Empresarias xubiladas actualizado-7febreiro12_ok
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Empresarias xubiladas actualizado-7febreiro12_ok

on

  • 983 views

Porque... ¿a qué se dedicaban as mulleres?

Porque... ¿a qué se dedicaban as mulleres?

Statistics

Views

Total Views
983
Views on SlideShare
982
Embed Views
1

Actions

Likes
0
Downloads
1
Comments
0

1 Embed 1

http://www.pinterest.com 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

CC Attribution-NonCommercial LicenseCC Attribution-NonCommercial License

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Empresarias xubiladas actualizado-7febreiro12_ok Document Transcript

  • 1. PROXECTO DE INVESTIGACIÓN E RECUPERACIÓN DA MEMORIA HISTÓRICA DAS EMPRESARIAS NA PROVINCIA DA CORUÑARealizado por:Isabel IglesiasConsultora e escritoraEnderezo electrónico: isabel@enpalabras.comPara a:Federación Provincial de Asociacións Comarcais, Empresariais, Profesionais eEmprendedoras (FEDACEPE) 2
  • 2. Índice Introdución ………………………………….….……………..….... 4 Contexto e metodoloxía ……………………………….…….…. 7 Antecedentes inmediatos ……………………….…………... 15 Empresarias xubiladas …………………..…….....…………. 58 María Luísa Cruceiro Seoane …………….......……....… 60 María Lavandeira Maceiras …………......…….….....…. 65 Consuelo Ramos López ……………….…………….....……… 69 Juana Permuy Vilasuso ……………………….….……....…… 74 Tasdina Pisonero Ramos …………………………...…....…. 78 Ángeles de la Iglesia Daviña …………….…………….....… 82 María Teresa Vidal Gallego …………………….….……..... 88 As historias das pioneiras ............................... 93 Empresarias universitarias ............................ 114 As emprendedoras da USC: WomanEmprende ...... 132 3
  • 3. INTRODUCIÓN En 1999, un periódico local sorprendeu á presidenta da Asociación deEmpresarias da Coruña co recordatorio dos 25 anos transcorridos dende acreación da asociación. Eu acababa de integrarme, máis ben de serabducida pola súa presidenta xa que, a pesar da miña traxectoria laboralcomo traballadora por conta propia e de ter procurado integrarme enorganizacións empresariais, non coñecía as de empresarias. A noticia do xornal propiciou, loxicamente, un acto público na Cámarade Comercio da Coruña, organizado en torno á homenaxe a cincoempresarias de longa traxectoria na asociación. Pero, faltaba algo... Coacomplicidade dalgunhas empresarias, e de costas á presidenta, decidimosrealizar unha publicación conmemorativa da memoria histórica daasociación. Visto dende fóra, e máis co transcurso do tempo, hai que recoñecerque o resultado foi máis ben modesto porque, das dificultades queinicialmente fomos quen de prever, como o necesario segredo para pedirdedicatorias a persoas representativas ou o financiamento, a peor, sendúbida, foi a de conseguir os datos e o material gráfico, pois resultou quetoda esa memoria histórica só estaba na cabeza da presidenta e en fotospersoais espalladas (e non sempre ben conservadas) que era necesariocohesionar. O necesario engano temporal para sorprendela nos custou algunhabronca e moitas suspicacias, pero o conseguimos. E teño que dicir que a súareacción, cando lla entregamos, causounos bastante decepción, porque casenin a mirou. Poren, co paso dos anos, a teño visto máis dunha vez repasar aspáxinas con emoción disimulada e recorrer a ela cando precisaba presentare avaliar a traxectoria e o traballo realizados. 4
  • 4. Aquel primeiro esforzo de recompilación non tivo continuidade, pero sicumpriu unha misión importante: facer visíbel unha carencia que, algún día,habería que emendar. Cando en 2005 me integrei de novo na Asociación de Empresarias, aorganización fórase profesionalizando coa incorporación de persoal técnico.No entanto, no ámbito do recoñecemento público, todo seguía máis oumenos igual. En 2007, con ocasión da celebración do Día Internacional daMuller Traballadora, a Vicepresidencia da Xunta de Galicia apoiou apublicación dun libro da catedrática e investigadora Aurora Marco, oDicionario de mulleres galegas. O libro, froito exclusivo da inquedanza e o esforzo da súa autora,recolle, segundo as súas propias palabras, “datos dende as orixes, dende osdatos máis antigos que se coñecen sobre as mulleres, ata 1975. Esta datafoi un punto de partida para a historia das mulleres; a morte de Franco, aproclamación do Ano Internacional das Mulleres, o Decenio de NaciónsUnidas para as Mulleres (1976-1985), a emerxencia do movementofeminista que veu a seguir, o contexto de reformas que supuxo a transiciónpolítica á democracia, marcaron un fito”. E de novo o capricho da historia volveu a colocar en primeiro planoaquela necesidade timidamente iniciada anos atrás porque, entre todas asmulleres interesantes que foron completando as páxinas de Aurora, colouse,de xeito espontáneo, Ángeles de la Iglesia. Sorpresa, orgullo, emoción...Incluso unha certa prepotencia por este recoñecemento repetido einesperado. A presentación deste traballo coincidiu co seu relevo, por iniciativapropia, e despois de máis de 30 anos na presidencia da Asociación deEmpresarias. Un relevo provocado pero difícil de asumir, unha procura denovos camiños que requiría a dura tarefa de ir desprendendo, pouco apouco, as múltiples capas dunha traxectoria persoal longa e intensa. 5
  • 5. A necesidade de recuperación da memoria ía pedindo paso. Pero oimpulso definitivo veu a principios de 2008, coa exposición “Pioneiras”, naque dende o Servizo Galego de Igualdade se lles rendía homenaxe átraxectoria de 20 empresarias xa falecidas. A colaboración de Ángeles no contacto con familiares dashomenaxeadas marcou o punto de inflexión que deu lugar a este traballo,quizais porque como muller de acción gusta máis de feitos que de promesas;quizais porque o tempo sempre se lle fixo curto, a pesar de que semella tervivido máis vidas que o resto; quizais porque reivindica, para si mesma epara as demais, o dereito a contar en primeira persoa os grandes oupequenos acertos e erros. Ou tamén porque o tempo lle foi dando a certezade que as palabras son un instrumento poderoso. Embarcada no seu novo proxecto asociativo de crear asociaciónscomarcais unidas nunha federación provincial, propúxose homenaxear envida a todas as empresarias xubiladas, e as quería Xa! Pero non era tandoado. A falta de datos, de rexistros, de canles de información, tan sópermitían obter os casos excepcionais que tanto gustan para as reportaxesad hoc. Pero o obxectivo eran as “empresarias de a pé”, cuxa falta deexcepcionalidade non soe merecer a categoría de referenciábel nos canaisoficiais. Houbo que convencela de que o traballo merecía facerse cun certorigor, o que implicaba recursos, sistema, etapas e obxectivos medíbeis.Acordamos, pois, unha primeira fase de contextualización que se podería ircompletando co tempo, a medida que fora creando novas asociaciónscomarcais na provincia da Coruña, xa que esa proximidade faría posíbel ocontacto coas empresarias xa xubiladas. O contexto deste traballo tería que ser “a percepción social e otratamento histórico respecto á actividade empresarial das mulleres”. 6
  • 6. CONTEXTO E METODOLOXÍA A falta de recursos para acometer o proxecto resultaba unha limitaciónimportante, polo que o primeiro foi establecer fontes de informaciónsecundarias accesíbeis. Así, revisáronse estudos en relación coa actividadeempresarial das mulleres e publicacións de “mulleres célebres” en distintosámbitos. Unha das fontes de información á que recorremos foi a Rede. Dise que,hoxe en día, o que non aparece na Internet, non existe, polo que foi un dosinstrumentos utilizados de forma intensiva. Non obstante, temos queconstatar que, a pesar da aplicación de múltiples criterios e filtros, casenon se puido atopar información relevante para o obxectivo deste traballo.E non deixa de ser lóxico xa que Internet non é senón o espello darealidade, polo que tampouco pode sorprender esta continuación doanonimato que sempre rodeou á actividade económica das mulleres. En canto aos estudos analizados, a meirande parte desenvólvensedende criterios tanxenciais como a precariedade laboral, a conciliación,etc., e sempre referidos, como moito, aos últimos 20 anos, co que apenasse atopa un reflexo da actividade profesional ou empresarial de mulleresempresarias actualmente xubiladas. O que si proba esta carencia é a herdanza de séculos de silencio queaxuda a contextualizar a percepción social e histórica do traballo dasmulleres cobrando sentido, máis que nunca, a diferenciación traballo-ocupación-salario-emprego. De feito, unha das principais conclusións, de carácter cualitativo,refírese á constante omisión, por pudor cando non mal intencionadoesquecemento, respecto a datos que relacionen o traballo e a ocupación dasmulleres co diñeiro, de lexitimar os seus intereses e contribucións 7
  • 7. económicas incluso cando esta se refería claramente a actividades“extradomésticas” e remuneradas. Esta primeira fase do traballo completouse con algúns casos concretosde empresarias xubiladas e deixouse trazado o sistema metodolóxico autilizar en paralelo ao desenvolvemento das asociacións comarcais en toda aprovincia. Así, deseñouse a metodoloxía e técnicas a utilizar para a continuidadeno tempo deste proxecto de investigación sobre a memoria de empresariasda provincia da Coruña. ENFOQUE METODOLÓXICO DO ESTUDO Investigación Traballo de campo Análise Cualitativo Resultado dos Realización de entrevistas coñecementos semiestruturadas existentes en bibliografías e na Rede Cuantitativo 8
  • 8. METODOLOXÍA E TÉCNICAS A UTILIZAR NAS SEGUINTES FASES Na segunda fase contactouse, nas cabeceiras de comarca ou nosconcellos, con todo tipo de axentes sociais e institucionais. Nesta etapa o equipo de investigación elaborou unha ficha de recollidade datos para permitir un tratamento equilibrado no final do proxecto. - Repartiuse o espazo xeográfico da provincia para elaborar a relación de contactos co contorno persoal, familiar e/ou empresarial das empresarias obxecto de estudo. Concerto do calendario de visitas. As persoas contactadas para obter a primeira información e alocalización de empresarias xubiladas foron: - Asociacións de empresarios e/ou empresarias - Alcaldías 9
  • 9. - Museos, centros e entidades culturais - Cronistas oficiais - Medios de comunicación locais Estableceuse unha primeira relación de casos a estudar e xuntouseinformación. Na terceira fase estableceuse unha secuencia de visitas paraentrevistar ás persoas contactadas e obter material gráfico e/ouaudiovisual. Na cuarta fase xuntouse o material recollido e déuselle unhaestructura homoxénea. Deseño e edición dixital do traballo. Relación de comarcas. Ámbito xeográfico definido: Comarcas da provincia da Coruña Arzúa Eume Ortegal A Barbanza Ferrol Santiago A Barcala Fisterra Sar Bergantiños Muros Terra de Melide Betanzos Noia Terra de Soneira A Coruña Ordes XallasPLAN DE TRABALLO Iniciouse coa consulta telefónica e vía web de todos os posíbeiscontactos nas comarcas definidas. Para iso, o primeiro foi restablecer unha relación de contactos a ondedirixirse para recadar información sobre mulleres pioneiras nas comarcas. 10
  • 10. 1. En primeiro lugar fíxose unha relación dos recursos máis accesíbeis. A estructura da Federación foi a primeira fonte de información. Falouse coas directivas das distintas asociacións e con empresarias asociadas para recoller os datos que puidesen achegar, ben de casos concretos susceptíbeis de seren estudados, ben doutros contactos na súa zona que nos puideron facilitar información. Referidos, estes, a contactos institucionais, de fundacións ou asociacións comarcais, persoeiros ou xente maior con coñecementos da área xeográfica. Todos eses datos foron sistematizados e ordenados.RELACIÓN DE ASOCIACIÓNS DE EMPRESARIAS ACTUAIS - Asociación de Empresarias da Coruña (AECO). - Asociación Comarcal de Empresarias, Profesionais e Emprendedoras da Comarca de Ferrol (AECOFE). - Asociación de Empresarias, Profesionais e Emprendedoras da comarca de Santiago de Compostela (AECOSAN). - Asociación de Empresarias, Profesionais e Emprendedoras da comarca de Arteixo (AECOAR). - Asociación de Empresarias, Profesionais e Emprendedoras da comarca de Sada (AECOSADA). Tamén coa relación de asociacións en proceso de constitución: - Asociación Comarcal de Empresarias de Carballo. - Asociación Comarcal de Empresarias de Betanzos. - Asociación Comarcal de Empresarias de Oleiros. 11
  • 11. - Asociación Comarcal de Empresarias de Bergantiños.2. En segundo lugar rastrexouse a través da web para anotar todos os contactos posíbeis. http://www.dicoruna.es/dicoruna-direc/servlet/Directorio?id=177 Neste enlace están os teléfonos, e-mail e web de todos os concellos da provincia pero se poden atopar tamén noutros recursos web como o directorio de comunicación da web da Xunta http://guiacomunicacion.xunta.es/ Utilizáronse varios criterios de procura a través de distintos buscadores, tanto xerais, como das institucións. Empezouse polos dos concellos e, destes, polas cabeceiras de comarca. Continuouse polo resto dos concellos de cada área xeográfica. De aquí extractouse a lista de contactos para confeccionar o plano de traballo da seguinte fase. En moitos concellos e comarcas funcionan agrupacións de todo tipo de empresas. De comercio, industria, de polígonos, de zonas xeográficas, podían ser unha boa fonte de información. Unha vez confeccionada a relación de contactos, deuse comezo á comunicación con cada un deles. Simultaneamente elaborouse unha ficha para tratar de que o cuestionario co que se traballase fose homoxéneo para que se puidese extraer toda a información e tratala.3. En terceiro lugar, confeccionada a relación de contactos, comezouse co traballo de comunicación telefónica para ir seleccionando posíbeis casos a estudar. Utilizouse a ficha que anteriormente se indicou. 12
  • 12. 4. Por último, este foi un traballo de investigación, non un mero traballo comercial. Foi básico, polo tanto, que todo o esforzo e accións que se realizasen quedasen documentadas e relacionadas, tanto a pescuda a través da web, como os contactos telefónicos, etc. Nun traballo de investigación é tan importante o resultado como a referencia metodolóxica empregada. Na seguinte fase comezouse o traballo das entrevistas persoais coasmulleres e/ou coas súas familias e coñecidos. Para iso, coa relación decasos a estudar, fixéronse rutas, de maneira que se puidesen tratar variasentrevistas no mesmo día, todas elas concertadas previamente. CUESTIONARIO 1. LOCALIZACIÓN DE CONTACTOS Utilizouse na fase da procura de casos a estudar. Neste caso non foiun cuestionario ríxido, houbo que adaptalo a cada caso. O máis importante nesta fase foi capacidade de convencemento e deexplicación sobre o obxecto da investigación. Preparouse unha pequenapresentación coas “ideas forza”. Na ficha técnica reflectíase: Nome da persoa que fixo o contacto (entrevistadora). Hora e data do contacto realizado. Medio utilizado: teléfono, fax, correo electrónico, correo postal, entrevista persoal. Fonte de onde se obtiveron os datos. Persoa contactada. Institución á que pertence e cargo que ten. 13
  • 13. Información que nos facilitou: doutros informadores, de casos a estudar.CUESTIONARIO 2. ESTUDO SOBRE AS MULLERES EMPRENDEDORAS Nome da persoa que fixo o contacto (entrevistadora). Hora e data do contacto realizado. Lugar de realización da entrevista se foi en persoa: domicilio, local institucional, hostaleiro, etc. Medio utilizado para establecer o contacto: teléfono, fax, correo electrónico, correo postal, entrevista persoal. Fonte de onde se obtiveron os datos para o contacto. De ser posíbel, gravación da entrevista. Toma de imaxes, foto ou vídeo. Persoa entrevistada, a súa relación coa muller estudada. Datos que nos proporcionasen e posíbeis novas fontes que nos desen para procurar máis información. Facilitación de imaxes ou documentos antigos (podíase levar un escáner portátil). Localización da muller: lugar, parroquia, concello, comarca. Cronoloxía da muller e da súa actividade empresarial ou profesional. Datos persoais que se nos facilitaran da muller, sobrenome ou alcume. Notas sobre a súa experiencia. Outros puntos a ter en conta. 14
  • 14. ANTECEDENTES INMEDIATOS Nesta fase preliminar tivo especial significación a revisión depublicacións sobre mulleres relevantes, especialmente dúas das tres queforon o xerme desta necesidade de recuperación e reivindicación daimportancia da actividade e contribución económica das mulleres: A memoria dos 25 anos de AECO: 25 anos: un punto de partida (Isabel Iglesias). As biografías das “pioneiras” (Servizo Galego de Igualdade). O Dicionario de mulleres galegas (Aurora Marco). Pero foi a revisión a fondo do Dicionario de Aurora Marco o quepermitiu extraer os datos e pistas necesarias para contextualizar apercepción social e histórica das empresarias. O inxente traballo realizadopola autora abarcou a localización de fontes e datos, pero o resultadoamosa a necesidade de sistematización que servirá para o establecementode futuras liñas de investigación e estudo. 15
  • 15. Pero este percorrido alfabético, que abarca dende o s. X ata os alboresda democracia, si permiten salientar algunhas cuestións de relevancia ereferencias de mulleres que foron empresarias aínda que o contextohistórico pretendese esquecelo. Porque... a que se dedicaban as mulleres? As mulleres destacaron nos deportes como xogadoras de balonmán,fútbol, hóckey. Foron nadadoras e atletas. Destacaron e constituíron na cultura e nas artes como escritoras,actrices, pianistas, compositoras, ceramistas ou cantantes. Realizaron labores de excepción nun dos poucos ámbitos que a historialles permitiu como relixiosas, misioneiras ou filántropas. Contribuíron coa súa loita, sufrimento, e incluso coa vida, na procuradas liberdades como guerrilleiras, sindicalistas, revolucionarias, libertariasou milicianas. Axudaron ao benestar social como curandeiras, polo que na maiorparte dos casos foron perseguidas, rexeitadas publicamente, torturadas eaniquiladas por bruxas. Influíron na educación como mestras, na loitademocrática co seu activismo político, social e cultural. A pesar do seu afastamento dos ámbitos económicos, foron fundadorase cofundadoras de escolas, de institucións para nenas, de mosteiros,capelas, igrexas, colexios–seminarios e institucións asistenciais. Estudaron por libre, con brillantes resultados académicos, e foronimpulsoras e organizadoras de actos, compañías de teatro, exposicións (casesempre con fins recadatorios). Se hai unha conclusión obvia é que, fronte á inmensa capacidade detraballo e superación que se desprende da lectura detallada deste 16
