeu maior de vinte anos ou das comunidades citadas. Para elo menor emancipado debía pagar divídese a cantidade a pagar por No caso de Galiza e segundo os un castellano de ouro (equivalen- cada comunidade por 45 marave- datos anteriormente citados, terí- te a 485 maravedís), anque máis dís (canon persoal) obtense así o amos, por exemplo, para o ano tarde se convertiu nunha cantida- número de veciños ou de cabe- 1474 as seguintes cantidades: de fixa: en 1482 foron 12.000 cas- A Coruña con Betanzos e Ribadeo: tellanos de ouro; en 1485, Cantidade cotizada Número de familias Número de veciños 18.000; e desde 1486, 10.000. 1.800 1.800 / 45 = 40 40 x 6 = 240 Cantidade / canon persoal número de familias x coeficiente 6 Todos estos impostos recaudá- Ourense con Monforte, Ribadavia e Allariz: ronse polo sistema de capitación, Cantidade cotizada Número de familias Número de veciños é dicir, tense en conta o volumen 2.000 2.000 / 45 = 44 44 x 6 = 264 de povoación para asignar a can- Cantidade / canon persoal número de familias x coeficiente 6 tidade a pagar, o que permite Baiona: unha certa análise demográfica. Cantidade cotizada Número de familias Número de veciños Ademais, Juan II tentou reducir o 450 450 / 45 = 10 10 x 6 = 60 imposto persoal hebreo que fora Cantidade / canon persoal número de familias x coeficiente 6 crecendo paralelamente a outros tributos. Por tal motivo, ao efec- Cantidade total de xudeus que habitan en Galiza: tuarse os repartimentos de 1472 Cantidade cotizada Número de familias Número de veciños e 1474 partíuse do canon pesoal 4.250 4.250 / 45 = 94 94 x 6 = 564 Cantidade / canon persoal número de familias x coeficiente 6 de 45 maravedís por cada veciño 1. Suárez Fernández, Luis: Documentos acerca de la expulsión de los judíos; pp. 66-69. 8 ~

Os Xudeus na Galiza DISTRIBUCIÓN DA En conclusión podemos afirmar, POBOACIÓN XUDÍA GALEGA que pese a que o sistema de cál- culo da povoación basado nos impostos específicos que pagaban Os datos anteriores citados, xun- distribución das comunidades os xudeus, apórtanos unhas cifras tados con outros documentos, na xudías galegas, desde unha pers- meramente aproximadas, a povoa- súa maioría do século XV e pro- pectiva meramente xeográfica é ción xudía galega foi minoritaria vintes de diferentes arquivos a que se reflicte no gráfico dentro da sociedade cristiana. galegos permítenos afirmar que a adxunto: Neste mapa pode observarse de forma clara que as comunidades xudías localizábanse en torno a varios núcleos: Núcleo Norte: composto por Ribadeo, Mondoñedo, A Coruña, Pontedeume, Ferrol e Betanzos. Núcleo Sur: composto por Monforte, Ourense, Allariz, Celanova, Ribadavia, Tui e Baiona, que se dis- tribuen ao longo de zonas de influencia do río Miño e seguindo a fronteira do norte de Portugal. Núcleo Central: formado por Santiago de Compostela, punto de converxencia dos diferentes camiños da ruta Xacobea. COMUNIDADES DA PROVINCIA DE OURENSE XUDERÍAS que acolle aos xudeus. Xudería de Ourense. A grande maioría da documenta- Ao longo da historia, os xudeus ción conservada sobre os mantiveron sempre unha tenden- En Ourense, a maioría da povoa- xudeus galegos do século XV fai dia a se agrupar en sectores pro- ción xudía está concentrada na referencia á cidade de Ourense e pios, apartados do resto da povo- Rúa Nova. Esta rúa comezaba no á súa provincia, permitíndonos ación, fundamentalmente para muro que servía de defensa á coñecer a existencia, non só de garantizar a pervivencia do gru- cidade e remataba na Praza do comunidades citadas nos datos po. Este barrio ou zona habitada Campo, actual Praza Maior, tal e 2 fiscais, analizados anteriormen- polos xudeus recebe o nome de como se observa no mapa que te, senón tamén parte da súa xudería. É necesario facer cons- se adxunta a continuación. organización (xuderías e alxa- tar que non se debe confundir mas), e das ocupacións da súa este termo co de alxama. Esta povoación. constitúe a institución xurídica 2. López Carreira, Anselmo; A cidade de Ourense non século XV, pp. 54-55. 9 ~

Os Xudeus na Galiza Nome das rúas ás que se fai referencia no mapa. 1. Catedral 21. Rúa de Cima de Vila 41. Rúa do Pelouriño 2. Pazo do Bispo 22. Rúa Escura 42. Rúa da Penavixía 3. Torre Vella ou de S. Martiño 23. Rúa dos Fornos 43. Rúa da Fonte Arcada 4. Torre dos Brancos 24. Rúa da Obra 44. Rúa das Chousas 5. Torre de Sta. María 25. Rúa dos Zapateiros 45. Rúa do Penso 6. Porta do Campo ou do Concello 26. Rúa dos Arcedianos 46. Rúa do Baño 7. Porta da Burga 27. Rúa Nova 47. Rúa do Vilar 8. Porta da Vila 28. Calexa da Rúa Nova ou Eiró 48. Rúa do Vergal ou do Vergairo 9. Porta da Aira 29. “Calella” (que baixa da rúa dos 49. Rúa Travesa 10. Porta e Torre da Fonte Arcada Zapateiros á rúa dos Arcedianos) 50. Rúa da Aira do Bispo ou da Porta 11. Postigo de S. Francisco 30. Rúa das Tendas da Aira 12. Porta de Cima de Vila ou do Tendal 31. Vía Sagra 51. Cruz da Aira da Figueira 32. Rúa do Postigo de S. Francisco 52. Praza do Sal e das Olas 13. Porta da Pía da Casca ou dos Fornos 33. Rúa da Praza 53. Praza dos Zapateiros 14. Porta da Corredoira 34. Rúa da Correaría 54. Cruz do Vilar 15. Porta da Fonte do Bispo 35. Rúa dos Brancos 55. Carnicería Nova 16. Porta da Rúa Nova 36. Rúa da Barreira 56. Curral do Bispo 17. Rúa da Fonte do Bispo 37. Rúa da Burga 57. Praza do Campo 18. (Rúa da) Corredoira 38. Rúa do Pumar 58. Praza do Pescado 19. Rúa da Pixotaría 39. Rúa da Fonteíña 59. Cruz dos Centeos 20. Tendal da Figueira 40. Rúa Canicova 60. Cimadevila 10 ~

Os Xudeus na Galiza 61. Cruz dos Fornos 69. Hospital da Barreira 62. Cruz dos Ferreiros 70. Igrexa de Sta. María Mai 63. Curral dos Cabaleiros 71. Capela da Madalena 78. Casa dos Cadórniga 64. Fonte do Bispo 72. Abadía da Trinidade 79. Camiño da Fonte do Bo Nome 65. Eiró 73. Nosa Señora do Posío b- baños 66. Cemiterio (Claustro de Sta. María 74. Sta. María a Nova c- tramos de cerca Mai) 75. Mosteiro de S. Francisco f- fontes 67. Albergaría da Corredoira 76. Igrexa de S. Francisco p- picota ou pelouriño? 68. Hospital da rúa Nova 77. Sinagoga Coa documentación manexada até o momento sabemos que, anque a maioría dos xudeus viví- an na Rúa Nova, había outros dispersos por toda a cidade. As outras rúas onde habitaron os xudeus ao longo de todo o sécu- lo XV son: rúa da Carnicería, rúa dos Arcedianos, rúa das Tendas, rúa dos Zapateiros, rúa da Praza, rúa da Pixotaría, rúa das Chousas, rúa da Corredoira e rúa da Barreira. Januca: Lit.“Consagración” ou “dedicación”, festa que dura oito días e que conmemora a revolución exitosa dos Macabeos contra a persecución relixiosa instigada polos Sirios Helénicos baixo a autoridade de Antiico IV, (século II da Era común). Tal como está rexistrado no Talmud, os xudeus victoriosos atoparon soamente un recipente de aceite non contaminado que normalmente se empregaba para manter prendida a lámpara perpetua que ardía no Templo. Cada garraga ou recipente de aceite duraba un día e sucedeu entón o milagre, durando oito días. 11 ~

Os Xudeus na Galiza Xudería de Ribadavia Non se conservou documenta- baixa da Praza Maior cara a igre- ción medieval que identifique o xa da Magdalena, e que é a actual Ribadavia estaba na época lugar exacto onde habitaban os Merelles Caula, segundo un docu- Baixomedieval totalmente rodea- xudeus dentro da cidade, mais a mento que constaba nos arqui- da de murallas que acollían no documentación dos séculos XVI vos do mosteiro de Sto. Domingo seu interior a comunidade xudía e XVII é o suficientemente clara e que actualmente se guarda no que alí habitaba e que no século como para poder afirmar que a Arquivo Histórico Provincial de 3 XVIII amosaba este aspecto: rúa da xudería localízase na que Ourense . Debuxo da Vila de Ribadavia datado en 1799. 3. AHPOU. Clero, Sto. Domingo de Ribadavia, C – 10071, Ribadavia, 1678. 12 ~

Os Xudeus na Galiza Documento onde se cita a rúa da Xudería de Ribadavia. (AHPOU Clero, Sto. Domingo de ribadavia, C-10071, Ribadavia, 1678). Ramiro e Rodrigo Eanez, todos a Xudería de Allariz avenencia foi transcrito, entre una voz, e un so pela de todos, outros, polo historiador Amador con Isaac Ismael, Xudeu Maor A característica principal da de los Ríos4 e di o seguinte: dos xudeus moradores en esta comunidade de Allariz é que foi, “CARTA DE AVENENCIA ENTRE vila, en presenza de Miguel segundo a documentación mane- PER EANEZ, VECINO DE ALLARIZ, Perez, scrivan del Rey e seu nota- xada até o momento, a primeira É MÁS HOMES-BUENOS, É ISAAC rio en Allariz e en terra de Limia, comunidade xudía galega aparta- ISMAËL, XUEDEU MAOR DE DITA das quales testimunas doy fé. da a vivir a unha zona separada VILLA. Iuntados os omes en concello a da povoación cristiana. Este apar- són de campana, segun e nosa tamento producíuse despois do Pero Eanez, Merino da Vila de costume, diputaron con nos o acordo ao que chegaron mem- Allariz con más omes da dita Vila direito de acordar con dito bros do Concello, da igrexa e o e cregos dela, don Joan Mendo Isaac, Xudeu Maor en esta vila, representante dos xudeus de de San Pedro de dita Vila, Nuno por sí e por os demais xudeus, Allariz. Este acordo ou carta de 4. Amador de los Ríos, José; Historia de los judíos de España y Portugal, tomo II, páxs. 553-554. 13 ~

Os Xudeus na Galiza que hi viven o que posto hi vai: Nas rogas e festas, que os ditos xudeus fan nos soburvios da vila por vaixo do noso Castelo, non vaya hi ningun cristian, morador na dita vila, por os prendar e moestar en suas rogas. Que o dito Xudeu Maor nin su jente merquen, troquen nin moren en vivenda fora da Xudería e non nas outras ruas da vial, do moran os cristians; e cando nos saque- mos o noso Deus e sua mäi Santa María pelas ruas n’â d’estar hi presente nengun xudeu, e os cristians tornarnos an das ruas, donde passaren con noso Deus, porque se non mofen é non aya hi camerias, nin ruindades, nin desaguisados como de costume. E dar â Isaac en prenda a casa do burgo, que mercou a Joan da Moeiro, pelos dapnos que seus xudeos hi fiçeren; e donar â en juro de heredad pelo prezo, que conviren, á Sancha Eanez, abatisa do mosteiro de Santa Clara, que se está á facer, a orta que hi ten nos soburvios da vila, por que as Donas do mosteiro, que hi fondou a Reina doña Violante, podan agrandar a orta e gaçer seu cimeteiro. E nengun cristian morará na Xuderia, ni frá hí nengun desa- guisado: e entren os xudeos pelas portas da vila para Xuderia vastimentos, que tiveren por menester. En presenza dos ditos Neste documento non se fai nengunha mención ao lugar ocupado pola xudería, sen embargo, a referencia ao castelo omes e xudeus a todo estivese permítenos situala próxima a el e á actual igrexa de S. Estevo. eu presente, e delo deu testimu- ña e fice e meu sino, que ê atal. –Feita en Allariz os vinte dias de Mayo, Era de MCCCXXVII. –Miguel Perez. –Seguen o signo e a rúbrica.” 14 ~

Os Xudeus na Galiza A rúa da Xudería de Ribadavia, na actualidade. Foto Moncho Xudería de Celanova De entre todas as comunidades xudías de Ourense e a súa provincia, a menos documentada é a de Celanova, impedíndonos co- ñecer a localización da xudería. Sen embargo, temos constancia da existencia de xudeus vivindo alí desde data moi temprana. O Tumbo de Celanova recolle a presencia dun personaxe xudeu chamado “Abrahán” que actuou como testigo en varias doacións ao mosteiro no século X. Alxamas Os xudeus organizáronse a xeito de comunidades locais autóno- mas, semellantes aos municipios, que se denominaron alxamas. As comunidades galegas presentan O Consello unha clara particularidade. Esta é No documento reproducido nes- que nos documentos fiscais non te artigo, como se pode apreciar, se fala nunca de alxama, senón non se fai referencia ás comuni- Á cabeza da comunidade estaban que se cita “os xudeus de ...”, o dades galegas como alxamas, “os vellos da alxama”, membros que pode ser indicativo dunha senón que se fala de “os xudeus das familias máis ricas e influín- menor entidade das comunidades de ...”. tes que se xuntaban para nomear galegas. Sen embargo, na docu- os cargos da alxama e para tomar mentación da cancillería rexia, A organización interna da alxama decisións que afectaban a toda a algunha desas comunidades son sostense gracias a tres pilares comunidade. definidas como alxamas, especial- básicos: o Consello, os Tribunais e mente a comunidade de Ourense. a Sinagoga. 15 ~

Os Xudeus na Galiza disputa entre dúas mulleres da tantes para a vida da comunidade, súa comunidade: convocan xui- como poden ser: centro de reu- O Tribunal de Xustiza ces especiais, xúntanse na sina- nión, dar acollida ao tribunal da goga, escoitan as partes e conde- alxama e, sobre todo, ser un cen- A alxama contaba cos seus pro- an aos que consideran culpábeis. tro de estudo do Talmud e a Torah. pios tribunais, con competencia Esta función de estudo da Torah A Sinagoga exclusiva sobre os membros da fai que en algunha das comunida- súa comunidade. En Ourense des galegas a sinagoga reciba este consérvase o único documento A sinagoga é, fundamentalmente, nome, existindo referencias docu- 5 que fala, en 1457 , de cómo os un lugar de oración, mais ten mentais á Torá de Ribadavia e á xudeus desta cidade resolven a tamén outras funcións moi impor- Torá de Tuy, en Pontevedra. Documento escrito polo xudeu Rabi Jacob Aben Nunes, físico do rei Fernando o Católico. Encargado de recoller o servicio e medio servicio que todas as xuderías debían pagar ao rei para contribución á guerra de Granada. Indicamos no documento onde sae a contribución dos xudeus de Ourense, Monforte, Ribadavia e Allariz con 6.800 maravedís no ano de 1489. Pertencente ao Arquivo de Simancas, rexistro Xeral do Sello. Vol.VI, núm. 617 –Folio 332 (1489, Febreiro 21). 5. AHPOU. Concello de Ourense, C –1/49. 16 ~

Os Xudeus na Galiza A sinagoga de Ourense Documento no que se relata unha reu- nión na sinagoga de Ourense para As primeiras referencias á sinago- xuzgar o enfrentamento entre dúas ga de Ourense datan do século mulleres xudías. XIV e atópanse dentro de varios (AHPOU, Concello de Ourense, C-1/49). contratos de foro (especie de contrato de arrendamento). Estos mesmos contratos localizan a sinagoga na rúa Nova. Nesta rúa, como vimos anteriormente, habitaba unha grande maioría dos xudeus da cidade. Despois da expulsión dos xudeus en 1492, a sinagoga, segundo consta na documentación manexada, foi convertida en casa. A sinagoga de Ribadavia Ao igual que ocurría cos datos sobre a xudería, os datos sobre a sinagoga de Ribadavia proceden todos eles dos séculos XVI e XVII e non deixan nengún lugar a dudas sobre a súa existencia. A localización da sinagoga dedúce- se dun foro, feito polo mosteiro de Sto. Domingo, dunha casa situada na rúa da xudería, que di textualmente: “... la qual dicha casa fue tora de los judios en el tiempo que solian bebir en la dicha 6 villa...” . Ao igual que a sinagoga de Ourense, tras a expulsión dos xudeus en 1492, a sinagoga foi utilizada como casa e, ao menos desde esta data, pertenceu ao mosteiro de Santo Domingo. 6. AHPOU. Clero, Sto. Domingo de Ribadavia, C – 10071, 1522, fol. 2. 17 ~

Os Xudeus na Galiza de impostos e administración do tamén nos permite coñecer a diñeiro, así como dedicados ao existencia de outras construc- A sinagoga de Allariz. comercio e á práctica da medici- cións da vida diaria, derivadas das ña. En menor medida rexístrase súas especiais necesidades ali- Soamente a través da presencia tamén a presencia de artesanos: menticias e de culto, como por do rabí ou rabino Mosen Cohen plateiros, xastres, tecedeiros e exemplo un forno en Ourense, na carta de Avenencia de Allariz zapateiros. unha carnicería en Tui ou a exis- podemos falar da existencia da tencia dun cemiterio en Allariz e sinagoga de Allariz, descoñecen- A modo de conclusión e para A Coruña. do até o momento calquera outro rematar, podemos dicir que as dato referido á súa localización. comunidades galegas, en xeral, Esta documentación é especial- anque cunha povoación moi mente rica en datos que se refi- PROFESIÓNS reducida, non difiren na súa orga- ren á actual provincia de nización das grandes comunida- Ourense, onde nos permite iden- As profesións exercidas polos des de Castela.A documentación, tificar as súas xuderías, as súas xudeus galegos non difiren moito anque escasa, permítenos saber alxamas e parte da vida xudía das exercidas polos xudeus de da existencia de xuderías así medieval por medio dos datos Castela. Quizais, debido á nature- como dos principais elementos sobre numerosos personaxes e a za da documentación manexada, que estructuraban unha alxama: súa actividade profesional que detéctase a presencia de xudeus, o Consello, os Tribunais de aquí desenvolveron ao longo do principalmente, na recaudación Xustiza e a Sinagoga. Ademais, século XV. Documento sobre a Torah de Ribadavia. (AHPOU, Clero, Sto. Domingo de Ribadavia, C-10071, 1522, Fol. 2 18 ~

Os Xudeus na Galiza Xudeu sumerxido no baño ritual. 19 ~

A fábrica de coiros, na zona do Portovello ANTONIO BLANCO RODRÍGUEZ Allariz, 1951 Licenciado en Filosofía e Letras pola Universidade de Santiago. Especia- lista en Historia, Sec. Historia da Arte. Adícase profesionalmente á educa- ción e ao ensino. Desde 1991 é res- ponsábel da Área de Educación, Cultura e Deporte no Concello de Allariz. 20 ~

Os Xudeus na Galiza A presencia xudía en Allariz Antonio Blanco Rodríguez A historiografía xudai- non se fai a máis mínima alusión Portovello– cunha incipiente acti- co-alaricana amósase á presencia xudía. vidade de curtición ligada á pre- parca en datos. sencia xudía que perdurará na Dificultade que xa atoparon Cid A primeira referencia documen- evolución socioeconómica da Vila. Rumbao e José Puga, principais tal atopámola en 1.186, data na 2.- O período álxido: s. XIII e estudiosos do tema. O arquivo da que o Xudeu Maor merca ó s. XIV: parroquia de S. Esteban, funda- Concello un pedazo de terreo mental neste caso, foi víctima do con destino a cemiterio. Esta lume no s. XVII. O mesmo lle transación foi posible en virtude Se ben a lexislación –a primeira aconteceu máis recentemente ó da doación feita en 1.181 polo lei de apartamento dictara do Concello, se ben este xa Rei Femando II ó Concello das Sisebuto no 3ª Concilio de comezara a desmantelarse con súas propiedades na Vila e no ter- Toledo– establecía a obrigatoria anterioridade. Por ende a presen- mo xurisdicional. segregación de comunidades te aproximación á presencia étnicas e relixiosas, todo parece xudía en Allariz ten un carácter Este primetro asentamento ubicá- indicar que a práctica cotiá fundamentalmente compilatorio. base nos suburbios da Parroquia obviaba ou cando menos difumi- de S. Pedro, entre Torre Lombarda naba este rigorismo. 1.- Orixe do asentamento e a Porta de Vilanova, dentro da xudeu: muralla e delimitado pola Rúa de Nembargantes puntualmente S. Lázaro, en lugar de notable des- deberon producirse numerosos No Foro de Allariz, outorgado nivel, no que aínda perdura o conflictos e enfrontamentos por Alfonso VII á Vila en 1.157 e topónimo Barranquiño. Entre a como se tira das sucesivas cartas que regulamenta minuciosamen- muralla e o río extendíase o de avenencia e conciliación entre te as relacións de convivencia, Campo dos Coiros –hoxe ambas comunidades. 21 ~

Os Xudeus na Galiza Baixada da rúa de Vilanova cara o cemiterio, e cruceiro do Calvario. A primeira delas data de 1.249: “Sepan cuantos vieren esta pági- na para siempre valedera que los que habitan en el atrio, por sí y por su parte y los que habitan en Vilanova y en S. Pedro por sí y por su parte, hacen en, firme el siguiente pacto de amistad...” Intento evidente de achegamen- to entre os cristiáns que habitan nas imnediacións do adro de S. Pedro e os xudeus dos suburbios da mesma parroquia e de Vilanova. Chama a atención a masiva concentración de institu- cións destinadas a grupos marxinais ou de presencia cercana non desexable (leprosario de S. Lázaro, Hospital de peregrinos do Seixón e Hospital do Conde na na clásica controversia de Américo propiedades no barrio criastián e rúa do mesmo nome,Albergue de Castro e Sánchez Albornoz sobre a incluso no novo barrio de O S. Pedro...) durante estes séculos convivencia e colaboración entre Couto onde se está a construir o nas inmediacións da Parroquia de as tres culturas, incluidos os mou- Convento de Sta. Clara ó que na S. Pedro.A Vila xurdira e medrara ros ou mouriscos. O certo é que o mesma carta establece o compro- en rúas paralelas ó castelo xusto pacto asínase en pé de igualdade, miso de doar en herdade “a orta no outro extremo, sendo aínda baixo a autoridade real representa- que hi ten....por que as Donas do hoxe perceptible unha maior da por Pero Eanes, meiriño da Vila. Mosteiro podan....façer seu cime- densidade de edificación na zona Na orde relixiosa acórdase separar terio”. O documento sinala clara- leste, preto do castelo, que na as celebracións públicas sen pre- mente a ubicación da sinagoga e oeste, preto de S. Pedro. sencia dos uns nas dos outros. cemiterio: no Subcastelo, en solar Tamén se acorda que os cristiáns cedido polo Concello en 1.186. O 20 de maio de 1.289 asínase o non morarán na xudería e vicever- Asemade faise unha primeira refe- principal documento en relación sa. O Xudeu Maior, Isaac Ismael, rencia ó barrio de O Couto, confirmado posteriormente por Carta coa comunidade xudía: a Carta de deberá entregar en prenda “a casa puebla de Sancho IV de 1.293 e avenencia que debe regular de do burgo polos danos que seus mutuo acordo a convivencia entre xudeus hi feçeren...” O que pon de que,co tempo,rematadas as obras, etnias. Non é o caso de entrar aquí manifesto que os xudeus tiñan será ocupado polos xudeus. 22 ~

Os Xudeus na Galiza Así poís, semella comprobado documentalmente que a finais do s.XIII os xudeus habitaban no barrio de S. Pedro e Vilanova e tiñan cemiterio e sinagoga no Subcastelo. Nin a carta de 1.249 nin a de 1.289 deberon eliminar os conflictos étnico-relixiosos na súa totalidade. A Festa do Corpus fora instituida por bula de Urbano IV en 1.272 e a súa procesión ordenada por Xoán XXII en 1.316. Pola súa banda, a Cofradía do Corpus Deus estableceu- se en Allariz na Parroquia de S. Pedro e perdurou ata 1.875. No primeiro ano de celebración da procesión xa se produciron conflictos entre xudeus e cristiáns. Neste contexto deben situarse os acontecementos de 1.317 con Xoán de Arzúa como protagonista. Subido a un boi A ponte de Allariz sobre o río Arnoia guiado polos seus criados, a na zona do subcastelo. golpes de fariña e formigas bravas, vai escorrentar ós xudeus cara ó seu barrio. Sentiuse tan orgulloso da súa fazaña que decidiu crear unha Eirado de S. Pedro, debeu cum- xudía en Allariz debía ser aínda Fundación co seu nome e capital prir o efecto disuasorio agarda- de notable entidade. Este último para perpetuar a súa memoria, o do. En 1.319 trasladouse ó nomea a Fernando de Castro que aínda hoxe se fai anual e Outeiro da Forca -eufemística- administrador dos reinos de puntualmente. mente rebautizado como O Galicia, León e Asturias, quen mediante Carta outorgada de 5 Xardin- e dalí, a finais do s.XV, ó de maio de 1.366 declara en Malia á Pragmática de Carlos III, Outeiro da Godalla. O topónimo en Allariz mantívose a tradición, orixinal mantense na Praza do Allariz unha especie de amnistía entre outras razóns pola Carta Eiró, no que foi adro de S. Pedro. xeral, tanto a xudeus como a cris- outorgada polo mesmo Rei en tiáns:“... por cualesquier malefi- 3.- Decadencia e extinción: 1.766, posiblemente a petición do cios que cualesquiera de ellos Concello, que sanciona a costume hayan hecho o se hayan guar- e permite a súa celebración. Durante o conflicto sucesorio dado de hacer en cualquiera mantido entre Enrique de manera, tanto judíos como cris- Nin a Picouta dos Xudeus, no Trastámara e Pedro I a presencia tianos...”. 23 ~

Os Xudeus na Galiza Bairro do Couto, detrás do Convento. nos se viven a partir de 1.391 dei- to en beneficio dos xudeus para xaron tamén a súa pegada en que ampliaran o seu cemiterio. Allariz. A colonia xudía trasláda- se, agora xa extramuros, ó Sub- Igualmente significativo resulta o caso de Mosé Peres, xudeu reca- castelo e O Couto onde remataran as obras do Convento. dador de alcabalas reais en Ourense que, ó ser requerido para A Lei de apartamento das Cortes que se apartara á Rúa Nova desta de Toledo de 1.480 sentará princi- cidade,manifesta que el era veciño pios xurídicos aínda máis riguro- de Allariz, o que sen dúbida amosa As décadas finais do s. XIV e o sos.Con todo en Allariz,seguindo a unha maior tolerancia aínda nestas decorrer do s. XV significan un tradición, se non se ignoran, sí que datas na Vila que na capital. camiño de decadencia cara a se interpretan máis benignamente. extinción da colonia xudía. Sen No mesmo senso semella aclara- A altura de 1.487 o párroco de S. toria a referencia a Juan dúbida os sanguentos acontece- Alfonso Carpintero, dirixente mentos que no conxunto dos rei- Esteban manda Carta de aforamen- 24 ~

Os Xudeus na Galiza A rúa Vilanova, que conduce ó Subcastelo. da revolta irmandiña en Allariz, A primeira consecuencia desta que en 1.467 convoca unha fron- extinción “oficial” foi a remoción do “fossar” ou cemiterio xudeu do te común de cristiáns, xudeus e mouros ou mouriscos contra os Campo da Mina practicada en cabaleiros do reino. 1.500,onde “...aparecieron cadáve- terase ó longo dos séculos seguin- res sentados en sus sepulcros en A nova situación político-social tes. Ó desmantelamento de cemi- forma de silla con hebraicos carac- de finais de século remata coa terio e sinagoga seguíulles a des- teres en larga cartela funeraria”. Pragmática de expulsión dictada Posiblemente polas mesmas datas afectación por parte do Concello. polos Reis Católicos en Granada desmantelouse tamén a sinagoga. É máis que probable, como afirma en 1.492. En Allariz os efectos da Cid Rumbao, que as pedras corre- 4.- Pervivencia da tradición mesma deberon ser mínimos por ran cara abaixo, é dicir, cara ó río e xudía: canto a comunidade xudía xa se se empregaran na reconstrucción integrara por conversión masiva da ponte de Vilanova (1.559- ou abandonaran os menos a Vila A presencia da tradición xudía en 1.600) ou no encoro e muiño da sen maiores problemas. Allariz, aínda que máis difusa, man- Puchina nas imnediacións do 25 ~

