Hyrje ne shpenzimet afariste

11,001 views
10,777 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
11,001
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
14
Actions
Shares
0
Downloads
191
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Hyrje ne shpenzimet afariste

  1. 1. I. SHPENZIMET SI FORME E AVANCIMEVE DHE KLASIFIKIMI I TYRE Njeriu punon në mënyrë të vetëdijshme për të prodhuar të mira materiale. Për këtë aktivitet endërmerr duke përdorur mjetet e punës, vepron në lëndën e parë, ia ndërron formën dhe e benë atë tëpërshtatshme për kënaqjen e nevojave të tij. Gjatë këtij procesi, lënda e pare, së bashku me mjetet epunës, bartë vlerën e vet në prodhim (vlera bartëse), ndërsa vlerën e re e krijon puna e njeriut.Siç shihet, ne procesin e transformimit të elementeve ne prodhim bëhen edhe angazhime, por pas tijedhe shpenzime. Pas shpenzimit krijohet vlera, kurse vlera e prodhimit është e përberë nga vlera e trielementeve.Vlera bartëse është transformuese, ndërsa vlera e re është vlerë begatuese. Një pjesë të vlerës se re emerr punëtori për të rimburshuar energjinë e harxhuar (fizike e psikike) në procesin e riprodhimit, nëmënyre që të jetë i gatshëm që edhe më tutje të prodhoje, duke konsumuar te mira të ndryshmemateriale, te cilat atij i mundësojnë riprodhim në energjinë e harxhuar, kurse pjesa tjetër e vlerës së rembetet si mbivlere. Çfarë do të jetë raporti në ndarjen e vlerës së re varet nga ligjshmëritë ekonomike nëndarjen e rezultateve te punës.Shprehja e shpenzimeve elementare të prodhimit bëhet në formën natyrale si harxhim riprodhues, meç rast bëhet zhdukja e ca kualiteteve përdoruese për prodhim in e kualiteteve të reja përdoruese, përqëllime të caktuara dhe ne formën financiare si shpenzime.Shpenzimet janë shprehje monetare e harxhimeve. Këto janë dy forma të deponimeve në riprodhim. Neformat e deponimeve në riprodhim ndikojnë faktorët objektivë (teknikë, organizative, të tregut e tëtjerë). Vlerat e harxhuara në shpenzime shprehen me anën e çmimeve. Si shihet, shpenzimet eelementeve të prodhimit janë funksion i harxhimeve dhe çmimeve të tregut. 1. Shprehja natyrale e shpenzimeve Secili nga elementet e prodhimit në riprodhim ka rol dhe rëndësi të veçantë, prandaj është e nevojshme që të bëhen shqyrtime të veçanta për harxhimin e të tri elementeve të prodhimit. 1.1. Harxhimet e materialit Materiali me tërë substancën e vet harxhohet në prodhimtari dhe e ndërron formën fizike, kimike, mekanike dhe kalon ne prodhimin e ri i cili konsumohet. Pra materiali i humbë karakteristikat e mëparshme, e harxhon vlerën e vet si vlerë bartëse, për të kaluar në një vlerë tjetër e cila dallon nga ajo e mëparshmja, ngase tani ajo është e ndryshme kualitativisht dhe kuantitativisht. Materiali futet ne prodhimtari, por a do të harxhohet i tërë me një proces apo do të harxhohet pjesë pjesë, varet nga natyra e prodhimtarisë, nga intensiteti i harxhimit dhe nga koha kur harxhohet. Ne prodhim futen lloje të ndryshme të materialit. Pesha specifike e secilit material në prodhimin e ndonjërit nga produktet varet, së pan, nga natyra e procesit të prodhimit. Me fjale të tjera, te prodhimi i një produkti, një lloj i materialit ka rëndësi me të madhe me prodhim kundrejt materialeve të tjera, që përdoren për ta prodhuar atë produkt, dhe anasjelltas. Se sa do të harxhohet material varet nga intensiteti i harxhimit (sasia e harxhimit të materialit me një njësi kohe). Intensiteti i harxhimit varet nga ajo se në cilën faze të procesit teknologjik bëhet ky harxhim. Normalisht se intensiteti i harxhimeve të materialit është funksion i fazës teknologjike në të cilën bëhet edhe prodhimi i produkteve të gatshme. Koha e harxhimit mund të jete e pandërprere dhe e ndërprere. Se çfarë do të jete ajo, varet nga karakteristikat e prodhimtarisë. Duke marrë parasysh ketë specifike të harxhimeve të materialit, harxhimet e materialit ndahen si me poshtë: harxhimet e materialit kryesor, harxhimet e materialit ndihmës, harxhimet e energjisë, dhe harxhimet e materialit regjie.1.1.1 Harxhimet e materialit kryesorMateriali kryesor futet me tërë substancën e vet me prodhimin e ri, nga vetitë e të cilit caktohenkarakteristikat e prodhimit. Duke kaluar nëpër fazat e procesit teknologjik, pëson ndryshimeteknologjike dhe ekonomike, ndërsa madhësia e harxhimit të tij është e lidhur në mënyre proporcionaleme madhësinë e prodhimit. Ky material shpesh quhet edhe material prodhues. Faktorët te cilët ndikojnënë harxhimet e materialit kryesor janë:1. karakteristikat e prodhimit, 1
  2. 2. 2. karakteristikat e procesit teknologjik,3. karakteristikat e mjeteve për pune,4. karakteristikat e vet materialit dhe5. kushtet e punës1. Karakteristikat e prodhimit.Karakteristikat e prodhimit te ri paraqiten si faktor kryesor, i cili cakton madhësinë e harxhimit tëmaterialit. Sa do te harxhohet material varet nga madhësia e prodhimit dhe nga vetitë funksionale tëprodhimit.Cilësia me e lartë e prodhimit kushtëzohet me harxhime me te mëdha te materialit kualitativ. Nëseprodhimi është me i madh dhe me funksione të ndryshme, pa dyshim se edhe sasia e materialit i cili dote harxhohet në prodhimin e tij do te jete me e larte.Ne praktike tentohet shpesh që të kursehet në dëm të cilësisë. Pasojat janë negative, sepse prodhohenprodukte me të meta funksionale apo estetike, te cilat nuk shiten ne treg.2. Karakteristikat e procesit teknologjik.Prodhimi mund te realizohet me procese të ndryshime teknologjike. Këto ndryshueshmëri neteknologjinë e aplikuar në prodhimtari, padyshim kushtëzojnë edhe harxhime te ndryshme të materialitkryeson.3. Karakteristikat e mjeteve për pune.Çfarë mjetesh për pune do të përdorë ndërmarrja varet nga shume faktorë, por një është e sigurte,mjetet me efikase dhe me moderne, gjate prodhimit do të harxhojnë me pak material kryesor se sa ato tëcilat janë te një niveli me te ulët teknologjik.Mjetet për punë janë elemente përcaktuese të kapaciteteve. Kapacitetet përcaktojnë karakteristikat eprocesit teknologjikë, kurse procesi teknologjik përcakton harxhimin e materialit kryesor.4. Karakteristikat e vet materialit kryesor.Nëse karakteristikat e materialit janë të duhura, me siguri harxhimi i këtij materiali do te jetë me ivogël. Nëse ai është i cilësisë jo të duhur, do të harxhohet me tepër sepse paraqitet shkalci, derdhja,humbja etj.5. Kushtet e punës. Kushtet e punës për prodhimtari duhet të jenë optimale. Çdo ndryshueshmëri nga kushtet normale netë cilat punon punëtori, do të thotë çrregullim i ritmit të punës. Ky çrregullim i ritmit të prodhimtarisë,si rrjedhim i mungesës se kushteve për pune (klima, zhurma, drita, lagështia, vibracioni i truallit etj.),kushtëzon drejtpërsëdrejti rritje në harxhimin joracional të materialit kryesor.1.1.2. Harxhimet e materialit ndihmësMateriali ndihmës futet në procesin teknologjik së bashku me materialin kryesor dhe përcaktonkarakteristikat e vet prodhimit. Sasia e materialit ndihmës e cila harxhohet në prodhim është funksion iprodhimit, gjegjësisht i kohëzgjatjes se procesit teknologjik. Pa harxhimin e këtij lloji të materialit,prodhim i nuk m und t i ketë te gjitha karakteristikat përdoruese, gjegjësisht funksionale.Ne prodhim tari harxhohet edhe energjia e cila, për ta realizuar prodhim in, nevojitet që t i vejë në lëvizjemjetet e punës. Shkalla e harxhimit të energjisë kushtëzohet nga ndikimi i faktorëve teknikë, natyrore eorganizativë. Rritja e prodhimtarisë në ndërmarrje kushtëzon edhe rritje ne harxhimin e energjisë.Faktorët të cilët ndikojnë në harxhimin e energjisë se repartit janë:1. karakteristikat e burimeve energjetike,2. karakteristikat e procesit teknologjik,3. karakteristikat e mjeteve për pune dhe4. karakteristikat e materia1it.Karakteristikat e sipër cekura do të ndikojnë në shkallen e harxhimeve te materialit dhe të energjisë gatisite materiali kryesor.1.1.3. Harxhimet e materialit te regjisëHarxhimet e materialit te regjisë paraqiten në ndërmarrje, por nuk janë të lidhura drejt meprodhimtarinë dhe si të tilla, lajmërohen ne lidhje me afarizmin e tërë ndërmarrjes, që nga ngritja endërmarrjes, gjegjësisht me ngritjen e kapaciteteve.Ne grupin e këtyre harxhimeve mund të kategorizohen harxhimet e mirëmbajtjes së mjeteve për pune,kamata në emër të huas, harxhimet e organizimit te punës, harxhimet e përgatitjes së punës, studimi ilëvizjeve në punë, i punësimit, të ambientit në pune, harxhimet e blerjes, depozitimit dhe të shitjes,harxhimet e administratës etj.Varësisht nga dedikimi i tyre, harxhimet e regjisë emërtohen me emra si harxhime te repartit, harxhimetë udhëheqjes me blerjen dhe harxhimet regjisë të administratës.Si shihet, këto harxhime nuk lidhen drejt me prodhimin, nuk i definojnë vetitë e prodhimit apo te 2
