Сэдэв:Монголын соёл
МОНГОЛЫН СОЁЛ ГЭДЭГ БОЛ БАЙГАЛИЙН ЭРС ТЭСУУР АМЬСГАЛД НҮҮДДЭЛЛЭН ОРШИЖ АМЬДАРСААРИРСЭН НҮҮДЭЛЧДИЙН СОЁЛЫН ӨВ УЛАМЖЛАЛ БОЛО...
 Гэрийн хана, тооно, хаалга, үүд зэрэгхэсгүүд боловсорч нарийсан нүүж тээхэд бүртохиромжтой байжээ.Эвхмэл хана, дугаригто...
 XVl зуунаас эхлэн хаад, ноѐдын дунд томхэмжээний өргөө гэр дэлгэрч байжээ. Наймба арван таван тэрэмтэй (ханатай) ихөргөө...
 XV-XVl зууны үеийн монгол хүмүүсийнхувцас хунарын талаар түүхийн мэдээбаримт тун ховор үлджээ. Гэвч XVll зууныэхээр Монг...
 Баян ядуугийн ялгаа хүмүүсийн хувцсандбас тусгалаа олж байжээ. Баян чинээлэгхүмүүсийн дунд хятад торго, дурдан, ангийнүн...
 Монгол хүмүүсийн ууж идэх зүйл мөн лурьдын адил голдуу мах, цагаан идээбайжээ. Таван хошуу малын ашиг шимийгэдэлж хэрэгл...
магнай дээрээ ямхын төдий үлдээж, жижиггэзэгтав тавьж гөрдөг байжээ. Өмнө зүгийнмонгол бүсгүйчүүл бол нялхын үсээавахгүйгэ...
Үүнд эцгийн онцгой ямба, овог овгоорооураг барилдах ѐс, овог төрлийн өшөөавах ѐс ч хүчтэй хэвээр байсан ажээ. Тэрч байтуга...
 Монголчуудын заншилд шарын шашингүн гүнзгий нөлөөлж, баян ядуу хүмүүсийнхэв ѐс хоорондоо ихээхэн ялгаатай болсонбайна. Н...
БИЕ ДААЛТ: 5Сэдэв:Манжийн эрхшээл дэхмонгол гүрэнБэлтгэсэн: СМ-1 ангийн оюутанЭ.Нансалмаа
 Нийгмийн бүтэц, давхраажилт:Манжийн эрхшээлийн үед Монголыннийгмийн давхраажилт улам тод болсонюм. Ерөнхийдөө нийгэм нь ...
хантааз өмсдөг ноѐд юм. Шар феодал гэдэг нь БогдЖивзундамба болон Жалхаз хутагт,Ялгуусан хутагт (Засагт ханы), БэгэрНомун...
тушаалд лам хуваргуудыг хэлдэг юм.Эдгээр тамгатай хутагтын өмчид Халх 4аймгийн нийт малын 10 хувь нь байсанюм. Богд Живзун...
гүнгүүдийн хөвгүүдийг гутгаар тайж,тэргүүн тайжийн хөвгүүдийг дөтгөөрзэргийг тайж гэдэг байв. Ард ангийг дотор нь хамжлаг...
Эд нар засаг ноѐн эзэндээ биеэрээажиллах бүтээгдэхүүний болон мөнгөналба төлөх үүрэгтэй байв. Албат гэдэгнь их журганаас н...
хамгийн ихээр нэрвэгдсэн бүлэг байсан.Иймээс тэд Манжийг эсэргүүцсэнтэмцэлд хамгийн өргөн оролцогчид байв.XlX, XX зууны за...
Нийгмийн бүтэц давхраажилтандхэрмэл, цагаачин, гэрийн боол зарц нарзохих хувийг эзэлж байлаа. Хэрмэлгэгчид нь хот суурин г...
Эдгээрээс гадна 100 мянгаар тоологдохлам хуврагууд нь нийгмийндавхраажилтын нэгэн бие дасан бүлэгболж байжээ. Лам нарын да...