Os Xudeus na Galiza Curiosamente os documentos levaba na outra man a soga de desta época ó referirse a este Cristo e o xudeu da tralla que recinto de Vilanova que os cabalei- cemiterio utilizan o termo “fosa- portaba unha especie de látego. ros da Orde de Malta rexentaron. rio”, o que avala unha influencia Se chamarlle a alguén “xudeu” xa mutua das dúas culturas. era un insulto, este multiplicába- No s. XVII o párroco de S. se se a fórmula utilizada era Esteban, Juan Antonio Conde, Desaparecidas as pegadas mate- “xudeu da corneta”. En 1.910 decidiu queimar o arquivo ante riais, mantivéronse por séculos as produciuse un apedreamento as continuas disputas entre cris- actividades económicas, en mans contra estes xudeus da procesión tiáns novos (conversos) e vellos. dos agora conversos do barrio de que deu pé ó conseguinte xuizo, S. Esteban, vencelladas ó curtido, sen que ficara claro se as pedras Neste mesmo século, co fin de “piliteiros”, zapateiros, tecedores tiñan como destinatarios ós desvirtuar a conciencia xudía, ou oficios menestrais xunto a pro- xudeus ou ós seus portadores. construiuse un Calvario no fesións liberais. Especúlase con camiño que unía Vilanova co “fos- que a tradición dos amendoados, De todo isto, o principal documen- sar” ou cemiterio xudeu. gardada polas monxas do conven- to que pervive na actualidade cons- titúeo a Festa do Boi de Corpus to,teña relación coa colonia xudía. Mauro Rivera, secretario do que a Fundación con nome de Xan Concello en 1.740, deixounos a Un párroco de Santiago, en abril de Arzúa debe preocuparse non só de 1.830, a vista de que as dispo- primeira descrición do Subcastelo: por conservar senón tamén por sicións de Carlos III non surtían investigar e autentificar. “secano, de inferior calidad, cabi- efecto sobre os disciplinantes, da tres fanegas, que sirve de pas- Fontes bibliográficas: comentaba: “Reminiscencias to al común. Linda E. muralla de la Villa; O., Castillo de ella; N., rio mal extinguidas de la supersti- AMADOR DE LOS RIOS, José: Arnoya y S. dicha muralla”. De ción judaica que labró la perfi- “Historia de los judíos en España y semellante xeito figura no dia hebrea en el Sinaí”. Portugal” Madrid, 1984. Catastro de Ensenada de 1.749. BARROS, Carlos: “O outro admiti- Son moitas as testemuñas directas do. A tolerancia cara os xudeus na Precisións análogas fará Juan que José Puga aínda tivo ocasión idade media galega”. Universidade de Santiago. Manual Mascareñas, informante de recoller e que confirma a vixen- CASTRO, Américo: “España en su de Pascual Madoz en 1.836 para o cia da tradición xudía no s. XIX e historia. Cristianos, moros y judí- seu Diccionario Histórico comezos do s. XX. Ós de S. Pedro os”. Barcelona, l983. Geográfico de España: “El Campo seguíaselles a chamar “rifeños” CID RUMBAO, Alfredo: “Historia pola súa actitude de provocación de la Mina (cemiterio) es un de Allariz”. Ourense, 1984. permanente. De igual xeito ós de sitio al ENE- y a cien pasos de la S.Esteban se lles coñecía como “os puerta principal de la Iglesia de LOPEZ CARREIRA, Anselmo: “Os xudeus de Ourense no s.XV”. da sinagoga”, sendo frecuente o S. Esteban en donde se enterra- Ourense, 1983. insulto de “touciños” ou ban los hebreos que subsistieron MONSALVO ANTON, J. M.: “marráns”, pois comían en públi- en la Villa hasta el s. XVI”. “Teoría y evolución de un conflicto co carne de porco para demostrar social. El antisemitismo en la Ata 1.840 a Vila contou con cemi- a verdade da súa conversión. Corona de Castilla en la Baja Edad terios no adro de cada parroquia. Media”. Madrid, 1985. Nesta data construiuse o cemite- Tamén na procesión de Semana PUGA BRAU, José : “Os xudeus de Allariz”. Ourense, 1996. rio cristián de Vilanova, para o Santa a figura do Nazareno ía cus- SÁNCHEZ ALBORNOZ, Claudis: que posiblemente se utilizou todiada por dous saións vestidos “España, un enigma histórico”. pedra da ala N. da muralla e a que de romanos: o xudeu da corneta, Barcelona, 1985. quedaba da sinagoga e fossar. que a máis de este instrumento 26 ~

Os Xudeus na Galiza Barrio de S. Pedro, coa torre da igrexa ao fondo. 27 ~

MAPA URBANÍSTICO DE ALLARIZ Mª ÁNGELES LÓPEZ CORTIÑAS CRISTINA VARELA BARRIOS Licienciada en Xeografía e Historia Licenciada en Xeografía e Historia pola Universidade de Santiago de pola Universidade Complutense de Compostela. Especialista en Prehis- Madrid. Especialista en Prehistoria e toria e Arqueoloxía e Historia Antiga. Arqueoloxía. Actualmente realiza tra- Actualmente é profesora de Xeografía ballos no campo de arqueoloxía, des- e Historia en Ensino Secundario. tacando os realizados na vila de Allariz. 28 ~

Os Xudeus na Galiza A historia do pobo xudeu e o seu reflexo no urbanismo de Allariz Mª Ángeles López Cristina Varela Barrios A o falar do pobo xudeu Sen embargo, podemos remontar Sen embargo, a primeira chegada non podemos obviar a súa presencia ás primeiras eta- significativa produciuse despois que o seu mundo, a pas históricas nas que fenicios e da destrucción do Templo de súa cultura, a súa relixión, dun ou con toda seguridade xudeus Jerusalén por Tito no século I d. C. doutro xeito, están perto de nós, tamén, acometerían xuntos activi- co que existíu un exilio forzado despois de ter deixado un pouso dades comerciais para as que esta- de xudeus que viñeron a España. importante na cultura galega. ban especialmente dotados, visi- Sen dúbida, moitos de aqueles tando terras galegas na búsqueda hebreos que arribaron a Sevilla e A súa impronta foise labrando ao de variedade de productos, espe- Granada, desprazáronse despois longo da historia a través dun cialmente metais. Estableceríanse até Galiza, deportados, confinados prolongado proceso no que se de xeito temporal en pequenas ou en forzoso exilio, dedicándose suceden a convivencia e o rexei- factorías situadas na costa galega, ao comercio e á explotación das to, a asimilación e a marxinación, desde onde mercarían os produc- riquezas minerais deste territorio, o amor e u odio entre cristianos e tos máis codiciados no mercado. sobre todo do ouro. xudeus, tanto a nivel peninsular como a nivel galego. O historiador romano Estrabón Non consta que houbese intole- aportará as primeiras noticias rancia entre os que podemos Este pobo procede de Oriente e que demostran a presencia de denominar xa hispano-xudeus e habitualmente existe a crenza de hebreos na península, traídos hispano-romanos. que a súa chegada a España e a como cautivos de Nabucodono- súa dispersión por toda a sor para os reis hispanos Pirro e Coas invasións xermanas de sue- Península produciuse coa destruc- Ispano que os asentaron en vos, alanos e vándalos, a situación ción de Jerusalén no século I d. C. Andalucía e Toledo. do pobo xudeu permaneceu está- 29 ~

Os Xudeus na Galiza bel, ao contrario do ocurrido coa chegada dos visigodos. Os pobos godos estaban orgullosos da súa linaxe e vían nas leis xudías da pureza do sangue un antagonismo. Por elo, cando abandonaron o arrianismo e abrazaron o cristianismo, convertíronse en grandes perseguidores do pobo hebreo. O monarca visigodo que tomou serias medidas contra os xudeus foi Sisebuto, que a principos do século VII, despois do IIIº Primeira etapa. Concilio de Toledo, decretou unhas primeiras leis de separa- ción entre xudeus e cristianos anque as dúas comunidades Balcón de Amoeiro. S. Pedro. 1ª etapa. podían vivir intramuros das dis- tintas cidades. Os últimos anos do reinado godo caracterizáronse por unha grande inestabilidade social, e os xudeus convertíronse nos chivos expiatorios do malestar xeral. Por elo, as comunidades xudías apoiaron as invasións árabes, que ao principio os respeitaron. Sen embargo, coa chegada dos almorá- vides e os almohades as persecu- cións aos xudeus foron sistemáti- cas, polo que estos fuxiron maio- ritariamente cara as incipientes xuderías do norte peninsular, como as de Allariz, Ourense, Monforte de Lemos, etc. O exposto anteriormente docu- méntase nalgunhas vilas como Allariz, na que, dentro do recinto da muralla e tendo como veciños aos cristianos, habitaban os hebreos unha zona ocupada pola alxama de S. Pedro. 30 ~

Os Xudeus na Galiza Achámonos pois ante unha primeira fase que poderíamos chamar de integración do elemento xudeu, que se reflicte incluso no plano urbano de Allariz. Todos, cristianos e xudeus, viven prote- xidos pola muralla do castelo anque nas rúas ou barrios colin- dantes para evitar problemas ante os diferentes estilos de vida xa que seguindo as leis do Talmud, os hebreos practicaron desde a súa chegada unha tendencia ao aillamento civil, orga- ninzándose autónomamente en torno á sinagoga e á autoridade do xefe maior ou rabino. Estos feitos estaban ocurrindo en Allariz, na xudería de S. Pedro, que se extendía polas zonas da Lombarda,Arroleiro, S. Lázaro, ter- minando na porta de Vilanova e o Portelo da Barreira. Se a xudería, situada intramuros da vila, era o lugar de habitación Sub-Castelo. 2ª etapa. desta comunidade, non podemos esquecer que a súa existencia Segunda etapa. non estaría completa sen un lugar de oración, a sinagoga, e un lugar de enterramento, o fossar. Ambos situaríanse na actual área da parroquia de S. Estevo, sendo desmantelados polos cristianos tras a expulsión ou conversión dos xudeus no século XV. Pero a organización social da España cristiana medieval foi provocando novas oleadas de antisemitismo tanto no sector dos viláns que descargaban o seu odio contra os xudeus como no sector dos nobres, que sentían certa envexa polos favores que recibían dos reis algúns xudeus 31 ~

Os Xudeus na Galiza comunidade, se- No caso de Galiza, e en concreto guindo as leis de de Allariz, poucos foron os apartamento, a se xudeus que se foron a outros paí- trasladar ás casas ses, solucionándose o problema da zona do Sub- coa conversión da maioría ao Castelo, situadas cristianismo. ao longo da rúa que conducía á Incrementaríase logo o número Sinagoga, e polo de conversos na vila alaricana bairro do Couto. trasladando a súa residencia á zona de S. Estevo ao tempo que As dúas zonas, a do asistían ao doroso proceso do Sub-Castelo e o desmantelamento da súa sinago- Couto, atopábanse ga e o fossar, que pasaron a per- fora das murallas tencer ao Concello, e á descon- de Allariz. Estaría- fianza e recelo dos chamados mos ante unha “cristianos vellos”. segunda etapa de segregación do Pasados os séculos, a pegada dei- elemento xudeu. xada por esta comunidade en Allariz pode rastrexarse a través A situación dos da toponimia, costumes e festivi- Sto. Estevo. 3ª etapa, conversos. xudeus vai pois dades, algúns apelidos, certos ofi- decaendo paulatinamente, e a fins cios, a estructura urbanística e Terceira etapa. do século XIV o antisemitismo constructiva dos barrios citados estaba moi desenrolado tanto en anteriormente..., pero tan só o Galiza como no resto de España. lento trascorrer da historia logrou que Allariz perdera a En 1492 promúlgase a pragmá- memoria que distinguía aos cris- tica de Valladolid, que prohibe tianos vellos dos conversos. aos xudeus exercer cargos públicos e profesións, suprí- mense os seus tribunais, prohí- bese-lles relacionarse con cris- Bibliografía que ocupaban postos de relevan- tianos e obrígase-lles a levar un cia: recaudadores, prestamistas, distintivo visíbel. Estas trabas Cid Rumbao, Alfredo: “Historia médicos, asesores. fundiron as comunidades de Allariz”. Ourense, 1984. hebreas e precipitaron unha Onega, José Ramón: “Los judíos en el Reino de Galicia”. A elo se lle suma a actuación da decadencia da que nunca con- Madrid, 1999. igrexa, que no século XIII irrum- seguiron saír. Puga Brau, José: “Os xudeus de pe tomando medidas contra as Allariz”. Ourense, 1996. herexías e presionando á poboa- O 31 de Marzo de 1492, tras a Santoni, Eric: “El Judaísmo”. ción xudía. toma de Granada polos Reis Madrid, 1999. Carballo, Francisco; Senén Católicos, publicouse o edicto de Felipe; López Carreira, É o momento no que a xudería expulsión ou conversión total, Anselmo: “Historia de Galicia”. de S. Pedro desaparece do centro asinado por Torquemada, inquisi- Vigo, 1992. de Allariz, sendo obrigada a dor xeral do Santo Oficio. 32 ~

Os Xudeus na Galiza Os Rabinos tocaban o shofar para anunciar as festividades. 33 ~

Torah. ANSELMO LÓPEZ CARREIRA Vigo, 1951 Licenciado en 1976 e Doutorado en (Concello de Gangas, 1999), así ción de fontes documentais sobre os 1994 pola Universidade de Santiago, como numerosas ponencias e arti- que ten publicados numerosos libros é Catedrático no IES “María Soliño” gos, entre eles “Os xudeus de como A Revolución Irmandiña de Cangas e Profesor-Tutor na UNED- Ourense no século XV” (Boletín (Galiza Editora, 1987), Os Ourense. Auriense, 13, 1983). Irmandiños: Textos, documentos e bibliografía (A Nosa Terra, 1991), O seu campo de investigación cen- Ten participado en senllos manuais Ourense no século XV (Xerais, trouse na Baixa Idade Media, prefe- colectivos de Historia de Galicia 1991), A cidade medieval galega (A rentemente nos temas das (1979 e 1991) e nunha Historia Nosa Terra, 1999), Cangas na Idade Irmandades, o mundo urbano e a edi- Xeral de Galicia (1997). Media. Estudio e documentación 34 ~

Os Xudeus na Galiza A comunidade xudía de Ourense na idade media Anselmo López Carreira N o entramado da grupal sobre os alicerces da reli- tancias. Non sabemos ata onde sociedade medie- xión, que os convirte en minoría alcanzaban os contactos dos val, coa súa caracte- sinalada, para ben e para mal, xudeus ourensáns, pero pode- rística variedade de xurisdiccións como elixidos e como víctimas. mos seguir as súas primeiras eta- e códigos, a comunidade hebrea pas. Deixando á parte aos recada- non deixa de ser un dos múlti- Os lazos así creados son unha das dores de impostos (entre os que ples agrupamentos socio-profe- claves da súa eficacia económica Iudá Pérez é o máis asíduo) -pro- sionais en que aquela se organi- no incipiente mundo dos nego- cedentes todos de fóra-, atopa- za. Mais o certo é que, entre cios, poñendo á súa disposición mos de paso pola cidade a todos eles, aparece especialmen- unha excelente infraestructura xudeus de Ponferrada e de te particularizada; ante todo pola extendida a través de longas dis- Ribadavia, que atoparían acollida relixión, que a mantén como unha illa no océano cristián. Este elemento superestructural dótaa de enorme compacidade, reforzando a tendencia que xa de por si actúa durante a Idade Media sobre cada un dos grupos sociais –visible tamén nas confrarías relixioso-profesionais cristiás–, pero seguramente é aquí onde se manifesta con máxima intensidade. Entre os xudeus, en efecto, esta- blécese unha forte solidariedade Estuche da circuncisión. 35 ~

Os Xudeus na Galiza 1470), na das Tendas (en 1483 e 1484) e na da Pixotaría (en 1487). A partir dese ano fatídico si que todos os xudeus -que xa eran menos- se viron obrigados a residir alí... por pouco tempo, pois logo chegaría a expulsión de 1492. Fontes para o coñecemento da xudería ourensá Os datos referentes ás xuderías medievais galegas son moi escasos, en certa consonancia coa súa propia modestia e, sobre todo, cos avatares padecidos pola nosa documentación municipal, dos que saíu moi perxudicado un grupo social tan caracteristica- mente urbano como eran os xudeus. Pero aínda son moito máis escasos -case inexistentes- os anteriores aos século XV: practicamente redúcense estes aos restos arqueolóxicos atopados na Coruña (a lauda sepulcral de dona Seti, hoxe no Museo Arqueolóxico Nacional de Circuncisión de Xesús. Retábulo Maior da Igrexa Madrid), un par de breves citas da Nosa Señora do Portal, Ribadavia. do século XI no Tombo de entre os seus correlixionarios da Sen embargo non se pode falar Celanova e un documento de cidade. En 1470 estaban aquí reti- con propiedade de barrio xudeu Allariz do ano 1289. dos Gonzalo Marco, Xacó Lión e en Ourense, tanto porque en todo Mosé, fiadores do fuxido Nicolao tempo,debido ao limitado número No século XV dispoñemos, é cer- (veciño de Ribadavia), que logo de xudeus, viviron nela tamén to, dun volume aceptable e, sobre retorna para liberalos. moitos cristiáns, como porque ata todo, dabondo compacto, para tra- 1487 algúns deles habitaban fóra cexar rasgos firmes da vida desa Se entre os grupos profesionais desa rúa.Nos requerimentos muni- comunidade, pero incluso entón cristiáns era espontánea a tenden- cipais de “apartamento” do 3 de isto só é aplicable á cidade de cia a ocuparen un espacio urbano xullo de 1484 e 22 de maio de Ourense. Sabemos con certeza contíguo, procurando morar na 1487 comprobamos, en efecto, que había xuderías noutras pobo- mesma rúa, tiña esta que ser aínda que se cita a varios xudeus para acións: unha derrama tributaria máis intensa entre unha comuni- que se trasladen á Rúa Nova. Por ordenada pola Coroa en 1464 cita, dade de tan marcada personalida- outra parte en varios padróns de ademais desta, as da Coruña, de.A sinagoga, na Rúa Nova, era o veciños do s. XV atopámolos con- Betanzos, Ribadeo, Monforte, núcleo ao redor do que se instala- cretamente na Rúa dos Arcediagos Ribadavia e Baiona, e por outra ban de forma bastante compacta. (no ano 1428), na da Praza (en vías cónstanos a presencia de 36 ~

Os Xudeus na Galiza xudeus en Allariz; pero a lamenta- Notas de Estevo Pérez,V e VI ble perda das actas municipais e Notas de Gonzalo Aurario, II rexistros notariais (así como a - - - - Padróns de Ourense do Notas de Roi Fernández da inexistencia de prospeccións Somoza, III Santiago de século XV, arqueolóxicas) prívanos dos Compostrela, 1995. Notas de Xoán Fernández de medios de aproximación. Nogueira Protocolos de Xoán García, II Á parte destas obras de edición Ourense constitúe a excepción.Por de fontes, a xudería ourensá foi Notas de Gonzalo Núñez razóns sen dúbida aleatorias, esta Escrituras, XV e XVIII estudiada en varias publicacións, cidade conservou unha cantidade e de maneira monográfica ou Clérigos do Coro unha calidade excepcional da súa incluida en visións de conxunto: Libro de Posesións do Cabido de documentación baixomedieval. 1454 Nos dous arquivos en que se custo- B. FERNÁNDEZ ALONSO, Los judíos Libro de Posesións do Cabido de dia case toda –o catedralicio (ACO) en Orense, Ourense, 1904. 1501 e o Histórico Provincial (AHPOu)– atopamos un número considerable 2) ARQUIVO HISTÓRICO PROVINCIAL J.R. ONEGA, Los judíos en el Reino de documentos. A maioría das refe- DE OURENSE (AHPOu): de Galicia, Madrid, 1981. rencias proceden dos fondos muni- Libros de Acordos do Concello, I, cipais, ben das propias actas do II, III, IV e VI A. LÓPEZ CARREIRA,“Os xudeus de Concello (os Libros de Acordos, Ourense no século XV”, Boletín Rexistro de Xoán García redactados polo notario Álvaro Marqués de Leis, Carp. 30 Auriense, Ourense, 1983. Afonso), ben dos seus particulares Caixa 1 libros de notas. En cambio son - - - - Ourense no século XV. Padróns extremadamente dispersos no Economía e sociedade urbana ACO, de onde tan só nos chegan 3) ARQUIVO HISTÓRICO NACIONAL - na Baixa Idade Media, Ourense, noticias esporádicas –algunha de Madrid- (AHN): 1991. gran valor–,tanto nos contratos sus- Notas de Xoán García (1490) critos con particulares como nas - - - - A cidade de Ourense no actas capitulares, se ben tamén Parte da documentación está século XV. Sociedade urbana na nalgunha ocasión conforma series publicada nas seguintes obras: Galicia baixomedieval, cronolóxicas compactas, como é o Ourense, 1998. caso dos vintenove contidos no M. CASTRO e M. MARTÍNEZ SUEIRO, libro do notario da cidade Álvaro Colección de documentos del O espacio físico da xudería Afonso, do ano 1434. A todo isto Archivo de la Catedral de compre engadir o fragmento dun Orense, Ourense, 1914-1923. rexistro notarial de 1490 que se ato- A reducida comunidade hebrea pa no Arquivo Histórico Nacional X. FERRO COUSELO, A vida e a fala ourensá residía ata 1487 (ano en de Madrid (AHN). dos devanceiros, II,Vigo, 1967. que se efectiviza a súa marxina- ción definitiva) en diversas rúas En conxunto, a documentación A. LÓPEZ CARREIRA, De Ourense da cidade, aínda que de certo se que nos fornece información é concentraba preferentemente na medieval. Rexistro de Xoán esta: García (1484), Ourense, 1993. Rúa Nova, onde a partir desa data se houbo de limitar por forza ata 1) ARQUIVO DA CATEDRAL DE - - - - “Contribución ó estudo da a expulsión de 1492. Pero debido OURENSE (ACO): xudería ourensá baixomedieval”, á súa modestia demográfica nunca a ocupou en exclusiva nin Notas de Álvaro Afonso Xudeus e conversos na Historia, Fragmentos de Notarios, D e E1 Santiago de Compostela, 1994. moito menos; mesmo nesa rúa a 37 ~

Os Xudeus na Galiza Efectivos demográficos como facía B.F. ALONSO en publi- cación de 1922 e recollían en poboación cristiá seguiu a ser 1992 E. BANDE e J. C. RIVAS. Ao igual que as demais de sempre maioritaria. Por iso non Galicia, a xudería ourensá era se pode falar con propiedade de Estaba xustamente na outra beira tamén pequena, a pesar das miti- barrio xudeu en Ourense. da rúa, lindando alomenos por un ficacións elaboradas sobre este dos lados cun solar no que logo tema, quizais polo hermetismo Aceptaremos sen embargo que o se edificou unha casa e topando en que a historia o pechou.A opi- asentamento máis nutrido de no fondo con outra casa que nión de que nesta cidade a comu- xudeus na Rúa Nova facían desta abría as súas portas á Rúa dos nidade hebrea podía ter consti- un lugar peculiar, caracterizado Arcediagos, como se ve no foro tuido “se non a metade do vecin- pola súa presencia. Aí estaba, de realizado en 1474 dunha casa dario, polo menos unha boa par- feito, o edificio máis representati- nesa rúa que “detras entesta te” [B.F. ALONSO, Los judios en vo, a sinagoga. Orense, 10], ademais de ambígua enna sinoga dos judios”. é unha absoluta desmesura. Era esta unha pequena construc- O emprazamento exacto estaría ción, circunscrita ao solar dunha moi perto da canella que subía Na propia Rúa Nova, onde se con- casa, como perfectamente se apre- desde a Rúa Nova para a dos centrou sempre a maior parte da cia nos deslindes, nos que aparece Zapateiros (atravesando o Eiró), súa poboación e a totalidade des- situada entre outros edificios ou separado dela tan só por ese solar de 1487, non pasaron de ser unha solares que a cercaban polas tres recén citado, pois fálasenos de reducida minoría, xa que no bandas; espacio polo demais sufi- momento en que semellan ter “hun paredeyro que esta en ciente para atender o culto da sido máis non pasaban do 15 % do Ourense a par da signagoga dos comunidade. O solar abondaríalle total dos veciños desa rúa. judeus /enna canela que vay/ mesmo para dispoñer (seguramen- indo da Rua dos Çapateiros te detrás) dunha hortiña cun pozo para a Rua Nova”, aínda que Unha primeira idea acerca da (segundo se deduce dun docu- non podemos precisar en cal das súa relevancia farémonola mento posterior). O inmoble era marxes se atoparía. observando o que a xudería propiedade do Cabido, que llo afo- ourensá, xunto coas de raba por 3 mrs. longos anuais, Nin que dicir ten que deixou de Monforte e Ribadavia, cotizaba como consta no Libro de cumprir o seu papel relixioso en no repartimento da Coroa de Posesións do Cabido do ano 1453: 1492. En 1501 estaba en poder 1464, pois ás tres xuntas corres- do escudeiro e rexedor Roi de pondíanlles 2.000 mrs., que “Iten porla signagoga tres mrs. Puga, que fixera de novo a casa, podemos comparar cos tamén logos que son tres mrs.e dous cor- indicándose que dispoñía do dito 2.000 asignados á de Astorga nados curtos ...........III mrs.II cors.” pozo e que ademais agora se por si soa, os 4.600 á de Acerca da ubicación exacta orixi- habilitara nela un forno. Con B.F. Ponferrada, 8.000 á de Murcia náronse varios equívocos xa des- ALONSO seguímoslle a pista deica ou 12.000 á de Avila. E estamos de vello, pois nunha nota engadi- 1555, pero na actualidade non se falando xa dunha época en que da no s. XVII a un foro de 1395 aprecia rastro material dela. as outrora grandes comunidades “dizen que estava” saíndo da peninsulares se atopaban en Rúa Nova pola Porta do Aínda menos ficou do cemiterio decadencia definitiva. Concello, inexactitude non maior xudeu, daquela forzosamente que a de adxudicarlle o enorme ben notorio, pero do que non Volvendo agora sobre a nosa pro- solar, a todas luces excesivo, ocu- existe constancia documental pia documentación, estamos en pado hoxe pola igrexa de Santa nin tan sequera sospeita acerca condicións de confirmar a modes- Eufemia e o Seminario Conciliar, do emprazamento. tia demográfica da xudería ouren- 38 ~

Os Xudeus na Galiza sá.Aínda tendo en conta os consa- quía. Nos anos inmediatamente bidos ocultamentos e exclusións anteriores á expulsión o número de todo tipo propias destes censos, de xudeus iríase xa reducindo as porcentaxes de veciños xudeus inexorablemente a causa das móvense a uns niveis ínfimos e sen conversións ao cristianismo, saltos chamativos. Os datos expó- acerca do cal temos algúns indi- ñense no seguinte cadro: cios que logo comentaremos. ————————— ————————– Porcentaxes de veciños xudeus Actividades profesionais ————————— ————————– % veciños total É un lugar común a especializa- ————————— ————————– ción dos xudeus nas actividades 1454 1,4 45 1455 1 32 capitalistas e, en concreto, nas 1470 3 46 directamente relacionadas coa 1483 1,4 29 circulación do diñeiro, como o 1484 2 43 arrendamento do cobro de 1487 0,6 10 impostos, o cambio e o présta- 1488 1,4 22 Colgante medieval xudeu. mo. Confirmaremos plenamente 1490 0,9 15 1491 0,8 13 tal dedicación na nosa cidade, ————————— ————————– mais sen restarlle importancia a res e medicinas. Tamén lles era outras ocupacións. moi propia a profesión de albei- Engadamos para completar a tar (veterinario), tradicionalmen- panorámica que no censo de As preferencias profesionais dos te detentada por eles durante 1428 figuran dous veciños ourensáns coinciden coas que moito tempo, na que sabemos de xudeus na Rúa dos Arcediagos, por todas partes se lles recoñe- dous, ambos igualmente en 1484, onde nunca máis os volveremos a cen. De entre os oficios artesa- precisamente as únicas persoas atopar, o que nos fai pensar que a nais que a nosa documentación dedicadas a ela que localizamos pobaoción xudía sería máis ele- cita destaca con ventaxa o da en todo o século na cidade. vada a principios da centuria. xoiería, no que traballan seis pra- Respecto ás oscilacións que se teiros e ourives (incluindo un Pero é sen dúbida a súa especializa- aprecian convén non perder de converso), e moi cerca deles, ción capitalista o que máis chama a vista os factores aleatorios capa- como metalúrxico especializado atención. Primeiramente porque ces de distorsionar uns resulta- (pero xa non tan arquetípico), un nos preguntamos ata que punto dos baseados, ao fin e ao cabo, en posible armeiro. Por último, o son homologables co estereotipo magnitudes tan reducidas. tecelán e o zapateiro exercen uns acuñado pola historia; tamén por- oficios nos que, ao contrario dos que eran xudeus os que practica- Tomando todo isto en considera- anteriores, son minoría insignifi- ban sistemas de crédito máis avan- ción cabe resaltar o tamaño redu- cante entre aos cristiáns. zados no comercio viti-vinícola. cido da comunidade hebrea ourensá, composta por unhas dez Outro dos seus campos preferen- Deixaremos algo de lado aos reca- familias cara a mediados de sécu- tes constituíao a sanidade. En dadores, porque a pesar de seren lo e apenas tres no momento de 1484 o cirurxián Rabí Iudá inten- xudeus case todos e bastantes os decadencia, que se precipita a taba curar ao escudeiro Álvaro nomes chegados a nós, en cambio partir de 1484, cando se come- Paradela, que “estava mortal e non eran ourensáns,pois,traballan- zan a adoptar medidas de marxi- do para a Coroa no arrendamento tal que a seu creer estava peli- nación por parte da nova monar- groso”, aplicándolle os seus sabe- e cobro de pedidos e alcabalas, 39 ~

