• Save
Kunstzone 1 2012
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Kunstzone 1 2012

on

  • 2,560 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,560
Views on SlideShare
2,556
Embed Views
4

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

2 Embeds 4

http://www.linkedin.com 3
https://www.linkedin.com 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Kunstzone 1 2012 Document Transcript

  • 1. w us s er s ij d er n v o d st j n ftiku ee L 1 januari 2012 T i j d s ch ri ft vo o r k u n s t e n c u l t u u r i n h e t o n d e r w i j s
  • 2. 2 januari 2012 3Aan deze Kunstzone werkten de volgendevakverenigingen mee InhoudBDD Thema: Leeftijd versus kunstonderwijs En toen gloorde het eindeBeroepsvereniging Docenten Theater en Drama Toen ik in januari 1982 begon met werken, zag de onderwijswe- uitgewerkt uit.’ Dat had ik niet moeten zeggen, want het raakteSecretariaat & Administratie, reld er heel anders uit. Ik nam een aantal klassen over van een een gevoelige snaar. In eerste instantie was Cees best blij eruitPostbus 178, 8260 AD Kampeninfo@docentendrama.nl, collega die de moed opgegeven had. Naar later bleek, was dat te kunnen, maar daarna was hem toch meerdere malen een Armando, schets van een oude meesterwww.docentendrama.nl Interview met de oude meester Armando 4 niet onterecht. Ik heb veel geleerd dat eerste halfjaar. Ik ben niet groot gevoel van gemis bekropen. Hij was nu wel zover dat Decennia ervaring in het kunstvakNBDK een van de babyboomers. Die zaten net voor mij en hadden de wanneer school hem zou bellen, hij meteen weer een paar uur Dubbelinterview met twee oude rotten in het vak 8Nederlandse Beroepsvereniging van Danskunstenaars beste plekjes al ingenomen. Toen ik aan de beurt was, zat ieder- zou willen geven. Geen volle bak, maar gewoon een paar uur,Bureau NBDK: Barokke zwanenzangen een vast op zijn plaats en je was een echte mazzelaar als je ze omdat het zo leuk is. Steeds meer collega’s stellen zich nietPostbus 1225, 1500 AE Zaandam Composities van componisten op hoge leeftijd 11Tel. (06) 39452989/(06) 39452988 van die plek afkreeg. De eerste twaalf jaar van mijn school- meer de vraag Hoe lang moet ik nog?, maar Hoe lang mag ik Contact met andere tijdenadministratie@nbdk.nl carrière werd ik ieder jaar in mei ontslagen en in juni weer aan- nog?. Soms moeten collega’s er zelfs niet aan denken te moeten Jonge acteurs in opleiding spelen de rol van een oudere 14www.nbdk.nl genomen. Soms met slechts een enkel taakuur dat de school op stoppen en daar valt ook wel wat voor te zeggen. Natuurlijk heb Geleende lichamenVKAV dat moment nog te vergeven had en niet lang daarna zat ik ik een prachtig beroep. Kan ik dat niet blijven doen zonder alle Performance en publicatie naar aanleiding van dodenportretten 16Vereniging Audiovisuele Educatie Bejaardentheater biedt meer dan een pikketanisieZwanenkamp 275, 3607 SE Maarssen weer tot aan het plafond toe vol met allerlei zooi die ik mocht zooi er omheen? En zijn er mogelijkheden om aan het eind van Bejaardentheater speciaal door en/of voor ouderen 17nieuws@vkav.nl, opknappen. Een volle baan was toen nog 29 uur en - met mijn carrière meer en meer ruimte te maken voor jongere col-www.vkav.nl Minder werken of zelfs stoppen? schoorsteenuren erbij - soms nog meer. lega’s? Gewoon, wat krenten uit de pap halen en al die kennis Wat kun je doen als het werk je echt teveel wordt? 18VLLT Ik schrijf dit in het besef dat slechts een beperkt deel van u weet en ervaring niet abrupt op non actief stellen. Een aantrekkelijke Creativiteit als dagbesteding binnen ouderenzorgSectie Nederlands Vereniging Leraren Levende talen waar ik het over heb. Taakuren en schoorsteenuren en een baan gedachte, voor alle partijen. Kunstzone kijkt met u mee hoe Ouderenzorg en de MBO-opleidingen daarvoor 18Binnenhof 62, 1412 LC BussumTel. (035) 6783254 van 29 uur, dat is echt het stenen tijdperk. De babyboomers op leeftijd zich mengt in mensen als u, als kunstenaar en als onder- Waarom nog muziekdocent worden?bureau@levendetalen.nl onze school vliegen met wijde vleugelslagen hun vrijheid tege- wijsgevende. Ik wens u nog vele gezonde jaren, maar ook als u Wat beweegt iemand om muziekdocent te worden? 20www.levendetalen.nl -> Talensecties -> Nederlands Zij-instromen in het muziekonderwijs moet, ons met veel minder gunstige regelingen achterlatend. mag, een mooi einde van uw schoolloopbaan.VLS Nog niet zo lang geleden mochten collega’s eruit met 58 jaar en Wat beweegt iemand om zij-instromer te worden? 22Vereniging Leraren Schoolmuziek in ieder geval met veertig dienstjaren. Nu ligt voor de meestenSecretariaat: van ons een werkperspectief tot hun 67e in het verschiet. Een Ruud van der Meer En verderKluppelshuizenweg 32, 7608 RL AlmeloTel. (0546) 491745 niet zo verleidelijk idee, zo lijkt het.info@vls-cmhf.nl Rechtsbijstand voor VLS- en VONKC-leden 10www.vls-cmhf.nl Net in het nieuwe schooljaar zat ik met een derde klas nog bui- Muziek verbetert de spreekvaardigheid 23Opzegtermijn: ieder jaar schriftelijk voor 1 november ten te tekenen. Heerlijk, alleen de herinnering al. Een vrolijk Pianoles op school 24VONKC fietstingeltje trok mijn aandacht. Ex-collega Cees keek mij, met Muziek brengt jeugd in beweging 26Vereniging Onderwijs Kunst en Cultuur bruine kop en uitgeruste ogen, lachend aan. Of ik lekker buiten Muziek maakt School in Zaandam 5 28Secretariaat: aan het tekenen was en dat ik toch wel een geweldig leuk vak De frisse blik: Wat is waar? 30Kluppelshuizenweg 32, 7608 RL Almelo. Theaterprijs 2011 voor Artemis 33Tel. (0546) 491745 mocht geven, zo lekker buiten. ‘Nou Cees, jij ziet er ook lekkerinfo@vonkc.nl, Digizone 34www.vonkc.nl Actief leren - Over de grenzen heen (vervolg) 34Opzegtermijn: ieder jaar schriftelijk voor 1 november Boeksignalementen 37 Grip op cultuuronderwijs 38 Colofon @Web: Afkijken is de kunst 41 KUNSTZONE REDACTIE VERKOOP ADVERTENTIES STICHTING KUNSTZONE © STICHTING Omslag: Actief met CKV 42 Tijdschrift voor kunst en Toine van Gaal Jan Verschaeren Jan Verschaeren KUNSTZONE Armando 1963 cultuur in het onderwijs Jan van Gemert Kluppelshuizenweg 32 Kluppelshuizenweg 32 Niets uit deze uitgave mag Foto: Philip NUMMER 1, januari 2012 Olga de Kort-Koulikova 7608 RL Almelo 7608 RL Almelo worden verveelvuldigd Mechanicus/MAI Kunstzone wordt uitgegeven Saskia van der Linden tel. (0546) 491745 info@kunstzone.nl en/of overgenomen zonder Zie: ‘Armando, door Stichting Kunstzone. Paul Rooyackers jhav7608@xs4all.nl www.kunstzone.nl schriftelijke toestemming schets van een Thea Vuik van de uitgever.Abonnementen: HOOFD- EN EINDREDACTIE Wil & Hans Weikamp oude meester’binnenland € 49,75 Ruud van der Meer Janneke van Wijk VORMGEVING EN DRUK ISSN: 1570-7989buitenland € 72,50 meervdr@home.nl Drukkerij LibertasHet abonnementsjaar loopt van 1 januari t/m 31 december. Jan Verschaeren BunnikOpzegtermijn: ieder jaar schriftelijk voor 1 november. jhav7608@xs4all.nl www.libertas.nl
  • 3. 4 januari 2012 5Armando - Landschaft (2008) Armando, schets van een oude meesterCollectie Armando ‘Er is geen antwoord. De vragen zijn het antwoord.’ Saskia van der Linden Zijn er nog veertienjarige meisjes die er van dromen een wijze oude vrouw te worden? Meisjes die zichzelf later voorstellen als zo’n vrouw: wit haar, onderzoe- kende ogen en handen die uitstralen wat ze meemaakte. Zo’n wijze vrouw die geen antwoorden geeft, maar aan het denken zet. En wel zo dat je de op jezelf gerichte vraag in een grotere context plaatst. Zo’n vrouw die je laat verwonderen, zodat je de wijde wereld in trekt om op onderzoek uit te gaan. Ik was zo’n meisje dat graag luisterde naar van zijn werk regelmatig opduiken: Hölderlin, verhalen van oude wijze mensen en als vol- Caspar David Friedrich, Munch... Permeke. wassene geniet ik mateloos van de levenswijze Permeke was de eerste. Je kwam het tegen. Hoe van kunstenaars, acteurs of componisten. Het weet ik niet meer. De mogelijkheden waren zijn leermeesters tegen wie je als docent niet beperkt, er was geen televisie. Ik keek naar het op kunt. Een pleidooi dus, voor deze manier werk, naar wat me trof en fascineerde. Soms van ‘naar oude meesters kijken’. Nu dus eens ook door over hen te lezen, vooral eigenlijk niet de kunst nabij de jongeren zoeken, maar door naar het werk te kijken.’ die jongeren uitnodigen ‘om te zien’ en zich over te geven aan de woorden, schilderijen of Ervaringen om te vergelijken muzieknoten van oude meesters. De colleges kunstgeschiedenis die Armando na de oorlog volgde, vond hij van een grenzeloze Armando saaiheid. Zo niet de colleges van Professor De telefoon gaat één keer over: ‘Armando.’ Nee, Presser1. ‘Na de lessen ging ik praten met de een interview met een helper ligt niet voor de oudere Willy Boers en Greet van Amstel2. Zij hand hebben ze mij bij het Armando Museum hebben in de oorlog veel meegemaakt. Greetje in Amersfoort verzekerd. De tweeëntachtigja- heeft in Auschwitz gezeten. Met hen nam ik de rige Armando maakt zijn grote schilderijen en colleges door en dan legden we verbanden met beelden gewoon zelf. Het helpen beperkt zich onze eigen ervaringen.’ Ervaringen uit de oor- tot, zoals hij zegt: ‘Het in het pak hijsen, log? ‘Ja, juist!’ Of dat een manier is die werkt verzetten van een werk en vervoer. Ik ben voor jongeren van nu, weet hij niet. Dat lijkt namelijk wat wankel’. Hij werkt alle dagen, hem moeilijk. ‘Zij hebben die ervaringen niet, schijnbaar onvermoeibaar, en is dankbaar. Hij wat hebben zij meegemaakt? Zij weten van twijfelt even: ‘Ja, dankbaar dat de inspiratie er niets. Ik ervaar zelden interesse. Ik veroordeel nog alle dagen is.’ Ideeën dringen zich altijd dat niet, het is misschien logisch. Alhoewel, ik aan hem op. Hij zou het liefst wat uit het raam was ook heel jong al nieuwsgierig, het histo- staren of lezen, maar hij ontkomt niet aan die risch besef is nu kleiner. Ze vragen niet en het opdringerige ideeën. moet uit henzelf komen. Ik begin er niet over, ik ga het toch niet opdringen. Men kent geen In de tv-documentaire die Cherry Duyns in grote namen, weet niet van Van Gogh, 2005 over Armando maakte, vertelt Duyns dat Dostojewski of Kafka. Je kunt het allemaal op Armando een leermeester voor hem is geweest. internet vinden, wordt er dan gezegd. Maar er ‘Dat is misschien wel zo. Ik ben dat voor menig- wordt nauwelijks meer gelezen. Ik vind dat zelf een’, zegt Armando als ik hem daar naar vraag. een gemis. Ik neem het niemand kwalijk, ik ga ‘Maar het is overdreven. Ik was gewoon ouder. daar niet over. Dat moeten ze zelf weten, Als je ouder bent, weet je meer.’ Als middelbare jongeren missen het niet. Ik weet weer niets scholier had hij niet iemand naar wie hij mate- van die nieuwe technische dingen, ik doe het loos op keek. ‘Ik was toen te eigenwijs, ging zonder computer en op mijn beurt mis ik dát mijn eigen gang. Ik ben wel altijd, al van jongs niet.’ af aan, geïnteresseerd en nieuwsgierig geweest. Later heb ik wel mijn eigen goeroes gehad. Ik Armando vindt het wel een onderschatte revo- heb niet op de academie gezeten en heb op lutie. ‘Op stations, perrons kijkt niemand meer technisch gebied veel aan hen gehad. Ik verza- om zich heen. Zit iedereen in dat doosje te melde afbeeldingen. Ik keek vooral naar hun turen, te toetsen waar ze zijn, heen gaan en werk. Maar vragen helpt. En nieuwsgierig zijn! hoe het weer is. De mens verandert hierdoor, Namen noemen? Nee, waarom zou ik!’ en hoe het verandert wordt onderschat. Het Armando laat zich niet sturen. Ik vraag toch heeft effect op de gave van opmerkzaamheid naar de grote namen die in de besprekingen als je niet meer om je heen kijkt.’
  • 4. 6 januari 2012 7 rw s de s u ijs on er tz v ns ijd k u eef t L Die opmerkzaamheid is de gave waarmee laten staan: het lukt me niet, maar ik probeer niets en staar een beetje uit het raam. Maar er zij waren er bij, waren getuigen, deden niets en Armando met zijn waarnemingen en herinne- het altijd weer. We zijn sterfelijk. Bijna ieder- komen altijd nieuwe ideeën. Bij de uitreiking, gaan gewoon door. Dat neem ik hen kwalijk.’ ringen, reconstrueert wat er niet meer is. Zijn een is dood, het wordt tijd dat ik doodga. Ik dit voorjaar, van de VSB-prijs voor de poëzie Staat dat landschap dan voor anderen die herinneringen zitten altijd in zijn binnenzak. kan maar met weinigen over mijn ervaringen voor mijn Gedichten 2009 vertelde ik: ‘Ik zit getuigen waren, niets deden en doorgaan alsof Ze zijn niet te wissen, zei hij eens. Maar met meer praten. Dat doe ik ook niet zo vaak. Maar liever wat te lezen, maar dan komt er weer zo’n er niets gebeurd is? ‘Waarschijnlijk wel, maar het ouder worden, wordt die schat aan herin- het zijn wel die ervaringen die wijzer maken. rot gedicht in me op.’ Die inspiratie, die ideeën ik heb het over de plekken, het landschap.’ En neringen eindeloos aangevuld. ‘Ik heb een Nogmaals, je kunt daardoor vergelijken. die zich aan me opdringen, dat gebeurt in alle ook op mijn vraag of de schilderijenreeks Am akelig geheugen. Ik houd alles vast, ken nog de Ervaringen maken wijzer, maar niet verstandi- disciplines. Behalve het vioolspelen, dat doe ik Fenster geheel toevallig gemaakt is op een leef- melodieën van voor de oorlog. Door al die ger. Ik weet niet of ik wijzer ben. Men zegt: niet meer. Ik heb in 2003 afscheid genomen als tijd die tot nadenken stemt, antwoordt hij: verschillende ervaringen kun je vergelijken. ‘Je bent zo oud als je je voelt.’ Ik voel me nog violist. Ik ga toch niet voor mezelf spelen. Ik ‘Dat is een interpretatie. Wat je ziet, is het idee Jongeren hebben nog minder mogelijkheden steeds 28 jaar, maar ben 82 en slecht ter been. moet een doel hebben, dan oefen ik elke dag. Am Fenster, het is een thema dat in de Duitse om te vergelijken. Al mijn ervaringen tellen Ik heb veel aardige mensen die me helpen en Nu niet meer. Die inspiratie is heel belangrijk literatuur heel veel voorkomt. ‘Der Blick in die dus, ook die van na de oorlog. Als je maar werk elke dag, ben sterk genoeg om grote wer- voor me. Het verwondert me soms als ik naar Ferne’. Het is een Duits onderwerp, er is een nieuwsgierig blijft. Met weinig interesse houdt ken te maken. Of ouderdom milder maakt? Die mijn eigen werk kijk en denk dat zo’n banaal jeugdportret van Goethe waarbij hij aan het alles op. Ook vroeger waren er mensen die niet mildheid heeft weinig met leeftijd te maken. In mens zulke mooie dingen kan maken. Er zijn venster zit.’ Er schuilt natuurlijk wel meer geïnteresseerd waren, naast het kamp woon- oorlogstijd kun je je geen mildheid veroorlo- momenten dat ik van geluk kan spreken, bij- achter dit idee, bevestigt hij, maar meer legt hij den en van niets wisten. En er zijn ook mensen ven, dan kon je door je kop geschoten worden. voorbeeld als ik een kunstwerk geslaagd vind. niet uit. Mensen mogen interpreteren zoals ze die wel de oorlog hebben meegemaakt, maar In vredestijd ben ik naar Duitsland getrokken Maar meteen daarna ben ik weer ontevreden, het willen, het is zijn inspiratiebron. Ik vraag of daar niet over willen horen of praten, omdat zij en heb ik veel met Duitsers gesproken. Toen want anders kan ik het volgende werk niet Armando contextinformatie belangrijk vindt, die niet hebben verwerkt. Er zijn maar weini- kon ik me de nuance en de mildheid veroor- maken. En zo gaat het maar door, zonder eind. of hij zelf meer wil weten bij het kijken. ‘Ja gen die die verhalen willen horen.’ loven.’ Ik zou jongeren afraden kunstenaar te worden. onder andere, het is vooral ook zien. Het is gek Je moet tegen eenzaamheid kunnen, goed zelf genoeg niet nodig. Er zijn mensen die van de Tragiek (van de mensheid) Nog steeds dezelfde beslissingen kunnen nemen, een dikke huid en oorlog niets weten, van mijn thematiek niet Het is overigens niet de oorlog waar het om Of leeftijd invloed heeft op zijn manier van kij- wat men in de sport ‘moraal’ noemt, hebben. Je weten en toch die schilderijen mooi vinden.Armando - Bäume (2006) Collectie Armando draait in zijn werk, het zijn (zoals hij zegt) ken, zijn thematiek of juist op de manier van moet doorzettingsvermogen hebben om 40 jaar Dat komt ook voor. Ze zijn, al zeg ik het zelf, vooral jeugdherinneringen. De oorlogsperiode uitbeelden? ‘Dat weet ik niet, kun je niet van je en arm te zijn, maar toch door te zetten.’ nooit geschoold, maar interpreteren het niet maakte Armando als puber mee. ‘Ik heb dingen zelf zeggen. Dat moeten anderen maar in mijn heel anders.’ meegemaakt op een leeftijd waarop ervaringen werk zien. Ik ben nog steeds dezelfde. Ik werk Schuldig landschap is een terugkerend thema in kennelijk diepe indruk maken. Mijn thema is nog altijd op dezelfde manier, het gaat vanzelf. Armando’s werk. In de loop van de jaren ver- Wat mijzelf bijzonder raakt, is dat Armando inArmando - Am Fenster (2009) Collectie Armando niet de oorlog, maar de tragiek van de mens. Ik maak veel voorschetsen, daar kijk ik weken-, andert de kleur. Ook de schildertoets is anders. zijn werk nooit antwoord geeft: registreert, en Leven in oorlogstijd is zeer gecomprimeerd maandenlang naar en dan dringt zich een Het thema blijft. ‘Mijn verhouding met het eigenlijk niet registreert. Mij daardoor als leven, daardoor brengt de oorlog die tragiek, schilderij aan me op. Er dringen zich altijd thema Schuldig landschap is met het ouder kijker en lezer aan het werk zet, tot denken aan het licht. Die tragiek is ook nu te zien, in nieuwe ideeën aan me op. Het houdt nooit op. worden nog altijd hetzelfde. Landschap kan prikkelt. Armando repliceert: ‘Er is geen alles. Het is van alle tijden, je ziet het aan het Eigenlijk ben ik liever lui, maar ik werk elke natuurlijk niet schuldig zijn, ík noem het zo. antwoord. De vragen zijn het antwoord. Ik gedrag van de mens. Er wordt veel gesproken dag, ben heel vlijtig en ijverig. Ik doe veel liever Landschap is nooit schuldig, maar de bomen, maak geen kunst om anderen aan het denken over de verhuftering. Ik zeg wel eens, en dat te zetten. Ik wil de wereld niet verbeteren. Ik meen ik uiteraard niet, het wordt tijd dat het ben totaal geen moralist. Als het tot denken weer oorlog wordt. Men verveelt zich. Oorlogs- Uit: Armando - aanzet, is dat goed, maar dat is niet mijn doel. tijd is een kwestie van overleven. In het laatste De denkende, denkende Ik maak kunstwerken, ik wil goede kunst jaar van de oorlog vonden de minste zelfmoor- doden, pagina 59 maken. Ik heb geen enkel probleem met de den plaats. Zelfmoord is een luxe van deze tijd. De Bezige Bij (1973) bewondering van fans, die is zeer terecht. Maar Het is, hoe gek het ook klinkt, de luxe van een doe nooit concessies aan het publiek, ik moet tijd waarin overleven niet van belang is. Men het zelf goed vinden en dan is het leuk als verveelt zich en gaat vechten of plunderen. Er anderen het ook mooi vinden. Thuis heb ik is in Amsterdam en Berlijn een zeer, zeer, zeer niets van mijzelf hangen. Ik houd niet van mijn groot aanbod aan kunst en cultuur, maar ze Onrust werk. Ik bewonder het wel als ik naar oud werk vervelen zich dood. Er is geen interesse. Ik Uit: Armando - Gedoe kijk: dan ben ik verbaasd dat ik dat heb verwerp het niet, zo ben ik niet, ik constateer. (2003), pagina 11 gemaakt.’ Uitgeverij Augustus Onafhankelijkheid, tijd en mildheid (2006) ’Het is vandaag mooi weer, van de winter In de oorlog werden mensen lid van de NSB. houd ik niet. Dat heeft waarschijnlijk met de Ik vraag me altijd af waarom mensen lid van Honger winter te maken: altijd lekkende schoe- een club, welke club dan ook, willen zijn. Een nen en geen eten,’ onderbreekt Armando mijn hang naar sektariërdom, ergens bij willen gevraag. ‘Ik houd van mooi weer, de lente en de horen. Dat is gevaarlijk. Mensen worden dan zomer, van lange wandelingen. Dat gaat niet zo afhankelijk van de mening van anderen en goed meer. Ik ben tamelijk wankel en dat hoeven zo niet zelf na te denken.’ Armando zei betreur ik. Ik oefen binnen, elke dag. Dat oefe- in een radio-interview in 2001 dat de tijd ‘mee- nen ben ik gewend vanuit mijn sportverleden. dogenloos’ voort gaat, dat dat melancholisch Om naar buiten te gaan heb ik anderen nodig, stemt. De enige remedie is kunst maken, kunst dan sloof ik me uit. Mijn grootste triomf is als een gevecht tegen het vergaan van de tijd. tegen mijn begeleider te zeggen: ‘Wat loop je ‘Dat is een gevecht dat je verliest. De tijd stil langzaam!’