Монголын
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Монголын

1,757 views

Published on

Монголын түүх

0 Comments
3 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,757
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
6
Actions
Shares
0
Downloads
30
Comments
0
Likes
3
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Монголын

  1. 1. Сэдэв:Монголын соёл
  2. 2. МОНГОЛЫН СОЁЛ ГЭДЭГ БОЛ БАЙГАЛИЙН ЭРС ТЭСУУР АМЬСГАЛД НҮҮДДЭЛЛЭН ОРШИЖ АМЬДАРСААРИРСЭН НҮҮДЭЛЧДИЙН СОЁЛЫН ӨВ УЛАМЖЛАЛ БОЛОНТҮҮНД СУУРИЛАГДСАН СУУРИН СОЁЛ ИРГЭНШЛИЙНХЭВ МАЯГ ГЭЖ ЕРӨНХИЙД НЬ ТОДОРХОЙЛЖ БОЛОХЮМ.XV-XVl зууны монголын соѐл XV-XVl зууны үеэс монголчуудын аж ахуй хэвзаншилд урьдынхаасаа онцын өөрчлөгдсөнзүйл төдий л гарсангүй.Тэдний дунд нүүдэлчинмалчдын аж байдал, хэв заншил нэлэнхүйдээноѐрхсон хэвээр байжээ. Монголчуудын үндсэн орон байр мөн л эсгийгэр хэвээр байсан боловч XVl зууны үедгэрийн төрх, хэлбэр, хэмжээ эртний үеийнхээснэлээд өөрчлөгдөж бараг одоогийнх шиг болжиржээ.
  3. 3.  Гэрийн хана, тооно, хаалга, үүд зэрэгхэсгүүд боловсорч нарийсан нүүж тээхэд бүртохиромжтой байжээ.Эвхмэл хана, дугаригтооно гарч гэрийн шовх орой нь одоогийнхшиг бөмбөгөр болж иржээ. Гэхдээ энэ үзэгдэл нь монголчуудын дунднэгэн зэрэг түгээмэл болсонгүй, харинхүмүүсийн нийгэмд эзлэх байр байдал, өмчхөрөнгийн ялгаанаас болж орон сууж нь чдотроо их ялгаатай байсан юм. Унь, тооно,хана, хаалганаас буюу гэрийн үндсэн хэсгээсбүрэлдсэн тохилог гэр голдуу мал хөрөнгөтэйчинээлэг хүмүүсийн дунд дэлгэрч байсанажээ. Харин ядуу доорд харц ард, малчин болцээж гэр, хатгуур, жовгон гэх мэтийншовоохой, овоохой хэлбэрийн орон сууцыгөргөн хэрэглэж байжээ.
  4. 4.  XVl зуунаас эхлэн хаад, ноѐдын дунд томхэмжээний өргөө гэр дэлгэрч байжээ. Наймба арван таван тэрэмтэй (ханатай) ихөргөөнүүд монгол хаадад байсан мэдээсурвалж бичгүүдэд дайралддаг. Монголынтом өргөө гэрүүдийн загварыг сүүлийн үеболтол байсан Абатай сайн ханы Баруунөргөөний байдал төрхөөс мэдэж болно. Тэрөргөөг XlX зууны эцсээр үзсэн А.Позднеевынбичсэн нь: “Абатайн өргөө нь Монголчуудынердийн гэр зөвхөн тоглоом шиг харагдахааргадаад талаасаа тийм гайхалтай том ажээ.”Абатайн өргөөнд 300 хүн багтдаг байсан гэжярилцана гэжээ.