Os Xudeus na Galiza diu alomenos entre 1434 e 1451: por anticipado a producción, en en 1436 presentábase como reca- boa medida a dirixe, animando ao viñan de fóra e,para facer posible a dador das alcabalas dese ano e en labrego a un tipo determinado de súa misión, os encargados das máis 1451 recibía poder como recada- cultivo,aquel que o mercado esixe, amplas circunscripcións cedían, dor de pedidos atrasados. ao tempo que lle facilita o capital mediante os poderes oportunos,os necesario para manter a explota- cobros locais, poñéndose así en Ambos exercían ao mesmo tem- ción. Tal operación convérteo en contacto con veciños da cidade, po como prestamistas, activida- dono do producto, sendo el quen mesmo cristiáns. Por exemplo, o de, polo tanto, estreitamente vin- se beneficie logo da exportación e 20 de agosto de 1437 Salomón culada á de recadador, amosándo- das oscilacións do mercado. Baquix, recadador de todo o arce- nos así unha forma de converter bispado, outorga poder para o bis- en beneficios os impostos cuxo A fórmula reaparece noutros cin- pado de Ourense a Iudá Pérez e a cobro arrendaban. Nunha oca- co contratos, dos que ún é asina- principios do ano seguinte,o 14 de sión, polo demais absolutamente do por Abraán de Lión e o resto xaneiro de 1438, presentan poder inusual, o préstamo que fai Iudá polos prateiros Salomón e David. para proceder ao subarrendamen- ten como garantía explícita por Tamén é prateiro Mosé de León, to do cobro das alcabalas da cidade parte do que o recibe a súa terra. quen prestara diñeiro a un cris- conxuntamente Salomón Mollero, Dous meses despois concede tián en 1455. de Ponferrada, e o xuíz e notario outro, presentándonos un pecu- cristián Afonso Enríquez, en apa- liar sistema de compra adiantada Con prendas retidas como garantí- rente compañía. da colleita de viño, xa que é nes- as dos créditos e con diñeiro reci- te producto no que o acreedor se bido en depósito, efectuaban ope- Para cumprir a súa misión comprí- compromete a facer efectiva a racións de maior envergadura, alles botar tempo na cidade, o que devolución. Desde o punto de acerca das cales temos moi pouco ás veces obrigábaos a residiren vista formal o mercador xudeu información. Nin sabemos, desde nela durante períodos moi dilata- adiántalle unha determinada logo, que tipo de asociacións mer- dos ou inclusive a se aveciñaren suma de diñeiro ao productor, cantís podían constituir -o cal pare- durante varios anos, como debeu que se compromete a entregar ce ser unha situación común a facer Abraán Cominero en 1446, cando sexa a vendima a cantida- toda Europa-,nin con certeza o que chegado coa misión de recadar as de de viño acordada ao prezo do estaba a facer en Portugal David: o alcabalas de 1445, para o que en mercado (polo que o diñeiro caso foi que alí, en xullo de 1441, decembro de 1446 fixo avinza co recibido previamente debe supo- tomáronlle por certa represalia o Concello por un período de cinco ñer unha aproximación a axustar equivalente a un valor total de anos. Iudá Pérez e o seu fillo despois). En varios documentos a 2.596 mrs., entre diñeiro que leva- Abraán de Lión eran recadadores operación aparece claramente ba depositado de varios xudeus das alcabalas da cidade e bispado e expresada desta maneira, como ourensáns e unha prenda que reti- mahordomos dos condes de Santa un acuse de recibo por parte do ña dun meiriño por un préstamo. Marta. O primeiro -a quen tamén productor, pero noutros presén- se cita en 1449 como “contador” tasenos como un préstamo, no Mais no mundo dos negocios do conde- andaba xa por aquí en que a producción fai de garantía. non só se adicaban directamente 1432 e seguía (a non ser que fose ao tráfico monetario. Isaque outro) en 1488, de maneira que Baixo calquera apariencia, o que Rodriga consta como mercador este último ano o Concello lle chama máis a nosa atención é o fei- en 1484, e o albeitar Xacó tamén daba -por certo en perxuízo seu- to de atoparnos ante algo moi se debía ocupar do comercio, trato de veciño. O fillo, con poder semellante ao sistema polo cal, no porque tiña débedas en 1459 e do pai para actuar (parece que mundo industrial, o capitalista 1483, esta última de 2.600 mrs. estaba aínda máis instalado), resi- (neste caso o xudeu), ao mercar pola compra de roupa, demasia- 40 ~

Os Xudeus na Galiza do diñeiro para tratarse de con- se abandoar con 12 mrs. para a sumo propio. obra da Ponte, eran para eles o dobre de pesadas, coa intención No século XV posiblemente habe- Naturalmente existían diferencias de evitar a súa marcha... ou alo- ría unha figura semellante en socio-económicas dentro da pro- menos para aproveitar a súa Ourense, que sustentaría a súa pia comunidade. Estructurados riqueza en caso de insistiren. autoridade na función relixiosa de profesionalmente nas mesmas que estaba investido, pois a sina- categorías que o resto da poboa- De feito obtíñanse beneficios goga era o punto central da súa ción, tamén entre eles había mes- alén dos que reportaba o seu tra- existencia colectiva. Algo sobre tres e criados en ambos extremos ballo. David contábase entre os isto nos chega a través dun docu- da xerarquía. Salomón Castelao veciños que en 1455 empresta- mento de 1459, que dá a impre- era mestre no seu oficio -proba- ran diñeiro para seguir a causa sión de ter estado a punto de des- blemente tecelán ou prateiro; en sostida pola cidade contra o bis- velar de todo a cuestión. Unha cambio Xacó Vilamarín era criado po, e Mosé Marcos tiña unha denuncia por certas faltas cometido recadador Mosé Pérez. avinza co Concello nada menos das por uns franceses contra a que de 600 mrs. anuais. Con sinagoga foi presentada ante o Pero o certo é que aínda sospei- todo, non faltou o caso de que as Concello por Abraán Vello, quen, tando que tamén debía haber autoridades municipais, pese ás polo tanto,parece actuar en nome xudeus en situación económica boas relacións imperantes, carga- da comunidade. Pero as inoportu- apretada,a documentación non os sen o peso tributario máis do nas roturas do papel impídennos descobre. Todo o contrario, no aceptable; por exemplo en 1432, acceder a outros detalles posible- padrón da encomenda de 1454 provocando a protesta colectiva mente reveladores. mesmo as viúvas figuran cotizan- dos xudeus, que denunciaban un do cantidades que as sitúan nun exceso de 10 mrs. por persoa en Era asemade no terreo relixioso nivel de cómodo desafogo, e o certa “talla”, asegurando que nin- onde se atopaban as medidas zapateiro, que semella ter o oficio gún a pagaría. Debeu ser precisa- compulsivas aplicables dentro máis modesto, incluiríase entre os mente por iso ou por algo seme- dos seus propios límites, é dicir, veciños afortunados. Os demais llante polo que en 1434 se acor- sen recorrer á autoridade común están en condicións semellantes dou a presencia de observadores da cidade. En 1457 suscitárase ou mellores. Tanto a denominada propios no reparto dos impostos. unha pelexa entre xudeus, con “xudía de Monterrei” como unha agresión a unha muller, polo que “dona xudía” cotizaron 6 mrs., o a instancias do seu marido e dos Organización da xudería que xa de por si é dabondo,e máis xuices árbitros se decreta a exco- ourensá aínda se temos en conta as reduc- munión na sinagoga. cións de que se beneficiaban as viúvas. Entre os homes correspon- É moi pouco o que trascende sobre De feito os xudeus,que como veci- díanlle ao zapateiro 10 mrs., e por este tema a través da nosa docu- ños estaban suxeitos ás cargas fis- debaixo del tan só se situaba mentación. No ámbito territorial cais da cidade con respecto á Abraán Vello, con 6 mrs., en tanto inmediato á cidade é unha noticia Coroa, tiñan un “colledor” propio, que Samuel de Ribadavia pagaba de Allariz a que nos aporta o pri- e acordouse ademais que, para evi- 10, Samuel de Lión 13 e David 15. meiro dato:a existencia dun Xudeu tar abusos, escollesen tamén un Maior, que representa publicamen- “reparador” “pera que vise ontre O Concello era consciente dos te á comunidade.En efecto,enteirá- eles os ditos repartimentos, e o beneficios reportados á cidade monos de que no ano 1289, na que vise que fose agraveado que por un grupo tan activo e rico, e resolución dun contencioso xurdi- o desagravease”. En 1434 o cargo por iso as sisas de 1439, que grado nesa vila cos cristiáns, interviña recaíu en Barselai, que era “colle- vaban a todo veciño que a quixe- Isaque Ismael, “xudeo maor”. dor” na Rúa Nova polos xudeus, e 41 ~

Os Xudeus na Galiza Dicíamos que o Concello procura- tan as diferencias obxectivas que ba retelos na cidade por motivos os separaban, pois eran notables, lembrábase que o de haber “repa- económicos.Sen embargo a cidade e ocasionalmente chegábanse a rador” era “uso et costume, por chegaba a asumir perdas, pois non producir altercados. refugou -nunha actuación moi quanto en este pedido que se ago- acorde co papel proteccionista Do ambiente danos unha idea moi ra reparara non se vera ao dito propio daqueles concellos- resarcir plástica o citado documento de repartimento judio nehuun”. a David polos 2.596 mrs. que lle Allariz do 20 de xuño de 1289, xa foran requisados en Portugal. que consiste nunha avinza prohi- As relacións co resto da socie- bindo a interferencia recíproca nos dade Á marxe dos intereses, os xudeus actos relixiosos, do que se culpa eran tratados como calquera concretamente aos xudeus, “por- Temos xa calificado de cordiais as outro veciño, sen que apreciemos que se non mofen e non haya hi relacións entre as dúas comunida- ningunha diferencia respecto aos camerias nin ruindades nin des- des relixiosas da cidade, e a tole- demais. Non existe indicio de que aguisados, como de costume”. rancia está xeralmente admitida os xuices se houbesen mostrado como rasgo característico en toda nunca parciais contra eles en cau- En Ourense aconteceu algo Galicia, nunha sociedade xa de sas que os enfrontasen con cris- semellante. En abril de 1441 esta- por si compartimentada como era tiáns, e cando en 1442 xentes de ba preso o prateiro Mosé Pérez a feudal. A naturalidade con que Pedro Díaz de Cadórniga saquea- en espera de que se vise a súa ao longo da maior parte do século ron a sinagoga e asasinaron a un causa “por rason que disera yri- se aceptaban por parte da maioría veciño xudeu, non só o Concello sia e infamia contra deus e cristiá as peculiaridades da mino- denunciou os feitos, senón que o Santa Maria disendo que Santa ría xudía en absoluto nos farían bispo excomulgou ao Cadórniga, Maria que parira tres veses”. presaxiar as dramáticas medidas sendo logo os propios xudeus os adoptadas polos Reis Católicos. que o exculpen de responsabili- A controversia relixiosa era cam- dade directa e soliciten o levanta- po propicio para os roces, pero Cando en 1434 se establece a fis- mento da pena. nunha ocasión percibimos un calización da derrama de impos- antixudaísmo tal vez máis enraiza- tos entre a comunidade por parte A boa veciñanza superaba inclusi- do, aínda que non se manifesta en do citado “reparador” xudeu, nin ve os marcos institucionais e revé- ourensáns, senón nuns franceses se cuestiona que este fará “jura- lase no trato cotián entre xentes de paso pola cidade, hospedados mento en sua ley”, conforme de ambas comunidades. Un dos na alberguería da Rúa Nova, que viña sendo costume, e aínda en poucos exemplos ofrécenolo a na noite do 19 ao 20 de abril de 1467, tan pouco tempo antes des- asistencia de xudeus á voda dun 1459 se achegaron á sinagoga e a es drásticos cambios, continuaba fidalgo cristián en 1457, na que agraviaron ensuxando na súa por- a ser a formula legal que respal- coinciden con “fidalgos et donas” ta, polo que Abraán Vello presen- daba coa súa forza os compromi- e na que estes precisamente, taba denuncia ante os xuices. sos: este ano, con ocasión do como amigos dos convidados, arrendamento das alcabalas do exercen os seus bos oficios para Episodios de violencia, como couto de Ceboliño, prestaron apaciguar certa disputa xurdida vimos, non faltaron. Pero o citado xuramento Xoán de Belmonte e entre un par de familias xudías. saqueo da sinagoga de 1442, sen o recadador Abraán Abensalade, negar a agresividade cara aos tomándose do primeiro co sinal Equidade institucional e contac- xudeus por parte dos autores e o da cruz “e do dito recadador aos tos personais estannos a falar manifesto ánimo de lucro, é pre- dunhas relacións nada conflicti- ciso incluilo no contexto dos des mandamentos de sua ley, vas; mais tampouco se nos ocul- enfrontamentos políticos do segundo forma de dereito”. 42 ~

Os Xudeus na Galiza momento, máxime cando igualmente a varios que tiñan fóra dela mente se produciron víctimas as súas moradas. Sen embargo as entre os veciños cristiáns. autoridades locais foron laxas na tan seren veciños de Vilafranca e aplicación, pois a orde debe repe- de Allariz, respectivamente, e Tal panorama foi o predominante tirse, máis amplamente, en 1487, teren xa trasladado de Ourense ás ata a subida ao trono dos Reis denunciando precisamente os súas familias. Católicos. O proxecto político novos responsables municipais (é destes, a construcción do chama- digno sinalar unha profunda reno- Ignoramos todo acerca das reper- do “Estado Moderno”, fortemente vación dos membros do Concello cusións do decreto de expulsión autoritario e intransixente en entre ambas datas) que o manda- de 1492 na nosa cidade. É outro materia relixiosa, fixo cambiar as mento non se tivese levado a efec- lugar común que en Galicia todos cousas para a comunidade xudía to antes.Agora foi efectivo.Tan só os xudeus -os poucos que aínda de forma cada vez máis dramática. dous xudeus se resistiron a acata- había- se convertiron e ficaron. lo, os recadadores Mosé e Iudá Formando parte dun proceso en Pérez, sobre os que se insiste o Aparecería entón o problema dos marcha durante todo o século, as ano seguinte, e ao que eles se vol- conversos. Sintomaticamente no conversións cara ao cristianismo ven a negar, alegando non estaren citado padrón de 1504, á marxe ían xa mermando a comunidade avecindados na cidade.Ambos, en deses dous nomes de cristiáns hebrea. Non é doado localizar aos efecto, levaban moito tempo novos figura a palabra “ojo”, tene- conversos. Hai motivos dabondo vivindo en Ourense, e Iudá Pérez brosa advertencia que algunha para pensar que o eran Xoán tivera con anterioridade casa afo- pluma rigorosa engadiu con letra Fernández (sobriño de Abraán) e rada na Rúa Nova. Agora manifes- diferente. Diego López (fillo de Iudá Pérez), pois mantiñan lazos estreitos cos xudeus, pero os seus nomes xa non o son. Coñecemos con seguridade a Pedro Sánchez e a Xoán de Maceiredo, que expresamente constan como cristiáns novos no censo de 1504. As desercións debéronse acelerar conforme aumentaban as medidas de marxinación. En 1484 facíase público o decreto adoptado nas Cortes de Toledo que obrigaba aos xudeus a residir exclusivamente na Rúa Nova, dirixidose expresa- Menorá: Candelabro de sete brazos, símbolo tradicional do xudaismo. Tense acesa durante as vintecatro horas por considerarse como o lume eterno, créndose que cando Deus se apresentou a Moisés no monte Sinai, fixoo sobre un almendro con sete ramas ardendo. Reflicte no mundo da Cábala xudía os dez Sefirot. Zacarías considerou que as sete emanacións de Deus corresponden aos sete “ollos do Señor”, (4: 1 – 14). 43 ~

Os Xudeus na Galiza Relación dos xudeus e conversos presentes na documentación ourensá (* conversos) ABRAÁN, fillo de Salomón o vello RABÍ SAMUEL, recadador ABRAÁN, sobriño de Xoán Fernández RICA DE SAMILLÁN, muller de Abraán Abarca ABRAÁN ABARCA, prateiro *(?) RUI DE BACEIREDO ABRAÁN ABENSALADE, recadador SALOMÓN, tecelán ABRAÁN COMINERO DE VILLALÓN, recadador SALOMÓN, prateiro ABRAÁN DE ALLARIZ SALOMÓN CASTELAO, mestre ABRAÁN DO CAMPO SALOMÓN DE SAN MILLÁN, mestre, veciño de Ponferrada ABRAÁN PÉREZ DE LIÓN, fillo de Iudá Pérez, mordomo SALOMÓN MAIORGANO do conde de Santa Marta SALOMÓN MOLLERO, veciño de Ponferrada ABRAÁN RODRIGA, veciño de Allariz, recadador de alca- SALOMÓN O VELLO, pai de Abraán balas SALOMÓN VAQUIX, recadador no arcebispado, tío de ABRAÁN SENEOR, recadador Xento Aben Farax ABRAÁN VELLO SAMUEL ABRAÁN BENVENISTE, recadador SAMUEL ALBEITAR ALEGRÍA SAMUEL CIANO, prateiro BARSELAI SAMUEL DE LIÓN CARLOS SAMUEL DE RIBADAVIA CARRASCO SANTO CAZO ÇINFA, dona SANTÓN CORCOS, veciño de Ponferrada DAVID, prateiro SAUL, armeiro * DIEGO LÓPEZ DE ASTORGA, fillo de Iudá Pérez XACÓ ALBEITAR DON OURO, muller de Samuel Ciano XACÓ CABALEIRO XACÓ LIÓN, veciño de Ribadavia DONA XUDÍA DONOURO, muller de David prateiro XACÓ VELLO XACÓ VILAMARÍN, criado de Mosé Pérez FORNEIRA DA RÚA NOVA GONZALO MARCO, veciño de Ribadavia XENTO ABEN FARAX, recadador, sobriño de Salomón ISAQUE CABALEIRO, veciño de Allariz Vaquix ISAQUE RICO, veciño de Ponferrada * XOÁN DE MACEIREDO ISAQUE RODRIGA, mercador * XOÁN FERNÁNDEZ, prateiro, ourive, sobriño de Abraán IUDÁ PÉREZ, veciño de Astorga, recadador das alcabalas XUDÍA DE MONTERREI da cidade e bispado, mordomo e contador do conde XUDÍA, muller do rubio de Santa Marta XUDEU “DARRIDO” (¿de Arrido) LEONOR XUDEU “O RUBIO E CAPADO” LIDECE XUDEU TENDEIRO LOITOSA XUDEU ZAPATEIRO MOSÉ, veciño de Ribadavia XUDIT, dona MOSÉ DE LEÓN MOSÉ MARCOS, prateiro MOSÉ PÉREZ, recadador das alcabalas da cidade e bispado, mordomo e procurador de Xoán Pimentel ¿NICOLAO, de Ribadavia NORA DE DONA XUDIT ORDOÑA * PEDRO SÁNCHEZ (?) PISTÓN RABÍ IUDÁ, cirurxián RABÍ SALOMÓN, recadador 44 ~

Os Xudeus na Galiza As sisas de 1439, que gravaban a todo veciño que quixese abandoar a cidade con 12 maravedís para a obra da Ponte, eran para eles o dobre de pesadas. 45 ~

Interior do Castelo dos Condes de Ribadavia, mandado construir por Bernardino Sarmiento, I Conde da Vila. do Centro Sefardí de Ribadavia, cola- con especial atención a los de Mª GLORIA DE ANTONIO RUBIO Ribadavia”, “Los judíos de Pon- bora en traballos do Centro de Salamanca, 1959 tevedra en la Edad Media”, “Los Estudos Galegos “Padre Sarmiento” e ten impartido conferencias sobre a judíos gallegos en la Edad Media” Licenciada pola UNED en Xeografía ou “Judios gallegos medievales”, este comunidade xudía. e Historia, ten publicado diversos último na Revista Wizo, publicada en artigos como “Los judíos en Galicia, Israel. Como historiadora é asesora 46 ~

Os Xudeus na Galiza Abrahan de León: aproximación á vida dun xudeu en Ourense no século XV Gloria de Antonio Rubio INTRODUCCIÓN empregados en contratos de comercio do viño. foro (especie de contrato de A economía do s. XV en arrendamento) para cubri-lo O comercio do viño, principal- Ourense e a súa importe da renda, facéndose mente a súa exportación a outros comarca articúlase en constar no propio contrato, a puntos de Galiza, era o apartado torno a dous grandes núcleos: un obriga por parte do agricultor principal do comercio ourensán.O núcleo agrario, cunha forma de de coidar e manter as viñas. destino principal era Santiago de producción feudal e onde predo- Compostela onde se documentan mina o cultivo do viñedo, e un Serve tamén o viño, como vere- numerosas mencións que confir- núcelo urbano, formado por arte- mos no apartado corresponden- man os contratos mercantís entre sanos e comerciantes, onde vai te, como garantía de cobro dos as dúas cidades.O segundo destino xurdindo unha economía capita- contratos de préstamo, tanto dos en importancia era Pontevedra, lista, sendo, precisamente, o que non teñen interese encuber- seguida de outras cidades galegas comercio do viño o que contri- to como dos que o teñen. Neste como A Coruña ou Noia. búe á expansión do viñedo non último caso, poder cobra-lo viño só en Ourense en particular, permítelle ao prestamista, por un A cidade de Ourense, nesta épo- senón en toda Galiza en xeral. lado, ocultar o interese esixido, ca, está formada por un conxun- por outro, evitar que unha posí- to de artesanos e comerciantes A importancia do viñedo na eco- bel devaluación da moeda afecte asentados en numerosos talleres, nomía do século XV, está amplia- as súas gañancias, e sobre todo, tendas e mercados. Estas profe- mente recollida na documenta- en caso de impago, quedarse cun sións son exercidas tanto por ción. Deste modo atopamos que ben facilmente convertíbel en cristianos como por xudeus, que tanto a uva como o viño son diñeiro, dada a importancia do manteñen entre sí unhas rela- 47 ~

Os Xudeus na Galiza demanden os maravedís que Juan supor que Abrahán de León tería Domínguez debía a Abrahán de abandoado Ourense para insta- cións cambiantes segundo vai León. larse en Ribadavia nunha data avanzando o século. anterior a 1453, posibelmente Os datos personais sobre este en torno ao período 1438-1444, Os fondos documentais, conser- xudeu medieval son moi escasos, data na que é nomeado mordo- vados tanto no Arquivo Histórico pois soamente sabemos que en mo de Diego Pérez Sarmiento, Provincial de Ourense como no 1434 estaba casado. Sen embar- conde de Santa Marta de Arquivo da Catedral desta mesma go, os seus asuntos profesionais Ortigueira e señor de Ribadavia. cidade, son os que nos ofrecen están amplamente documenta- unha documentación máis ampla dos ao longo de case 50 anos. 1. Estancia en Ourense sobre os xudeus que viviron nes- Estos 50 anos pódense dividir en ta provincia durante a Baixa dous grandes períodos de tempo Idade Media. Esta documentación diferenciados tanto polo seu Durante a súa estancia en Ou- permítenos reconstruir, anque de lugar de residencia, os primeiros rense, Abrahán de León dedícase maneira parcial, a vida de algúns anos da súa vida profesional pasa- fundamentalmente a dúas profe- personaxes que alcanzaron un dos en Ourense e o resto en sións: a recaudación de impostos maior nivel económico ou social. Ribadavia, como pola actividade e ao préstamo de diñeiro. Tal é o caso de Judá Pérez, Mosé profesional que desempeña en 1.1. Recaudador de impostos Pérez ou Abrahán de León, de cada un destos lugares. quen a súa vida, e especialmente as súas actividades profesionais, Anque descoñecemos a data Na Idade Media, a estructura da son o obxecto deste artigo. exacta do seu traslado de Facenda Real presentaba tres Ourense a Ribadavia, sabemos grandes niveis: o primeiro nivel que no ano 1434 era veciño de correspondía aos contadores, DATOS BIOGRÁFICOS Ourense porque así se fai cons- que eran os encargados de por E PROFESIONAIS tar en varios documentos que se en arrendamento a todas as ren- atopan no Libro de notas de das, e aos tesoureiros. O segundo A presencia de Abrahán de León, Álvaro Afonso, notario desa nivel correspondía aos recauda- ao menos na documentación cidade. Sabemos, tamén, que en dores, ben dunha zona e bispado manexada até o momento, abarca 1453 xa era veciño de Ribadavia concreto ou dun imposto especí- desde o ano 1432 até o ano 1477. segundo se rexistra nunha carta fico. O terceiro nivel correspon- O 13 de Febreiro de 1432, o xuíz de poder que Abrahán de León día aos arrendadores de rendas de Ourense Juan Sanchís condea recibe para recaudar tributos reais. Abrahán de León, como a Alfonso Sordo a pagar 10 mara- correspondentes ao período recaudador, pertencía ao segun- vedís que debe da alcabala comprendido entre os anos do nivel da estructura da Facenda (imposto do 10% sobre o valor 1453 e 1456. Segundo o profe- real. Era, polo tanto, o encargado das compravendas que se efec- sor Luis G. de Valdeavellano, para de recibir o diñeiro procendente tuaban en Castela) a Abrahán de ser considerado veciño dun das rendas da coroa e o seu León e deste modo os seus bens lugar era necesario cumplir nomeamento correspondía direc- serán desembargados. A última unha serie de condicións, tais tamente ao rei quen, para elo, esi- referencia documental sobre como ter nacido no lugar ou ben xíalle o pago dunha fianza. Abrahán de León ten lugar no residir na povoación un certo ano 1477 e tamén fai alusión a un tempo, ter posesións de bens Abrahán de León actuou tanto asunto económico. Neste caso inmóbeis no lugar, e ser admiti- como recaudador dunha zona pídese, ao contrario que no pri- do como “veciño” polo concello. concreta como dun imposto meiro documento, que non se Partindo desas premisas, é fácil específico. 48 ~

Os Xudeus na Galiza Como recaudador dunha zona sobre el. A primeira vez que se concreta aparece na documenta- documenta a súa presencia é no ción que, no ano 1434, recibe ano 1423 e a derradeira no 1488, 1456 e, polo tanto, élle retirado o poder de Judá Pérez para recau- o que fai practicamente imposi- poder real. A partir desta data e dar todos os maravedís debidos bel que sexa a mesma persoa. O até o ano 1479 non aparece nen- pola cidade de Ourense e polo máis probábel, basándonos nas gún dato sobre a figura de Judá seu bispado. No mesmo docu- datas dos documentos e nas dife- Pérez. Os documentos sobre a mento, Abrahán de León recibe rentes profesións exercidas, é súa persoa reanúdanse a partir poder para dar cartas de pago que se trate de tres persoas dife- do ano 1479 e até 1488 o que unha vez cobrada a cantidade rentes co mesmo nome. A pri- nos indica a presencia dunha ter- debida, pero especifícase moi meira referencia sobre Judá Pérez ceira persoa con este nome. claramente que para que esta car- aparece na documentación do ta de pago teña validez ten que ano 1423, e exerce como criado As datas de existencia de Abrahán estar escrita pola súa propia man de Garses Alvares. O segundo de León e Judá Pérez indícannos e firmada co seu nome. Judá Pérez exercía a súa activida- que sería o segundo Judá quen de entre 1434 e 1456, data na mantivo unha estreita relación Judá Pérez é un personaxe moi que se rexistra que non pagou as profesional, sempre relacionada relacionado con Abrahán de fianzas requeridas polo rei para co diñeiro e o cobro de tributos, León, sendo moi abundante a recaudar as alcabalas do bispado con Abrahán para actuar no seu documentación conservada de Ourense dos anos 1453 a nome: ou ben se admite que o Praza da Magdalena na xudería de Ribadavia. Foto Moncho 49 ~