  3. 3. procesit teknologjik, nuk varen nga prodhimi, por madhësia e lyre është e lidhur me madhësinë ekapaciteteve disponuese të ndërmarrjeve. Me aplikimin e të rejave shkencore në prodhim, gjegjësishtme rritjen e deponimeve investuese, këto harxhime rriten e paralelisht me këtë rritet edhe opusi i punëvepërgatitore kryesore e organizative. Nëse rritet prodhimi, atëherë kostoja e tij do të ngarkohet më mepak shpenzime të regjisë për njësi. Për shkak të përmbajtësish së tyre, këto shpenzime shkaktohen kudonë ndërmarrje dhe si të tilla ato nuk mund të lidhen drejt me bartësin e tyre, por llogaritja dhe bartjabëhet për tërë ndërmarrjen.1.2. Harxhimet e mjeteve për punëMjetet për pune, duke punuar, e harxhojnë vlerën e tyre. Ky harxhim i imagjinuar mund te jetëharxhim fizik dhe moral.Duke kryer funksionin që e ka ne procesin e prodhimit, mjeti për pune vlerën e vet e bartë gradualishtnë prodhim. Vlera harxhohet edhe nëse mjeti nuk punon, por vlerën përdoruese nuk e ndërron përderisaai te përdoret në pune. Pra, gjatësia e ciklit të harxhimit dhe reproduktimit të tij e tejkalon ciklin eshpenzimit t prodhimit, në pjesëmarrjen e te cilit mjetet harxhohen.Pos harxhimit fizik, mjeti, duke u përdorur, prishet, thyhet dhe humbe aftësinë e mëparshmepërdoruese. Prandaj, secila formë e harxhimit te mjeteve për punë i ka karakteristikat e Saja.Harxhimi fizik. Duke punuar mjeti harxhohet e ky harxhim varet nga intensiteti i përdorimit të tij dhenga skadimi i kohës së përdorimit. nëse rritet intensiteti i përdorimit te mjeteve, padyshim rritet edheniveli i harxhimit fizik për një kohë të caktuar.Ndërmarrja, për ta aftësuar mjetin për punë normale, shpesh bene zëvendësimin e pjesës së tij, kështuqë për një kohë të caktuar vazhdon të ruaje funksionin e tij me anën e kësaj mirëmbajtjeje.Prodhimtarinë bashkëkohore e karakterizon përdorimi shumë i gjerë i shkencës dhe teknikës nëprodhimtari, me ç rast m jetet e përdorura gjer me tani mbesin si joefikase, prandaj paraqitet nevoja përzëvendësimin tyre para kohe me mjete me të reja, edhe pse ato të tanishmet mund të funksionojnë. Daljae tille e parakohshme e mjeteve jashtë përdorimit njihet me emrin am onizim m oral ( ekonom ik).Funksioni i mjeteve për pune është i ndryshueshëm, prandaj me kryerjen e atyre funksioneve marrinpjesë lloje të ndryshme të mjeteve për punë. Faktorët të cilët kushtëzojnë harxhimin e mjeteve për punëjanë karakteristikat e prodhimit të vet mjeteve për pune, te organizimit të punës, te kualifikimit tëpunëtorëve, te kushteve të punës.Duke mane parasysh ndikimin e karakteristikave ne harxhimin e mjeteve për punë, ato duhet tëangazhohen në prodhim me intensitet të shtuar, me qellim që të zëvendësohen me mjete mebashkëkohore. Arsy eja qëndron në faktin se faktori kohë këtu është shum ë ndikues në ç vlerësim in emjeteve për punë.1.3. Harxhimet e fuqisë punëtorePuma si aktivitet i njeriut, gjegjësisht si marrëdhënie e njeriut me natyrën, e transformon lëndën e pareme prodhim. Njeriu është faktor i gjalle i punës, përkundër faktorëve materiale të prodhimit (mjetet epunës dhe lënda e punës). Sasia e harxhuar e bioenergjisë se njeriut me procesin e punës paraqetharxhimin e fuqisë punëtore. Ky harxhimin duhet të behet ne prodhim. Si problem i harxhimit tëbioenergjisë së njeriut paraqitet matja e tij me njësi të caktuar për matje. Ajo njësi është gjatësia kohoree punës së njeriut. Matja adekuate e harxhimit të bioenergjisë bëhet nëse është:1. bioenergji e punonjësit, gjegjësisht e prodhuesit individual,2. që ajo te jetë si sasi e bioenergjisë e prodhuesit individual,3. qe harxhimi i bioenergjisë te ketë ndodhur në procesin e punës dhe4. që me këtë harxhim të fuqisë punëtore të bioenergjisë se prodhuesit nuk ndërpriten lidhjet e tij meekonominë e ndërmarrjes dhe të prodhuesit kolektiv të cilit i takon ai.Meqenëse njeriu harxhon energji mendore dhe fizike në punë, duke e vazhduar me tutje aktivitetin e vet,humbë vlerën e vet përdoruese, prandaj duhet ta riprodhoje atë energji të humbur, duke përmbushurshumë nevoja me te mira materiale.Bartës i punës se njeriut është njeriu i gjalle, i cili m e shpirtin e vet dhe m e m undësitë e veta fizike,mendore dhe shpirtërore vepron në punë, kurse aftësia krijuese dhe gatishm ëria e tij për te dhënëefekte varet nga momentet reale dhe personale, gjegjësisht nga faktorët përcaktues, të dilet ne një aneveprojnë drejt në njeriun, kurse në anën tjetër veprojnë zhdrejte nëpërmes të kushteve ne repart(kushtet teknike), te cilat zvogëlojnë ose rrisin aftësinë efekt dhënëse . Prandaj, përveç karakteristikavepersonale te tij, edhe karakteristikat e natyrës teknike e shoqërore veprojnë ne pune nëpërmes njeriut.Hulumtimi i gjithanshëm i këtyre karakteristikave të njeriut bëhet nëpërmes disiplinave përkatëseshkencore si psikologjia e punës, fiziologjia etj, me qellim qe ta beje punëtorin sa me efektiv dhe sa mefryte dhënës me prodhimtari.Aftësia e njeriut për te dhëne me shume efekte brenda një kohe te caktuar ndërron, si rrjedhim ikualifikimit te tij për pune dhe si pasojë e ndryshimeve të aftësive te tij për punë, konstitucioni i tij fizike, 3
  4. 4. gjindëshmëria e tij etj. Harxhimi i energjisë se njeriut ne procesin e punës matet me njësinë e kohës megjule, gjegjësisht kilogjulë (kgj). Kjo është njësia mundësive te njeriut qe te liroje energji te nxehtësisë nemetabolizmin organizimit. Njeriut normal gjate një dite i nevojiten të prodhoje 7.500 kgj energji.Harxhimet e njeriut varen nga intensiteti i punës. Puma intensive nënkupton harxhim me te shtuar teenergjisë së njeriut në procesin e riprodhimit.. Por, me çfarë intensiteti do ta kryejë punën ai, varet ngaorganizimi i punës. Organizimi i punës si përmbledhje e mënyrave gjegjësisht metodave, me ndihmën ete cilave kryhet puna brenda një kohe te caktuar, zakonisht është nen atë standard.Vendet ne të cilat harxhohet fuqia punëtore janë: vendet prodhuese dhe vendet joprodhuese. Vendetprodhuese ne çdo ndërmarrje janë vende ne te cilat punonjësi drejtpërsëdrejti angazhohet ne prodhimdhe drejtpërsëdrejti e harxhon energjinë e tij fizike e mendore, prandaj edhe puna e tij e bere neper këtovende quhet pune prodhuese.Te këto pune ne te cilat prodhohet drejtpërsëdrejti produkti i caktuar krijohet edhe vlera e re. Me fjale tetjera këto janë vendet teknologjike te punës, ku harxhimet e fuqisë punëtore me pune krijohen ne kohedhe hapësire te njëjte me prodhimin, nga madhësia e te cilit varet harxhimi i tij.Pos vendeve prodhuese apo teknologjike, forca e krahut të punës harxhohet edhe ne vendet joprodhuese.Vendet joprodhuese ndahen ne vendet përgatitore-kryese dhe në vendet organizative të punës.Vendet përgatitore-kryese. Ne bazë te ndarjes teknike te punës e me qellim qe të rritet efikasiteti i punës,behet ndarja e ca punëve me një grup punësh, të cilat i kryejnë disa punëtorë te papërgatitur mendërmarrje. Ne grupin e këtyre vendeve të punës kategorizohen punët e konstruksionit te prodhimit, tepërpunimit, të procesit teknologjik, të normimit, te transportit, te depozitimit, te liferimit e te tjera. Sesa do te ketë këso vendesh te punës ndërmarrja, varet nga shumë faktorë përcaktues. Ata mund te jenë:natyra e aktivitetit afarist, detajizimi i punës, koha e punës etj.Harxhimet e fuqisë punëtore, për nga bartësi i tyre - nga prodhimi, janë të ndara në kohë dhe nëhapësirë. Madhësia e harxhimeve të fuqisë punëtore në këto vende është funksion i sasisë së prodhimit.Vendet organizative te punës. Ne këto vende të punës punëtori punon duke kryer punët e natyrësudhëheqëse e drejtuese. Shpesh këto grupe të punëve njihen si pune të regjisë.Kryesit e këtyre punëve janë me kualifikime të larta dhe, duke kryer punët si duhet, prodhimit imundësojnë vazhdimësi të pandërprere dhe organizim standard të punës. Madhësia e shpenzimeve tëfuqisë punëtore këtu është ne korrelacion me madhësinë e prodhimtarisë, kurse lidhshmëria mebartësin në kohë dhe në hapësire është e zhdrejte.1.4. Kushtëzimi i harxhimeve të elementeve të prodhimitHarxhimet e te të elementeve te prodhimit bëhen ne prodhimtari, por ky harxhim duhet te jetëobjektivisht i kushtëzuar. Me fjalë të tjera, në prodhimtari bëhet harxhimi i te të elementeve përtejmadhësisë së duhur objektive. Kjo dukuri është rrjedhim i ndikimit te faktorëve natyrorë, teknik eshoqërore. Ndikimi i këtyre faktorëve është i ndryshueshëm.Faktori teknik nëpërmes të karakteristikave teknike të mjeteve për pune, gjegjësisht nëpërmesprocesit teknologjik, vepron drejt në harxhimet c elementeve të procesit te prodhimit (karakteristikat eprocesit teknologjik, karakteristikat teknike të kapaciteteve, regjimi i mirëmbajtjes se mjeteve për puneetj.). Ndikimi ne harxhime i faktorit natyror (ambienti i punës, klima, ajri, nxehtësia, drita, begatianatyrore e te tjera) është i drejtpërdrejte.Faktori shoqëror (nëpërmes te nivelit te përgjithshëm të zhvillimit të forcave prodhuese dhe tësistemit ekonomik) vepron zhdrejtë në harxhimin e elementeve të prodhimit. Por ky ndikim ne harxhimei faktorëve të përmendur është evident për njësi dhe për tërë madhësinë e prodhimit.Meqenëse harxhimet e drejtpërdrejta të materialit dhe të fuqisë punëtore për njësi lidhen drejt mebartësin (prodhimin), me qellim që të zvogëlohen ato sa me tepër për njësi te prodhimit dheprodhimtaria të behet me ekonomike duhet te përcaktohen në nivelin e një standardi, si shprehje epunës së nevojshme shoqërore për prodhimin e dhëne. Mirëpo, kur është fjala për harxhimet e zhdrejta(harxhimet regjie të materialit dhe te fuqisë punëtore e të mjeteve te punës) ne vendet joprodhuese, ajomadhësi objektive e nevojshme përcaktohet ne mënyre globale.Përcaktimi i standardeve ne harxhimet e te të elementeve të prodhimit, nën ndikimin e faktorëve te sipërcekur, bëhet me qellim qe harxhimet faktike te barazohen me ato objektivisht të nevojshme (standarde).Ky barazim behet edhe për tere prodhimtarinë. Madhësitë standarde nuk ngelin të pandryshueshme,por ato ndryshojnë. Ky ndryshim është rezultat i ndërrimit të kushteve objektive ne te cilat punonndërmarrja konkrete.Përveç faktorëve objektive, edhe faktorët subjektivë ndikojnë shumë në zvogëlimin e harxhimevenëpërmes faktorit njeri, i cili punon ne kushte të ndryshme të punës, me intensitet të ndryshëm, mepërdorimin e ndryshëm te metodave organizative, me kualifikim të ndryshëm, nën vazhdimësi tendryshme te procesit te punës. Prandaj, duke e bere standardizimin e elementeve te përmendura,arrihet që te prodhohet me shume për njësi te kohës, me harxhime me te vogla. 4