  • 16. Dicionario hai unha carencia absoluta de referencias ao seu medio de vida,como se a maior parte planearan nun escenario de ausencia de necesidadese por tanto de relacións económicas, ou como se este tipo de datos“afeara” o dereito á súa recuperación. De feito, a pesar de que si se conseguiron datos e referencias demulleres con actividade empresarial (en maior ou menor medida), esto nonfoi considerado como un apartado relevante nos Apéndices finais do libro. O certo e que, a pesar dos atrancos e as dificultades, as mulleres levanséculos exercendo e participando nas actividades produtivas, sendo actorasda súa supervivencia, contribuíndo a xerar riqueza e emprego. 17
  • 17. Índice dos Apéndices finais - Abadesas, prioras, subprioras, vigairas e procuradoras dalgúns conventos femininos. - Mulleres nas artes plásticas. - Socias e data de admisión no Centro Galego da Habana. - Socias en Solidariedade Pontevedresa. - Participación en congresos, exposicións, colonias escolares (derradeiro terzo do s. XIX e comezos do s. XX). - Galegas pensionadas pola Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas e pensionadas polas deputacións provinciais para ampliar estudos fóra de Galicia (artes plásticas). - Mestras que colaboraron nas Misións Pedagóxicas na Coruña e Pontevedra (1932-1933). Relación de escolas e temas desenvolvidos nas conferencias. - Relación de mulleres que traballaron en Galicia nas delegacións de ministerios. Ano, lugar e destino. - Mulleres nas directivas de asociacións. - Mulleres nas xuntas directivas dos sindicatos, - Mulleres nas organizacións políticas. - Manifestos. - Fusiladas, falecidas en cárceres, inhabilitadas, sancionadas, represaliadas tras o levantamento militar de 1936. 18
  • 18. Este apéndice reflicte o que en realidade é o obxectivo principal dolibro, aínda cando se pretende salientar o silenciado labor das mulleres nosámbitos saen á luz os artísticos, culturais, político - sociais, filantrópicos,etc., pero non a cuestión económica, como se o diñeiro fose un problemaalleo do que non se tiñan que ocupar. Non obstante, na revisión detalladade todas e cada unha das biografías, si atopamos suficientes exemplos quepermiten aproximar unha visión diferente e axeitada aos obxectivos desteestudo. Entre as fontes citadas no libro de Aurora Marco destacan as iniciativaslocais que van xurdindo para paliar este “ninguneo” histórico, como apublicación Mulleres significativas de Camariñas e o labor de historiadorescomo Carlos Pereira ou Xosé Ramón Barreiro. Destacamos especialmente o “descubrimento” do Catastro deEnsenada, ordenado polo rei Fernando VI a proposta do seu ministro omarqués de Ensenada, que en 1749 realizou unha minuciosa investigación agran escala nun amplo territorio, e que incluía datos de habitantes,propiedades territoriais, edificios, gandos, oficios, rendas..., incluíndo oscensos e, incluso, características xeográficas de cada poboación. As respostas xerais consérvanse en diversos arquivos estatais. OArquivo Xeral de Simancas custodia a copia compulsada completa dascontestacións das 13.000 localidades da Coroa de Castela. Razóns depreservación levaron a iniciar o proceso de microfilmación. A informaciónsobre este rexistro está recollida nunha web específica do Ministerio deCultura. 19
  • 19. Con todo, volvendo ao Dicionario de Aurora Marco, podemos extraerdatos de interese e pistas que nos falan de como as mulleres seresponsabilizaban da supervivencia propia e a das súas familias, se ben istonon quer dicir que as mulleres que se dedicaban ás artes, á cultura, aodeporte ou á ciencia non cobraran polo seu traballo, só que non nos consta. Como veremos na relación que se inclúe a continuación, aparecenmulleres xa sobradamente coñecidas pero tamén, e é a parte que máisinteresa neste caso, moitos oficios “de mulleres” que a evolución histórica eeconómica fixo desaparecer e ninguén se encargou de recuperar. Veremos como moitas mulleres se gañaban a vida como oleiras, sobretodo en Lugo e Ourense, ata que o plástico, a folla de lata e a construciónda vía férrea por onde estaban as barreiras, acabaron co oficio. Ou, nosanos da fame, as estraperlistas, destacan especialmente na zona de 20
  • 20. Redondela, xogábanse a vida, xa que esta arriscada actividade podía derivar en xuízo por rebelión e condena a morte. Coa selección aquí presentada preténdese, en todo caso, poñer o acento nunha visión económica da actividade das mulleres, incluso en épocas en que non só a tradición, senón a lei, nos prohibían todo tipo de actividades. Nome e páxina do Descrición libro Impresora do s. XIX. Sucedeu no negocio ao seu home en 1845 na Imprenta Pintos, en Pontevedra. Dos seusCarmen Anciles (29) obradoiros saíron obras como El aviador, El circulador, e obras de Claudio González Zuñiga Prateira do s. XVIII. Fíxose cargo do negocio ao enviuvar e tivo que acudir aos tribunais contra outro prateiro que lleFrancisca Andrade (29) quería roubar o negocio. Gañou pero a cambio de contratar a un oficial que lle levaba a metade das ganancias. Acosada pola lei por ser filla do famoso Foucellas, tivo queJosefa Andrade Pérez (29) marchar a Francia. Cando volveu para España rexentou un negocio de lambetadas. Tallista, oleira e canteira. Escritora popular autodidacta. Dende moi nena coidaba o gando, traballaba no campo,Asunción Antelo Suárez fiaba o liño. Destacou a súa obra escrita pero tamén(“a rexoubeira de traballou o barro, a madeira ou a pedra. Con 80 anos,Bergantiños”) (30) concorreu ás eleccións municipais do concello de Coristanco na candidatura do PSOE cun posto honorífico.Antonia da Costa (31) Oleira de comezos do s. XX. Castrelo de Miño (Ourense).Ánxela “a de Ramón” (31) Oleira de comezos do s. XX. Castrelo de Miño (Ourense). Unha das moitas mulleres de Pontevedra que no ano daAna Araújo (31) fame (1941), na posguerra, traballou como estraperlista. Igual cá anterior, unha das moitas mulleres de PontevedraDolores Araújo (31) que no ano da fame (1941), na posguerra, traballou como estraperlista. 21
  • 21. Destacou, como moitas mulleres na zona de Redondela, polas accións humanitarias na posguerra. Especializouse noCandelaria Araújo “estraperlo de calidade”: alcohol para farmacias,Martínez (32) penicilina para médicos... Muller de auténtico sentido comercial que aproveitaba as visitas ao home preso para levar e traer mercadorías. Curandeira e adiviña (1865-1938). Foi unha das grandes precursoras da medicina naturalista. Á súa casa acudíanFilomena Arias Armesto xentes de toda Galicia, Castela e Portugal. Non aceptaba(“a meiga de Torbeo”) cartos, só agasallos. A pesar do seu altruísmo foi(37) desterrada por acusacións de posesión do crego e foi enterrada nunha fosa común. Dende o ano 2000 foi homenaxeada en diversas ocasións. A Coruña, 1921. Artista e empresaria. Estudou Belas Artes contra a negativa do pai e por libre. Co- fundadora co seu home, Isaac Díaz Pardo, do proxecto de Cerámicas doCarmen Arias de Castro Castro e fíxose cargo da fábrica cando Isaac marchou a(38) montar a empresa en Arxentina, a onde logo se incorporou para decorar as porcelanas e formar ás novas alumnas. Foi a artífice da decoración da cerámica de Sargadelos e da nova especialidade: as xoiasMª Cesárea Arias Delgado A primeira muller que exerceu a avogacía na Coruña(39)Carmela Arias y Díaz de A Coruña, 1920. Vida sobradamente coñecida, destacarRábago (“Condesa de que, pouco antes de casar co seu tío, Pedro Barrié de laFenosa”) (39) Maza, constituíu con el a Fundación Fenosa. Á morte do home, continuou o seu traballo converténdose en empresaria e sendo a primeira muller que ocupou a presidencia do consello de administración dun banco (Banco Pastor). Destaca o seu labor de mecenado a partir de 1992 para impulsar grandes proxectos empresariais a través dun convenio coa Xunta de Galicia. Actualmente é presidenta de honra do Banco e da Fundación e posúe importantes distincións de importantes institucións.Elena Arregui Cruz-López Irún, 1929. Xubilouse en 2000. Arquitecta e galega de(41) adopción, contribuíu a modernizar e renovar a arquitectura galega. Traballou co home pero tamén en solitario: escolas, hospitais, centros de saúde, casas de verán. Representou aos arquitectos e arquitectas galegas no Consello Directivo da Irmandade Nacional de Arquitectos. Foi a primeira presidenta da Subdelegación de Arquitectos de Santiago de Compostela e tesoureira do Colexio Oficial 22
  • 22. de Arquitectos de Galicia. En 2003 foille outorgada a Medalla Castelao pola Xunta de Galicia. Administradora da revista Cenit da Habana, que saíu conRosa Artiles (42) carácter mensual dende 1938 a 1960. (Non obstante, os beneficios dedicábanse a fins benéficos). Comarca de Bergantiños (1906-1995). Poeta popular, casada cun patrón de lanchas de transporte polo río Anllóns e que, con oito fillos, tivo que axudar á economíaMaría Baña Varela (48) familiar e igual vendía peixe polas aldeas que froita nos portos que traballaba de xornaleira. Aprendeu a ler por si mesma e foi quen de pasar ao papel os poemas propios que gardaba na memoria. Camariñas, 1931. Parteira máis de 30 anos. Casada cun mariñeiro e nai de nove fillos, traballou ademais nas conserveiras, e empacou peixe no porto. Era tan boaMaría Barcia Gerpe (51) parteira que o médico lle ofreceu traballo e ela se encargaba dos partos máis complicados, polos que percibía tres mil pesetas. Logo volveu traballar en solitario. Mulleres significativas de Camariñas. Pontevedra, s. XVI. Almirante pertencente á nobreza galega. Extremadamente culta. Xunto co home, realizou perigosas expedicións nas que descubriron novosIsabel de Barreto (52) territorios. Á morte do home en plena travesía, púxose ao mando de catro navíos, apagou varios intentos de rebelión e chegou ao porto de Manila en febreiro de 1556. Armadora de Cangas nas primeiras décadas do s. XX.Luz Bastos García (53) Copropietaria coa nai e irmás. Armadora de Cangas nas primeiras décadas do s. XX.Virginia Bastos García (53) Copropietaria coa nai e irmás. Ferrol, 1937-Madrid, 2001. Unha das tradutoras máis prestixiosas con máis de cen obras de escritores franceses e italianos (Italo Calvino, Moravia, Xulio Verne, Zola, Pavesse, Mupassant, Bocaccio, Pasolini... Destacou pola defensa do recoñecemento da propiedade intelectual naEsther Benítez Eiroa (55) súa profesión, polo seu recoñecemento social e público e pola capacidade para equiparar a tradución coa creación orixinal. Fundou o Centro Español de Dereitos Reprográficos, onde traballou ata 1999 e desempeñou os cargos de secretaria e presidenta da Asociación Profesional Española de Traductores e Intérpretes. En 1983 fundou a Sección Autónoma de Traductores de Libros de la 23
  • 23. Asociación Colegial de Escritores, que presidiu. En 1978 recibiu o Premio Nacional de Traducción Fray Luis de León e tamén galardoada co Premio Nacional de Traducción. Foi a coordinadora do Diccionario de traductores.Joaquina Bermúdez Novas Armadora de Cangas nas primeiras décadas de século.(56) Asumiu a propiedade á morte do home. Oleira. Ourense, comezos do s. XX. Muller loitadora que facía longas camiñadas polas aldeas das comarcas paraBibiana “do Bolo” (57) trasladar os productos que construía e trocaba logo por alimentos. Camariñas, 1927. Unha das primeiras percebeiras. Empezou dende moi nena para cambiar por comida ou queHerminia Blanco Mouzo vendía a unha comercianta deste marisco (Libertad Tajes).(“Herminia de Laso”) (58) Aos 43 anos, viúva e con sete fillos, seguía desempeñando este traballo ata a década dos 90. Mulleres significativas de Camariñas.María Jesús Blanco Piñeiro Arquitecta. O Carballiño. Realizou a casa Vilar das Tres, no(59) Carballiño, e rehabilitou tamén a Casa da Cultura.Blasinda “da Fonte” (60) Oleira. Castrelo de Miño, comezos do s. XX. Autora da investigación Orígenes de la notaría: notarios deEmilia Bouza Álvarez (61) Santiago de Compostela de 1100 a 1400, en 1960. Dedicouse ao comercio de encaixe en Pontevedra a finaisMichaela de Boxas (62) do s. XVIII, unha época na que o oficio de palilleira ocupaba a 320 mulleres, segundo o Catastro de Ensenada. Actriz, pianista, cantante e declamadora, foi distinguidaEnriqueta Brandón Paseiro cun premio Ondas. Recentemente homenaxeada no 75(62) aniversario da emisora Radio Coruña (EAJ41). A Coruña 1880–1948. Pedagoga e escritora. Profesionalmente exerceu a docencia e a Escola Normal Superior de Mestras da Coruña, que posteriormente dirixiu.Celia Clara Daniela Simultaneamente, seguiu co seu labor investigador noBernardina Brañas y campo da física, química, mineraloxía, botánica eFernández Miranda (63) xeoloxía, do que existen referencias. Non foi empresaria, pero chegou a dirixir a Escola Normal Superior de Mestras da Coruña. Santiago de Compostela, 1889–1993. Pintora que, como nonJuana Brocos Tarrío (65) podía vivir da pintura, solucionou as súas necesidades económicas dando clases na Sociedade Económica de 24
  • 24. Amigos do País. Axudou a moitas pintoras. S. XX. Menciñeira: botaba as cartas, facía curas e daba“Bruxa de Pías” (66) menciñas feitas por ela.Bruxa de Ponteareas (“a S. XX. Curaba a loucura utilizando unha estola e un libro doCarrasca”) (66) Ciprianillo, segundo Víctor Lis. Merceira de encaixes. Noia, a mediados do s. XVIII.María Buceta (67) Tiraba de beneficio ao ano 150 reais (Catastro de Ensenada). Con sólida formación, que adquiriu por libre, como mestra e autora de maxisterio, peritaxe mercantil, filosofía e letras ademais de piano e solfexo, fundou o colexio Rosalía de Castro, de Vigo. O libro dos nenos. Ten unha importanteAntía Cal Vázquez (72) produción en libros para nenos. Recibiu homenaxe da facultade de Ciencias da Educación de Santiago de Compostela e a súa vida e obra está recollida na publicación Mulleres e educación en Galicia.(dona) María de Calo S. XVII. Unha das poucas mulleres da súa época queTemes (74) encargou contratos de obras artísticas. S. XIX–XX. Dedicada á industria do liño, posuía dous teares.Esclavitud Calvo (74) Ela e Asunción Castro foron as únicas que tributaron no concello en 1893 como industriais do ramo.Josefa Camiña Vizoso (77) S. XX. Armadora de Cangas.María Camiño Pérez (77) S. XX. Compoñedora de ósos. Santiago de Compostela, 1924. Fundadora do Ballet Gallego en 1956, o cal pasou a depender entre 1970–1990María Victoria Canedo (79) da Deputación da Coruña e dende 1990 está integrado no IGAEM. Taboada, Lugo, 1934. Investigadora, doutora en Farmacia e licenciada en Químicas. Segue traballando e é doutora ad honorem do ConselloMaría Tarsy Carballas Superior de Investigacións Científicas (CSIC). En 2006 foiFernández (80) nomeada presidenta do Consello Asesor de Investigación e Desenvolvemento Tecnolóxico de Galicia da Consellería de Innovación e Industria. Autora de libros, capítulos de libros, artigos en revistas españolas e estranxeiras, traducións de libros científicos, e un número considerábel 25
  • 25. de documentos científico–técnicos non publicados. Camariñas 1900–1985. Unha das primeiras redeiras deAvelina Carballo Carballo Camariñas. Tamén facía traballos de palillo para vender(81) nas feiras ou a outras mulleres, que os distribuían por Galicia e fóra dela.Manuela Carballo Mouzo Ponte do Porto, A Coruña 1877–1947. Primeira comerciante(82) de encaixe de Camariñas. S. XX. Propietaria dunha empresa dedicada ao transporteLorenza Casal Suárez (86) regular de viaxeiros, con matrícula industrial en 1902 (carruaxe levada por dous cabalos). Impresora de fins do s. XIX. Rexentou a imprenta deCándida Casas (90) Perrote e Romero á morte do seu marido.Asunción Castro (96) S. XIX–XX. Industria do liño en Santiago de Compostela. Ceramista que conseguiu elevar a cerámica, un medioElena Colmeiro (111) considerado artesanal, á categoría de escultura. S. XVIII. Pode considerarse unha auténtica empresaria agrícola.Tiña unha explotación na zona de Santiago de Compostela de 93.201 metros cadrados, que contiña terrasRosa de Combarro (112) de labradío, herbal, toxal, xestal e monte. Tiña dous bois, dúas vacas, dous tenreiros, vinte e nove carneiros e dous porcos.Concepción “a Cacheira” Oleira. Unha das moitas mulleres dedicadas a este oficio(112) que comezou no s. XX.Teresa Cordido (115) Taberneira. Emigrante. Montou negocio propio e foi fundadora doCarmen Cornes (116) movemento das Nais da Praza de Maio.Antonia Cortiñas (120) Oleira e vendedora nas feiras.Marinha Crespa (122) Soldadeira medieval (vellice).Lola Dapena (128) Sombreireira da Coruña. No Catastro de Ensenada da xurisdición de Noia, de 1752,Jerónima Díaz (130) figura como mestra de nenos cun beneficio de 500 reais anuais e 100 como merceira de encaixes. Vencellada á actividade comercial en Santiago deJosefa Mª Díaz (130) Compostela como mercadora de libros. 26
  • 26. Propietaria dun barco en Noia. En 1752 só tres mulleresMª Francisca Diéguez aparecen matriculadas entre 15 homes como donas de(133) barcos destinados exclusivamente á pesca. S. XVIII, 1753. Propietaria dunha dorna (papel secundarioDominga Dobal (135) na economía da zona).Francisca Domínguez Propietaria de dorna.(137)Juana Domínguez Núñez Taberneira (Nador) e centro de auxilio social.(137) S. XIV. Participación destacada na construción eDona Maior (137) explotación de barcos. Zanfoneira pontevedresa que chegou coa súa arte ata RusiaMaría Doval (139) (regaloulle a zanfona a Faustino Santalices). S. XI. As súas accións traspasaron o ámbito doméstico proxectándose a outras esferas: económica, política e relixiosa. Rango social elevado (título de “domina”), dispuxo segundo a Lei gótica, sobre os bens que posuía. Aparece como coasinante en documentos que teñen queIlduara Eriz (143) ver coa administración de xustiza e participou directamente no exercicio do poder político. A pesar de ter actuacións relevantes que a igualaban ao papel dos homes, ao final colaborou en actuacións regresivas da Igrexa que supuxeron un retroceso para as mulleres.Mariana Estévez (147) Mercadora de viños.Encarnación Fernández Oleira, torneira e escultora.(156) Impresora, ao fronte da empresa de 1908 a 1931 daFelisa Fernández (156) Imprenta El Regional, de Lugo, á morte do pai. S. XVIII. Moi vinculada ás actividades pesqueiras.Josefa Fernández (157) Propietaria de lancha.María Fernández (157) S. XVIII. Propietaria de lancha. Farmacéutica. Das primeiras mulleres en ter farmaciaAntonina Fernández propia e traballou no Ministerio de Sanidade ata que tivoArmesto (158) que emigrar.María Pita (“Mayor Venda do viño que colleitaba, exportación de mulas eFernández de Cámara madeiras a Portugal, unha vara de alguacil en Betanzos, 27