Os Xudeus na Galiza Ao día seguinte, o 24 de Febreiro, mo modo que un xudeu non suponse que tras contar o diñei- pode prestar con interese a outro pago de deudas se faga a calque- ro,Alfonso García otorgou a carta xudeu, pero sí a un cristiano. ra dos dous, ou ben Abrahán pre- de pago da alcabala por un valor senta documentos en nome de de 5.000 pares de blancas. A normativa cristiana respecto ao Judá, etc. Como exemplo serva o préstamo con interese está reco- documento anteriormente cita- O resto dos documentos que fan llida en toda clase de textos do, no que Judá Pérez dá poder a referencia á alcabala dos viños legais.Así: Abrahán para recaudar e dar car- son reclamacións de deudas tas de pago en Ourense e no seu correspondentes á alcabala do Nos Foros e ordenanzas munici- Bispado no ano 1434. ano 1433 e que ascendían a un pais, que representan o dereito total de 913 maravedís vellos. consuetudinario de orixen alto Como recaudador dun imposto medieval, a usura non está proibi- 1.2. Prestamista. específico,concretamente da alca- da senón simplemente regulada bala do viño, Abrahán de León para impedir fraudes ou abusos. aparece varias veces na documen- Un dos recursos empregados ao tación manexada até o momento. longo de toda a Baixa Idade Nas Sete Partidas fíxase o intere- Tódalas referencias corresponden Media para tratar de paliar as se nun 33,3%, que será o habitual ao ano 1434 e trátase de diferen- sucesivas crises que tiveron lugar durante toda a Idade Media, ao tes documentos cos que é posíbel nesta época, foron os contratos menos na letra das leis. reconstruir, anque só en parte, o de préstamo con ou sen interese método de recaudar os tributos encuberto ou usurario. É impor- Nos Concilios Provinciais prohí- na cidade de Ourense. Os feitos tante destacar que, ao contrario bese, como xa vimos anterior- sucedéronse do seguinte xeito: que na actualidade, no que o ter- mente, que un cristiano preste mo “usura” ten un matiz absoluta- diñeiro a outro cristiano, pero O 5 de Xaneiro de 1434 Abrahán mente despectivo, na Idade permite prestar diñeiro con inte- de León e Pero Fernández, nota- Media, como propón o profesor rese a persoas de diferente fe. rio, solicitan o cobro da alcabala David Romano, era un termo ino- dos viños de Ourense ao xuíz da cuo, equivalente ao que hoxe Os cadernos de Cortes, que cidade Lois Gonçalves. O xuíz dá denominamos interese. Nesa reflicten fundamentalmente a a súa autorización e manda pre- época, prestar diñeiro a interés posición das cidades, fixan un goar o cobro na Praza do Campo, era lícito sempre que se fixese interese entre o 66,6% e o 33,3%. actual Praza Maior, na Cruz dos dentro dos límites legais fixados. Anque a súa principal preocupa- Ferreiros e na Cruz dos Çenteos. ción será como reducir as deudas A actividade prestataria foi exerci- xudías, non se atreven a cuestio- No mes de Febreiro, documéntase da tanto por cristianos como por nar o papel dos xudeus como unha reclamación ante o xuíz de xudeus e, en ambos casos, son prestamistas. Ourense con motivo da cantidade numerosas as disposicións legais que Nuno González ten que pagar que regulan os contratos de prés- Na documentación galega atopada alcabala do viño. O xuíz senten- tamo. Ambas lexislacións, a xudía mos numerosos documentos que cia que sexa o notario de Ourense e a cristiana teñen un punto en fan referencia tanto a contratos quen estipule a cantidade correcta. común: permiten o préstamo con de préstamo aparentemente sen interese sempre e cando sexa fei- interese, como a contratos de O 23 de Febreiro Abrahán de León to a persoas de diferente relixión. préstamo claramente usurarios.A entrega a Alfonso García un saqui- É dicir, un cristiano non pode figura de Abrahán de León docu- ño de diñeiro co importe corres- prestar con interese a outro cris- méntase realizando ambos tipos pondente á alcabala do viño. tiano, pero sí a un xudeu, do mes- de contratos. 50 ~

Os Xudeus na Galiza 1.2.1. Contratos de préstamo teñen que ser devoltas nuns prazos sen interese encuberto de tempo moi curtos. Anque for- malmente non existe interese xa Yuda Peres 150 mrs. que unidos a Na documentación atopamos que se obriga a devolver a mesma 25 que debia de antes se obligo a dúas formas diferentes de prestar cantidade prestada, sin embargo é pagar en vino o en dinero la mis- diñeiro: a obrigación de bens por fácil supor que os intereses estive- ma cantidad prestada. Non se tra- parte do deudor e os contratos ran incluidos na cantidade declara- taría de un préstamo con interese de préstamo ordinario. da como prestada. cuberto porque o deudor com- prométese a devolver a mesma 1.2.1.1. Obrigacións 1.2.1.1. Contratos de présta- cantidade prestada, en diñeiro ou mo ordinario en viño. O que non podemos Unha obrigación é o compromiso saber é se nas cantidades declara- de entregar un ben ou diñeiro nun Nun contrato de préstamo ordi- das como prestadas xa estaba prazo de tempo determinado, a nario, o notario debe facer cons- incluido ou non o interese que cambio dunha cantidade prestada. tar a cantidade prestada, a data de tería que pagar pola cantidade devolución do diñeiro e a pena recibida. Abrahán de León, ao longo do ano que se imporá se non se devolve 1.2.2. Contratos de préstamo 1434, presta diñeiro en varias oca- no prazo establecido. Un exem- con interese encuberto sións e os deudores,a cambio,obri- plo deste tipo de contrato é o fei- gan os seus bens. O 9 de Febreiro to por Abrahán de León a Inés de 1434 obriga os seus bens Joan Alfonso: Eynes Afonso, recibio de Na documentación rexístranse Gyón da Coruña como deudor Abraan de Leon en nombre de tamén varios contratos de présta- principal e o seu fiador, veciño de mo nos que a cuantía prestada Ourense, a cambio de 200 marave- tense que devolver en viño ou en Prestamista xudeu. dís e unha seira de pasa que debe- diñeiro, pero ao prezo do merca- rán pagar antes de un mes.O 21 de do do viño no momento da finali- Setembro obrigan os seus bens zación do contrato e que son cla- Roy Bouçosa e o seu fiador Diego ramente usurarios. De todos eles, Díaz por 81 maravedís vellos que ao menos un é realizado por deberá pagar, como máximo, Abrahán de León o 14 de antes de dúas semanas. Outro Setembro de 1434. O contra- exemplo é a obriga feita por to di textualmente: “A XIIII Álvaro Pato e o seu fiador Diego de setenbro, lourenço calvo Barbeiro para pagar, ben a de seixalvo reçebeu de Abrahán de León, ben a Judá abraan de leon viinte mara- Pérez,ben a calquera persoa que vedíes vellos en diñeiros fei- teña poderes deles, por 140 tos et outorgouse de lle dar maravedís que deberá pagar a esta dorna primeira que antes do entroido. ven dous moyos de boon viño de lagar a como valuer En xeral, as obrigacións recolli- reganchaan nen a mayor das até o momento caracterízan- valia nen a menor forro e se porque as cantidades presta- quite de alcavala etc. Pena 1 das son relativamente altas e dous maravedíes etc...”. 1. López Carreira, A.: “Contribución ó estudo da xudería ourensá baixomedieval”, en Xudeus e Conversos na Historia, Santiago, 1994 (Actas do Congreso Internacional, Ribadavia, 1991), p. 210, doc. 20. 51 ~

Os Xudeus na Galiza pide 48 maravedís por moio que- cláusula de penalización por non re dicir que pensa obter, ao cumplir o contrato, pois trátase O feito de que a referencia ao menos, 50 maravedís nuna venda da cantidade que terá que abonar viño oculta un préstamo con porterior. Polo tanto, cando o deudor pola alcabala. interese dedúcese a partir de Abrahán de León presta a B) non se trata dun contrato de dous razóns: a primeira razón Lorenzo Calvo 20 maravedís a derívase das profundas diferen- cambio de 2 moios, este deberá préstamo ordinario porque, cias de valor dadas aos moios de pagar 100 maravedís (50 por como xa vimos, en todo contrato viño en cada contrato (o moio de cada moio de viño) ou o seu deste tipo debe figurar a cantida- viño é unha unidade de medida equivalente en viño, o que supón de prestada, a data de devolución que equivale a 144 litros) e a un interese do 500%, claramente do diñeiro e a cláusula de indem- segunda, da imposibilidade de usurario. Sen embargo, aquel a nización por incumplimento de considerar este contrato como quen se lle prestaron 240 mara- contrato. Esta cláusula non existe unha compravenda ou como un vedís a cambio de 5 moios de no contrato que estamos a anali- contrato de préstamo simple ou viño, deberá pagar 250 marave- zar. Non podemos atribuir esta con prenda. dís, é dicir, un interese do 4,16%. forma de realizar contratos aos “usos e costumes” da época, pois Para comprobar os diferentes A segunda razón que nos permite na documentación manexada valores asignados a un moio de afirmar que estamos ante un con- atópanse contratos que cumpren viño atopamos na documentación trato de préstamo con interese é coas condicións necesarios para manexada até o momento os a imposibilidade de considerar o ser considerados contratos de seguintes valores: nun documento contrato realizado por Abrahán préstamos ordinarios. do 14 de Setembro de 1434 prés- de León: C) podería entenderse que son tanse 20 maravedís a cambio de 2 A) Como unha compravenda. moios de viño; o 30 de Xuño de B) Como un contrato de présta- contratos con prenda, é dicir, que 1434 préstanse 60 maravedís a mo ordinario. para garantizar a devolución da cambio de 2 moios de viño; o 4 de C) Como un contrato de présta- cantidade de diñeiro prestada ofré- Xullo de 1434 préstanse 40 mara- mo con prenda. cese a entrega dun ben, neste caso vedís a cambio de 2 moios de o viño,que pasará a propiedade do A) non podemos considerar que viño; e por último, o 16 de Xullo prestamista se o deudor non paga. de 1434 préstanse 240 maravedís se trata dunha compravenda de Sen embargo,se o viño fose a pren- a cambio de 5 moios de viño. viño para consumo propio por- da, sería suficiente devolver a mes- que os xudeus consideran “impu- ma cantidade prestada en diñeiro Destas grandes diferencias de ro” o viño elaborado polos non para cumplir o contrato. Pero, no valor entre o máis barato, 10 mara- xudeus e polo tanto non o poden contrato realizado por Abrahán de vedís o moio (20 mrs. / 2 moyos), consumir.Tampouco se pode tra- León, se se opta pola devolución e o máis caro, 48 maravedís o tar dunha compravenda de mer- en diñeiro este será igual ao valor moio (240 mrs. / 5 moyos), nun cancía para a súa comercializa- que teña o viño no mercado,e non período tan reducido de tempo, ción porque no contrato non ao diñeiro recibido. dedúcese que non pode ser unha existe unha cláusula de penaliza- compravenda debido á fluctua- ción que, no caso de que o 2. Estancia en Ribadavia ción dos prezos, e polo tanto, trá- comerciante non recebise o viño tase dun préstamo. prometido, poidese recuperar o seu diñeiro. Os dous maravedís O segundo período da vida de É importante destacar que o inte- que, segundo o documento se Abrahán de León transcorre na rese é maior canto menor é o imporán como pena, non se vila de Ribadavia e intimamente valor do moio. Se o prestamista poden considerar como unha ligada, nun primeiro momento, ao 52 ~

Os Xudeus na Galiza ámbito do conde Santa Marta de fillos naturais,García e Bernardino, Ortigueira e Señor de Ribadavia. O que foron lexitimados por Juan II. IIIº conde de Sta. Marta. Á morte condado é unha dignidade nobilia- En 1465, no seu testamento, Diego de Bernardino en 1493, sucedera- ria concedida por Juan II a Diego Pérez Sarmiento deixa herdeiro lle a súa filla maior Francisca Pérez Sarmiento, señor de Santa universal a Bernardino, futuro con- como IIª condesa de Ribadavia. Marta de Ortigueira, Ribadavia, de de Ribadavia. Celme, Mucientes, etc. En 1440, Durante a súa estancia en Ribada- Diego Pérez Sarmiento permutou O condado de Ribadavia non se via, as profesións exercidas por a súa vila e fortaleza de Tariego creará até 1476, concretamente o Abrahán de León refírense á recau- (Palencia) pola de Santa Marta de 16 de Abril.A merced do título de dación de tributos e á administra- Ortigueira que pertencía a Pedro conde de Ribadavia dado a ción da casa condal de Santa Marta. de Acuña, guarda Maior do Bernardino Pérez Sarmiento, ade- 2.1. Recaudador ao servicio Consello Real. Dous anos despois, lantado maior de Galiza e señor do conde de Sta. Marta o 15 de Novembro de 1442,Juan II de Ribadavia, está comprendida confirmaba o señorío co título na aprobación dada polos Reis condal. O Iº conde de Sta. Marta Católicos en Madrigal, á concor- Como recaudador ao servicio do estivo casado con Teresa de dia coa que rematou o litixio conde de Santa Marta,Abrahán de Zúñiga, coa que non tivo descen- sucesorio entre Bernardino e o León aparece citado nun docu- dencia. Sen embargo, tivo dous seu sobriño Francisco Sarmiento, mento do ano 1438 no que o con- Porta nova que daba paso a xudería de Ribadavia. Foto Moncho 53 ~

Os Xudeus na Galiza En 1450,Abrahán de León recebe cia documental a este cargo que de da poder a “Abraan de leon mi poder de Judá Pérez para recau- se rexistra nunha carta de poder recabdador” para otorgar foros dar unhas cantidades atrasadas onde textualmente atopamos: (especie de contrato de arrenda- correspondentes aos “pedidos” “Sabean quantos esta carta mento), arrendar as súas propieda- (tributo de carácter extarordina- viren commo eu Abraan de des, realizar demandas, requeri- rio) do ano 1443, tras un longo Leon, mayordomo que soo de mentos, apremios, etc. En virtude conflicto cos veciños de Ourense don Diego Peres Sarmento, con- 2 deste poder, realiza varios foros, sobre a cantidade esixida polos de d-Ortigeyra...”. Queda pois todos eles feitos a habitantes de recaudadores. confirmado, nestes documentos, Pazos de Arenteiro. Así, o 14 de que a data de nomeamento de 2.2. Administrador da casa Xanerio de 1444 afora unhas viñas Abrahán de León como mordo- condal a García Outeiro; o 10 de Xullo de mo do conde de Sta. Marta de 1454 afora unhas leiras para poñer Ortigueira debeu ocurrir entre os viñas a García de Moredo; o 12 de Entre as profesións relacionadas anos 1438 e 1444. A última refe- Maio de 1457 afora unha casa a coa administración da casa condal, rencia a Abrahán de León é do Álvaro García; o 10 de Agosto de Abrahán de León exerceu as de ano 1477 con motivo da rendi- 1457 afora unha adega a Alfonso “facedor” e mordomo do conde. ción de contas de Judá Pérez en Martínez; o 24 de Maio de 1459 razón do seu cargo de mordomo 2.2.1. Facedor afora cinco leiras para poñer viñas de Bernardino Pérez Sarmiento, a García de Moredo; finalmente, o que nesta data xa é conde de 3 de Febreiro de 1462 afora unha Un facedor é un administrador, Ribadavia. casa a María de Vilar. representante ou procurador da presoa representada. No caso RELACIÓNS CO SEU ENTORNO A súa actividade como recauda- concreto de Abrahán de León, é o dor non se limita, exclusivamen- facedor do conde de Santa Marta te, a realizar estos contratos de e como tal é definido en varias Anque, como xa vimos, os datos foro senón que tamén se docu- ocasións na documentación directos que a documentación menta a actividade recaudadora manexada. nos aporta sobre a personalidade de Abrahán de León en relación de Abrahán de León son moi 2.2.2. Mordomo con outros campos económicos. escasos, sen embargo, indirecta- mente, permítennos saber como Un documento de 1449 recolle O mordomo, en termos xerais, eran, por un lado as relacións cos como Abrahán de León cobra, en formaba parte do persoal ao ser- seus correlixionarios e, por nome do conde, cinco fanegas de vicio da facenda dunha casa nobi- outro, o grao de estimación social centeo que este debía recibir liaria. Era o responsábel da casa, do que gozaba entre os membros cada ano do Mosteiro de Oseira. neste caso do conde de Santa da comunidade cristiana. Marta, nos aspectos económicos a) Relacións coa sociedade Figura, na documentación, como e financieiros. O seu nomeamen- xudía recaudador das alcabalas do bis- to debeu ocurrir entre 1438, data pado de Ourense durante os anos na que como xa vimos exerce xa 1453-1456. Neste caso, recauda o como recaudador do conde e Unha das principais normas de imposto no nome de Judá Pérez e onde non se menciona que convivencia das comunidades comparte o poder con Fernan tamén sexa mordomo do mesmo, xudías era a axuda mutua entre Dias de Madrid. e 1444, ano da primeira referen- os diferentes membros da comu- 2. Losada Menéndez, M.J. y Soto Lamas, T: “Algunos documentos de Abraan de Leon, recaudador del conde de Ribadavia: 1438-1462” en Boletín de Estudios Fontán-Sarmiento, num. 16 (1995), pp. 60-61, doc. 2. 54 ~

Os Xudeus na Galiza Casa dos Condes de Ribadavia, donde se está instalando o Centro de Información da Cultura Sefardi. Foto Moncho nidade. Abrahán de León non foi moi alto, tanto no período no que numerosas ocasións, a Judá Pérez unha excepción a esta norma, viviu en Ourense como no que e a outros personaxes xudeus da pois a documentación amósano- viviu en Ribadavia. vida ourensana. lo obrigando todos os seus bens, o 22 de Xullo de 1457, como Durante a época na que viviu en Pero, quizais, o documento que garantía de que Donouro non sai- Ourense, é definido por Álvaro mellor reflicte o status persoal rá da cidade até, ao menos, o mes Afonso, notario da cidade, o 24 de deste personaxe sexa o que ten de Setembro. En caso contrario Febreiro de 1434 como “A moy data de 26 de Setembro de 1438. terá que abonar todo o que ela Neste momento,Abrahán de León nobre persoa de abraan de 3 estaba obrigada a pagar. leon”. Posteriormente, e por este xa está traballando ao servicio do mesmo notario, o 14 de Setembro conde de Santa Marta que, ade- b) Relacións coa sociedade dese mesmo ano faise referencia a mais, é o carto Adiantado Maior de cristiana Abrahán como “moito nobre per- Galiza (dos da súa linaxe) do soa”. É importante mencionar que Consello do Rei. Abrahán é xulga- En xeral, o status social que é o único xudeu que merece tal do e condeado por non ter abona- Abrahán de León tivo dentro da consideración, a pesar de que este do carenta maravedís que debía sociedade cristiana debeu ser notario tamén fai referencia, en do pago dos “pedidos” e, en virtu- 3. López Carreira, A.: op. cit., p. 206, doc. 9. 55 ~

Os Xudeus na Galiza cristianos, o que fai supor as súas da casa condal de Santa Marta de boas relacións con esta sociedade. Ortigueira onde, ademais de se de da sentencia contra el pronun- Nos anos 1450 e 1451 atopamos ocupar dos asuntos económicos, ciada, debía ir a prisión. Mais os como criados seus a Jerónimo de encargouse da administración e propios xuíces decidiron que, Balinas e Juan Domínguez. Como representación do conde. como era facedor do conde de homes ao seu servicio, en 1444 a Santa Marta, Adiantado de Galiza, Álvaro Fernández, en 1457 a Juan Esta integración na sociedade non podía ir a prisión, e polo tan- de Cobreyros e Juan do Real, e en cristiana non lle supuso un apar- to, que prenderían a outro veciño 1462 a Juan Domínguez, Juan tamento da súa propia sociedade, por el. O documento di textual- Caeneyro e García. xa que, e a documentación mente; “... dixo que lles amostra- demóstranolo, ao menos nunha CONCLUSIÓNS ocasión obrigou todos os seus van o corpo do dito Abraan para bens para protexer a Donouro, que o prendesen et os ditos juises A modo de conclusión, podemos muller de David, platero. diseron que se o prendesen que afirmar que a vida de Abrahán de era fasedor de sennor endeanta- León, dedicada fundamentalmen- Polo tanto, podemos considerar do e que prenderian outro vesino 4 te, e ao longo de case 50 anos, a as relacións de Abrahán de León desta dita çibdad por elo ...”. profesións relacionadas co cobro coa sociedade cristiana como o A súa situación económica é de tributos e á administración de prototipo de boas relacións que outro referente da súa boa rela- diñeiro, desenrolouse perfecta- manteñen ambas culturas en ción cos membros da sociedade mente integrada dentro da socie- Galiza até os anos 80 do século cristiana. As persoas que tiña ao dade cristiana, onde alcanzou XV, momento no que se fixo evi- seu servicio, claro indicativo dun- unha grande consideración social, dente un claro deterioro das rela- ha situación económica desafoga- chegando a ocupar os máis altos cións que evolucionarían até a da, eran, aparentemente, todos cargos dentro da administración ruptura total en 1492. (Abraham bar (ou fillo de R.) Meir ben Péres) Lápida descoberta na Praza da Palloza (A Coruña) no ano 1871. 4. Antonio rubio, G.: “Los judíos en Galicia, con especial atención a los judíos de Ribadavia”, en La herencia judía en la Red de Juderías de España- Caminos de Sefarad, Girona, 2000, p. 131. 56 ~

Os Xudeus na Galiza Xudeu entrando na súa casa. Antes de entrar toca a Mezuza, situada na “xamba da porta”. É un pergamiño que contén versículos bíblicos específicos e está fixada na entrada das casas xudías. Normalmente póñense os primeiros parágrafos do Shemá. 57 ~

Apuntes sobre os O s seguintes datos, na súa maioría inéditos até a data, están toma- dos do traballo “A Pegada Hebrea en Monforte de Lemos”, realizado por iniciativa do Concello de Monforte, presidido por Nazario Pin Fernández. Mosteiro de S.Vicente do Pino coa torre da homenaxe, torreón pequeno e parte da muralla. de Arte Sacro das Clarisas de Monforte de Lemos”, “Las calles de FELIPE AIRA PARDO Monforte. Autor de diversos traballos Monforte, Historia de sus nombres Historiador e especialista na historia de Investigación histórica para o desde el siglo XIII al XX”,“Los judios y local de Monforte de Lemos. Durante Concello de Monforte.Ten publicado conversos de Lemos del XIII al XVIII” tres anos estivo encargado do Museu traballos como “La Tau, escudo de e “El castillo de Monforte de Lemos”. 58 ~

Os Xudeus na Galiza xudeus de Monforte I O Monforte xudeu Felipe Aira Pardo A milenaria cidade de pos dos Reis Católicos e do II cidindo cos personaxes máis Monforte está situada Conde D. Rodrigo Enríquez de poderosos da familia condal, entre no centro do val de Castro, o poderoso dominio feudal os que podemos citar ao Cardenal Lemos, bañada polo río Cabe. foi dividido en dúas partes, como Rodrigo de Castro; o VI Conde de consecuencia do recelo da coroa Lemos, Virrei de Nápoles e As súas orixens remóntanse ao cara un nobre con tanto aparato Embaixador en Roma;o VII Conde povo dos Oestrymnios, expulsa- militar e poder económico.O novo de Lemos, coñecido como “O do pola tribu celta dos Lemavos. Condado de Lemos quedaba inte- Gran Conde de Lemos”, protector Os Lemavos tiñan a súa capitali- grado polas propiedades situadas e mecenas dos grandes literatos dade no Castro Dactonium, e en terras de Galiza, mentres que españois entre os que destacan sobre el levantouse o Mosteiro Ponferrada pasaba a mans directas Cervantes, Góngora, Mira de Benedictino de S. Vicente do da monarquía. Cornatuelo, Vila- Amescua, os irmaos Argensola, Pino, edificio erixido durante a franca e algunha outra de menor Lope de Vega, etc., ademais de Alta Idade Media, anque desa importancia integraban o recén Virrei de Nápoles e Presidente do época practicamente nada se creado Marquesado de Vilafranca, Consello de Italia e das Indias. conserva. O que hoxe vemos per- sendo os seus primeiros titulares tence a construccións dos sécu- os pretendentes a todo o Condado Nesta época dourada ten lugar a los XVI, XVII e XVIII. de Lemos, un fillo do Conde de edificación das grandes construc- Benavente e Juana Osorio, filla do I cións monfortinas como o Monforte foi capitalidade do pode- Conde de Lemos e tía do II Conde Convento de S.Antonio –orde fran- roso Señorío, despois Condado de D. Rodrigo. ciscana–,o Colexio da Nosa Señora Lemos.Durante o século XV tiña as da Antiga, rexido por Xesuitas; o posesións de Sarria, Castro Monforte alcanza o seu esplendor convento dominico de S. Jacinto; o Caldelas, Monforte, Ponferrada, entre finais do século XVI e a pri- mosteiro de franciscanas de Sta. Vilafranca, Cornatuelo, etc. En tem- meira parte do século XVII, coin- Clara. Estas fundacións víñanse a 59 ~

Os Xudeus na Galiza Colexio de Nosa Señora da Antiga, no pasado, Colexio dos Xesuitas. unir ás xa existentes de S. Vicente Debemos descartar a tan traída e Durante o século XIV varios titu- do Pino. Tamén se reconstrue a levada afirmación de que a xude- lares do Señorío de Lemos desig- ponte medieval, coñecida hoxe ría monfortina atopábase na naron xudeus para postos impor- como “A Ponte Vella”. actual rúa Abelardo Baanante, tantes. Cabe destacar ao Infante coñecida como Rúa Nova e A Felipe, home que gozaba da ami- Temos que destacar tamén o Calexa. Efectivamente, sí existi- zade dos xudeus, até o punto de complexo fortificado.Trátase dun ron vivendas de semitas nesa vía, que o hebreo Yuzaf de Ecija con- conxunto de murallas, torreóns, pero, ao mesmo tempo, os hebre- vertiuse no almoxarife real de portas da vila, portas falsas e os residían noutras rúas monfor- Alfonso IX, gracias á influencia torre da homenaxe. tinas, formando o que podemos do Infante, que era tío do monar- denominar como “Rúas de ámbi- ca. D. Pedro Fernández de Castro Os xudeus de Monforte. to xudeu”. “O da Guerra”, Señor de Monforte en 1334, tiña como As noticias máis antigas. Os xudeus de Monforte, pola recaudador ao xudeu Don documentación manexada, a Guilleumo e o seu almoxarife era maior parte inédita até a data, Anteriores ao século XV, entre D. Samuel, irmao de D. nunca tiveron unha zona concre- outras referencias, temos noti- Guilleume. ta de concentración (xudería). O cias ailladas como a do ano 915, seu lugar de emprazamento res- na que se cita a un testigo O fillo de D. Pedro, D. Fernán Ruíz ponde ao modelo doutras cida- “Ismael Judila”, que poidera de Castro “Toda la lealtad de des. Ubícase en torno ás portas corresponder a un xudeu ou un España”, Señor e Conde de da vila e nas prazas do mercado. mozárabe. Lemos, 1343-1369, carcterizouse 60 ~

Os Xudeus na Galiza Porta da Alcazaba, no século XV, zona de ámbito xudeu. pola súa política pro xudía, seguindo a liña marcada polo seu rei D. Pedro I O Cruel. Outro documente importante é o pago das alxamas de xudeus á Coroa de Castilla, anos 1474, 1488, 1489 e 1491. No grupo de Ourense atopámonos as poboa- cións de Monforte de Lemos, Allariz e Ribadavia. O selo de Salomón. Na parte máis antiga da Torre da Homenaxe, construida no século XIV, observamos signos lapidarios e marcas de canteiros. O que medievais, como as famosas A maior pare das noticias corres- máis abunda é a estrela de cinco “Compagnons de France”, a ponden ao século XV, que é, ao puntas 5, o Selo de Salomón. estas marcas dábaselles a consi- noso entender, o momento de Esta estrela ten varios significa- deración de aval de garantía, de maior presencia semita en dos. Para os celtas era o signo da traballo de garantía. Coa fin da Lemos. É necesario precisar que a divinidade; durante a Idade Idade Media, o costume de usar maioríados documentos que se Media foi denominada Cruz de estos signos lapidarios desapare- conservan datan deste século. De Trasgo, pertenceu a unha loxia ceu. O Renacemento aportou calquera xeito, non se descarta a numérica, nº 5; para os xudeus novos hábitos e cambios de men- existencia desta comunidade con representa os cinco libros do talidade. De feito, despois de dei- anterioridade, anque polo mo- Pentateuco, cada punta un libro. xar de utilizalos perdeu o seu sig- mento as noticias escasean. nificado orixinal. Por outra banda, baseándonos na Os sucesos acaecidos no ano Documentos inéditos que nos organización de certas corpora- 1391, coas persecucións e sitúan nas rúas de ámbito cións de constructores que se matanzas sistemáticas de hebre- hebreo. consideraban herdeiras das os en diversas rexións españo- 61 ~