  • 5. 8 januari 2012 9 rw s de s u ijs on er tz v ns ijd k u eef t LDecennia ervaring in het kunstvak we de schilderafdeling van naam en inhoud herinnering: ‘Dan is er een leerling die in het schildersvak, waarin praktijk en theorie niet veranderd en werd het de afdeling afwerkings- eerste en het tweede leerjaar les van je heeft meer gescheiden werden aangeboden.’ De en reclametechnieken.’ Deze is nu uitgegroeid gehad in creatief tekenen, en die komt je dan komst van het VMBO heeft hij vanaf de zijlijnTwee docenten in een dubbelinterview tot een bloeiende afdeling Design en Living. op de diploma-uitreiking bedanken voor de bekeken, Van den Heuvel was op dat moment ‘Voor mij was dit een manier om mijn ideeën fijne en leerzame lessen van twee jaar niet werkzaam als kunstvakdocent. ‘Wat ikEsther Barten met betrekking tot het ‘leren kijken’ door te geleden.’ vreemd vond was de zelfstandigheid waarmee voeren. Een geweldige tijd.’ de VMBO-leerlingen moesten leren. VMBO-Gerard van den Heuvel en Job ter Steege zijn twee vakdocenten die inmiddels hun sporen in het onderwijs hebben nagelaten. Nieuwe ontwikkelingen leerlingen kunnen dat niet. Zij hebben eenKunstzone nodigde hen uit voor een interview en kreeg precies waar op was gehoopt: een diepgaande reflectie op een lange Ter Steege haalt nog steeds veel genoegdoening Als columnist heeft Ter Steege bij invoering al enthousiaste begeleiding nodig om tot kennis-periode van het kunstvak in het voortgezet onderwijs. uit de vele mogelijkheden die je als muziek- ‘gehakt gemaakt’ van de hervormingen in de verwerving te komen. VMBO-leerlingen zijn docent hebt om je lessen vorm te geven: ‘Je kan onderbouw van het voortgezet onderwijs. Ook doeners.’ En CKV? ‘Allemaal goed bedoeld,’ zingen, wat is er leuker dan met een klas pop- maakte hij mee dat hij als gevolg van de zegt Van den Heuvel, ‘maar laat leerlingen Gerard van den Heuvel is 64 jaar en van 1972 me aan. Leerlingen in het voortgezet onderwijs songs zingen? En je kunt elke keer weer nieu- herstructurering in de bovenbouw zijn muziek- deelnemen aan, en niet uitsluitend kennis tot 1992 werkzaam geweest bij Scholengemeen- maken een spannende ontwikkeling mee. Het we nummers pakken! Als je Engels geeft, is lessen aan de hogere jaargroepen kwijtraakte. maken met kunst! Het gaat er niet om dat we schap De Overlaat te Waalwijk als docent beel- is plezierig om daar een muzikaal-pedagogi- ‘een huis’ altijd ‘a house’, maar als muziek- ‘Daarvoor in de plaats kwam Cultureel leerlingen kennis laten maken met allerlei dende vorming. Job ter Steege (ook bekend als sche bijdrage aan te leveren. Je komt in het docent heb je zoveel meer mogelijkheden. Je Kunstzinnige Vorming, wat ik een aantal jaren kunstzinnige disciplines, om ze ‘op te leiden’ docent/coördinator/begeleider aan de opleiding werk bovendien collega’s tegen uit verschillen- kunt samen muziek luisteren. Ik ben een echte heb gegeven.’ Hij geeft echter aan dat hij, tot kunstconsumenten. Het gaat erom leerlin- tot docent muziek aan het Conservatorium van de disciplines, dat houdt de geest lenig. Mijn ‘vertel’-docent. Ik weet alles spannend te ondanks zijn soms scherpe toon in zijn (250!) gen te laten beleven wat kunst is door het te Amsterdam) is 63 jaar en sinds 1976 werkzaam interesse als muziekleraar gaat vooral uit naar maken. Je kunt samen spelen, muziek compo- columns en artikelen, de invloed van al de doen. Wat ik zoal waarneem, is dat de meeste als docent muziek bij Lyceum Sancta Maria in leerlingen die niet zo goed zijn in mijn vak, neren en concerten of opvoeringen organise- veranderingen niet slechts negatief heeft leerlingen een hekel hebben aan het vak CKV. Haarlem. zoals leerlingen die denken dat ze niet zo ren, met dans, toneel, enzovoort.’ ervaren: ‘Ik ben van huis uit geen zeurpiet. Waarom? Omdat ze een verslag moeten maken muzikaal zijn.’ Ter Steege vertelt over een ‘Een kunstvak vergroot de keuzemogelijkheden Elke verandering is weer een uitdaging. Als je van een voorstelling en ze ook voor veel andere Jongleren uitdagende periode in zijn carrière als docent van de leerling,’ vertelt Ter Steege, ‘je geeft een huis afbrandt, is het toch leuk om het weer op vakken verslagen moeten maken. Wat is dan Van den Heuvel wilde van jongs af aan graag muziek: ‘Ik gaf les op een middenschool, waar kind meer armslag voor de toekomst.’ Dat te bouwen.’ het verschil tussen aardrijkskunde en kunst?’ het onderwijs in en had zich daar in zijn oplei- een driejarige brugklas was met leerlingen van merkt hij ook bij reünies. ‘De mooiste herinne- dingstraject ook op voorbereid. Hij kon meteen het lager beroepsonderwijs tot en met het ringen zijn reünies waar oud-leerlingen hun De komst van de basisvorming is Van den Muziekles is duur aan de slag. ‘Het ging om het vervangen van de atheneum door elkaar. Het was een onmoge- waardering uitspreken over mijn lessen. Heuvel het meest bijgebleven: ‘Een tijd waarin Naast al deze hervormingen kwamen er met de oorspronkelijke docent van de schilderafdeling lijke opdracht. Ik moest aan elke klas zes uur Daarbij komen vaak twee dingen naar voren: een duidelijke structuur ontstond in het kunst- moderne tijd ook andere beperkingen bij: ‘In de aan de LTS in Eindhoven, die was namelijk per week lesgeven en er was geen enkele ten eerste dat liefdevol respect voor leerlingen onderwijs. Eindelijk was het voor iedereen dui- tachtiger jaren bespeelden de leerlingen samen weggepest.’ Van den Heuvel vertelt dat hij werd methodiek voor dergelijke gemengde groepen. gewaardeerd wordt en ten tweede dat oud-leer- delijk waaraan leerlingen moesten voldoen. In een breed assortiment muziekinstrumenten en gekozen uit twee kandidaten, omdat hij op het Bovendien was er nauwelijks instrumentarium lingen het erg hebben gewaardeerd dat ik hun die tijd zat ik in een werkgroep, samen met een kon ik op mijn middelbare school moeiteloos gesprek in een net kostuum met stropdas was en waren er geen aparte ruimtes om te muzikale horizon heb verbreed.’ Ook Van den inspecteur van het onderwijs. De opdracht was een bigband samenstellen, nu is dat niet meer verschenen, en niet in een bloemetjeshemd. oefenen.’ Uiteindelijk gaf deze ervaring hem Heuvel vertelt over een soortgelijke mooie om een nieuwe structuur te bedenken voor het haalbaar,’ vertelt Ter Steege. ‘Het kost geld. ‘Na twee schooljaren was het aantal schilder- een bijzonder inzicht en werd Ter Steege aan- Muziekles en muziekinstrumenten zijn duur. JeJob ter Steege leerlingen echter zo ver teruggelopen dat ik genomen aan het Conservatorium van Amsterdam Gerard van den Heuvel - Hangjongeren kind op voetbal doen is heel wat goedkoper overbodig was geworden en dus kreeg ik eervol als methodiekleraar, waar hij ook studenten dan je kind naar de muziekschool sturen. En ontslag. Ik kon al snel weer aan de slag in ging begeleiden in hun stageperiode. Zo rolde het kost moeite. Men moet bereid zijn te trai- Waalwijk, opnieuw als docent aan de schil- hij binnen bij de afdeling docent muziek van nen. Elke dag. Vaak in je eentje. Dat kost opof- derafdeling, maar doordat ik tekenen en hand- het conservatorium. fering. De meeste kinderen zijn daar niet toe vaardigheid studeerde, kon ik - door allerlei bereid.’ problemen in de personele bezetting - van start Van den Heuvel nam de uitdaging van het als teken- en handvaardigheidleraar. Mijn rol werken met leerlingen in het voorbereidend Van den Heuvel: ‘Het onderwijs verwordt tot op de schilderafdeling beperkte zich vanaf dat beroepsonderwijs met beide handen aan: ‘De het aanleren van algemene vaardigheden, moment tot het vak letter- en reclametekenen.’ leerlingen kwamen in hun thuissituatie nau- waarbij de diepgang in het wezenlijke van een welijks in contact met kunst. Bovendien had ik vak steeds verder wordt uitgehold. Geef nieuwe Voor Ter Steege verliep de introductie in het twee collega-kunstenaars die nog de vrije docenten een goede opleiding en geef hen onderwijs iets minder natuurlijk: met één expressie aanhingen en voornamelijk voor daarna vertrouwen. Geef hen de gelegenheid telefoontje kwam hij in voortgezet onderwijs zichzelf bezig waren tijdens hun lessen. om zich te ontwikkelen tot docenten die bij al terecht: ‘Ik studeerde muziekwetenschappen. Aangemoedigd door de theorieën op de acade- hun leerlingen iets los maken en talenten ont- De rector van mijn vroegere middelbare school mie in Tilburg, was het voor mij duidelijk: ik dekken.’ Ter Steege: ‘Naast sport is muziek de belde me om te vragen of ik de ernstig zieke wilde deze leerlingen ‘leren kijken’. Ik gaf les meest beoefende vrijetijdsbesteding van men- muziekleraar wilde vervangen’, vertelt Ter vanuit de beeldaspecten en haalde de kunst sen. Het is ronduit idioot dat op muziek wordt Steege. ‘Zo werd ik muziekleraar’. Hij geeft aan binnen door middel van bestaande en zelfge- gekort en dat op scholen en daarbuiten veleZelfportret Gerard van den Heuvel dat hij door schade en schande heeft moeten maakte dia’s, foto’s, affiches en tijdschriften. malen meer geld wordt uitgegeven aan sport leren, met vallen en opstaan, maar dat hij daar Ook eigen gemaakt werk liet ik zien als voor- dan aan muziek.’ toch heel veel aan heeft gehad. beeld.’ Afscheid Uitdagingen Mooie tijden ‘De jaren verstrijken en je komt aan het De keuze om in het voortgezet onderwijs te Een ontwikkeling die nog vers in het geheugen moment dat je de pensioengerechtigde leeftijd gaan werken met leerlingen tussen de 12 en 18 van Van den Heuvel ligt, is het opzetten van de bereikt en dat je daarover na gaat denken.’ Van jaar was voor beide docenten geen overwogen afdeling Design en Living. ‘De schilderleraar ging den Heuvel vertelt hoe zijn jongere collega en keuze. ‘Maar,’ zegt Ter Steege, ‘de leeftijd trok in de VUT en samen met een collega hebben hij een afspraak hadden gemaakt: ze zouden
  • 6. 10 januari 2012 11 rw s de s u ijs on er tz v ns ijd k u eef t Lstoppen in het jaar dat ze 64 zouden worden.Van den Heuvel zou in 2011 stoppen en zijn De nieuwe generatie ‘Aan jonge docenten in de beeldende vakken Barokke zwanenzangencollega in 2012, maar het liep anders: ‘Mijn col- geef ik het advies om de lessen goed te organi-lega overleed plotseling, net voor de grote seren, zelf actief te blijven in het uitoefenen Ino, Jephta en Abaris ou Les Boréadesvakantie van 2010. Het was een jaar waarin ik van één of meerdere kunstzinnige disciplinesin mijn eentje de afdeling draaiende moest en je ervaringen te delen met je leerlingen,’ Martine Mussieshouden en een nieuwe docent de kneepjes van zegt Van den Heuvel. ‘Enthousiasme voor jehet vak moest bijbrengen. Toen was het voor vak is de meest belangrijke eigenschap die jemij ook niet meer zo moeilijk om daadwerke- moet bezitten. Bedenk en schrijf zelf je lessen.lijk te stoppen. Had mijn collega nog geleefd Geef dus geen les uit een boekje.’ Ter Steege Over de relaties tussen leeftijd en jaar voor zijn dood, maar heeft de uitvoering woon expressieve en virtuoze muziek streefdedan was het voor mij moeilijker geweest, want sluit hierbij aan met een methodiek die hij muziek zijn boeken volgeschreven. ervan vermoedelijk niet meer meegemaakt. hij ernaar zijn publiek met voortdurend nieuwewe stonden beiden nog met veel plezier voor de Jukebox heeft genoemd. Deze methode is Wonderkinderen als Mozart, componis- Hoogstwaarschijnlijk hield Telemanns pete- prikkels te boeien en hen met grote gevoels-klas.’ eigenlijk geen methode in de klassieke zin, ten die tot hun honderdste componeren, kind en opvolger Carl Philipp Emanuel Bach het ontladingen mee te sleuren in de meest uiteen- maar een leer- of werkboek waarin datgene de relatie muziekdocent-leerling door de werk ten doop in Hamburg in 1768. Tot slot de lopende affecten.In 2011 heeft Van den Heuvel afscheid geno- aan de orde komt dat tóch in de muziekles aan eeuwen heen en oude of juist jongere fascinerende orkestmuziek uit Abaris ou Lesmen van het onderwijs. ‘Ik geniet van de tijd de orde moet komen. Deze methode neemt de personages in muziek, liederen en Boréades van Rameau, die 220 jaar in een Bijbelse thema’svoor mijn schildersezel, het beeldhouwen en docent werk uit handen, waardoor er meer opera’s. Doornroosje-slaap verkeerde. Het werk werd Sinds Händel het Engelstalige oratorium in hethet klussen in en om het huis, dus het is goed gelegenheid is om zelf de inhoud van de lessen tijdens Rameau’s laatste levensjaar (1763/1764) Londen van de jaren dertig van de achttiendezo. Het mooiste aan het vak beeldende vorming te bedenken. Ook spreekt Ter Steege over het Gefascineerd kijk ik toe hoe anders mijn piano- nog wel intensief gerepeteerd, maar tot een eeuw had ingevoerd, had hij een reeks vanvond ik dat je het dagelijks leven en de ontwik- belang van een goede organisatie: ‘Jonge leerlingen van verschillende leeftijden muziek opvoering kwam het niet. Pas in 1982 beleefde Bijbelse en mythologische onderwerpen op dekelingen in de maatschappij kunt vergelijken docenten hebben eigenlijk altijd te maken met leren en verbaas ik me elke keer weer over de het meesterlijk georkestreerde werk zijn pre- planken gebracht. Sterk gestuurd door demet kunst uit heden en verleden. Je kunt leer- ordeproblemen. Dat heet tegenwoordig klas- volwassenheid in Schuberts vroege liederen en mière in Aix-en-Provence. publieke voorkeur voor Bijbelse thema’s domi-lingen helpen om aandacht te krijgen voor de Methode Jukebox senmanagement. Ordeproblemen worden opge- de juveniele laatste opera van Verdi. Ook de neerden die in zijn oratoria, zoals in Esther,alledaagse dingen en deze te bekijken vanuit lost door leerlingen aan het werk te zetten. nieuwste casus uit mijn meerminnenonder- Laatste opus van een Saksische reus Deborah, Saul, Messiah en Jephta. Hij putte uiteen ander perspectief. Ze leren zo om hun wat te doen als ik zou willen doorwerken. Het Geef ze wat te doen en je hebt geen last. Dat zoek Mermaids in Music verraste me: toen Net als Jean-Philippe Rameau in Parijs was klassiek-mythologische bronnen voor Acis andoordeel zo lang mogelijk uit te stellen en zelf antwoord: slijmen bij de directie. Momenteel houdt in dat je een les goed moet organiseren. Telemann zijn Ino schreef, was hij al 84! Het Georg Friedrich Händel zeer aanwezig in het Galatea, Parnasso in Festa, Alexander’s Feast enhun eigen mening te vormen. Van den Heuvel heb je in het onderwijs geen recht om door te Voor een leerling begint de les pas als ze wat zou dan ook zijn zwanenzang worden, net als Engelse muziekleven, vooral het Londense. De nog een laatste keer in The Choice of Herculesmaakt zich zorgen over de ontwikkelingen in werken tot na je 65e. Ik ben te duur en de jonge moeten doen.’ Jephta voor Händel en Rameau’s Abaris ou Les Saksische reus domineerde vanaf 1711 tot aan (1750). Na Hercules volgde nog zijn zwanenzangde maatschappij, die volgens hem opgelost goedkope collega’s staan in de rij.’ Overigens Boréades. zijn dood de Engelse theaters met zijn opera’s Jephta (1752), het lyrisch getoonzette verhaalkunnen worden door goed onderwijs in de vindt hij het zo mooi genoeg: ‘Ik heb lang Esther Barten geeft psychologisch artistieke en oratoria. In tegenstelling tot Rameau, die na over de tragische oudtestamentische leger-kunstvakken. Hij hoopt dat de kunstvakdocen- genoeg voor de klas gestaan. Bovendien heb ik coaching aan artiesten. Ze is afgestudeerd als Sinds de Griekse oudheid bestaat de mythe dat zijn dood in abrupte vergetelheid raakte, leefde leider Jephta die zijn eigen dochter Iphis moetten daar genoeg gelegenheid voor krijgen.’ een handicap: ik heb een aantal jaren geleden zangeres en zangpedagoog en heeft de zwanen vlak voor ze sterven prachtig zingen. Händels muziek na zijn heengaan in 1759 lange offeren. De tragiek is dat de vrome Jephta in een tumor aan mijn wijsvinger van mijn bachelor sociale psychologie afgerond. Als Dit beeld heeft talloze dichters en componisten tijd voort in Engeland. Händel kreeg een hoofdstuk 11 van het boek Rechters zelf aanVoor Ter Steege is het afscheid nu in zicht, hij linkerhand gehad. Ik kan bijvoorbeeld geen schrijfster onderhoudt ze haar eigen blog en ertoe gebracht de sierlijke zwaan en zijn ereplaats in Westminster Abbey in Londen, niet God belooft na de overwinning op dezal in 2013 met pensioen gaan. ‘Ik heb voor de trommel of djembé meer bespelen. Een andere werkt ze bij NieuwW!J.nl - www.nieuwwij.nl. melancholieke zang te vereeuwigen in madri- ver van het graf van Henry Purcell. Drie jaar Ammonieten de eerste mens te offeren die hijaardigheid mijn vakbond gebeld met de vraag, handicap is dat ik geen gitaar kan spelen.’ galen, sonnetten, liederen en symfonische later maakte de beeldhouwer Roubillac zijn tegenkomt. Bij thuiskomst komt zijn dochtertje gedichten. Ook al is het fenomeen in de vermaarde monument. En vijfentwintig jaar na hem enthousiast tegemoet gerend! Dat maakt biologie volslagen onbekend, we blijven zijn dood vond in Westminster Abbey een her- het oratorium een werk over een door twee- volhouden: de zwaan zingt. Zo noemde Schütz denkingsconcert plaats met zijn Messiah. Voor strijd gekwelde vader en een dochter die heen zijn laatste cyclus psalmmotetten Schwanen- die gelegenheid was een reusachtige bezetting en weer geslingerd wordt tussen opstandigheid gesang en kreeg ook een bloemlezing van bijeengebracht van bijna driehonderd koor- en berusting. Het wrede Bijbelse einde maakt Rechtsbijstand voor VLS- en VONKC-leden Rechtsbijstand voor VLS- en VONKC-leden Schuberts late liederen na zijn dood die titel. zangers en tweehonderdvijftig orkestleden. bij Händel plaats voor het barokke lieto fine, de Rossini werd De zwaan van Pesaro (zijn geboorte- Eigenlijk hielden de Britten de belangstelling gelukkige afloop: Iphis wordt gespaard (op plaats) genoemd, Sibelius schreef De zwaan van voor Händels muziek gedurende de negentien- voorwaarde dat zij zich aan God zal wijden)! ie Tuonela en Prokofjev wijdde een compositie aan de en twintigste eeuw steeds levend. at De VONKC-helpdesk en de VLS-helpdesk worden Rechtspositie VLS/VONKC de zwaan naar een sprookje over het lelijke Door zijn sterk verslechterde gezichtsvermo- rm bemand door Remko Littooij. De spreekuren zijn t.a.v. Remko Littooij eendje van Andersen. Maar de bekendste Als een kind van zijn tijd was Händel gefasci- gen kostte het Händel rond zijn zesenzestigste fo geconcentreerd op een ochtend en een avond. Voor Kluppelshuizenweg 32 verklanking van de zingende zwaan heeft neerd door de aangrijpende menselijke drama’s moeite Jephta te voltooien. Op 13 februari 1751 In algemene en specifieke vragen kunt u op genoemde 7608 RL ALMELO Camille Saint-Saëns in zijn Carnaval des en emoties waarmee niet alleen de Griekse en moest hij het werk dagenlang stilleggen, nota tijden bij de helpdesk terecht: Hoe zit het met mijn (06) 16500695 Animaux geleverd: Le cygne, een prachtige Romeinse klassieke mythen, drama’s en bene bij het slotkoor van het tweede deel, FPU?, Is mijn taakinvulling wel juist? Ik heb nog steeds sierlijke cellocantilene boven golvende arpeggi gedichten zijn doortrokken, maar ook de Bijbel, getiteld How dark, O Lord, are thy decrees! Daar geen benoemingsakte, wat nu? Enzovoort. E-mail VONKC: rechtspositie@vonkc.nl in de pianopartij. met name het Oude Testament. Als theater- noteerde Händel in het Duits: ‘Tot hiertoe, de Handiger is om een e-mail te sturen met de uitleg van E-mail VLS: rechtspositie@vls-cmhf.nl componist in hart en nieren zette hij zich in dertiende februari 1751, verhinderd wegens het uw probleem. Zo kan de helpdesk een duidelijk Drie barokke reuzen voor het uitbeelden van de menselijke psycho- zicht van mijn linkeroog.’ Maar tien dagen antwoord formuleren dat u naar wens telefonisch of Telefonische bereikbaarheid helpdesk: In dit artikel worden zwanenzangen besproken logie en leverde hij het Londense publiek de later, op 23 februari, zijn zesenzestigste via e-mail terugontvangt. - maandagochtend van 9 tot 10 uur van de drie barokke reuzen Händel, Telemann geliefde muzikale trekpleisters: leed fascineert, verjaardag, nam hij zijn pen weer ter hand. - woensdagavond van 17 tot 19 uur en Rameau. Zo was het oratorium Jephta ontroert en verzacht het eigen lijden. De klaag- Voltooid was Jephta pas eind augustus, en de Händels laatste werk van grotere omvang. Na zangen of woede-uitbarstingen van een première liet nog op zich wachten, tot 26 febru- Als de helpdesk onbemand is of in gesprek, kunt u een de première in Covent Garden in 1752 vonden gekwetste, wanhopige of verlaten vrouw of ari 1752. In 1753 was Händel volledig blind. bericht achterlaten. Dan wordt u zo spoedig mogelijk velen Jephta het beste werk van zijn hand. man werden door Händel bewust ingebouwd teruggebeld. Händels goede Hamburgse vriend Telemann als hoogtepunten van een avondvullende De donker getinte ouverture in mineur geeft al schreef zijn dramatische cantate Ino zo’n twee opera- of oratoriumvoorstelling. Met zijn onge- een voorproefje van wat in het oratorium