  • 27. Pita”) (159) unha escribanía de presas na Corte, bens de clérigos mortos, etc. Mercadora de panos (actividade comercial Santiago deBeatriz Fernández de Compostela): “Fórmula asociativa”. Ela achegou o capital eNovoa (162) outro socio e fixo fronte á xestión da empresa.Mª Victoria Felisa Carlota Ademais de política, xornalista e escritora, “empresariaAntonia Fernández-España agrícola na Rioxa”. Sobre esta destacada muller, existey Fernández-Latorre (162) ampla bibliografía.Filomena Ferral Refojos Armadora de Cangas.(168)Manuela Ferro González De 1924 a 1930 foi propietaria da empresa Vapores de(168) Pasaje, S. A., de Cangas. Importante actividade comercial a finais da Idade Media. Tras quedar soa en Vigo pola fuxida do marido en rebeldía, en precaria situación económica, introduciuse no mundo nos negocios a través de empréstitos. Conseguiu un stockMaría Figueroa (169) de mercadorías que comercializaba en dúas direccións: peixe a Andalucía e tecidos a Inglaterra e Flandes. Cando por fin volveu o home, quíxolle facer a competencia con nulos resultados.Florinda “a Boleada” Oleira en Petín. Foi das derradeiras oleiras da “aldea das(170) oleiras”. Impresora: Primeiro xornal impreso en Galicia. (EraAndrea Fraiz (174) analfabeta!). Comercio de encaixes en feiras e mercados e propietariaMaría de la O Franca (174) dun barco para viaxar por Europa e América.Josepha Franco (174) Comercio de encaixe. Ligada á vida comercial da Coruña. Almacén de mercadorías que entraban por terra e mar. Foi unha dasCatalina do Freixo (174) arrendatarias do Pazo da Fariña, onde se almacenaban as mercadorías que entraban por terra e por mar. Boticaria de Noia. Tiraba do beneficio ao ano 4.950 reais,Isabel García del Villar segundo a memoria dos veciños/as da vila (1752) do(184) Catastro de Ensenada. Armadora de Cangas. Propietaria xunto cos fillos doVirginia García Díaz (184) Enrique. 28
  • 28. Mª de las Mercedes Gil y Betanzos 1742 e 1797. Propietaria botica rúa Porteiras.Acevedo (188)Isaura Gómez Pérez (196) Con 18 anos tivo que asumir un negocio familiar.María Gómez Piñeiro (197) Rexeu escola privada en Betanzos. Curtidora no Obre (Noia). Só dúas mulleres. Beneficio deAna González (197) 165 reais.María González Carneiro Comerciante de viño en Noia. Beneficio de 1.100 reais(200) (Catastro de Ensenada, 1752).Concepción Gonçález de Comercio de encaixes e comerciante en feiras e mercados.Carabumiña (201)Teresa Gonçález del Portal Actividades comerciais e tenda en Santiago de Compostela(201) de especias e outros. Actividade produtiva non habitual. Fabricante e tratante en cordobáns na vila de Noia.María de la Iglesia (215) Beneficio de 1.100 reais ao ano. Única neste oficio xunto con cinco homes. Gondomar-Pontevedra, 1933. Empresaria. Aos 17 anos iniciou a actividade empresarial no mundo da hostalería e en 1959 accedeu ao cargo de presidenta de Masas Fritas. Outros cargos directivos que ocupou foron a Vicepresidencia da Asociación Española de MujeresÁngeles de la Iglesia Empresarias (1971), posteriormente denominadaDaviña (215) Asociación de Empresarias da Coruña, e, coa creación das diferentes asociacións provinciais, denominouse Federación de Empresarias de Galicia, para cuxa presidencia foi nomeada en 1999. Foi a primeira muller que entrou na Cámara de Comercio da Coruña (foi membro do comité executivo).Antonia e Bentia Irimy Escola particular en Betanzos.(219)Justa “a Coureira” (225) Estraperlo na posguerra. Fundou co seu irmán as Escolas Labaca ou Escolas CatólicasÁngela Labaca Fernández Ave María: “Ensinando facendo”. Cristiá, gratuíta, popular(229) e social, con certa liberdade e apertiva ao mundo natural.María Lage (229) 1788: rexentaba unha escola de nenos en Ribadavia.Jacinta Landa Coronado Morreu en 1993. Especializouse en ensinanza de criaturas(232) cegas e xordomudas. Con tres fillos estudou xinecoloxía e 29
  • 29. exerceu de parteira. Fundou cun socio a Escuela Internacional, que dirixiu dende 1929 a 1932. Rota esta sociedade, fundou e dirixiu a Escuela Plurilingüe (1933– 1936). 1900–1991. Ponte do Porto (A Coruña). Filla da primeiraIsolina Lema Carballo comerciante de encaixe de Camariñas, que ela continuou.(236) Tenda de puntillas na Coruña (Guerra Civil). Tamén palillaba. Mestra das palilleiras a finais do s. XVIII en Pontevedra. O seu traballo estaba oficializado segundo recolle MarioDominga de Lemos (236) Gallego Rey no Libro de Persoal e de Vecindario do Catastro de Ensenada. En 1564 fundou en Betanzos unha obra pía (educar seisJuana de Lemos Andrade doncelas por cada tres anos) que foi o antecedente do(236) colexio de orfas fundado por Úrsula Meléndez de Texada en 1629. Morreu en 2002. Estudou na Escola de Comercio e logo fixoMª de los Ángeles Lens Intendencia Mercantil. A súa tese de licenciatura foi unSeijo (236) estudo económico de Galicia. 1937–2001. Pintora, pero dende moi nova dedicouse a actividades empresariais no negocio de tecido La Palma (A Coruña) de confección, moda e peletería. Propietaria tamén da empresa construción Liñeira y Cía., S. R. C.Mª Consuelo Liñeira (239) Curiosamente destaca, como se non fose comprensíbel nin lóxico que “mais non por iso abandonou as súas inquedanzas artísticas, que compaxinou co traballo empresarial” e todo o que segue é sobre arte, como se a actividade de empresaria non tivera nada que contar. Oleira de Lugo. Sona pola súa habilidade. Trocaba a produción por alimentos e “algún xornal”. Reparacións a domicilio, incluso cun fillo no colo (tivo oito). Deixou unha continuadora (Obdulia de Campo Verde) e inspirou unhaLola “de Penelas” (241) figura de Sargadelos.Dolores López (242) Notaria, exercente, de ascendencia galega. 30
  • 30. S. XIX. En 1870, á morte do marido, montou co fillo unhaJosefa López Abella (244) empresa familiar na Coruña (segundo Xosé Ramón Barreiro). Destaca que tiña moito diñeiro (pero non di de onde vén).Dominga López de Somoza E logo o seu “carácter emprendedor e decidido” montou(246) almacéns de carbón e medios de transporte.Beatriz López Pacheco Impresora e libreira do s. XVI.(249)Avelina López Suárez Camariñas, 1914. É a encaixeira máis vella da súa vila.(249) Traballou en todo tipo de oficios para sobrevivir. Vilasante-Sabiñao-Lugo. 1907–1997. Brillante estudante, catedrática e investigadora (Madrid e Tui).Mª Pura del Rosario Nos primeiros anos da década dos 40 fundou e dirixiu oLorenzana Prado (249) instituto Rosalía de Castro (Santiago de Compostela), que dirixiu ata ben entrada a década dos 50. Inspectora de Ensino Medio por oposición. Importante investigadora de membro de institucións científicas. Escritora.Rosa de Lourizán (252) Merceira de encaixe a finais do s. XVIII (Pontevedra).Lucía “a do Parente” S. XIX. Última oleira da “aldea de oleiras”.(253) Propietaria dun barco en Noia a mediados do s. XVIII. UnhaSusana de Luzes (254) das tres mulleres entre 15 homes matriculadas (Catastro de Ensenada). Boiro-A Coruña, finais do s. XIX e principios do s. XX. Muller emprendedora de moita coraxe que fixo do seu traballo o centro da súa vida. Viúva dun avogado, á súa morte ficou a cambio dos negocios e levantou un imperio na vila boirense: na súa tenda había de todo, dende tecidos a caixas de defuntos e ferraxes. Tiña unha fábrica deIsabel Maestre López (256) madeiras, unha de gasosas, compraba ovos que exportaba a América, abriu un cinema a finais dos anos 20, que administraba e no que tiña persoal contratado. Foi unha muller de grande iniciativa industrial que chegou a enfermar de tanto traballar. Chegou a preitear co Concello pola situación da praza do peixe.Elvira Maestú (256) Redondela. Unha das moitas estraperlistas.Mamela “a de Pancho” 1941: estraperlista. 31
  • 31. (257) Comerciante de viño en Noia, mediados do s. XVIII:María de la O (258) beneficio de 350 reais (Catastro de Ensenada).Ángela Mariñas (259) 1875. Fábrica de salgado na Coruña: Presas y Cía. Comerciante de viño, Noia s. XVIII. Beneficio de 1.500 reaisAna Mariño (259) (Catastro de Ensenada). Noia, 1907–O Courel, 1967. Escritora, pero en tempos deMaría Mariño Carou (259) dificultades montou unha escola (aldea de Escarabote). Interesante. S. XIX. Con tres membros da compañía Maristany rexistrou dúas fábricas de salgado (Santa Lucía e A Palloza, AFrancisca Maristany (261) Coruña). En 1870, socia con familiares dunha fábrica de tecidos. En 1913 fundou e custeou a escola de mulleres na prisiónMarquesa de Riestra (261) de Pontevedra (levada por unha profesora). Menciñeira de Cangas. Rica, denunciada por bruxa paraElvira Martínez (262) quitarlle os bens. S. XX. Armadora de Cangas, co propietaria do barco ÁlvaroJulia Martínez (263) Guitan. Carral–A Coruña. En 1979 entrou no Colexio Oficial de Economistas de Madrid e logo no da Coruña. Coordinadora xeral do I Congreso de Economía e Economistas de Galicia.Josefina Martínez Barbeito Grao de doutora en 1981 e catedrática en 1991.(265) 1995. Directora de Relacións Internacionais no Reitorado da Universidade da Coruña. Autora de libros centrados nas pemes e economía. Fisterra. Primeira condutora de camión. Conducía unMaruja Martínez Cartamil camión de mercadorías de Fisterra á Coruña e ela mesma(266) cargaba e descargaba. A Estrada 1905–2000. “Empresaria”. Obradoiro de ebanistería (camas), orixe da empresa Martínez Otero, S.María Martínez Otero L.(267) En 2004, os descendentes crearon a Fundación María Martínez Otero (potenciar a innovación no moble de deseño, concede bolsas ampliación estudos).Josefa Martínez Palacios Mercadora de vidros de Talavera e boticaria de Santiago de 32
  • 32. (267) Compostela. Como boticaria tivo que asociarse porque a lei prohibía esta actividade ás mulleres do s. XVIII.Maruja “a Xaropa” (267) Estraperlo en Redondelas nos anos de fame. S. XVIII. Actividade comercial de Santiago de Compostela, mercadora de vidros de Talavera. Continuou coa empresa áManuela de la Marla (268) morte do home (gran destreza) e formou parte da burguesía comercial.María Melgar (270) S. XVII. Prateira, continuou o negocio familiar ao enviuvar. Fundadora da empresa de cinema Quiroga da vila de Marín en 1917 (antigo almacén de carbón e salgadura). EmpresaAmalia Méndez (272) familiar fundamentalmente de mulleres que sobreviviron ata os anos 70. Artesá de Santiago de Compostela. Realizaba actividadesDominga Migueles (275) produtivas extradomésticas. 1879–1949. Escritora (“a Sainetera”). Autora, empresaria ePilar Millán Astray (276) directora do teatro Muñoz Seia (1932-1933). Oleiras ou “barraxeiras” (Samos, Lugo). Moita sona peroAs Mingas Riveiras (278) non ficou o nome para a historia. 1875-1959. Ponte do Porto, A Coruña. Continuou o negocio de venda de puntillas en Madrid e Arxentina, o home estaba en Cuba (casou con 12 anos e enviuvou con 20, con dous fillos e unha filla). Emprendedora e polifacética. Santiago de Compostela, comercio de encaixe e despacho para ler cartas dosDolores Miñones Baña soldados ou emigrantes (real por carta, pero con café ou(279) comida). Preparaba nenos/as para a comuñón e axudaba a xente sen recursos, lía libros de medicina natural e atendía enfermos/as, partos, tiña coñecementos de dereito e axudaba a veciños/as. Mulleres significativas de Camariñas. Impresora. Primeira imprenta de Ferrol. En 1803, á morte do marido, trasladouse á Coruña, ondePatricia Miramón (280) foi tamén a primeira Viuda de Hijos de Riego. Logo cambiou a razón social. Morto o segundo marido trasladouse a Lugo. A empresa foi 33
  • 33. continuada polo fillo. Co partícipe co marido nos negocios: comercio de tecidos, editorial e seguía como modista. Moi metida no ambiente socio – cultural coruñés e conMª Dolores Miramontes compromiso social e político, a súa casa foi sede dasMato (280) Irmandades (Real, 36–1º), local de obradoiro de impresión e administración e local das Escolas de Insiño Galego. Xa tiña compromiso e actividade social e política antes da voda con Ánxel Casal. S. XVIII. O nome aparece na primeira folla pesqueira deElena de Mos (289) Ribeira en 1753. Propietaria dunha dorna (actividades pesqueiras “secundarias” na economía da zona). S. XVIII. Aparece con accións no fondo principal da RealIsabel Mosquera y Torre Fábrica de Mantelería da Coruña con prácticas financeiras(290) e crediticias para ter as accións, pouco habituais nas mulleres.Antonia Naveira García S. XIX. En 1890 estaba ao fronte dunha fábrica de curtidos(297) (Betanzos), tamén tecedora de lenzo con tear.Josefa Naya (297) Rexentou a Imprenta Gutenberg, rúa Barreira, da Coruña.Michaela Neira (298) Finais do s. XVIII. Merceira de encaixe en Pontevedra. Afianzadora do home para a administración da mordomíaRosalía Neira y Ulloa (299) do Hospital Real de Santiago de Compostela. Apelou á lei para o relevo desta fianza.Avelina Nogueira Martiñán Dende nena pescantina en Vilagarcía. Dende os 20,(303) parteira de forma altruísta. S. XIX. Impresora, continuou coa empresa do home (RamónViúva de Núñez (305) Núñez Espinosa) en Santiago de Compostela e nin se conserva o nome. Co fundadora co home dunha escola racionalista en Ferrol,Manua Ochotorena (309) na que tamén ensinou. Co fundadora co home do mosteiro feminino San Miguel deGudina Oduana (309) Bóveda, en Ourense. Fundadora do mosteiro de San Miguel de Eire (Lugo), enEscladia Ordóñez (311) 1129.Alberta Oubiña (318) Finais do s. XVIII. Comercio de encaixe en Pontevedra. Ve nda en feiras e mercados ou enviaba por barco a portos 34
  • 34. europeos e americanos.María Oxea (319) Merceira de encaixe a finais do s. XVIII en Pontevedra.Beatriz Pacheco (321) Sucedeu na imprenta e librería ao home en 1558. Merceira de encaixes en Noia a mediados do s. XVIIIMaría Pais (321) (Catrasto de Ensenada). S. XVI–XVII. Brosladora de Santiago de Compostela enCatalina de Palomares conxunto co seu home e continuou á súa morte. Traballos(322) para a igrexa de Santalla de Caldelas (Pontevedra). S. XIX. En 1869 constituíase a empresa máis sólida daGertrudis Pastor y Horta Coruña, da que formou parte xunto con José Pastor y Horta(329) e Pedro Barrié y Pastor. Condesa galega do s. X que co fundou o mosteiro de“Paterna” (330) Sobrado. Coñecida polas súas actuacións “extradomésticas”.Dominga Patiño (330) Actividade pesqueira: propietaria dunha lancha. S. XV. Consignataria viguesa. Propietaria de barco eMaría A. De Pazos (333) comerciante de holandas (mercería fina). S. XIX. Sociedade con Pedro Molezún para continuar coaJosefa de Penela (333) fábrica de curtidos que existía na Coruña.Pepa “a Camiona” (334) Redondela, estraperlista no ano da fame (1941).Pepa “a da ‘Calle’ da Principios do s. XX. Oleira en Ourense.Raposa” (334)Pepa da Costa (335) Comezos do s. XX. Oleira en Castrelo de Miño.Perena “a do Lumbeiro” S. XIX. Oleira en Petún (Ourense), da aldea das oleiras.(338) S. XVIII. Actividade pesqueira en Ribeira, propietaria deDominga Pérez (338) dornas. S. XIV. Oficio de “specieyra” (boticaria) con negocio propioElvira Pérez (338) posiblemente herdado do home.Francisca Pérez (338) S. XVIII. Actividade pesqueira, lancha. S. XII. Linaxe dos Traba. Fundadora e protectora doLupa Pérez (338) mosteiro (logo ingresou de monxa). 35
  • 35. S. XIII. Soldadeira (muller adscrita á corte que recibía soldada polo seu traballo de cantante e bailarina), maisMaría Pérez (339) atada cos cancioneiros galego - portugueses. Foi moi relatada! Mediados do s. XVIII. Curtidora no Obre (Noia), Catastro deMaría Pérez (339) Ensenada. Beneficio, 165 reais. Artesá do s. XIV. Téñense noticias, polo seu testamentoSancha Pérez (339) (1439), de que posuía industria do calzado, comerciante de tecidos en Mondoñedo. Boa posición social.Inés de Pérez de Ceta Fundadora dun convento s. XVI.(341)Bermuda Pérez de Traba S. XII. Co fundadora e construtura do mosteiro preto de(341) Pontedeume. Propietaria dun quiosco de prensa e activista intelectual deQuerubín Pérez Díaz (341) Ferrol. Armadora de Porto do Son. Morreu na Coruña en 1965 (10 fillos). Ela fixo medrar a empresa do home (mercou catro barcos en 1928!).Teonila Pérez Fernández(344) Tamén montou unha fábrica de madeiras, onde construíu o Pedra Sartaña, que aínda fai rutas turísticas. Os barcos ían principalmente a Vigo, pero tamén ao sur trasladando táboas. Fundou, e sostivo economicamente, instituciónsTerese Pérez Fiola (345) asistenciais (1439). Armadora de Noia, comercio marítimo, fíxose cargo e fixo medrar o negocio familiar. “Foi unha empresaria que traballou arreo”. Moitos barcosCarmen Pérez García que viaxaban a Bilbao, Barcelona, Canarias, Marsella...(345) Levaban madeira e tamén sal. Empezou a traballar con 12 anos como recadeira do Banco de Vigo, en Noia.Benedicta Pérez Pérez Farmacéutica e alcaldesa de Brión dende 1973.(347) Parteira (nove fillos!). Muller de mariñeiro, traballou aAdelina Pérez Tajes (347) terra, palillou. Foi quen sostivo a economía familiar. Finou en 1977. 36
  • 36. María de Peso (348) Merceira de encaixe en Ponteveda no s. XVIII. Peregrina galega do s. IV–V que pasou a vida viaxando aPoemenia (352) Oriente... coa súa propia flota!. Fundou o mosteiro e a Igrexa da Ascensión, en Xerusalén.Sancha Ponce de Cabrera Linaxe dos Traba. Fundadora e protectora do mosteiro das(353) Nogais (aprox. 1164). Diversos traballos entre os que destacaban os destinados áMaría Pouso Castro (355) funeraria. Camelle (1928–2003). Mulleres significativas de Camariñas (2005).Dominga Prego (358) Propietaria dunha dorna.María de Prol (360) Barco en Noia, mediados do s. XVIII.Blandina Quintáns (363) Artesá. Segue a facer sombreiros de palla en Mazaricos.Ramona “da Carreira” Oleira. Principios do s. XX, Castrelo de Miño.(365) Tecedora con tear propio en Santiago de Compostela, s.Manuela Reboredo (367) XVIII. Para ingresar no gremio tivo que obter o título de “suficiencia” expedido polo concello. Impresora de finais do s. XIX (Imprenta Antúnez,Pilar Reclusa Pereira (367) Pontevedra) Traballo “oficializado” con mostra de palilleiras (40 reais,María de Refojos (367) Catastro de Ensenada).Remedios “do Quinteiro” Oleira. Principios do s. XX, Castrelo de Miño.(369) Arquitecta. Naceu accidentalmente en Madrid (1930) nunha viaxe do pai (o coñecido arquitecto Rey Pedreira). Frecuentou o estudio do pai dende nena, onde aprendeu a ler e escribir practicamente soa. Con brillante traxectoria de estudos, foi a primeira arquitecta galega e a terceira doMilagros Rey Hombre Estado. Obras moi coñecidas son: a fonte monumental de(370) Catro Camiños (ordenaba a circulación dando espectacular remate das avenidas resultantes da quinta fase de Elviña) e a torre de vivendas protexidas denominada Torre Dourado ou Torre dos Mestres, a igrexa de Deixebre (Ordes), a de Carril, o complexo parroquial de Santa Margarita (A Coruña), Carmelo Descalzo de Santa María (Mabegondo), estación de servizo Campsa (Alférez Provisional–A Coruña), 37