Os Xudeus na Galiza Ponte de Pedra ou Vella, reconstruida sobre unha medieval a finais do século XVI. las, influíron decisivamente na vías medievais de Monforte, en No ano 1488 Boaventura Judía tiña súa elección de residencia. Os torno ás portas da vila e prazas a súa casa na Praza do Acouge, galegos estaban máis enfocados do mercardo. inmóbel que mercara nese ano o II cara o movimento antiseñorial, Conde de Lemos Rodrigo Enríquez na guerra irmandiña de 1467- Así, sabemos, por exemplo, que de Castro. A praza do Acouge, ou 1469, que no movimento antise- no ano 1449 Mose Judyo moraba sexa, do Mercado, atopábase na mita. no intramuros de Monforte, e que actual praza das Pescaderías. no ano 1453 Ester Judía moraba A finais do século XIV, ao na rúa Zapatería, hoxe Travesa do En definitiva, vemos como se Noroeste peninsular chega un Cárcere Vello. situaban nas portas da vila e nas grande número de hebreos, só prazas do mercado. superado pola chegada de fami- En 1474, a familia semita formada lias xudías durante as últimas por Manuel e Lidica, vivían nos A sinagoga, segundo os datos dos décadas do século XV. Ferreiros. que dispomos, emprazábase na rúa Falangueira.A tradición popu- Unha das conclusións máis No ano 1462, Isaac Chamizo lar así o confirma. importantes que sacamos da moraba nunha casa da rúa Nova, documentación manexada é actualmente rúa Abelardo Temos que ter en conta que nas que os hebreos viviron mestura- Baanante, coñecida popularmen- Ordenanzas do ano 1432 decíase dos cos cristianos en diversas te como a Calexa. que todo lugar onde viviran máis 62 ~

Os Xudeus na Galiza Antiga Praza do Azouge, hoxe Travesa do Cárcere Vello, na zona xudía do século XV. de 10 cabezas de familias xudías vila, os Señores e logo Condes alcanzaron grande fama en estaba obrigado a ter sinagoga. herdeiros e perpetuos, por riba Portugal. dos apelidos Castro, Enríquez, Familias sefardíes de apelido Osorio, etc. Á cidade de Monforte engadíuse- “De Lemos”. lle de forma oficial, no ano 1916, Unha das ramas da familia dos o término “de Lemos” para dife- O vocábulo “De Lemos” ou López que se distinguín desde os renciala de outras localidades do “Lemos” é singular da nosa terra e primeiros momento da Recon- mesmo nome. dá nome ao val. O seu significado, quista, tiña propiedades e caste- se seguimos a Manuel Murguía, los no val de Lemos, señoreando Non coñecemos outra povoa- Padín e Bullet, entre outros, alude os actuais concellos de Sober e ción, rexión, accidente xeográfi- ao chan húmido, o que encaixa Pantón. Para se diferenciaren de co ou familia nobre (salvo as pro- perfectamente co noso país. outras familias colocaron o térmi- cedentes da nosa terra) que se no “de Lemos”, constituindo a identifiquen con “de Lemos”. Lym, Leman, Limoges, Limia, son familia López de Lemos. algúns dos topónimos españois e “De Lemos” ou “Lemos” apelida a europeus que, ao igual que o As familias fidalgas de apelido “de un importante número de fami- noso Lemos, titulan povoacións Lemos”, aveciñadas no país lusita- lias establecidas en Ourense, de chans fertis e húmidos. no, tiñan as súas raíces na nosa Monforte, Vigo, A Coruña, Xinzo, terra. Os descendentes dos etc., País Vasco, Madrid, Cata- Desde a Alta Idade Media “De Condes de Lemos e dos Condes luña...; países europeos como Lemos” deu nome aos titulares da de Amarante (López de Lemos) Portugal, Alemania, Holanda, 63 ~

Os Xudeus na Galiza Unha das vivendas máis antigas da rúa Falangueira (unha das tres vías do antigo Monforte intramuros) co tabuleiro na xanela. Francia...; países americanos algúns, no momento da súa con- unha delas dirixíase cara o Norte como Brasil, Arxentina, Chile, versión, do seu bautismo cristia- de África, desde Marrocos até Panamá, Canadá, EE.UU., etc. no, adoptaran o nome para bus- Exipto e principalmente a car a protección dos Condes de Palestina. Outra rota tivo como O que resulta certamente sorpren- Lemos ou de outros nobres rela- destino Italia, Grecia, Romania, e dente é a cantidade de familias cionados con esta rexión, ou para sobre todo Turquía. Outra tivo sefardíes que, sobre todo desde o honrar algunha deuda contraída como punto de destino os Países século XVI até a actualidade, se con estas familias. Baixos, desprazándose desde alí a extenderon por Europa e América Centro Europa, especialmente a co apelido De Lemos, Lemos. Sabemos da existencia de des- Alemania, Dinamarca e algúns a cendentes destas familias sefardí- Inglaterra. A partires da segunda Non se pode afirmar que todas as es en lugares tan dispares como metade do século XVI, moitas familias sefardíes de apelido De Altoona, Hamburgo, Prusia, familias sefardíes tiveron como Lemos proveñan da nosa cidade. Curação, Santo Domingo, Ámster- punto de referencia América. Non todos terían como móvil dam,... Existiron tres épocas importan- para adoptar este apelido a súa tes e con características diferen- orixe xeográfica en Monforte ou Os hebreos expulsados de tes. A primeira oleada, de 1654 a na Terra de Lemos. Pode que Sefarad seguiron varias rotas, 1820, estivo composta na súa 64 ~

Os Xudeus na Galiza O Sr. Moshe Shaul, Vicepresidente da Autoridade Nacional do Ladino e Director de “Alei Yerushalayim” no casco antigo de Monforte xunto a Concellala de Cultura Aida Menéndez e o autor do artigo. enorme maioría por familias pro- cedentes de España e Portugal. A segunda oleada, de 1820 a 1860, procedía esencialmente de Alemania. Unha terceira oleada de 1880 a 1924, chegaba dos paí- ses do este de Europa. Coa axuda de diversas personali- dades do mundo sefardí ou relacionado con el, logramos recopi- lar máis de medio centenar de familias sefardíes, todas co apelido Lemos, e unha inmensa maio- ría, con outro ou outros apelidos de orixen sefardí-lusitano. Bruxas, adiviñadores, blasfemos... Na documentación que manexa- mos, sobre todo do século XVI, desvélase, entre outras noticias, a casos da zona de Lemos, perten- cantaban os sarrianos aos veci- cantidade de blasfemos, adiviña- centes a este tempo, amén dos ños da cidade do Cabe e que dores e bruxas aveciñados en procesos contra diversos mem- dicía: Monforte de Lemos, Monforte e procesados polo bros da familia xudeu-conversa Monforte dos demos, cincocen- Santo Oficio de Galiza. dos Gaibores. tos veciños, trescentos ladróns e o resto xudeus. Lendas, ditos e refráns que Son un total de cincuenta casos notan a tradición hebrea en entre os anos 1580 e 1600, que Na lenda máis importante e enrai- Monforte. inclúen a algunhas persoas pose- zada na nosa localidade, “A coroa ídas polo demo. de lume”, en diversas versións, A tradición xudía en Lemos déi- como a de Galo Salinas, mencióna- En canto aos edictos de fé deste xase ver, igualmente, nos ditos se a un xudeu con papel destacado mesmo tribunal, aparecen cinco populares. Por exemplo, o que no desenlace de tan terríbel suce- 65 ~

so. Está claro que un relato que se de atoparemos cun singular tipo apodo “Judas”. Incluso Leandro desenrola na nosa terra tiña que de construcción, anque cada vez Carré Alvarellos, na súa obra “Las contar con algunha representación en menor medida, pois deixan leyendas tradicionales gallegas” da comunidade xudía. paso a ás novas edificacións. faise eco da noticia que recolleu Consiste nun inmóbel de baixo e, na parroquia de Vilamelle sobre Non debemos esquecer tampou- xeralmente, un piso, con corredor “o xudeu errante”. co que o noso burgo contou cun de madeira e, na súa planta baixa, importante gremio de plateiros. unha xanela con “tabuleiro”, que Hoxe, os mais vellos de Algúns historiadores locais citan era o mostrador, desde onde o Monforte recordan que non fai un xudeu, Samuel Arqueba, lexen- profesional espuña ou vendía os moito tempo era normal deno- dario personaxe, e dicimos esto seus productos. Pénsase que este minar aos veciños do barrio de porque non se ten publicado até tipo de construccións son un resi- S.Vicente como “rabudos”, vocá- a data nengún documento que duo da actividade comercial dos bulo que segundo a tradición, avale a súa existencia. xudeus e logo converso. deriva de rabino, dado que nesta zona ubicouse a sinagoga e a Se damos un paseo polas rúas con En diversos padróns de décadas comunidade xudía e conversa maior personalidade da nosa cida- pasadas apareceron veciños co de xeito maioritario. O Agregado Cultural da Embaixada de Israel, Sr. Eyal Sela, co concelleiro Alejandro Sousa e o investigador e historiador monfortino Felipe Aira Pardo. Agosto 99. 66 ~

Os Xudeus na Galiza Apuntes sobre os xudeus de Monforte II Felipe Aira Pardo A Familia xudía-conversa de apelido Gaibor A su casa a do murio de ay a pocos lagares que de nuevo... familia dos Gaibores dias ay contra el dicho Jorge de Testigos foron presentes: Juan de asentada en Lemos, Gaybor y sus descendientes fama Gaibor, Mayordomo del Señor polo menos desde o publica que son cristianos nuevos Conde et...” século XV, era de orixen hebreo, y que su padre fue el tronco de e segundo varios documentos da ellos se bautizo en monforte siendo Inquisición de Santiago de finais Outro documento do ano 1532 hombre de edad cumplida”. do século XVI, parece ser que o que fai alusión aos membros que seu tronco foi Juan de Gaibor, pai integraban o Concello da Vila, de Jorge de Gaibor, que se bauti- Un documento do ano 1493, cita- cita a Jorge de Gaibor: zou en idade xa avanzada, sen do por Carlos Rodríguez Fernán- “Sepanquantos estacarta deforo dúbida, para evitar a expulsión dez na súa “Colección Diplomá- vieren como nos la Justicia erre- decretada no ano 1492. tica de S.Vicente del Pino”, di: gidores e procurador destavilla “1493 enero 14. de Monforte delemos e a saber Di un documento até o momento El Abad de San Vicente de Juan Diaz de freijo, Alcalde inédito, do ano 1580, que fai Monforte, Don Fernando do dehordinario e francisco desco- mención a un suceso producido Castelo afora a Arias Gómez por var ealonso vasante e Gonzalo no ano 1539: cuatro voces, una casa y una leira destrada e JORGE DE GAI- “Jorge de Gaybor difunto vecino de por 30 pares de blancas, por razón VOR regidores desta villa e Monforte de Lemos, denunciado del foro, Arias Gómez entrega al Diego Alvarez procuradore della de que... se volvió sin presentarse a Monasterio una casa con sus estando juntos...”. 67 ~

Os Xudeus na Galiza Lápida funeraria da famila de xudeus conversos Gaibor, século XV. nuestro acerca de los judíos de Unha lápida de mármore do país aquela época. Esta posición pui- Monforte, y no poseyendo nin- atopada a finais do século XIX do derivar da súa situación eco- gún ejemplar del número del nunha casa do casco antigo de nómica ou ben da súa competen- periódico en que vio la luz, hoy Monforte di: cia persoal nos asuntos da admi- reproducimos aquí la inscripción nistración do concello. con diseño de la lápida que dimos “AQUÍ IACEN JUAN DE a conocer, y que por encargo GAIBOR Y SU IJO JORGE DE A lápida formaba parte da cape- nuestro copió el Sr. Pérez GAIBOR FUNDADOR DESTA la que os Gaibores fundaron a Guitián: r e f i é r e s e a l j u d í o CA “PILLA FUE” RON VECI- comezos do século XVI no Juan de Gaibor y su hijo NOS Y REGIDORES DESTA hoxe desaparecido convento Jorge, jefes de la truibu VILLA”. franciscano monfortino de S. monfortina. Antonio. Cuando el Sr. Pérez Guitián nos Á inscripción fáltalle unha parte, remitió copia de dicha lápida o que motivou a crencia erronea, Un documento do ano 1596, per- hallábase esta formando parte del hoxe aclarada de que dita peza tencente ao Arquivo Parroquial interior del muro de una casa en avalaba a fundación dunha casa de Sta. María da Régoa la ciudad de Monforte, en donde na cidade do Cabe por parte da (Monforte) di: suponemos que existirá en la linaxe dos Gaibores, cando en actualidad...” “Testamento de Pedro Fernández realidade, refírese a unha capela. dos Campos. Pomos entre comilla a parte que Sepan quantos esta carta de tes- lle fala á lápida. Hoxe, a peza en cuestión custó- tamento vieren y última volun- diase no Museo Arqueolóxico tad vieren como yo Pedro Benito F.Alonso, na súa obra “Los Provincial de Ourense. Fernández dos Campos zapatero judíos de Ourense”, na páxina vecino de la villa de Monforte de 38 di: O feito de que foran chamados Lemos, estando como estoy enfer- ao Concello da Vila denota que “En Junio de 1892, publico La mo... ostentaban un recoñecemento e Voz de Galicia un trabajillo ...y asimismo mando que se ponga poder na sociedade local de 68 ~

Os Xudeus na Galiza O Alcalde Nazario Pin na recepción a Moshe Shaul e á súa dona en agosto 99. Acompañábaos Felipe Aira, investigador encargado do estudio sobre a xudería local. un altar sobre mi sepultura que nientos y ochenta por ante Suero relixioso erguido polos Condes está sobre la pila del agua bendita Sánchez de Seijas a favor de ... con de Lemos e panteón da familia que está en un pilar de la capilla la obligación de hacer decir en su condal, tería varios obxectivos de los Gaibores , debajo del capilla de el convento de S. para os Gaibores, un deles, sen Francisco de esta villa que Coro, y allí se ponga unha imagen dúbida, facer esquecer o seu hizo y fundo Jorge de Gaibor de Nuestra Señora de la Soledad o pasado semita e evitar calquera padre del dicho Pedro de de la Angustia de bulto todo ello a dúbida sobre a súa conversión. A Gaibor tres misas cada semana...”. mi costa...” pesar de todo elo, abríronselle expedentes no Santo Oficio de Un documento do ano 1779 di: Algúns membros das ordes de fran- Santiago, tal como expomos nes- ciscanos e dominicos foron autén- te traballo. “En la referida villa de Monforte ticos perseguidores dos xudeus. dicho dia primero de diciembre de Américo Castro afirma que a xente Os seguintes documentos son a el año de mil setecientos y setenta y de baixa e servil condición, cebá- proba da persecución á que se nueve por presencia de el Reverendo banse nos depoxos das ricas xude- viron sometidos os membros da Padre Guardian de el Convento de rías,ben reforzada na súa furia anti- familia Gaibor de Monforte, por S. Antonio se exhibio en este oficio hebrea polas pláticas de certos fra- parte dos inquisidores. Un docu- un legajo de autos ejecutivos que des, sobre todo, pertencentes ás mento do ano 1580 di: principiaron con una escritura ordes mendicantes. vinculada que hizo Pedro de “Antonio de Gaybor bastardo del Gaibor de a Plaza , en veinte de dicho Juan de Gaibor vecino de O feito de fundar unha capela en noviembre de el año de mil qui- Quiroga. Denunciado de tres S. Antonio de Monforte, centro 69 ~

Os Xudeus na Galiza dios yaquella cruz de no jugar en cañaveral regidores de la dha villa e francisco de gaibor procu - su vida en aquella cassa y que rador general della y en pre- cosas, la primera que aconsejava a mientras yhaciendo aquello dio cierta persona que estaba rezando algunas palmadas recias en la sencia...”. en la iglesia delante del Santisimo cruz y con furia...”. Sacramento que no rezase y que No citado ano e nos de 1556 e renegase de la fee que por rezar no Antolín López Pélaez, na súa obra 1558 menciónanse a: avia de yr al cielo, y asimismo que “Los benedictinos de Monforte aviendo parido una su puerca lla- “Juan de Gaibor, Antonio de de Lemos”, comenta: mo a un clerigo para que le fuese a Gaibor, Francisco de Gaibor, bautizar los lechones... deziendole Pedro de Gaibor...” Álvaro de “... otra (denuncia) en 1564, de la un hombre al dicho Antonio de Gaibor era procurador xeral do sentencia dada por el abad con- Gaybor que fuese a oyr misa concello no ano 1556. tra los clérigos Jerónimo Álvarez Respondio que para que queria yr y Antonio, que habían maltratado aoyr misa que el les deria misa de obra a Pedro de Gaibor, por Segundo os padróns consultados, yen acavando de decir tomo una cierto que de lo que éste, natural inéditos até o momento, a media tajada de navo y se puso detrás de de Monforte mas se quejaba era que pagaban os veciños era de 2 Una arca yla alzaba con ambas que le hubiesen llamado Judio; el ou 2,5 reais, mentres que Juan de manos deziendo que aquella hera provisor libró despacho de inhi- Gaibor pagaba 100 e 200 reais la ostia consagrada que para que bición”. respectivamente; Antonio de querian otra misa, es cristiano Gaibor 11 e 11; Francisco 15 e nuevo como esta dho capitulos ay Son estos datos das dificultades 16; e Pedro de Gaibor 35 e 40. proceso según se refiere ante el pro- ás que se tiveron que enfrentar visor deastorga nose recevieron estas familias de ascendencia Despois de investigar nos libros I mas testigos hasta ver el proceso...” hebrea durante os séculos XVI e de Bautismo das parroquias mon- XVII para conseguir facer esque- fortinas de S. Vicente e Sta. María Dese mesmo ano, outro docu- cer o pasado semitas aos seus da Régoa, a partires do ano 1567 mento inédito di: veciños. menciónanse membros Gaibor. Podemos citar, a máis dos xa “Bautista de Gaybor vecino de la Os Gaibores son citados en diver- nomeados a Benito de Gaibor villa de Monforte ovispado de sos padróns do século XVI. Un do (1567), Cristobal de Gaibor Lugo de hedad de treinta y seis ano 1554 di: (1568), Francisca de Gaibor años, justificado por seis testigos (1567), Bautista de Gaibor (1558), tres de los quales contestan en que “En la villa de monforte de Lemos Mariana de Gaibor (1591), Isabel algunos meses antes estando el Reo a onze dias del mes de agosto del de Gaibor (1599), Bautista de en cierta cassa de la dicha villa de año del señor de mil e quinientos e Gaibor (1600) María Alonso de Monforte donde jugaban el y otras cincuenta e quatro anos estando Gaibor (1609), Felipe de Gaibor e personas y abiendo perdido algu- ante los ... e Sebastián de recemill Orozco (século XVIII). nos dineros se lebanto con mucha alcalde de ordiario dela dha villa colera se fuea un tintero y saco los por el concexo e requimiento della Entre eles observamos varios algodones y con ellos hizo una cruz e alonso basante e juan de gaibor e Alcaldes de Ordinario, Mordo- en la pared y dixo que botaba a fernando perez da somoza e andreo mos, Procuradores do Concello da Vila, etc. 70 ~

Os Xudeus na Galiza Apuntes sobre os xudeus de Monforte III Felipe Aira Pardo O Cristo dos Azoutes e o Cristo da Colada F rai Jacobo de Castro, genes de Cristo muerto bien cru- abrir la caxa en que está cerrada y Cronista da Orde cificado que en este convento se colocada no es posible abrirse por Franciscana, coinci- tienen con especial veneración de más vueltas que se den a la llave, dindo coa súa visita ao convento la estatura de una tercia... uno con si dentro de la sacristía se halla monfortino no século XVIII, dei- el título de “La Colada” y este está algún judío”. xou noticia da existencia de dúas en la Sacristía con las demás reli- curiosas pezas alí custodiadas. quias y el otro con el título de “Los Armando Cotarelo Valledor, na Azotes” está en la celda guardianal súa obra “El Cardenal Rodrigo de Comenta o que foi Cronista con una estatua de San Antonio de Castro y su fundación de Oficial da cidade do Cabe, o Sr. estatura pequeña... Es tradición Monforte de Lemos”, citando a Germán Vázquez, na súa obra que una vil mujer la entró en una Frai Jacobo de Castro escreve: “Historia de Monforte y su tierra caldera de colada, que estaba hir- de Lemos”, citando a frai Jacobo: viendo, deseando... borrar la her- “... En la iglesia (refírese á con- mosura de la imagen... Por más ventual de S. Antonio) sobresalía “... Una de ellas estando azotándo- que sudó y afanó la proterva el retablo mayor, de altas y her- la unos judíos en su infame sina- mujer en sepultar en lo profundo mosas columnas, con buena ima- goga dio voces llamando al padre de la caldera la imagen, ésta se gen colosal del santo patrono, y en otras dependencias se vene- guardián, quien ... guiando de subía a la superficie de la colada. raba dos crucifijos milagro- aquella lastimosa voz ... se entró No se ejecutó esta execrable mal- sos...”. en la sinagoga y recobrando la dad con tanta cautela que no se imagen ... tuvo tiempo para dar hiciese pública; y averiguada fue cuenta a un ministro del Tribunal, presa y castigada la mujer por el Temos un interesante e inédito quien prendió y castigó a los judí- Santo Oficio... Sucede con esta documento redactado polo Santo os, y depositó la imagen en este santísima imagen una cosa bien Oficio de Santiago que nos relata convento... En cuanto a dos imá- portentosa y es que, siendo fácil como Jorge de Gaibor, a quen xa 71 ~

Os Xudeus na Galiza inéditos, sumamente importantes no prodigioso: de la hostia salía para o tema que nos ocupa. Un sangre o se convertía en carne documento do Santo Oficio do nos temos referido, é acusado viva, normalmente con la figura de ano 1580 di: por azoutar un crucifixo, é máis, un niño, o sangraban los crucifijos, “Jorge de Gaybor difunto vecino de incluso se detalla como o seu o bien moría –ipso facto- el judío Monforte de Lemos, denunciado de fillo Juan de Gaibor, o leva poste- profanador de la imagen de la que azotava en su casa de noche a riormente ao convento de S. Virgen. El cierre de estas historias un crucifixo, examinaronse cerca Antonio, onde, durante séculos era el castigo del judío o judíos pro- de ello doze testigos entre los quales foi considerado milagreiro. fanadores y un efecto final sobre declaro uno que siendo su criado y sus correligionarios en el que podí- dexandole encerrado y volviéndose Frai Jacobo de Castro, no ano an ocurrir o matanzas de judíos o para le hablar sintio que dava gol- 1722 cambia en parte o suceso conversos masivas de aquellos que pes y poniéndose a escuchar le pare- ou ben cóntanllo a el xa cambia- vieron el milagro, no siendo cio al testigo que los dava a un cru- do, convertindo o feito en algo incompatibles ambas posibilida- cifixo que tenía allí, consta asimis- máis espectacular e atractivo des. Los detalles y variantes de mo por el testigo y dicho de vista para a devoción de aqueles fieis. estas historias de profanaciones que en el tiempo que se tratava des- resultaban secundarias: variantes te pleyto en Monforte de Lemos José María Monsalvo Antón, na sobre el desenlace...”. delante del Juez seglar y le fue el súa obra “Mentalidad antijudía dicho Juez a buscar la casa al dicho O profesor Carlos Barros, no súa en la Castilla medieval. Cultura Jorge de gaybor un muchacho suyo comunicación “El otro admitido. clerical y cultura popular en la llevava para sant francisco de gestión y difusión de un ideario La tolerancia hacia los judíos aquella villa un crucifixo ascondido medieval”, afirma: en la Edad Media Gallega”, afir- y fue descubierto lo qual se tubo por ma sobre o tema: indicio contra el dicho Jorge de “Entre las historias,unas hacían alu- Gaybor consta asimismo que el sión a profanaciones de crucifijos. “Del siglo XVIII es también la fabu- dicho Jorge de Gaybor fue por En otros casos se trataba de profa- lación de que los judíos de aquel tiempo habia quarenta años naciones de imágenes de la Virgen Monforte azotaban en su infame (esto dícese no 1580 e o suceso oco- o bien de hostias tema éste último sinagoga la imagen de Jesucristo rre no 1540) a presentarse enla que se difundió más vigorosamen- que –ay en la sacristía y celda de los Inquisición de Valladolid y que se te que en los –exempla- a través de padres Guardianes–, la cual mila- volvió sin presentarse a su casa a falsas imputaciones contra los judí- grosamente dio voces que alerta- domuriode ay a pocos dias ay conos contadas como casos verídicos, ron a los franciscanos que se lleva- tra el dho Jorge de gaybor...”. como luego indicaré,en los –exem- ron y dieron cuenta del hecho a la pla- de profanaciones más o menos Inquisición que prendió y castigó a el esquema era el mismo. Un judío los judíos.Este anacronismo de ubi- Outro documento do mesmo ano o varios profanaban una hostia,una car una sinagoga en Monforte de e do mesmo tribunal, afirma: pintura de Cristo o un crucifijo – Lemos en tiempos de la “Juan de Gaybor difunto hijo del real o imagen de cera fabricada- ad Inquisición... En fin, la propia dicho Jorge de Gaybor vecino de hoc- o una tabla o estatua de la Inquisición propagaba estas fantás- Monforte, denunciado de que sien- Virgen, bien dañando el objeto físi- ticas acusaciones de sacrilegio diri- do muchacho le toparon con un camente el objeto con violencia y gidas contra los falsos conversos, crucifixo y unos azotes en la mano ensañamiento o bien mediante cuyo delito principal consistía en y que como bio gente los ascondio cualquier otra vejación. Luego, seguir practicando clandestinamen- en una arca –examinaronse quatro como muestra de su carácter te la religión de sus mayores...”. testigos y que no resulto cosa de vis- sagrado y sobrenatural, el objeto ta mas de que siendo pequeño y profanado provocaba un fenóme- Nós dispomos de datos novos e 72 ~

Os Xudeus na Galiza Un grupo de escolares do Colexio Divina Pastora de Monforte, acompañados do investigador Felipe Aira e dun profesor do centro con motivo dunha visita ao casco antigo e Xudería de Monforte. aprendiesdo a ler le azoto al dicho una escritura de foro que en fuerza “En Monforte Pedro de gaybor hijo Juan de Gaybor el clerigo que le de dichos autos y licencia hizo la deldho Jorge degaybor vecino enseñava por averle hallado azo- referida doña Benita Vázquez demonforte, denunciado deque- tando y deste castigo ay dos testigos Salgado dela expresa casa y gueria cierta moza criada suya conquen- de vista aunque el uno dize lo bio a favor del mencionado don tenia conversación leavia avierto entonces castigar Pero que no save Ignacio Correa en ranta anual... Una arca que tenia Un sobrado y un quarteron de cera para el si era por aquello, no se examino avia hallado ay Un crucifixo yunas SANTISIMO CRISTO DE por ser defunto el clerigo”. llagas examinosela dha moza yfue LA COLADA SITO EN EL de vistayotors tres de oydas”. CONVENTO DE SAN Outro do ano 1580: FRANCISCO...” En canto ao Cristo da Colada, ato- “Pedro de Gaybor vecino de la pamos algúns documentos que villa de Monforte de Lemos de avalan a existencia do mesmo no Sabemos desta peza até anos antes hedad de sesenta años fue testifi- convento franciscano a finais do da invasión napoleónica e, tendo cado por un testigo de vista y dos século XVIII. Nun documento do enconta a tradición relixiosa e de oydas de qye en una arca suya ano 1785 dise: popular da mesma, o lóxico é que avian visto unos azotes y un cru- fora colada a bon recaudo antes da cifixo pintado en tabla estos testi- “En la villa de Monforte a treinta entrada dos invasores franceses.Tal gos de vista fue una criada dias del mes de junio año de mil vez hoxe se garde, descoñecéndo- suya...” setecientos ochenta y cinco por par- se o seu verdadeiro valor histórico, te de don Ignacio Correa vecino nalgunha casa de Monforte. desta villa se exivio en este oficio los Un documento de 1583 do mes- papeles y escriptura siguientes –... y mo tribunal, comenta: 73 ~