  • 7. 12 januari 2012 13 Georg Friedrich Händel Georg Philipp Telemannkomen gaat. Het plechtig gepuncteerde ope- twee waren bevriend en bekleedden de meest De tekst van Ino stamt van de Berlijnse dichter Zo ook in Telemanns Ino. Verdwenen is deningsgedeelte in Franse stijl schetst een sfeer begeerde posten op muziekgebied in hun land. en hoogleraar filosofie Karl Wilhelm Ramler traditionele opdeling in aparte, door pauzesvan beklemming, terwijl het jachtig fugatisch Bach was cantor en kerkmuzikaal leider in (1725-1798) die eerder de libretti aanleverde gescheiden, nummers van recitatieven envervolg de innerlijke woelingen van vader en Leipzig en Telemann in Frankfurt am Main en voor Der Tod Jesu, Die Auferstehung und aria’s. Ino lijkt een doorgecomponeerd geheel,dochter lijkt weer te geven. Hamburg. Regelmatig kruisten hun wegen Himmelfahrt Jesu en Die Hirten bei der Krippe in waarvan de afzonderlijke secties naadloos in elkaar en wisselden zij muzikale nieuwtjes uit, Bethlehem. Ramler was nota bene zo’n veertig elkaar overgaan en waardoor het muzikale84-jarige doet het de jonge garde nog eens voor onder meer over vacatures. Bij de geboorte in jaren jonger dan Telemann. Ramler weerspie- relaas zijn vaart houdt. De recitatieven wordenNet als Rameau raakte ook Georg Philipp 1714 van Bachs tweede zoon Carl Philipp gelde in zijn teksten de idealen en literaire vrijwel zonder uitzondering begeleid door hetTelemann na zijn dood snel in de vergetelheid Emanuel was Telemann diens peetvader. Later, esthetiek van de Verlichting en streefde ernaar orkest, hetgeen de expressie en tekstschilde-en dat terwijl hij behoorde tot de beroemdste in 1767, droeg Telemann zijn petekind voor als de humanistische atmosfeer van de Antieken ring dramatisch versterkt. Zeker wanneercomponisten van zijn tijd. Wat wij tegenwoor- zijn opvolger in Hamburg. naar zijn eigen tijd te ‘vertalen’. Met Ramlers Telemann daarbij nog plastische middelendig aanduiden als het tijdperk van Bach, zou libretto van Ino zag Telemann kans op zijn inzet, zoals chromatiek bij hartverscheurendemen destijds het tijdperk van Telemann heb- Na veertig productieve Hamburgse jaren kon oude dag nog een bijdrage te leveren aan het momenten, wiegende triolen als teken van eenben genoemd. Hoewel hij net als Bach opgroei- Telemann terugkijken op een oeuvre van rond destijds geliefde genre van de dramatische kabbelende zee en hoorns als de signaalschel-de met het strenge barokke contrapunt, de 3600 composities en beleefde hij rond zijn soloscène, vergelijkbaar met het melodrama pen van de mythologische zeewezens, deomarmde Telemann de toegankelijke en luis- tachtigste nog een ware creatieve herfst met Medea van Georg Benda of Arianna a Naxos van Tritons. En niet te vergeten de virtuoze kracht-tervriendelijke galante stijl en werd zodoende de modernste en schilderachtigste werken van Haydn later in die eeuw. Uit de Griekse mytho- toeren die de sopraan nog krijgt voorgescho-een van de grote vernieuwers van de achttien- zijn tijd. Naast het spectaculaire oratorium Der logie afkomstige personages als Ariadne, teld in twee omvangrijke da-capo-aria’s diede eeuw en een wegbereider van de Weense Tag des Gerichts was het vooral de dramatische Medea en Dido werden op de podia ingezet als aandoen als uit de kluiten gewassen opera-klassieken. Telemann was wel vier jaar ouder cantate Ino waarmee Telemann rond zijn 84ste emotionele trekpleisters voor het publiek, en scènes.dan Bach, maar schreef toch moderner en de jonge muzikale garde nog eens demon- componisten en vertolkers konden alle regis-lichter en zonder de grote dosis tijdloze streerde hoe angst en wanhoop in noten te ters opentrekken voor de uitbeelding van het En dat alles voor de muzikale schildering vangeleerdheid die Bach zijn muziek meegaf. De vangen. aangrijpendste zielenleed. de vluchtende Ino. Zij is het slachtoffer van de woede van Hera, de vrouw van de Griekse Oppergod Zeus, omdat zij (Ino) het kind adopteerde dat Zeus had verwekt bij haar zusZeefdruk bij het onderzoek Mermaids in Music van Martine Mussies gemaakt door Jolijn de Wolf Semele. Hera doodt eerst Semele, en jaagt dan Ino op de vlucht, achterna gezeten door haar Jean-Philippe Rameau waanzinnig geworden echtgenoot Athamas. Uiteindelijk springt Ino met haar zoontje in zee, maar wordt door Zeegod Poseidon gered muziek. Daarom worden er ook minder een afstammeling van Boreas, de God van de en opgenomen in de wereld van de zeewezens. complete opera’s van hem uitgevoerd en opge- Noordenwind. Tot woede van Boreas bedankt nomen dan programma’s met instrumentale de koningin voor een gearrangeerd huwelijk. Einde van Rameaus tweede carrière gedeelten. Meestal worden er suites samenge- Hij ontketent een enorm onweer en sleurt haar De belangrijkste Franse tijdgenoot van Händel steld uit één opera als Dardanus of Les Boréades, mee naar het rijk van de onderaardse winden. en Telemann, Jean-Philippe Rameau, dankte waarbij toonsoortrelaties tussen de delen in Rameau heeft dit gebeuren schilderachtig zijn grote reputatie aanvankelijk aan zijn acht worden genomen. Dat levert een kleurrijk uitgebeeld in Les Vents (De Winden), waar violen muziektheoretische werken en zijn composi- en imposant geheel op, waarbij Rameau werke- en fluiten in een suizend c-klein enorme ties voor klavecimbel. Op zijn vijftigste, vol- lijk alle hoeken van het orkestrale spectrum crescendo’s aanjagen en de lage strijkers maar gens Rameau’s vroege biografen ‘de leeftijd laat horen. Natuurlijk ontbreken de voor blijven beuken met hun lawaaierig herhaalde waarop bij normale stervelingen de aftakeling Rameau zo kenmerkende stormscènes niet, net tonen. In Air vif worden de kwellingen van begint in te zetten’, nam zijn leven een drasti- zo min als de herdersmuziek met fluiten en koningin Alphise in het onderaardse winden- sche wending: hij bekeerde zich tot het Franse piccolo’s. Ja, Rameau was in zijn orkestmuziek rijk geschilderd. Met hulp van de God Apollo muziektheater. Naar Rameau’s eigen zeggen inderdaad veel vindingrijker dan in zijn vaak weet Abaris haar echter te bevrijden. Hij blijkt was het een gebrek aan zelfvertrouwen dat hij nogal stroef verlopende vocale partijen. In het van koninklijke komaf te zijn en zelfs een zijn operadebuut zo lang uitstelde: ‘Ik kwam combineren van instrumentale kleuren was hij kleinkind van Boreas. Het stel mag na alle wel al in het theater sinds mijn twaalfde. Toch bovendien zijn tijd ver vooruit, de reden avonturen en verwikkelingen tenslotte werkte ik pas op mijn vijftigste voor de Opéra, waarom Claude Debussy zo gefascineerd werd trouwen. en zelfs toen achtte ik mezelf nog niet capabel.’ door Rameau. Niettemin zette Rameau de laatste dertig jaar Veel van de gebeurtenissen op het podium zijn van zijn leven, tussen 1733 en 1764, zo’n dertig Les Boréades te volgen in de instrumentale gedeelten van de muziektheaterwerken op papier. Daarmee Het was door een combinatie van factoren dat opera. Zo begint het verhaal met een jacht- domineerde hij het Parijse muziekleven zo Rameau’s zwanenzang Abaris ou Les Boréades na scène die al in de Ouverture wordt aangekon- sterk dat er in 1749 een regeling werd getrof- intensieve repetities toch niet op de planken digd door hoornsignalen. In deze driedelige fen: in de Parijse Opéra mochten jaarlijks kwam: de muziek was te moeilijk, de censuur Italiaanse Ouverture zijn de fraaiste rollen ‘slechts’ twee van zijn werken op de planken vond het verhaal politiek te ondermijnend, de weggelegd voor de blaasinstrumenten, fluiten, gebracht worden, om Rameaus collega’s niet te anti-Rameau-intrige was te sterk en de Parijse klarinetten en fagotten. Een machtig stuk veel te ontmoedigen. Opéra ging in vlammen op. Het verhaal is virtuoze orkestratiekunst van een tachtig- ontleend aan de Griekse mythologie en gaat jarige! Veel muziektheaterwerken van Rameau dan- over de liefde van koningin Alphise voor een ken hun aantrekkelijkheid voor de moderne vreemdeling met de naam Abaris. Volgens de luisteraar vooral aan hun fantastische orkest- traditie moet de koningin echter trouwen met
  • 8. 14 januari 2012 mbo 15 rw s de s u ijs on er tz v ns ijd k u eef t L master Kunsteducatie Heb je een docentenopleiding afgerond in de beeldende kunst en vormgeving, dans, drama of muziek? Werk je in de kunst- educatie? Ben je kunstenaar met ervaring in de kunsteducatie? Wil je je kennis en visie op kunst- educatie verbreden en verdiepen? Kies dan voor de tweejarige master Kunsteducatie aan de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. Voorlichtingsavond dinsdag 24 januari 19.00 uur Voor meer informatie, aanmelden voor de voorlichtingsavond of het aanvragen van de folder, kijk op www.masterkunsteducatie.nl Contact met andere tijdenNarhea Goossens Hoe acteer je een ouder personage?Een groep theaterstudenten van de een monoloog. Tijdens het schrijven was het zijn verhaal in de vorm van een monoloog, Bijdrage aan het leren acteren Het verloop van de opdracht Reacties van studenten en docentenMHBO Theateropleiding van Koning de opdracht om te kijken welke informatie nog met de fysieke kenmerken en de manier van Doordat de studenten hun materiaal ontwik- De formule van twee keer interviewen en ver- We kregen van andere studenten en docentenWillem I College in ’s-Hertogenbosch ontbrak om het tot een spannend, onroerend of spreken van de geïnterviewde. kelden vanuit het contact met een bejaard per- volgens ook de verhalen doorgeven aan elkaar voornamelijk reacties op de goed getroffenwerkte tijdens een serie theaterlessen grappig verhaal te maken. Vaak ging het hierbij - Monologen uitwisselen soon en ze daardoor daadwerkelijk kenmerken werkte wonderbaarlijk goed. Iedereen had een sfeer. Men kwam binnen in de huiskamer waaraan het leren spelen van een veel ouder om details. Daarvoor werd een tweede gesprek Hierna kreeg iedereen het verhaal van een overnamen, werd hun transformatie heel zui- bijzondere ontmoeting gehad, en die sfeer kre- klassieke muziek opstond en de ‘oudjes’ vanuitpersonage. De ervaringen die werden gepland. Hierbij ging het erom zo door te vra- ander toebedeeld. De studenten wisselden ver. Ze hoefden weinig te verzinnen. Ik merkte gen we cadeau bij het maken van de presenta- eigen beleving de toeschouwers wel of nietopgedaan tijdens verschillende inter- gen dat die informatie alsnog verkregen werd. zowel de inhoud als alle overige kenmerken dat de ervaring opgedaan tijdens de interviews tie. Lastig was dat we maar twee echte repeti- zagen binnenkomen. Er was duidelijk eenviews met ouderen, hielp de spelers Met die extra informatie werd de monoloog met elkaar uit en gingen daarmee weer zelf ervoor zorgde dat de studenten heel zorgvuldig ties hadden. Hierdoor was er te weinig tijd om ander tempo. Doordat elk personage een een-beter te acteren en zorgden voor gecompleteerd. aan de slag. Dit met de bedoeling om meer werden in de vertolking van het verhaal. Hier- goed te monteren en nauwkeurig te worden in voudige, maar heldere fysieke transformatiegenuanceerd spel. spelvrijheid te ervaren en niet vast komen te door werd de concentratie en precisie van het de timing. Dat maakte het dat tijdens de pre- had, werd deze sfeer ook in beeld ondersteund. Een extra opdracht tijdens het afnemen van de zitten in het imiteren van degene die ze spel versterkt. sentatie sommige ‘leuke stukjes’ ineens niet Daarnaast hoorden we dat alle spelers op hunDe werkwijze interviews was om te letten op de fysieke ken- gesproken hadden. vielen, maar andere monologen onverwacht eigen manier in hun kracht stonden. De verha-De studenten kregen de opdracht om iemand merken van de ouderen. Bijvoorbeeld iemand - Theatraal maken van de monologen Een transformatie van een oud iemand bleek wel goed op hun plek kwamen. len van de personages bleken daardoor de toe-te interviewen die voor de Tweede die steeds in zijn handen wrijft, aan haar rok Hierbij probeerde ik het materiaal dat de te zitten in hele kleine dingen, zoals in het schouwers extra te raken.Wereldoorlog is geboren. Dit mocht een opa of trekt, doodstil zit of juist wiebelt. Maar ook studenten aandroegen, te verscherpen, vaak gebruik van de handen of door slechts een Leerzaameen oma zijn, maar ook een buurvrouw of werd gelet op het oogcontact en op de manier nog iets verder in te kaderen en ook geregeld lichte kromming van de rug, maar ook door de De studenten gaven aan dat ze door deze Narhea Goossens (1985) studeert aan deiemand uit een bejaardenhuis. Voorafgaand van spreken. Bijvoorbeeld: lange pauzes tussen zaken te vergroten, met andere woorden: te manier van spreken en het woordgebruik. Ook opdracht anders hebben geluisterd naar de ver- Academie voor Theater, Fontys Hogeschool voor deaan het interview verdeelden we onder de stu- de zinnen of juist snel praten, een bepaald theatraliseren. de informatie over dit laatste hadden we uit de halen van hun opa’s, oma’s en anderen. Door Kunsten Tilburg. In 2012 zal zij afstuderen.denten een aantal onderwerpen: de oorlog, accent. Tot slot moest iedereen na afloop van - Werken aan de presentatie als geheel eerste hand en hoefden we dus niet te verzin- het letterlijk eigen moeten maken van deze www.narhea.nl.(eerste) liefde, toekomstdromen van toen en het interview één attribuut meenemen. Dit Ik maakte een volgorde voor de presentatie. nen. Ook de zwakke spelers hadden veel baat verhalen ontstond er ‘een nieuwe manier vangezinsrituelen. De bedoeling daarvan was dat varieerde van een pet tot een bijbel of een We werkten aan de overgangen en zorgden bij het letterlijke voorbeeld. Ze speelden dan respect’. Het is lastig uit te leggen, maar tijdensiedere student ‘zijn’ oudere op één van die koektrommel. voor een paar gezamenlijke momenten. De wel niet de persoon die zij zelf ontmoet had- de eerste les waarin ze elkaar de verhalenonderwerpen kon bevragen en erop kon door- presentatie begon met het beeld van een den, maar de energie en sfeer van het eigen vertelden, voelde je aan de zorgvuldigheid envragen, als houvast om het gesprek duidelijk te Tijdens de drie lessen waarin we vervolgens huiskamer. Halverwege was er een lied dat interview namen ze zichtbaar mee. Eén van de het enthousiasme, dat de studenten door dezekaderen. aan de presentatie werkten, deden we het voorkwam in een interview, waarbij uitein- spelers had veel moeite met rust en focus. Op ontmoetingen even uit hun eigen levens- volgende: delijk iedereen meezong. Ook was er nog een het moment dat hij transformeerde naar een energie waren gehaald en in contact warenVervolgens werd er door de studenten uit hun - Monologen/verhalen aan elkaar vertellen dans tussen twee ouderen. oude, ongelukkige Surinaamse vrouw, viel alles gebracht met een andere tijd en een andereverhaal een stukje gepakt dat het meest inte- Na een korte inleiding over het verloop van op zijn plek. manier van leven.ressant was en dat uitgewerkt kon worden tot het bezoek aan de ouderen deed iedereen
  • 9. 16 januari 2012 17 rw s de s u ijs on er tz v ns ijd k u eef t L Bejaardentheater biedt meer dan een pikketanisie Verschillende theatervormen voor 65-plussers Henk Langenhuijsen Bij bejaardentheater denk je, vreemd genoeg, vaak aan ouderen die vrolijk mee- doen met Een pikketanisie gaat er altijd in. In het Rosa Spier Huis, het verzorgingshuis voor kunstenaars en (aan kunst gerelateerde) wetenschappers zal dit ongetwijfeld anders liggen, maar toch. Sanne van Rijn van ZT/Hollandia presteerde het tien jaarGeleende lichamen 2 Sjoerd Schwibettus - Foto: Kropot geleden om een groep van tien bewoners van zorgcentrum De Grevelingen in Den Bosch Het Zwanenmeer te laten spelen en dansen.Geleende lichamen een ander medium vormgeeft, kom je op het Schwibettus werkt, behalve veel met jonge De bijna woordloze voorstelling was gebaseerd herinneringen op te halen, maar meer dan nos- begrip taal. Wij vertrokken vanuit de doden- mensen, ook met leeftijdgenoten. ‘Ik zoek de op het gelijknamige balletsprookje van talgische vrolijkheid. Er worden vaak kinder-Publicatie performance onderzoek portretten met als medium de mime corporel. chemische aansluiting op. Iedere docent heeft Tsjaikovsky. Een bijzondere ervaring, omdat liedjes gezongen met ouderen en die aandacht Deze pure bewegingsvorm geeft je gedachten een voorkeur voor een bepaalde leeftijd, maar het originele materiaal een nieuwe dimensie en de muziek zijn fijn, maar naar ons ideeJan van Gemert weer als sculptuur in de ruimte, dat wil zeggen ik werk graag met alle leeftijden. Als ik met kreeg door het wezen van de ouderdom onderschat je daarmee de mensen die heel wat dat je alles betekenis geeft in de ruimte. We veteranen werk, dan komen er verhalen. Het centraal te stellen en als kracht te zien. Op dit meer levenservaring hebben dan wij. Vandaar experimenteerden hiermee. Dan kom je ook bij heeft een rust, het raakt ze allemaal aan. Ze moment zijn er ook interessante initiatieven. dat we gekozen hebben voor nummers die echtSjoerd Schwibettus, heeft met zijn 59 jaar voorlopig nog geen zin in pensioen. de stroom, bij de geest in de ruimte. Ik zoek zijn ook geneigd om in de eigen herinnering te Zoals het toneel van regisseur Lucas De Man ergens over gaan, die diepgang hebben.’Hij wil het liefst tot zijn 75e doorwerken. Ruim drie dagen per week werkt hierbij naar een soort muziek in je lichaam als gaan. En hoewel je het niet zou verwachten, (1982) en schrijver Oscar Kocken (1983).Schwibettus als docent bij ArtEZ Hogeschool voor de kunsten in Arnhem en daar- lijfelijke poëzie, zodat het lichaam de gedaante vinden ouderen juist het abstract werken Geïnspireerd door hun eigen opa’s die nog op Ook ouderen zelf laten zich niet onbetuigd.naast doet hij vele andere dingen. Naar aanleiding van de dodenportretten van van expressie is. Het lichaam draagt die geest prachtig. Het belemmert hen helemaal niet. Ze vrijersvoeten gingen, maakten zij voor Het Niet alleen grootmeesters als Freek de JongeJan van Herwijnen ontstond de performance en de publicatie Geleende Lichamen. over. De ziel geeft vervolgens de betekenis en moesten tijdens een oefening bijvoorbeeld Zuidelijk Toneel de voorstelling Bejaarden & en Herman van Veen, die inmiddels de is een soort overtreffende trap. Daar zeg je bij- meteen aan oorlog denken. Maar ook brugklas- Begeerte. Maandenlang vroegen zij ouderen en pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt,Schwibettus vertelt dat hij veel doet en weinig vergankelijkheid bijvoorbeeld. Hoe sterf je? En voorbeeld mee: ‘Ik mis je’. Paul van Herwijnen sers vind ik geweldig om mee te werken. Er hun verzorgers het hemd van hun lijf. Kan je gaan gewoon door. Ook Bram van der Vlugtzitvlees heeft. Dit resulteert in allerlei bijzon- wat doet het sterven met je? Ik word tijdens vertelde me later dat zijn vader Jan de reeks gebeurt bij hen heel veel op elementair niveau, nog verliefd worden als je tachtig bent? (76), tot voor kort onze nationale Sinterklaas,dere projecten. Hij heeft bijvoorbeeld onlangs een bezoek aan een museum vaak aangeraakt schilderijen maakte om de oorlog te verwer- er zijn grenzen zichtbaar en deze raak je aan. Fladderen de vlinders nog hetzelfde als op je trad onlangs nog op met zijn Niet-Meer-Zo-Piep-samen met anderen een bouwmaatschappij, door de kunstwerken. Het doet dan iets met ken. Ze zijn geschilderd in het mortuarium. Dat doe ik ook als ik met oudere mensen werk. twintigste? Heb je dan eigenlijk nog seks? En Show, waarmee hij op festival Lowlandsgenaamd Ensuite, opgericht. Daarbinnen ont- mij en dan ga ik ‘dansen’. Dat deed ik hier ook. Het maakte veel indruk op ons en omdat ik bij Pubers zijn ook wel vormgevoeliger, maar dat hoe reageert de omgeving daarop? Al die ver- eindigde. Een show over het nieuwe ouderwerpt en bouwt hij met anderen ruimtes van- Mensen vinden het vaak vreemd, het is hun dit alles veel gedachten had, maakte ik een maakt het ook meer confronterend voor hen.’ halen van vroeger en nu werden samen een worden, over wat te doen na je pensioen. Eenuit fysieke beweging. Dit zijn installatieruimten heilige tempel waar je dat doet. Als ik in de boekje met als titel Gedachten over tijd - kracht en voorstelling met muziek, film, tekst en hier en show vol sexy, rebelse, vrolijke, chagrijnige envoor bewegingstheater, mime performances, zeventiger jaren iets van Cobra zag, dan ging ik ruimte.’ daar een dansje. In elke stad wordt de voorstel- brave ouderen. Van der Vlugt: ‘De leukste actmaar ook ruimten waarin een zekere fysieke bewegen. Ik werk eigenlijk allang multidiscipli- ling aangepast aan de regionale geschiedenis: was van Mijntje. Die werd in mei negentig. Zeaanwezigheid is gegeven, zoals een grote tent nair. Dat inspireert mij. Ik heb van daaruit ook Het proces verliep gestructureerd. Ze werkten de zoensteegjes van destijds, de plekken waar is één meter vijftig hoog en als ze zong, klonkmet een omgekeerde boom op verticale glas- de interfaculteit van ArtEZ vormgegeven.’ vooral op zondagen, terwijl er ook publiek aan- Informatie jongens en meisjes elkaar tegenkwamen, waar ze alsof ze Rita Reys zelf was. Vooral haar soloplaten die de boom boven de aarde dragen. De wezig was in het museum. Ook de perfor- men in die jaren de foxtrot danste. Bovendien op een plastic saxofoon deed het goed, danboomwortels en de aangeharkte aarde maken In het project is Schwibettus vanuit onderzoek mance-uitvoeringen waren in de museumzaal. Eerdere publicaties, composities, achter- krijgen Kocken en De Man in elke voorstelling braken de bejaarden de tent af.’rust en stilte. De kern van zijn activiteiten ligt aan de slag gegaan. Schwibettus: ‘Als je vanuit De celliste Sarah Walder was ook bewegend in hulp van een zangeres van 70-plus. Een voor- Zie ook www.willemijnsmeets.nl en grond en uitvoerend werk zijn te vinden opop het terrein van de mime. De uitleg van mime de uitvoering betrokken. Uit de reacties van de stelling die in het theater staat, maar wel met www.bejaarden-en-begeerte.nl. www.walkingfaces.nl (YouTube:corporel als lijfelijke poëzie komt van hem. bezoekers bleek dat ze het een intense beleve- een streng deurbeleid: ‘De show is uitsluitendIk spreek met Schwibettus over het project nis vonden, vooral omdat ze de portretten tot walkingfacesteevee). toegankelijk voor 65-plussers óf onder begelei- Willemijn Smeets en Bas MaréeGeleende Lichamen en het onderwerp leeftijd. leven zagen komen. ding van een 65-plusser. Nieuwsgierige jonkies Mime Corporel In de publicatie valt veel te lezen over het Meewerkend aan performance en samen- vragen hun grootouders, buren of andere lief-Performance werkproces. Elk van de drie delen van het drie- stelling van de uitgave: Serena Kloet, Emmy hebbende ouderen dus mee uit.’‘Het Museum voor Moderne Kunst en Theaterlab Mime is huid, is adem, is ruimte. Het luik heeft een gelijknamige publicatie in har- Chau, Barbara Ebner, Anoushka Wielink,De Schuur in Arnhem vroegen me om een monicavorm over het maakproces met foto’s, Sarah Walder, Jan Kropot, Cornée Hordijk De kleinkunstenaars Willemijn Smeets en Bas moment van beweging, het idee van aanra-performance te maken, gebaseerd op de composities, impressies, reacties en bevindin- Marée, beiden afgestudeerd aan de Konings- ken. Het zinderen van een geluidloze bewe- en Ruth Banis.dodenportretten van Jan van Herwijnen,’ zegt gen. Het geeft de indruk als van een logboek. theaterakademie in Den Bosch, hebben een lied-Schwibettus. Het onderzoek dat werd gedaan ging en het strekken van een been, het Allerlei ontdekkingen en invallen zijn er geno- jesprogramma voor ouderen gemaakt, getiteldresulteerde in het drieluik Geleende Lichamen dat laten huilen van een arm. Mime is elke teerd. Daardoor krijg je al lezende vele bijzon- De drie leporello’s, inclusief DVD en wikkel, Zo mooi. Het is een reis door de tijd. Smeets:in de delen Het Lichaam, De Geest, De Ziel in de hapering van een stille gedachte. In de dere ervaringen mee, vaak op beeldende wijze. zijn à € 35,00 te bestellen door te mailen ‘We zingen liedjes van Wim Sonneveld, Judymaand mei werd opgevoerd in het museum. ‘Ik mime corporel is ruimte, textuur, intimiteit, Zoals wanneer hij beschrijft hoe er in bewe- naar sjoerdschwibettus@walkingfaces.nl. Garland, Eva Casidy, Vera Lynn, maar ookben bij de start in januari meteen een hele dag huid, adem, momentum als een sculptuur, ging kwetsbaarheid en kracht worden getoond. Tevens te koop bij boekhandel Ongerijmd, Herman van Veen, Harry Jekkers en onszelf. Hetin het museum gaan zitten. Er kwamen allerlei schilderij, gedicht, gezicht in het landschap. ‘Het is alsof er een enorme gutsstreek door de MMKA en Huis van Puck, alledrie te is een prettig luisterprogramma dat gemaakt isvragen bij me op. Over de schoonheid van de ruimte wordt getrokken.’ met passie voor mensen en muziek. Muziek om Als een tekening in de ruimte. De pure Arnhem. beweging en de zuiverste stilstand.