  • 37. Central da Compañía Telefónica de Sada, así como as de Narón e Cee. Tivo que trasladar o estudio por necesidades de ampliación e logo fixo o campo de fútbol e polideportivo cuberto en Vedra e proxectou e dirixiu unha importante variedade de edificios de todo tipo (dende modestos a unifamiliares de luxo) en núcleos rurais como Carballo, Malpica de Bergantiños, Camariñas, Rianxo e Vilagarcía de Arousa e cidades como Monforte de Lemos e Lugo, onde destaca o pavillón - internado da Compañía de María, utilizado actualmente como residencia universitaria. Resolveu proxectos de dificultade técnica de cimentación como as vivendas de Ronda de Nelle, nº 17, con excelentes resultados técnicos e estéticos. Destaca tamén no ámbito da representación oficial, sendo arquitecta do Concello da Coruña en tres períodos e xefa do servizo contra incendios. Realizou actividade docente na Escola Universitaria de Arquitectura Técnica da Coruña. En 1989 accedeu á cátedra de Construción IV-V. Ten titorizado 73 traballos fin de carreira. Ocupou a secretaría da escola, foi directora do Departamento de Construcións Arquitectónicas e no ano 2000 foi nomeada profesora emérita. A súa traxectoria foi premiada pola Xunta de Galicia coa medalla Castelao en 2005. Principios do s. XX. Propietaria dunha empresa de transporte regular de viaxeiros (libro de matrículaAntonia Rico Otero (372) industrial 1902). Carruaxe levada por catro cabalos, con servizo estacional que ía a Santa Comba. Actividade pesqueira s. XVIII en Ribeira.María do Río (372) Propietaria dunha “pinaza” (embarcación para o tráfico comercial con Portugal e lancha de sardiñas, raia, centola, lagosta e outros peixes). Boiro. Sucedeu ao tío, crego, na rexencia dunha escolaTeresa Manuela Río (tamén internado); cando esixiron o título continuou coasOuteiral (373) clases nocturnas. Curtis. Morreu en 1997.Isabel Ríos Lazcano (374) Comunista e activista, para sobrevivir na dictadura montou un negocio de polos e queixos que exportaba fóra de Galicia. Logo, emigrou seguindo co activismo. 38
  • 38. Trala dictadura, volveu a España en 1975 e no ano 1977 reingresa no Ministerio de Facenda. Impresora no s. XIX. Non só mantivo a empresa á morte do marido, senón que a prestixiou. “Engrandecen a arte da impresión ata niveis descoñecidos ata entón”.Jacoba Rivas (376) Nos seus talleres imprimíronse importantes xornais: El Idolatra de Galicia, El Porvenir, revista Minverca e libros. De 1833 a 1851 traballou coa razón social Viuda de Compañel e Hijos. En 1846 fixo traslado parcial a Ourense ata que pechou en 1847 por falta de mercado.Concepción Rodal Rodal Armadora de Cangas a principios do s. XX. Dona do Gloria(377) Conchita de flota canguesa. Armadora de Cangas a principios do s. XX. Propietaria doElisa Rodal Troncoso (377) María. Continuou o traballo do seu home, Mateo de Cubas, mestre de obras de Noia. (Ponte Nafonso, que unía a vila de NoiaCristina Rodríguez (380) coa da Serra de Outes). Tivo que facer convenio cos canteiros noieses para que “lle permitiran” finalizar as obras da ponte de Don Alonso.Dolores Rodríguez Álvarez Oleira en Sober (Lugo). Familia dedicada a olería por tres(383) xeracións (ela foi a última). Morreu aos 92 anos en 2003.María Rodríguez Álvarez Oleira en Sober (Lugo). Familia coñecida como a da “Casa(383) de Campo”. Tamén tres xeracións. Oleira por tradición familiar, Sober (Lugo), 1927. Última oleira de Gundivós. Manexaba o torno aos 13 anos (típicoObdulia Rodríguez nos homes) e vendía na feira de Monforte de Lemos. ÁGonzález (388) volta da emigración volveu á actividade. Obras premiadas en museos e diplomas de exposición; requirida para dar cursos.Obdulia Rodríguez Tajes Curandeira e parteira toda a vida (fabricaba remedios).(señora Dulia) (391) Mulleres significativas de Camariñas, 2005.Luísa Romar Vázquez Primeira campaneira e sancristá en Camariñas (1917–2004).(392) Mulleres significativas de Camariñas, 2005.Ángela María Romero Locutora de radio e actriz de dobraxe (La Farcundul, laBanet (393) SER, Bobby Deglané...), continúa con dobraxe e 39
  • 39. publicidade. S. XVIII. Rexentou unha fábrica de liño e lá, primeiroMaría Roo (394) centro galego deste tipo na Coruña. S. XX. Bruxa máis popular da comarca de Pontevedra. Ía a feira a pasar consulta. De moza foi costureira e aos 30“Rosa de Mirón” (395) empezou a traballar como bruxa. Non pedía remuneración! Logo nos preguntamos... de que vivía? Copropietaria, na década dos 70 do s. XIX, de Chocolates laJoaquina Rubine (396) Española, na Coruña. Logo expandiu a produción a pastas. Actividade pesqueira (Deán, A Coruña). Nome na flota deMaría Sampedro (403) Ribeira de 1753, dorna. S. XV. Actividade comercial marítima na Coruña, asociadaTeresa Sánchez (404) co fillo e continuou cando el morreu.Constanza Sánchez de S. XV. Actividades mercantís en Noia e propietaria deBendaña (405) materias primas. Camelle, 1919–1997. Primeira perruqueira de Ponte do Porto (aprendeu o oficio en Sada).Dolores Sánchez López Única na zona (viaxaba a Muxía, Baio, Laxe, Vimianzo,(“Lolita de Tomás”) (406) Camariñas, Camelle...). Tivo que pedir os utensilios a Barcelona porque na Coruña non había. Mulleres significativas de Camariñas, 2005.Bernarda de Santiago Oleira. Tiña altar en Buño, xunto co xenro (figura no libro(409) de vecindario do Catastro de Ensenada, 1753).Sofía “a Coruta” (414) Estraperlista de Redondela (1941).Soledad “a Sapella” Estraperlista de Redondela (1941). Tratante de Cangas na posguerra. Mercaba e vendía polasElisa Soliño Bastos (415) aldeas. 1900–1970. “Muller moi emprendedora”: organizaba palilladas na súa casa a cambio dun ferrado de anllo ao ano. Logo foron bailes de salón unha vez por semana (dasDolores Soto Blanco (“a 9.00 ás 12.00 da noite): cobraba 1 pta. por entradaPiosa”) (415) (músicos e cantantes en directo). En 1959 mercou un “picú” e máis adiante controlaba grupos musicais. Mulleres significativas de Camariñas, 2005. 40
  • 40. Deportista (esgrima na Hípica e moitos trofeos).Margarita Taboada Corral Actualmente é directora de mercadotecnia da empresa(419) ABN Pipe Sistemas. Tamén traxectoria como deportista. Actualmente dirixe unMª Teresa Taboada Corral centro xeriátrico da Coruña. S. XVIII. Involúcrase en prácticas financeiras e crediticiasBenita Francisca Taboada non habituais nas mulleres: arrendo de rendas agrarias aUlloa y Salas (420) dous labregos (1752 e 1753). Camelle, 1918–1997. Oito fillos, casada cun mariñeiro camellán. Percorreu camiños repartindo entre vilas (Camelle, Ponte do Porto, Vimianzo...) cando non habíaFelisa Tajes Albarés coches: correspondencia, menciñas e o que fose a cambio“Felisa da Ruela” (420) de alimentos. Tamén trasladaba caixas da funeraria. Mulleres significativas de Camariñas, 2005. Camelle, 1921. Asistencia sanitaria baseada na medicina tradicional. Poñía inxeccións, sacaba moas, asistía en operacións cirúrxicas ou axudaba a preparar os mortos.Carmen Tajes Rodríquez Pagábanlle con alimentos: ovos, peixe ou a proba da“Carmen de Angustias” matanza.(421) Compaxinou con outros traballos: barrenadora no porto (ano e medio), na lonxa de Camelle (16 anos), secadoiro de congro (17 anos). Polas noites palillaba! Mulleres significativas de Camariñas, 2005.Mª Josefa Tajes Suárez 1915–1997. Compoñedora de ósos e tendóns.(“Pipirita”) (421) Mulleres significativas de Camariñas, 2005. S. XVIII. Prácticas financeiras e crediticias (non habituaisJosefa Teixeiro en mulleres): arrendo do oficio de procurador, que asMontenegro (423) mulleres podían herdar, mais non exercer: 200 ducados anuais. S. XX. Oleira. Traballaba polas casas para quitar o xornal.Teresa de “Montarelle” Moita sona. Unha das últimas oleiras antes de desaparecer(425) a industria oleira campesiña.Carmen Toncedo (“a Estraperlista de Redondela.Choca”) (43)Manuela Valcárcel Luaces Compromiso político e sindical. Seu pai daba clase pero ela(“Mela la Carbonera”) dende nena foi a descargar peixe e carbón. Logo, venda de 41
  • 41. (435) peixe no mercado (Caranza, Inferniño). S. XVIII. Prácticas crediticias e financeiras, imposición de diñeiro en xuros e rendas. Xa viúva outorgou en poder para solicitar renovación de 22 vales reais de 300 pesosJuana Valdivieso (435) expedidos no ano anterior, así como o pagamento de xuros corridos. O mesmo ano impuxo 61.000 reais ao 3 % na Real Renda de Tabaco. 1898–1987. Brillantísima e activa culturalmente.Olimpia Valencia López Especializouse en xinecoloxía e en 1928 estableceuse en(435) Vigo (rúa Príncipe) e foi gañando prestixio unha vez superada a resistencia inicial. Perseguida na posguerra. Mediados do s. XVIII. Negocio de curtidos en PontedeumeMaría Antonia Varela (440) (viúva aos 46 anos e tres fillas). Por 67 peles obtivo beneficio de 2.010 reais. Brosladora no s. XVI. Continuou unha vez viúva o obradoiroIsabel Vázquez (441) do seu home (colexiata de Vigo). Acibecheira no s. XVII. Como viúva tivo dificultades paraMaría de Vázquez de continuar a empresa e rematou casando con outroCastro (446) acibecheiro (moi habitual para seguir cos obradoiros). S. XVII. Contratante de obras artísticas, encargou aMaría Vázquez Ulloa (441) fabricación dunha capela. Camariñas, 1899–1978. Compoñedora de ósos, músculos e tendóns (nove fillos/as). Traballou a terra, palillou e lavouEstrella Luísa María roupa para gañar cartos. Aprendeu o dos ósos do seu avó eVázquez Mouzo (451) un médico lle propuxo traballar con el gañando cartos pero seguiu facéndoo gratuitamente. Tamén nos preguntamos... de que vivía? Comercio de encaixe de Camariñas en Pontevedra, finaisDominga de Verga (454) do s. XVIII (este oficio ocupaba a 320 mulleres na época segundo o Catastro de Ensenada). Viúva do cuarto conde de Monterrei, asinou un contrato cosInés de Velasco (454) xesuítas en 1565 para a creación dunha escola de nenos.Rufina Josefa PaulinaVentoso Paradela (“Pepita Palilleira, empezou aos 6 anos.de Roque”) (454)María Ventura de Aguiar Cofundadora co home dunha escola en Lourenzá, Lugo. 42
  • 42. (455) Poder outorgado polo home (marqués de Caramasa) que aAna Gertudris Vermúdez facultaba para tomar todo tipo de decisións en igualdadeFaxardo y Andrade (456) co home: estados e facendas, nomear e despachar títulos de xuíces, alcaldes e demais nomeamentos de xustiza. S. XVII. Cerralleira en Compostela (transmitido polo paiPascua Vieites (458) como dote). Pouco habitual nunha muller. É un dos poucos casos no que todos os datos biográficos que se recollen falan da maneira en que se gañou a vida.Ana Gómez Vieites (458) Traballou na emigración mentres se formaba e, á volta, estableceu e rexentou un negocio familiar. Impresora no s. XIX, da que se encargou á morte do maridoAntonia Vila (459) Viuda de Verea e Hijos, en Pontevedra (La Unión Liberal e El Justiciero). Empresaria coruñesa, á morte de Dionisio Tejero (o seuCarmen Vilariño Yebra home), en 1941, dirixiu as empresas de industria, comercio(461) e navegación. Ademais de filántropa (residencia para sacerdotes xubilados). “Pode considerarse como unha auténtica empresaria agrícola”. Explotación na zona de Santiago de CompostelaMaría Viramontes (468) de 84.935,90 metros cadrados con terras de labranza, herbal, toxal, xesteira e monte. Tiña tamén 2 bois, 2 vacas, 1 tenreira, 33 carneiros, unha bácora e 1 porca. No intento de acadar unha perspectiva histórica hai que preguntarse... ¿Por que se silencian? ¿Por qué a situación se mantén na actualidade? ¿Que sucede con aquelas mulleres que deciden iniciar unha actividade económica contribuíndo así a mellorar a súa economía e favorecer o desenvolvemento da súa zona? De entre os estudos revisados, chamounos a atención o realizado en 1999 pola empresa Saborá, que realizou unha investigación acerca da resposta das mulleres á creación de empresas no marco dos programas de desenvolvemento rural e dos novos xacementos de emprego. O traballo de 43
  • 43. campo centrouse en 10 áreas con proxectos Leader e Proder dascomunidades autónomas Obxectivo 1 e chegaron ás seguintes conclusións: O investimento das mulleres céntrase no mesmo tipo de actividadesen todas as zonas, independentemente da orientación produtivacomarcal. - A resposta das mulleres é maior naqueles programas nos que se destinan uns fondos ás actividades máis atractivas para elas: turismo rural e servizos a este, pequeno comercio e artesanías e servizos. - En todas as comarcas analizadas, a participación de mulleres nos grupos de acción local foi moi baixa, apenas se encontrou presenza delas en asociacións de mulleres e a maior parte das que participaban o facían en calidade de alcaldesas ou concelleiras. - Encontrouse unha presenza maior de mulleres nos equipos técnicos xestores. Cabe sinalar que a súa presenza resultou importante na sensibilización do grupo para considerar os problemas específicos femininos. - Dentro do apartado do turismo rural, o investimento máis frecuente eran as casas rurais, actividade que se pode xestionar a tempo parcial e na que a xestión empresarial é máis sinxela. - En todos os casos, as mulleres invisten en actividades que coñecen ben debido á tradición familiar ou a traballos que realizaron con anterioridade. - No deseño do negocio, as mulleres procuran unha actividade compatíbel co coidado do fogar e a atención á súa familia. - En ocasións, os investimentos das mulleres constitúen unha ampliación do negocio familiar no que elas se incorporan. 44
  • 44. - O perfil máis frecuente das mulleres que realizaron investimentos se caracteriza polo seguinte: Adoitan seren mulleres que teñen realizada actividade económica anterior. Algunhas delas son inmigrantes. A súa idade media oscila entre 30 e 45 anos. Teñen unha formación básica. Tópanse nos estratos de renda media da zona. O colectivo de mulleres non é homoxéneo e atópanse estratos diferentes segundo a idade, sobre todo, nos niveis de formación. No traballo de campo se localizaron os grupos de mulleres con boasposibilidades para integrarse no colectivo de emprendedoras: - Herdeiras de negocios familiares interesadas en involucrarse. Aínda que é un colectivo pequeno o das que acceden á xestión, a súa incorporación é máis necesaria na medida en que moitas empresas pequenas non teñen continuidade. - Tituladas medias ou superiores que volveron ao medio rural tras unha procura infrutuosa de traballo na cidade. Constitúen un capital humano cualificado que pode cumprir un papel dinamizador. - Colectivo de mulleres que volveron ao medio rural tras anos de traballo na cidade. Son as que realizan os maiores investimentos, teñen unha mentalidade máis empresarial e xogan un papel dinamizador importante. En todos os casos, as mulleres que realizaron investimentos contaronco apoio familiar. En xeral, apréciase que os investimentos das mulleres sonplanificados tendo en conta as seguintes cuestións: - Búscase rendibilizar un patrimonio familiar ocioso. 45
  • 45. - Non se arrisca o patrimonio familiar, o que fai que o negocio se poña en marcha paseniño. - Tense en conta a posíbel incorporación dos fillos ao negocio, no marco dunha estratexia familiar. Neste traballo tamén se identificaron os problemas que poden levar aofracaso das iniciativas empresariais femininas. Entre eles, os máisimportantes á hora de iniciar un negocio foron os seguintes: - Medo ó investimento e a asumir a responsabilidade como empresaria. - Medo a perder o diñeiro familiar. - Medo a non saber levar os papeis, non así ao traballo básico. - Medo a non poder atender ben á familia. - A algunhas cústalles convencer á familia. - Dúbidas de se a elección do negocio foi a axeitada. - Problemas coas licenzas municipais e outros trámites en bastantes casos. - Información non coordinada e confusa nos programas de apoio. - Falta de recursos económicos suficientes para empezar con tranquilidade. - Errores na información dos xestores locais. - Dificultades no proceso de formación do núcleo de socios dunha cooperativa. - Imposibilidade de cobrar o traballo realizado nos primeiros tempos. - Competencia da economía somerxida. Por outra banda, o coidado dos fillos pequenos está, e segue a estar,mal resolto e a falta de mobilidade dalgunhas mulleres é un serioinconveniente. Igual que, na maioría dos casos, o descoñecemento dos 46
  • 46. mercados e o atraso nas subvencións, a pesar do intenso laborpropagandístico por parte das institucións. Superada a fase de posta en marcha do negocio estudáronse tamén osproblemas que xurdían no desenvolvemento da xestión e este foi oresultado: - Déficits formativos en xestión e na profesionalización do seu traballo. - Difícil acceso á formación continua nas cuestións do seu negocio. - O coidado dos fillos pequenos e a dificultade de compatibilizar o traballo coa vida familiar. - Falta de tempo para estar ao día no seu sector. - Xestión do persoal eventual e falta de suplencias. - Dificultades de mobilidade para as mulleres maiores. - A consideración do negocio da muller como un complemento nos ingresos familiares. - A comercialización dos produtos ou servizos. - Alta competencia na economía somerxida. - Competencia desleal de concellos ou deputacións nalgúns casos. - Falta de normativa clara en materia de turismo rural e restauración. - Falta de asociacións empresariais. - Encarecemento de subministros de materias primas. - Nas actividades máis puntuais, a seguridade social resulta moi ríxida. As problemáticas coas que se atopou o equipo analista, tanto no iniciodos negocios como na xestión deles, son trasladábeis no tempo (pasado,presente e, posiblemente, aínda no futuro) e no espazo. As conclusións destes análises articúlanse arredor de tres eixes claros: 47
  • 47. - Formación. - Potenciación do asociacionismo. - Presenza nos ámbitos de decisión e implicación dos poderes públicos. É dicir, os piares sobre os que está construída a nosa realidade social eeconómica. As bases que hai que remover dende o cuestionamento dossupostos e os obxectivos.As pioneiras 48
  • 48. Como se di na introdución, “Galicia é a terra das viúvas de vivos emortos”. Mentres tantos homes galegos exploraban novos horizontesxeográficos na procura do pan, moitas mulleres ficaban a explorar novoshorizontes persoais sen se mover da terra, emprendendo aventuraseconómicas que non estaban incluídas no papel asignado a elas polos rolesde xénero da época e que tiveron ás veces grande éxito e que perdura naactualidade. Estas son as vinte pioneiras rescatadas polo SGI e os seus titulares: - Amalia Méndez Fernández: “O cinema como medio de vida”. - Aurora Liste Forján: “Leiteira de profesión e comunista por convicción”. - Carmen Pérez Gómez: “Muller cunhas dotes comerciais extraordinarias”. - Carmen Pérez García: “Unha armadora con dotes de capitana”. - Celia Rivas Casais: “A primeira camioneira do Estado español”. - Consuelo Liñeira García: “Visionaria, emprendedora, extravertida, dinámica, polifacética e artista”. - Dolores Centeno Soto: “Unha armadora con espírito emprendedor”. - Dominga López de Somoza: “Unha galega emprendedora no Madrid de Carlos II e Felipe V”. - Eugenia Pereira Rodríguez: “Investigadora, precursora, empresaria innovadora”. - Francisca Morán Ramos: “De vocación, mestra”. 49