Ribadavia. en “Shajar”, revista da comunidade Bendaña, Santiago, 1994,“Sefardismo JOSÉ RAMÓN ESTÉVEZ PÉREZ xudía do Uruguay. Así mesmo ten en Galiza e a súa proxección históri- 1952 participado diversos congresos ca”, Teatro Principal de Pontevedra, como poden ser “Jornadas D’Historia 1998. Asesor do Centro de Autodidacta da historia de Ribadavia, dels Jueus de Catalunya”, “Curso de Información da Cultura Sefardi de ten publicado diversos artigos sobre Verao da Universidade de Toledo – Galicia e Presidente do Centro de a historia da vila do Ribeiro en xor- Cultura Hispano Judía y Sefardí”, e Estudios Medievais de Ribadavia. nais como “La Voz de Galicia”, “La colaborado na organización de expo- Región” ou “El Faro de Vigo”. Tamén sicións, “A Galiza Xudía”, Pazo de 74 ~

Os Xudeus na Galiza Os xudaizantes de Ribadavia José Ramón Estévez Pérez N a vila de Ribadavia, Unha delas foi o serodio do esta- Foron diversos os intentos. O pri- que foi sé dunha blecemento do Tribunal da meiro tivo lugar no ano 1520, importante xudería Inquisición na rexión galega,ó que cando se nomea ó letrado entre os séculos XI e XV, a expul- se chamou Tribunal de Santiago Maldonado como inquisidor sión dos xudeus de 1492 signifi- pola súa ubicación, mentres no apostólico no Reino de Galicia 1 cou un duro golpe para os seus resto da Península xa levaba fun- polo tribunal da Suprema . Sen habitantes no económico e no cionando moitos anos (o Tribunal embargo, as dificultades econó- social. Mais moitos destes de Santiago foi o derradeiro en micas e a hostilidade de diversas xudeus, en vez de iniciar unha establecerse). Nun principio a institucións (Igrexa e Audiencia) nova diáspora, deciden conver- rexión galega dependía do fan que fracase o intento de esta- terse e seguir integrándose na Tribunal da Inquisición de blecerse, pasando en 1532 a comunidade ribadaviense. Mais, Valladolid, ó que se lle facía difícil xurisdición, inquisitorial ó Tribu- 2 iso si, co velo do bautismo católi- poder controlar todo o territorio nal de Valladolid . co continuarán realizando as galego pola súa lonxanía, o abrup- cerimonias da relixión dos seus to do seu territorio e a dispersión En 1561 téntase de instalalo outra antepasados. das súas poboacións. Por esta vez, mais volta fracasar, disolvén- razón obvia foi ineficaz durante un dose no ano 1567. Será no ano Esta comunidade xudaizante veu- longo período, ata que se decidiu 1574 cando se asenta definitiva- 3 se favorecida por diversas causas: instalar un tribunal en Santiago. mente o tribunal en Santiago . 1. CONTRERAS, Jaime, El Santo Oficio de la Inquisición de Galicia, Madrid, 1982, p. 23. 2. Iden, p. 25. 3. Idem, p. 27. 75 ~

Os Xudeus na Galiza onde tamén controlaban unha de que varios dos seus integran- 5 parte do comercio marítimo . tes foran estudiar a elas, regresan- Outra causa foi o incremento de do cos coñecementos aprendi- xudaizantes no Ribeiro de Avia, Outro grupo de emigrantes con- dos nas súas aulas, fai que se debido primeiramente á expul- versos instalouse en Baiona coñezan e estendan os ritos e sión dos xudeus de Portugal en (Francia), cos que os criptoxu- cerimonias da lei de Moisés na 1497 e ás persecucións de xudai- deus ribadavienses mantiveron vila de Ribadavia. zantes que levou a cabo o Tribunal contactos moi estreitos, incluso EDICTO DE FE EN RIBADAVIA da Inquisición de Coimbra, no século XVII, foron vivir alí 4 E PRIMEIRAS DETENCIÓNS Portugal, en 1522 , o que fixo que varias familias (entre elas a fami- moitas familias se asentaran defi- lia Piña). Estes conversos permití- nitivamente en Ribadavia e contri- ronse enviar ós seus fillos estu- Todo en Ribadavia transcorría buiran deste xeito a ampliar e diar ás sinagogas referidas; tal foi normalmente, a comunidade crip- potenciar a súa comunidade. o caso de Jerónimo Bautista de toxudía ou xudaizante convivía Mena, que estudiou na sinagoga cos demais habitantes da vila har- 6 Tamén influíu o feito de estar moi de Venecia . moniosamente.Mais,de súpeto,os unidos entre eles (incluso tiñan cimentos da convivencia estremé- certas medidas de seguridade No século XVII, a sinagoga que cense, e un lóstrego de zozobra e para a súa protección) e o ben tivo un realce extraordinario foi medo percorre os corpos dos avidos que estaban coa comunida- a de Amsterdam, onde a conti- seus habitantes ó saber que a de cristiá. Por outra banda, é posi- nua emigración criptoxudía cara Inquisición prepara unha publica- ble que certos comportamentos e estas terras fixo que se vivira ción de edicto de fe, a celebrarse cerimonias destes xudaizantes outro período dourado da cultu- na igrexa do convento de Santo pasaran inadvertidas ou non se ra xudía, destacando personaxes Domingo, acto que se celebraba 8 lles dera demasiada importancia tan importantes como Benito con gran pompa . por parte do resto de habitantes Espinoza ou Menasseth ben da vila, debido, probablemente, ó Israel. Un personaxe desta mesma carácter galego, moi predisposto á comunidade criptoxudaica lenda e ó máxico. Todas estas emigracións cara entregara ó tribunal de Santiago estas sinagogas e o seu florece- en 1606 unha lista onde se acu- Todas estas causas favoreceron mento, e os seus contactos cos saba a unhas duascentas persoas que os xudaizantes non foran criptoxudeus hispano-portugue- de crenzas e práctica de ritos molestados durante un período ses, tiveron gran repercusión, xudaicos. Este personaxe foi longo de tempo, co que puideron pois foron unha causa importan- Jerónimo Bautista de Mena, natu- contribuir ó auxe económico de te da potenciación deste cripto- ral de Ribadavia. Jerónimo 7 Ribadavia no século XVI e princi- xudaísmo . Hai que destacar que Bautista, na súa lista, acusa e pios do século XVII. Esta comuni- Portugal e España nesta época inclúe á súa propia familia, come- dade espallou os seus contactos formaban un só país. zando pola súa nai Ana Méndez, no século XVI cara sinagogas defunta, ós seus irmáns Ana de europeas, sobretodo a de Venecia, A groso modo, os contactos entre Mena, de 17 anos, e Nicolás de na que os conversos portugueses- os criptoxudeus ribadavienses e sete ou oito anos, que vivían con españois tiñan moita influencia, e as sinagogas europeas e o feito el, a seus cuñados e irmáns 4. Idem, p. 23. 5. MECHOULAN, Henry e NAHON, Gerard, Menasseh ben Israel. Esperanza de Israel, Madrid, 1987, p. 18. 6. A.H.N., Lecí. 2042. Caso de Jerónimo Bautista de Mena, exp. 51. 7. MECHOULAN, Henry e NAHON, Gerard, cit., P. 18. 8. BARREIRO DE V. , Bernardo, Galicia diplomática. Una audiencia en el Tribunal del Santo Oficio y los edictos de fe, Pontevedra, 1885, pp. 53-73. 76 ~

Os Xudeus na Galiza Jacome de Oliveira, Antonio de non se pararon ante ninguén. Foi Morais, Susana Vázquez e Isabel moitos anos despois cando saíron 9 Vázquez , a Felipe Álvarez, boti- á luz os abusos e desfalcos reali- uns acusaban ós outros nas súas cario, e ós seus fillos Gaspar Álva- zados por estes representantes da declaracións. Uns nos interrogato- rez (estudiante en leis), Inquisición, que chegaron a ser rios e outros no tormento foron Fernando Méndez e Antonio de escándalo. Incluso tivo que confesando un a un o seu cripto- Méndez, ós irmáns Enrique de intervir o consello da Suprema do xudaísmo. Os pais acuasaban ós Morais (defunto) e Jerónimo de Santo Oficio. No ano 1607 realizá- fillos e os fillos ós pais; foron anos Morais, a súa filla Isabel de ronse a maioría das detencións, e terribles para esta comunidade. Morais e a súa muller Blanca Coronel, ó rexedor de Ribadavia Juan López de Hurtado e á súa muller, Beatriz Méndez, a Marcos López, avogado, e á súa muller, Leonor Gómez, e un sen número máis de familias que caeron en mans do Tribunal do Santo Oficio, a metade de Ribadavia, como o manifesta o escritor 10 Bernardo Barreiro . O Santo Oficio, en Outubro de 1606, por medio do “licenciado Camarra, que puso audiencia formada en la villa de Ribadavia, nombrando escribano de ella a Alonso de Novoa, y por alguaciles ordinarios con barra de justicia, a Juan de Ybarra, su criado, y Antonio Pereira, cristiano nuevo, y por alguaciles extraordi- narios nombró a otras personas. Hicieron muchos abusos, procedieron contra escribanos en razón de sus oficios, como fue contra Juan González y Antonio Seoane, de la villa de 11 Ribadavia”. Na vila ninguén estivo seguro nos anos que precederon a Outubro de 1606, posto que estes señores Símbolo da Inquisición. 9. CONTRERAS, Jaime, op. cit., pp. 596-597. 10. BARREIRO DE V., Bernardo, Idem, p. 71. 11. A.H.N., leg. 2891. 77 ~

Os Xudeus na Galiza era por enemistad por lo que interior e transmitilo deste xeito venía a delatar, porque todos tan tremendo, incluso sabendo JERÓNIMO BAUTISTA DE son sus conocidos, con los que levaba ós seus irmáns á mor- MENA que trata de continuo, sino te?. A única pista dánola porque era verdadero católi- Bernardo Barreiro:“jamás había 14 co ”. Mais, ¿cal foi o principal Descendente de xudeus, era sol- perdonado a sus hermanos y teiro.A súa nai,Ana Méndez, dera motivo polo que este home pui- cuñados las pequeñas diferen- cartos para que fora estudar ás do encerrar tanto odio no seu cias que existían en el reparto sinagogas de Venecia, Pisa e Salónica, onde se educou na lei mosaica. Fíxose circuncidar, e cando regresou empezou a predi- car esta lei, preciándose de face- 12 lo . Ensinaba o xeito dos xexúns, aínda que claro está, todo isto ante os xudaizantes, pois ante os cristiáns preciábase de ser todo o contrario. Bernardo Barreiro des- críbeo como un hipócrita “esta hipocresía le conducía a perma- necer arrodillado y con los brazos abiertos ante los altares de la iglesia conventual de San 13 Francisco ”. O profesor Contre- ras cualificao de “fanático con- vertido, que justifica diciendo ante los inquisidores que: no O potro foi moi empregado cos reos de Ribadavia. 12. A.N.N., Leg. 2042. Caso de Jerónimo Bautista de Mena, exp. 51. 13. BARREIRO DE V., Bernardo, cit., p. 47. 14. CONTRERAS, Jaime, cit., p. 597. 78 ~

Os Xudeus na Galiza súa sona e foi atopado herexe,“y de sus bienes, y no fiando a la justicia la decisión de su causa que sus huesos, por estar en - Un foi condenado a seis meses alimentaba contra ellos un parte señalados, fuesen desente- de cadea. odio impecable que no se apa- rrados y quemados con su esta- 15 18 garía nunca” . Esta acusación tua” , procedemento habitual. - Cinco a un ano de cadea e hábi- ante o Santo Oficio foi a súa para defuntos ou ausentes. to. satisfacción mesquiña por todo - A cinco déronselles dous anos DELICTOS DO XUDAÍSMO o que acontecerá, non sendo de cadea. estrano este caso en Galicia, pos- - Un a catro anos de cadea sen to que a través da historia as Os ritos e cerimonias da lei de hábito. diferencias con respecto a terras Moisés que eran considerados - Vinteún foron condenados á e herdanzas remataron con san- como herexía e podían ser cau- cadea perpetua. gue e morte. sa de condea e pena, tal como o - Dous foron relaxados en persoa. describe o tribunal do Santo - Catro foron relaxados en estatua Como producto da súa acusa- Oficio, foron os seguintes: res- por estaren defuntos. ción, levantouse contra Jeró- pectar o Sábado e non traballar - Un foi absolto. nimo Bautista de Mena unha ole- nel; poñer roupa e pescozo lim- - Un foi suspenso. ada de xenreira e odio que foi o pos neste día; acender o cande- OFICIOS OU PROFESIÓNS que alimentou a súa morte. Así labro durante a véspera; cam- pois apareceu morto un día mis- biar as sabas da cama os Venres; teriosamente nunha rúa de realizar o xexún que chaman Os xudaizantes procesados en 16 Ribadavia , o que non é de estra- Grande e que cae polo mes de Ribadavia tiñan na súa maioría nar, e posiblemente o asasinara Setembro; desovar e desangrar a oficios nobres, querendo inter- alguén que se atopaba entre as carne; respectar o xexún da raí- pretar como nobres aqueles duascentas persoas acusadas. ña; rezar oracións sen Gloria que non son nin campesinado Cabe destacar que xa facía tem- Patri, rezar o Semag e a Amida e nin labor de braceiro. É dicir, po, algunhas persoas que non os salmos de David; non comer que a maioría tiñan oficios, pertencían á súa familia tiveron carne de porco e, por outra ban- carreiras e postos de certa cate- certos altercados con el. Pedro da, non cumprir como cristiáns goría que lles permitían unha Álvarez dixera na súa confesión os ritos da Santa Mai Igrexa. O estabilidade económica e “que Jerónimo Bautista de Santo Oficio aplicaba unha con- benestar social. dea determinada segundo a gra- mena era su inemigo por cier- 17 ta pendencia ”, aínda que ver- vidade do delito cometido polo Así pois, entre estes encausados dadeiramente nunca se soubo acusado, que oscilaba entre un atopamos, segundo a súa profe- quen o asasinou. ano de prisión e morrer na sión, a un avogado, un estudian- 19 fogueira . te en leis, dous graduados en Despois de certo tempo, cando arte e medicina, un médico, un xa remataran os procesos no ano Analizando a corenta e dous con- boticario, dous que vivían da súa 1609 e o Santo Oficio puido reu- denados, neste caso de facenda, un mercador de peixe, nir as suficientes acusacións con- Ribadavia, as penas impostas tres mercadores de panos, tres tra el, realizouse proceso contra a detállanse do seguinte xeito: mercadores sen especificar e un 15. BARREIRO DE V., Bernardo, op. cit., p. 47. 16. CONTRERAS, Jaime, ojo. cit., p. 597. 17. A.H.N., Leg. 2042, exp. 51. 18. Idem. 19. A.H.N. , Leg. 2042. Na maioría dos caso estudiados, vemos nos expedientes os delitos polos que eran acusados de xudaizar. 79 ~

Os Xudeus na Galiza LUGAR DE ORIXE reunían suficientes probas e tes- temuñas mandábase prender, e xastre. Ademais, un non tiña ofi- Ribadavia 19 inmediatamente despois secues- cio e de catro non se especifica Portugal 10 trábanselles os bens, pasando ser cal era este. Estes catro últimos Ourense 4 patrimonio da Inquisición. Segui- debían vivir coas súas familias, Pontevedra 2 damente tentaban atopar máis posto que a maioría eran xoves. Salvaterra do Miño 2 testemuñas, aínda que en realida- En canto ós cargos políticos, Verín 1 de bastara cunha soa. había dous corríxidores de Chantada 1 Ribadavia e un alguacil de facen- Sen especificar 3 Entre a entrada na cadea e a pri- 20 da . Nesta estatística non se meira audiencia, soía pasar un IDADES inclúe ás mulleres, pois nos seus período longo de cárcere, incluso procesos non se indicaba o seu ás veces un ano. Dábaselles por oficio (se o tiñan). No que fai referencia ás idades escrito a súa acusación, e tamén dos encausados, vemos que pre- letrado para poder defender a Con todo isto, podemos dicir que dominan os xoves. súa causa, o que con frecuencia a maioría dos acusados se atopa- non lles servía de moito. Se con- Homes ba nunha posición económica fesaban o seu delicto na primeira bastante aceptable, por non dicir audiencia a causa pechábase e inmellorable para os tempos dos Entre 20 e 30 anos 10 dábaselles a condena pertinente, que nos ocupamos. Entre 30 e 40 anos 4 mais se non o confesaban dában- Entre 40 e 50 4 selles as audiencias necesarias ata Entre 50 e 60 2 que se confesaran culpables. Se LUGARES DE ORIXE Entre 60 e 70 3 mantiñan ou non se tiñan as sufi- Máis de 70 1 cientes probas, comunicábaselles A maior parte das persoas que recibirían tormento. Se aínda Mulleres encausadas era de Ribadavia, así continuaban negativos, dába- mais tamén os portugueses for- selles o tormento, normalmente maban unha componente Entre 10 e 20 anos 3 no potro (sistema moi emprega- numerosa debido ás constantes Entre 20 e 30 2 do no século XVII).Aínda, a pesa- migracións que tiveron lugar Entre 30 e 40 3 res de todo, moitos vencérono nesta época. Hai que recalcar Entre 40 e 50 1 soportando estoicamente o sufri- que algúns dos nados en Entre 60 e 70 2 mento. Temos de destacar así a Ribadavia eran descendentes de Máis de 70 1 María Vázquez, de 60 anos, “que xudaizantes portugueses. Con había vencido el tormento y eso OS PROCESOS todo, o grupo máis numeroso que se le había dado dos vuel- 21 formábano os nados en tas” . A metade dos procesados Ribadavia, co 45% dos condena- Nos procesos seguíase unha orde do caso de Ribadavia torturáro- dos estudiados. Os portugueses pautada para todos, como extraí- nos con este sistema. formaban o 23% e o resto (o do dun rigoroso manual que, 32%) os chegados de varias efectivamente, existía. Primeira- Despois da confesión, que se rea- poboacións de Galicia, que na mente rexistrábase información lizaba a costa de moito sufrimen- súa maioría eran residentes ou sobre as persoas acusadas, e se to, eran condenados a unha veciños de Ribadavia: 20. ESTÉVEZ, José Ramón, Judíos y judaizantes en Ribadavia, Girona, 1990. 21. A.H.N., Leg. 2042. 80 ~

Os Xudeus na Galiza determinada pena segundo o tribunal atopara o delicto moi grave, grave ou leve. Debemos recalcar que varios dos condenados puideron saír en liberdade despois de condonar a súa pena por unha certa cantidade de cartos, como no caso de Simón Pereira22. AUTOS DE FE Os autos de fe celebrábanse con gran despregue de medios e a toda pompa, e podían ser públi- cos ou privados. Estes últimos nunha igrexa. Os públicos, no tribunal de Santiago, realizábanse na Praza da Quintana, actualmente chamada Quintana dos mor- tos, onde asistía numeroso públi- co a tan cruel manifestación. No caso de Ribadavia, 28 dos acusados foron protagonistas do auto público de fe que se celebrou en Santiago o 11 de Maio de 1608. Todos desfilaron co hábito (ou 23 “sambenito”) . Aqueles que eran entregados ó brazo segrar e relaxados en persoa, como Felipe Álvarez e o seu fillo Antonio Méndez, de 21 anos, se se arre- pentían, normalmente eran agarrotados antes de mandalos á fogueira, pero se non se arrepen- tían eran enviados directamente a ela. O Domingo 22 de Febreiro de 1609, na igrexa catedral de Santiago celebrouse un auto par- Martirio del Santo Niño 22. CONTRERAS, Jaime, op. Cit., p. 546. 23. A.H.N., Leg. 2042, exp. 45. Ó rematar o expediente especifícase o lugar, a data e as persoas que formaban o tribunal de Santiago. 81 ~

Os Xudeus na Galiza Aos condenados púñaselles o traxe de S. Bieito. Os arrepentidos eran agarrotados e levados á fogueira. 82 ~

Os Xudeus na Galiza ticular de fe, onde se deron diferentes penas a sete reos concer- nentes ó caso de Ribadavia. As menos graves foron para Isabel Rodríguez, de quince anos “que guardase carcelería durante seis meses, donde les pareciese a 24 los inquisidores” e Phelippa Rodríguez, irmá da anterior e de dezasete anos, gardando tamén 25 carcelería durante un ano , aínda que outros tiveron mellor sorte, como sucedeu con Francisco Chaves e Silva, a quen absolveron despois dun longo proceso no cal a súa propia memoria e o fei- to de coñecer perfectamente as súas terras servironlle para a súa defensa ante os seus acusado- 26 res . Algúns fuxiron a Francia, exactamente a San Juan de Luz e Bayona, como nos casos de Diego Fernández, o licenciado Piña e Isabel Luz, e integrándose nas comunidades xudías destas poboacións. RESUMO Hai que destacar o convencidos que estaban algúns dos procesados, como no caso de Felipe Álvarez, que confesou ter vivido 23 anos como xudaizante “cre- yendo que la ley de Moisés era buena para salvar el alma en Auto de Fe. su observancia y hacer dichas Gravado de Goya. ceremonias, que eran obras 27 meritorias para ir al cielo” , aínda que realmente algunhas persoas que seguiran crendo na 24. A.H.N., Leg. 2042, exp. 49. 25. Idem. 26. A.H.N., Leg. 2042, exp. 50. 27. A.A.N., Leg. 2042, exp. 45. 83 ~

Os Xudeus na Galiza Faldóns de Edictos de Fe que se colgaban nas igrexas. Neles aparecían os nomes dos condeados e incluso as súas figuras. Foto de Juan J. Puig lei de Moisés tiñan ideas algo descendentes de xudeus, como Despois de ver todo isto pre- confusas sobre esta relixión, se manifesta nos seus procesos. guntámonos por que Ribadavia posto que non contaban con estivo sempre ben predisposta persoas moi versadas nela. Mais Anos despois destes procesos, cara ó tema xudeu, dende este todo cambiou máis tarde, princi- algunhas persoas saíron en liber- histórico proceso ata os nosos palmente pola ilusión e empeño dade, como Simón Pereira ou días, sacándoo a relucir con fre- postos por moitos membros do Isabel de Morais, que tiña 26 anos cuencia na súa historia, nas súas grupo ó enviar a varios xoves da e fora condenada a 2 anos de festas e as súas tradicións. Por comunidade a aprender a lei nas cadea. Ela era viúva de Antonio de exemplo, atopamos a tradición sinagogas europeas. Isto, e os Sosa, escribán, e cando saíu da da festa da “Istoria”, que se continuos contactos que tiveron cadea casou de novo con Antonio representou ata a revolución de con elas, supuxo un importante Álvarez, e en 1618 sae nun docu- 1868, e que actualmente segue a florecemento e coñecemento da mento librando preito contra eles representarse, festa que ten que lei mosaica na comunidade gale- o alguacil maior do Santo Oficio ver coa historia do pobo xudeu, ga. Debemos tamén recalcar que sobre certas cantidades de cartos ou a famosa comparsa dos gar- 28 moitos dos condenados eran endebedados sobre o censo . das xudeus en Entroido, nos 28. FERRO COUSELO, Jesús, Catálogo de libros de la sección de clero, Arquivo Histórico Provincial de Ourense, Ministerio de Cultura, Madrid, 1980, p. 181. Documentos de Santo Domingo de Ribadavia, 1075, Preito executivo promovido por Lope Osorio de Mercado, alguacil maior do Santo Oficio e rexedor de Santiago, contra Antonio Álvarez e a súa dona Isabel de Morais, e consortes sobre diversas cantidades de cartos que estes endebedaban dun censo. 1608-1618. A.H.N.- Arquivo Histórico Nacional, Madrid. Sección Inquisición. Tódolos mazos referidos nestas notas bibliográficas atópanse incluidos nesta sección. 84 ~

Os Xudeus na Galiza anos trinta, na que máis dun dos simplemente un caso insólito ou nosos avós participou, o mesmo coincidente, ou ben que nos ato- que hai algúns anos soía alarde- pemos definitivamente ante un arse de ter nacido ou vivir no caso singular da memoria e tra- barrio xudeu. É posible que sexa dición dun pobo. RELACIÓN DE XUDAIZANTES DE RIBADAVIA CONDENADOS POLA INQUISICIÓN (A.H.N.) LEG. 2042 ANO 1608 cadea de dous anos. confiscación de bens, hábito e Susana Vázquez, muller de cadea perpetua. Jacome de Oliveira, de 24 Penitenciados con abxura- Jacome de Oliveira, de 22 anos; ción de vehementi pola Lei confiscación de bens, hábitos e anos; confiscación de bens, hábi- de Moisés cadea dous anos. to e cadea perpetua. Jorge Álvarez, de 44 anos; con- Inés Díaz, de 40 anos; confisca- Leonor Gómez, de 68 anos, fiscación de bens, hábito e cadea ción de bens, hábito e cadea per- abxurar de vehementi; perde-la dous anos. A nota do Tribunal da petua. Ginebra Vázquez, muller de metade dos seus bens e pasar na Inquisición di así:“En esta causa cadea da penitencia catro anos Pedro Fernández, de idade de 72 y en otras semejantes habían de sen hábito. anos; confiscación de bens, hábi- poner pena de cárcel perpetua, y to e cadea perpetua. en la causa que el reo confesase Pedro Fernández, de 71 anos, en el tormento, cárcel perpetua e Reconciliados pola Lei de mercador; confiscación de bens, irremisible”. Pedro Álvarez, de 26 años, Moisés hábito e cadea perpetua. Beatriz Méndez, muller de Juan alguacil da facenda; confiscación Antonio Blandon, de 27 anos; de bens, hábitos e cárcere dous López Hurtado, rexedor da vila, confiscación de bens, hábito e anos (foi un dos acusados por de 50 anos; confiscación de bens, cadea un ano. Jerónimo Bautista de Mena). hábito e cadea perpetua. Ana de Mena, de 19 anos, Antonio Vázquez, de 34 anos; Fernando Méndez, fillo de muller de Eduardo Coronel; con- confiscación de bens, hábito e Felipe Álvarez, de 23 anos; confis- fiscación de bens, hábito e cadea cadea perpetua. cación de bens, hábito e cadea Manuel Gómez, de 42 anos, un ano. perpetua “y que en todo el tiem- Fernando Álvarez, de 44 anos; confiscación de bens, hábito e po de su vida no llegue a puer- confiscación de bens, hábito e cadea perpetua. tos de mar, con 10 leguas alre- Fernando Álvarez, de 23 anos; cadea un ano. dedor ni salga de estos reinos de Juan López Hurtado, de 40 confiscación de bens, hábitos e Su Majestad, so pena de impeni- anos, rexedor de Ribadavia; confis- cadea perpetua. tente relapso”. Jerónimo de Morais, de 60 Simón Pereira, de 26 anos; con- cación de bens, hábito e cadea dous anos. Hai que ter en conside- anos, rexedor da vila; confisca- fiscación de bens, hábito e cadea ración que lle quedaban catro ción de bens, hábito e cadea per- perpetua. Idem da nota anterior. Antonio de Morais, de 43 anos, fillos pequenos, dous deles cegos, petua. Antonio de Morais, de 36 anos. posto que á súa muller déuselle vive da súa facenda; confiscación hábito e cadea perpetua. confiscación de bens, hábito e de bens, hábito e cadea perpetua Duarte Coronel, de 30 anos; cadea perpetua. e irremisible. Fernando Gómez, de 52 anos; Pedro Fernández, de 39 anos: confiscación de bens, hábito e 85 ~