  • 10. 18 januari 2012 mbo 19 rw s de s u ijs on er tz v ns ijd k u eef t Creativiteit als dagbesteding binnen ouderenzorg L is breed. Een medewerker moet over heel wat competenties beschikken. Daarover spreek ik Lucy van Meijl, onderwijscoördinator van de opleiding Maatschappelijke Zorg van ROC Tilburg. Ik kom erachter dat de vroegere opleiding als activiteitenbegeleider inmiddels niet meer als zodanig bestaat. Al een aantal jaren werkt men niet meer activiteitengericht, maar doelgroep- gericht en is het takenpakket grosso modo voor elke gediplomeerde van de opleiding Maatschappelijke Zorg hetzelfde. Van Meijl legt uit: ‘Destijds was een uitstroom op niveau vier echt activiteitenbegeleiding. Dat stond pal naast woonbegeleiding. De opleiding Maatschappelijke Zorg is nu een brede(re) oplei- ding geworden. Wij werken met werkproces- sen. Er zijn werkprocessen die wij nog kunnen herleiden naar woonbegeleiding en werkpro-Minder werken of zelfs cessen die we kunnen herleiden naar activitei- tenbegeleiding. Maar het is afhankelijk gewor-stoppen? den van de doelgroep en minder gericht op de activiteit.’Een overzicht van de huidige Het vak activiteitenbegeleiding gaat horizon- taal door de opleiding Maatschappelijk Zorg (MZ)mogelijkheden heen. ‘En’, vervolgt Van Meijl, ‘wordt voorna- Het vooruitzicht om ouder te worden melijk tijdens de stages geleerd. De leerlingenRemko Littooij Foto: Thea Vuik staat vrijwel iedereen tegen, maar leren hier op school vooral algemene basis- het is een onmiskenbaar feit waar vaardigheden. De opleiding is opgebouwd uit we niet aan ontkomen. Er zit maar volle agenda’s en merk ik dat zo’n gezamenlijke kerntaken en werkprocessen en die werkpro- een ding op: ‘Face it’ en proberen werkdag geen overbodige luxe is. Met zo’n vol cessen bepalen voor een heel groot gedeelte de het zo aangenaam mogelijk maken. jaarprogramma heb je nauwelijks tijd om inhoud van de stage. Je hebt bijvoorbeeld eenEen steeds groter deel van de werk- over het verlof. Iedere werknemer van 56 jaar mag vanaf u 62e maximaal € 10.000,- per jaar Woonzorgcentrum Antoniushof in samen je programma eens goed te overdenken. werkproces dat ondersteunen van dagbestedingnemers in het onderwijs is de 50 gepas- en ouder heeft recht op 340 uren BAPO-verlof opnemen. Waalwijk levert hier een goede Hoewel zij niet direct rekening hoeven te hou- heet en een werkproces voor het begeleiden vanseerd. Velen van hen ervaren met het per jaar (1 dag) met behoud van 65% of 80% van bijdrage aan. den met doorlopende leerlijnen, zoeken ze wel groepen in een sociaal, maatschappelijk gebeuren.klimmen der jaren een steeds hogere het salaris over het verlof. Stoppen met werken degelijk naar rode draadjes in hun activiteiten- Die twee werkprocessen zijn het meestwerkdruk. Daarom een klein overzicht Tot 1 augustus 2009 kon dit verlof voor een FPU/Ouderdomspensioen aanbod. ‘Dat gebeurt eigenlijk vanzelf,’ vertelt geëigend om vanuit de activering aandacht aanvan de mogelijkheden die u ter beschik- deel gespaard worden om het later in te zetten. Bent u geboren voor 1 januari 1950? Dan geldt Thea Vuik Eijkemans, ‘het lijkt me wel een vereiste dat je te besteden.’king staan om minder te gaan werken Werknemers geboren voor 1 januari 1950 kun- voor u de regeling FPU en ontvangt u vanaf uw samen een goede werkverhouding hebt.’ Vanof voor uw 65e te stoppen. nen door een overgangsregeling hun verlof ook 65e Ouderdomspensioen. De FPU-regeling is een Ierland beaamt dat: ‘We weten precies wat we Van Meijl merkt dat haar leerlingen qua sparen. overbrugging tussen het moment dat u stopt Wanneer je Antoniushof binnenwandelt, valt je aan elkaar hebben. Het programma ontstaat creatief vermogen wel wat beperkter zijn met werken en de ingang van uw pensioen. gelijk de ontspannen en relaxte sfeer op. In de daardoor vrij natuurlijk: het wordt (thematisch) geworden. De opleiding MZ is vooral op vaar-Omdat de hoeveelheid regelingen groot is en Levensloop/Spaarverlof: Vitaliteitsregeling Tussen uw 55e en 65e kunt stoppen met wer- centrale ontmoetingsruimte, die tevens dienst gestuurd door de seizoenen, maar ook door digheden gericht, op het begeleiden van cliën-individueel sterk verschilt, kan dit overzicht Velen van u krijgen te maken met overgangsre- ken. Hoe langer u doorwerkt hoe hoger de FPU- doet als seniorenrestaurant, zie je veel ouderen feestdagen, door (kerkelijke) activiteiten en ten. De vertaling daarvan, hoe je dat doelmatigslechts heel algemeen zijn. Voor inzicht in uw gelingen, omdat per 1 januari 2012 de fiscale uitkering en hoe hoger uw Ouderdomspensioen. bij elkaar gezellig kletsend met een kopje kof- soms zelfs door vragen vanuit het bestuur. kunt toepassen op je doelgroep, is voor veelpersoonlijke situatie kunt u op MijnABP terecht inrichting van deze verloffaciliteiten verande- Dankzij de Motie Vendrik, die doorwerken wil fie binnen handbereik. Ook heb je al snel door Vergeet in ons overzicht niet het creatieve leerlingen een lastige. Van Meijl: ‘Stel dat jeof te rade gaan bij de afdeling personeelszaken ren. Deze regelingen houden in dat u een deel stimuleren, is het gunstig om één maand van dat er hard gewerkt moet worden: er lopen gedeelte dat wel zo’n 70 tot 80% van het totale bijvoorbeeld iets met schilderen doet. Met verfvan uw werkgever. Komt uw CAO niet voor in van uw (bruto)salaris kunt sparen om op een de FPU gebruik te maken. Het beschikbare verschillende mensen met stapels linnengoed activiteitenpakket beslaat.’ Ze laten zich leiden kun je heel veel schildertechnieken leren enhet overzicht? Dan kunt u bij de afdeling bepaald moment onbetaald verlof op te nemen. saldo dat u niet gebruikt, wordt dan aan uw en aan de balie wordt driftig getelefoneerd. door goed om zich heen te kijken, maar hebben over al die technieken kunnen wij bij wijze vanrechtspositie van uw vakbond verdere infor- Op dat moment kan het gespaarde saldo u van pensioen toegevoegd. Goed beschouwd weten we niet altijd wat er daarnaast veel steun aan de input van een spreken zelfs een mooi boek maken. Of eenmatie krijgen. Hieronder wordt steeds uitge- inkomen voorzien. Zowel Levensloop als zoal te doen is in een ‘bejaardenhuis’ en vooral abonnement op Pasklaar (http://pasklaar.bsl.nl). soort kaartensysteem. Maar het vertalen daar-gaan van de huidige regelingen voor onderwij- Spaarverlof kunt u inzetten voorafgaand aan uw Keuzepensioen niet wat er zoal aan creativiteit wordt gedaan. Als leidraad loopt de training van het geheu- van is voor veel leerlingen nog moeilijk om tezend personeel met een normbetrekking (1 pensioen om zo eerder (deels) te kunnen stop- Bent u geboren na 31 december 1949? Dan kunt Daarom laat ik me dankbaar informeren door gen door de bezigheden van deze ouderen doen.’ Zou het misschien ook komen doordat erFTE). Voor parttimers gelden de getallen naar pen. Wanneer u al deelnemer aan een u niet met FPU gaan. U maakt gebruik van het twee activiteitenbegeleidsters van het eerste heen: activiteiten worden op een speelse steeds meer VMBO-scholen geen kunstvakkenrato van de betrekkingsomvang. Levensloop- of Spaarverlofregeling bent, heeft u ABP KeuzePensioen. Er zijn dan grofweg twee uur: Yvonne Eijkemans en Anja van Ierland, manier herhaald en opnieuw herhaald. meer geven in de bovenbouw? Van Meijl rea- daar ongetwijfeld informatie over ontvangen. mogelijkheden, waarbij steeds geldt dat hoe samen opgeteld bezetten zij een volle baan op Creativiteit is daarbij onontbeerlijk om op weer geert verbijsterd: ‘Dat is heel jammer! Dat zouVermindering werkdruk In de nieuwe opzet, de Vitaliteitsregeling, kunt u eerder u (deels) stopt hoe lager de uitkering: Antoniushof. een andere manier het geheugen te prikkelen ook verklaren waarom ze hier soms met bijnaBAPO maximaal € 20.000,- opzij zetten om op enig - Uw KeuzePensioen kan ingaan tussen uw 60e en om op sociaal terrein voor een zinvolle dag- twee linkerhanden binnenkomen. Er wordt alIedere werknemer van 52 jaar en ouder heeft moment in te zetten. Deze regeling is niet en uw 70e verjaardag. Werkveld besteding te zorgen. gauw gezegd: ‘Ik kan het niet!’ En dat heeft terecht op zogenaamd BAPO-verlof (Bevordering expliciet gericht op verlof, maar kent ook ande- - Vanaf uw 60e kunt u in maximaal tien stap- Op de woensdag, wanneer Eijkemans en Van maken met het feit dat er te weinig mee geoe-ArbeidsParticipatie Ouderen) van 170 uur per jaar re bestedingsmogelijkheden. Inzet voor ver- pen gedeeltelijk met pensioen gaan, dus nog Ierland als enige dag in de week allebei aanwe- Opleiding fend is. Leerlingen zijn te weinig vertrouwd(1 dagdeel) met behoud van 65% van het salaris vroegd uittreden is alleen beperkt mogelijk: u een deel doorwerken. zig zijn, mag ik een blik werpen in hun over- Het takenpakket van de activiteitenbegeleider met de vaardigheden en technieken.’
  • 11. 20 januari 2012 21 rw s de s u ijs on er tz v ns ijd k u eef t LArjaan VerheuleWaarom nog muziekdocent worden? honderd euro winnen. Wellicht kunnen alle kunstdocenten worden ontslagen en het gras gaan kammen dat niet meer wordt gegeten nu ensembles aan toe gaat. Het mes snijdt aan twee kanten: subsidies geven aan populaire instellingen betekent geen subsidies meer van Boeddha aan de muur en stoelen van Jan des Bouvrie. Dus waarom nog muziekdocent worden? er geen koe meer in de wei staat. Het volledige geven, want Jan Smit kan zichzelf bedruipen.Ik zat in het stenen tijdperk op de middelbare school. De docent zat op een podiumpje in het lokaal en ratelde monotoon nut van de kunsten zou opnieuw moeten wor- En ik stel dezelfde vraag aan mijn stagiaireszijn les af. Bij wiskunde was dit zo erg dat ik uiteindelijk zo vaak voor straf - omdat ik weer in slaap was gevallen - sommen den geëvalueerd en getoetst op het gebied van Het enige aanwijsbare nut van de kunsten zou nadat ze twintig minuten met zwetende tril-als drieëndertig tot de dertiende macht heb uitgerekend, dat het noemen van dit vak sindsdien een nare misselijke smaak populariteit. Als er minder dan zes miljoen nog kunnen worden gezien in het maken van vingers van de zenuwen voor het eerst de zes-in de mond teweeg brengt. mensen vinden dat kunst nuttig is, zou het heroïsche portretten onzer leiders, alsmede tiende noot en nog meer notenschriftweetjes geheel moeten worden afgeschaft. soortgelijke standbeelden. Deze zullen de ove- hebben uitgelegd. Mochten ze na deze trauma- rigens grijze betonsteden die zullen ontstaan tische ervaring nog een positief antwoord heb-De docent muziek draaide Brams, Maalerr en tuigd was dat ik nooit leraar (of agent, ook al teit. Kinderen die zich te buiten gaan aan Het spreekt voor zich dat naast het feit dat één na het verdwijnen van architectuur als vak, ben, nog steeds hun heil in het onderwijs wil-Ludwig von Beethoven(!), een naam die wij een beroep waar je in gezelschap niet zonder expressieve uitingen, zoals schilderen of (God uur muziek in de brugklas waanzin is (wat kan sieren. Musici zullen lofliederen schrijven in len zoeken, dan ga ik op mijn podiumpje zittenaltijd uitspraken alsof we ‘am Ostfront’ gele- het schaamrood op de kaken over zou vertel- betert) muziek, dienen te worden ingetoomd, je die kinderen in een uurtje muziek leren dat een populaire dreun over de leiders onzer achter het bureau, sla een boek open, kijk ergerd waren, op een oude kofferplatenspeler. De len) zou worden. Nooit zou ik als chagrijnige, in zeker als dit de echte ontwikkeling in de weg niet bij wiskunde wordt geleerd), het helemaal natie. ‘Rutte loopt niet te kutten, want hij weet overheen en scheld ze uit voor onwetendevloer in het lokaal was van hout, het naaldje pak gestoken, kale man, met haar als een dons- staat. Onder echte ontwikkeling verstaan we volstrekte onzin is de kinderen op andere wijze echt heel goed… wat hij doet!’ met een carna- domme achtereinden van een varken met geenvrij licht en u kunt zich voorstellen wat er met rand vlak boven de oren voor de klas gevonden die op het vlak van reken- en taalvaardigheid. kennis te laten maken met muziek. We schaf- valsdreun erachter. We betalen per jaar een greintje muzikaal gevoel in hun donder. Ik laatde negende gebeurde als iemand een milde willen worden. Stropdas om, tweedelig pak met Net zoals in de kunstsector is hier zowel finan- fen daarom de CJP af, omdat dit ook een all-inclusive prijs voor deze toekomstcruise, ze voor straf twee koralen uit de Mattheusstamp op de vloer gaf. Het naaldje begon een saaie das. De les beginnen door heel hard cieel als op het gebied van nuttige tijdsbeste- besparing oplevert van enkele tientallen euro’s. waarna iedereen met rode, gele of groene overschrijven en zal later de blaadjes ongezieneigen leven te leiden en draaide pirouettes op ‘Koppen dicht!’ te brullen. Het gevreesde zinne- ding wel een en ander te halen. We kunnen Omdat de meeste orkesten toch failliet gaan bandjes loopt, al naar gelang de hoeveelheid in de prullenbak doen verdwijnen. En wetendhet vinyl. Stampvoetend beende hij dan door tje ‘Boeken weg, we hebben een overhoring!’ bijvoorbeeld de aanschaf van instrumenten per door andere bezuinigingen, verdwijnt de nood- geld die er betaald is en het is voortaan elke dat zo de cirkel weer rond is, zal ik mij later inhet lokaal op zoek naar de stamper. En Etfart regelmatig en onaangekondigd zeggen. Nooit in jaar wel halveren, zodat we zeker een paar zaak kinderen te laten zien hoe het er bij deze avond bonte avond is met volksvermaak. Foto’s bed in slaap mopperen.Kriek maar scratchen. Voor straf sloot hij je op de gang besproken worden als die saggo die Foto: Thea Vuikin het instrumenten-opslag-hok, achter in het altijd maar strafwerk geeft.lokaal en vergat je er vervolgens uit te halen.Hij speelde het (volgens mij zelf gecomponeer- Waarom dan wel leraar worden? Dat is eende) stuk Kaputt slaan einer Piano-Forte op de vraag die ik altijd aan mijn stagiaires stel. Wilpiano die zo gesitueerd stond dat hij de klas je dit de rest van je leven, tot je allang grijstijdens zijn oorverdovend spel niet kon zien. bent van leeftijd of zorgen, doof door de oor-Wij voorzagen zijn spel dus van visuele effec- verdovende herrie in een muzieklokaal, gekten als vliegende propjes en pennen. van de Vlooienmars en Für Elise en die vreselijke househerrie, blijven doen? Wil je nog veertigWat leerde ik dan op school? Geen wiskunde jaar de demo van de keyboards, die door eenen muziek, dat is duidelijk. Ik leerde op school vertrekkend kind terloops is aangezet, door jenaar school gaan, bijtijds je slijmjurk-gezicht lokaal horen dreunen? Een halve eeuw langopzetten, op tijd stoppen, absentiebriefjes in schedelsplijtend hard klokkenspellen aanhorentienvoud door mijn vader laten ondertekenen waarop kinderen altijd loeihard mis meppen?om vervolgens naar eigen inzicht te benutten. Maar ook decennia gevuld met leuke, lieve,Maar ook, nog belangrijker, op goede voet blij- verdrietige en hilarische gesprekken metven met de leraren. Die konden je erdoorheen kinderen in een geweldige leeftijdsklasse? Eenloodsen. Dus als ik achter in de klas bij Engels carrière gevuld met jongeren die de liefde voorboterhamzakjes omhoog zat te blazen, werd ik muziek, voor een bepaald instrument of eener wel uit gegooid, maar ik ging altijd later nieuwe muziekstijl ontwikkelen? En heeft hetterug om erover te praten. Daarmee kweek je nog wel nut om muziekleraar te worden?goodwill. Dit had mooie resultaten. Ik bedoel, een leraar mag binnenkort vast nogMijn leraar Nederlands die mij Een hete ijssalon, maar voor maximaal vijf jaar worden aange-een pornografisch boek van Heere Heeresma, steld. Als hij of zij in die periode niet het quo-liet lezen voor de literatuurlijst, de geschiede- tum van minstens vijf leerlingen per kwartaalnisleraar die mijn antwoord op het centraal verwijderen, al dan niet met geweld, heeftexamen onderweg naar het toilet verifieerde… gehaald, moet zijn functioneren onder de loepIk was tot het eind een kei in naar school gaan. worden genomen. Hij dient per jaar een gemid-Ik merkte al snel dat een leraar (in centraal delde van vijfduizend strafregels hebben latendocentgestuurd onderwijs) een vak kan maken schrijven. Dit moeten wel regels van eenof breken. Leerlingen voelen sympathie voor bepaalde lengte zijn. We spreken hier vaneen docent en geven hem of haar de kans de zinnen als: ‘Ik mag geen mannelijke geslachts-liefde voor het vak over te brengen. Ze zijn delen in erectiestaat op het whiteboard schrij-bereid om voor een leuke leraar dingen uit te ven met permanent marker.’ Mocht hij of zij ditzoeken en merken vanzelf dat dit succes ople- niet halen, dan moet men maar zeewier gaanvert. Bovenstaande wiskundeleraar heeft echt kweken op een der waddeneilanden.de al dan niet sluimerende interesse voor zijnvak doeltreffend begraven onder een dikke laag Daarnaast moet het onderwijs versoberd wor-vuil. Deze gedachte maakte dat ik er van over- den als het gaat om het vergroten van creativi-
  • 12. 22 januari 2012 hbo 23 rw s de s u ijs on er tz v ns ijd k u eef t LZij-instromen in het muziekonderwijs Muziek verbetert deEigen kansen creëren, jezelf ontwikkelen spreekvaardigheidRoger Monsieur Sebastian Herrmann Niet alleen de muzikale vaardigheden worden door het muziekonderwijs verbeterd,Wat beweegt je om zij-instromer te In 1998 studeerde ik af aan het toenmalige te knagen. Saxofoonles geven werd een sleur,worden? Is het moeilijk om op latere Brabants Conservatorium in Tilburg. Ik gaf op dat terwijl ik mijzelf wilde ontwikkelen. Daarnaast maar ook het spraakvermogen. Dat wordt aangetoond in een studie bij vier- totleeftijd weer te gaan studeren? Wat wil moment al saxofoonles op verschillende wilde ik kansen creëren om mijzelf breder in te zesjarigen van de Canadese neurowetenschapper Sylvain Moreno. Deze onderzoekerje bereiken met deze opleiding? Is er muziekscholen. Het was duidelijk dat ik mijn kunnen zetten op de arbeidsmarkt. De tendens van het Rotman Research Institute in Ontario testte met een intelligentietest voorwel toekomst? Een greep uit de vele passie had gevonden in de muziek. Het doce- heerst namelijk dat het subsidiebeleid en het kleuters het ruimtelijk inzicht en de spreekvaardigheid.vragen die mij gesteld zijn door vrien- ren werd ook steeds belangrijker voor mij, teruglopend aantal instrumentale leerlingenden, collega’s en familie. omdat ik graag andere mensen deelgenoot ervoor zorgt dat een baan aan de muziekschool Aansluitend daarop oefenden 24 van de 48 kinderen een aantal weken lang met soft- wilde maken van mijn geluk. geen zekerheid biedt. Dit zie ik zowel bij mijn ware waarmee ritme, melodie, stemming en andere muzikale vaardigheden geoefendSommige vragen hebben al voorafgaand aan de collega’s, als bij mijn eigen leerlingen. Iedereenkeuze door mijn hoofd gespeeld, andere heb- Sleur levert uren in en krijgt deeltijdontslag. werden. De andere helft van de kinderen oefende in dezelfde tijd kunstzinnige vaardig-ben mede geholpen om mijn visie en richting Na vijftien jaar te hebben gewerkt als docent heden zoals kleurontwerp of vormgeving. Vervolgens testte Moreno de kinderenten aanzien van de opleiding te verduidelijken. saxofoon en uitvoerend musicus begon er iets Bijscholing opnieuw. De muziekgroep scoorde significant beter. Tijdens een vergadering waar de muziek-Roger op zijn 21ste schooldirecteur met een oproep kwam om ‘Het effect was opvallend duidelijk,’ zegt Moreno. Meer dan 90% van de deelnemers van jezelf bij te scholen, zodat je breder inzetbaar de muziekgroep - 22 van de 24 kinderen dus - toonde in de tweede intelligentietest bent, is bij mij het knagende gevoel omgezet in verbeterde spreekvaardigheid. het idee om weer aan het conservatorium te gaan studeren. Dit keer voor de opleiding docent muziek (ODM). Ik weet nog dat we in de Jong geleerd… ‘Muziek en spraak vereisen analy- jaren dat ik saxofoon studeerde, ontzettend tisch luisteren,’ is de verklaring van neerkeken op de medestudenten die dat vak te geven. Je moet er als docent voor zorgen dat onderzoekers rond Moreno voor studeerden. Als je een instrument niet goed alle dertig neuzen dezelfde kant op komen te het geconstateerde effect. In de genoeg beheerste om daar je hoofdvak van te staan en binnen die klas toch verschillen kunstgroep werden daarentegen na maken, had je altijd nog de kans om ODM (toen maken voor de dertig individuen. Op papier en de training nauwelijks veranderin- nog schoolmuziek) te gaan studeren. Kortom, in de veilige omgeving van je medestudenten gen in de testresultaten geconsta- dit vak was voor kneuzen. Nu ik weet hoe uit- krijg je de kans om alle mogelijke valkuilen te teerd. gebreid en breed deze studie is, ben ik totaal ontdekken, waar je vervolgens in de stages van gedachten veranderd. In vergelijking met toch allemaal een keer inloopt. De praktijk is Is beeldende kunst dan niet heil- mijn vorige studie saxofoon is dit pakket vele hard en gaat snel. Ik heb geleerd snel te scha- zaam voor kinderen? ‘Jawel,’ verze- malen zwaarder. Natuurlijk heeft dat ermee te kelen en overal ogen te hebben. Als je een fijne kerden de onderzoekers, ‘uit andere maken dat ik al bijna veertig ben. De combina- band kan opbouwen met een klas, kun je veel studies komen aanwijzigingen naar tie werken en studeren is bijzonder zwaar. Ik met ze bereiken. Tijdens een stage heb je hier voren dat kunstzinnig werken heb de afgelopen jaren vele extra’s laten liggen, natuurlijk wel minder de kans toe, omdat de motorische en, uiteraard, visuele zoals optredens, repetities, concertreisjes, leerlingen weten dat je een stagiaire bent en vaardigheden zouden verbeteren.’ In hun onderzoek was in ieder geval een lichte trend maar ook mijn privéleven lijdt eronder. Je moet dus binnen een paar maanden weer weg bent. je tijd efficiënt indelen, zodat er ook tijd voor tot een verbetering van het ruimtelijke voorstellingsvermogen waar te nemen. ontspanning overblijft. De positieve kanten Trots ‘Misschien had de kunstgroep gewoon langer moeten oefenen,’ speculeert Moreno. geven me zoveel energie dat ik het zonder al Dit jaar studeer ik af en ik heb dan veel meer Mogelijk is een effect pas later zichtbaar. Beide groepen oefenden in vier weken in teveel problemen heb doorlopen. Weer mogelijkheden dan dat ik nu heb. Als docent totaal 40 uren. opnieuw studeren met mensen om je heen die muziek ben je bevoegd om op zowel het ook allemaal vooruit willen; inspirerende primair, als het voortgezet onderwijs in de Verbetert muziek dus de intelligentie van kinderen? Deze vraag houdt onderzoekers en docenten die mij direct op een nieuw spoor onder- en bovenbouw les te geven. Op het ouders bezig sinds de psychologe Frances Rauscher in het vaktijdschrift Nature aangaf hebben gezet, ook als saxofoondocent; de sta- voorgezet onderwijs mag je ook CKV geven. dat enkele van haar studenten opgaven beter oplosten als ze daarvoor muziek van ges aan het primair en het voortgezet onder- Aan de muziekschool kun je aan de slag als wijs. Kortom, allemaal nieuwe dingen die ener- docent algemene muzikale vorming en je kunt Mozart hadden gehoord. Sindsdien waart dit fenomeen als zogenaamd Mozart-effect gie kosten én opleveren. bijvoorbeeld ook voor het vak muziek aan de door de wereld, hoewel een samenhang tussen het zuiver genot van klassieke muziek slag op een PABO. De deeltijdopleiding is in en verbeterde intelligentie sindsdien diverse malen weerlegd werd. Klassikaal lesgeven Tilburg in twee jaar te volgen wanneer je al De stage is met name het moment waarop je een andere conservatoriumopleiding achter de Tenslotte toonde een meta-analyse door Jakob Pietschnig van de Universiteit Wenen alles in praktijk brengt, denk je dan. De werke- rug hebt. Je moet dan heel hard werken, maar aan dat van het vermeende Mozart-effect geen sprake is. Er is zelfs een onderscheid lijkheid is heel anders, voor mij in ieder geval. dat is zeker de moeite waard. Je kunt meer dan waarneembaar tussen iets beluisteren of zelf flink oefenen. Klassikaal lesgeven is compleet anders dan de je denkt en je kunt trots zijn op jezelf wanneer individuele saxofoonlessen die ik gewend ben je eraan begint. Bron: www.sueddeutsche.de (7 oktober 2011)