  5. 5. II. SHPREHJA FINANCIARE E HARXHIMEVE1. Multiplikatorët në para te harxhimetNe kushtet e ekonomisë së tregut, afarizmi i tërësishëm i ndërmarrjeve shprehet në vlerë, kurse rezultatishprehet në fitim . Rezultatet m und të shprehen në tregues naty rorë (si kategori naty rore) dhe nëtregues verorë (si kategori shoqërore).Njësitë për paraqitjen e rezultateve në të dy rastet e përmendura janë: në rastin e pare kilogrami,tonelata, metri etj, ndërsa në rastin e dyte vlera e shprehur ne para.Ne kushtet shoqërore, kur prodhohet për treg, vlerësimi i rezultateve bëhet në treg. Vlera e prodhimeveështë shprehje monetare e harxhimeve. Ne ekonominë e çdo ndërmarrjeje, veç tjerash, është me interestë dihen raportet në mes të avancimit në riprodhim dhe të rezultateve. Prandaj, duke i shprehuravancimet në vlerë (shpenzimet), me anën e çmimeve arrihet deri te matja e ndikimit në rezultate tëkëtyre dy elementeve: të1 harxhimeve dhe të çmimeve.2. Çmimet e mjeteve për prodhimÇmimet e mjeteve për prodhimin janë ato çmime me të cilat mjetet futen në riprodhim. Mjetet përprod1im blihen në treg. Shprehja e harxhimeve të mjeteve për punë dhe materialit (Hmjp + Hm),nëpërmes të çmimeve të tregut (Çt), paraqet shpenzimet e mjeteve për prodhim (Shpmjp).Shmjp= (Hmjp + Hm) x ÇtNiveli i çminimit te tregut të mjeteve për prodhim do të ndikojë drejtpërsëdrejti në lartësinë eshpenzimeve të mjeteve për prodhim. Ai çmim do të formohet në treg nën ndikimin e faktorëve të tregut(kërkesa dhe oferta) si faktorë objektivë, në te cilin ndërmarrja nuk mund t ndikojë fare. Pos faktoritobjektiv, në çmime do të ndikojë edhe faktori subjektiv. Prezantimi i kërkesës apo i ofertës do të bëhetnëpërmjet të njeriut (si subjekt në tregtim), i cili në këto transaksione do të dallohet nga të tjerët perkaaftësia e tij dhe dituria në njohjen e kushteve të tregut.Prandaj, si rezultat i kësaj, edhe çmimet e të njëjtave mjete për prodhim do të jene te ndryshme nëshitblerje. Blerja do të behet me çmime me të larta apo me te ulëta se sa çmimet e tregut, si rezultat indikimit të faktorit subjektiv.çmimi i tregut është çmim objektiv dhe ndryshon nga vlera e mjetit. Ky ndryshim i çmimit të mjetit ngavlera e tij është rezultat i ndërrimit të raporteve të kërkesës dhe ofertës. Meqenëse faktorët e tregutveprojnë me intensitet të ndryshueshëm neper tregje, atëherë si çmim objektiv shpesh merret çmimimesatar i tregut.Si shihet, çmimet blerëse te mjeteve për prodhim formohen nga komponentë objektive dhe subjektive.Si u tha edhe me pare, ndikimi i ndërmarrjes te komponenti i pare objektive ne formimin e çmimeve netreg është e kufizuar, kurse në komponentin e dytë mund të ndikojnë në drejtim të rritjes apo tezvogëlim it te saj. Prandaj, ndërm arrjes, m e qellim qe t i zvogëloje sa m e shum e çm im et blerëse temjeteve për prodhim, i mbetet që të ndikoje ne komponentin e dyte te çmimeve, për te realizuar njëçmim me te ulet të blerjes, e nëpërmes tij një rezultat me te lartë në prodhimtari.Meqenëse komponenti e dyte është komponentë subjektive (organizative), atëherë mbetet si detyre që,duke i shfrytëzuar këto aftësi organizative, te bëhet blerja me çmime me të ulëta nga te ato tregut. Ngakjo del se ndërmarrja me aktivitetin e saj duhet te beje zgjedhjen adekuate te politikës se blerjes,hulumtimin e tregut, zgjedhjen e blerësit, përcaktimin e dinamikës së blerjes e të tjera.3. Pagat e punëtoreveFaktori i trete jo material i procesit te punës është fuqia punëtore. Kundërvlera te cilin prodhuesi e merrnë emër te punës së bërë gjate ndarjes se te ardhurave quhet page.Me qellim që harxhimi i fuqisë punëtore të punës te shprehet at vlerë, paga përdoret si shumëzues(multiplikator) vlerorë, kurse reprodukimi i fuqisë punëtore të punës bëhet duke i paguar ato ne formëtë pagës. Paga i jepet punëtorit gjatë ndarjes në bazë të punës që ka bërë ai me punën e pranuarshoqërore në praktikë kjo punë te cilën e ka bërë ai në ndërmarrjen konkrete do të dallojë nga masa epunës së pranuar, si rrjedhim i shndërrim it të punës konkrete në punën e nevojshm e m esatare nëshoqëri, i mospërputhshmërisë që paraqitet në mes punës së kryer dhe pagës, i mospërputhshmërisëhapësinore në m es punës së bërë dhe të ardhurave të realizuara . Prandaj, për t u shpërbly er punëtoripër punën e bërë, duhet që të gjitha punët e te njëjtës cilësi dhe intensitet apo te njëjtës cilësi e intensitette ndryshuar të shndërrohet në një njësi të përbashkët të m atjes (ekuivalente) .Ky ekuivalent përcakton distancën në mesin e punëve të ndryshme të cilat duhet t i kry ejnë punëtoret.Siç shihet, paga paraqitet si kompensim për riprodhimin e bioenergjisë së humbur në pune, kursehumbja e anergjisë në procesin e punës paraqitet si harxhim i fuqisë punëtore. Shpërblimi i punëtoritpër punën e bërë bëhet në baze te kohës së punës dhe kontributit të dhënë ne suksesin afarist. Pra, pagae cila u jepet punëtorëve për punën e bere merr rolin e valorizuesil të punës si element hyrës në procesine riprodhimit. 5
  6. 6. Shpenzimet e fuqisë punëtore (Shfp) janë rezultat i shumëzimit të harxhimeve të fuqisë punëtore (Hfp)dhe ë pagës për njësi te kohës (Pnjk).Meqenëse paga, e cila i jepet punëtorit për njësi të punës, paraqitet si mesatare e prodhuesit tëkualifikimeve të caktuara dhe si shprehje objektive, atëherë ne formimin e saj veprojnë edhe faktorëtsubjektive, në të cilët mund të ndikohet në drejtim të caktuar.Madhësia e ndarjes në paga nga fitimi në ndërmarrje varet nga proporcionet ne të cilat shkohet. Se sado të ndajë ndërmarrja për paga varet nga akumulimi, nga konsumi i përgjithshëm, nga ndarja përrezerva e te tjera. Pra, si shihet, pagat në përbërjen e shpenzimeve te fuqisë punëtore merren si treguesfinanciarIII. KLASIFIKIMI I SHPENZIM EVE Shpenzime janë shprehje monetare e harxhimeve të elementeve të prodhimit. Ato janë kategori epërbëre. Përderisa Fugen Schmalenbach është i mendimit se shpenzimet kane karakterin e vlerësbartëse, ato të vete përmbajnë harxhimin e të mirave materiale për krijimin e vlerave të reja. Shimun Babiq është i mendimit se shpenzimet paraqiten Si zhdukje e vetëdijshme e të miravemateriale në procesin e prodhimit, me qëllim që të ndërrim me atë proces te prodhohen produkte edheme te dobishme apo shërbime. Ose, shpjegimi për shpenzimet nga Dimitrije Peroviq, i cili mendon seshpenzimet janë një shprehje monetare e vlerës së punës së harxhuar dhe të harxhimeve te të gjithamjeteve dhe gjerave, me qellim te prodhimit ose të krijimit të efektit. Këtu ky autor merr dhe i futë edheshpenzimet e gatishmërisë se kapaciteteve. Këto shpenzime gjithsesi duhet të jene të lidhura merendimentin e efektit të caktuar afarist dhe nuk guxojnë të tejkalojnë madhësinë e caktuar, nësedëshirohet te arrihet ndonjë efekt i paracaktuar.Pos harxhimeve të elementeve te prodhimit dhe shprehjes së tyre të vlerë nëpërmes te çmimeve,shpenzimet në vete përbejnë edhe disa elemente, ë cilat kategorizohen si shpenzime (kamata,kontributet, tatimet).Rëndësia e shpenzimeve është e madhe tek udhëheqja me dinamikën e tyre për arritjen e një rezultatime të mire afarist. Prandaj, çdo udhëheqje në drejtim të zvogëlimit të tyre në tersi apo për njësi tëprodhimit është shumë e mirëseardhur për ndërmarrjen, sepse ajo e rritë akumulimin e saj, zgjeronbazën materiale, rrite aftësinë konkurrente në treg etj. Përveç përmbajtësish së shpenzimeve nëkuptimin e ngushtë e të gjerë dhe të rëndësisë së tyre, shpesh në përdorim gjenden edhe shprehjet të cilatnuk janë shpenzime si: Të dhënat, shpagimet dhe të dalat.Shpagimet paraqiten te të gjitha pagesat me para të gatshme nëpërmes arkës, pa marrë parasyshqëllimin (blerja e mallit me para të gats1me, pagesa me para ndokujt, dhënia hua etj.)Të dhënat janë dhëniet që i bëhen ndokujt në ndërmarrje apo jashtë saj ne para apo ne material. Tëdhënat nuk përputhen në kohe e as në hapësirë me shpagimet.Te dalat janë dhënie të pakthyeshme te parasë apo gjërave të ndryshme. Të dhënat e qëllimshme dhe jotë qëllimshme paraqiten site dhëna në ndërmarrje, kurse shpenzimet paraqiten vetëm tek ajo pjese e tëdhënave e cila është e mundur që të kalkulohet te kostoja e prodhimit apo e shërbimit!Të dhënat ndahen ne të dhëna afariste (shpenzimet, të dalat e jashtëzakonshme, te cilat nuk llogaritennë koston e prodhimit), kurse të dalat e jashtëzakonshme (penaltitë, gjobat, dëmet elementare, humbjetapo fitimet e paraqitura me bilanc në kohën e vlerësimit të pasurisë, çregjistrimet e kërkesave tëdyshimta apo kontestuese etj) paraqiten në afarizëm të ndërmarrjes, varësisht nga efikasiteti i punës nëndërmarrje, kurse t dhënat jo afariste nuk i paraqiten ndërmarrjes në lidhje me afarizmin e saj, por atojanë rezultat i përcaktimeve të ndonjë qëllimi tjetër (donacionet dhe ndihmat të cilat u jepen të tjerëve,klubeve, shoqatave etj.).Në teori dhe në praktikë shpenzimet ndahen në lloje sipas shumë kritereve. Nga përcaktimi i kriterevevaret qëllimi i analizës dhe udhëheqjes me shpenzimet.Shpenzimet ndahen sipas elementeve të prodhimit, sipas vendeve ku krijohen ato, sipas lidhshmërisë sëtyre me bartësin, sipas funksioneve, sipas dinamikës së prodhimit etj. Duke i ndare shpenzimet sipaskritereve të sipër cekura, duhet njohur karakteristikat e hollësishme të tyre.1. Shpenzimet e elementeve të prodhimitProdhohet duke i shpenzuar elementet e prodhimit si: materialin, mjetet e punës dhe fuqinë punëtore.Procesi i prodhimit realizohet ashtu që në material bëhen ndërrime teknologjike (ndërrohet forma dhepërmbajtja) me qëllim të krijimit të cilësive të reja përdoruese për kënaqjen e nevojave shoqërore. Gjatekëtij procesi duet të ekzistojnë përputhshmëri sasiore, cilësore dhe kohore të këtyre elementeve dheudhëhiqet e drejtohet me prodhimin në drejtim të realizimit të objektivit.Por në procesin e harxhimit të çdo elementi të prodhimit ka momente që meritojnë t veçohen dhe te 6