  5. 5.  XV-XVl зууны үеийн монгол хүмүүсийнхувцас хунарын талаар түүхийн мэдээбаримт тун ховор үлджээ. Гэвч XVll зууныэхээр Монголын өмнөд талын нутгаарявсан Мин улсын түшмэл Сяо Дахэнийажиж тэмдэглэснээс үзэхэд энэ нутгийнмонголчууд <дээд, доод, үгүй цөм> уртнарийхан ханцуйтай, нудрагатай дээлөмсөж байжээ. Дээлэнд мөн жижиг хажлагагаргаж, барс, ирвэс, халиу, булга, минжзэргийн амьтны үнэт үсээр эмжиж байсанбайна. Голдуу булганы үсээр хийдэг, хоѐрмөр рүү унжуулан өмсдөг <дэвүүр>хэлбэртэй <зах> гэдэг тусгай нөмрөгбайжээ.
  6. 6.  Баян ядуугийн ялгаа хүмүүсийн хувцсандбас тусгалаа олж байжээ. Баян чинээлэгхүмүүсийн дунд хятад торго, дурдан, ангийнүнэт арьсаар хийсэн гоѐмсог хувцас нэлээддэлгэрч байжээ. 1640 оны Монгол-Ойрадынхуулинд торгон дээл, булган ба үендах, барс, ирвэс, сувь, халиу, хярс, үнэгзэрэг амьтны арьсаар хийсэн хувцасхунарын тухай дурдсан байна. Иймэрхүүхувцас хунар мөн XVl зууны үед ч байсанбуй за. Монгол хүмүүс морь унаж намнахадтохиромжтой нимгэн ултай гутлыг эр эмгүйөмсдөг байжээ. Малгай гутал зэрэг хувцасхунарын зүйлийг цөм бүсгүйчүүл оѐж хийдэгбайжээ.
  7. 7.  Монгол хүмүүсийн ууж идэх зүйл мөн лурьдын адил голдуу мах, цагаан идээбайжээ. Таван хошуу малын ашиг шимийгэдэлж хэрэглэх арга ажиллагаа хожууүеийнхээс төдий л ялгаагүй байсан аж. Үхэр,хонь, ямааны сүүгээр тос ааруул, хуруудхийж байснаас гадна иссэн айргаарзаримдаа гурав, дөрөв дахин нэрж хатууархи, арз, харз, гаргадаг байсан байжээ. Тэр үеийн монгол хүмүүс нүүр царайгаазасаж тордох талаар бас анхаарч байсантухай зарим нэгэн мэдээ байдаг.Монголчуудын үсээ хяргаж, мөн зарим ньүсээ баруун мөр рүүгээ унжуулдаг байсангэнэ. Эрчүүд нь үсээ тайруулан хусаж
  8. 8. магнай дээрээ ямхын төдий үлдээж, жижиггэзэгтав тавьж гөрдөг байжээ. Өмнө зүгийнмонгол бүсгүйчүүл бол нялхын үсээавахгүйгээр урт ургуулж арван хэдэн хэсэггөрж толгойгоо тойруулан унжуулдагзаншилтай байсан байна. Харин хадамдочиж эхнэр болохдоо хоѐр салаа гэзэггөрдөг байжээ. Мөн чихээ нүхэлж алт,мөнгөн ээмэг, сүйх зүүж байснаас гаднахуруундаа бөгж зүүдэг байсан байна. Монголчуудын хэв заншилд эртнийовгийн байгууллын ѐс журам, бөөмөргөлийн шүтлэг бишрэл ихээхэннөлөөтэй хэвээр байсны дээр, тухайн үеийнзан суртахуун, дэглэм журам мөн XVl зууныэцсээс эхлэн аж байдлын үлдэгдэл нэлээдхэмжээгээр хадгалагдан үлдсэн байжээ.
  9. 9. Үүнд эцгийн онцгой ямба, овог овгоорооураг барилдах ѐс, овог төрлийн өшөөавах ѐс ч хүчтэй хэвээр байсан ажээ. Тэрч байтугай баян чинээлэг хүмүүсийн дундүхэгсдийг оршуулахдаа эдэлж явсан эдхэрэгсэл, мал, татвар, эхнэр, зарцыг чхамт булдаг хойллог гэдэг бүдүүлэг ѐсбүрэн устаж үгүй болоогүй байжээ.Хойллоглох ѐсыг зөвхөн XVl зууны эцсээрхориглосон ажээ. “Оршуулж булшлах, алжхөнөөх хэрцгий байдал нь” шарын шашнынөлөөгөөр өөрчлөгдсөн болохыг СяоДахэн мөн ажиж тэмдэглэсэн байна.