  • 13. 24 januari 2012 PO 25Pianoles op school Dat kon ze zo mooi!’ vraagt Cheyenne als LailaVan chaos en herrie tot Burgmüller en Clementi een paar weken lang achterblijft en vastloopt in elk nieuw stuk.Renée Braams Nog even terug naar de chaos en de herrie waarmee ik dit verhaal begon. Veel muziek- docenten willen om die reden geen groepslesIn de hal van de veelkleurige Amster- gen zijn op. De drukte in de hal is nog niet gezet.’ ‘Zal ik je ouders daarover opbellen, geven. Ik begrijp dat. Ik had in de eerste maan-damse basisschool De Regenboog staat voorbij, maar we gaan aan het werk. Geen van Laila?’ ‘Nee, nee, ik zal het wel zeggen.’ Na een den van dit experiment ook na elke groepsleseen oude piano. Het is drie uur, de de leerlingen heeft zijn muziekboeken en map halfjaar pianoles heb ik Laila’s moeder nog hoofdpijn. Maar dat is overgegaan, vooralschool is al een kwartier uit. Twee met kopieën bij zich. Ik heb daarin berust. Ik nooit gezien. Vader of broer wachten haar op dankzij het vaste lesschema waarvan ik nooitjongens die op hun moeders wachten heb zelf al het lesmateriaal in mijn tas. het schoolplein op. ‘Wil je vragen of je moeder meer afwijk.die een oudergesprek hebben, voetbal- Uiteraard ben ik begonnen met als regel te je eens komt halen van pianoles, Laila?’ De vol-len met een pantoffel. De conciërge stellen dat iedereen zijn boeken meeneemt gende week staat Laila’s moeder inderdaad aan Wachtlijstboort gaatjes voor de nieuwe kapstok. naar de les en ging streng op die regel toezien. de rand van de hal, met kinderwagen, maar als Hartverwarmend is de wervende kracht dieJuffen lopen vrolijk rond, de dag bespre- Mijn twijfel of ik deze regel moest handhaven ik mijn boeken in mijn tas heb gestopt, is ze al uitgaat van pianoles midden in de school.kend, druk wapperend met stapels groeide echter, want kan ik van negenjarigen verdwenen. De hint dat ik een praatje met haar Ouders die door de hal lopen, blijven verrastpapier. Moet ik in deze herrie pianoles van wie de ouders geen enkele betrokkenheid wilde maken, is niet overgekomen. staan kijken en luisteren en informeren dangeven? Ja, dat moet. bij de pianoles tonen, eisen dat ze hun piano- wanneer er plaats vrij komt in de les. Ja, zet boeken ’s ochtends meenemen naar school? Koptelefoon op hun kind ook maar op de wachtlijst. In de tijdOverheden en beleidsmakers willen dat kinde- Nee, dat kun je niet eisen. Hersenonderzoek De vijf kinderen oefenen thuis op keyboards dat ze op de wachtlijst staan, kunnen kinderenren een instrument kunnen leren bespelen op wijst uit dat het brein van negenjarigen al veel waar weleens een toetsje van hapert. Alleen bij mij thuis pianoles krijgen, individueel of inde ‘brede school’ in de tijd van de naschoolse kan, maar nog niet goed kan organiseren en Jonas heeft thuis een piano, bij zijn vader bij duo’s of trio’s. Ouders die daar een wekelijksopvang. Oftewel, in de verlengde schooldag, plannen. Ouders moeten daarbij helpen. wie hij om het weekend is. ‘Vond je vader het autoritje voor over hebben, maken graag vanom alle termen even te laten vallen. Bovendien, als mijn leerlingen wél een plastic niet prachtig hoe je Scherzo speelt, Jonas?’ ‘Dat dat aanbod gebruik. Zo is mijn woensdag-Ouders happen gretig toe: niet meer naar de tasje met pianoboeken aan de kapstok hadden weet ik niet, ik moet van mijn vader altijd met middag thuis gevuld met Regenboog-kinderen.peperdure muziekschool moeten taxiën op een gehangen, zou dat tasje na de pianoles blijven de koptelefoon op spelen.’ Onbegrijpelijk vind Het vijftal van de schoolpianoles laat tijdenstijd waarop je wordt geacht nog op je werk te liggen op het schoolplein, bij Kruidvat, bij een ik dat, dat je als ouder niet elke noot wilt horen weekafsluitingen, kerstvoorstellingen ofzijn. Gewoon je kind een uurtje later van vriendinnetje thuis. ‘Nee juf, ik weet echt niet als je kind piano studeert! Thuis piano stude- zomaar in de pauze, de piano zo vaak klinkenschool kunnen halen! Voor de groepsles op de meer waar ze gebleven zijn, dus ik heb niet ren is mijns inziens eigenlijk onmogelijk als je dat de vraag naar pianoles op basisschooloude piano van De Regenboog heb ik dus een kunnen oefenen.’ Laat die boeken maar veilig ouders niet betrokken zijn, geen noot kunnen De Regenboog enorm is!wachtlijst van wel dertig kinderen. Die groeps- thuis, heb ik dus gesteld. Het huiswerk schrijf lezen of niet geïnteresseerd zijn in de noten dieles heb ik opgestart om als Schumann-student ik nu op losse velletjes van een klein notitie- jij moet spelen. Ik begin daarom iedere les met Tarievenpianomethodiekervaring op te doen met boekje. Die raken ze uiteraard ook in de loop de vraag, aan elke leerling afzonderlijk, hoe het mogen zeggen, want na afloop vraag ik altijd het samenspel. In de laatste zeven minuten Een kwart miljoen Nederlandse kinderen gaangroepslessen. van de week kwijt, maar iets is beter dan niets. oefenen thuis ging. Vader was ziek, broertje iedereen om een tip en een compliment. Als ik mag elk kind nog een stuk ten gehore brengen vanwege geldgebrek niet naar een sportclub of sloeg steeds op de piano, het verlengsnoer van tijdens de vorige les heb verteld over voorbe- geheel naar eigen wens. een muziekschool, becijferde het Sociaal enPraktische hinderpalen Geen betrokken ouders het keyboard paste niet meer, omdat de wieg reiden, je vingers waar mogelijk alvast klaar Cultureel Planbureau in 2009. De regering gaf deIn de loop van de bijna drie jaar dat ik deze De kern van mijn verhaal is daarmee aange- was verplaatst. Ik toon begrip. ‘Kinderen, zetten voor de volgende speelpositie, gaan de Bach en Bieber gemeentes toen 40 miljoen euro extra om datlessen nu geef, is het wel rustiger geworden in roerd: lesgeven in de verlengde schooldag is hebben jullie een tip voor Sharona hoe ze elke tips en complimenten steevast over: ‘Ik zag hoe Na bijna drie jaar les vind ik het bereikte niveau kwart miljoen te halveren. Ik heb, omdat ik nogde hal. We hebben er onze plek echt moeten lesgeven aan kinderen van wie de ouders nau- dag een vaste tijd kan vinden om te oefenen?’ ze haar linkerhand daar zette! Dat was handig!’ prima. Op onze uitvoering in juli gaat Jonas studeer aan de Schumann Akademie, geen subsi-veroveren, maar het blijft een entourage waar welijks betrokkenheid tonen. Wat mogen we in vraag ik. Cheyenne: ‘Ik oefen elke dag een half Na twintig minuten huiswerk doornemen, gaat Pomp and Circumstance uit Alfred 4 spelen. We die aangevraagd, maar de ouders van mijnje als pianodocent niet echt de baas bent. Nederland blij zijn met de ouders die hun kind uur voor het eten. Als ik een dag niet kan, ongeveer twintig minuten op aan nieuwe les- hebben hard gezwoegd op meerstemmigheid in schoolgroepsles € 100,-- per halfjaar gevraagd,‘Mohamed*, als je op je moeder moet wachten, wél elke week naar de muziekschool willen rij- oefen ik de volgende dag een half uur voor én stof doorwerken en uitproberen. Dan spelen één hand. Cheyenne speelt het kleine Menuet in inclusief pakje drinken en koek om drie uur.mag je bij de pianoles kijken, maar dan wil ik den en veel geld willen neertellen voor lessen, een half uur na het eten.’ De groep is er stil we quatre-mains en, o jee, het is alweer vijf G uit het boek van Anna Magdalena. Sharona Muziekles helemaal gratis maken lijkt mij eendat je hier op deze stoel gaat zitten en stil want die ouders zijn over het algemeen ook van. Maar direct wordt Cheyennes tip de voor vier! Nog vijf minuten! ‘Juf, ik mocht nog speelt het eerste en derde deel van Clementi’s slecht idee, dan wordt het zó vrijblijvend datbent.’ Wie (om aan de verwachtingen van bereid toe te zien op het thuis studeren, hun groepsnorm, wonder boven wonder. In de les Square dance spelen! Juf, ik heb Oh Susanna! al Sonatine opus 36/1. Laila speelt een song van voor het thuis studeren helemaal geen ruimtemoderne ouders en overheden tegemoet te kind daartoe te stimuleren en erbij te helpen. besteed ik veel tijd aan het verkennen van het geoefend! Ja maar, Cheyenne en ik willen Justin Bieber met zelf uitgezochte akkoordbege- meer zal zijn. Voor de pianolessen die ik thuiskomen) pianoles gaat geven op de schoolpiano, We moeten onze muziekscholen koesteren: nieuwe stuk. Dat is beslist nodig bij kinderen samen óók Boogie Blues spelen! Laila zou leiding en Haunted House uit Alfred 4 en Mariam geef, hanteer ik een tarief van € 30,- per uur.moet flexibel kunnen omgaan met de enorme daar werken docenten, ouders en leerlingen die thuis geen hulp krijgen. Laila lukt het echt Arabesque nog eens doen!’ Duizelingwekkend is speelt Innocence uit Opus 100 van Burgmüller. Ik Van De Regenboog komen alleen autochtone ofpraktische en organisatorische hinderpalen. aan het voortdragen van onze eeuwenoude niet om thuis zelfstandig noten te lezen, maar de energie die je genereert als je vijf kinderen verklaar dit succes uit de zeer positief uitpak- half-autochtone kinderen met wat beterIk moet die - om een eerlijk beeld te geven - muziekschat. Hoe kan mijn Marokkaanse leer- als ze haar groepsgenoten inmiddels wel zes bij elkaar zet. Orde houden is elke les nodig. In kende sfeer van onderlinge concurrentie in de opgeleide ouders bij mij thuis op pianoles. Deuitgebreid beschrijven, maar ik vraag u vol te ling Laila nou thuis piano studeren? Op zich keer Sarasponda heeft horen voordragen, lukt het begin duwden ze elkaars handen steeds groep die maakt dat de leerlingen, hoewel onre- allochtone ouders vinden het halen en brengenhouden, want aan het eind van mijn verhaal heeft ze er de tijd voor. ‘Ik heb toch niets het haar ook om het thuis te spelen. weg van de piano, omdat ze zelf wilden spelen. gelmatig en gehinderd door huiselijke onrust, lastig, zeggen ze desgevraagd. Misschien speeltvertel ik hoe ik deze groepsles toch heb kun- anders te doen,’ zegt ze, want op paardrijden of Alle energie is in ieder geval gefocust op de tóch uiteindelijk veel uren thuis studeren. In het hogere tarief ook een rol of hebben zenen doen slagen. Want een succes is het: vijf naar de musicalklas mag ze niet. Maar, ze deelt Tip en compliment piano. Om een rustige werksfeer te creëren heb een groepsles is het akelig als je hakkelend en schroom om bij mij thuis te komen. De groeps-kinderen die nooit hun weg naar een muziek- een piepklein kamertje met een huilbaby en Verrast en geroerd ben ik en blijf ik door de ik creatieve werkvormen als speeldictee en haperend het huiswerk speelt, terwijl je groeps- les op de schoolpiano is voor allochtone oudersschool hadden weten te vinden, hebben heel een driftige peuter en als die even slapen, mag eindeloze aandacht die de kinderen hebben om groepsimprovisatie eruit gegooid. In het begin genoten brille tentoonspreiden: dat is een grote stukken aantrekkelijker.behoorlijk piano leren spelen. zij natuurlijk niet op haar keyboard spelen. Ik naar elkaars spel te luisteren. We beginnen de wilde ik vooral veel afwisseling brengen en stimulans om te oefenen. En Tarantella klinkt zo bespreek iedere les met haar hoe het oefenen les altijd met het om de beurt spelen van het saaiheid bestrijden. Fout, vind ik nu. Altijd het- geweldig als Mariam het speelt, dat wil jij ook * De namen van de kinderen zijn gefingeerd.Pianoboeken kwijt ging. ‘Heeft je zusje je nog even tijd gegund om huiswerk. De andere vier kijken dan mee, spe- zelfde programma brengt rust en focust de kunnen! Die groepsdruk pakt altijd positief uit,Het is drie uur. De door mij meegebrachte rijst- Malagueña te oefenen?’ ‘Ja, maar mijn broer len mee, met hun vingers voor zich in de lucht, aandacht. Dus spelen we altijd eerst het huis- want de kinderen zijn ook genereus voor elkaar. Met toestemming overgenomen uitwafels en pakjes drinken voor mijn vijf leerlin- heeft het keyboard afgepakt en op zijn kamer of priemen hun vingers in de lucht om iets te werk, dan komt de nieuwe lesstof en daarna ‘Mag Laila nog een keer Red River Valley spelen? PianoBulletin, nr. 2, 2011
  • 14. 26 januari 2012 PO VO 27Muziek brengt jeugd in beweging beluisteren, muziek en beweging, muziek en notatie gaan we zingen, instrumenten bespelen, dan- sen, verzinnen, luisteren, lezen, enzovoort. Met Collin Hoeve - Gitaar in het klaslokaal Hoe ga je eigenlijk met een instrument om in de klas waarmee je zelf weinig tot geen erva- te doen. Wat kun je als beroepskunstenaar doen om dat wel te bereiken? Wees bereid mee te discussiëren, uw ervaringen te delen en teStudiedag voor muziekdocenten in PO en VO de workshop wordt bereikt dat u de deur uit- ring hebt? In deze workshop ga je praktisch ervaren! loopt met het gevoel van: ‘Hé, dat ga ik maan- aan de slag met de gitaar en zul je merken dat Doelgroep: VO onderbouwReyer Ploeg dag eens uitproberen in de klas!!’ de basis van gitaarspelen en het gebruik van Deze workshop wordt ’s ochtends en ’s mid- gitaren in de klas helemaal niet zo ingewikkeld Een uitgebreidere omschrijving van deze dags aangeboden. is. workshops en een kort cv van de workshop-Voor u ligt een rijk aanbod uit de Amsterdamse scholen en door middel van Liselot ten Broeke - MuziYoga in de klas Doelgroep: PO groep 5 t/m 8 Doelgroep: VO onderbouw leiders vindt u op de site van de VLS:Nederlandse muziekonderwijspraktijk. workshops in binnen- en buitenland. Hij is een In deze MuziYoga-workshop wordt gewerkt www.vls-cmhf.nl.Naast het ontmoeten van de vele colle- veelgevraagd jurylid bij koorfestivals in het vanuit muziek, dans, drama en kinderyoga. Jeroen Katier - Het Klassenconcertga’s kunt u actief samen zingen onder land en is mede-oprichter van Showchoir Camp Met veel muziek en spelletjes is er aandacht Het Klassenconcert is een vorm die in Holten al Lezing door Leo Samamade bezielende leiding van Jim Gilloffo, Europe. voor adem, houding, concentratie, samenwer- jaren succesvol wordt toegepast. Leerlingen Na de lunch zal Leo Samama een lezing hou-getuige zijn van een enthousiasmeren- king en ontspanning. Ook komen muzikale werken in groepen van maximaal zes personen den over zijn visie op de rol van muziek in hetde kritische noot van Leo Samama, en Workshops Rondes 1 en 2 aspecten als melodie, maat en ritme, klank- toe naar een uitvoering in de eigen klas. Deze onderwijs. Leo Samama studeerde muziekwe-deelnemen aan twee van de twintig U kunt kiezen uit tweemaal 10 workshops. kleur en vormen in muziek aan de orde. kan op verschillende manieren beoordeeld tenschappen aan de Universiteit Utrecht en enke-inspirerende workshops. Welke in de ochtend en welke in de middag MuziYoga in de klas speelt in op de behoefte worden en kent per leerjaar in de onderbouw le jaren compositie bij Rudolf Escher. Hij was zullen worden aangeboden, kunt u vinden op van kinderen om te bewegen én te ontspannen. andere beoordelingscriteria. als docent werkzaam aan het UtrechtsZoals in Kunstzone 12-2011 al werd de sites van de verenigingen. In elke geval zul- Doelgroep: PO groep 1 t/m 5 Doelgroep: VO onderbouw Conservatorium, het Koninklijk Conservatorium enaangekondigd houden de vereniging Gehrels len de workshops voor de verschillende doel- de Universiteit Utrecht. Tevens schreef hij voor deMuziekeducatie en de VLS (Vereniging Leraren groepen evenwichtig over de ochtend en de Jeroen Schipper - De Liedjessmederij Renee Jonker - Het creatieve aspect in Volkskrant, NRC/Handelsblad en HP/De Tijd.Schoolmuziek) op zaterdag 24 maart 2012 een middag verdeeld worden. Een overzicht met In deze workshop gaat Jeroen Schipper (de groepslessen Daarnaast was hij gedelegeerd bestuurder bijgezamenlijke studiedag voor het PO en de een korte omschrijving van alle workshops in maker van Rood Rood Mannetje en Daar komt de Jonge musici die geleerd hebben zelf muziek te het Koninklijk Concertgebouworkest, artistiekonderbouw van het VO. De workshops die de volgorde van doelgroep willen we u nu al Boegieman!) met u in op het ambacht van kinder- bedenken of vorm te geven, tonen een veel coördinator van het Residentie Orkest en tenslot-VLS aanbiedt, werden al vermeld, maar die van geven: liedjes schrijven. Wat is een goed kinderliedje grotere betrokkenheid in het samenspel of te directeur van het Nederlands Kamerkoor. LeoGehrels Muziekeducatie hebt u nog te goed. en waarom? Met de uitkomsten van deze kwali- geven blijk van verrassende aspecten van hun Samama was een van de initiatiefnemers vanHieronder geven we u een beknopt, maar José Retra - Muziek is beweging teitsanalyse gaan we zelf aan de slag. Onze muzikaliteit die anders minder snel aan bod het Binnenhoffestival in Den Haag en van devolledig overzicht van ons aanbod. In het José Retra is onderzoekster en docent muziek doelstelling is om na deze workshop een vol- Bas Meijndert - Boomwhackers in de klas zouden zijn gekomen. Nederlandse Strijkkwartet Academie onder leidingprogramma zijn twee workshoprondes waar- met jonge kinderen bij het Voorschoolse Muziek gende liedbijlage voor De Pyramide af te hebben! Boomwhackers veroveren hun plek in het Doelgroep: VO onderbouw van Stefan Metz. In december 2001 was hijdoor u ook twee workshops kunt kiezen. Educatiecentrum te Amsterdam. Zij geeft Doelgroep: PO muziekonderwijs. YouTube staat vol met uitda- gastprogrammeur van de NederlandseEnkele workshops worden zowel ‘s ochtends lezingen en presentaties over haar onderzoek gende, motiverende filmpjes waarin wordt Huub de Vriend - Instant Composing Muziekdagen. Sinds meer dan 25 jaar vervult hijals ’s middags gegeven. en andere onderwerpen binnen de voorschool- Maria Speth - Een reden om te bewegen, gemusiceerd (vaak ook spectaculair en virtu- Eigen muziekinstrumenten mogen worden tal van bestuurlijke en adviserende functies in se muziekeducatie. Zij geeft cursussen, spelen met dans in het PO oos te noemen) met deze gestemde pvc-buizen. meegenomen. Daarnaast is er divers eigentijds het Nederlandse muziekleven.Programma studiedag workshops en demonstraties voor kinderen en Kinderen bewegen van nature, het zit in hun Wat de mogelijke werkvormen zijn voor het klasse-instrumentarium aanwezig. In de work-10.00 uur Ontvangst met koffie/thee (groot)ouders en verzorgers. hele wezen. Om te kunnen groeien moet je in basisonderwijs, wordt in deze workshop ver- shop ligt de nadruk op het musiceren op ieders Locatie, prijs en aanmelding10.30 uur Gezamenlijke opening met zingen Doelgroep: Voor- en vroegschoolse educatie beweging zijn. Dans is een uitstekende manier kend. persoonlijke niveau. Evenals in de klas zal er De studiedag zal worden gehouden in Utrecht onder leiding van Jim Gilloffo om tot deze groei bij te dragen. Bewegen op Deze workshop wordt ’s ochtends en ’s mid- ook in de workshop worden gedifferentieerd. of Amersfoort. De definitieve locatie met route-11.00 uur Workshops Ronde 1 Yvonne Dingjan - Peuterdansen Muziek in muziek sluit aan bij de natuurlijke behoefte dags aangeboden. Doelgroep: VO onderbouw beschrijving is te vinden op de site van de VLS:12.30 uur Lunch beweging van een kind tot bewegen en levert een Doelgroep: PO groep 5 t/m 8 www.vls-cmhf.nl.13.30 uur Plenair: lezing door Leo Samama In de workshop krijgen de deelnemers via fan- positieve bijdrage aan zijn ontwikkeling. Saul de Caluwé - Differentiëren: te leren? De deelnameprijs is voor leden € 63,50 en voor14.30 uur Pauze met koffie/thee tasievolle beeldentaal handvatten aangereikt Dansen met kinderen is vooral inhaken op de Jim Gilloffo - Bovenbouwzang: Van unisono tot Centraal in deze workshop staat het bieden niet-leden € 79,50. Niet-leden kunnen natuur-14.45 uur Workshops Ronde 2 hoe zij zich met peuters in deze wereld dan- aangeboren drang tot spelen. meerstemmigheid van individueel maatwerk tijdens klassikaal lijk ter plaatse of van te voren lid worden van16.15 uur Slot sant en met welke muziek kunnen gaan bewe- Doelgroep: PO Koorzang met kinderen in groep 6, 7 en 8 kan muziekonderwijs. Hoe kun je ertoe bijdragen de VLS. gen. Wat is de invloed van de muziekkeuze op de deuren naar een muziekwereld van ver- dat al je leerlingen met plezier en inzet naar de Er worden nascholingscertificaten uitgereikt.Zingen met Jim Gilloffo de overdracht van het dansverhaal, op de Marcel van Os - Wereldmuziek Liedrepertoire schillende stijlen, talen en muzikaliteit voor muziekles komen, ongeacht de stof die je wilt U kunt zich via de website van de VLS voor deIn de gezamenlijke opening zal Jim Gilloffo met beweging? De workshop is grotendeels prak- vanuit de rijkdom van culturen hen openen. Te vaak blijven bovenbouwkoren behandelen? studiedag aanmelden.ons zingen. Jim Gilloffo is geboren in Chicago tisch: een peuterdansles wordt aan den lijve Beter is te spreken van wereldmuziek dan van hangen in unisono meezing-sessies of het alle- Doelgroep: VO onderbouwen studeerde piano en zang aan University of ervaren, muziekfragmenten worden ten gehore multiculturele muziek. In deze workshop wordt daagse poplied. In deze workshop neemt Jim de Wij hopen u op 24 maart te mogen verwelko-Illinois. Zijn vervolgopleiding zang voltooide hij gebracht, praktische voorbeelden muziek ver- aan de hand van een aantal klinkende voor- deelnemers stap voor stap mee door de tech- Marja Reinders -Workshop Estill Voice Training men.aan DePaul University om in 1983 naar sus beweging. beelden duidelijk gemaakt hoe muziek uit de nieken die tot meerstemmige koorzang leiden. In de workshop gaan we werken aan een aan-Nederland te komen om Oude Muziek te stude- Doelgroep: Voor- en vroegschoolse educatie wereld ingezet kan worden ter bevordering van De aanpak sluit aan bij zowel klassikaal in tal kwaliteiten die je tegenkomt bij het zingenren aan het Conservatorium van Amsterdam. Na het zingen en ter kennismaking met (aspecten school zingen, alsook kinderkoren. met jeugd. We oefenen bijpassende figuren enenige jaren in Europa te hebben opgetreden als Monic Jansen - Heen en weer van) de wereld. Daarvoor worden liederen Doelgroep: PO groep 6 t/m 8 gaan een recept mixen om een kwaliteit tebariton, volgde een aanstelling als koordirigent (meegaan op de golven van een kleutergroep) gebruikt variërend van Polynesië tot Ghana, maken. Aangezien dat met veel verschillendeen zangpedagoog. In de loop der jaren heeft We krijgen het heen en weer in deze prakti- Noord-Amerika of de Caraïben. Maria Speth - Hoe mobiel zijn we? ingrediënten gepaard gaat, wordt u zeker geïn-Jim zich gespecialiseerd in kinder- en jeugd- sche workshop, maar worden niet stuurloos! Doelgroep: PO groep 3 t/m 8 Muziek en dans zijn nauw met elkaar verbon- spireerd om veel nieuws te leren te begrijpenmuziekonderwijs en heeft hij koorprogram- Dans structureert de aandacht en het lijf zorgt den, ze beïnvloeden elkaar, ze vullen elkaar en natuurlijk toe te passen.ma’s en muziektheaterlessen ontwikkeld voor letterlijk en figuurlijk voor richting! We gaan Kees Sijbrandij - Muziek in de midden- en aan of vormen een contrast. Hoe dan ook, er is Doelgroep: VO onderbouwMuziekschool Amsterdam, Amsterdamse aan de slag met verschillende dans- en bewe- bovenbouw van de basisschool altijd sprake van een wisselwerking, van com-Jeugdtheaterschool en Muziek- en Dansschool gingswerkvormen. In deze workshop komen allerlei activiteiten municatie. Dansen met jongeren tussen 12 en Suzan Lutke -De VMBO-leerling als kunstenaarAmstelveen. Hij is oprichter van het Amsterdams Doelgroep: PO groep 1, 2 voorbij die in de klas uit te voeren zijn. Aan de 16 jaar kan inspannend én inspirerend zijn! Het VMBO is een bijzondere doelgroep. Het isKinderkoor en introduceerde Show Choir op hand van de leergebieden muziek maken, muziek Doelgroep: VO onderbouw niet altijd makkelijk hen te prikkelen om mee
  • 15. 28 januari 2012 PO 29 Foto’s: Jasper Groenewegen Claudia Rumondor Muziek maakt School Sinds september 2010 nemen alle basisscholen van de Zaanse wijk Poelenburg deel aan Muziek maakt School, een initiatief van FluXus, Centrum voor de kunsten Zaanstad. Het programma wordt financieel ondersteund door het Fonds Cultuurparticipatie in Zaandam 5 en staat onder artistieke leiding van Erik van Deuren die, samen met een klein team, praktijkonderzoek doet naar klassikaal instrumentaal onderwijs op de basisschool. Poelenburg sluit KunstEiland 2011 Het is 6 september in de eerste week na de den: de muziek loopt door en op mijn teken spe- voorafgaand aan onze slotvoorstelling geef, is af met onvergetelijke voorstelling zomervakantie en wij zijn zo gek geweest om len ze of de ene of de andere noot, wat natuur- niet vol. En zouden onze kinderen wel weten toe te zeggen dat we op 11 september de afslui- lijk een raar soort muziek geeft. De kinderen waar ze moeten zijn? tende act van KunstEiland 2011 verzorgen. We vinden het geweldig, want ze moeten heel goed Als ik in de middag bij de tent aankom, blijken hebben nog vijf dagen om een voorstelling in opletten en wie te vroeg of te laat speelt, krijgt er opeens toch aardig wat deelnemers voor de elkaar te zetten. We besluiten een muziekthea- een verontwaardigde blik van de dirigent. Na workshop te zijn gestrikt. Het wordt een leuk tervoorstelling te maken, gebaseerd op afloop ben ik doodmoe, maar zeer voldaan. uurtje, waarin we een heel kort stukje beden- Godfried Bomans’ tekst Het laatste ballonnetje. ken dat we straks bij de slotvoorstelling Als muzikale achtergrond bewerkte Erik de De volgende dag repeteren we nog eens met kunnen presenteren. Een kwartier voor de Promenade, uit Mussorgsky’s bekende de aparte selecties. Maar niet voordat de juf afgesproken tijd komt het eerste vioolkind al Schilderijententoonstelling en, eveneens uit me eerst bemoedigend heeft geadviseerd: binnen en zie daar: de zon breekt door en de dat stuk, Het oude kasteel. Er is een selectie ‘Nooit denken dat je er al bent, altijd (altijd, tent stroomt vol toeschouwers. gemaakt van de meest gedreven harp- en altijd) op je hoede blijven en op het truttige af vioolleerlingen en deze 22 leerlingen zullen streng zijn.’ Inderdaad gaat het vandaag Het wordt een onvergetelijke voorstelling. straks, samen met het Zaans Klarinet Kwartet alweer een stuk beter en ook muzikaal gezien Het verhaal over de ridder die de prinses moet XL, de muziek bij de voorstelling verzorgen. groeit de groep. ‘Goed zo! Jullie zijn niet voor redden, wordt briljant verteld door meneer Maar het is nu al 6 september en de kinderen niets onze speciale selectie!’ roep ik enthousi- Groenewegen, leerkracht op één van de scho- hebben de hele zomer hun instrument niet ast. ‘Oh, dus dat we voor de vakantie gingen len. Onze eigen saxofoondocent Kurt Schwab aangeraakt, laat staan dat ze überhaupt ooit loten, was allemaal nep?’ reageert er eentje voorziet het verhaal op geweldig clowneske van Mussorgsky hebben gehoord. bijdehand. Tja. wijze van visueel commentaar en geluidseffec- ten. De kinderen van de workshop vormen de De eerste twee middagen gaan we met aparte Op donderdag brengen we alle instrumenten muzikale aankondiging van de vertelling die selecties oefenen. Julia met de vioolkinderen in bij elkaar en gaat Erik het geheel dirigeren. Het solide wordt begeleid door het Zaans Klarinet de ene school, ik met de harpkinderen in de gaat fantastisch. De extra repetitie van vrijdag Kwartet XL. En onze Muziek maakt School- andere. Ik heb er maar tien. Dus dat moet hebben we eigenlijk helemaal niet nodig. Maar kinderen vormen het stralende middelpunt. Na gemakkelijk gaan, denk ik overmoedig. Na een de vioolkinderen zijn ambitieus: ‘Het gaat nog afloop geven ze bijna licht! Het was een heel vol jaar van ervaring en kennis opdoen, moet helemaal niet goed genoeg, dus we moeten zware eerste schoolweek voor ze, maar wat het nu toch geen enkel probleem zijn om die morgen gewoon nog een keer repeteren.’ En ja deden ze het goed en wat zijn we allemaal tien makke lammeren te hoeden. Maar dat valt hoor, op vrijdag blijkt dat ze zelfs nóg een beet- trots! natuurlijk vies tegen. De kinderen hebben je beter kunnen. We hebben zin in het week- immers veel nieuwe indrukken te verwerken: end! Claudia Rumondor is componist en is als assis- een nieuw schooljaar met nieuwe leerkrachten, tent artistiek leider en harp- en gamelandocent een muziekles in een vreemd lokaal met kinde- Het is 11 september. De storm is nog steeds verbonden aan Muziek maakt School. ren die ze nog niet allemaal kennen. En het niet gaan liggen (of weer opgestaan) en het stormt. De kinderen zijn onrustig, maar met belooft een treurige bedoening te worden daar Kijk voor meer informatie op wat extra bijsturen lukt het toch om de hele in de grote tent op het grasveld van www.rumondor.nl, www.fluxus.nl en Promenade door te spelen. Het is een spel gewor- KunstEiland. De workshop Muziek met je lijf die ik www.youtube.com/user/MuziekMaaktSchool.