  7. 7. analizohen.1.1. Shpenzimet e mjeteve për punëEdhe mjetet për punë marrin pjesë në prodhime dhe harxhohen sukcesivisht neper shumë procese toriprodhimit shoqëror. Por, për dallim nga materiali, mjetet për punë harxhimin e tyre e manifestojnë,siç dihet, në formë të harxhimit fizik, harxhimit ekonomik dhe si vazhdimësi e mjetit për të funksionuar,duke e m irëm bajtur atë, m e ç rast paraqiten edhe disa shpenzime regjie!Duke i marre parasysh këto momente, konstatohet se shpenzimet e mjeteve për punë janë shprehjemonetare te harxhimeve të mjeteve/ Harxhimet e mjeteve llogariten si amortizim. Pra, shpenzimet emjeteve për punë janë rezultat i harxhimeve dhe i çmimeve blerëse. madhësia e shpenzimeve e cila do tëngarkoje prodhimin është jo e sakte, por e supozuar, ato barten gradualisht, ne koston e prodhimit nëshumë procese të prodhimit. Se sa do të barten këto shpenzime (amortizimi) varet nga qëndrueshmëriae mjetit dhe numri i prodhimeve që mund të prodhohen në to.Ndërsa me sa shpenzime (amortizime) do të ngarkohet një njësi e prodhimit, varet nga shpenzimet(amortizimi) vjetor i mjetit dhe nga sasia e prodhimit.1.2. Shpenzimet e materialitKëto shpenzime janë shprehje në para e harxhimeve të materialit. Pra, duke i shumëzuar sasitë eharxhuara të materialit me çmimin blerës në një periudhe fitohen shpenzimet e materialit.Në shpenzime të materialit bëjnë pjesë:: lënda e pare, materiali, energjia elektrike dhe materiali iregjisë. Këto shpenzime janë të varura me prodhimtarinë, ndërsa disa të tjera, si shpenzimet regjie,materiali për përvetësimin e prodhimit të ri, ose për konstruksionin e prodhimit, ngelin fikse dhembulohen nga të hyrat e tërësishme, kurse shpenzimet e transportit apo të mbrojtjes janë shpenzimeproporcionale.Roli i shpenzimeve të materialit, te ndërmarrjet intensive me material, është i madh, prandaj çdokursim drejtpërsëdrejti reflektohet në rezultatin afarist. Meqenëse shpenzimet e materialit shkaktohenkryesisht në vendet teknologjike, përdorimi i mjeteve më produktive dhe zëvendësimi i materialeveekzistuese me materiale të reja mbetet detyre permanente e çdo ndërmarrjeje në perspektive.1.3. Shpenzimet e fuqisë punëtoreShpenzimet e punës janë shprehje vlerore e harxhimeve te fuqisë punëtore, gjegjësisht Si page për tëbërë llogarinë në bazë të sasisë dhe cilësisë së punës së bërë në vendin e punës. Me fjalë të tjera, këtoshpenzime janë funksion i punës (shpenzime të fuqisë punëtore) dhe i pagës e cila i jepet punëtorit përnjësinë e punës.Këto shpenzime llogariten në koston e prodhimit. Madhësia e tyre varet nga faktorët që i shkaktojnë.Faktorët që i shkaktojnë këto shpenzime janë faktorët shoqëror dhe faktorët teknike. Faktori shoqërorvepron nëpërmes politikes afariste te cilën e udhëheq ndërmarrja në përcaktimin e proporcioneve përndarjen në paga, kurse madhësia e pagës varet nga kushtet ekzistuese, te cilat ndryshojnë ngandërmarrja ne ndërmarrje, ne lidhje me kualifikimin, intensitetin, organizimin, kushtet e punës etj.Prandaj, me qellim të caktimit te një matësi sa me adekuat, me ndihmën e të cilit sigurohet njëekuivalent i harxhimit të fuqisë punëtore në njësi kohore, shërbehemi me standardet ne kualifikim,intensitet, organizim dhe kushte të punës. Pra, shpenzimet objektive duhet zbritur në nivelin eshpenzimeve faktike.Përveç angazhim it të drejte në prodhim , m e ç rast punëtori prodhon produkte, duke pasuruar vlerën mevlerën e re, nga kjo vlerë e re e krijuar, nëpërmes të çmimit shitës, behet riprodhimi i harxhimit. Duhettë tentohet qe, për hire të humanizmit te punës së njeriut, puna e gjallë e tij te zëvendësohet me punën emakinave.2. Vendi i shpenzimeve dhe lidhshmëria e tyre me bartësinVendet ku kryhet procesi i prodhimit ndahen në vendet prodhuese (teknologjike) dhe ne vendet joprodhuese (jo teknologjike). Kjo ndarje behet nga aspekti i lidhshmërisë se shpenzimeve me bartësin(prodhimin), gjegjësisht me efektet dhe rezultatet.Shpenzimet e drejtpërdrejta janë ato shpenzime te cilat shkaktohen në vendet prodhuese dhe, pakurrfarë baze te kushtëzimit në ndërmarrje, llogariten për prodhime apo për shërbime. Dukeshumëzuar harxhimet prodhuese me çmimet e elementeve të procesit te punës, fitohen shpenzimet tecilat radhiten sipas prodhimeve, pa kurrfarë përllogaritjesh te tjera plotësuese. Ne grupin e këtyreshpenzimeve hyjnë shpenzimet e drejtpërdrejta te materialit prodhues, shpenzimet e drejtpërdrejta tëpunës dhe shpenzimet e tjera të drejtpërdrejta.Shpenzimet e zhdrejta (regjie).Ne grupin e shpenzimeve te zhdrejta (regjie) bëjnë pjesë shpenzimet e përgjithshme te prodhimit. Këtoshpenzime ndahen nëpër vendet e punës, ndërsa barten ne bartës sipas çelësave te ndryshëm.Shpenzimet e përgjithshme te prodhimit janë: materiali i repartit, materiali për pastrim ndriçimi, te 7
  8. 8. marrat e punëtorëve te mirëmbajtja e mjeteve për pune, transporti i brendshëm, shpenzimet e mbrojtjesteknike ne punë etj.Këto shpenzime janë shpenzime te përbashkëta për tere ndërmarrjen, prandaj edhe quhen shpenzime tepërbashkëta. Karakteristike e tyre është se këto shpenzime paraqiten edhe para se të filloje procesi iprodhimit dhe madhësia e tyre nuk është e varur me madhësinë e prodhimit. Për nga përmbajtja, disanga këto shpenzime janë fikse e disa proporcionale. Bartja e tyre me çmimin e prodhimit behet me anëne çelësave, te cilët duhet të jene te përbashkët për tere ndërmarrjen, apo mund te jene edhe tendryshueshme për disa funksione te ndërmarrjes. Si çelësa mund te jene: sasia e prodhimit, norma epunës, paga e punëtoreve prodhues, çmimet shitëse etj.Shpenzimet e zhdrejta ndahen ne shpenzimet e zhdrejta te repartit (shpenzimet e përgjithshme teprodhimit) dhe në shpenzimet e zhdrejta te drejtimit dhe te shitjes. Përveç shpenzimeve te zhdrejta, tëcilat paraqiten ose shkaktohen ne lidhje me prodhimin, shpenzimet e zhdrejta të drejtimit dhe te shitjesparaqiten jashtë suazave te prodhimit, por lidhur me prodhimin. Këto shpenzime janë te përbashkëtapër tere prodhimin, por për nga llogaritja me rezultatin janë te zhdrejta. Ne këto shpenzime llogariten:shpenzimet e blerjes, të magazinimet, te udhëheqjes, te administratës, te shitjes etj. Për nga karakteri,këto shpenzime janë fikse.3. Llogaritja e shpenzimeve sipas bartësveShpenzim et duhet te llogariten për nga vendet dhe për nga bartësit e ty re. Bartës të shpenzimevenënkuptohen efektet përfundimtare, gjegjësisht rezultatet e punës ne ndërmarrje, të cilat kane karakterte prodhim tarisë së m allit . Nëse është efekti rezultat bartës i shpenzim eve, prapëseprapë efekti(rezultati) nuk është shpenzimin. Kuptimi i efektit (rezultatit) është i kundërt me kuptimin eshpenzim eve. Derisa m e shpenzim e kuptojm ë harxhimin e caktuar të të mirave materiale, me efektet(rezultatet) përcaktojmë krijimin e vlerës. çdo krijimi i vlerave nuk është efekt (rezultat) por vetëmefekt, i cili rezulton nga objektivi i ndërm arrjes .Duke i krahasuar vlerat të cilat ndërmarrja i fiton nga prodhimi ose nga shërbimi që e ka bërë, nënjërën anë, dhe vlerat të cilat i ka harxhuar për të krijuar fitimin, fitohet ndryshimi, i cili na bën me dijese çfarë rezultatesh ka arritur ndërmarrja për një kohë.Efektet e realizuara mund te shprehen edhe në prodhime. Siç u pa edhe me pare, nga aspekti i bartjes,shpenzimet ndahen në shpenzime të drejtpërdrejta ose në shpenzime prodhuese dhe në shpenzimejoprodhuese apo regjie.Shpenzimet e drejtpërdrejta.Qe në momentin e paraqitjes për to dihet bartësi. Duke përdorur normativin teknik, saktësohen.shpenzimet për njësinë e prodhimit. Ne grupin e shpenzimeve te drejtpërdrejta bën pjesë materialiprodhues. Ky material hyn drejt në prodhim dhe përmban tërë substancën e tij. Po ashtu edhe energjiaelektrike harxhohet për prodhimin e atij produkti, por nuk hyn në përbërjen e prodhimit si materialkryesor. Materiali ndihmës i ndihmon prodhimit, por edhe ky nuk futet në substance. Pagat të cilat ujepen punëtorëve futen në shpenzimet e drejtpërdrejta. Nëse llogaritja e amortizimit bëhet dukepërdorur sistemin funksional, pra nëse llogaritet për njësinë e prodhimit, edhe ky pozicion ishpenzimeve llogaritet si supozim i drejtë.Qëllimi i ndarjes së shpenzimeve për kah bartësit është dhënia e informatave objektive për ekonomitetine afarizmit.Shpenzimet e zhdrejta (shpenzimet regjie).Përkundër shpenzimeve të drejtpërdrejta, këto shpenzime nuk mund te lidhen me bartësin, i ciliparaqitet si efekt (prodhimi) i drejtpërdrejtë, por ato kalkulohen zhdrejtë ne koston e prodhimit. Kjolidhje behet ne ketë mënyrë: pasi të mblidhen shpenzimet sipas vendeve ku krijohen, ato ndahen nëpërbartës te tyre në bazë te çelësave.Këto shpenzime paraqiten nëpër tërë ndërmarrjen gjate funksionimit te saj e bile edhe kur ajo nukpunon fare. Për t i radhitur m ire shpenzim et e përgjithshm e dhe për t i lidhur m e bartësin, është enevojshme që këto shpenzime te ndahen në shpenzimet e përgjithshme te prodhimit dhe ne shpenzimet eudhëheqjes dhe të blerjes.Duke ditur përbërjen e këtyre llojeve të shpenzimeve, duhet qasur procesit të bartjes ne prodhime sishkaktar. Kjo bartje e shpenzimeve të përgjithshme të prodhimit behet me së shpeshti me anën eçelësave. Si çelës merret raporti i pagës, e cila u jepet punëtorëve (si shpenzime te drejtpërdrejta) merezultatin (prodhimin).Radhitja e shpenzimeve të zhdrejta të udhëheqjes dhe të blerjes behet po ashtu me çelësa. Si çelësa me seshpeshti merren pagat e punëtoreve prodhues dhe shpenzimet e materialit prodhues. Çelësi fitohet dukekrahasuar shpenzimet e përgjithshme të udhëheqjes dhe të shitblerjes me shpenzimet e drejtpërdrejta.Me anën e këtij koeficienti (duke mane parasysh pjesëmarrjen e shpenzimeve të drejtpërdrejta neprodhim) shpenzimet barten, lidhen ne prodhim. 8