  10. 10.  Монголчуудын заншилд шарын шашингүн гүнзгий нөлөөлж, баян ядуу хүмүүсийнхэв ѐс хоорондоо ихээхэн ялгаатай болсонбайна. Ноѐд дээдсийг хүндэтгэх хэв хуульулам нарийсч байсан бөгөөд түүнийг сахижмөрдүүлэх талаар олон төрлийн цааздүрэм бий болжээ. Гэрт ороход хүртэлхатуу дэглэм журмыг дагаж мөрдөж байв.Ноѐд, тайж, дээдэс гэрт орохдоо эсгийүүдний зөв талаар, харц ард бол бурууталаар нь заавал орох ѐстой байсан базөрчигчдийг торгодог байжээ.
  11. 11. БИЕ ДААЛТ: 5Сэдэв:Манжийн эрхшээл дэхмонгол гүрэнБэлтгэсэн: СМ-1 ангийн оюутанЭ.Нансалмаа
  12. 12.  Нийгмийн бүтэц, давхраажилт:Манжийн эрхшээлийн үед Монголыннийгмийн давхраажилт улам тод болсонюм. Ерөнхийдөө нийгэм нь феодал, ардгэсэн хоѐр анги бүлэгт хуваагдаж байв. Феодал гэдэг нь түүхийн шинжлэхухааны нэр томъѐо юм. Монголынноѐд, эзэд өөрсдийгөө феодал гэж хэлжбайгаагүй. Феодал гэгдэх нийгмийн эрхдархтай бүлгийг монголын түүхэнд Харфеодал, Шар феодал гэж үздэг билээ.Хар феодал гэдэг нь өөрсдийгөөБатмөнх даян хааны отгон хүүГэрсэнзийн удамчир, залгамчирууд гэжүздэг аймаг, хошуу захирч төрийн тамгабарьдаг мандах төрийн жинсотго, тогосны өдтэй малгай, хаан төрийнхар
  13. 13. хантааз өмсдөг ноѐд юм. Шар феодал гэдэг нь БогдЖивзундамба болон Жалхаз хутагт,Ялгуусан хутагт (Засагт ханы), БэгэрНомун хан, Егүзэр хутагт, Ялгуусанхутаг (Сэцэн ханы), Зая Баньдидхутагт, Эрдэнэ баньдид хутагт, Чинсүжигт Номун хан, Нар банчин, Эрдэнэмэргэн ноѐнт хутагт, Шива ширээтхутагт, Наран хутагт, Хамба хутагтнарын тамгатай 13 хутагт Дилавхутагт, Мандшир хутагт, Говийн догшинноѐн хутагт, Хүүхэн хутагт, Орлой ноѐнхутагт нарын 100 гаад тамгагүй хутагт(Шавруун), цоржоос дээш мяндаг
  14. 14. тушаалд лам хуваргуудыг хэлдэг юм.Эдгээр тамгатай хутагтын өмчид Халх 4аймгийн нийт малын 10 хувь нь байсанюм. Богд Живзундамбын хувьд адууүхэр, тэмээ хонь бүгд 40744 толгойбайсан бол 1864 онд 890200 толгойболжээ. Тайж нар хэмээгдэх нийгмийн нэгбүлэг байв. Үүнд: Чингисийн удмынтайж нарыг ойр төрлийн тайж, ХасарБэлгүдэй нарын удмынх нь харъяаттайж, бас “Авга”, “Онниуд” хэмээн малхөрөнгө цөөн өөрийн хамжлага ардгүйтайж нар байсан зарим сурвалжидэдгээрийг “Хохь” тайж гэж хэлсэнбайдаг. Манжийн төр Хан болон Чинвангийн хөвгүүдийг тэргүүн тайж, Жүнван бэйлийн хөвгүүдийг дэд тайж, Бэйс,
  15. 15. гүнгүүдийн хөвгүүдийг гутгаар тайж,тэргүүн тайжийн хөвгүүдийг дөтгөөрзэргийг тайж гэдэг байв. Ард ангийг дотор нь хамжлага,албат, шавь гэсэн бүлгүүдэд хуваажүздэг юм. Хамжлага гэдэг нь Их монголулсын үед эсгий туургатнаас эзлэх хувьболж соѐрхогдон очиж харъяатноѐндоо хамжиж дэмжиж явах үүрэгтэйардууд байв. Харин Манжийн төр Монгол ноѐдван, гүнгүүдийн цолны эрэмбээр ньдээд тал нь 60 эр (өрх) хамгийн доодзиндааны тайжид 4 эр (өрх)-ийгхамжлага болгон өмчлүүлсэн ардуудюм.