  • 16. 30 januari 2012 PO VO 31De frisse blik: Wat is waar? nemen op het podium, helemaal niet gewendSchoolproject toont invloed van media om positief in het daglicht te staan. Evenmin durfden de jongens thuis te vertellen dat zeAnneloes Vermeulen-Teebaal een prijs hadden gewonnen met het maken van een filmpje. Totdat de moeder van één van de jongens een foto van haar zoon zag staan in het plaatselijke krantje, waarin een interviewHet project Wat is waar? komt voort uit kijken en zien ze meer. We zorgen ervoor dat de Aan het eind van de dag worden alle filmpjes stond met de jonge filmers. ‘Moeder reageerdede wens van Mirna Ligthart en Lucas leerlingen zich realiseren dat we kijken naar de vertoond en kort besproken. De frisse blik zet boos,’ vertelt De Wilde. ‘Zij kon geen Neder-Westerbeek om kinderen en jongeren, keuzes die een filmmaker steeds maakt.’ vervolgens de filmpjes op hun site lands lezen en dacht bij het zien van de foto:die opgroeien in een beeldcultuur, kri- www.defrisseblik.nl/video/15. ‘Wat heeft hij nu weer uitgehaald?’ Nadat eentisch te leren kijken naar dat beeld. Ze Vervolgens oefenen de leerlingen vaardigheden zus de tekst voor moeder had vertaald, kon zijzijn de drijvende krachten achter stich- die ze die middag nodig hebben om zelf een Doelgroep gelukkig trots zijn op haar zoon. De Wilde:ting De frisse blik, een organisatie die in videoreportage te kunnen maken. Dit wordt Het project is geschikt voor groep 7 en 8 van de ‘Het winnen van deze prijs was een waarde-2007 is ontstaan vanuit het productie- niet zomaar een reportage: de leerlingen gaan basisschool en voor de onderbouw van het VO. volle ervaring voor deze jongens die altijd veelbedrijf Bromet en dochters. Deze stichting in groepjes van vier de straat op waarbij tel- Ligthart: ‘De werkwijze is steeds hetzelfde, Handig om te weten lingen moeten maken om de uiteindelijke film kritiek krijgen en het gevoel hebben nergensontwikkelt filmworkshops, mediawijs- kens twee leerlingen een positief en twee leer- alleen de keuze van de tv-fragmenten is Het is belangrijk dat de docent van de klas aan- te kunnen maken, staat online. Vervolgens goed in te zijn.’heidsprojecten en docententrainingen lingen een negatief beeld van dezelfde straat anders. Voor het PO worden fragmenten uit wezig is als het project plaatsvindt. Om de rust komt De frisse blik de klas in en na een kortevoor primair en voortgezet onderwijs. gaan maken. Dit doen zij door bewoners en bijvoorbeeld Het Klokhuis of de Kinderen van de te bewaren, maar vooral ook om er zelf iets bespreking kunnen de leerlingen dan zelf aan Geïnspireerd door De frisse blik voorbijgangers kort te interviewen. Welke Keuringsdienst van Waarde gebruikt, bij het VO van op te steken, waardoor de docent in zijn de slag met opnames maken en monteren. De Wilde liet zijn leerlingen vroeger steevastLigthart is tien jaar editor geweest bij Bromet en vragen zij kiezen (‘Meneer, wat vindt u nou van wordt vaak materiaal uit De Wereld Draait Door eigen les kan teruggrijpen op het project. een zelfportret tekenen. Het project Wat isdochters en Westerbeek heeft in het onderwijs die rommel in de straat?’ of ‘Meneer, wat vindt vertoond.’ Door de grote hoeveelheid beschik- Bijvoorbeeld als bij het vak aardrijkskunde het Wat is waar? op het Bredero College waar? heeft hem geïnspireerd om ook andereveel didactische ervaring opgedaan als docent u van de straat waarin u woont?’) levert een baar beeldmateriaal kan De frisse blik ter plekke onderwerp beeldvorming behandeld wordt. In 2008 en 2010 heeft het Bredero College het media, foto- en filmcamera, in te zetten bij hetNederlands. Enige tijd geleden vond het project compleet ander beeld. Dit is precies wat De aansluiten op de interesses en het niveau van Volgens Ligthart is het eveneens belangrijk dat project Wat is waar? uitgevoerd met vier tweede maken van een zelfportret. De Wilde: ‘Ik liet zeWat is waar? plaats op het Bredero College in frisse blik de kinderen wil meegeven: een film- de leerlingen in een klas. media-educatie op school wordt gedragen door klassen basis- en kaderopleiding van de VMBO- close-up voor de camera iets over zichzelfAmsterdam, waar Frans de Wilde destijds maker kan de werkelijkheid manipuleren. de schoolleiding: ‘Die kan faciliteiten creëren, vestiging in Amsterdam-Noord. Volgens cul- vertellen, waar ze goed in zijn bijvoorbeeld, datcultuurcoördinator was. In dit tweedaagse De ervaring van Ligthart is dat het project ook zoals geld en tijd, bijvoorbeeld voor het volgen tuurcoördinator De Wilde is de school een vond niet iedereen even makkelijk. Het werdproject bekijken en bespreken de leerlingen op Op de tweede dag gaan de leerlingen, na een goed aanslaat op scholen waar de leerlingen van een docententraining.’ De docententrai- echte afspiegeling van de wijk: kleurrijk. Voor vaak als erg confronterend ervaren.’ Maar metde eerste dag gedeelten van reclameboodschap- uitleg, met behulp van een computer hun minder ‘talig’ zijn, terwijl het project wel veel ning heeft dezelfde opzet als die van de leerlin- dit project werden twee dagen vrij geroosterd, de begeleiding van De Wilde is het bij iedereenpen, nieuwsberichten, documentaires en reali- materiaal monteren en er geluid onder zetten. taal omvat: de leerlingen gaan mensen inter- gen en is gericht op praktisch leren. Aan bod waarbij de docenten die op de betreffende uren gelukt. De Wilde: ‘Ze hebben een ontwikke-ty-series. Gekeken wordt wat de cameraman in Zij leren eveneens wat de invloed van muziek viewen op straat. ‘Zij doen dat uitstekend: ze komen onder meer hoe je als docent de koppe- normaal lesgaven, bij de uitvoering van het lingsproces doorgemaakt, waarbij ze in eenbeeld brengt, welke vragen de interviewer stelt, is op wat de kijker ziet. Ook worden de leerlin- luisteren goed, ze zijn beleefd en vatten goed ling maakt tussen theorie en praktijk en hoe je project aanwezig waren. half jaar tijd enorm zijn gegroeid.’ De Wilde wilopen of suggestief, welke informatie de presen- gen geïnstrueerd hoe ze extra beeld (bijvoor- samen,’ aldus Ligthart. ‘Er komen zo talenten op een betekenisvolle manier kunt werken met Het project sloot goed aan bij de doelgroep. De zijn leerlingen kennis laten maken met zoweltator meegeeft aan de kijker: heeft hij zich al beeld apart gefilmde troep of hondenpoep) in in leerlingen naar boven die de docenten niet video in de klas. Docenten VO die de training Wilde: ‘Kinderen worden omringd door media tekenen als film en fotografie, zodat ze kunneneen mening gevormd? en welke sfeer kleur en het filmpje kunnen toevoegen aan een inter- eerder hebben gezien.’ Het project werkt volgen, krijgen toegang tot de digitale leerom- die hen op allerlei manieren beïnvloeden. Het kiezen met welk medium ze hun gevoelensgeluid oproepen bij de kijker. Ook wordt uitge- view. De leerlingen knippen en plakken er op bovendien aan de communicatievaardigheden geving die op dit moment als pilot wordt getest is belangrijk dat zij bewust worden gemaakt, willen uiten.legd hoe verschillende fragmenten achter elkaar los, zodat verschillende interviewgedeelten na van de leerlingen. Wat dat betreft sluit het en die is bedoeld om scholen voor een deel zeker bij nieuwszenders, dat de kijker gemani-gemonteerd kunnen worden en wat voor effect elkaar worden vertoond. Hierdoor krijg je als prima aan bij de kerndoelen van Nederlands, zelfstandig aan het project te laten werken. puleerd wordt. Media is een gereedschap, Totaalpakketdat heeft. Ligthart: ‘We vragen de leerlingen kijker mening op mening van de bewoners te maar ook van CKV en bijvoorbeeld Burger- Er wordt nog gekeken of het op deze manier waarvan je moet weten hoe je het gebruikt. De Wilde vindt dat ze bij De frisse blik erg pro-steeds wat ze zien. Hierdoor gaan ze bewuster horen, waardoor ‘problemen’ zich uitvergroten. schap. haalbaar is Wat is waar? in één dag uit te Voor basis- en kader-leerlingen staat een pc fessioneel werken, de leerlingen goed begelei- voeren. Voordeel daarvan is dat de kosten van voor internet en dat is weer gelijk aan social den en een totaalpakket bieden: ‘Alle benodig- het project omlaag kunnen. Eind december media, zoals Hyves. Daarom vind ik het extra de apparatuur hebben ze bij zich. Dat is ook 2011 is de pilotfase afgerond en geëvalueerd. belangrijk dat leerlingen leren hoe je jezelf wel eens anders bij aanbieders. Dan verwach- presenteert op Hyves of Facebook.’ ten ze dat de school wel over de benodigde De digitale leeromgeving computers beschikt. Maar scholen hebben niet Docenten kunnen als ze ingelogd zijn zelf via De prijsuitreiking van die snelle pc’s die voor dit soort projecten het digitale schoolbord alle tv-fragmenten zien Elk jaar organiseert De frisse blik een prijsuitrei- nodig zijn.’ De Wilde beveelt De frisse blik dan en vertonen aan de leerlingen. Bovendien king, waarbij een vakjury alle filmpjes van ook van harte aan bij andere scholen. staan alle vragen die ze aan de leerlingen kun- leerlingen die aan het project deelnamen, nen stellen erbij. Een andere optie is dat leer- beoordeelt. Ook is er een publieksprijs: daar- Anneloes Vermeulen-Teebaal is projectmede- lingen zelf inloggen en zelfstandig alle vragen voor kan iedereen op de website van De frisse werker bij Cultuurnetwerk Nederland. doorlopen. Een volgende vraag verschijnt pas blik stemmen op zijn of haar favoriete filmpje. als de voorgaande is beantwoord. Als de leer- Trots vertelt De Wilde over de prijsuitreiking in ling klaar is, wordt er een pdf met de antwoor- Science center NEMO: ‘Tegen alle verwachtingen den verstuurd naar de docent en naar De frisse in oordeelde de vakjury dat een filmpje van Cultuurnetwerk Nederland selecteert jaarlijks blik. Zo ontstaat een indruk van het niveau. De onze school had gewonnen. We waren ver- een aantal projecten die extra aandacht ver- leerlingen kunnen zich ook al voorbereiden op baasd, omdat de meeste filmpjes afkomstig dienen. Het zijn goede voorbeelden van pro- de praktijk, want er is onder meer een online waren van keurig Algemeen Beschaafd jecten die culturele instellingen hebben ont- montageprogramma, waarmee leerlingen met Nederlands sprekende leerlingen. Dit filmpje bestaand beeldmateriaal kunnen oefenen door was gemaakt door twee jongens van Marok- wikkeld voor het onderwijs. Ga voor meer stukjes aan elkaar te monteren. Ook het film- kaanse origine.’ Deze op het oog stoere jongens informatie naar www.projectloketcultuur.nl > plan, een format met alle stappen die de leer- durfden hun prijs niet in ontvangst te komen onderwijs [+ bijzondere projecten].
  • 17. 33 Woeste hoogten, rusteloze zielen Foto: Joep LennartsTheaterprijs 2011 voor ArtemisTheater uit ’s-Hertogenbosch doorbreektleeftijdgrensHenk LangenhuijsenHet Prins Bernhard CultuurfondsNoord-Brabant heeft de Theaterprijs 2011­toegekend aan Theater Artemis uit ’s-Hertogenbosch. Een waardering natuurlijk voor de producties uit de afgelopen periode, maar meer nog voor de onderliggende zienswijze.Het juryrapport vermeldt: ‘Theater Artemis wilde grenzen tussen jeugd- en volwassenen­theater opheffen. Kinderen worstelen, net alsvolwassenen, met vriendschap, familie,betovering, verbazing, dood en onmacht. Doorop deze wijze theater te maken wordt aan dejeugd een culturele bagage meegegeven, waar-mee ze in hun verdere leven energie, inspiratieen misschien zelfs troost kunnen vinden intoneel en meer algemeen, in cultuur’. Het portret van Dorian GrayFloor Huygen, artistiek leider sinds 2005, is blijmet deze waardering. En niet alleen vanwege dat we die ook moeten aangeven, anders een scène, waarin de billen van de jongenhet bedrag van € 10.000,--. In haar dankwoord komen ouders met te jonge kinderen naar onze gewassen worden. Een teder moment dat bijzegt ze: ‘Theater biedt een plaats waar jonge- voorstellingen,’ stelt Huygen. ‘Artemis is voor de volwassenen stilte oproept. Met veel jongerenren en volwassenen met elkaar kunnen delen meeste mensen nog altijd de kindertheater- in de zaal werd dat wel eens een ‘joelmoment’,wat ze gemeenschappelijk hebben. Artemis groep. Naast theater voor vele leeftijden wat ik ook begrijp, want de jongeren schrikkenheeft hier de laatste jaren met hart en ziel voor h ­ ebben we met Wagenspel een theatervorm zich kapot; ze hebben nog nooit de blote billengestreden. Immers, onze tijdgeest vraagt om ontwikkeld die goed werkt voor jongere kinde- van een volwassen man op een podium gezien.doelgroepen. Bij alles wat mensen en bedrijven ren. Deze kleinschalige voorstellingen staan in Maar ik vond het ook wel mooi. De voorstellingdoen, moeten zij zich eerst afvragen wie de een trailer met een uitklapbaar theater en kon het hebben en daarna gingen ze weer mee.doelgroep is. Met het loslaten van het onder- w ­ orden gespeeld dicht op de huid van kleine Ik zoek naar toegankelijkheid door beweging,scheid tussen toneel voor volwassenen en voor groepen die goed zijn voorbereid met een thea- naar beelden bij een tekst, en ik zoek naar hetkinderen is Artemis tegen deze stroom opge- terles. We spelen in de regio Noord-Brabant, drama. Decor is voor mij steeds minderroeid. Wij willen onderwerpen aansnijden midden in de dorpen, echt op loopafstand van belangrijk geworden. Kwetsbaarheid is voorwaarover iets gezegd moest worden. Onder- scholen.’ mij belangrijk, net als tegenstrijdige belangen.werpen die iedereen raken, kinderen en vol- Dat is van alle leeftijden.’wassenen.’ De wens om geen onderscheid te maken tus- sen de jongeren en volwassenen is geleidelijk Huygen: ‘Met een gemengd publiek in de zaalArtemis speelt op dit moment speelt Het portret ontstaan. Huygen: ‘In het begin van Artemis krijg je een andere groepsdynamiek, is de con-van Dorian Gray, waarmee ook nog eens een moest ik nog zoeken naar een vorm en aan- centratie anders. Vijf jaar geleden bij Pakman isbrug wordt geslagen tussen vroeger en nu en vankelijk wilde ik doorgaan met waarmee ik dat goed gelukt, maar ook bij Later is te laattussen literatuur en theater. Na de succesvolle bij theatergroep ZT/Hollandia bezig was, welis- (2008) over het werk van de Franse volksdich-voorstelling Woeste hoogten, rusteloze zielen, een waar voor kinderen, maar over onderwerpen ter Jacques Prévert, en ook bij Woeste hoogten,opmerkelijke toneelversie van Wuthering heights die ons allen raken. Zo ben ik geleidelijk voor- rusteloze zielen. Ik hoop dat theater meer biedtuit 1847, koos Huygen voor een stuk van Oscar stellingen voor een gemengd publiek gaan dan een kunstje of vermaak. Het moet wonder-Wilde (1856-1900). In de enige roman van de maken. Ik wil een dialoog tot stand brengen lijk zijn, een inspanning van twee kanten ver-Engelse schrijver ruilt Dorian zijn geweten en zonder op de hurken te gaan zitten. Dat lukt de gen. Je hoeft niet alles te begrijpen, het moetzijn ziel in voor de illusie van een eeuwige ene keer beter dan de andere keer. Ik probeer ook niet te braaf of voorspelbaar worden, wantjeugdige schoonheid. Een thema dat nog altijd altijd een bepaalde gelaagdheid aan te brengen, dat is saai, maar er moet wel iets gebeuren tus-actueel is en niet alleen maar een kleine, zonder moderne technieken en audiovisuele sen spelers en publiek.’e­ litaire groep toebehoort. De voorstelling is vondsten. Niet iedereen hoeft hetzelfde tebestemd voor 13+. ‘Gaandeweg hebben we ervaren of te begrijpen. Soms levert dat ook Voor meer informatie zie www.artemis.nl.geleerd dat er wel een minimumleeftijd is en verschillende reacties op. In Woeste hoogten zit
  • 18. 34 januari 2012 35 Uitgewerkt in een design-cyclus, ziet het leer- Actief leren - Over de grenzen heen (vervolg) proces eruit zoals verbeeld in Figuur 1.SCORM Zelfportretten en Dode Zielen Engaging the Adolescent Mind is opgezet vanuit een visie die rekening houdt met het specifieke ontwikkelingsproces van concreet naarIn een ELO kunnen we als beheerder zonder Alexandra Blaauw-Reenalda abstract denken van de adolescent. Op een socratische wijze, door middel van veel vragenveel ICT-kennis een stuk tekst, een afbeelding stellen, wordt de probleemstelling gestimu-of een filmpje plaatsen. Bij het toevoegen leerd. Dit vereist van de leerling een proactievevan bronnen is er ook de mogelijkheid om Het International Baccalaureate (IB) kunst- Vieth verwijst in Engaging the Adolescent Mind in en flexibele aanpak. Vieth legt doelbewust heteen SCORM (Sharable Content Object onderwijs stelt interpersoonlijke en het bijzonder naar Elliot W. Eisner, die in initiatief bij de leerling. Brainstormen, uitda-Reference Model) toe te voegen. Het is een interculturele bewustwording centraal. Cognition and Curriculum Reconsidered (1994) pleit gingen aangaan, technieken uitproberen,stukje kant-en-klaar interactief lesmateriaal Een stapsgewijs ontwikkelingsproces voor een grotere cognitieve flexibiliteit (lenig- reflecteren en evalueren maken het leren con-dat na downloaden zo in de ELO geplaatst wordt gestimuleerd door een specifieke heid van denken) in het kunstonderwijs. Een structief en gedragsverandering definitief. Hetkan worden. In Moodle werken ze prima en invalshoek en vraagstelling te hanteren. vergrote cognitieve flexibiliteit stimuleert de dynamische, universele en open karakter van Menig docent beeldend zou baat hebben artistieke groei niet alleen in de student, maar de diverse stappen prikkelt de interpersoon-zijn zelfs de scores van de deelnemers bij een onderwijsmethode die aan een ook in de docent. In navolging van Eisners lijke en interculturele bewustwording. Viethnaderhand te bekijken. dergelijke werkwijze tegemoet komt. opvattingen, meent Vieth dat de sleutel ter onthoudt zich doelbewust van een eigen oor-Voor de kunstvakken zijn er een aantal te Engaging the Adolescent Mind is zo’n bevordering van studio-prestaties ligt in het deel. Voor een volwassen-doelmatig-nutsden-vinden bij www.ovc.lesbank.nl/home.php: ondersteunende methode. ontwikkelen van een probleemstelling, die de ken van bovenaf opgelegd is binnen deze leer-- Kunststijlen mogelijkheid biedt om cognitief verbanden te methode geen plaats. Kleurrijk geïllustreerd Figuur 2: Zelfportret-opdracht uitgewerkt in een matrix- Ruimtesuggestie Artistieke groei in student en docent leggen tussen media, artistieke vaardigheden biedt Engaging the Adolescent Mind de docent- Kleurenleer Veel van mijn IB-schoolprojecten ontwikkelde en persoonlijke expressie. Om dit te bewerk- Beeldend een verfrissend nieuwe kijk op ik aan de hand van de leermethode Engaging stelligen is het nodig denkprocessen te stimu- bekende opdrachten.- Niki de Saint Phalle the Adolescent Mind van de Amerikaanse docent leren en activeren ten gunste van groter per- Ik pakte dan ook met veel enthousiasme zijn dat ik de mogelijkheid zag mijn leerlingen bin- Met het realistische zelfportret als uitgangs-- Van sportschoen tot statussymbool en schrijver Ken Vieth. Vieth werkt vanuit de soonlijk inzicht, productie, reflectie en Bold Self-portraits opdracht op, nadat mijn nen een zelfportret-opdracht te begeleiden punt trekken in deel drie van het stappenplan- Hoe zit een film in elkaar? wetenschap dat de ontwikkeling van de herse- persoonlijke denkwijze. MYP5-leerlingen (International Baccalaureate naar een hoger belevingsplan van volledig de nieuwe technieken de verkozen uitstraling- Filmen nen voor een groot deel plaats vindt tijdens de Middle Years Program, vergelijkbaar met autonoom oordelen. Als opstap stelde ik voor moedwillig uit zijn verband. De leerling staat- Textuur en structuur adolescentie. Hij is van mening dat een onbe- De basisbenadering van een werkproces in vier 5-HAVO) uitgenodigd waren deel te nemen in samenwerking met de afdeling Russisch de nu oog in oog met een ander, die hem zelf moet- Alle kleuren van de regenboog vooroordeelde kritiek gedurende deze periode stappen: aan het Gogol-festival in Kiev, Oekraïne. leerlingen het absurde plot van Dode Zielen te voorstellen. Op afstand zoekt de leerling naar- Bodypercussion. daarom van essentieel belang is. Vieth wijst er - Een creatief idee dat zowel docent als leer- laten bestuderen, gevolgd door twee lessen de betekenis die hij in het beeld heeft gelegd. op dat ‘binnen de kunstopdracht het ontwik- ling stimuleert; Zelfportretten en Dode Zielen waarin Gogols directe kritiek op de inhumane Tijdens de uitvoering van het zelfportret op kelingsproces om een opbouwende communi- - Een bepaalde set van doelstellingen die goed Naar aanleiding van het bezoek van een lokaal situatie binnen het Tsaristisch Rusland van de grote schaal, bewust met behulp van de tradi-Het SCORM-pakket is een ZIP-bestand. catie vraagt, wanneer de docent het studio- is gepland en meerdere uitkomsten mogelijk kunstgezelschap aan de jaarlijkse Kiev 19e eeuw werd besproken en de leerlingen hem tionele rastermethode, groeit gestadig eenDit bestand hoeft u niet uit te pakken zoals u werk vastomlijnd en objectief beoordeelt. Om maakt; International School ArtFair in juni 2007, ontvin- leerden kennen als de sociaal geëngageerde objectievere betrokkenheid naar een stadiumgewend bent met ZIP-bestanden, maar u kunt de leerlingen tot het beste resultaat te motive- - Een technische uitdaging die een inspanning gen mijn MYP5-leerlingen de uitnodiging om kunstenaar bij uitstek. van meer formeel beoordelen.het direct uploaden in uw ELO. Hoe u dit ren, probeer ik persoonlijk-oordeel te vermij- van fysieke vaardigheid vereist en zorgt voor deel te nemen aan het Gogol Fest in mei het jaarprecies doet, is afhankelijk van de ELO die u den. Jonge mensen moeten worden aangemoe- individuele persoonlijke expressie; daarop. Na de val van het communisme werd Na deze kennismaking begon iedere leerling Het werk van de Belgische surrealist Renégebruikt. digd om de tijd te nemen met ideeën te komen, - Een kans voor studenten om na te denken de auteur Nicolai Gogol al snel tot Oekraïens individueel aan de hand van de werkwijze van Magritte en zijn theorieën over perceptie leer- te experimenteren, te reflecteren en te evalue- over wat ze geleerd hebben tijdens het leer- nationale held uitgeroepen en gedurende drie Bold Self-portraits van Ken Vieth met de zelfpor- den de leerlingen hun zelfportret te zien alsDigischool organiseert een tweede workshop ren op wat zij hebben geproduceerd en proces. jaren zouden drie grote kunst-evenementen tret opdracht. Vanuit de unit planner, getiteld slechts een niet-levende afbeelding op papier. geleerd.’ georganiseerd worden ter nagedachtenis van Dead Souls Portrait, deden studenten onderzoek Het was met name vanuit deze autonomeBeheer eigen ELO op zaterdag 21 januari 2012 zijn geboorte en overlijden. De festivals zouden naar portretschilderijen van bekende kunste- beoordeling dat zij nu in staat waren dezein Utrecht. Ga voor meer informatie en aan- in het teken staan van telkens een van zijn naars: Rembrandt, Courbet, Mondriaan, Van ‘slechts’ afbeeldingen als ‘dode zielen’ voor hetmelding naar http://moedermoodle.stoas.nl/ literaire werken. Op het Gogol Fest 2008 was het Gogh, Bacon, Matisse, Freud, Dumas, Saville, Gogolfest in een 3D-installatie op te zetten.course/view.php?id=33. aan mij en mijn leerlingen om een van zijn Picasso. Daarnaast werden zij vooral aange- Theatraal, gotisch geïnspireerd van opzet met bekendste werken Dode zielen te doen herleven! moedigd met eigen voorkeuren te komen van- een open doodskist in het midden van de uit hun verschillende culturele achtergronden. ruimte hingen de portretten vanaf het plafond Gogol’s roman uit 1842 gaat over de landheer De diverse portretten werden op vorm, kleur, in een ‘circle of death meeting life’, terwijl een Tsjitsjikov, die zich wil verrijken door zo veel licht, ruimte en textuur bestudeerd, geanaly- scherp licht vanuit de doodskist hielp ‘to unco- mogelijk ‘dode zielen’ (te weten: gestorven lijf- seerd en vervolgens ook gekopieerd. Met uit- ver the hidden’. In de geest van Gogol lagen ver- eigenen die ook na hun dood op de zogenaam- eenlopende media werd geëxperimenteerd. Op spreid over de vloer citaten om steun voor de revisielijsten bleven staan) op te kopen en de verschillende uitkomsten werd geflecteerd mensenrechten. voor 200 roebel per ziel te verkopen aan de en het leerproces uiteindelijk geëvalueerd. Voogdijraad. Levendig worden de ontmoetingen Uitgewerkt in een matrix ziet de Zelfportret- Actief leren met deze zeer uiteenlopende personages opdracht eruit zoals verbeeld in Figuur 2. In zijn rede De Hollandse Schoolkunst op 5 beschreven. november 2001 gaat Folkert Haanstra in op het Onderzoek, planning, uitvoering, uitkomsten, ‘actief leren’, een van de belangrijkste didacti- Zelfportret-opdracht reflectie en evaluatie worden vastgelegd in het sche vernieuwingen die sinds 1994 wordt nage- Het was dankzij deze Gogol-uitnodiging en met zogenaamde DWB (Developmental Work Book/ streefd met de invoering van de basisvorming. Figuur 1: Leerproces uitgewerkt in een design-cyclus name de keuze die viel op Gogol’s Dode Zielen Reflectieboek) De essentie van dit actief leren is dat leerlingen
  • 19. 36 januari 2012 37 Boeksignalementen hebben leraren en scholen nodig om de muziekonderwijs?; 3. Educatief product: ontwikkeling van 21e eeuwse vaardighe- een boekje geschreven voor studenten den bij de leerlingen te bevorderen? die aan de opleiding docent muziek Daarnaast biedt de nota inzicht in initia- beginnen. tieven in verschillende landen en inter- Muziek leren van binnenuit / M. Simons- nationale organisaties. Clarisse - 2011 - 90 pag. - Masterscriptie 21st century skills: discussienota / J. Codarts Rotterdam Voogt, N. Pareja Roblin - Enschede: Universiteit Twente, 2010. - 60 pag. Talentontwikkeling in de praktijk Ontwikkeling leerplan beelden- In dit boek staat beschreven wat talent- de kunst en vormgeving ontwikkeling in de praktijk kan beteke- Een beknopte versie van het ‘Leerplan nen, wat Expeditiescholen ermee voor het vakgebied beeldende kunst en beogen, wat ze doen om leerlingen die vormgeving’ voor kinderen van 4 tot 14 talenten te laten ontdekken en ontwik- jaar. In het document worden competen- kelen en wat dat oplevert. Ook concrete De muziekdocent ties genoemd waaraan een 14-jarige Hoe word je een goede docent? producten - waaronder manieren om Deze publicatie bevat twee onderzoe- leerling zou moeten voldoen. Het leer- Hoe word je een goede docent? Hoe kun talenten inzichtelijk te maken - zijn in dit ken. Het onderzoek ‘De improvisatieles, plan bestrijkt drie domeinen die speci- je het beste uit de leerlingen halen? Dit boekje te vinden. Expeditiescholen zijn praktijkkennis van docenten vergeleken fiek zijn voor het onderwijs in beeldende zijn twee vragen die in dit onderzoek scholen die meewerken aan het onder- met theoretische inzichten’ gaat gede- kunst en vormgeving: visualiseren, crea- aan de orde komen. Het onderzoek zoek Expeditie durven, delen, doen van tailleerd in op de kennis die muziekdo- tief denken en beschouwen. Voor meer bestaat uit drie delen: 1. Capita Selecta: de VO-raad om effecten, succes- en faal- centen in hun onderwijspraktijk hebben informatie zie website www.vonkc.nl. hierin wordt een beeld geschetst van factoren van onderwijsinnovaties zicht- opgebouwd ten aanzien van improvise- Leerplan beeldende kunst en vormge- wat leren van binnenuit inhoudt en hoe baar te maken. ren in muzieklessen. De praktijkkennis ving / VONKC (Vereniging Onderwijs dit toegepast kan worden op het leren Op zoek naar talent: talentontwikkeling van muziekdocenten wordt in kaart Kunst en Cultuur) - Beknopte versie - van muziek; 2. Good practice: wordt het op Expeditiescholen / G. Ledoux (redac- gebracht en vergeleken met theoreti- VONKC, 2011 - 13 pag. leren van binnenuit toegepast in het teur), M. Volman (redacteur) - Utrecht: sche inzichten rondom het leren impro- VO-raad, 2011 - 104 p. - In opdracht van viseren. Het tweede onderzoek het Innovatieproject van de VO-raad - beschrijft de belangrijkste kenmerken ISBN 978-9491163029 van het muziekonderwijs in hetFoto’s: Alexandra-Blaauw Amsterdamse voortgezet onderwijs van Uitgelicht dit moment. Het onderzoekt de positie van het vak muziek in het curriculum van Positie van de verschillende typen voor voortgezetzelf hun kennis en vaardigheden opbouwen, überhaupt bij de leerling kan aanslaan. Het International Baccalaureate kunstprogramma onderwijs in Amsterdam en gaat na wat kunst enmet behulp van informatie, die wordt geïnter- Persoonlijke interesse, natuurlijke nieuwsgie- stelt mij in staat een actief leerklimaat te de positie van de muziekdocent daarbijpreteerd, bewerkt en geassimileerd, in samen- righeid als ook emotionele betrokkenheid en creëren waarbinnen ik mijn leerlingen in hun is. kunstenaarshang met aanwezige kennis en vaardigheden. passie behoren de drijfveren te zijn die het de creatieve werkproces optimaal kan inspireren, Onderzoek naar muziek in het voortgezetDaarbij is het aan de docent de leerling ruimte docent mogelijk maken binnen een vrijblijvend motiveren en stimuleren. De holistische opzet onderwijs / M. Bremmer, [et al.], (auteur in de samen-te bieden voor zelfstandig werken, te stimule- kader van actief leren doelmatig te opereren en en interdisciplinaire aanpak stellen mij in staat van inleiding) F. Haanstra - Amsterdam:ren zelf initiatieven te nemen, te zorgen voor effectief te functioneren. De houding van de op een alternatieve wijze mijn leerlingen staps- AHK, 2011 - 128 pag. - levinginteracties tussen leerlingen en de leerlingen goede activerende docent zal er altijd een gewijs tot een onafhankelijke denker te maken ISBN 978-90-802303-0-9hun eigen oplossingen te laten presenteren en moeten zijn van zoeken naar nieuwe mogelijk- en te begeleiden naar autonome bewustwor-daarop te laten reflecteren. heden, uitdagingen aangaan, risico’s blijven ding over de grenzen heen. 21e eeuwse vaardigheden Welke bijdrage levert het kunstonderwijs aan een breed cultureel fundamentBij inspectie na vijf jaar bleek echter dat met durven nemen en met onconventionele oplos- Een discussienota over 21e eeuwse van de samenleving? Uit onderzoek is gebleken dat in de opleiding bijzonderename bij de beeldende vakken veel docenten singen blijven durven komen. De kunst-docent vaardigheden met als doel informatie te kwaliteiten worden ontwikkeld die niet alleen gebruikt worden bij het beeldendmoeite hebben een actief leerproces bij de leer- in het bijzonder zal zijn cognitieve flexibiliteit geven over de definitie, implementatie proces, maar die ook inzetbaar zijn in een andere beroepspraktijk. Vijf kunste-lingen op gang te brengen. De doelen van de moeten blijven ontwikkelen ten behoeve van en evaluatie van 21e eeuwse vaardighe- naars en een psychiater praten hierover in een rondetafelgesprek. Verderbeeldende lessen worden zelden uiteengezet en zijn eigen artistieke groei en derhalve die van den. Onder andere komen de volgende vertellen oud-studenten over hun beroepspraktijk en gaat Bas Heijne in op deer is qua werkvormen en opdrachten sprake de leerling. vragen aan de orde: Wat betekent de positie van kunst en kunstenaars in onze samenleving. Nooit werkloos is eenvan een zekere routinematigheid. Er is weinig implementatie van de 21e eeuwse vaar- uitgave van Het Instituut in opdracht van de vakgroep Fine Art van ArtEZ.gerichte feedback en de leraar nodigt in een Leren is met het onbekende communiceren en digheden voor de competenties van Nooit werkloos / (eindredacteur) S. Jacobus, (redacteur) S. van den Berg. -minderheid van de lessen leerlingen uit een het is met name binnen het kunstonderwijs, leerlingen, docenten, schoolleiders, en Amsterdam : Het Instituut, 2011. - 56 pag. - In opdracht van de vakgroep Fine Arteigen standpunt of visie kenbaar te maken. dat leerling en meester de handvatten daartoe professionals in het onderwijs? En welke van ArtEZ. worden aangereikt. Het kunstonderwijs is specifieke vormen van ondersteuningHet begint bij de docent alomvattend. Het leert niet alleen vaardighe-Inmiddels zijn we ruim tien jaar verder en in den, maar vooral ook kritisch en objectief bere-navolging op voorgaande uiteenzetting kan ik deneren en interpreteren. En vanuit een lokale, Alle vermelde publicaties zijn uitleenbaar en te vinden in de bibliotheek van Cultuurnetwerk Nederland, expertisecentrum cultuureducatie.met stelligheid bevestigen dat iedere nieuwe dan wel internationale invalshoek leert het Deze bibliotheek met complete collectie kunst- en cultuureducatie is op werkdagen openbaar toegankelijk. Meer informatie en online catalogus:didactische aanpak van welke vorm dan ook niet alleen interpersoonlijk te accepteren, www.cultuurnetwerk.nl/bibliotheek, e-mail: info@cultuurnetwerk.nl, (030) 2361200.nog altijd bij de docent begint, alvorens zij maar ook intercultureel te respecteren.
  • 20. 38 januari 2012 PO VO 39Grip op cultuuronderwijs Techniek en cultuur: Een bushokje vanOnderzoeksproject Cultuur in de Spiegel nadert laatste fase het ontstaan van tsunami’s, de berekening van Een les cultuuronderwijs gaat dus over mense- rubberAstrid Rass & Emiel Copini (SLO) het draagvermogen van een bepaalde brug, het lijk denken en handelen. Met een of meerdere zo natuurgetrouw mogelijk natekenen van een vaardigheden en media wordt hierop gereflec- Een (Technasium)team wil leerlingen een bus- olifant, het is allemaal geen onderwijs over teerd. Onderwerp, vaardigheid en medium hokje laten ontwerpen langs het fietspad bijHet onderzoeksproject Cultuur in de programma’s cultuuronderwijs ontworpen uitingen zoals het dagboek van Anne Frank, cultuur. Maar met het ‘nieuwe’ cultuurbegrip kunnen worden gezien als een drie-eenheid: er dorp X en vraagt zich af of deze (bestaande)Spiegel (2008-2013) heeft als doel een vanuit het theoretisch kader van Cultuur in de Het Melkmeisje van Vermeer of een optreden hebben we docenten duidelijk kunnen maken moet een doordachte en bewuste keuze wor- opdracht kan worden verrijkt met inzichten van-theoretisch kader en raamleerplan te Spiegel. De ontwerpteams bestaan uit een groep van Kyteman. Cultuur is de specifieke manier dat dit soort thema’s en activiteiten wel onder- den gemaakt ten aanzien van deze drie nood-ontwikkelen voor cultuuronderwijs, docenten, een curriculumontwikkelaar van waarop mensen vorm en betekenis geven aan werp van cultuuronderwijs kunnen worden. zakelijke ingrediënten. Zo kan bijvoorbeeld het uit het kader voor cultuuronderwijs. Degericht op leerlingen van 4 tot 18 jaar. SLO en een promovendus van de Rijksuniversiteit hun omgeving. Daarvoor hebben ze een aantal Wanneer leerlingen bijvoorbeeld wordt thema ‘waanzin’ worden behandeld naar aan- opdracht luidt: ontwerp een degelijk en functio-Inmiddels nadert de laatste fase van het Groningen. Drie vragen zijn in dit ontwerppro- vaardigheden en media tot hun beschikking. gevraagd hoe een tsunami de levensvisie van leiding van een toneelbewerking van Hamlet, neel bushokje dat vandalismebestendig is, vei-onderzoeksproject. Hoog tijd dus om u ces leidend: Helpt het kader bij het bepalen van Zodra de wijze waarop mensen dit doen de bewoners of de bouwstijl in een getroffen waarna leerlingen deze thematiek zelf gaan lig, en geschikt om in te schuilen. Drie kernvra-als lezer van Kunstzone een beeld te de inhoud van cultuuronderwijs, helpt het om onderwerp wordt van een lesprogramma, dorp heeft gewijzigd; of als leerlingen in een verbeelden in een fotoreportage. Onderwerp: gen zijn binnen het team gesteld:geven van hoe er met dit kader gewerkt onderwijs te ontwikkelen dat aansluit bij de spreken we van cultuuronderwijs. Het onder- reportage de verschillende standpunten moe- waanzin; vaardigheid: verbeelding; medium: - Hoe kan deze opdracht onderwerp zijn vankan worden. leerling, en biedt het aanknopingspunten voor scheid tussen cultuuronderwijs en niet-cul- ten presenteren ten aanzien van de wenselijk- fotografie. cultuuronderwijs? een coherent curriculum? tuuronderwijs, tussen de cultuurvakken en de heid van dierentuinen in Nederland, dan is datWat levert het kader op voor het onderwijs? En zaakvakken, wordt dus bepaald door de wel degelijk cultuuronderwijs. Er wordt dan een Aansluiting - referentiekader en cultureel (zelf) - Welke vaardigheden willen we dat leerlingenwat specifiek voor het kunstonderwijs? De uit- Inhoud - onderwerp, vaardigheid, medium inhoud. beroep gedaan op kennis over en inzicht in hoe bewustzijn in relatie tot het onderwerp oefenen?gangspunten zijn begrijpelijk voor wie er enige Wat is cultuuronderwijs eigenlijk? Om wat mensen hun omgeving vorm en betekenis Als duidelijk is welke combinatie(s) van onder- - En welke media willen we hierbij behande-moeite voor doet, maar hoe kun je ze gebrui- voor soort inhoud gaat het? Ons uitgangspunt Dit uitgangspunt leidt ertoe dat we samen met geven. Dit kan in meer of mindere mate bij elk werp, vaardigheid en medium de docenten wil- len?ken bij een les(ontwerp)? Op een aantal scholen is dat cultuuronderwijs gaat over cultuur. Dat docenten kunnen bepalen wanneer een les, een vak aan bod komen, maar de cultuurvakken len behandelen, is de volgende stap het bepa- Het doel is in dit geval om leerlingen niet alleenin het primair en voortgezet onderwijs worden klinkt nogal logisch. Cultuur wordt hier echter opdracht of activiteit werkelijk ‘een aspect van lenen zich bij uitstek voor deze vorm van len op welke wijze de docent inhoudelijk kan een functioneel ontwerp te laten maken van eensinds het schooljaar 2010-2011 lessen en les- niet beperkt tot een canon van voorwerpen en cultuur’ als onderwerp heeft. Een uitleg over reflectie. en wil aansluiten bij de leerlingen. We probe- bushokje, maar een ontwerp te creëren dat ren daartoe het referentiekader (de leefwereld) rekening houdt met opvattingen over schuilen,Eén van de eindproducten binnen het project Hamlet, over waanzin, gemaakt door leerling Catijn Schierbeek van de leerling in kaart te brengen en het ont- wikkelingsniveau (de vaardigheden waarmee en over vandalisme, dus met aspecten van cul- de leerling reflecteert op cultuur) van het cul- tuur. Hiermee hoopt het team dat leerlingen tureel (zelf)bewustzijn. Je zult als docent altijd inzien dat de kennis over vorm, technieken en moeten aansluiten bij hun leefwereld, hun her- materialen nooit helemaal los staat van de Cultuur, inneringen en ervaringen, hun cultuur. Hoe en functie van het ontwerp in de omgeving. waar komen deze leerlingen in hun dagelijks vaardigheden leven in aanraking met uitingen van waanzin? Waarom worden objecten in de openbare ruim- te vernield, waarom hebben we behoefte aan Hebben ze oog voor deze thematiek in andere en media media en kunstvormen? Uiteindelijk bepaalt de schuilplaatsen, wat voor functie moet het object krijgen in deze specifieke omgeving, wat moet docent hoe groot het verschil mag zijn tussen wat de leerling al weet en wat hij of zij moet het object uitstralen of uitdrukken? Cultuur is de specifieke manier waarop leren, en ook op welke wijze de leerlingen Het ultieme doel was dat leerlingen door deze mensen vorm en betekenis geven aan hun benaderd zullen worden (= didactiek), maar er opdracht inzien dat vormgevers vrijwel altijd dit omgeving. We gebruiken hiervoor vier vaar- moeten herkenningspunten en raakvlakken soort vragen stellen, en dat aan de meeste digheden. Dezelfde vaardigheden gebruiken zijn. Dit leerprincipe komt overeen met hoe objecten die ze fietsend door hun stad of dorp we om binnen cultuuronderwijs vorm en cultuur over het algemeen werkt: iets nieuws aantreffen, een dergelijk denkproces ten grond- betekenis te geven aan cultuur, aan onze eigen kan uitsluitend begrepen worden in het licht van het bekende. We zetten ons geheugen in slag ligt. cultuur en aan die van de ander: om nieuwe, meer of minder afwijkende Een groepje leerlingen komt na een paar lessen - Waarneming: herkennen van situaties. ervaringen te begrijpen. met een bushokje van rubber op de proppen! - Verbeelding: bedenken en creëren van nieuwe situaties. Ook wat betreft de vaardigheden en media die - Conceptualisering: categoriseren van aangesproken of ontwikkeld worden in de situaties door abstractie. lessen is het van belang aan te sluiten bij de kennis van de ontwikkeling van de leerling, - Analyse: onderzoeken van structuur van leerling. Op welk niveau zijn de leerlingen bij- waar ze door ervaring al over beschikken, situaties. voorbeeld in staat ‘waanzin’ te verbeelden? aanvullen en vergelijken met de onderzoeks- We gaan er vanuit dat de mogelijkheid om resultaten. Ook kunnen deze inzichten de basis De media zijn de dragers van cultuur. betekenis te geven aan cultuur, aan je eigen bieden voor een doorlopende leerlijn cultuur- cultuur en die van de ander (het cultureel (zelf) onderwijs. We ordenen ze in vier groepen: bewustzijn) zich op een bepaalde manier ont- - Lichaam: uitdrukkingen, houdingen, wikkelt. Dit betekent dat cultuuronderwijs in Samenhang - naar een doorlopende leerlijn gebaren, bewegingen. de verschillende leerjaren ook afgestemd zou In de ontwerpteams worden allerlei samen- - Voorwerp: muziekinstrumenten, sculptuur, moeten worden op het niveau van de leerling. werkingsverbanden uitgeprobeerd: tussen voorwerpen, kleding, architectuur. Het gaat dan om de wijze waarop kinderen en docenten van verschillende leerjaren, vakken, - Taal: gesproken, gezongen. jongeren vaardigheden en media gebruiken om niveaus, zowel alfa, bèta als gamma. We stre- - Grafische tekens: tekeningen, schrift, betekenis te geven aan cultuur. Een deel van ven naar zo veel mogelijk variatie. Veel docen- schema’s, foto’s, video’s, digitale media het onderzoek is erop gericht deze ontwikke- ten blijken van hun collega’s niet precies te ling in kaart te brengen. Docenten kunnen hun weten wat ze met de leerlingen behandelen en