  • 49. - Isabel Maestre López: “Empresaria enérxica e pioneira no mundo empresarial da comarca da Barbanza”.- Joaquina García García: “O seu enxeño e a súa intelixencia fixérona impermeábel aos tempos difíciles”.- Manuela Carballo Mouzo: “Precursora do comercio de encaixes de Camariñas”.- María de las Mercedes Gil y Acebedo: “Unha das primeiras boticarias de Betanzos”.- María López de Guadalupe: “Muller pioneira en rexentar unha botica”.- María Martínez Otero: “Fortaleza e constancia en épocas difíciles”.- María Dolores Miramontes Mato: “Costureira e defensora de Estatuto do 36”.- Olimpia Valencia López: “Unha xinecóloga adiantada ao seu tempo”.- Paz Parada Pumar: “Primeira médica colexiada”.- Xesusa Prado López: “Tintureira, vermella ata o corazón”. 50
  • 50. 51
  • 51. 52
  • 52. Nos anexos deste traballo inclúense as fichas coas súas historias. Que ocorre no outro extremo? Nótase a influencia da incorporaciónmasiva ás universidades? Pero se falamos da historia, nun traballo que pretende acadar unhaperspectiva histórica, social e económica, convén ter en conta calqueraindicador de avance polo que, no outro extremo, poderiamos colocar asnovas xeracións, ben formadas e nun novo marco lexislativo igualitario,cando menos no plano teórico. Así, tomamos como referencia os testemuñosde empresarias universitarias da investigación que realicei a finais de 2007no marco doutro proxecto europeo, Calíope.Empresarias, universitarias, loitadoras eorgullosas As empresarias entrevistadas adoitan negar unha realidade queprobablemente non perciben, porque elas son creadoras de oportunidades.Será máis doado que che conten os seus erros que as carencias que nondependen delas, como se negaran ao resto do mundo a capacidade dedecidir polas súas vidas. 53
  • 53. Aceptan a entrevista fundamentalmente por curiosidade. Non renegando éxito pero prefíreno achacar a súa decisión a falta de oportunidadesprofesionais. Ningunha delas se arrepinte das decisións tomadas nincambiaría de orientación profesional. Ser empresaria non é unha ocupación,senón unha forma de vida. Son mulleres soñadoras e prácticas, que teorizan pouco e fan moito,que non cren nas receitas máxicas e non paran demasiado no que faltaporque prefiren o que se pode facer. Encontran que a principal dificultade está en aprender que dirixir exestionar é unha carreira de fondo que te dispersa do principal obxectivo daempresa. Dende ámbitos diferentes hai coincidencia na detección decarencias e necesidades que apuntan moi directamente aos plans formativose á rixidez das universidades. Estímulo na detección de necesidades xa que a universidade semella en moitos casos ter vocación de fomentar a carreira funcionarial e de bolseiros permanentes en vez de formar e alentar vocacións profesionais e/ou emprendedoras. Formación en xestión. Achegamento ao mundo da empresa. Percepción de valor sobre as habilidades comerciais. Preparación en habilidades comerciais e mercados. Formación no ámbito lexislativo para a procura, lectura, interpretación e lexislación. Galegas orgullosas ao tempo que “empresarias globais”, case todasdominan idiomas ou afirman non seren “xefas ao uso”. Un novo estilo doque, seguramente, hai moito que aprender. As empresas destas empresarias universitarias son de base tecnolóxica.As entrevistas achéganse no apéndice final e estes son os seus nomes e osseus titulares: - Nanogap, S. L.: Tatiana López del Río o “É difícil pensar en algo do que non oíches falar”. 54
  • 54. - Galicia Dreams: Cristina García o “Ninguén te ensina a ser empresaria”.- Eventyam ingenieros, S. L.: María Baltar o “España é pouco competitiva para crear empresa”. o “Entramos defectuosas na universidade”.- Loroestudio: Rosa Berea o “Hai que saber para dirixir”. o “Despois de catro anos, familiares e amigos aínda non saben explicar a que nos dedicamos”.- Salbia: María Serantes o “Nas carreiras non hai enfoque á vida práctica. Saes completamente perdida”. o “O fracaso é experiencia e aprendizaxe”.- Ximena Enxeñería: María o “Ao principio metemos a pata moitísimo, pero tiñamos claro que non eramos unha ONG”. o “Non nos asusta medrar, pero as mulleres somos máis prudentes, non nos guiamos tanto pola aparencia”.- Interacción: Beatriz Legerén o “As mulleres pasamos demasiado tempo en estado de protoempresarias do que só somos capaces de saír cando consideramos que a empresa funciona”. 55
  • 55. o “A verdadeira aposta institucional debería ser aos tres anos cando a empresa precisa consolidarse”. - Galchimia: Carme Pampín o “Empezamos outra carreira de cero”. o “O perfil emprendedor é necesario, pero non suficiente”.O labor das universidades Na actualidade, as universidades veñen desempeñando un laborintenso no fomento das iniciativas emprendedoras -spin offs- e, dun xeitomáis intenso, no apoio ás universitarias. Destaca especialmente o laborrealizado pola Universidade de Santiago de Compostela coa iniciativaWoman Emprende (http://www.womanemprende.org) que tamén en 2008realizou unha publicación na que se recollen parte das iniciativas que seconsolidaron co seu apoio. Achéganse as fichas no anexo. 56
  • 56. 57
  • 57. Empresarias xubiladas Primeiras biografías recollidas que completan esta primeira fase do “Proxecto de investigación erecuperación da memoria histórica sobre mulleres emprendedoras na provincia da Coruña” co que dende a FEDACEPE se lles quere dar o debidorecoñecemento en vida ás empresarias na actualidade xubiladas 58
  • 58. A recuperación da memoria histórica vén ser xa unha práctica que sevai estendendo a diversos ámbitos da vida económica e social. Así, arecente posta en marcha por parte do Servizo Galego de Igualdade daexposición “Pioneiras”, puxo de manifesto a necesidade de continuar estelabor con empresarias aínda vivas pero xa xubiladas, moitas das calestiveron un importante papel no nacemento e fomento do sector asociativoempresarial de Galicia. O valor da recuperación da memoria histórica é incuestionábel, peromáis aínda o seren capaces de aproveitar todo o saber facer acumuladonestas mulleres que se merecen, ademais do recoñecemento social, aoportunidade de expoñer e compartir as súas experiencias e a súa historia. Completan este traballo as memorias de cinco empresariasexcepcionais coas que nos entrevistamos estes meses: - María Luísa Couceiro Seoane: Dra. en Farmacia e titular do Distrito Farmacéutico de Betanzos. - María Lavandeira Maceiras: dentista autodidacta. - Consuelo Ramos López: o queixo é a súa vida. - Juana Permuy Vilasuso: hostaleira con honores. - Anastasia Pisonero Ramos “Tasina”: empresaria téxtil, creadora de Viriato. No entanto, aínda a risco de volver a “enfadar” á promotora destetraballo, parécenos xusto transgredir as regras con dúas referenciasbiográficas que pensamos que non deben faltar e que non son outras que ada propia Ángeles de la Iglesia e a de Mª Teresa Vidal Gallego, ambas unidaspor máis de 30 anos de historia á fronte das organizacións de empresariasen Galicia. 59
  • 59. MARÍA LUÍSA COUCEIRO SEOANE Dona María Luísa Couceiro Seoane, Dra. en Farmacia e titular doDistrito Farmacéutico de Betanzos, colexiada nº 549, rexenta dende o ano1968 a farmacia do Doutor Couceiro, seguindo deste xeito unha tradiciónfamiliar que se remonta dende principios do s. XVIII. Sita no número 8 darúa Prateiros, da cidade de Betanzos, os primeiros documentos que serecollen da farmacia datan do ano 1714: “Teño documentos en arquivo de1714”. A Farmacia Couceiro leva tres séculos de actividade ininterrompida.Rexida pola mesma familia e emprazada no mesmo lugar, dona María Luísa,aos seus 82 anos, é a oitava xeración, polo que a Farmacia Couceiro seperde no tempo. Como ela di, "empezou cando se empezaron a usar osremedios, as plantas…”. 60
  • 60. Tras o falecemento do doutor Couceiro, a súa viúva, dona EncarnaciónSerrano, licenciada en Xurisprudencia, saca o título de Farmacia e faisecargo de negocio familiar ata a maioría de idade do seu fillo, don FermínCouceiro Serrano. Nado no ano 1862, é avó de dona Mª Luísa e obtén o seutítulo de doutor en 1881: "O depósito do título de doutor custoulle daquela750 pesetas”. Debeu de ser dos primeiros doutores daquela época. Gran profesional,os seus traballos dirixíronse máis cara ao campo da medicina veterinaria einventou a “pomada de fuego”, poderoso revulsivo no campo da veterinaria,que era aplicado ao gando cabalar e vacún en certas enfermidades propiasda raza. Foi premiada en diversas exposicións: Lugo no ano 1896, Xixón en 1899e Santiago de Compostela en 1909. Recibiu tamén unha mención honoríficaen París no ano 1900. O rexistro da devandita pomada estendeuse a México, Cuba,Arxentina... D. Fermín Couceiro tivo 10 fillos, entre os que se atopaba, don JesúsCouceiro Núñez, licenciado no ano 1915. Obtén o seu título en 1917. Os seusremedios farmacéuticos eran elaborados na propia farmacia erecomendábanse por todos os médicos, "prestixiosísimo profesional,entrañábel non só para a súa xente senón para toda a comarca e persoa moiquerida. A xente adorábao". Ao tempo, dona María Luísa Couceiro, sobriña de don Jesús CouceiroNúñez, licénciase en Farmacia e realiza o doutorado en Santiago deCompostela. Os seus tíos eran persoas moi maiores, así que no ano 1952,aproximadamente, comeza a traballar na farmacia. 61
  • 61. En 1967 falece o seu tío, o señor don Jesús Couceiro Núñez, e en 1968dona María Luísa pasará a rexentar a farmacia, continuando coa tradiciónfamiliar xerada ao longo do tempo. Dona María Luísa foi recuperando a esencia do que fora nos seus iniciosa botica: “Encarguei a un ebanista que me fixese unha copia dos anterioresmobles". Paseniño foi recuperando todo o que alí existira, poñéndolles luzaos mobles e mostrando todas aquelas reliquias que tanta historias contiñanno seu interior. Sempre tivo a inquedanza de mostrar aquilo, e que a xente soubese oque alí había e lle desen importancia, por iso decidiu exhibir as pezasantigas: "Puxen todo a exhibir para que se decatasen do que había dentrode casa". Na rebotica poden atoparse numerosas pezas do s. XIX. Poren, ela non deixa de destacar o labor do seu marido, sen o cal nonpodería facer todo o que fixo: "Pasábase o día enteiro dedicado áfarmacia”. A parte de diante é de cerdeira, mentres que a de atrás é decastiñeiro. No establecemento apréciase o gusto neoclásico, cos capiteis daépoca, de cerdeira con ouro de lei, ornamentación formada por madeirasnobres, destacando sobre todo o numeroso "botamen" empregado naelaboración de diversas "formas farmacéuticas“. A beleza dos caixóns e a antigüidade dos utensilios fan dela unhaauténtica farmacia - museo. A día de hoxe, séguense preparando as fórmulas maxistrais de toda avida. Unha fotografía do retrato do seu tataravó, o señor don Cosme AntolínMontañés Crespo, preside o seu despacho, coidado ata o último detalle eque aínda conserva toda a maxia da época. Dona María Luísa é a oitava 62
  • 62. xeración. No establecemento xa se atopa traballando a novena xeración, asúa sobriña, a farmacéutica María Sánchez Martínez. No ano 2001, a farmacia do doutor Couceiro Montañés foi galardoadacoa Medalla de Prata de Galicia. O pasado 4 de xullo foille entregado, polaCámara de Comercio, o título de "empresa centenaria", ao tratarse dunhaempresa tricentenaria, historia dunha longa familia de farmacéuticos queexerceron a súa profesión de boticarios dende o s. XVII. Na cidade deBetanzos foille entregado outro premio. Asemade, conta coa felicitación e recoñecemento por parte da RealAcademia de Belas Artes: "(...) felicitar á doutora María Luísa CouceiroSeoane, propietaria da Farmacia Couceiro de Betanzos, a máis antiga deGalicia e que vén ocupándose deste labor dende principios do s. XVIII, polomantemento do mobiliario e exemplar respecto ás remodelacións feitas nospasados séculos". Actualmente, dona María Luísa segue rexentando a farmacia e contapara o desempeño do seu labor coa súa curmá María José Martínez Couceiro,e coa súa sobriña María Sánchez Martínez, licenciadas ambas as dúas enFarmacia, ademais de co persoal auxiliar da farmacia. Fotografía dunha das vidreiras que podemos atopar no interior da farmacia. Dona María Luíisa no laboratorio 63
  • 63. Exposición de agricultura en 1857 en Madrid. En Primeira edición da farmacopia española Francia, medalla de honor, 1862. Entrega do galardón da Medalla de Prata deGalicia á farmacia do doutor Couceiro Serrano, demans do Ilmo. Sr. don Manuel Fraga Iribarne. Ano 2001. 64
  • 64. MARÍA LAVANDEIRA MACEIRAS María Lavandeira Maceiras naceu o 2 de novembro de 1922 enVimianzo. Aos seus 86 anos destaca pola súa vitalidade. Aos 7 anos aprendeu a ler e a escribir: “Tiñamos un libro para dous",pero non foi ata os 25 anos cando comezou a ir a escola. Os seus pais foronsempre persoas que se preocuparon de axudar aos demais, persoas moivoluntariosas que aproveitando os traballos dos labores do campo utilizabanos produtos que obtiñan do campo para trocalos por outros. Entre as persoas que lle compraban o leite atopábase a mestra da vila,e é a partir de aí cando dona María comeza a ir á escola con 25 anos. Polodía traballaba no monte e pola noite acudía á escola das oito da tarde ásonce da noite. 65
  • 65. Como moitos fogares daquela época, esta era unha casa colaboradora.A mestra non tiña leite, polo que llo facilitaban a cambio de que llesaprendera a ler e a escribir. Era moi importante que dona María aprendesepara poder escribirlle os seus familiares que estaban no estranxeiro (enMontevideo). Asemade o cura facíalles ver a importancia de queaprenderan: "Se non sabedes a doutrina, non vos caso". María vén dunha familia que sempre tivo ideas de futuro. Os seus avóseran persoas moi traballadoras e aforradoras que, en pouco tempo,xuntaron entre os dous 12 reais. O seu avó fundou a casa onde vive, en Baio. O seu padriño comezoucomo dentista en Bos Aires, mentres que a nai realizaba os labores dedentista na comarca. Durante o tempo que exerceron as súa actividade,dona María sempre lles gardou moito respecto aos seus pais, especialmenteá súa nai, á que se dedicaba a mirar o observar, aprendendo do que facíaela. Tras o falecemento da nai, e con todo o que aprendera, María comezoucomo dentista, aos 50 anos, realizando arranxos nos dentes e elaborandodentaduras. Dona María, na súa vida dedicouse a moitos oficios: labores do campo,dentista, recollida de froitos, costureira, palilleira... Sen dúbida foi sempreunha muller todoterreo: “Aprendín a facer moitas cousas porque daquelanon había homes na casa, nada máis que meu pai... Chegaba a hora detraballar no campo, e a cambio de que a xente me axudara, euarranxáballes os dentes”. Ela fixo a súa propia dentadura, sen dúbida, uns dentes perfectos.Entre os seus oficios destacaba o de costureira. En ocasións, e sempredeixando presente o profundo respecto que tiña á súa nai, collíalle amáquina de coser e cosía ás agachadas. Na época do movemento nacional,na Guerra Civil, aprendeu a coser, calcetar, fiar... 66
  • 66. A partir das ovellas, sacaban a lá e de aí facían calcetíns e xerseis. Aos homes que viñan de permiso militar a Baio facíalles calcetíns epanos. Logo, os xefes, a veren aqueles calcetíns de lá auténtica, decidironenviarlle unha carta facéndolle unha petición: ser "madriña de guerra".Naquela época, eran mulleres que colaboraban cos combatentesfranquistas. Tiveron un carácter auxiliar. Cosían uniformes nos roupeiros, servían nos comedores infantís doauxilio social, postulaban pequenas axudas para os militares, visitaban osferidos e os soldados na fronte... Ela non accedeu á devandita petición posto que a política nunca llegustara e non se quería ver inmersa nese mundo. Rexeitou ser "madriña deguerra", pero aceptou encargos para coser panos para os militares.Mandábanlle os panos cortados, para coselos a máquina. Por todo iso lleenviaban cartas de agradecemento. Aos 78 anos comezou a palillar grazas aos cursos que fai o Concello eao día de hoxe segue palillando. Na actualidade, María segue a facer astarefas da casa e a palillar, fiar... Con carácter anecdótico, cómpre destacar a súa faceta de actriz, xaque hai 8 anos comezou con clases de teatro e xa participou nalgunhapelícula. Fotografía antiga da casa Dona Maria cos labores do campo 67
  • 67. Fotografía dos seus avósFotografía familiar Mostra do seu bo facer como palilleira. 68
  • 68. CONSUELO RAMOS LÓPEZ Consuelo Ramos López naceu, no rigor do inverno, o 7 de xaneiro de1939 en Santa Locaia de Branzá, Arzúa. Medrou nunha familia numerosa exa dende moi nena tocoulle axudar á súa nai coa elaboración de queixosartesáns. Ela, a terceira de sete irmáns, é a maior das fillas veuse obrigadaa traballar por necesidade. Dende ben nena desprazábase ás distintas feiras a vender o queixo,ademais de axudar na elaboración e coidado deles. Viviu nunha época naque os homes ían á escola, para posteriormente acudir ao servizo militar,mentres que ás mulleres tocáballes traballar nos labores que xirabanarredor da casa. Aos 18 anos casou e trasladouse a Turces. Aínda non cumprira os 24anos e xa tiña tres fillos cuxa crianza foi quen de compatibilizar co traballoda casa e seguir facendo queixo. Traballou sen descanso para que os seusfillos tiveran a formación que ela non puido ter. 69
  • 69. Tamén nos deixa claro que o seu marido, José Pereira Conde, sempre aaxudou e entre os dous sacaron adiante aos catro fillos: María, Purificación,Benigno e Xosé. Os queixos foron a súa aposta decidida para obter osmaiores beneficios para prosperar: “Tiñamos poucos medios e eu quitáballemoito máis ao queixo que ao leite”. Comezou vendendo os queixos en Santiago de Compostela, nun camiónde feiras: “Viaxabamos na cima do camión”. Como toda a xente que naceuna posguerra e medrou co medo no corpo, aprendeu a repartir beneficiospara obter colaboración: “Tiña que deixarlles uns queixos para que medeixasen pasar”. Na actualidade ten catro netos que levan, como os fillos que sempre aaxudaron e como o resto da familia, a paixón polo queixo no sangue. No relato da súa historia converte as dificultades en anécdotas comocando nos inicios, por mor da inexperiencia, cometeron o erro de mercarunha vaca en Santander que viña tuberculosa. Ao traer aquela enfermidade,contaxiou todo e posteriormente tiveron que facer un labor de saneamento,desinfectándoo de novo. Foi no ano 1985. Fixeron o saneamento completo. Tiveron que limpar, queimar edesinfectar todo para comezar co proceso de novo mercando vacas inglesase alemás. Acudían en grupo a buscalas, e desa maneira resultáballes máiseconómico. As vacas que mercaran estaban todas preñadas. De pasar de ter moi pouco leite, pasaron a ter moito, polo que paraaproveitar este excedente chegaron a facer 58 quilos de queixo diario conleite cru. Pero seguir prosperando esixía cambios. Eran conscientes de que habíaque modernizarse, mellorar o sistema e crear unha queixería. 70