  16. 16. Эд нар засаг ноѐн эзэндээ биеэрээажиллах бүтээгдэхүүний болон мөнгөналба төлөх үүрэгтэй байв. Албат гэдэгнь их журганаас ноѐдод хамжлагахуваан олгоод илүү гарсан айл өрхийн18-60 насны 150 эрийг сум гэдэг зохионбайгуулалтанд хамруулан данслажулсын хамжлага болгосон ардууд юм.Эдгээр нь Манжид залгуулах, өртөө,харуул, цэргийн алба, татвар зэрэг 27нэр төрлийн албыг гүйцэтгэх үүрэгтэйучир “албат ард” гэгдэх болсон. Албатард Манжийн албанаас гадна хошуунынутагт оршин амьдрах учраас засагноѐнд бас алба төлдөг учраас хамгийн
  17. 17. хамгийн ихээр нэрвэгдсэн бүлэг байсан.Иймээс тэд Манжийг эсэргүүцсэнтэмцэлд хамгийн өргөн оролцогчид байв.XlX, XX зууны зааг үед сум ардын тоо21015-д хүрсэн байна. Шавь гэдэг нь1639 онд Түшээт хан Гомбодоржийнотгон хүү Занабазарт Равжун сахилхүртээхэд аав нь түүнд өөрийн хамжлагаардуудаас 108 хүүхдийг, мөн ах нар (3ах) нь 30 өрхийг шавь болгож өгснөөршавь ард гэдэг нэртэй болсон бөгөөдулмаар тэд Богдын Их шавь гэгдэж XlXзууны сүүлч үед их шавийн тоо 56000болжээ. Шавь ард нь лам шавь, харшавь гэсэн 2 янз байв.
  18. 18. Нийгмийн бүтэц давхраажилтандхэрмэл, цагаачин, гэрийн боол зарц нарзохих хувийг эзэлж байлаа. Хэрмэлгэгчид нь хот суурин газар бараадан, урцовоохой барин сууж, айл амьтанд түлээхөрөөдөх, ус түлш ойртуулж өгөх зэргээрхүнд тус хүргэснийхээ төлөө олсонюмаараа амь зууж, нэг газраас нөгөөдхэрэн тэнүүлчлэн явагчид юм. Харинцагаачин гэдэг нь хөдөө нутгийн хоосронядуурагчид айлын хойно, өмнө явж аягатараг, сүү олж амь зуугчид юмаа. Гэрийнбоол гэгчид нь олзлогдогсод инжиндирэгсэд, худалдагсад, ялд унагсад (засагноѐд хамжлагуудаас, худалдах бэлгэлэхявдал байжээ)-ыг хэлдэг байв.
  19. 19. Эдгээрээс гадна 100 мянгаар тоологдохлам хуврагууд нь нийгмийндавхраажилтын нэгэн бие дасан бүлэгболж байжээ. Лам нарын давхраа ньхүмүүсийн буяныг зузаалах, нүглийгнимгэлэх сэтгэлийг ариусгах үүрэгтэнбайв. Ашигласан ном: Монгол улсын түүх Монголын түүх www.blog.mn

×