  • 21. 40 januari 2012 41hoe ze dat doen: welke onderwerpen, welkevaardigheden en welke media? Wanneer een cultuur, dat is afgestemd op de leerling en dat een logische en vanzelfsprekende plaats heeft grafie of moderne dans, dan is het relevant om te weten welke ervaring leerlingen al hebben @webdocententeam of schoolbestuur een doorlopen- binnen het totale curriculum. Hoewel alle vier met dit medium, welke mediavaardigheden dede leerlijn wenst, is het echter noodzakelijk de vaardigheden een rol spelen binnen de leerlingen nog zouden moeten oefenen, en Afkijken is de kunstmet elkaar af te stemmen wat leerlingen in kunstvakken, mag duidelijk zijn dat de vaar- waarom dit medium past bij de verbeeldingvoorgaande jaren hebben geleerd, wat ze op dit digheid ‘verbeelden’ hier dominant is. Dat van het onderwerp. Thea Vuikmoment bij de verschillende vakken krijgen en betekent dat leerlingen binnen de kunstvakkenwat ze in de komende jaren zullen krijgen. Een met name betekenis geven aan (hun) cultuur De aandacht voor de verbeelding van een De pointe van een goede strip is het verhaal. Het mag niet zomaar ergens over gaan. Je moet iets teuitgangspunt van Cultuur in de Spiegel is dat je door verbeelding, zowel productief als recep- aspect van cultuur en de daarmee samenhan- vertellen hebben. Je kunt het gebruiken als gereedschap om een boodschap over te dragen, of eenzeer nauwgezet met elkaar kunt afstemmen tief. Je kunt hierbij denken aan het compone- gende speciale aandacht voor de mogelijkhe- mening te geven. Ook kan je er een grap mee uitbeelden zoals je achterop de VPRO-gids ziet in de vaakwat je leerlingen wilt leren. Het voordeel is dat ren van of luisteren naar een lied, het schilde- den die media de verbeelding bieden, tonen bij door kinderen in de basisschoolleeftijd getekende strips.lesuren beter en effectiever kunnen worden ren van een portret of bezoeken van een uitstek de karakteristieken van de kunstvak-ingericht, dat overlappingen en/of herhalingen expositie, de regie van een toneelstuk, of het ken. Het kader laat tevens zien dat de kunst- Uiteindelijk is het stripverhaal (ook beeldverhaal of strip(album) genoemd) een van de oudste vormen van literatuur. Denkworden voorkomen, en dat de leerling als het ervaren van een voorstelling. Waar we veel vakken een volwaardige positie innemen in het daarbij aan rotstekeningen, de verhalen op de muur in Egyptische bouwwerken, het wandtapijt van Bayreux. Het wordtware de leerlijn vormt. De leerling kan het over spreken binnen de teams, vooral met totale curriculum. Want de verbeelding staat gevormd door een serie van afbeeldingen naast elkaar (al dan niet voorzien van tekst) die samen dat leuke of spannendetotale curriculum cultuuronderwijs dan ook kunstvakdocenten, is hoe de ontwikkeling van nooit ‘op zichzelf’. Een verbeelding gaat ergens verhaal vormen. We hebben een overvloed aan strips: Suske en Wiske, Asterix en Obelix zijn superhelden en bij iedereenervaren als een coherent geheel. het cultureel (zelf)bewustzijn tot uiting komt over, is altijd een verbeelding van cultuur. De bekend. Nog niet zo lang geleden is de oude ‘papieren’ strip zelfs in de derde dimensie vertaald. Kuifje en zijn vrienden heb- in media en welke (media)vaardigheden dit kernvragen met betrekking tot een bepaalde ben een flinke metamorfose ondergaan. De bewerking van deze tweedimensionale figuren van striptekenaar Hergé tot drieWinst voor de kunstvakken veronderstelt. Wanneer een leerling wordt inhoud komen overeen met die bij andere cul- dimensionale acteurs in de film van Steven Spielberg is groots. Het doet recht aan het origineel, zo wordt gezegd. Ik ga deHet theoretisch kader, zoals we dat in de gevraagd een bepaald thema (bijvoorbeeld: tuurvakken zoals maatschappijleer, filosofie, film The adventures of Tintin: The Secret of the Unicorn zeker bekijken en ik ben heel benieuwd hoe de bioscoopbezoekers opscholen gebruiken, lijkt een fundament te uitvindingen, rituelen, de ideale wereld, of godsdienst, de talen of geschiedenis. In al deze deze film gaan reageren. Zou het de flink dalende verkoop van strips weer doen keren en daardoor impliciet het ‘lezen’ eenkunnen bieden voor onderwijs dat gaat over waanzin) te verbeelden door middel van foto- vakken is de vraag: wat moet de inhoud zijn? nieuwe impuls krijgen? Waar zou het over moeten gaan en welke vaar- digheden en media kunnen worden ingezet? In Op deze plek gaan we terug naar het aloude ambacht van IEUW de teams vormt de inhoud dan ook doorgaans striptekenen. Met behulp van een modern hulpmiddel: de Deel 3 verschijnt juli 2012 N de verbindende factor. computer. Bijvoorbeeld door Comic Life in te zetten (zie: www.comiclife.com), een programma dat je een maand Winst voor de leerling lang gratis kunt uitproberen. De software zet vooral in op In de huidige fase van het onderzoeksproject foto’s en dat gegeven werkt heel gemakkelijk door het begeleiden we docenten bij de toepassing van slepen van de juiste afbeelding rechts met het meest de uitgangspunten van Cultuur in de Spiegel. passende tekstballonnetje onder in het sjabloon dat je van Deze ondersteuning is doorgaans gericht op te voren al hebt uitgekozen. Je past alles naar eigen hand het maken van inhoudelijke keuzes voor hun aan en klaar is je strip. De creatieve nadruk ligt op het leerplan cultuuronderwijs. Op detailniveau maken van foto’s, zonder daarbij afbreuk te willen doen maken docenten keuzes voor de inhoud van aan het overbrengen van de boodschap. Natuurlijk kun je hun les of project en dit stemmen ze idealiter tekeningen zelf scannen en als foto inladen, maar het is af op de inhoud van het curriculum in voor- duidelijk alleen bedoeld voor het maken van een soort gaande en komende jaren. Een belangrijke fotoroman. Het programma is nogal prijzig. Voor elke vraag die we samen met schoolleiders en computer waarop je het wilt installeren betaal je een stuks- docenten alvast stellen, is of deze manier van prijs en dan loopt het in het onderwijs al gauw op. denken geïntegreerd kan worden in het regu- liere programma. We hopen namelijk dat we Anders (niet per se beter) is het online programma Bitstrips cultuuronderwijs, en daarbinnen ook kunst- (zie www.bitstrips.com). Handig, je kunt het op elke compu- onderwijs, een vanzelfsprekende, volwaardige ter (met internetverbinding) gebruiken, want er wordt niets artek positie kunnen geven in het onderwijs op de geïnstalleerd. Je maakt je strip ‘in the cloud’ en je kunt scholen. Dus niet als ‘extra belangrijk en daarbij ook je figuurtjes (je ‘characters’) helemaal zelf gaan bijzonder’, niet als ‘leuker dan de rest’, maar creëren. De strip wordt opgebouwd door te kiezen uit een gewoon als een essentieel onderdeel van het aantal losse omgevingen, maar je kan ook kiezen uit heel educatieve uitgeverij totale aanbod, waarin vaardigheden worden wat rekwisieten die je in de achtergrond kunt gebruiken en aangesproken en ontwikkeld waar de leerling qua grootte kunt aanpassen. De houding van je karakter kUNST leer- en werkboek neemt de docenten van een de rest van zijn of haar leven profijt van heeft. kun je veranderen en de vormgeving van de beeldvakken kun je wijzigen. Er is nogal wat mogelijk met dit programma. Het is makkelijk om een account te maken, zodat je al je kunstvak veel werk uit handen maar biedt ook voldoende Emiel Copini, promovendus aan de Rijks- gemaakte karakters en strips kunt opslaan en later weer kunt bewerken. ruimte voor eigen initiatief. De onderwerpen worden universiteit Groningen, en Astrid Rass, breed thematisch aangeboden.De inhoudelijke informatie curriculumontwikkelaar en projectleider Ook de site www.pixton.com mag hier niet ontbreken. Deze site is zeer uitgebreid en er is naast een plezier- ook een voor met voorstellen voor alternatieve onderwerpen dient als vanuit SLO, geven leiding aan de in dit artikel scholen-versie. Die kost weer geld, dus hou het wat mij betreft maar bij plezier. basis voor eigen invulling en variatie. De drie delen van beschreven ontwerpteams op een aantal Tot slot verdient www.toonlet.com de aandacht. Van alle online strips is dit nou echt dé site die het simpele ontwerpen deze methode voorzien in de eindtermen voor de scholen in de bovenbouw van het voortgezet met potlood en papier van een stripfiguur het meest benadert. Heel basic, maar veel mogelijkheden om de expressie van kunstvakken. De leerling bezit een uitstekende basis onderwijs. Voor vragen kunt u terecht op de figuren vorm te geven. Echter, in dit geval geen aandacht voor de achtergrond. Toch maar weer aan de slag met potlood voor een eindexamen in een kunstvak, CKV of KUA. www.cultuurindespiegel.nl. U vindt daar ook en papier? Misschien wel, om al de ideeën die je opgedaan hebt uit bovenstaande programma’s te verwerken in een eigen een uitgebreidere versie van dit artikel en het werkstuk. Wat uiteindelijk de grote meester Spielberg ook gedaan heeft, toch? Voor meer informatie: artek@home.nl theoretisch kader.
  • 22. 42 januari 2012 43Actief met CKVEducatie gramma met rondleidingen en work- shops. De workshops zijn bedoeld voor 18 jaar). De mogelijkheden zijn: individu- eel bezoek (eventueel met kijkwijzer), Write Now! is de belangrijkste schrijfwedstrijd voor jongeren in het van de beurs is om cultuureducatie in Nederland onder de aandacht te bren- verbonden is met de website www.cul- tuurplein.nl. In wisselwerking bieden Exposities Asger Jorn en Pierre Alechinsky) bijeen- gebracht uit internationale collecties. Dit kinderen uit groep 6, 7 en 8 en zijn een interactieve rondleiding door een Nederlandse taalgebied. Schrijvers en gen van het complete basisonderwijs, magazine en site inspiratie en informatie biedt bezoekers onder meer een uniekeKen Je Klassiekers! is een gemaakt in samenwerking met Marije educatief medewerker, begeleiding van schrijfsters in spé kunnen teksten instu- voortgezet onderwijs, lokale en provin- voor cultuuronderwijs. Net als voorheen Christien Meindertsma - Solo is gelegenheid om de overeenkomsten enontroerende, hilarische voorstelling met van der Hoeven. Het is een praktisch en een groep door een museumdocent of ren tot 1 april 2012. De kandidaten din- ciale cultuurinstanties en de Bulletin Cultuur & School beschrijft een tentoonstelling met het werk van de verschillen te zien tussen Klee ensamenvattingen, monologen en zwaard- experimenteel programma dat gedeelte- een educatief medewerker. Bij de mees- gen mee naar een finaleplaats tijdens Nederlandse gemeentes. De organisato- Cultuurplein Magazine vijf keer per jaar Christien Meidertsma. De tentoonstel- Cobra. Een educatief en creatief kinder-gevechten, tien klassieke tragedies in lijk plaatsvindt in het museum en te wisselexposities zijn gratis kijkwijzers het finaleweekend op 16 en 17 juni in ren van de beurs vinden het heel actuele ontwikkelingen in cultuureduca- ling is van 11 februari tot en met 3 juni programma wordt ontwikkeld.1 uur! De voorstelling duurt 60 minuten, gedeeltelijk op school. In deze workshop verkrijgbaar. Daarnaast organiseert Het Rotterdam. Write Now! moedigt jong belangrijk dat kinderen al jong met cul- tie door artikelen, korte berichten, repor- 2012 te zien in het Audax Textielmuseum www.cobra-museum.nl,de workshop 30 minuten en de verdie- leren kinderen op een heel speelse Cuypershuis voor leerlingen VMBO, talent aan om kritisch te kijken naar het tuur in aanraking komen. Bovendien wil- tages en interviews. Voor achtergron- in Tilburg. Centraal in haar werk staat CoBrA Museum Amstelveenpingsworkshop 2 uur. Het is een dyna- manier naar foto’s te kijken. Ze krijgen HAVO en VWO workshops door kunste- eigen werk. Elke regionale voorronde len zij een podium bieden voor begin- den, filmpjes en discussies bij artikelen het onderzoek naar de herkomst vanmische, humorvolle montagevoorstel- onder andere een rondleiding door de naars en andere activiteiten in aanslui- start met een schrijfworkshops onder nende en gevestigde aanbieders van verwijst het magazine door naar de site producten. Waar komen ze vandaan, hoe Het liefdevolle oog verenigt in eenling. In de voorstelling passeren de tentoonstelling, gaan zelf tekenen en ting op de exposities. leiding van een bekende schrijver, vol cultuur. www.cultuurplein.nl. Een abonnement worden ze gemaakt en van welke grond- tentoonstelling tot en met 19 februarivolgende tien tragedies de revue: met een koffer vol spullen aan de slag www.cuypershuisroermond.nl > tips om de geschreven tekst nog beter www.CEOB.nl, Jaarbeurs Utrecht op Cultuurplein Magazine is gratis en stoffen? Meindertsma pluist als het 2012 in Museum Henriette Polak teMedea, Oidipous, de Oresteia, Antigone, om zelf ‘magische’ foto’s te maken. Het EDUCATIE > Voortgezet onderwijs, uit de verf te laten komen. Een vakjury aan te vragen bij Cultuurnetwerk ware een ruw materiaal tot op de bodem Zutphen het werk van Hans Bayens enJulius Caesar, Romeo en Julia, Hamlet, educatieprogramma verandert met elke Cuypershuis Roermond reikt tijdens de voorronden boekenbon- Latin American Film Festival Nederland: (030) 2361 200. uit en begint daarom altijd met diepgra- 35 kunstenaars uit de ING Collectie,Macbeth, Othello en Een Midzomer- nieuwe tentoonstelling. nen uit aan de drie beste kandidaten: € (LAFF) is een jaarlijks terugkerend www.cultuurplein.nl vend onderzoek. Alles wil ze weten: oor- waaronder Barend Blankert, Douwenachtsdroom. Met behulp van samen- www.huismarseille.nl > educatie > Süskind lespakket is een vernieu- 250,- voor de eerste prijswinnaar, € 125,- filmfestival in Utrecht rondom de sprong, ontwikkeling, maakproces, Elias, Edgar Fernhout, Kiki Lamers, Irisvattingen van de verhaallijn, interpreta- primair onderwijs (groep 6,7 & 8), wend, interactief en visueel lesprogram- voor de tweede en € 75,- voor de derde Latijns-Amerikaanse film en cultuur. Het Dans Magazine is hét danstijdschrift transport, maar ook de geschiedenis van Dongen en Philip Akkerman. Wat deties van de thematiek en (delen van) Huis Marseille Amsterdam ma voor groep 8 van het PO en de prijs. De winnaar plaatst zich bovendien LAFF gelooft dat niet alleen volwasse- van Nederland. Het maakt niet uit van achter de toegepaste ambachten en kunstenaars bindt, is hun liefdevolleoriginele scènes worden de tien klassie- onderbouw van het VO. Uit onderzoek is voor het grote finaleweekend in nen, maar ook jongeren iets op kunnen welke dans je houdt, of je zelf danst of technieken. Ze vertaalt dit tot eigentijdse oog: de aandachtige, gevoelvolle wijzekers behandeld. Ze leiden de toeschou- Plein C biedt bij- en nacholingscursus- gebleken dat jongeren informatie beter Rotterdam. Om deel te nemen hoeft een steken van de films. Daarom heeft het graag kijkt naar dans, met Dans producten van bijvoorbeeld wol, vlas of waarop zij hun onderwerp vastleggenwer via humor de originele teksten in, sen aan voor PO en VO op het gebied verwerken en onthouden wanneer ze kandidaat aan slechts enkele eisen te LAFF een eigen educatieprogramma Magazine blijf je op de hoogte, van gras waarvan de bron terug te vinden is. met onderwerpen als geliefden, vrien-waarbij het drama in de loop van de van cultuureducatie. Plein C geeft aan de hand van beelden iets verteld voldoen. De schrijver dient tussen de 15 ontwikkeld met films en bijbehorend moderne dans tot ballet, van flamenco Naast de door Christien Meindertsma in den, kinderen, huisdieren. Ze wordenvoorstelling steeds meer ruimte krijgt. trainingen en verzorgt workshops voor krijgen. Vanwege de thematiek die wordt en 24 jaar oud te zijn, de inzending moet lesmateriaal. Het LAFF heeft educatieve tot urban. In Dans Magazine lees je zes de afgelopen negen jaar ontwikkelde getoond bewust van hun kracht enDe voorstelling wordt gespeeld door leerkrachten en teams. Voor PO: cursus behandeld in Süskind biedt Pathé gelijk- geschreven zijn in de Nederlandse taal films voor zowel het basisonderwijs als keer per jaar over de nieuwste voorstel- projecten zijn er op de tentoonstelling schoonheid, of juist weerloos op eentwee acteurs en een actrice, met Interne Cultuurcoördinator, Interne tijdig met de bioscooprelease een les- en de tekst mag maximaal 2.000 woor- voor de onder- en bovenbouw van het lingen, dansers en choreografen, de ook enkele films te zien. Met Roel van moment dat zij zich onbespied wanen.minimale middelen, zonder decor en in Cultuurcoördinator verdiepingscursus pakket aan om de thema’s onderdruk- den bevatten. Elk genre is toegestaan: voortgezet onderwijs. Het schoolpro- trends en nieuws. Met schitterende Tour heeft ze films gemaakt over het De tentoonstelling omvat een groot aan-moderne kostuums. De voorstelling (najaar 2012), nascholing en workshops king, Jodenvervolging, verzet, verraad, van proza tot poëzie en van theater- gramma wordt voortdurend uitgebreid foto’s. vlasproces en over het schaapscheren. tal zelf- en kunstenaarsportretten. Hetwordt aangeboden in combinatie met kunsteducatie. Voor PO en VO: thema- onderduik en vrijheid op een visuele en scènes tot rapteksten. met meer films en workshops. De acht- www.dansmagazine.nl/magazine www.textielmuseum.nl, liefdevolle oog van de kunstenaar maakteen kennismakingsworkshop. Samen workshop: Wat kan je doen met onder- aantrekkelijke wijze onder de aandacht www.writenow.nl ste editie van het LAFF vindt plaats van Audax Textielmuseum Tilburg bij de zelfportretten plaats voor eenduren ze één blokuur. Naast het stan- werpen zoals archeologie, monumenten te brengen bij de nieuwe generatie. Het 18 tot en met 27 april 2012. Het LAFF Mens en melodie is een gerenom- vorsende, analytische blik, waarin tochdaardpakket van voorstelling en kennis- of familiegeschiedenis?, teamtraining lespakket is tot stand gekomen naar Cultuur en Onderwijsbeurs verzorgt daarnaast ook gedurende het meerd muziektijdschrift en is onlangs na Klee en Cobra. Het begint als ook humor, verwondering en mededo-makingsworkshop is het mogelijk om erfgoededucatie: Wat is erfgoededucatie aanleiding van de speelfilm Süskind die CEOB vindt op 20 en 21 januari 2012 schooljaar schoolvoorstellingen waarbij een herstart weer verschenen. Tegelijk kind is een expositie die de invloed van gen te herkennen valt.een verdiepingsworkshop af te nemen. eigenlijk en wat kan je ermee in school- vanaf 19 januari 2012 in de Nederlandse plaats in de Jaarbeurs te Utrecht. Het is film, locatie en datum in overleg met het verschijnen van het tijdschrift Paul Klee (1879-1940) op de Cobra kunst- www.museazutphen.nl,De workshop wordt afgesloten met een breed verband?, teaminspiratiedag erf- bioscopen zal draaien. Bestelling en ver- de eerste editie van de landelijke Cultuur bepaald kunnen worden. werd ook de vernieuwde website gepre- beweging (1948-1951) laat zien vanuit de Museum Henriette Polak Zutphencreatieve opdracht: de leerlingen beden- goededucatie (een dagje ‘op de hei’ met zending van het pakket is geheel gratis. en Onderwijs Beurs (CEOB). Een gratis www.laff.nl > EDUCATIE senteerd. Mens en melodie bestaat dit wederzijdse fascinatie voor de wondereken in kleine groepen een campagne- het hele team), bomen over wat de Het pakket wordt begin januari 2012 toegangsbewijs is te bestellen met de jaar 65 jaar. Het tijdschrift werd opge- verbeeldingswereld van het kind. De www.CKplus.nl: overzicht van bijna 400slogan voor één van de personages uit school zou kunnen doen met erfgoed- ontvangen, vóór de bioscooprelease van code kunstzoneactie2011. CEOB is een richt in 1946 door Wouter Paap en Jaap expositie is te zien van 28 januari 2012 lopende exposities, informatie op tref-de tragedie die behandeld wordt. Het educatie. de film, zodat scholen de mogelijkheid vakbeurs voor uiteenlopende aanbie- Kunstbladen Kunst en is een van de oudste nog tot en met 22 april 2012. Niet eerder is woord over 1200 museatweede lesuur bestaat uit een spelwork- www.pleinc.nl > PRIMAIR ONDERWIJS hebben de film, bijvoorbeeld na het ders van cultuur om te laten zien en te bestaande muziektijdschriften voor klas- dit thema in een expositie zo uitgebreid www.CKplus.nl/kunstzone.html: links uitshop waarin spelenderwijs de tragedie of VOORTGEZET ONDERWIJS > behandelen van het pakket, met de klas vertellen wat zij kunnen betekenen voor Cultuurplein Magazine is de sieke muziek in Nederland. behandeld. In totaal worden 120 top- deze Actief met CKVonder handen wordt genomen. WORKSHOPS EN TRAININGEN te bekijken in de bioscoop. Vanaf 19 het onderwijs. Het is de enige vakbeurs opvolger van Bulletin Cultuur & School www.mensenmelodie.nl stukken van Paul Klee (olieverfschilde- www.CKplus.nl/extra7.html: overzichtwww.aluin.nl, Aluin Utrecht januari kan docent met de klas naar de in Nederland waar cultuur en onderwijs dat veertien jaar bestond. De eerste edi- rijen, werk op papier, gemengde tech- culturele manifestaties en exposities Cuypershuis is het museum over de film. Maak hierbij gebruik van de cul- elkaar ontmoeten. Er zal een doorlopend tie viel een dezer dagen bij de ruim Kunstzone is hét tijdschrift voor niek en sculpturen) en circa honderd www.CKplus.nl/extra12.html: 190 stads-Huis Marseille is het eerste fotomu- Roermondse architect Pierre Cuypers. Er tuurkaart voor aantrekkelijke kortingen. programma zijn met presentaties, 13.000 abonnees in de bus. De nieuwe kunst en cultuur in het onderwijs. Het hoogtepunten van Cobra (vertegen- wandelingen en kunstroutesseum van Amsterdam. Het museum zijn educatieve activiteiten voor leerlin- http://nieuwsbrief.suskinddefilm.nl/ workshops en optredens in de work- naam en vormgeving brengen sterker verschijnt tien keer per jaar. woordigd door onder meer Karel Appel, hans@CKplus.nl: voor reacties envoor fotografie heeft een educatiepro- gen uit het voortgezet onderwijs (13 tot newsletter/educatie shopruimten en theaterzalen. Het doel tot uitdrukking dat dit magazine nauw www.kunstzone.nl Constant, Corneille, Eugène Brands, opgave gratis Ckplus.nl-nieuwsbrief Zie: Cultuur en Onderwijs Beurs CEOB Kinderdijk, Zuid Holland, 2009 Felix maakt kleurontwerp voor het Still uit de film Süskind Foto: Siebe Swart Cuypersplafond Zie: Süskind lespakket Still uit de film Contracorriente Zie: Huis Marseille Zie: Cuypershuis Zie: Latin American Film Festival (LAFF) Paul Klee - La belleFoto: Sanne Peper Christien Meindertsma - 49 Prairie Plants (2010) Jardinière (1939)Zie: Ken je Klassiekers! Foto: Roel van Tour Zie: Klee en Cobra. Het Zie: Christien Meindertsma - Solo begint als kind