Os Xudeus na Galiza Penitenciados pola lei de 1 DE SETEMBRO DE 1609 confiscación de bens, hábito e Moisés A FINS DE AGOSTO DE cadea perpetua e irremisible. Antonio Vázquez, médico de 1610 Isabel Rodríguez, filla de 26 anos; confiscación de bens, Relaxados en estatua por hábito e cadea perpetua irremisi- Fernando Álvarez, de idade de 15 xudaizantes ble. anos; confiscación de bens e con Gaspar Álvarez, estudiante, fillo hábito penitencial “el cual le sea Blanca Vázquez, defunta, muller de Felipe Álvarez, boticario, de quitado luego que sea absuelta, idade de 20 anos; confiscación de de Fernán Gerónimo;“fue votado que estuviese seis meses de cár- bens, hábito e cadea perpetua e cel en la parte que pareciese a que la rea fuese declarada haber irremisible. los inquisidores”. sido hereje, apóstata y como tal Felipe Álvarez, boticario de 60 Phelippa Rodríguez, filla de fuese condenada su memoria y anos; confiscación de bens, hábi- Fernando Álvarez, de idade de 17 fama, con confiscación de bienes y se sacase su estatua a la iglesia to e cadea perpetua, “Consul- anos; confiscación de bens e hábito penitencial, “el cual se le tando a la Suprema, mando catedral donde se le leyese su sentencia y se relajase a la justicia y que la cárcel y hábito fuese irre- quitó habiéndole absuelto y que misible”. (Relaxado en persoa). parte de un año lo guarde cár- brazo seglar”. Antonio Méndez, fillo de Ana Méndez, defunta, muller de cel en la parte que ordenen los Felipe Álvarez, 21 anos; confis- Gonzalo Vázquez; foi votado o inquisidores”. Isabel de Morais, viuda de cación de bens e relaxado en mesmo que na anterior. Marcos López, licenciado, persoa. Antonio N. de Sosa, escribÁn, de idade de 26 anos; confiscación de defunto; votouse o mesmo que bens, hábitos y cárcere dous anos. nos anteriores casos. García de Sousa, de idade de 40 Jerónimo Bautista de Mena, MARZO E XULLO DE 1609 anos, muller de Antonio Vázquez, mozo solteiro, defunto: votouse mercador reconciliado; confisca- en consulta o mesmo que nos Votados por xudaizantes ción de bens, hábito e cadea dous anteriores casos “y que sus hue- anos. sos, por estar en parte señala- Antonio Pereira, suspenso. Catalina de León, de idade de 32 dos, fuesen desenterrados y que- Alonso Rodríguez de Morais, anos,muller de Hernando Álvarez; mados con su estatua”. defunto,“que se mire si hay más confiscación de bens, hábito e cadea perpetua,“y que al otro día testificaciones o procédase contra su fama y memoria”. se le diesen doscientos azotes por las calles públicas, por fautor y encubridor de herejes y encubri- Condenados polo delicto do dor de sus bienes, y por rebosan- xudaismo con abxuración te vario en sus declaraciones y de vehementi tardo mal confidente”. Francisco de Chaves y Silva, María Vázquez, viúva de Lucas de 53 anos; absolvérono. Rodríguez, de 60 anos; condenada a un ano de cadea sen hábito “y a pagar cincuenta mil mrs. para gastos de este Santo Oficio”. 86 ~

Os Xudeus na Galiza Familia xudía celebrando a “pesaj”. 87 ~

Voda xudía: os noivos diríxense á Sinagoga baixo palio, acompañados polos seus familiares e amigos. CARLOS BARROS GREGORIO CASADO Profesor Titular de Historia Medieval Licenciado en Xeografía e Historia “Xudeus e Conversos na Historia” da Universidade de Santiago. Doutor pola Universidade de Santiago. (Ribadavia, 1991) e editor das súas vinculado do Instituto Padre Paleógrafo especializado en letra cor- Actas. Responsable do equipo de his- Sarmiento (CSIC). Coordinador da tesana e procesal. Traballou varios toriadores que están a facer o Centro rede internacional Historia a Debate anos na ordenación dos fondos docu- de Información Xudía de Ribadavia. (www.h-debate.com). Coordinador mentais no Arquivo do Reino de científico do Congreso Internacional Galicia e noutros arquivos galegos. 88 ~

Os Xudeus na Galiza Novos documentos sobre a Xudería e a Sinagoga de Ribadavia Carlos Barros Gregorio Casado Os datos coñecidos sobre a histo- a base real das persistentes tradi- lugar preciso onde viviron os ria xudía de Ribadavia e Galicia cións locais, desde a toponimia ata xudeus que foron expoliados en son aínda unha mextura de feitos os “lugares de memoria”, que 1386 polas tropas do Duque de documentados e tradicións orais, veñen reclamando desde hai sécu- Lancaster, e, sobre todo, o sitio recollidos con agarimo polos his- los o interese da tradición oral e da preciso onde estivo a sinagoga toriadores locais desde finais do historiografía local:barrios xudeus, ata o ano 1492, considerando que século XIX. Datos que hoxe en sinagogas, ciminterios, etc. a primeira mención é de 1522, día, con arquivos máis organiza- esto é, 30 anos despois do seu dos e mellores coñecementos his- Coidamos que esta recolleita de abondono como casa de oración toriográficos e profesionalidade, documentos do convento de dos seguidores la lei de Moisés. temos a obriga de revisitar, ó tem- Santo Domingo de Ribadavía, que po de descubrirmos novas fontes se atopan depositados no Arquivo A transcripción e publicación des- xudías sobre Galicia. Histórico Provincial de Ourense tes documentos forma parte da (agredecemos a súa dirección e investigación previa que estamos É menester distinguir o mellor empregados a colaboración pres- a realizar co obxecto da constitu- posible a información derivada de tada), nos van permitir avanzar na ción, por iniciativa do concello de fontes contemporáneas das sim- resolución do enigma da dimen- Ribadavia, do primeiro centro per- ples invencións, polo regular ben sión cuantitativa de presencia manente de información histórica intencionadas; así como averiguar xudía na Ribadavia medieval, o da Galicia xudía. DOCUMENTO Nº 1 [Ribadavia] Cuadernillo que contén diversos documentos relativos a unha casa propiedade do mosteiro de Santo Domingo de Ribadavia, sita na rúa da Cruz ou “Judiaría”. Contén, entre outros: 1.- 1522, xanerio, 7 Ribadavia (Ourense) Escritura de aforamento pola que o convento de Santo Domingo de Ribadavia afora a María Marcos unha casa sita na rúa da “Judiaría”, por dous reais cada ano (folio 21 recto - 21 verso). 2.- [s. d.] [Ribadavia (Ourense)] Copia simple do foro anterior (folio 22 recto - 22 verso). 1 Signatura: Arquivo Histórico Provincial de Ourense; sección Clero, caixa 10.071 , s.n. 1. Atópase inserto nun cuadernillo no que o título comeza: “Ribadavia. Casa que fueron dos en la calle de la Cruz o Judiaría y forma esquina a la izquierda bajando de esta calle a la de San Martín...” Neste cuadernillo, cun total de 22 folios, agrupáronse diversas escrituras relativas á casa en cuestión, ademais de varias follas con anotacións para o control da súa propiedade en diferentes épocas, até o século XVIII. 89 ~

Os Xudeus na Galiza [Cubierta] Ribadavia. Casa que antes fueron dos en la calle de la / la judiaria y forma esquina a la iz- / quierda bajando de esta calle a la de san Martín. / 5 En 24 de febrero de 1644 dio en foro el convento a Francisco / Rodríguez la parte de la casa / que estava entre las calles de / la Cruz y San Martín y formaba esquina bajando a la / izquierda, por renta en cada un año de dos reales de plata de / 34 maravedíes cada real, pagos por día de San Martín. Pasó la escritura / por ante Gonzalo Cervela, escri- 10 bano de su magestad, vecino de Santa / Eulalia de Vanga. / Renta dos reales vellón / Plazo 11 de noviembre / En 20 de noviembre de 1576 ya había dado en foro el convento / a Bartolomé de Limés y a su muger, Ana González, 15 otra casa / que estava pegada a la antecedente por la parte de arriba o poniente, / por renta en cada un año de 4 reales de plata, que hacen oy 8 reales de / vellón, pagos por día de San Martín. Pasó la escritura ante Fernán Daño, / escribano de número de Ribadavia. / Renta 8 reales vellón / 20 Plazo 11 de noviembre / 2 Estas dos casas las hizo una el doctor don Gregorio Fernández Rey / en el año 1678, y cobra por ellas [el convento] dichos diez reales, y por lo mismo también / se reunieron bajo esta cubierta todas las escrituras pertenecien- / tes a 25 ambas casas, aunque sin confundir los documentos de una casa / con los de otra. / 3 [Mazo 5º, nº 24 / 3º] // 14r 4 [Cajón. Ribadavia. Casa en Judairía. Número 3] En 20 de noviembre de 1576, ante Fernán Daño, escrivano, / vecino que fue desta villa, afora este convento una cassa sita en / la calle que vaja de la Plaza Maior para la cruz y iglesia de la Mag- / dalena, a mano yzquierda cuando vaja- 5 mos de la plaza, a Bartolo- / mé de Liméz y a su muger, Ana González, ambos en una voz, / y a quatro vozes después de ellos. / 5 [Renta] Por renta de quatro reales de plata puestos en el convento por día / de San Martín. / 6 10 [Dézima] Si se bende paga dézima, y no se puede vender sin lizencia del convento. / Está vien demarcada, demarca con otra que es deste convento. / 7 [1ª voz] Ynés González, hija de los sobredichos, fue primera voz. / 8 9 [2ª voz] El lizenciado [Domingo] González Escaramán y sus hermanos, 2ª voz. / 10 [3 voz] Don Gregorio Rey, terzera voz. / Don Diego Rey, quarta voz. / 15 11 [Ojo] Los perfeutos según el foro que tubiese esta cassa son deste / convento, sin por ellos pagar nada. / Apeose ante Cerbela, año de 1644. / 20 Apeo de Fernán Daño, año de 1576, en la declaración de / Bartholomé de Liméz, folio 97. Y en la declaración de / Gregorio Daño, folio 97 buelta la oja. / Este año de 1747 posee esta cassa y paga la dicha renta don Caetano / Rey Villamarín. // 20r 12 [Ribadavia. Cassa] 13 14 En [2] 7 días del mes de febrero de 1522, ante / Bartholomé Lorenzo, escribano, afora este convento / a María Marcos, 5 plaza vieja. Está vien demarcada. viuda de Fernán Daño, y vezina / de Bentosela, una casa que está en la rúa de la / A tres vozes después della. / 15 16 [Renta] Por renta de un real de plata o [una] gallinas. / Esta cassa está vajando desde la plaza mayor a la iglesia / de la Madalena, mano izquierda. / 10 Este año de 1747 posee esta cassa y paga esta renta / don Caetano Rey Villamarín. / [También está aquí la escriptura que hizo desta cassa entre / que [sic] Gregoria Rodríguez con el doctor don Gregorio 17 Rey, / y se la trueca con la carga del foro a este convento por / ser de su directo dominio] . / 15 Nota (llave). De esta escritura de 7 de enero del año 1522 que se halla / bajo esta cubierta, y es original, se hallan dos copias en el libro / intitulado de San Antoniño, una al folio 34 B, y otra al 92 / B, y siempre que el convento necesite usar de ella lo hará más bien / de las copias, que no de este original. (Signo). // 21r Sepan quantos esta carta de fuero vieren como nos, / los reverendos padres fray Juan de Çamora, prior del monesterio de / Santo Domingo extramuros de la villa de Ribadavia, e / fray Domingo Dastariz, superior, e fray Gonçalo de Çelanoba, 5 18 19 / e fray Pedro de Santa [plar] [Marta] , flayres conventuales del dicho / monesterio, estando todos juntos en nuestro capí- 2. Entre renglóns. 8. Á marxe, esquerda. 14. Correxido sobre “Antonia”. 3. Á marxe, abaixo. 9. Entre renglóns. 15. Á marxe, esquerda. 4. Á marxe, arriba. 10. Á marxe, esquerda. 16. Enmendado. 5. Á marxe, esquerda. 11. Á marxe, esquerda. 17. Tachado. 6. Á marxe, esquerda. 12. Á marxe, arriba. 18. Tachado. 7. Á marxe, esquerda. 13. Tachado. 19. Entre renglóns.. 90 ~

Os Xudeus na Galiza tulo por son / de canpana tañida, segund que lo avemos de yuso [sic] et / de costumbre de nos ayuntar para las cosas 10 conplideras al / dicho nuestro monesterio, e considerando que lo adelante contenydo / es en hutilidad e probecho de dicho nuestro monesterio e nuestro, / en su nombre otorgamos e conosçemos por el thenor de / la presente que por nos y en nombre de los otros padres / del dicho monesterio questán ausentes, por los quales nos obli- / gamos que bos ayan 15 por bueno lo adelante contenydo, / que aforamos e damos en fuero e por razón de fuero a vos, / María Marcos, mujer 20 21 22 que fuestes [e quedastes] de Fernán Daño, ve[...]ina de Vento- / [vozes] sela, questays presente, en una voz e a tres bo- 20 / zes después de vos hechas una en pos de otra, / conviene a saber que bos aforamos la casa questá en la / rúa de la plaça, ques del dicho monesterio, que parte / de una parte con una de Alonso Rodrígues, e de otra parte con o- / tra de 23 24 Pedro [Vázquez] de Pugua [sic], que traen los ojos de Pedro Daño, / e detrás parte con las casas de Jácome Rodríguez 25 e / de Rodrigo Castellano, la qual dicha casa fue tora de los / jodíos en el tiempo que solían bebir en la dicha villa, la qual 25 / sale con las puertas a la rúa pública, la qual / vos aforamos con todas sus entradas e salidas, / según que le pertenes- 26 27 30 çen del çielo a la tera [sic], con tanto / que la traygays vien corregida, [a] como no falezca / por mengua de buen 28 29 30 21v reparo, e [...] / paguaredes [sic] vos e vuestras bozes al dich[...] nuestro [...]esterio // e a nos en su nonbre e a los que 31 después de nos ve- / nieren al dicho nuestro monesterio de fuero e pensyón / [por un real] en cada un año un real de 32 5 33 plata de trenta e quatro / pares de blancas [dos lonbelos] o dos gallinas / [o dos gallinas] por día de navidad. E de lo 34 35 36 ál que la dicha casa / [por] quede libre de otro foro e çenso alguno turante [sic] / el dicho tiempo e bozes, e sereys 10 con él serbiente y o- / bediente, e no la devidireis, ni enajenareys, / ni trocareis, ni canbeareys con persona alguna / syn 37 nuestra liçencia e mandado, e quel dicho fuero nos a / de pagar de contino una persona e nos no seamos / obliguados [sic] a lo resçebir de más, e obligamos / los vienes del dicho monesterio de vos la haçer sana e de / paz turante el dicho 15 38 tiempo e bozes. E yo, la dicha / María Marcos ansí lo resçibo por my e por las / dichas mis bozes [ansy lo resçibo] , y obligo mis / vienes de conplir las condiçiones en este fuero conte- / nidas. E ponemos de pena entre nos, las dichas / partes, 20 que qualquier que lo non conpliere o guardare que / pague a la parte aguardante dos mill maravedíes, / e a la voz del Rey otros tantos, e la pena pa- / guada [sic] o no questa quarta [sic] quede firme e balga. / Que fue fecho y otorguado 25 [sic] en el dicho nuestro monesterio, a / syete días del mes de henero, año del señor / de mill e quinientos e veynte e dos años. Testigos questa- / van presentes Lorenço Fernándes e Payo Rodríguez e Alonso Álvar- / ez, vezinos de la dicha villa, 39 e Alonso Ribela y otros, e yo el escribano / c[...]osço los otorgantes. / (1ª columna) (2ª columna) (3º columna) (4ª columna) Fray Juan Zamora, prior Frey Domingo Destariz, superior Lorenço Fernández Fray Pedro de Santa Marta (rubricado (rubricado) (rubricado) 22r 40 [Al margen: Traslado del foro que antecede] Sepan quantos esta carta de fuero bieren como nos, los / reverendos padres fray Juan de Zamora, prior del monasterio de Santo / Domingo extramuros de la villa de Rivadavia, y fray Domingo de / Astariz, superior, e fray Gonzalo de Celanova, 5 e fray Pedro de / San Martín, frailes conventuales de dicho monasterio, es- / tando todos juntos en nuestro capítulo por son de can- / pana tañida, según que lo avemos de uso e de costun- / bre de nos aiuntar para las cosas conplideras a 10 41 nuestro dicho / monasterio, e considerando que lo adelante contenido / es en utilidad e provecho de dicho nuestro monasterio / e nuestro, en su nombre otorgamos e conocemos por el / tenor de la presente e por nos y en nombre de los otros padres / del dicho monasterio que están ausentes, por los quales / nos obligamos que ellos aian por bueno lo ade- 15 42 43 lante / [Fuero] contenido, que aforamos e damos en fuero e por ra- / zón de fuero a vos, María Marcos, muger que fues- / tes de Fernán Daño, vezina de Bentosela, que estais / presente, en una voz e a tres voces después de vos echas / 20 44 una en pos de otra, conbiene a saver que bos afora- / [Cassa] mos la casa que está en la rúa de la Plaça, que es del / dicho monasterio, que parte de una parte con una de / Alonso Rodrígues, e de otra parte con otra de Pedro Vázquez / e topa en una que fue de los hijos de Pedro Daño, e detrás / parte con las casas de Jácome Rodrígues e de Rodrigo 25 Caste- / llano, la qual dicha casa fue tora de los / jodíos en el tienpo / que solían vivir en la dicha villa, la qual sale con las puertas / a la rúa pública, la qual vos aforamos con todas sus entra- / das e salidas, según que le perteneçe del cie- 30 lo a la tierra, / contento que la traigais bien coregida [sic], como no fallezca / por mengua de buen reparo, e della 45 pagaredes vos e / buestras voçes al dicho monasterio e a nos en su nonbre / [Renta] e a los que despué [sic] nos vinie- 20. Entre renglóns. 29. Roto: “...dicho...” María: Diccionario de Uso del español]. 21. Roto: “...vezina...”. 30. Roto: “...monesterio...” 38. Tachado. 22. Á marxe, esquerda. 31. Á marxe, esquerda. 39. Roto: “...conosco...”. 23. Á marxe, esquerda. 32. Tachado. 40. Non se trata dun traslado propiamente 24. Correxido sobre “oyos”. Expresión 33. Á marxe, esquerda. dito. No que a tipoloxía documental se refi- empregada no sentido de “baixo a vixilan- 34. Ál: (antigamente) Outra cousa. “Lo ál”: re, trátase dunha “copia simple” que, polo cia de”. “lo otro” ou “lo demás” [Moliner, María: demais, contén bastantes incorreccións con 25. Engadido posteriormente: [la qual]. Diccionario de uso del español]. respeito ao orixinal. 26. Por “...tierra...” 35. Tachado. 41. Correxido sobre “y”. 27. Entre renglóns. Anotación posterior. 36. Turar: (ant.) Durar [Moliner, María: 42. Á marxe, esquerda. 28. Roto. De acordo coa copia do mesmo Diccionario de uso del español]. 43. Correxido sobre “Antonia”. que acompaña ao orixinal: “...della...” 37. Contino: (ant.) Contínuo [Moliner, 44. Á marxe, esquerda. 91 ~

Os Xudeus na Galiza 46 ren al dicho nuestro monasterio de / fuero y pensión en cada un año un real de plata / de treinta e quatro pares de 35 blancas o dos gallinas por día / de navidad. E de lo ál que la dicha casa quede libre de otro / fuero e censo alguno durante el dicho tienpo e voçes, e / sereis con él serviente y obediente, e no la vendereis, / ni enajenareis, ni trocareis, ni 40 canbeareis a persona al- / guna sin nuestra licencia e mando, e quel dicho fuero nos ha / de pagar de continuo una persona e nos no seamos obliga- / dos a lo rescivir de más. E obligamos / los vienes del / dicho monasterio de vos la hacer sana e de paz duran- / te el dicho tienpo e voçes. E yo, la dicha Antonia Marcos, / ansí lo recivo por mi e por las dichas 45 22v mis voçes, y obligo / mis vienes de cunplir las condiciones en este fuero con- // tenidas. E ponemos de pena nos, las dichas partes, que cada / una de nos no cunpliere o guardere [sic] que pague a la parte a- / gardante dos mil marave- 5 díes, / e a la voz del Rey otros tantos, e / la pena pagada o no que esta carta quede firme e valga. / Que fue fecho y otorgado en el dicho nuestro monasterio, a / siete días del mes de febrero, año del señor de mill e qui- / nientos e veinte e dos años. Testigos que estavan presentes Lorenço / Fernández e Paio Rodríguez e Alonso Álvarez, vezinos de la dicha 10 villa, e Alon- / so Rivela e otros. E yo el esscribano conozco los otorgantes. Frai Juan / de Zamora, prior, frai Domingo, 47 [superior] , frai Pedro de Santa María, [tachado: Domingo], Lorenço / Fernández. // DOCUMENTO Nº 2 1555, decembro, 14 Ribadavia (Ourense) Apeo de bens e casas pertencentes ao convento de Santo Domingo de Ribadavia na vila de Ribadavia e as súas inmediacións (14 follas). 48 Signatura: Arquivo Histórico Provincial de Ourense: Sección Clero, caixa 10.076 , s.n. 1v 49 E después de lo suso dicho en la dicha / [Esteban González, carpintero] villa de Ribadavia a catorze días del mes / de 25 diziembre de mil e quinientos e çinquen- / ta e çinco años, por ante mi, el dicho escribano / público e testigos de yuso escriptos, / paresçió presente Esteban Gonçález, / carpintero, e respondiendo a la / dicha descomunión dixo que hera 30 ver- / dad que él paga en cada un año de fuero / al monesteryo de Santo Domingo / de Ribadavia veynte marabedís 50 nuebos / [cassa / a la Ma- / dalena] por la casa en que vibe, questá en la plaça / de la Madalena junto al muro desta 2r villa, / como parte con casa que quedó de Gregorio da La- // ma, e parte con otra casa de Guiomar Rodríguez, / que es la dicha casa de fuero del dicho monesterio. / Dixo que no tenía fuero porque su suegra lo / escondyó o dyó en guar- 5 da en otra parte, / e que no sabe dél ni quantas vozes están / en él. Y esto responde a ello. Testigos Gre- / goryo Cao e Juan Cao, su hijo. Sancho Rodríguez, notario. / 10 51 E después de lo suso dicho en la dicha villa de / Ribadavia a diez y siete días del mes / [Martiño de Lapela] de diziembre del dicho año, por ante mi, el / dicho escribano público e de los testigos de / yuso escriptos, paresçió presente Martiño 52 53 de La- / pela, vezino de la dicha villa, e presentó [Fernán Garçía / esscribano] / [Abad de / Santiago] una carta de fue- 15 ro firmada e synada / de Fernán Garçía, escribano, que hizo el moneste- / rio e conbento de Santo Domingo de Ri- / badavya a María Marcos, vezina de Ben- / tosela, muger que fue de Fernán Daño, / a ella en una voz e a tres bozes des- 20 54 pués / della, de la casa que está en la dicha villa [Cassa / en la Rúa / de la Plaça] / en la Rúa de la Plaça, que parte con otra casa / de Alonso Rodríguez, e parte con otra casa / de Pedro Vázquez de Puga que traen los hijos / de Pedro 25 Daño, e detrás parte con las / casas de Jácome Rodríguez, que agora tiene San- / cho Rodríguez, e con casa de Rodrigo 55 Cas- / tellano, la qual dicha casa fue tora de los / judíos. An de pagar della cada año un real [1 real / de plata] / de pla- 30 ta de treynta e quatro pares / de blancas e dos gallynas, por día de na- / vidad. Está aora el fuero en la segunda / voz, vibe aora en la casa el dicho Martiño de La- / pela. Testigos Jácome Daño e Fernán Daño, / su hermano, hijos de Payo 35 56 Rodríguez, vezinos de la dicha villa. / Sancho Rodríguez, notaryo. [Escriptura 97] DOCUMENTO Nº 3 [Cuberta] Reconocimiento y apeo original que / pasó por ante el escribano de número de es- / ta villa Fernán Daño en el año 1577. / 5 De este escribano hay en el depósito un / testimonio de otros apeos más circustanciados que / este, / a donde se debe acudir en lo que no se halle / aquí, cuyo testimonio está aforado en pergami- / no con la rotulata de haberse 10 hecho en el año / de 1576, y éste en la mayor parte es original de aquel, / y por lo mismo no le puse aquí índice como en el / otro. / Signatura: Arquivo Histórico Provincial de Ourense; sección Clero, caja 10.076, s.n. 45. Á marxe, esquerda. virtud de una paulina del provisor de Tuy por 50. Á marxe, esquerda. 46. Emborronado. ante el escribano Sancho Rodríguez, vecino 51. Á marxe, esquerda. 47. Entre renglóns. de esta villa. Se halla bajo esta cubierta el 52. Á marxe, dereita. 48. Atópase inserto nun cuadernillo intitula- reconocimiento y apeo original y la copia”. 53. Á marxe, esquerda. do: “Reconocimiento y apeo de varios vienes A este apeo séguelle unha copia do mesmo 54. Á marxe, dereita. y casas en Ribadavia y sus inmediaciones, e outo apeo posterior. 55. Á marxe, dereita. hecho desde el año 1555 hasta el de 57, en 49. Á marxe, esquerda. 56. Á marxe, abaixo. 92 ~

Os Xudeus na Galiza Declaración de Bartolomé de Limés. / 25 E luego encontinente, heste dicho día, mes e año e lu- / gar ariba [sic] dichos, ante mi, el dicho escribano, y en presençia del / dicho señor prior paresçió pressente Bartolomé de Limés y // Gregorio Daño, vecinos desta dicha villa de Ribadavia, e con / juramento que ante todas cosas hizieron de [sic] en forma dixeron / e declararon: hel dicho Bartolomé de Limés que 57 5 traya una / casa que ubo de Bartolomé Beloso en troque, que / hera la mitad de la casa que hel monesterio e con-/ ben- to aforó a María Marcos e Fernán Daño, vecinos de / Bentosela, la qual dicha casa hestá en la plaza bieja desta / villa, e 10 parte con la otra mitad que traen hel / dicho Gregorio Daño e sus hermanos, hijos que queda- / ron de Catalina Daño e Martiño de Lapela, nie- / tos de Gregorio Daño, hijo que fue de la dicha María Marcos e / Fernando Daño, e de otra parte con casa que agora tiene / Juan Daño, e detrás topa en una casa de Jácome Rodríguez / hijo que quedó de Mendo 15 Alonso, e sale con las puertas / a la calle pública, e dize que dicho Bartolomé Beloso se la dio / con que pagasse en cada un año a heste monesterio por / nabidad real e medio, y él ansí lo paga después que / tiene la dicha casa, y que él, en su 20 poder, no tiene fuero ninguno / ny save las bozes que ay, y quel dicho Bartolomé Beloso se la dio / por de fuero del dicho monesterio, y él ansí lo conosçe y confiesa / ser del dicho monesterio. E dixo e declaró que hesta / hes verdad, en lo qual se afirmó e ratificó, e no lo firmó / por no saber, e dixo ser de hedad de treynta años, poco / más o menos. Testigos. / 25 58 Y luego hel dicho Gregorio Daño dixo e declaró debaxo del / dicho juramento que hél y sus hermanos trayan e pose- 59 yan / la mitad de la dicha casa arriba declarada, que fincó de los // dichos Fernando Daño e María Marcos, y parte e demarca / con las mismas demarcaçiones, dize que parte con / una que quedó de Pedro da [Porquera?] y con la otra / 5 casa que atrás ba declarada que trae el dicho Bartolomé / de Limés, y dize que la mitad que trae el que / declara e sus hermanos y la otra mitad que / trae el dicho Bartolomé de Limés hes toda una casa y es de / fuero del dicho monesterio 10 de Santo Domingo, según / quedó de los dichos Fernando Daño e María Mar- / cos, e que paga de renta en cada un año / por la dicha mitad, por cada día de nabidad, una / gallina e medio real, e que dize tiene fuero / della y que hes la 15 tercera boz, y esto hes verdad / y lo que save, en lo qual se afirmó e ra- / tificó, e lo firmó de su nombre, e dize ser de hedad / de beinte e dos años, poco más o menos, e / dize ansimismo que no tiene ni trae otra / propiedad ninguna del dicho monesterio. Gregorio Daño (rubricado). / Pasó ante mi, Fernando Daño (rubricado). / DOCUMENTO Nº 4 Ribadavia (Ourense) Carpeta que contén diversos papeis e escrituras relativas a unha casa propiedade do mosteiro de Santo Domingo de Ribadavia, situada na rúa da “Judiaría” ou rúa da Cruz. Contén, entre outros: - 1577, xanerio, 3 / Ribadavia (Ourense): Escritura de aforamento pola que fray Juan de Villafranca, prior do monasterio de Santo Domingo de Ribadavia afora a Leonor Rodríguez e a súa filla Catalina González unha casa sita na rúa da “Judiaría. Copia simple (folios 39 y 40). - 1597, decembro, 29 / Ribadavia (Ourense) : Autos da venda dunha casa sita na rúa da “Judiaría”, a petición de María Rodríguez. Copia certificada (folios 43 y 44). - 1577, xaneiro, 3 / Ribadavia (Ourense): Copia simple do foro de Leonor Rodríguez. Signatura: Arquivo Histórico Provincial de Ourense; sección Clero, caixa 10.070, s.n. [Cubierta] Ribadavia. / Casa al principio de la calle de la Cruz. / En 19 de de junio de 1761 aforó este convento esta casa a / Manuel Jacinto Giráldez, por renta en cada un año de 13 / reales vellón. Pasó la escritura por ante el escribano Gregorio José Saavedra. / 5 Renta 13 reales vellón. / Plazo 24 de junio. / Se hallan bajo esta cubierta todas las escrituras y documentos / pertenecientes a dicha casa. // 36r 60 [Nº 24. Ribadavia. Casa en la calle de la / judiaría. / Benito de Mera] En 3 de henero de 1577 ante Fernán / Daño, escribano vezino desta villa / aforó el convento a Leonor Rodríguez, / viuda 5 de Juan Rodríguez, y a su hija / Catalina Rodríguez, ambas a dos en / una voz y a dos voces después de la / muerte de 10 entrambas / una casa sita en la calle de la judiaría / que fue de Jácome Alonso y demarca / según este fuero con otra casa que / tenía Bastián Mosquera, nieto del / dicho Jácome Alonso e María Gonçález, / que también es de fuero des- 15 te monasterio, / y de otra parte con casa que es de Alonso / López, y sale con las puertas a la / calle pública. / 57. Por “...traía...” 59. Por “...poseían...” 58. Por “...traían...” 60. Á marxe, arriba. 93 ~