  • 70. Foi en 1980 cando Consuelo Ramos e o seu esposo crean a marcaArquesán, en Murgás, Touro, na provincia da Coruña, con esa tradición quese transmite de xeración en xeración, mantendo a filosofía artesanal quedeu orixe a tan exquisita produción que hoxe goza de denominación deorixe recoñecida en todo o país e, incluso, fóra das nosas fronteiras. No entanto, eran outros tempos e a comercialización era moi dura.Dende a súa casa á estrada tiña que camiñar un quilómetro, “case semprepor un sendeiro de barro”, ata tomar o coche de liña que a levaba aSantiago de Compostela. Moitas veces, o autobús deixaba a estas mullereslonxe da praza de Abastos, e tiñan que subir a dura costa do Castrónd’Ouro, coa rodela e a cesta na cabeza. E recordan con nostalxia: "Aíndacando vou á praza, sempre miro a esquina na que se poñía miña nai avender os queixos, que algunha vez me levaba con ela”, di Benigno Pereira. Pero o traballo tivo recompensa. A boa produción de leite fixo quetiveran importantes ganancias, o que lles permitiu mercar a primeiracámara frigorífica no ano 1986. Paseniño foron medrando e montaron a primeira queixería que foiinaugurada pola Xunta de Galicia, polo conselleiro de Agricultura, no ano1987. O leite ía directamente do teto á queixería. Unha queixería na queten moito que ver o fillo, Nino, que segue mantendo a tradición e é naactualidade un dos propietarios do queixo Bama. Pero o traballo estaba bendicido con algo fundamental: o instintocomercial. Ela quería ao seu queixo de Arzúa, pero co inconformismo dequen busca a perfección, non se deixou de mellorar a súa receita ata crearun queixo excepcional. Confesa ter como único segredo o seu amor a untraballo no que se iniciou cando tan só contaba con 12 anos de idade:“Tenche que gustar o que fas, ademais de ter a responsabilidade de faceloben e non baixar nunca a garda”. 71
  • 71. Foron quen de ir convertendo as dificultades en oportunidades, como ocambio de gando que lles permitiu mellorar a produción para seguirinvestindo e ensaiando novos métodos cos que mellorar a produción: “En 20anos houbo que transformar moitas cousas para poder estar dentro daComunidade Económica Europea”. Hoxe en día os queixos, coa súa etiqueta, distribúense directamentenos camións frigoríficos de Bama. Pero non só innovaron na elaboración. Na Agro Despensa desenvolvenunha auténtica actividade didáctica na que reciben excursións de nenos aosque lles aprenden a facer o queixo, póñenlles debuxos ou realizan xogos.Cada neno fai o seu queixo, ao que logo lles pintan a etiqueta. Cada queixoleva o seu número, polo que se lles envía cando está curado e feito. Por esta Agro Despensa teñen pasado xa máis de 5.000 nenos. Pero nonson as únicas excursións que reciben, xa que tamén os visitan enfermos deConxo, da Escola de Hostalería, etc. Na actualidade, a produción é tal que a obtida entre Consuelo e o seumarido (marca Arquesán), e o seu fillo (marca Bama), constitúe a metadeda produción de todas as queixerías que están inscritas no ConselloRegulador. (2.500 litros diarios / 8 litros = máis de 300 queixos de producióndiaria). O seu queixo só está á venda en tendas especializadas. Distribúese porBarcelona, Palma de Mallorca, Suíza..., pero nunca en grandes superficies.Son un manxar selecto da boa mesa baixo o selo de Arquesán (de AgroDespensa). A marca Bama, a través dun consorcio de queixo tradicional de España,exporta aproximadamente para uns 25 países estranxeiros, chegando inclusoata O Xapón. 72
  • 72. O queixo é a súa vida: “Mentres poida, seguirei facendo queixos”. Entre os recoñecementos obtidos destaca o seu primeiro premio,queixo feito con leite crúa, dado pola Consellería de Sanidade a principiosdos anos 80. Sen embargo, o que máis ilusión lle fixo foi a homenaxe que llebrindou o Concello de Arzúa no ano 2005. Reportaxe publicada en “El Correo Gallego” sobre a cata dos queixos de Galicia. Dende que se presentaron, gañaron sempre. Fotografía dunha das dependencias da Agro Entrega do premio outorgado a dona Consuelo Despensa. pola Consellería de Sanidade. 73
  • 73. JUANA PERMUY VILASUSO Juana Permuy Vilasuso naceu o 3 de xullo de 1938. Dende moi novadedicouse aos labores do campo e da casa, cosía calcetíns dende os oitoanos e lavaba a roupa. A súa traxectoria profesional comezou, hai máis decorenta anos, cunha pequena taberna na que paraban os veciños e ostraballadores da central do Eume. Foi á escola ata os 16 anos e, aos 20, xa estaba casada. A súa familiaabriu unha taberna que ela atendeu compaxinando co nacemento dos seusdous fillos. A axuda na tasca era necesaria para a economía da familia. Naquelestempos vivían regularmente, “pero todo o mundo quería mellorar”. 74
  • 74. Tan só levaba uns meses coa taberna cando, aos dous días de nacer asúa filla máis maior, ardeu todo. Aquela construción de madeira foidestruída nun incendio xunto coa mercadoría, moita dela sen pagar aínda.Ardeu todo. Só quedaron as facturas pendentes de pago. Sen esperalo, Juana e o seu esposo, Antonio Calvo, víronse ante ascinzas do seu local. Quedaran sen nada e acababa de nacer a súa primeirafilla. Pero a forza das persoas que loitan pola vida contra todo impedimentofainas quen de erguérense de entre as cinzas, e pouco despois o canteiroRuibal, o mesmo que fixo as primeiras casas da Estoxa, axudado por Vence,comeza a levantar a casa de pedra, por encarga de Domingo de Peizás e oseu fillo, Antonio. Alí, Juana abre un negocio no que combina a tenda deultramarinos co bar. Estivo dous anos pagando a mercadoría que ardera no incendio,paseniño, mentres facía o almacén e posteriormente a casa, a primeiros dosanos 60. Na taberna había perfumaría e mercería. De feito, a primeiratelevisión da zona puxérona eles e polas tardes xuntábase alí a xente. O bar foise facendo casa de comidas, mesturando a arte para a cociñade Juana coas troitas e os reos do Eume, facendo tamén cocido, requeixo,freixós... De aí, Juana pasa aos primeiros banquetes de voda, para o queconta coa inestimábel axuda de Maruja de Ruibal e da familia. Eranbanquetes como festas de patrón, tal e como se reflectía en fotos dos anos60, que quedaron como testemuño. Chegan os anos 70 e constrúese o primeiro comedor con capacidadepara 150 persoas, o que favorece que aumente a fama e o prestixio, tantoen banquetes como en comidas á carta, e que esixe ampliar as instalaciónscun novo salón de case 500 metros cadrados. 75
  • 75. Medraba a demanda e a xente desprazábase ata alí.Foi das primeiras mulleres da zona en sacar o carné de conducir.Juana conta dende o ano 1997 co apoio do seu xenro, Rogelio LópezLoureiro, encargado da xestión e proxección do negocio, quen actualmentepasou a tomar a testemuña da dirección do negocio. Prodúcense novas e sucesivas reformas das instalacións: aparcadoiro,beirarrúas, xardíns... Todo sempre dende os dous piares que constitúen oéxito do negocio: por unha banda, o desexo de facer un restaurante digno efermoso e, por outro, o traballo diario de Juana, cun equipo humano queleva con ela máis de dúas décadas. Todos estes factores levarán a que se inaugure no ano 2001 o HotelFraga do Eume. No ano 2005 volve a ampliar a oferta para banquetes eeventos, poñendo outro salón, contando na actualidade cunha capacidadede 500 prazas. Das cinzas do seu comezo, Juana creou un restaurante, Casa Peizás, eo Hotel Fraga do Eume. Tres salóns, cafetería e un restaurante á carta(mencionado xa dende hai dous anos na Guía Michelín) conforman asinstalacións deste marabilloso complexo. Hoxe en día segue activa: guionista de teatro, pandereteira nun grupo,viaxes... Participa na vida cultural e social da Capela. Goza participando enactos populares e culinarios, como por exemplo o día que fixo callos para700 persoas. Dona Juana recibiu ao longo da súa traxectoria profesional a Medallade Bronce de Galicia, no ano 2001, o Premio Nacional de Gastronomía deRadio Turismo e o Premio ao labor de toda unha vida (Concello de Lalín),entre outros. Recorda orgullosa como a xente que estivo alí volve. Aqueles nenosque no seu día celebraron a súa comuñón, volven pasados os anos a 76
  • 76. contratar a súa voda: “Despois de 20 anos aínda se seguían a lembrar dorequeixo que comeran na súa comuñón“. Salón anos 70 Salón anos 80-90 Hotel Fraga do Eume, inaugurado no ano 2001 Entrega do premio outorgado a dona Consuelo pola Medalla de Bronce de Galicia, no ano 2001 Consellería de Sanidade. 77
  • 77. TASINA PISONERO RAMOS Coñecida como "Tasina", Anastasia Pisonero Ramos nace no ano 1929en Villalón de Campos, Valladolid. Estudou en Vigo, onde chegou con nove anos. Alí estivo no colexio dasCarmelitas ata os 16. Posteriormente, trasládase a Pontevedra. E alí,cursando unhas materias de Maxisterio, é onde coñece o seu marido. Casou con 21 anos, pero xa estaba exercendo de mestra en Tui. O seu marido, Viriato, procedía dunha familia modesta. El tiña uncomercio de confección en Pontevedra cun tío seu, pero ao casarindependízase e a parella decide poñer un comercio en Ordes. Eran coñecedores das feiras que había alí, pero tamén sabían que nonhabía nada de comercio, e consideraron que sería unha boa idea establecero negocio naquela comarca. Aquela idea empresarial causou revolución nazona. A forma de levar o negocio era innovadora e o escaparate erainmellorábel. 78
  • 78. Comezaron coa súa etapa de fabricantes a partir da compra dunhamáquina e a contratación de dúas rapazas para que Tasina as dirixise.Propuxéranlle dar clases particulares, pero preferiu seguir os pasos do seumarido, e así naceu a combinación entre comercio e produción. Quería chegar a medrar o suficiente como para satisfacer toda ademanda que vían que ía xurdindo. Por aqueles tempos, 60 prendasparecíalles unha loucura. Foi o paso definitivo cara ao traballo automatizado.Tasina esixíase a ela mesma, e transmitíao á súa xente. Sempre foi unha persoa con moita iniciativa. Co afán de atopar novascousas non dubidaba en viaxar a sitios como París ou Alemaña para coñeceros avances do sector noutros países. Non tiña ningún inconveniente en ir aoestranxeiro a mercar maquinaria. "O primeiro ‘eslabón’ foi o primeiro cliente; logo correuse a voz e veutodo rodado". Había moitísimos pedidos e chegou a ter ao redor de 500empregados. Un numeroso cadro de persoal no que as mulleres sempresuperaron aos homes. A demanda de man de obra para a empresa causou unha auténticarevolución na comarca. As mulleres da zona, naqueles tempos, case nonsabían as primeiras letras e levaban unha vida moi dura no campo. Amaioría tiñan unhas mans tan rudas que era moi difícil adestralas para untraballo máis delicado: “Para elas foi unha liberación, ata o punto de quepreferían vir tamén os sábados porque nas súas casas as obrigaban a ir aocampo, e non querían”. A empresa Viriato, resultou como unha escola para as persoas que alítraballaban, e sempre se sentiu responsábel dos seus traballadores. TantoTasina como o seu marido coñecían a todos persoalmente: “A el 79
  • 79. encantáballe incentivar a aqueles que lle respondían ben", conta Tasina.O que na actualidade é Viriato, S. A., foi unha escola para moitísima xente. Tasina sempre foi unha persoa moi versátil no seu traballo, e tanto seencargaba da mostraxe coma dos provedores ou do persoal. Ademaisrealizaba viaxes para ver os avances que había en países como Escocia,Alemaña e Italia, e para traer materia prima. A súa meta a seguir foi que o home se sentise como unha muller máisno gremio téxtil. Dalgún xeito adiantouse aos tempos da igualdade. A xente naqueles tempos respondía moi ben no seu traballo: “A ordechegou soa, foime moi fácil dirixilos. A orde xeraba orde". Tratábase dun colectivo que non tivera sorte na vida, e que ante aoportunidade que se lles brindou, dérono todo. O patrimonio humano enViriato foi moi importante: “Se non fose por esta xente e a súa forma defacer, Viriato non existiría". Había bo ambiente e moita colaboración.Chegaron a facer 5.000 prendas diarias. O lema de Viriato era “Vendemos moito porque vendemos barato, evendemos barato porque vendemos moito”. Tasina ten nove fillos. O primeiro con 22 anos e o último aos 43.De xeito anecdótico, lembra que nunha ocasión un dos seus clientes, candoTasina estaba embarazada, díxolle: "Aquí hai produtividade por todos oslados". Conta tamén que espertaba malestar entre as amas de casa, porquepara elas as mellores empregadas eran as rapazas, e estas se encontrabantodas empregadas por Tasina na súa fábrica. Dona Tasina foi recoñecida como filla adoptiva de Ordes, e co Escudode Ouro de Pontevedra (sen ser galega). 80
  • 80. Na actualidade goza da compañía dos seus fillos e dos seus 18 netos,cos que se entende á perfección. 81
  • 81. ÁNGELES DE LAIGLESIA DAVIÑA Nacida en Gondomar, provincia de Pontevedra, a súa infancia pásaa enSantiago de Compostela, e con escasos oito anos trasládase á Coruña,cidade que verá a súa evolución como muller e empresaria. Sendo estudantecoñece o que será o seu marido, pai dos seus tres fillos e socio no ámbitoprofesional durante toda a súa vida. No ano 1955, con 17 anos, comeza asúa traxectoria empresarial no sector de hostalería, na empresa do seuesposo a churrería Irmáns da Barreira, aínda que non é ata o ano 1959 candoempeza a pagar o equivalente á actual "licenza fiscal" pola actividade de"alimentación" (grupo de Masas Fritas), e que lle permitía adquirir materiaprima por ela mesma. En 1961 aparece xa como co titular co seu esposo do Café Atalaya, unhistórico da cidade da Coruña situado nos céntricos Xardíns de Méndez 82
  • 82. Núñez, e tamén como co titular do Café Terminal, situado na mesmalocalización dende 1963 ata 1974. A partir de 1983, o Atalaia trasládase doemprazamento orixinal á zona de Elviña, e segue rexentándoo ata 2005, anono que se xubila, aínda que siga sendo a súa titular. É no ano 1983 cando, pola súa traxectoria persoal e profesional, échamada para formar parte das listas electorais municipais e será elixidacomo concelleira pola Coruña, cargo que mantén ata o ano 1995, e asumesucesivamente as delegacións de xardíns, iluminación e turismo. No ano 1988 decide diversificar a súa actividade e monta un salón depeiteado, Mayuly, aínda que a súa actividade principal seguirá sendo ahostalería, chegando a ter un cadro de persoal de 28 empregados. Paralelamente ás súas actividades profesionais e familiares, xa dendeprincipios dos anos 60 participa activamente no ámbito asociativo,organizando e colaborando en diferentes congresos empresariais eimpulsando a creación de todas as asociacións de empresarias de Galicia,incluída a federación autonómica. No ámbito do asociacionismo iníciase ao redor de 1961 comorepresentante provincial do Sindicato Vertical polo grupo de Masas Fritas,formando parte nesas mesmas datas da sección económica deste e sendovogal nacional. Máis adiante, en maio de 1971, convócase dende o Sindicato Vertical avarias empresarias para ser fundada a Asociación Española de MulleresEmpresarias (ASEME), da que será nomeada vicepresidenta. No ano 1973 foinomeada presidenta. Acolléndose á nova Lei de asociacións de 1977, rexistra e inscribe osestatutos da Asociación de Empresarias da Provincia da Coruña (a primeira 83
  • 83. das asociacións provinciais que o leva a cabo), o cal fará posíbel que asoutras asociacións provinciais se poñan en marcha. Con esta nova lei póñense en funcionamento as asociacións sectoriaise, no seu ámbito sectorial, será a primeira muller membro da Asociación deHostalería, membro do seu comité executivo e da súa xunta directiva,constando inicialmente no seu Libro de Socios como membro número 13.Hoxe en día aparece como número 1. En 1983, utilizando como base o local da Asociación de Hostalería,impulsa a actualización dos estatutos da Asociación de Empresarias, quepasa a ter a súa denominación actual, Asociación de Empresarias da Coruña(AECO), e intégrase na Confederación de Empresarios da Coruña comoorganización sectorial en 1985. Ángeles será presidenta de AECO ata o ano2007, pero continúa vencellada á entidade como membro da xuntadirectiva. O 27 e 28 de abril de 1989 celébrase na Coruña, o I Congreso Galego deEmpresarias, coa presidencia da Condesa de Fenosa e a asistencia depersoeiros como o presidente de a Xunta de Galicia, don Fernando GonzálezLaxe, así como diversos conselleiros e o alcalde da Coruña, don FranciscoVázquez. Nese congreso, a instancias de Ángeles como presidenta de AECO,acórdase a constitución e posta en funcionamento da Federación deEmpresarias de Galicia. Constará na súa creación como presidenta enfuncións ata a asemblea constituínte do ano 1991, ano no que FEGA pasa aser membro da Confederación de Empresarios de Galicia. Máis adiante,Ángeles será presidenta electa de FEGA dende marzo de 2000 ata marzo de2006. En 1991 é elixida membro contador do comité executivo da CEC, eactualmente é membro da súa xunta directiva. Nese mesmo ano, pasa a 84
  • 84. formar parte do pleno da Cámara de Comercio, Industria e Navegación daCoruña, ata hoxe en día, e posúe nesta a presidencia da Comisión deTurismo. No ano 2006 pon en marcha un novo proxecto asociativo, a FederaciónProvincial de Asociacións Comarcais de Empresarias, Profesionais eEmprendedoras da Coruña (FEDACEPE), entidade na que esta muller, xabisavoa, mantén unha enerxía infinita e continúa apoiando o labor dasempresarias e difundindo entre as mulleres a cultura emprendedora da queela é un bo exemplo. 85
  • 85. 86
  • 86. 87
  • 87. MARÍA TERESA VIDAL GALLEGO “Charo” para os seus amigos e a “empresaria” para moitos. Viguesaorgullosa e comprometida, de forte carácter e ademáns señoriais, visionarianos grandes temas e esquecediza nas “pequenas cousas”, dona Charo, comocase todo o mundo a chama, naceu no ano 1926 e é nai de cinco fillos. 88