  9. 9. IV. SHPENZIMET DHE SHKALLA E SHFRYTEZIMIT TE KAPACITETEVEProdhimtari bashkëkohore karakterizohet me aplikimin e një niveli me të lartë të të arrituraveshkencore në prodhimtari, në të cilën gjejnë përdorim shumë pajisje dhe makineri të ndryshme.Të arriturat e reja teknike shumë shpejt zhvillohen, përdorimi i te cilave zëvendëson punën e njeriut,duke shtuar rezultatet e punës nëpërmes të shpenzimeve dhe duke bërë humanizmin e punës në tërësi.Meqenëse këto pajisje teknike kane vlerë të madhe, pjesëmarrja e tyre ne prodhim rritë rolin eshpenzimeve të mjeteve për pune në strukturën e të gjitha shpenzimeve në ndërmarrje.Pajisshmëria teknike ndikon ne ekonomizim e prodhimit:1. me madhësinë e vlerës së saj, e shprehur me lartësinë e amortizimit, të sigurimit, te shpenzimeve tëmirëmbajtjes së mjeteve në pune e në shpenzime të ngjashme,2. me lartësinë e shpenzimeve të funksionit të lyre, si shpenzimet e shërbimeve që u bëhen pajisjeve,shpenzimet e energjisë dhe shpenzimet e repartit,3. me shpenzimet e pjesëmarrjes se faktorëve të tjerë të prodhimit në procesin e prodhimit.Ndërm arrja, si parakusht që të m bijetojë, gjithsesi duhet t u adaptohet ndry shim eve të m ëdha qëndodhin në treg. Por, investimet në vlera te mëdha ne kapacitete vështirësojnë ate proces, prandaj ështëe nevojshme që, në situatën e dhënë, çdo ndërmarrje ta hartojë strategjinë e vet, ne mënyrë që, mepolitiken e vet afariste, t u adaptohet këty re situatave.Duke u nisur nga ky problem, ndërmarrja nxitet që të shikojë këtë dukuri, por nga prizma eshpenzimeve, me qellim që te sjellë vendime me meritore për një afarizëm të qëlluar.1. Shpenzimet fikseKëto shpenzime nuk ndryshojnë në masë me ndryshimin e prodhimtarisë, kurse për njësi bien me rritjene prodhimit. Paraqiten që në fillim të afarizmit të ndërmarrjes, pa marrë parasysh a punojnëkapacitetet e instaluara apo jo e shpesh në literaturën ekonomike quhen edhe shpenzime të kapacitetit.1.1. Kuptimi i shpenzimeve fikse dhe ndarja e tyreShpenzimet fikse (të pandryshueshme) përfshijnë ato shpenzime të ndërmarrjes apo te pjesëve te saj tëcilat mendohet se nuk do te ndryshojnë në masë, por vetëm për një kohe të shkurtër. Ne grupin eshpenzimeve fikse bëjnë pjese këto kategori: amortizimi kohor, shpenzimet e sigurimit, shpenzimet eqirasë, pagat te cilat u jepen punëtorëve në regji, kamata, kontributet dhe anëtarësitë e tjera!Pandryshueshmëria e këtyre shpenzimeve është afatshkurtër, sepse ne një afat me të gjate kohor këtoshpenzime fitojnë karakterin ndryshues. Po ashtu, edhe vendimet e ndonjërit nga organet endërmarrjes, shpesh sjellin aso vendimesh me te cilat ndërrojnë karakterin e pandryshueshëm te këtyreshpenzimeve, duke i bere ato si shpenzime të ndryshueshme (pagat e punëtorëve).Shpenzimet fikse janë rrjedhim i politikes së ndërmarrjes me ngritjen e kapaciteteve ne periudhënaktuale dhe te marrjes se ndonjë vendimi për periudhat e ardhshme ku iu ndërrohet karakterishpenzimeve fikse (shpenzimet fikse diskrecionare), ndërsa shpenzimet aktuale fikse janë funksion ishfrytëzimit të kapaciteteve ne periudhën gjegjëse, duke tentuar që situatën në lidhje me këto shpenzimeta përm irësojnë ne drejtim të shfry tëzim it te rezervave të pashfry tëzuara dhe t i zvogëlojnëshpenzimet në tërësi. Për të realizuar këtë qellim, në ndërmarrje jepen ne shumë për këto lloje tëshpenzimeve (diskrecionale) si në përmirësimin e hulumtimit të tregut, të prodhimit, të organizimit, tëpropagandimit etj. Shpenzimet fikse ne tërësi ndahen:a) në shpenzimet absolute fikse dheb) në shpenzimet relative fikse.a. Shpenzimet absolute fikse. Këto shpenzime nuk ndryshojnë fare ne ndërmarrje, pa marrëparasysh se a prodhohet apo nuk prodhohet.Nëpër zonat e punësimit të kapaciteteve, qe nga niveli zero e gjer te maksimumi i mundshëm iprodhimtarisë, këto shpenzime në asnjë zone nuk ndryshojnë në masë, ndërsa shpenzimet mesatare përnjësi ndryshojnë në proporcion të kundërt me ndërrimin e shkallës së punësimit. Nëse supozojmë seshpenzimet absolute fikse janë 5.000 njësi, ndërsa mundësia për të prodhuar është 1.000 njësi tëprodhimit, atëherë situata e shprehur përmes grafikonit do të jetë si vijon: 9
  10. 10. Shpenzimet fikse të tëra Shp. përgjithshme 5.000 Shp. fikse 100 500 1000 Shp. prodhimit Grafikoni nr. 1 Shpenzimet fikse për njësi të prodhimit Shp. përgjithshme 50 6,2 Shpnjp 0 100 800 Shp. prodhimit Grafikoni nr. 2Nga grafiku shihet se në nivelin zero shpenzimet absolute fikse nuk ndërrojnë dhe janë 5.000 njësi, porato mbeten të njëjta edhe nëse prodhohet për 1.000 njësi. Vija paralele në abshisë paraqet këtoshpenzime të pandryshueshme për tërë prodhimin (grafiku 1.).Ndërsa nëse dukuria vrojtohet për shpenzimet mesatare në njësinë e prodhimit, gjendja do të ndryshoje.Nëse pjesëtohet shuma e tërësishme e shpenzimeve (5.000) me sasinë e mundshme te prodhimit (1.000)fitohen shpenzimet mesatare për njësi, të cilat janë (5.000: 1.0( = 50, e nëse prodhohen 800 njësi,shpenzimet për njësi janë (5.000 : 800) 6,2 para. Kjo shihet nga grafiku numër 2.Koeficienti i varshmërisë së shpenzimeve apo reagbiliteti (kr) si marrëdhënie në mes të normës se rritjessë prodhimeve dhe te normës së rritjes së shpenzimeve, te shpenzimet absolutisht fikse e ka vlerën zero. -Formula e koeficientit të reagbilitetit është: % Sp Kr = % SpNga kjo shihet se shpenzimet absolute fikse ne masë nuk ndryshojnë, por ndryshojnë për njësi tëprodhimit, që do të thotë se me rritjen e sasisë së prodhimit nëpër zonat e punësimit ato për njësishënojnë rënie.b. Shpenzimet relative fikse.Këto shpenzime mbesin të pandryshueshme për një nivel të pro4himit ose për një zone te punësimit.Nëse ndërmarrja dëshiron që ta zgjeroje kapacitetin e saj për te prodhuar me shumë, ajo investon nëmjetet e reja për punë, kështu që karakteri i mëparshëm fiks i këtyre shpenzimeve humbe, sepseshpenzimet ngritën për një shkalle me te larte. Për këto shpenzimet fikse fitojnë karakter tjetër relativo-fiks, apo ndryshe quhen edhe shpenzime shkallë-shkalle.Për nga karakteri këto shpenzime zonale, apo relative të pandryshueshme, janë me tepër te natyrësorganizative te prodhimit dhe më te bëjnë pjese: pagat e punëtoreve ne fazën përgatitore, mirëmbajtjateknike, kontrolli, pagat e punëtoreve në vendet udhëheqëse te prodhimit, shpenzimet e disa llojeve tëmaterialit te cilat harxhohen neper vendet administrative apo regjie e të tjera. 10
  11. 11. Këto shpenzime, siç u tha, janë te karakterit me tepër organizativ, lidhur me një minimum të mbajtjes seorganizimit te prodhimtarisë (te pajisjeve ne gjendje gatishmërie për të prodhuar).Pas rritjes se prodhimit me mjete te reja, duhet te bëhen përpjekje të reja te natyrës organizative nëprodhim. Pra, menjëherë rriten shpenzimet në një nivel me te larte, por vetëm për atë zone. Shqyrtimi ikëtyre shpenzimeve me gjerësisht ka rendësi ne ndërmarrje sepse një pjese bukur e madhe e tyre bënpjese ne këto shpenzime.Ne vazhdim, sa për ilustrim, të shërbehemi me ketë shembull: Nëse supozojmë se do te prodhohet në 10periudha të caktuara, prodhimi do të vijoje kështu: periudha e pare (I) 200 njësi, e dyta 300, e katërta400, e pesta 409, e gjashta 600, e shtata 706, e teta 800, e nënta 909 dhe e dhjeta 1000, ndërsashpenzimet e tërësishme relative fikse, për zonën e punësimit nga e para e gjer në të tretën, janë 6000,për zone e dytë nga prodhimtaria 400 e gjer në 706, shpenzimet relative të pandryshueshme janë 7000,ndërsa për zonën e tretë të punësimit shpenzimet relativisht të pandryshueshme janë 10.000 njësimonetare. Nga të dhënat llogarisim shpenzimet relativisht të pandryshueshme për njësi sipasperiudhave si vijon: 1-30; II 20; III 20; IV 1,7; V 1,6; VI 1,1; VII 1,0; VIII 12,5, IX 12,4; X 10,0. Lëvizja e shpenzimeve relative fikse Shp 1000 Zona III 700 Zona II 600 Zona I 0 300 700 1000 Grafikoni nr. 3 Lëvizja e shpenzimeve relative fikse Shp 30 0 300 700 1000 Sp Grafikoni nr. 4 Siç shihet, në zonën e pare, nga periudha I-III, shpenzimet relativisht të pandryshueshmelëvizin nga 30 në 20 njësi, he zonën e dyte, nga periudha IV e gjer në te VII-ten shpenzimet janë nga 1,7gjer në 1,0 njësi dhe në fund, te zona e tretë, nga periudha VII e gjer në të X-ten, shpenzimet relative përnjësi lëvizin nga 12,5 gjer në 10,00.1.1.2. Ndarja e shpenzimeve fikse ne komponentë objektive e subjektiveShpenzimet fikse janë shpenzime të paevitueshme dhe janë prore të lidhura me instalimin dhe meshfrytëzimin e kapaciteteve në ndërmarrje.Nëse nuk shfrytëzohen kapacitetet sa duhet, bëhet me dije se funksionimi i sistemit mezoekonomik kadobësi të natyrës organizative. Si rrjedhim i një situate të tille, shpenzimet e kapacitetit do të ngarkohenpër njësi edhe me një madhësi të re e ajo është komponentë e kushtëzuar organizative e shpenzimeve.Pra, përveç kushteve objektive ekzistuese, në shfrytëzimin e kapaciteteve edhe kushtet organizativepërcaktojnë madhësinë e shpenzimeve të kapacitetit si shpenzime fikse.Ne kushtet e përmendura është e nevojshme që to dallohen shpenzimet fikse objektive, shpenzimet fikse 11
  12. 12. organizativisht te kushtëzuara dhe shpenzimet faktike fikse.Shpenzimet faktike fikse janë përmbledhje e shpenzimeve objektive fikse (të shpenzimeve te nevojshme)dhe të shpenzimeve fikse organizativisht të kushtëzuara për shkak të mosshfrytëzimit të kapaciteteve.Nga kjo del se shpenzimet absolute të pandryshueshme përbëhen nga shpenzimet objektive dhe nga atoorganizativisht të kushtëzuara.Lëvizja e këtyre shpenzimeve është e kundërt, qe donë të thotë se shpenzimet objektivisht te kushtëzuara(komponent objektive) ndryshojnë në drejtim të lëvizjes së nivelit të shfrytëzimit të kapacitetit, kursekomponenti organizativisht e kushtëzuar e shpenzimeve (komponenta organizative) lëvizë në tëkundërtën e lëvizjes së prodhimit.Shfrytëzimi i kapaciteteve disponuese nën vet optimum është pasojë e mosshfrytëzimit to mundësiveekzistuese për prodhim dhe rrjedh nga paaftësia e kolektivit për të ndryshuar masat organizative, tënevojshme për evitimin e një situate të tille.Shpenzimet e pandryshueshme objektive, të parashikuara për njësi të prodhimit, janë konstante, ndërsashpenzimet konstante organizativisht të kushtëzuara (komponenta organizative) janë proporcionalishttë kundërta me ndërrimin e prodhimit.Pra, shpenzimet e pandryshueshme (Shpf) përbehen nga komponenti objektive (kosh) dhe ngakomponenta organizative (Korgsh) e shpenzimeve. Shpf = Kosh + KorgshKo-Komponentët Paraqitja grafike e këtyre komponentëve bëhet në vazhdim Shp Ko Shfr Kob 0 Sp Grafikoni nr. 52. Shpenzimet e kushtëzuara me shfrytëzimin e kapacitetitMeqenëse shpenzimet fikse lajmërohen me inst1imin e kapaciteteve në ndërmarrje dhe janë tëpandryshueshme, pa mane parasysh se a punojnë mjetet apo jo, shpesh here këto shpenzime quhen edheshpenzime të kapacitetit.Përveç shpenzimeve absolute fikse (konstante), qe paraqiten me përgatitshmerine e kapaciteteve për tëprodhuar me fillimin e aktivitetit të saj, ne ndërmarrje paraqiten shpenzimet variabile oseproporcionale, të cilat janë të lidhura me funksionimin.2.1. Shpenzimet variabile dhe dinamika e tyreKëto shpenzime lëvizin në kaheje të njëjte me prodhimtarinë. Duke prodhuar harxhohet material apofuqi punëtore, varësisht nga sasia e prodhimit. Pra këto shpenzime lajmërohen vetëm kur prodhohet, enëse nuk prodhohet ato nuk lajmërohen fare.Nëse prodhohet me më shumë njësi, është e arsyeshme që këto shpenzime të rriten për aq njësi. Kjo donëtë thotë se shpenzimet paralele me tërë madhësinë e lyre lëvizin në drejtim të lëvizjes së prodhimit, kursepër njësi janë të pandryshueshme.Shpenzimet paralele (variabile) kane pjesëmarrje me të madhe te ndërmarrjet intensive me materialose me fuqi punëtore, pra te ndërmarrjet e përbërjes me të ulte të kapitalit, prandaj racionalizimi imaterialit nuk ndikon shume në nivelin e shfrytëzimit të kapacitetit.Ne këto shpenzime bëjnë pjese shpenzimet e materialit prodhues, pagat e punëtorëve prodhues, energjiae repartit, materiali paketues e të tjera.Shpenzimet e tërësishme variabile për njësi të prodhimit shprehen me anën e grafikut 8 dhe 9. 12