Os Xudeus na Galiza Renta dos reales por San Martín. / 20 Después, en 29 de diziembre 1597, ante Matheo / Sánchez, escribano desta villa, vendió María / Rodríguez, hija de Domingo Rodríguez, / las dos tercias partes desta casa a su hermano / Alonso Rodríguez por 50 ducados, pidió lizencia 61 / al convento y confiesa el foro y la renta / [Ojo] y reservó para sí la otra tercia parte y así [Dize una nota que / la tie- 62 25 ne Vicas, /año 1661] / repárese si está dividida en dos. / Este foro ha destar acavado. La escri- / ptura de foro está duplicada aquí / y juntamente está la venta. // 36v 63 Folio 128 B En el apeo de Fernán / Daño, Álvaro Mosquera, clérigo, / declaró cómo la [parte de] cassa que se aforó 5 / a Leonor Rodríguez era de foro deste / convento, y la otra mitad de la / cassa que vivía Bastián Mosquei- / ra tam- 10 bién era de fuero deste / convento. Y esto mesmo dice el fuero / echo a Leonor Rodríguez. / Y es de suponer que la metad que lleba- / ba Leonor Rodríguez es la que entró / en el foro a ella echo, porque paga dos / reales, y no la de 15 Estebo Mosqueira. / Y assí la dicha no entró en este foro, / y es del convento, y la llebaba / María González y después Pedro / Vázquez, y la vendió a Mera. / 38r 64 [Ribadavia. Cassa. Calle de la judiaría / Número 24.] En 3 de henero de 1570 ante Fernán / Daño afora este convento a Leonor / Rodríguez, mujer que quedó de Juan Ortiz 5 y a su / hija, Catalina González, y a dos vozes después, / una casa en la calle de la judaría. / Pensión dos reales por día de San Martín. / Ay otro foro anterior echo a ésta misma, que era de / dos reales de plata. Número 24 / 10 Vicas la tiene, año de 1661, / debe pagar dos reales y medio por toda la cassa. // 39r [Á marxe: Foro de Lionor Rodríguez, muger de Juan Portugués, defunto] Sepan quantos la presente carta de fuero y afora- / miento vieren como yo, frai Juan de Villafranca, prior del / monasterio de Santo Domingo estramuros desta villa de Rivadavia, que / presente estoy, por virtud del poder que del con- 5 vento tengo, / antel presente escrivano, que dexa de yr aquí ynserto su traslado / por su prolexidad, del qual yo el dicho escrivano doy fee que pasó / ante my y está por caveça deste apeo, e por virtud dél yo, el dicho / frai Juan 65 de Villafranca, digo que aforo e doy en aforamiento e por razón / de fuero, a vos Lionor Rodríguez, muger biuda 10 que sois e quedastes de Juan / Portugués, vezina desta villa, e a vuestra hija Catalina González, del dicho Juan 66 Portugués, / anbas a dos en una boz y dos bozes después del postrimero de bos / [Vozes] que sean vuestros hijos o hijas si los ubiéredes, si no que sea boz des- / te fuero la persona o personas que más de derecho heredaren los otros 15 / buestros bienes, con que al tiempo de vuestro falleçimiento nonbreys / la primera voz, y la primera nonbre la segunda, por horden subçesiba, / y la tal boz se benga nonbrar delante my y los que después de / mi binieren y obligarse a pagar la dicha renta y cunplir las más con- / diçiones deste dicho fuero dentro de treynta días luego siguien- 67 20 68 tes, con- / biene a saver que bos afuero una casa en que bos bibíss [sic], [junto] sita / [Cassa] en la calle de la 69 judiaría que fue de Jácome Alonso e María González, ques la mitad [...] / la casa que fue del dicho Jácome Alonso y María González, que vos heredais por la dicha vuestra / hija, e la conpró Alonso do Seixo, defunto, la qual parte con la otra mitad / de casa que tiene Bastián Mosquera, nieto de dicho Jácome Alonso e María González, que / 70 25 [Demarca- / ciones] tanbién hes de fuero del dicho monasterio, e de otra parte con casa que quedó de / Álvaro López y hes de su hija Juana López, y sale con las puertas / a la dicha calle pública, con todas sus entradas y salidas, serbidunbres, / segund vos la teneis a jure, a máss con condiçión que la tengais bien / cubierta, tejada e reparada, 30 de como no fenesca por mengua de buen / labor y reparo, y demás que no la venderedes, ni trocaredes, ni ena- / jenaredes por manera alguna sin nuestra licençia e mando, el de que / después de nos binieren, y si hos fuere dada 71 72 licençia la daredes a persona / llana y abonada que cunpla, guarde, las condiçiones deste f[...] , / [Renta] y dare- 73 des e pagaredes en cada un año dos reales por día [...] San / Martiño primero benidero en cada un año, y al cavo 35 de las dichas bo- / zes la dexaredes libre e quite al dicho monesterio con los perfetos / e mejoramientos que en ello 74 tubiéredes echo y sin por ello pagar / cosa alguna el dicho monesterio, y demás que nos dareis u[...]a / carta de fuero a vuestra costa para en guarda del dicho monesterio. / Y no dando ny pagando en cada un año la dicha ren- 39v ta ny con- // pliendo las más condiçiones aquí contenidas, queste fuero y derecho dél / quede y caya en comiso e perdais el derecho que por él tubiéredes, e yo e los / que después de mi binieren al dicho monesterio lo podamos 5 entrar, tomar, sin otro / más auto ni sentençia de juez ni justiçia. Y conpliendo las dichas condiçiones / e pagando en cada un año la dicha renta obligo los bienes e rentas / del dicho monesterio de hos lo hazer çierto, sano y de paz todo el dicho tiempo / e bozes, e que no hos será quitado ni tomado por más ny por menos / que otro dé ny prometa 61. Á marxe, dereita. 66. Á marxe, esquerda. Anotación posterior. 71. Roto: “...foro...” 62. Á marxe, dereita. 67. Tachado. 72. Á marxe, esquerda. Anotación posterior. 63. Entre renglóns. 68. Á marxe, esquerda. Anotación posterior. 73. Roto: “...de...” 64. Á marxe, arriba. 69. Roto: “...de...” 74. Roto: “...una...” 65. Correxido sobre “...biuba...” 70. Á marxe, esquerda. Anotación posterior. 94 ~

Os Xudeus na Galiza 10 ni por decir ni alegar queste fuero está en- / gañoso ny lo que lo queremos por el tanto ni por otra ninguna ra- / zón, y saldremos a la defensa e saneamiento dello, sin / más seremos requeridos tomaremos la voz e auçión y haremos / sano e libre dellos. Yo, la dicha Leonor Rodríguez, por mi e la dicha mi hija / ansy lo resçivo el dicho fuero con todas 15 las más condiçiones / en él contenidas e declaradas, y so las penas en él puestas / e declaradas, las quales consiento e aprovo y he por buenas, / e prometo y me obligo con mi persona, todos mis bienes muebles e raíces, / avidos e por aver, de ansí lo cunplir, guardar e pagar como aquí se / contiene. Y anbas partes, para que ansí lo cunpli- 20 remos y guardaremos, / damos todo nuestro poder cunplido como lo tenemos a todos los juezes / e justiçias y executores de su magestad y de todas sus çiudades, villas / e lugares de los sus reinos e señoríos, a la jurdiçión [sic] de las / quales y cada una dellas nos sometemos con las dichas nues- / tras personas e bienes, renunçiando como renun- 25 çiamos nuestra ley, do- / mizilio e propio fuero e la ley sit conbenyrit [sic]de jurdiçión, / para que siendo requeridos con esta carta nos lo haga guardar, / pagar, cunplir, haziendo prisión en nuestras personas y execuçión / en nuestros vienes, bien e tan conplidamente como sy / esta dicha carta e lo en ella contenido fuese sentençia de- / finitiva dada 30 75 por juez conpetente en plenario juizio e por / [...] consentida e no apelada e pasada en cosa juzgada, / çerca y en razón de lo qual dezimos que renunçiamos y a- / partamos de nos y de nuestro favor e ayuda a todas / las leis, fueros, derechos de que nos podríamos aprovechar / para yr e pasar contra lo que dicho hes, y la ley general que 35 40r dize / que general renunçiaçión de leys fecha no bala, / y otorgamos dello la pressente escriptura de // fuero antel presente escrivano e testigos. E porque yo, / la dicha Lionor Rodríguez no sé firmar ruego a Roy Gómez / e Francisco Rodríguez, escrivanos, firmen por my de su nonbre. / Fecho y otorgado en el monesterio de Santo Domingo estramu- 5 ros de la dicha / villa a tres días del mes de henero, entrante el año / de setenta y siete años. Testigos los sobredichos Francisco Rodríguez y Roy Gómez, / escrivanos, e Rosendo Gómez, vezinos de la dicha villa. Yo, / el escrivano, doy fe 10 conozco a los otorgantes e partes. Frai Juan / de Villafranca, prior. Roy Gómez. Passó ante my, Fernando Daño, / escrivano. Yo, el dicho Fernán Daño, escrivano público de Su Magestad e / del número desta villa de Ribadavia doi fe que pre- / sente fui en uno con los testigos e partes al otorgamiento desta / dicha hescretura, e segúnd que ante mi pasó la fize escrebir, / e firmé e siné a tal. / En testimonio (signo) de verdad. / Fernando Daño, escrivano. // 42r 76 [Ribadavia. Venta de cassa / calle de la judiaria. / Benito de Mera. / ] Venta de una cassa en la calle de la judiaría / que era deste convento, y requirió la que la / tenía aforada se la querí- 5 an comprar, / y el convento no la compró, y assí ella la / vendió con la carga del foro, que son dos / reales, en 29 de deciembre de 1597, ante / Matheo Sánchez. Esta venta a Alonsoonso [sic] / Rodríguez. / Esscribano, Antonio Salgado. / 43r Escrivano presente dadme por fe y testimonyo a mi, / María Rodríguez, viuda que finqué de Santiago da Touça, en cómo digo / que yo tengo una cassa sita en la calle de la Judiería / forera de dos reales en cada un año al convento 5 de Santo / Domingo, y agora tengo neçesidad vendella a Alonso Rodríguez, / my hermano, y por ella me da çinquen- ta ducados, que requiero / al padre fray Domyngo Brabo, prior del dicho conven- / to, la resçiva por el tanto para el 10 dicho convento si la / quisiere, y en defeto se me dé liçençia para bendella al / dicho mi ermano. Y de cómo ansí lo digo pido al presente / escrivano me lo dé por fe y testimonio y a los presentes / dello me sean testigos. / Dentro del monesterio del señor Santo Domingo estra- / muros de la villa de Ribadavia a veinte y nuebe días del mes 15 de / dezienbre de quinientos y noventa y siete años, yo, escrivano, intimé / el testimonio de atrás a fray Domyngos Bravo, prior / del dicho convento, que dixo consultaría este negocio / con los padres del dicho convento y miraría el 20 tunbo / y fuero que de la dicha cassa se paga al dicho convento, / y allando ser en provecho del dicho convento la dicha / liçençia, la daría, y esto respondió. Y ésto ensseñándo- / le el fuero de la dicha cassa. Testigos Alonso Rodríguez, armero, / y Jácome González, estudiante, vezinos desta villa / de Ribadavia. Fray Domingo Brabo. Ante mi, Mateo Sánchez, escrivano. / 25 Sepan quantos esta carta de venta, çesión y tras- / pasaçión vieren cómo yo, María Rodríguez, viuda que finqué de / Santiago da Touça, mi marido, defunto, vezina desta villa de Ribadavia, / que presente hestoy, otorgo y 30 conozco por el tenor della, por mi / y en nombre de todos mis erederos y susçesores que despu- / és de mi vinye- 43v ren y susçedieren, vendo y luego // firmemente entrego por juro de heredad para agora / y todo tiempo de sienpre jamás a vos, Alonso Rodríguez, mi / hermano, armero, y a Ynés Fernández, vuestra muger, / vezinos de la dicha 5 villa que presentes estais, para vos y todos / vuestros herederos que después de vos vinyeren y suçedie- / ren, con- 77 biene a saber lo que ansí hos vendo: las dos ter- / [Casa] çias partes de la casa que tengo sita en la calle de la / 10 judiería ques para la delantera, y la otra terçia parte / para la trasera la dexo reservada para mi, que hes / dende la cámara atrás, según toda ella parte / de un lado con casa que fincó de Gonçalo de Puga, / escrivano defun- 75. Roto: “...nos...” o “...nosotros...” 76. Á marxe, arriba. 77. Á marxe, esquerda. 95 ~

Os Xudeus na Galiza to, y del otro parte con casa de Álvaro Mos- / quera, ansimesmo escrivano, en do [sic] al presente vevís, la / qual 15 hos vendo con su cavalleriça, soportal alto / y vajo, la qual es mía propria por me la aver da- / do y dotado Domingos Rodríguez, mi padre, con Domingos / Gonçález, escrivano, mi primero marido, y hos la vendo con / todas 20 sus entradas y salidas, usos, costunbres, / derechos y servidunbres quantos a e aver debe y de / derecho en qual- 78 quiera manera me pueden perteneçer, / [Renta] y con dos reales de fuero al convento del señor Santo / Domingo hestramuros de la dicha villa, de los quales / pagareis las dos terçias partes e yo la una, conforme / a lo que cada 25 uno tiene, en cada un año y sin otra carga, / fuero ny ypoteca, y por preçio y quantía de çincoenta / ducados de a honze reales cada uno, que por ella me distes y pa- / gastes, e yo de vos resçeví en esta manera, los treynta en reales / de a ocho y de a quatro en presencia del presente escrivano y testigos, / de la qual dicha paga y res- 30 çivo yo, escrivano, doy fe, y los veinte / ducados restantes a conplimiento de los dichos çincoenta confieso / ave- llos de vos resçevido antes de agora, de que me doy por paga, / y de lo que de presente no pareçe renunçio la 44r ley del engaño // y exeçión de la innumerata pecunia con sus concordanzas / y las más deste casso. Por ende, 79 dende oy, fecha desta, en / adelante me aparto, desisto y desapodero de las dichas / dos partes de casa, tenen- 5 çia, útil dominyo y posesión y o- / tras axçiones reales y personales que en qualquiera manera / me puedan y devan perteneçer, todo ello lo çedo, renuncio, tras- / paso y trasfiero en bos, el dicho Alonso Rodríguez y en la dicha vuestra muger, / ijos y erederos para sienpre jamás, y hos doy poder cunplido / en forma para que de hoy, 10 echa [sic] desta, hen adelante la podais / entrar, tener, poser, gozar y usufrutar y azer della y en ella / como de cosa buestra propria, adquerida y ganada por vuestros / propios dineros, fueros y derechos, títulos, tomar y adpren- der [sic] / della la real tenençia y posesión por buestra propia autoridad / o por justiçia, o como quisiéredes y por 15 80 81 vien tubiéredes, y en el / ynter me constituyo por vuestra propria ynclina , posedora / y tenedora, y si la entrare de aquí adelante, eçeto la otra / dicha terçia parte para la trasera que allí me queda, será por / vos y en vuestro nombre, y no de otra manera.Y si agora o en algún tiempo del / mundo se allare valer más de la dicha quantía, 20 en poca o en / mucha, de la tal demasía os ago graçia, donaçión, çesión / y traspasaçión pura, mera, perfeta, ynrrevocable, a quel / derecho dize entre vivos, por muchas graçias y buenas obras / que de vos he reçevido y 25 espero reçevir de aquí adelante, dig- / nas y mereçedoras de mayor satisfaçión y paga de la prueba, / de lo qual 82 os rellebo aunque a ello el derecho hos obligo [sic], y en este / caso renuncio la ley del engaño y ley del horde- namiento real y ley / segunda códiçe residendan vendiçionen y todas las más / leys que ablan y tratan sovre las 30 cosas que se dan i venden / por más o menos de la mitad del justo preçio, para que no me / valgan en juiçio ny fuera dél. Y me obligo en forma con la dicha mi / persona y bienes muebles y raízes avidos y por aver, de os la azer 83 çier- / ta, segura, sana y de paz para sienpre jamás. Y si a ella os fuere repuesto / pleyto o letixio por alguna per- 35 sona, dentro de çinco días que yo o mys / herederos por vuestra parte seamos requeridos, tomaremos por / vos o 44v por ellos la voz y el pleyto y lo seguiremos a nuestra propia // costa y mensión asta os dejar con ella en paz, so pena de hos dar otra tal y tan / buena y en tan buen sitio y lugar y de tanto valor y renta, con más / todos los perfetos y mejoramyentos que en ella ubiéredes echo y mejorado, / con todas las costas, gastos, daños, yntereses y 5 menoscabos que çerca / dello se os siguieren y recreçieren. Y para más fuerça y seguridad de lo / susodicho hos ypoteco la otra terçia parte de casa que es para la trasera / que allí me queda según dicho es, por espeçial y espresa ypoteca de / jure pinoris vel ipoteci, la qual no venderé ni henajenaré si no / fuere con la dicha ypoteca, 10 y la escritura en contrario echa no balga / en juiçio ny fuera dél. Y para lo mejor conplir doy todo mi poder / conplido a todos los juezes y justiçias que desta causa puedan y devan co- / noçer para que ansí me lo agan cunplir y pagar vien y a tan conplidamente / como si esta dicha escritura y lo en ella contenido fuese sentençia difinytiva 15 de juez / conpetente contra mi dada y por mi consentida y no apelada y pa- / sada en cosa juzgada, çerca de lo qual renuncio todas leis en / my favor para que no me valgan en juiçio ni fuera dél, y las de / los enperadores, senatus consulto, Veleano, Justinyano, / leis de Toro, Partidas, segundas nuncias, y su auxilio, para que / no me bal- 20 gan en juiçio ni fuera dél, ny alegaré menor edad, bienes / dotales eridetarios, arrales ny parrafrenales ni otro derecho que / me pueda conpeter. En fe de lo qual otorgo dello la presente carta de venta / antel presente escrivano y testigos, y por no saber firmar ruego a Diego / Fernández, vezino desta villa, lo firme por mi de su nombre. Ques fecha y otorgada / en la villa de Ribadavia a beynte y nuebe días del mes de deziembre de mil y quinientos 25 / y noventa y siete años, hestando presentes por testigos el dicho que a de firmar / y Jácome González, hestu- diante, su criado, vezino ansimesmo de la dicha villa, y Gregorio / Correa Laço, vezino de la villa de Vigo. Yo, escrivano, doy fe conozco la otorgante. Soy testigo, / Diego Fernández. Ante mi, Mateo Sánchez, escrivano. Con- / 30 querda con el tanto que en mi ofiçio doy fe queda. Y por / verdad, yo, el dicho Matheo Sánchez, escrivano del Rei Nuestro Señor y vezino de la dicha / de Rivadavia, lo signo y firmo. Y no resçeví derechos. / En testimonio (signo) de verdad, et cétera. / Matheo Sánchez / escrivano, et cétera. / 78. Á marxe, esquerda. 81. Por “inquilina”, conforme á fórmula. 83. Reponer: (Tribunais) Volver a causa a 79. O “f” e o “e” van montados. 82. De “relevación”: (dereito) Exención dun- un estado determinado anterior. 80. Por “ínterin”. ha obrigación. 96 ~

Os Xudeus na Galiza 46r Número 24. Ribadavia. Cassa en la calle / de la judiaría. / 84 Este foro se otorgó a 3 de henero de 1577 ante Fernán / Daño. Házese a [Joana] Leonor Rodríguez, mujer / de Joan 5 Portugués, vezino desta villa, por tres / vozes después dellos. / La propiedad es una cassa en la calle / de la Judiaría, que está al vajar de la / plaza yendo para la madalena, [a 85 mano] . / 10 Paga en cada un año por día de san martín dos reales / en el año 1644 pagaba Alonso / Rodríguez el pobre. Vicas (signo) / Número 24. // 47r 86 [Demarcado. / 72. / Ribadavia. Número 20] Sepan quantos la presente carta de fuero e aforamiento bieren / como yo, frai Juan de Billafranca, prior del monesterio de Santo / Domingo estramuros desta villa de Ribadavia, que presente 5 estoi, / por bertud del poder que del conbento tengo, antel presente / escribano, que dexa de yr aquí ynserto su traslado por su pro- / lexidad, del qual yo el dicho escribano doi fe que pasó ante mi y está / por caveza deste apeo, e por bertud dél yo el dicho frai Juan / de Billafranca digo que aforo e doi en aforamiento e por razón de / fuero, a vos Leonor 10 Rodríguez, muger viuda que sois e quedastes de Juan Portugués, vezina / desta dicha villa, e a buestra hija Catalina 87 Gonçáles, y del dicho Juan Por- / [Vozes] tugués, ambos e dos en una boz e a dos bozes después del postrimero de bos / que sean vuestros hijos ho hijas, si los ubiere, si no que sea boz deste fuero la persona / o personas que más de derecho heredaren los otros vuestros vienes / con que al tienpo de vuestro falleçimiento nonbreis la primera boz e la pri- 15 mera / nonbre la segunda, por horden susçesiba, e la tal boz se benga a nonbrar / delante mi e los que después de mi benieren e obligarse a pagar la dicha renta / e conplir las más condiçiones deste dicho fuero dentro de treinta días 88 / luego siguientes, conbiene a saber que bos aforo una casa en que bos / [Una casa] bebíss, sita en la calle de la 20 Judiaría, que fue de Jácome Alonso e María / Gonçález, que es la mitad de la casa que fue del dicho Jácome Alonso y María Gonçález, / que vos heredais por la dicha buestra hija, e la conpró Alonso do Seixo, / defunto, la qual parte con el otro [sic] mitad de casa que tiene Bastián / Mosquera, nieto del dicho Jácome Alonso e María Gonçáles, que tanbién 25 / hes de fuero del dicho monesterio, e de otra parte con casa que quedó de Álvaro Ló- / pez y hes de su hija Juana López, e sale con las puertas a la / dicha calle pública con todas sus entradas e salidas, ser- / bidunbres, según bos la teneis a jure, e a más con condiçión que la / tengais bien cubierta, tejada e reparada como no fenesca por / mengua 30 de buen labor e reparo, e demás que no la benderedes, troca- / redes ny enajenaredes por manera alguna sin nuestra liçençia e man- / dado e los que después de nos benieren, e si hos fuere dado liçençia / la dexedes a persona lla- 89 na e abonada que cunpla e guarde / [Paga décima] las condiçiones deste fuero, e daredes e pagaredes la dézima 35 90 / de todo lo que hos dieren por la dicha casa al dicho monesterio, e nos / [Dos reales] dareyss e pagareyss en cada un año dos reales por día de San / Martiño primero benidero en cada un año, e al cabo de las dichas / bozes dexaredes libre e quite al dicho monesterio con los perfetos / e mejoramientos que en ella tubiéredes hecho sin por ello / pagar 40 cosa alguna al dicho monesterio, e demás que nos dareyss / una carta de fuero a buestra costa para en guarda del dicho / monesterio. E no dando e pagando en cada un año la dicha / renta, ni conpliendo las condiçiones aquí contenidas / queste fuero e derecho dél quede e caya en comiyso e perdayss / el derecho que por él tubiéredes, yo e los 45 que después de / mi benieren al dicho monesterio lo podamos entrar, tomar / sin otro más auto ni sentençia de juez ni 47v justiçia. / E conpliendo las dichas condiçiones e pagando en // cada un año la dicha renta obligo los vienes e rentas del dicho mo- / nesterio de bos azer çierto, sano e de paz todo el dicho tienpo e bozes, e que / no hos será quitado ni 5 tomado por más ni por menos que otro dé / ni prometa, ni por dezir ni alegar queste fuero está engañoso ni que / lo 91 queremos por el tanto ni por otra ninguna razón, e saldremos / a la defensa e saniamiento dello, sin más seremos reque- 92 ridos / tomaremos la boz e auçión e aremos sano e libre dello. Yo e la dicha / Lionor Rodríguez, por mi e la dicha mi hija 10 ansí lo resçibo el dicho fuero / con todas las más condiçiones en él contenidas e declaradas e so las / penas en él puestas e declaradas, las quales consiento / e apruebo y he por buenas, e prometo e me obligo con mi per- / sona e todos mis bienes muebles e raízes, abidos e por aber, / de ansí lo conplir, guardar e pagar como aquí se contiene. E ambas / 15 partes, para que ansí lo conpliremos e guardaremos, damos todo / nuestro poder conplido como lo tenemos a todos los juezes / e justiçias y executores de Su Magestad e de todas sus çibdades, / villas e lugares de los sus reinos e señorí- os a la jurisdiçión / de las quales e de cada una dellas nos sometemos con las dichas / nuestras personas e vienes, renun- 20 çiando como renunçiamos / nuestra lei, domisilio e propio fuero e la lei sid conbenerid de / jurisdiçión, para que siendo requeridos con esta carta nos lo agan / guardar e pagar, conplir, aziendo presión [sic] en nuestras personas, / exe- cuçión en nuestros vienes, bien e tan conplidamente como / si esta dicha venta e lo en ella contenido fuese sentençia 25 definitiva dada / por juez conpetente en plenario juizio e por nos consentida / e no apelada e pasada en cosa juzgada, çerca y en razón dello / dezimos que renunçiamos e apartamos de nos e de nuestro fabor / e ayuda a todas las leis, 84. Tachado. 88. Á marxe, esquerda. ao comprador do perxuizo que lle sobrevén 85. Tachado. 89. Á marxe, esquerda. Anotación posterior. por algún vicio da cousa vendida. 86. Á marxe, arriba. 90. Á marxe, esquerda. 92. Aucción: (dereito) Dereito a reclamar cer- 87. Á marxe, esquerda. 91. Sanear: (dereito) Indemnizar o vendedor ta cousa. 97 ~

Os Xudeus na Galiza 30 fueros e derechos de que nos podríamos / aprobechar para ir e pasar contra lo que dicho es, e la lei general / que 93 dize que general renunçiaçión de leis fecha no balla , y otor- / gamos della la presente carta de fuero antel presente escribano e testigos. / E porque yo, la dicha Lionor Rodríguez, no sé firmar, rogo a Roi Gómez / e Francisco Rodríguez, 35 escribano, firme por mi de su nonbre. Fecho y otor- / gado en el monesterio de Santo Domingo estramuros de la / dicha villa a tres días del mes de henero, entrante / el año de setenta e siete años. Testigos los sobredichos Françisco Rodríguez / e Roi Gómez, escribanos, e Rosendo Gómez, vezinos de la dicha villa. / E yo, escribano, doi fe que conosco a los otor- 40 gantes / e partes, frai Juan de Billafranca, prior, Roi Gómez. / Pasó ante mi, Fernando Daño, escribano. E yo, Fer- / nán 48r Daño, escrivano público e del número / desta villa de Ribadavia, doy fe que // presente fue [sic] en uno con los testigos / e partes al otorgamiento desta dicha hes- / cretura, e según que ante mi pasó / lo hize escrebir e firmé e syné de 5 / mi nonbre e syno a tal. / En testimonio (signo) de verdad. / Fernando Daño, escribano. // 48v 94 [Casa.] Afora este convento a Leonor Rodríguez, biuda de Juan Portugués, y a su hija / Catalina González y a dos voces después la nuestra casa sita en la calle de la judería / por dos reales en cada un año, paga a día de San Martín, ante Fernando Daño, escribano, / enero, 3, año 1577. Paga déçima. / 5 Visto 1605 / Paga este fuero Alonso Rodríguez, / está en tercera bos este año de 1644, / entesta esta casa al baxar de la Plaça para / la Madalena. / Fuero del monesterio de Santo Domingo que / hizo el reverendo prior / a Lionor Rodríguez, / muger que fue de Juan Portugués / de una casa. / Pagava dos reales / por San Martín. / Ay otro foro. 93. Por “valga”. 94. Á marxe, arriba. 98 ~

http://anchevida.blogspot.com	1502
http://anchevida.blogspot.com.ar	199
http://anchevida.blogspot.mx	180
http://anchevida.blogspot.com.es	51
http://blogs.prensaescuela.es	37
http://www.slideshare.net	13
http://anchevida.blogspot.com.br	12
http://centros.edu.xunta.es	4
http://www.blogger.com	1
http://anchevida.blogspot.pt	1

RAIGAME nº11

by GZ-Israel

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

10 Embeds 2,000

Statistics

RAIGAME nº11 Presentation Transcript