  • 88. Charo é unha muller impaciente, como adoitan ser as persoas de granaltura intelectual e cultural, pero soubo compensar esa impaciencia cunhainmensa capacidade de reflexión e persuasión. Comprende as circunstanciaspero non as quere entender: quere cambialas. Pódese dicir que se iniciou na actividade empresarial dun xeito unpouco accidental. Tras cursar estudos de Bacharelato universitario, o seudesexo de estudar Ciencias Exactas veuse truncado por non existir esacarreira na comunidade autónoma galega. O seu pai, home adiantado paraos seus tempos, decide, sen embargo, non enviala lonxe por temor que casee quede noutra cidade e ela decide estudar Maxisterio e no tempo libreaxuda na empresa familiar, Santiago Vidal Gimeno, S. A., fundada no ano1912, dedicada ao subministro de material eléctrico por miúdo e a tallereléctrico. No ano 1942 incorpórase definitivamente á empresa, onde desenvolveun dos seus principais talentos: a capacidade de relación, encargándose dasrelacións públicas, licitacións, concursos e relacións cos provedores.Visionarios e pioneiros, son os primeiros en empregar a fluorescencia nailuminación pública e conseguen facer toda a instalación eléctrica tanto nafábrica piloto coma na primeira factoría de Citroën en Vigo. Dende o ano 1955, no que nace a súa primeira filla, compaxina astarefas do fogar co seu traballo na empresa. Sempre di que, dende ese ano,non volveu ir ao cine pola tarde. Considérase unha pioneira no campo da igualdade, xa que, se benprocede dun sector profundamente masculinizado no que as mulleres,especialmente neses anos, non tiñan moita cabida, sempre foi ben tratadapolos seus compañeiros, tanto de profesión como das diferentes entidadespúblicas e privadas coas que trataba, con respecto e amizade, sentíndosesempre como unha máis. Ela sabe ben do que fala, xa que foi a única mullerna directiva nacional da Asociación de Mayoristas de Material Eléctrico, así 89
  • 89. como unha dos primeiros membros da Confederación de Empresarios dePontevedra, xunto con outra muller, Mª del Carmen Alonso Casás,procedente da industria do vidro. Nestes anos, a empresa foi evolucionando, centrándose máis no sectorprivado, na distribución por xunto e abandonando o taller eléctrico. Foi aprimeira en conseguir que o Concello de Vigo aceptara avais como fianzanas licitacións públicas en lugar da entrega de cartos en efectivo quequedaban depositados en caixas de caudais, igual que foron os primeiros enconseguir para os provedores de Citroën – que se estaba a instalar na cidade- liñas de créditos especiais. Dende hai 20 anos, gran parte do seu esforzo está vencellado coaasociación de empresarias que preside dende a súa Fundación. Dándolleesta asociación a maior satisfacción ao acadar a baixa maternal para asmulleres traballadoras, que salvaban así un importante escollo para a súacontratación por parte do empresariado e conseguindo que esta baixa seaplicara na comunidade autónoma galega un ano antes que no resto doEstado. Tamén traballou dende sempre pola defensa do traballador autónomo,continuando neste campo co labor xa iniciado polo seu pai, xunto con outrostraballadores do sector do metal. Este labor concretouse na súa presenza nopasado ano na sinatura, xunto co ministro de Traballo, Jesús Caldera, erepresentantes de sete organizacións nacionais de traballadores autónomos,entre elas Caype, do anteproxecto do Estatuto do Traballador Autónomoantes do seu paso a Cortes. A pesar da súa xubilación, dona Charo segue sendo na actualidadeunha persoa activa nos ámbitos de representación e decisión: - Membro fundador da Confederación de Empresarios de Pontevedra (CEP). 90
  • 90. - Presidenta da Asociación Provincial de Empresarias de Pontevedra (APE).- Presidenta da Asociación de Comerciantes e Autónomos de Pontevedra.- Vicepresidenta da Federación de Empresarias de Galicia (FEGA), onde foi presidenta ata o ano 2000.- Vicepresidenta da Organización de Mujeres Empresarias y de Gerencia Activa (OMEGA).- Presidenta de Comercio Interior da Cámara de Comercio, Industria e Navegación de Vigo.- Vicepresidenta da Federación Provincial de Comercio de Pontevedra.- Vicepresidenta da Asociación de Comerciantes de Vigo.- Delegada na provincia de Pontevedra da Federación de Autónomos de Galicia (FEAGA).- Presidenta da Asociación de Mayoristas de Material Eléctrico da provincia de Pontevedra (ASOMATEL) Galicia-Sur.- Presidenta da Fundación Galega da Muller Emprendedora (FUGAME).- Medalla de Prata de Galicia no ano 2000.- Viguesa distinguida no ano 1997. 91
  • 91. 92
  • 92. 93
  • 93. As historias das pioneirasPertencentes á mostra “Pioneiras” recollidas polo Servizo Galego de Igualdade a principios de 2008 94
  • 94. 95
  • 95. 96
  • 96. 97
  • 97. 98
  • 98. 99
  • 99. 100
  • 100. 101
  • 101. 102
  • 102. 103
  • 103. 104
  • 104. 105
  • 105. 106
  • 106. 107
  • 107. 108
  • 108. 109
  • 109. 110
  • 110. 111
  • 111. 112
  • 112. 113
  • 113. 114
  • 114. Empresariasuniversitarias Proxecto Calíope 115
  • 115. Nanogap, S. L. Nanogap céntrase na fabricación de clústeres cuánticos atómicos ecomercializa catro categorías de produtos, nanopartículas de magnetita eclústeres de prata, de platino e de ouro. As nanopartículas demagnetita/maxemita son partículas por debaixo dos 10 nanómetros con moiboas propiedades ferromagnéticas. A vantaxe competitiva da base tecnolóxica de Nanogap radica nodesenvolvemento dun método propio de produción dos clústeres, froito dolabor de investigación desenvolvido polo grupo de nanotecnoloxía da USC, eque os seus promotores catalogan como sinxelo, eficaz e barato. Osclústeres, fronte ás nanopartículas, son de menor tamaño o que implica quepara lograr o mesmo efecto é necesario unha cantidade menor departículas, ademais de que este reducido tamaño permite alcanzar lugaresque son de difícil acceso para as nanopartículas. Segundo os responsábeisdeste proxecto, e de acordo cos datos da Fundación Nacional para a Cienciade Estados Unidos, o sector da nanotecnoloxía alcanzará no ano 2015 o valordun trillón de dólares. Tatiana López del Río “É difícil pensar en algo do que non oíches falar” Ten 27 años, é química e adora a súa profesión e o seu traballo.Tatiana ten un espírito emprendedor que non naceu na universidade, onde apráctica totalidade de profesores o relatores procedían do ámbitoacadémico. Non tivo exemplos nin contacto co sector industrial. Onde si tivo “sorte” foi no proxecto de fin de carreira que sedesenvolveu nunha empresa e que contribuíu a que, a finais de 2005,empezara a fraguarse Nanogap, que se fixo realidade grazas ao apoio,formativo e moral de programas específicos de formación empresarial comofoi, no seu caso, o programa Empresa Concepto impulsado pola Universidadede Santiago de Compostela. Tras un ano de preparación, Nanogap iniciou a súa actividade ensetembro de 2006 co obxectivo de converterse nunha empresa referenteneste sector de futuro. 116
  • 116. Tatiana pensa que a formación emprendedora ten que empezar nocolexio, que as mulleres teñen que aprender a sentirse cómodas asumindopostos directivos e que a palabra “ambición” ten que pasar a formar partedo seu vocabulario habitual. A súa motivación persoal non é o diñeiro, senón o propio reto dacreación e consolidación da empresa e o desenvolvemento da súa profesión.En dous ou tres anos quere duplicar o cadro de persoal e non comprende apalabra fracaso que, en todo caso, consideraría unha aprendizaxe e un novopunto de partida. Nanogap é unha empresa internacionalizada e con vocación global. Osseus clientes están en Europa, polo que a súa estratexia comercial inclúe apresenza habitual en feiras e congresos en Alemaña, Inglaterra (onde xaparticipou como conferenciante) e NanoSpain, que é o punto de encontro dananotecnoloxía española. A empresa está participada por Unirisco e Uninvest, pero o 40% doaccionariado está en mans de mulleres e ten actualmente un cadro depersoal de sete persoas que Tatiana dirixe coa axuda dun recentementeincorporado xerente comercial para cuxa selección se tiña “certapreferencia” en que fora home: unha “pequena cesión” na procura decompetitividade. Nese sentido comenta, e máis a modo de anécdota como se fose unreto que no fondo lle divirte, que cando están nunha feira, os clientes seachegan a ela máis na procura de información, e ao xerente cando aintención é claramente “de negocios”. Pero só é unha “primeira reacciónsen efectos secundarios”. No día a día, entre os dous co dirixen os proxectos de I+D repartíndoseas áreas de clientes/empresas e desenvolvementos de I+D. Os obxectivos da empresa apuntan ao mercado americano, en esperapor pura cuestión loxística, no que “só teñen un competidor”, e á conquistade novos sectores no ámbito das empresas de materiais. Para iso precisanmedrar e contan trasladarse en breve a unha nave nun polígono industrialpreto de Santiago de Compostela, mentres se preparan para unha segundaentrada de capital de 500.000 euros para a mellora de equipamento conreactores de 50 e 100 litros. Así de sinxelo! 117
  • 117. Tatiana fala de “pinturas anti-mofo” con aplicacións en cascos debarcos (que abaratarían os custos de mantemento), de “pinturasantiapantallamento magnético” que permiten diminuír o efecto dasradiacións nos móbiles (para o que xa manteñen conversas con Nokia) e deaplicacións no campo da medicina en “material antimicrobiano”, que podeir dende os gorros ata o instrumental. A súa vocación é innata e anterior a este proxecto porque xa pensabainiciarse coa súa propia empresa, pero a oportunidade desta patente alevou a un proxecto da maior envergadura. Recoñece que “a transición da idea á empresa” é difícil e, no seucaso, destaca como principais puntos fortes o alto grao de motivación, asorte de estar acompañada por un equipo de profesionais e, con especialcariño, os antecedentes familiares nun avó empresario que probablementefavoreceu o apoio dos seus pais. Galicia Dreams Terceiro premio da sexta edición do Concurso de ProxectosEmpresariais Innovadores da USC, este proxecto está promovido por CristinaGarcía e Gonzalo José Vázquez, arquitectos especializados en urbanismo, epola licenciada en Dereito Dolores Lojo. Galicia Dreams é unha consultorapara posíbeis investidores en arquitectura para a reestruturación rural concarácter sustentábel. O seu servizo abarcaría a elección dun solar,realización do proxecto de rehabilitación ou de nova obra, desenvolvementoe mantemento da obra. Os promotores utilizarán o método inglés BREEAM,totalmente novo en Galicia, xa que, segundo sinalan, nesta comunidade nonhai métodos de análise ambiental para arquitectura sustentábel e outilizado é un dos máis prestixiosos no ámbito mundial. Cristina García “Ninguén te ensina a ser empresaria” Unha empresa diferente, fresca, innovadora nos obxectivos e nasformas, que “tenta proporcionar unha relación natural entre as persoas e omedio combinando as últimas tecnoloxías con métodos tradicionais”. Édicir, metodoloxía, materiais, enerxía alternativa e métodos saludábeis. 118
  • 118. A súa estratexia consiste na integración de valor engadido a custosalcanzábeis. Galicia Dreams, S. L., é unha empresa formada por dousarquitectos galegos con experiencia en Inglaterra e Países Baixos,respectivamente, unha avogada-economista galega con experiencia enEuropa e un grupo de colaboradores a nivel local e internacional. Cristina fai arquitectura en Galicia, Dolores (avogada) xestiona dendeZaragoza e Gonzalo ocúpase do mantemento da web dende Barcelona. Sonunha empresa real que domina o espazo virtual para dirixirse a un mercadoglobal e multi-idiomático. A vocación empresarial de Cristina e Dolores ten antecedentesfamiliares nos sectores da pedra e do téxtil e buscaron acompañamentoespecializado para perfilar o seu plan de empresa a través do programaEmpresa Concepto. Cristina é arquitecta que xa traballaba como autónoma dende os 25anos exercendo a súa profesión. Completou a súa formación cun máster enHolanda que lle deu unha perspectiva diferente e innovadora que trasladoua Galicia Dreams. Opina que as tan publicitadas axudas ao emprendemento teñen máisde publicidade que de axudas, aínda que o proxecto Galicia Dreams acadouaxuda do Igape e foi cualificada como “Iniciativa empresarial de basetecnolóxica” (IEBT). Na empresa traballan os tres socios e actualmenteteñen unha empregada. Cre que aínda está mal visto que unha empresaria sexa muller e quehai factores que inciden especialmente como a maior incidencia do medo aofracaso e a desprotección social e económica. Máis receptiva a falar da súa profesión que da empresa, quizais polasúa característica virtual que incide nun menor sentido corporativo,manifesta carencias no período formativo porque “ninguén te ensina a serempresaria”. Cre que, ademais de deseñar mecanismos para o fomentodunha actitude emprendedora, sería necesario incluír nos períodosformativos unha preparación específica, especialmente no ámbito daxestión. 119
  • 119. Outra das limitacións é a falta de apoio económico porque as ideas, acapacidade e a decisión, non serven de nada sen diñeiro. EVENTYAM INGENIEROS, S. L. Eventyam Ingenieros, S.L. é unha empresa de carácter tecnolóxicoconstituída en xullo de 2005. Está formada por un grupo de traballomultidisciplinar, integrado por enxeñeiros de telecomunicación conexperiencia en radiocomunicacións, telemática, ICT, proxectos chave enman, e por doutores en Física cunha longa traxectoria en investigacióncientífica sobre telemetría, campos electromagnéticos e as súas aplicacións. En conxunto forman unha organización quen de ofrecer e achegar aosseus clientes servizos e solucións en canto á verificación dos requisitos de“seguridade”, “funcionalidade” e “integración de sistemas” dende o puntode vista das TIC e a “compatibilidade electromagnética”. Diríxese ao sectorpúblico, sanitario, industrial e laboral con solucións de enxeñería a medidasoportadas nas tecnoloxías de información e comunicacións. María Baltar “España é pouco competitiva para crear empresa” “Entramos defectuosos na universidade” Primeira galega que se graduou en electrónica en Caracas en 1977,onde marchou con 1 ano. A súa voz denota firmeza e un certoautoritarismo, suavizado polo acento de Venezuela que aínda conserva.Volveu hai 15 anos e no ano 1992 aínda se percibía o rexeitamento directoás mulleres no seu ámbito profesional. María xa era empresaria en Venezuela, onde co dirixía co seu homeunha empresa de son e audio e, como empresaria, ten moito que contar,pero é no ámbito formativo onde dá unha visión que enriquece o obxectivodeste dossier. A súa promoción formou parte dun plan universitarioexperimental con criterios europeos que estaba dirixida por un filósofo. 120
  • 120. O obxectivo era que non se podía ser “analfabetos modernos”, poloque si tivo formación económica (micro e macro) e unha importanteporcentaxe en humanidades. Os dous primeiros anos recibiron formación entécnicas de estudo e comprensión e preparación para ter un sentido críticona elección de lecturas sobre o enfoque que adoptaba o libro. Aprenderon ainterpretar e descubrir que, incluso os de análise matemática e de cienciaspoden ter un mal enfoque que implicaría unha aprendizaxe con “erros deconcepto”. Durante a carreira participou na posta en marcha dun laboratorio deradiocomunicacións para unha empresa. No proxecto participaban 87profesores e só dúas eran mulleres, pero a excepcionalidade radicaba nunequipo integrador xa que proviñan de 23 nacionalidades diferentes. A pesar dos seus antecedentes, María completou a súa formación enEspaña cun curso de “creación de empresas TIC” da EOI na Coruña, en 2004. Foi docente na universidade con 21 e 22 anos, impartindo clases aalumnos de máis de 25, grazas a unha opción do propio plan de estudoscomo “axudantes de preparadores universitarios”. De entrada afirma que“non hai machismo”, aínda que na práctica cotiá si percibe a miúdo unrexeitamento que vai dende o director de obra ata o peón electricista. Os seus fillos son tamén “emprendedores”, pero ela cre que non é poloseu exemplo, senón que hai que ter un perfil. Móstrase convencida de que“ser empresaria é unha nova carreira” e que en España a xestión e o día adía son moi complexos. Lembra que na súa etapa de empresaria enVenezuela, as asesorías compartían a responsabilidade coas persoasresponsábeis da empresa de todo o que se asinaba. Ser empresaria, independentemente do sector, non só é producir xaque a xestión implica un alto grao de dispersión, o que se agrava cosconstantes cambios normativos e os múltiples frontes abertos que xeranestrés e inoperancia: “España é pouco competitiva para crear empresa”. Eventyam Ingenieros, S. L., está formada por varios socios pero aempresa lévana dúas mulleres e, aínda que durante anos elas tiveron o 50 %do capital, quedaron excluídas do ámbito de moitas axudas institucionais. 121
  • 121. As súas críticas diríxense tamén ao propio sector empresarial, ondedetecta unha profunda carencia no ámbito asociativo e na falta de culturacorporativa derivada dun individualismo acérrimo e esaxerado, e a unconcepto da competitividade mal entendido que leva, en ocasións, á faltade ética. “A solución non ten receita”. Tería que empezar en primaria porque“entramos defectuosos na universidade”, e con deficiencias para traballarcoa linguaxe. “Aínda lembra como o director da súa tese de doutoramentoxustificaba as súas faltas de ortografía porque “sempre ía ter unhasecretaria”. Destaca tamén que non saben traballar dentro da normativa nin coassúas fontes nos boletíns oficiais. Non amosa unha especial complicidade coas colegas empresarias dosector nas que aprecia unha certa tendencia a condutas manipuladoras,aínda que por outra parte as xustifica polo machismo do seu ámbitoprofesional que obriga a utilizar tácticas para se impoñer. Continuando coa “non receita”, as responsabilidades apuntan ásinstitucións de goberno, de onde cre que teñen que partir pautas claras conobxectivos e ferramentas ben definidas. Loroestudio Defínense como un estudio de deseño e comunicación creativamultiplataforma que, dende Ferrol, compiten no ámbito das TIC condeseños e desenvolvemento de contidos e aplicacións para dispositivosdixitais 2.5 e 3G, pocket PC, televisión interactiva e web. Presumen con orgullo, e con razón, de seren provedores oficiais de i-mode e contidos flash para Movistar. Forman parte de Movilforum, damesma operadora, o que, segundo contan na súa web, garante o apoiotécnico e a calidade nas súas aplicacións, tanto empresariais como de ocioou mensaxería multimedia con fins publicitarios. 122
  • 122. Defínense como o primeiro estudo galego que desenvolve contidos paraa televisión dixital interactiva para o que teñen establecidas relacións conoperadoras de cable e satélite e con outros provedores de contidos para atelevisión interactiva. Rosa Berea “Hai que saber para dirixir” “Despois de catro anos, familiares e amigos aínda nonsaben explicar a que nos dedicamos” De entrada, tamén afirma que “non hai diferencia de xénero”. Iniciaron a actividade en 2004 e na actualidade, ademais dos socios,teñen dous empregados (aclara que no proceso de selección presentáronsemenos mulleres) Estudou Enxeñería Técnica Naval porque en Ferrol non había moitoonde elixir e a súa profesión foise definindo nos cursos posteriores dedeseño gráfico e flash live para móbiles. Non estudou por vocación e os estudos non conseguiron motivala. Nosector naval a presenza das mulleres é practicamente inexistente: só eran15 ou 20 mulleres na súa promoción, e todos os relatores convidados erando ámbito académico. A única experiencia próxima ao mundo empresarial durante a súaetapa universitaria foi a empresa “xúnior” a través da que realizarontraballos para un cliente do sector naval. Rosa ocúpase fundamentalmente da xestión da empresa que, na súaopinión, é en si mesma un proxecto para o que ninguén te prepara. Tenclaro que “hai que saber para dirixir”, algo que non se aprende nauniversidade, aínda que “agora pode que se fomente algo na formaciónprofesional”. O socio encárgase dos mercados porque “é máis extravertido”,mentres ela se sente máis eficaz na dirección e xestión. Non é moipartidaria das “charlas”, aínda que foi superando a súa percepción negativae ela mesma ten participado como relatora nalgunha ocasión. 123