  13. 13. Faktorët te cilët kushtëzojnë ndryshimin ne madhësinë e shpenzimeve variabile janë: 1) faktorëtnatyrorë teknikë dhe 2) faktorët shoqërorë. Lëvizja e shpenzimeve Variabile Shp 0 Sp Grafikoni nr. 61) Faktorët natyrore dhe teknikë, përmes kushteve objektive të harxhimeve të elementeve të prodhimit,kushtëzojnë drejtpërsëdrejti madhësinë e harxhimeve të materialit kryesor, materialit ndihmës dhefuqisë punëtore në vendet prodhuese.Ne faktorin teknik ndërmarrja nuk mund të ndikojë me masat organizative, por mund të ndikojë meavancimet plotësuese. Madhësinë e shpenzimeve variabile e karakterizojnë karakteristikat e materialit,mjeteve për punë, fuqisë punëtore, kushteve të punës etj. Lëvizja e shpenzimeve variabile për njësi Shp Shnjp 0 Grafikoni nr. 7 Sp2) Ndikimi i faktorit shoqëror ne shpenzimet paralele (variabile) manifestohet nëpërmes tëçmimeve te materialit, mjeteve për pune dhe nëpërmes të pagës për njësi të punës për punëtorët.Ky ndikim formohet edhe nëpërmjet të tregut, të ndarjes së fitimit, të sistemit ekonomik, të politikesekonom ike etj. Edhe te ky faktor ndërm arrja nuk ka m undësi të ndikojë.Te dy faktorët e sipër cekur janë të natyrës objektive. Përveç këtyre, edhe faktorët e natyrës subjektivendikojnë në ndryshueshmërinë e nivelit të shpenzimeve variabile (paralele) nëpërmjet të marrjes sëmasave të duhura të natyrës organizative në drejtim të zvogëlimit të këtyre shpenzimeve për njësi tëprodhimit. Koeficienti i reagbilitetit (varshmerisë) te këto shpenzime gjithmonë është baras me 1.3. Lëvizja e shpenzimeve në dinamikën e prodhimitNe lartësinë e shpenzimeve të tërësishme ndikojnë: sasitë e faktorëve te prodhimit të angazhuar nëprocesin e prodhimit, karakteristikat tekniko-teknologjike të prodhimit, çmimet e faktorëve tëprodhimit, angazhimi i punonjësve në përmbushjen e detyrave në prodhim e të tjera.Nën para supozimin se ndikimi i këtyre faktorëve është i parëndësishëm, shpenzimet e tërësishme do tëjenë funksion i m adhësisë së prodhim tarisë a, çdo rritje apozvoë1im do t i rritë, shpenzim et për njësi.Shpenzimet e tërësishme janë te përbëra nga shpenzimet e pa ndryshueshme (konstante) dhe nga atoqe ndryshojnë variabile ose proporcionale.Nga shpjegimet e dhëna me parë dihet se shpenzimet e pandryshueshme janë konstante r tërë 13
  14. 14. prodhimtarinë, prandaj ato shënojnë rënie për njësi në zonat e larta te shfrytëzimit te kapaciteteve. Nëfillim të prodhimit, shpenzimet mesatare fikse janë të larta, e në zonat e larta ato shënojnë rënie, por kjorënie shënon dobësim atje kah kufiri i epërm i shfrytëzimit te kapaciteteve.Lëvizja e shpenzimeve të tërësishme është kryesisht nën ndikimin e (proporcionale), por shpenzimetvariabile rriten me rritjen e prodhimit. Kjo rritje behet deri te një kufi, ku pas të cilit ato fillojnë teshënojnë rënie. Ne vazhdim është më se e nevojshme që të shqyrtohen lëvizjet e ndryshme tëshpenzimeve tërësishme në funksionin e dinamikës së prodhimit dhe të matet ndikimi i tyre indryshueshëm në rezultatet afariste të ndërmarrjes.Përfaqësim më të madh shpenzimet e ndërmarrjes variabile (proporcionale) kane te prodhimtariaintensive me material e me fuqinë punëtore, prandaj çdo përpjekje në drejtim të zvogëlimit te tyrekushtëzohet me zvogëlimin e prodhimtarisë, e bile edhe me ndërprerjen e saj.Me qellim që të rriten rezultatet afariste në ndërmarrje përdoren mjetet me efekt dhënëse, ku rritet roli ishpenzimeve fikse kundrejt atyre proporcionale, prandaj si intencë e përhershme mbetet shfrytëzimi mei mire i mjeteve dhe zvogëlimi i shpenzimeve për njësi te prodhimit. Arsyeshmëria e modernizimit tëmjeteve qëndron në rritjen e efekteve kundruall deponimeve për arritjen e tyre. Dinamika eshpenzimeve kushtëzon me të madhe edhe ndryshimin e raporteve ne mes të rezultateve të riprodhimitdhe të deponimeve.Përbërja strukturale e shpenzimeve, lëvizja e elementeve përbërëse (llojet e ndryshme ë shpenzueseve)drejtpërsëdrejti ndryshon raportet në rritjen e shpenzimeve të tërësishme. Nëse struktura eshpenzimeve të tërësishme është e përbëre me më tepër shpenzime fikse (të pandryshueshme, mundësiae adaptimit të ndërmarrjes ndryshimeve të tregut me prodhime (ndërrimi i kapacitetit) është ekufizuar, por ndërmarrjes i mbetet në dispozicion mundësia tjetër, mundësia e rritjes së shkallës sëshfrytëzimit të kapaciteteve dhe zvogëlimi i shpenzimeve fikse, ku drejtpërsëdrejti ndikohet në rritjen erezultateve të saja afariste (fitimi). Kur ndërmarrja ne strukturën e saj ka më tepër shpenzime tëndry shueshm e (variabile, proporcionale), atëherë ka m undësi t ia adaptoje tregut kapacitetet e saja,por mundësitë që të ndikoje me shumë në lartësinë e deponimeve dhe të përmirësimit të rezultateve janëfare të vogla ose kurrfarë. Se çfarë përbërje të shpenzimeve do të ketë ndërmarrja gjegjëse varet ngapërbërja organike e kapitalit dhe nga natyra e aktivitetit afarist.3.1. Shpenzimet e tërësishmeShpenzimet e tërësishme janë përmbledhje e të gjitha shpenzimeve që janë te paraqitura ne një periudhëllogaritare. Për nga varshmëria e tyre me prodhimtarinë, ato përbehen prej shpenzimeve te tërësishmefikse (Shtf) (të pandryshueshme) dhe nga shpenzimet e tërësishme, por të ndryshueshme (Shtp)(variabile, proporcionale). Pra, Sht = Shtf + ShtpPër të udhëhequr me dinamikën e shpenzimeve në suazat e politikes afariste, përveç shpenzimeve nëmasë, është e nevojshme që te operohet edhe me shpenzimet mesatare apo me shpenzimet për njësi tëprodhimit. Shpenzimet mesatare janë në realitet kostoja e prodhimit dhe fitohen kur shpenzimet etërësishme ndahen për sasinë e prodhimit, ndërsa shpenzimet e tërësishme për njësi të prodhimitfitohen duke i mbledhur shpenzimet e pandryshueshme me shpenzimet e ndryshueshme për njësi.Lëvizja e të gjitha shpenzimeve kushtëzohet me strukturën përmbajtjesore të tyre (shpenzimet epandryshueshme apo te ndryshueshme) dhe me shkallën e shfrytëzimit të kapaciteteve. Ligjshmërinë nelëvizje te shpenzimeve fikse e variabile përcakton lëvizja e shpenzimeve te tërësishme në korrelacion mendryshimin e prodhimit. Se si lëvizin shpenzimet e tërësishme shihet nga grafiku si me poshtë: Lëvizja e shpenzimeve të tërësishme dhe variabile Shf1 Shp Sht Shv Shf a shmpGrafikoni nr. 8 shfpm Sf 14
  15. 15. Lëvizja e shpenzimeve të tërësishme për njësi Slp Kp 0 Grafikoni nr. 9 Sp3.1.1. Shpenzimet degresiveShpenzimet degresive janë shpenzimet te cilat ne masë rriten me ngadalë se sa rritja e madhësisë sëprodhimtarisë. Koeficientin e elasticitetit të shpenzimeve e kane me te vogël se një.Shpenzimet degresive për njësi (shpenzimet e tërësishme te pjesëtuara me sasinë e prodhimit) shënojnërënie me rritjen e madhësisë së prodhimit, pra, te ky lloj i shpenzimeve, shpenzimet për njësi për sasinëplotësuese të prodhimit janë me ulëta se sa shpenzimet mesatare.Shpenzimet degresive variabile janë: shpenzimet e energjisë së repartit, shpenzimet e materialitndihmës etj.Shpenzimet degresive paraqiten me tepër te ndërmarrjet intensive me mjete për pune. Përveçshpenzimeve të sipër cekura, tendencë rënieje tregojnë edhe shpenzimet e regjisë së shitjes. Me rritjen eprodhimtarisë në ndërmarrje tentohet që sa me racionalist të shfrytëzohen deponimet e riprodhimit. Sesi lëvizin këto shpenzime do të shihet nga të dhënat tabelore dhe nga grafiket në vazhdim. Lëvizja e shpenzimeve te tërësishme për njësi neper zonat e punësimit Shpenzimet për Sasia e prodhimit në copë Shpenzimet e tërësishme njësi 100 40.000 400 200 80.000 400 500 140.000 280 700 180.000 271 800 200.000 250 900 220.000 244 10000 240.000 240 Tabela nr.1 Shpenzimet për Sasia e Prodhimit Shpenzimet e tëra njësi copë indeksi para indeksi para indeksi 1000 100 240.000 100 240 100 700 70 180.000 75 257 123 100 10 40.000 22 400 150 Tabela nr.2Nga të dhënat e përpiluara shihet qartë se sasia e prodhimit shënon rënie nga 100% në 70% dhe nëfund në 10%, ndërsa edhe shpenzimet degresive (rënëse) shënojnë rënie për 75% në rastin e dytëkundrejt atij të parit, apo kundrejt rastit të dytë, por, siç shihet nga të dhënat ne tabela, të dy dukuritëshënojnë rënie (prodhimi dhe shpenzimet rënëse), mirëpo dinamika e rënies së shpenzimeve është me emadhe (75%) se sa ajo e prodhimit (70%).3.1.2. Shpenzimet progresive (rritëse)Këto shpenzime karakterizohen me një rritje me të shpejtuar se sa rritja e prodhimit. Rritje me te 15
  16. 16. shpejtuar këto shpenzime kane në masë dhe për njësi të prodhimit.Progresioni i shpenzimeve ne ndërmarrje paraqitet si shenjë e çrregullimeve ne prodhim, si rrjedhim idobësive organizative në lidhje me mospërputhjen e detyrave dhe kapaciteteve disponuese. Lëvizja e shpenzimeve të tërësishme degresive Shp 240000 120000 Shv 40000 0 Grafikoni nr. 10 Sp Lëvizja e shpenzimeve degresive për njësi Shp 400 240 Shvnjp 0 100 500 1000 Sp Grafikoni nr. 10 Këto shpenzime paraqiten në rastin e mbi ngarkimeve te kapaciteteve disponuese nëshfrytëzim si: puna e punëtorëve përtej orarit, rritja e shartit të prodhimit, prishja dhe thyerja emjeteve për punë, rritja e shpenzimeve të mirëmbajtjes se mjeteve për pune, rritja e numrit tëndërtesave të punës, shpenzimet plotësuese qe i paraqiten shërbimit të shitjes, te kushtëzuara me mospërputhshmërinë e prodhimit e të shitjes. Në këto shpenzime bëjnë pjese edhe premitë, skontoja, rabati,reklama, reprezentacioni, hulumtimi i tregut e të tjera.Lëvizja e shpenzimeve progresive shihet me mire me ndihmën e shembullit të formuluar si vijon: Lëvizja e shpenzimeve të tërësishme progresive dhe për njësi të prodhimit Sasia e prodhimit në Shpenzimet e tërësishme Shpenzimet mesatare copë progresive Progresive variabile 70 100 280 100 40 100 90 102 600 213 66 165 110 157 15000 535 136 340 120 171 375000 1330 312 780 Tabela nr.3 Lëvizja e shpenzimeve të tërësishme progresive 16