  • 123. A súa actividade redúcese nos veráns, o que, na actualidade,aproveitan para “planificar” apoiándose en servizos especializados externosde consultoría estratéxica. En poucos anos a empresa ten unha estabilidadee un crecemento sustentábel que podería ser maior “se a Administraciónapostase dun xeito máis efectivo pola formación en TIC”. Transcorridoscatro anos dende o inicio de actividade de Loroestudio, “os familiares eamigos aínda non saben explicar a que nos dedicamos”. Responde, aínda que con certo titubeo, que un dos principaisobxectivos coa empresa é o diñeiro: “Por que non?”, para explicar acontinuación que non quere unha empresa moi grande, entre outras cousas,porque non quere perder “o control”. Rosa séntese máis segura falando da empresa que de si mesma: “Nonson unha xefa ao uso”. Reprégase momentaneamente nunha timidez quedesaparece en canto os clientes entran de novo na conversación, contandocon orgullo como valora Telefónica Móbiles a capacidade creativa edinamismo de Loroestudio ou como, no último concurso que gañaron,competían cunha empresa moito máis grande de Madrid. “O fracaso? Pódese dar, pero con entusiasmo... quizais volvería aempezar”. Aínda que parece non querer verse a si mesma como xefa, segundo elaé marcar pautas e métodos, como socia de Loroestudio, ten neste momentoa presidencia da recen creada Asociación TIC de Ferrol Terra, eprobablemente integrarase na Asociación de Empresarias Aecofe. Salbia Salbia, Seguridade e Hixiene Alimentaria inicia a súa actividadeempresarial en febreiro de 2005, sendo cualificada como ILE (IniciativaLocal de Emprego) polo Concello de Santiago de Compostela. Estápromovida por dúas licenciadas en Bioloxía Molecular e Biotecnoloxía quedeciden encamiñar a súa vida profesional no campo da seguridade e hixienealimentarias. O obxectivo de Salbia é promover na industria alimentaria a cultura daxestión en seguridade e hixiene nos alimentos que manipulan para controlar 124
  • 124. e minimizar os posíbeis perigos (físicos, químicos e microbiolóxicos) queexisten neste sector. María Serantes “Nas carreiras non hai enfoque á vida práctica. Saescompletamente perdido” “O fracaso é experiencia e aprendizaxe” Remataron a carreira en 2001, e enfocáronse rapidamente ao mercadode traballo, pero “non lles gustaba o que había” polo que optaron pormarcar o seu propio rumbo profesional. “Nas carreiras non hai enfoque á vida práctica. Saes completamenteperdido. Agora o vexo e é básico”. Pode que os antecedentes familiares lles influíran, pero buscaronformación específica nun curso de planificación empresarial do Igape eoutro no seu ámbito específico de microbioloxía alimentaria. O seu proxectofoi cualificado como iniciativa empresarial de base tecnolóxica (IEBT) e oinicio da súa traxectoria empresarial veuse a miúdo acompañada dunhapregunta: “E sodes as dúas soas?”. Teñen claro o seu mercado, pequenas e medianas empresas do sectorda alimentación e a hostalería e os seus obxectivos, que reforzan conalianzas estratéxicas como a externalización dos procesos de laboratoriocoa universidade. María cre que hai aspectos que aínda resultan raros na muller, e queactúan como limitacións, como a ambición. Fala rápido, con enerxía, cunentusiasmo contaxioso. Ten 31 anos e un fillo de sete e, aínda que di que“no folleto todo é moi bonito”, si hoxe en día puidese elixir, non deixaría aempresa. Nos seus obxectivos non fala de diñeiro, pero quere montar o seupropio laboratorio porque “o beneficio o leva a universidade”. A súaplanificación a medio prazo implica un investimento próximo aos 30.000euros e a contratación dunha persoa para o laboratorio, polo que planifica atransformación en sociedade mercantil porque pode facilitar o acceso arecursos de financiamento a través das axudas oficiais. 125
  • 125. María mantén o mesmo nivel de entusiasmo cando se lle pregunta polasúa motivación persoal, ao que contesta coa mesma asertividade: “Saberque é nosa e gañar diñeiro, por que teño que ir de ONG?”. O fracaso é“experiencia e aprendizaxe. Aquí a cultura é mala. Se pecho a empresa,non fracaso” e reivindica a palabra ambición que, nas mulleres, adoita terconnotacións negativas. Afirma que hai un descoñecemento total do que é unha empresa e quea formación debería iniciarse no bacharelato. É fundamental ter algunhanoción de contabilidade, saber diferenciar préstamo de crédito, entenderde intereses, saber facer unha declaración. Quizais pola influencia que ten na súa actividade, non comprendecomo na formación universitaria non se aprende a ler a lexislación, nincomo a universidade pode continuar tan afastada do ámbito empresarial,tan descoñecedora dos mercados e do trato cos clientes. María tivo a sorte de encontrarse con Uninova, porque “da facultadesaes en bragas”. Cre que o retardo non afecta só ao ámbito universitario,senón que é cultural e que seguir a falar de emprendedores é unha actitudereactiva cando o que se precisa é unha estratexia: “A empresa xera ideas”. Ximena Enxeñería “Ximena inicia a actividade en Lugo en 2002, constituída porprofesionais do sector ambiental avalada dende a Universidade de Santiagode Compostela, a través de Unirisco e Uniemprende, e a Fundación CEL. Oenfoque innovador da empresa introduce novas tecnoloxías de traballo naxestión do medio natural e valoran o coñecemento de linguas estranxeiras,de xeito que a empresa ten capacidade de comunicación en seis idiomas. O proxecto empresarial foi cualificado como iniciativa de basetecnolóxica pola Xunta de Galicia, a Asociación Nacional de CentrosEuropeos de Empresas e Innovación Españois e recibiu premios da FundaciónCEL e da Universidade de Santiago de Compostela. Ximena ten unha forte compoñente de I+D con proxectos apoiados pologoberno autonómico en “fotointerpretación automática da imaxe dixital” eo deseño dunha “metodoloxía para a valorización dos recursos naturais e opatrimonio cultural”. 126
  • 126. María “Ao principio metemos a pata moitísimo, pero tiñamos claroque non éramos unha ONG”. “Non nos asusta medrar, pero as mulleres somos máisprudentes, non nos guiamos tanto pola aparencia”. Tras estudar Enxeñería de Montes, Eva, María e Isabel constituíron aempresa en 2002, quedando só Eva e María a partir de 2005. Os iniciosprofesionais non eran doados xa que unha muller-enxeñeira-forestalresultaba un combinado de difícil asimilación. Como en tantos outros casos, a súa inspiración empresarial non vén dacarreira senón da súa participación no programa Erasmus que levou a Maríaa Alemaña e a Isabel a Italia, onde percibiron novas opcións que superabano “enfoque cuadriculado no medio natural” que por entón imperaba nestepaís. Detectaron unha interesante oportunidade no sistema de informaciónxeográfica cun software de código aberto e lanzáronse á aventuraempresarial. Foi entonces cando cambiou a actitude dos clientes porque xaeran elas as que asumían a responsabilidade do seu traballo. A seren empresarias aprenderon sobre a marcha, igual que a tratar cosbancos porque non lles serviu de moito a linguaxe algorítmica usada poloseconomistas en cursos específicos para aprender a negociar. Coas oitopersoas que teñen no cadro de persoal na actualidade, elas seguen a facer otraballo comercial porque nin María nin as súas socias son “mulleres deoficina”, aínda que na etapa inicial tiveron que afrontar o ámbito daxestión. Non presume de ser especial, aínda que cre que habitualmente “oshomes son máis botados para adiante”, pero que ten moito de cultural.Gústanlle os cursos de autoestima que se fan actualmente ás mulleres dorural e pensa que igual non viñan mal no ámbito universitario, perorecoñece que para levar unha empresa tampouco serve todo o mundo. 127
  • 127. “Ao principio metemos a pata moitísimo, pero tiñamos claro que noneramos unha ONG”. Cre que a ambición é importante pero que precisa unplan, que non pode dirixir a túa vida. Que é boa para mellorar, para nonconformarse, pero sería moi feliz con menos horas de traballo, unharemuneración digna e un equipo de traballo equilibrado: “Non nos asustamedrar, pero as mulleres somos máis prudentes, non nos guiamos tanto polaaparencia”. Encontra moitas carencias na formación universitaria, que se resiste asuperar os estereotipos e segue de costas á realidade empresarial. Na súavisión, ten un peso importante a súa experiencia no exterior e non entendecomo, sendo un dos países máis regulados, non se fala de lexislación nascarreiras. Entre as súa recomendacións está a necesidade de seguir estudando eformándose e viaxar, no que pon especial énfase: “Hai que saír antes edespois. Os galegos temos moito que avanzar”. María ten 34 anos e é unha metralleta de entusiasmo. Cando falamoscon ela, está iniciando unha nova empresa persoal coa súa recen estreadamaternidade. Tal vez porque procede dunha familia emprendedora, afrontaeste novo reto coa mesma ilusión innovadora que a empresa xa que, xuntoco seu marido, indagan con fórmulas de conciliación aínda non moiimplantadas. Interacción Beatriz Legerén “As mulleres pasamos demasiado tempo en estado deprotoempresarias do que só somos quen de saír candoconsideramos que a empresa funciona” “A verdadeira aposta institucional debería ser aos tresanos, cando a empresa precisa consolidarse” Interacción é unha empresa consolidada, pioneira por vocación noámbito das TIC e o audiovisual cando aínda non existían en Galicia, e que 128
  • 128. ten latente outro proxecto empresarial que vai iniciar unha andadura en 3Dno mercado dos xogos. Beatriz é unha amante do saber. Estudou Xeografía e Historia,especializándose en Arte Clásica e Museoloxía. Fixo un MBA enadministración de empresas e cursos específicos de xestión audiovisual. Conestes antecedentes, Beatriz afirma: “Montei a empresa porque era unhaignorante”. Di que quería facer algo pola súa conta, explorar o ámbito das novastecnoloxías (que daquela eran certamente “novas”), pero que tampoucohabía moitas oportunidades no mercado de traballo. Pensou que o que facíapara outros o podía facer para si mesma, pero non era tan sinxelo. Non seten unha empresa se non se é empresaria, hai que ter “vocación e aguantea partes iguais e estar disposta a moitas renuncias”. A súa elección foi unha bomba dentro da familia: “Muller e empresariaera algo que non entendían”. A comprensión veu máis tarde, sobre todo porparte do pai, co que comparte o seu carácter emprendedor. Opina que a actual persistencia institucional en fomentar vocaciónsemprendedoras precisa enfoque e conta, a modo de anécdota, o caso dunamigo que, xa cumpridos os corenta, decidiu seguir a súa vocaciónempresarial e foi rexeitado en catro programas de emprendedores polascanas. Para Beatriz, o fracaso “é experiencia e capacidade de mellora”.Defende que “a verdadeira aposta institucional debería ser aos tres anos,cando a empresa precisa consolidarse e empezas a ser consciente daevolución de emprendedora a empresaria”. É nese momento cando hai quereforzar con formación e asesoramento. Fala amodo, sen artificios, coa harmonía que precisan as verdades e assentencias. Inimiga das culpas, tampouco desculpa as responsabilidades quetodos temos que asumir, incluída a falta de corporativismo das mulleres queestamos excesivamente dispersas. Defende a ultranza o necesidade dun sistema asociativo efectivo paraa nosa realidade de pemes e micropemes e a renovación dos plans deformación universitarios que non inclúen exemplos de mulleres que contena súa experiencia. Aínda que non o expresa directamente, pensa que oreforzamento do liderado feminino precisa dunha atención especial, que un 129
  • 129. exceso de humildade mal entendida nos fai pasar demasiado tempo noestado de “protoempresarias” do que só somos quen de empezar a saírcando consideramos que a empresa funciona. Á súa imaxe silenciosa e “case tímida” choca coa súa traxectoria deretos e éxitos que se aprecia con só dar unha paseo pola web da empresa.Apostou hai moitos anos por unha Film Commission Virtual que pretendíacolocar a Galicia como un plató privilexiado no mundo do cine e quesorprendeu fóra, pero non atopou o respaldo preciso para a súacontinuidade porque se adiantou aos tempos cando o audiovisual galegoaínda non era nin un soño. Pero, como ela mesma di, ser empresaria é vocación e aguante apartes iguais, e reinterpreta a insatisfacción como motor de cambio. Naactualidade imparte clases de teoría e técnica da comunicación televisiva eprodución en novos medios na facultade de Comunicación Audiovisual, enPontevedra, onde tenta transmitir aos estudantes o enfoque práctico eindependencia de pensamento para que poidan facer fronte a unharealidade dura e competitiva. Sorpréndese, pero non se frustra, cando llesencarga un traballo e o primeiro que preguntan é: “Cantos folios e cal tenque ser o índice?”. A súa resposta non é menos sorprendente: “Ti verás oque consideras que eu teño que ler”. Na actualidade, Beatriz reinventa o concepto de conciliación xa que,ademais da empresa actual e un novo proxecto en fase de lanzamentoparticipa activamente no clúster do audiovisual: é a presidenta daAsociación Galega de Empresas Dedicadas a Internet (EGANET) e formaparte da xestora para a formación do Clúster Galego das TIC. Dá charlas,organiza actos e cursos, asume responsabilidades que non lle correspondena consegue encontrar tempo para tomar un café, soñar novos proxectos oumanter esta conversación sobre a súa experiencia. GalChimia GalChimia é a empresa española líder no eido da química orgánicasintética. Proveen ás industrias química e farmacéutica de servizos desíntese a medida, investigación baixo Contrato e Desenvolvemento de 130
  • 130. procesos, poñendo á súa disposición un equipo de profesionais expertos emantendo en todo momento unha estreita comunicación e asegurando unhaestricta confidencialidade a todos os niveis. A súa misión é “ofrecer unha boa química” e fomentar unha culturabaseada no traballo en equipo, o respecto, a honradez, o compromiso e oservizo, tanto cos seus colaboradores coma cos clientes. Carme Pampín “Empezamos outra carreira de cero” “O perfil emprendedor é necesario, pero non suficiente” Galchimia naceu en 2001 co apoio de Unirisco e na actualidade ten 24persoas no cadro de persoal, “todos doutores e doutoras”, afirma conorgullosa responsabilidade empresarial a súa propietaria. O proxecto xurdiuda vocación emprendedora dun dos profesores do grupo de investigación, undeses casos non habituais no ámbito universitario de persoa inqueda eemprendedora que na actualidade segue a ter unha participaciónminoritaria no accionariado da empresa, pero non participa no seudesenvolvemento. Neste momento, a “doutora Pampín” está de baixa por maternidadepero en seguida devolven a chamada para avisarte de que ela se vai poñeren contacto para acceder á entrevista. E Carme chama e préstase atransmitir a súa experiencia, é xenerosa co tempo que neste momento estámarcado polo ritmo da súa filla de seis meses, un tempo novo que priorizaeste novo reto. Fala con cariño dos inicios pero “o día a día da empresa é outra cousa”e as decisións dos administradores chocan coa falta de visión realista dosaccionistas promotores, polo que tiveron a habilidade de aprender a separaros ámbitos de participación na empresa. Un paseo pola súa web non é apta para profanos. A conversación conCarme convéncete de que son “empresa de referencia”, tal e como elesmesmos se presentan. Pero Carme préstase a falar “da súa actualprofesión”, a que lle fai botar en falta a de investigadora pero coa queasume novos retos de responsabilidade sobre as persoas que traballan “no 131
  • 131. seu equipo”. Considera como un dos seus obxectivos máis importantes, o deser quen de sacar o mellor perfil persoal e profesional da súa xente. Ninguén lle fomentou o espírito emprendedor porque os plans deestudo non están enfocados á industria. É doutora en química orgánica peronon atopou aplicación práctica na carreira, nin sequera un enfoque naindustria farmacéutica. Incluso na actualidade non teñen moitacolaboración das universidades, xa que non facilitan a difusión das ofertasde emprego cando necesitan novas contratacións. Carme tamén comenta o inexistencia de referencias e formación ánormativa durante a etapa universitaria e a herdanza cultural dunha timidezmal entendida nas mulleres. Baseándose na súa experiencia, afirma que “o perfil emprendedor énecesario, pero non suficiente”. Que se precisa unha formación específicapara emprender esta carreira de fondo. O fracaso... “un fito máis, unreforzo. A vida é así”. Non teoriza, acepta e deseña solucións. Asume orisco e rexeita a actitude paternalista que percibiu na maior parte dosdocentes durante a carreira. Necesitan seguir medrando e bota en falta unha maior efectividade naspolíticas institucionais, sobre todo na falta de infraestrutura que precisan asempresas. A política de subvencións ten que adoptar enfoques máisproactivos para poder responder ao dinamismo das empresas. Teñenmercado e queren ir por el. Persoalmente, a motivación de Carme apunta á satisfacción por facero que lle gusta. Conta con orgullo como un dos seus primeiros clientes oscontratou despois de visitar as súas modestas instalacións iniciais trascomprobar que non estaban na universidade porque iso aseguraba acapacidade de resposta. Fai especial fincapé na capacidade de dirixir, de delegar, derelacionarse. Bota de menos unha asociación de empresas spin off e a faltade profesionalidade das asesorías. Non lle asusta o éxito. É unha creadorade solucións que se sente satisfeita polos retos emprendidos. 132
  • 132. Asemprendedoras da USC:WomanEmprende 133
  • 133. 134
  • 134. 135
  • 135. 136
  • 136. 137
  • 137. 138
  • 138. 139
  • 139. 140
  • 140. 141
  • 141. 142
  • 142. 143
  • 143. 144
  • 144. 145
  • 145. 146
  • 146. 147
  • 147. 148
  • 148. 149
  • 149. 150
  • 150. 151
  • 151. Realizada a solicitude da Federación Provincial de Asociacións Comarcais, Empresariais, Profesionais e Emprendedoras (FEDACEPE) A Coruña, setembro de 2008 152