  17. 17. Sht Shtv 37000 15000 0 70 90 110 120 Sp Grafikoni nr. 11 Lëvizja e shpenzimeve të tërësishme progresive dhe për njësi Shpnjp 320 Shpvnjp 140 60 20 0 70 90 110 120 Sp Grafikoni nr. 12Nga të dhënat e tabelës shihet se shpenzimet progresive (rritëse) shënojnë rritje më të madhe se sa rritjae prodhimtarisë. Kjo rritje me dinamike e shpenzimeve progresive është me e madhe për njësi teprodhimit te shpenzimet e tërësishme.3.1.3. Varshmeria e shpenzimeveTe çdo ndërmarrje, si kapaciteti ashtu edhe shpenzimet ndryshojnë gjate afarizmit, pa marrë parasyshkohën e vrojtimit të dukurisë. Por, si do të gjenden shpenzimet sipas llojeve të tyre, apo shpenzimet etërësishme me ndryshimin e prodhimtarisë, gjegjësisht me ndryshimin e nivelit të shfrytëzimit tëkapaciteteve, varet aga elasticiteti i shpenzimeve. Për të matur këtë elasticitet (rritja, ngecja apo rënia)shërbehemi me koeficientin e elasticitetit, ndërsa ato shpenzime të cilat ngecin gjate zvogëlimit tëprodhimtarisë quhen edhe shpenzime të (shërbime ngeceshe).Ne ngecjen e shpenzimeve të ngecjeve ndikojnë shpenzimet e pandryshueshme dhe shpenzimet endryshueshme.Ne ndërmarrje ngecja e shpenzimeve paraqitet kur dëshirohet të rritet prodhimtaria në kuadrin ekapacitetit disponues e për këtë qellim me vone deponohet në vlerë për zgjerimin e fyteve të ngushta,apo në objekte të reja te magazinimit, ose për gjetjen dhe shfrytëzimin e burimeve të reja energjetike, tëcilat do te përdoren dhe kështu do të vijë deri te rritja e shpenzimeve te tërësishme. Mirëpo nëse paskëtyre deponimeve plotësuese prodhimi shënon rënie, atëherë shpenzimet e tërësishme ngecin në rënie. 17
  18. 18. Te shpenzimet variabile (proporcionale) nuk paraqitet ngecja sepse ato lëvizin në kahje me lëvizjen eprodhimtarisë.Shpenzimet relative-fikse i paraqiten ndërmarrjes në periudha pak me te gjata ose ne periudha me tëgjata kohore. Kur thuhet kështu, mendohet në atë se ato nuk ndryshojnë ne një periudhë të caktuarkohore. Ndërmarrja, siç dihet, zgjerohet duke investuar në kapacitetet e saja prodhuese, por gjithnjëduke u orientuar për një afat te gjate në kërkesat që vijnë nga tregu për prodhimet. Ne raste të tilla dote rriten shpenzimet relative-fikse, ndërsa nëse këto kërkesa shënojnë rënie, atëherë shpenzimetrelative-fikse do te ngecin.Ngecja (varshmëria, remantiteti) duhet gjithmonë te shikohet te rritja apo zvogëlimi i shfrytëzimit tekapaciteteve në kohë te gjate.Shpenzimet absolutikisht te pandryshueshme (absolute fikse) nuk kane elasticitet, kurse shpenzimet etërësishme do te jene elastike apo me pak elastike, varësisht nga përmbajtja strukturore e shpenzimevete ndryshueshme apo te pandryshueshme.Shkalla e larte e ngecjes së shpenzimeve, përmes rritjes se kostos mesatare të prodhimit dhe rritjes sëgjithmbarshme të shpenzimeve, vështirëson apo dobëson afarizmin e ndërmarrjes, duke zvogëluarfitimin. Faktorët të cilët kushtëzojnë remantitetin (ngecjen) e shpenzimeve janë të ndryshëm. SipasMeleroviqit janë:1. faktorët juridikë,2. faktorët socialë dhe ekonomikë,3. faktorët prodhues e politike,4. faktorët organizativ dhe5. faktorët psikologjike. Lëvizja e ngecjes shprehet me anën e grafikeve: 16 dhe 17. E L D C B Sht A 0 Sp1 Sp2 Sp3 Sp4 Grafikoni nr. 13 Shp Shf 0 Grafikoni nr. 14 Sp 18
  19. 19. Ky koeficient është si marrëdhënie në mes te normës së rritjes së shpenzimeve dhe normës serritjes së prodhimit. Pos koeficientit sintetik të reagbilitetit (elasticitetit, varshmërisë, ngecjes)reagbiliteti mund të matet me anën e koeficienteve të veçantë to shpenzimeve fikse (tëpandryshueshme), relative fikse, proporcionale, mesatare fikse, proporcionale, mesatare të tërësishmee të tjera.Vlerat e këtij koeficienti janë:për shpenzimet e pandryshueshme = 0,për shpenzimet e ndryshueshme (proporcionale ose variabile) =1,për shpenzimet rritëse (progresive) = 1,për shpenzimet rënëse (degresive), kurse për shpenzimet e tjera ky koeficient sillet në mes zeros dhenjëshit.4. Lëvizja e shpenzimeve dhe zonat e shfrytëzimit të kapaciteteveTe lëvizja e shpenzimeve në shfrytëzimin e kapaciteteve është e domosdóshme që te përcaktohen pikat,kurbat e dinam ikës së shpenzim eve dhe zonat e dinam ikës së shpenzim eve. Pikat në kurbat e dinam ikësse shpenzimeve kane rendësi shume madhe tek analiza e shpenzimeve kufitare (margjinave).Këto i paraqesin ato momente në te cilat dinamika e shpenzimeve kalon nga një tendence në tjetrën, kurndërmarrja arrin gjer te në kufi i caktuar në marrëdhëniet ekonomike, nëpërmjet të dinamikës sëshpenzimeve. Kornand Meleroviqi i definon gjashte pika kritike në dinamikën e shpenzimeve: pika eminimumit të prodhimit, kufiri i pika e fitimit maksimal, kufiri i epërm i rentabilitetit dhe pika eprodhimit maksimal. Zonat e punësimit ne dinamiken e shpenzimeve i definoi Eugen Shmalenbar, sipastë cilit ato janë: zona e degresionit, zona e proporcionalitetit dhe zona e progresionit te shpenzimeve.4.1. Zona e degresionitMe fillimin e aktivitetit të saj, ndërmarrja i ka vetëm shpenzimet e paevitueshme (fikse) si shpenzime tëkapacitetit, mirëpo, duke vazhduar prodhimtarinë, shpenzimet e tërësishme gjithnjë vijnë duke u shtuarshpenzimet e tërësishme, me elemente të reja të shpenzimeve të ndryshueshme (variabile), te cilat janënë korrelacion të drejtpërdrejtë me madhësinë e prodhimit, si për tërë madhësinë e tyre apo për njësi tëprodhimit.Nga kjo del se nëpër disa momente të afarizmit të ndërmarrjes ndryshon gjendja sasiore e shpenzimevee p0 ashtu edhe ajo përmbajtjesore, e cila nuk është e parëndësishme për ndërmarrjen si sistemmezoekonomik.Prandaj, ndërmarrja është e interesuar që përherë te orientohet në shfrytëzimin maksimal tëkapaciteteve të reja instaluese, në m ëny rë që shpenzim et e pandry shueshm e t i zvogëloje sa me tepër përnjësi të prodhimit dhe ta evitojë progresionin e shpenzimeve të cilat, pas një zone të caktuar, mund tëkalojnë në rritje dinamike kundrejt rritjes së prodhimtarisë, si pasojë e një pjesëmarrjeje me te madhenë strukture te shpenzimeve variabile (të ndryshueshme).Duke përparuar shpenzimet kah progresioni, dobësohet degresioni i shpenzim eve fikse, m e ç rast fillojnëtë rriten shpenzimet e tërësishme mesatare dhe rritja e mëtutjeshme e nivelit të shfrytëzimit tekapaciteteve do te behet e paarsyeshme.Me fjalë tjera, zona e degresionit është zone e papunësisë së, mjaftueshme të kapaciteteve disponuese.Kjo zone fillon nga niveli zero i aktivitetit të gjere tek ajo pike e afarizmit tek e cila sendërtohenshpenzimet minimale për njësi të prodhimit.Pra, gjate kësaj zone, shpenzimet rriten me një intensitet më te ngadalësuar se sa intensiteti i rritjes sëprodhimit dhe janë më të ulëta për njësi të prodhimit.4.2. Zona proporcionale (optimale)Nga zona e degresionit si zone rënëse e shpenzimeve në ndërmarrje kalohet nëpër një nivel (pike teprodhimit) në te cilën shpenzimet për njësi te prodhimit janë me te ulëta.Mirëpo, deri te kjo pike e optimumit, disa shpenzime shkojnë (lëkunden kah degresioni, e në te njëjtënkohë, disa shpenzime te tjera brenda shpenzimeve të tërësishme shkojnë në progresion. Për shkak tëlëvizjeve të tilla, në disa shpenzime, nga dy drejtimet e kundërta (progresioni dhe degresioni) arrihetderi te kompensimi i tyre.Zona e optimumit në afarizëm te shpenzimet mund te jete e gjere apo shume e ngushte ose vetëm në njëpike te afarizmit.Se sa do të jetë kjo zone varet nga përputhshmëria në shfrytëzimin e kapaciteteve. Nëse kjo harmoni nëmes te pjesëve analitike të kapaciteteve është e madhe, atëherë edhe kjo zone është me e gjere, dheanasjelltas.Te zona optimale ose proporcionale shpenzimet e tërësishme rriten në proporcion me rritjen eprodhimit. Pra, te, kjo zone, siç u cek edhe me lartë, efektet pozitive te degresionit barazohen me rritjene shpenzimeve progresive variabile. Gjatë tere kësaj zone kostoja e prodhimit për njësi mbetet e njëjtë 19
  20. 20. dhe është me e ulet. Te kjo zone ndryshimi në mes te çmimit të kostos dhe atij të shitjes është me i madhdhe koeficienti i ndryshimit të shpenzimeve ne kuadrin e kapacitetit te dhënë është i barabartë mekoeficientin e ndryshimit të prodhimit.Zona e optimumit të prodhimit (zona proporcionale) nuk është madhësi përgjithmonë e arritur (epërcaktuar) dhe e pandryshueshme, por kjo do të ndryshoje me vetë dëshirën e ndërmarrjes apo nenndikimin e faktorëve te ndryshëm, që veprojnë ne ndërmarrje nga jashtë si: ndryshimet në tregun elëndëve te para dhe te materialit, ndryshimet në tregun e prodhimeve të gatshme, ndryshimet nepolitiken ekonomike të ndërmarrjes konkrete e të tjera.Te zona optimale nuk është e thëne që gjithmonë te arrihet fitim me i madh në ndërmarrje sepse fitimi,siç dihet, varet nga shpenzimet, nga çmimet shitëse dhe nga sasia e prodhimeve të shitura.Shpesh ndodh edhe fenomeni qe fitimi me i madh ne afarizëm te realizohet nen apo mbi zonën. eoptimumit. Te zona e opitmumit, nga aspekti i shpenzimeve, shfrytëzimi i kapaciteteve është optimal.Përkufizimi i kësaj zone behet si i përafërt. Ne ndërmarrjen me më shumë shpenzime tepandryshueshme (fikse) kjo zone endet aty afro 80-90% te shfrytzueshmërise se kapacitetit disponues,kurse te ndërmarrjet e tjera, te cilat disponojnë me më pak shpenzime fikse, kjo shkallë e optimumit nëshfrytëzimin e kapacitetit është afro 60-80%.4.3. Zona e progresionitRritja e prodhimit vazhdon te zona vijuese e progresionit tek e cila shpenzimet plotësuese përprodhimtarinë e rritur janë me te larta se sa kursime në shpenzimet fikse (të pandryshueshme).me fjalë tjera, rritja e mëtutjeshme e prodhimit mund te behet vetëm në saje të shpenzimeve plotësuese.Te zona e progresionit shpenzim et rriten për shkak të m bingarkim it të kapaciteteve m e ç rastshkaktohen shpenzime te tepërta, si ato në mbeturina, nga prishjet e shpeshta të makinave etj.Shpenzimet e tërësishme shënojnë rritje më të shpejtuar se sa rritja e prodhimit. Këso rritjesh teshpejtuara se sa prodhimit. Këso rritjesh të shpejtuara shënojnë edhe shpenzimet për njësinë eprodhimit. Te kjo zone duhet te dallohet rritja progresive të vetëm disa lloje shpenzimesh, apo te tëgjitha shpenzimet në ndërmarrje. Progresioni i shpenzimeve duhet të dallohet si progresion ishpenzim eve brenda një zone të njëjte te shfrytëzimit te kapaciteteve dhe si progresion një zonë të re tëshfrytëzimin e kapaciteteve (zgjerimi i kapaciteteve ekzistuese dhe rritja e masës së shpenzimeve fikse).Kufijtë e kësaj zone fillojnë nga zona e optimumit e deri te shfrytëzimi maksimal i kapaciteteve. Lëvizja e shpenzimeve të tërësishme Shp 100 0 1 2 3 4 Sp Grafikoni nr. 15 Zonat e shpenzimeve të tërësishme zona e digresionit zona e progresit sht shd shpp 0Grafikoni nr. 16 shf 20
  21. 21. Pesha specifike e shpenzimeve variabile (të ndryshueshme) rritet dhe është me e madhe te kjo zone.Edhe te kjo zone vjen aksioma e përmendur me pare se kufijtë e saj ndërrojnë me ndryshimin apo mezgjerimin e kapaciteteve ne ndërmarrje. Tejkalimin e kësaj zone të papreferuar ndërmarrja e bën nësezvogëlon kapacitetin në nivelin optimal të shfrytëzimit, apo nëse ate kapacitet e perfeksionon me mjeteme te reja dhe me produktive, kundrejt mjeteve të gjertanishme dhe me aplikimin e organizimit me temire te prodhimit. Rëndësia e përcjelljes së dinamikës së shpenzimeve në ndërmarrje për ta shtuarfitimin, në përcaktimin e kapacitetit optimal dhe në zvogëlimin e shpenzimeve për njësi të prodhimitështë shumë e madhe. Nga grafikoni do të shihet se si lëvizin shpenzimet e tërësishme dhe për njësi në tetë zonat e shpenzimeve. Lëvizja e shpenzimeve mesatare Shp zona e digresionit zona e progresionit Shp max 0 Grafikoni nr. 17 Sp5. Shpenzimet kufitare (margjinare)Ne teorinë bashkëkohore të shpenzimeve, shpenzimet kufitare zënë një vend shume te rëndësishëm, dukeu shërbyer me to si instrument në aprovimin e vendimeve racionale ne afarizmin e ndërmarrjes, si nësferën e prodhimit ashtu edhe në atë te këmbimit.Kornaut Meleroviqi është i m endim it se teoria e shpenzim eve të shtresës përm ban bërtham ën e teorisëbashkëkohore te shpenzimeve dhe është bazë për përsosjen e kalkulimeve dhe në të menduarit përkalkulime. Shpenzimet e shtresës paraqiten si element dinamik i shpenzimeve dhe për këtë i përgjigjenkarakterit dinamik të ekonomisë bashkëkohore. Shpenzimet kufitare fiton shumë ne peshe, sidomos nëprodhimtarinë bashkëkohore, të cilën e karakterizon përdorimi i gjerë i mjeteve të mekanizuara dhe tëautomatizuara të prodhimit.Shpenzimet kufitare njihen edhe me emërtime të ndryshme si shpenzime diferenciale, apo shpenzime tënjë shtrese të prodhimit.Shpenzimet plotësuese të cilat paraqiten si rezultat i rritjes së një shtese kufitare të prodhimit quhenshpenzime te shtresës.Siç shihet, shpenzim et e shtresës përfshijnë shpenzim et e shtresave të ndry shm e të prodhim it, pa m arrëparasysh se për cilën shtresë është fjala te kapaciteti prodhues. Shpenzimet e shtresës mund teparaqiten si të tëra dhe për njësi.Shpenzimet e shtresës të paraqitura në shumën e tërësishme njihen si shpenzime diferenciale, e nëseshpenzimet e shtresës paraqiten për njësi të prodhimit atëherë fjala është për shpenzimet kufitare. Pra, teprica në shpenzim et e tërësishm e, por te niveli i ri i punësim it ndaj shpenzim eve të nivelit m e të ulët tëpunësim it paraqiten si shpenzim e diferenciale, ose shpenzim et diferenciale paraqiten si teprice neshpenzim et te ndërm arrja e cila duhet t i barte nëse e rrite prodhim tarinë, e të cilat nuk do të ishte edety ruar t i barte nëse nuk e rritë prodhim tarinë .Siç dihet, shpenzimet variabile paraqiten me paraqitjen e prodhimit për një njësi apo për një shtresë tëprodhimit. Duke i krahasuar këto shpenzime si shpenzime ndryshuese, me prodhimin plotësues fitohenshpenzimet margjinare (kufitare).Shpenzimet kufitare (margjinare, diferenciale) llogariten duke filluar nga funksioni i prodhimit(shkalles së shfrytëzimit e kapaciteteve) se Shp=f(sp), ndërsa shpenzimet mesatare për njësi janë:Shpnjp = shpt/Sp, kurse shpenzimet kufitare fitohen duke e bërë derivacionin e shpenzimeve tëtërësishme dsht Shk = ku është dSpdsht - paraqiten si shpenzime diferenciale, kursedsp - paraqiten si shtresa kufitare të prodhimit, ose 21
  22. 22. sht dsht - shp Shpk = ; Shpk = Sp SpShpenzimet kufitare dallohen nga shpenzimet variabile për njësi.Derisa shpenzimet variabile për njësi fitohen duke i pjesëtuar shpenzimet e tërësishme variabile (Shv)me tërë sasinë e prodhimit (Sp), shpenzimet kufitare për prodhimtarinë e asaj shtese janë shpenzimemesatare variabile të shtesës se fundit të prodhimit (Shpv). Shpv Shm = Sp Duke filluar nga ligjshmëritë e lëvizjes se shpenzimeve me dinamiken e prodhimit neper zona tëpunësimit, mund te konstatohet se shpenzimet kufitare, me rastin e rritjes së prodhimeve në zonën edigresionit te prodhimtaria fillestare në ate zone, do të jenë me te ulëta nga shpenzimet mesatare përnjësi te prodhimit.Këtu kostoja e prodhimit e shtresës rritëse të prodhimit do të jetë më e vogël se sa kostoja e prodhimitnga niveli i mëparshëm i sasisë së prodhimit. Ne vazhdim të shfrytëzimit te kapaciteteve arrihet që tebarazohen shpenzimet kufitare ne ato mesatare. Kjo dukuni paraqitet në zonën optimale të shfrytëzimitte kapaciteteve.Rritja intensive në shpenzimet kufitare hetohet sidomos ne zonën e progresionit. Arsyeja është se rritetpjesëmarrja e shpenzimeve fikse, si rrjedhim i mbingarkimit mbi nivelin në shfrytëzimin e kapacitetevenë ndërmarrje mbi nivelin, kur shpenzimet e kapacitetit janë me të ulëta.Shpenzimet kufitare janë baras me shpenzimet variabile për njësi të prodhimit, nëse shpenzimetvariabile gjenden ne proporcion, kurse shpenzimet kufitare do të jenë me te vogla se sa shpenzimetvariabile për njësi të prodhimit, nëse shpenzimet variabile janë degresive. Edhe shpenzimet kufitarejanë me te mëdha se sa shpenzimet variabile për njësi, nëse shpenzimet variabile do te gjenden neprogresion.Duke vërejtur lëvizjen e shpenzimeve kufitare ne ndërmarrje aprovohen shumë vendime ne politikenafariste, sidom os ne lidhje m e çm im in shitës, m e te cilin shpaguhet rritja e prodhimit, gjegjësishtpranimi i porosive të reja, kur kapaciteti prodhues në ndërmarrje nuk është mjaft i shfrytëzuar dhe kurçm im et në treg nuk janë m e te volitshm e apo për te bere diferencim in e çm im eve dhe të dam pingut, osepër te vendosur se a do te prodhohet pavarësisht ndonjë prodhim, apo do te aplikohet ndonjë ndërresënë prodhim etj. Metodat për llogaritjen e shpenzimeve kufitare (margjinare) janë: metoda ekontabilitetit, metoda e interpolimit, metoda e trendit dhe metoda e kuadrantit. Për te pare se sillogariten këto shpenzime, shërbehemi me një shembull te përpiluar, të ilustruar edhe përmesgrafikonit. Lëvizja e shpenzimeve kufitare nëpër zonat e punësimit Shv Sp Sht. mes Shpvnjp Shk 400.000 20 0 - - 400.000 20 80.000 20.000 20.000 784.000 30 29.667 59.334 38.400 11.16000 40 77.900 52.900 33.200 11.492000 50 62.984 42.984 33.200 18.64000 60 64.410 47.734 71.520 22.40000 70 60.571 46.285 37.600 26.68000 80 58.350 45.850 42.800 30.92000 90 56.578 45.466 42.400 38.44000 100 58.440 48A40 75.200 45.84000 110 59.854 50.764 74.000 Tabela nr. 4 22
  23. 23. Shpenzimet e tërësishme në 000 Sp Shpenzimet mesatar në 000 F V T F V Të tëra 10,000 0 1.000 0 - 0 - 10,000 4000 14.000 20 50 20 80 10,000 7800 17.800 30 33 59 92 10,000 11.160 21.160 40 25 52 77 10,000 11.492 21.492 50 20 42 62 10,000 18.640 28.640 60 16 47 64 10,000 22,400 32.400 70 14 46 60 10,000 26.680 36.680 80 12 45 58 10,000 30.920 40.920 90 11 45 56 10,000 38.440 48.440 100 10 48 58 10,000 45.840 35.840 110 9 50 59 Tabela nr. 5 Lëvizja e shpenzimeve kufitare Sh.k 80 70 V 60 50 f 40 30 20 10 0 50 100 110 Sp Grafikoni nr. 186. Pikat kritike ne afarizmin e ndërmarrjesPolitika e zhvillimit të ndërmarrjes, veç tjerash, bazohet në lëvizjen e shpenzimeve nëpër zonat epunësimit, duke u adaptuar kuantitativisht dhe kualitativisht me kapacitetet e saja në një qellim, që sam e tepër t i përgjigjet atij niveli m e shpenzim e sa m e të vogla për njësi të prodhimit dhe ta rrisë nëmaksimum fitimin.Siç shihet, vendoset për prodhimtarinë me të cilën do të realizohet një diferencë me e madhe në mes te tëhyrave të tërësishme dhe shpenzimeve të tërësishme. Prandaj, është me rëndësi të shihet se si gjendetndërmarrja, duke i marre parasysh këto komponentë: prodhimi, shpenzimet e prodhimit, çmimet etregut dhe rezultati financiar.Ndërmarrja ne procesin e aktivitetit të saj, për te arritur një nivel të caktuar te prodhimit, tenton që tebeje kombinimin me të mire kuantitativ-kualitativ të faktorëve të prodhimit. Por, sa do të jetë kjomadhësi, nëse merret parasysh mos zgjerimi i kapaciteteve i cili do t i siguroje asaj rezultat maksimalfinanciar - fitim maksimal?. Përgjigja në realizimin e kërkesës së parashtruar jepet duke analizuarraportet ekzistuese në mes të sasive optimale të prodhimit, shpenzimeve minimale për njësinë eprodhimit, çmimeve te tregut dhe raporteve të shpenzimeve me çmimin e tregut.Te gjitha këto madhësi kane ndikim në njëra tjetrën. Këto raporte ndërrojnë nëpër zonat e punësimit.Ndërmarrja, kur nuk ka kërkesa të mjaftueshme për prodhimin e saj, sërish shkon kah adaptimi nëdrejtim të zvogëlimit te kapaciteteve apo kah rritja e kapaciteteve të saja, nëse rritet kërkesa në treg përprodhimet e saj. Ky adaptim mund .te jetë afatshkurtër ose afatgjate dhe bëhet me numër tëpandryshueshëm të faktorëve te prodhimit apo në strukturë të njëjte te faktorëve të prodhimit ose tëadaptimit total të ndërmarrjes. Adaptimet e tilla në ndërmarrje bëhen me qellim që të zvogëlohen 23

×