• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Structure of the World Bank Group and Evaluation of  Loans and Effects of World Bank Financed Projects in Turkey
 

Structure of the World Bank Group and Evaluation of Loans and Effects of World Bank Financed Projects in Turkey

on

  • 2,554 views

Structure of the World Bank Group and Evaluation of Loans and Effects of World Bank Financed Projects in Turkey, Thesis for Master of Science in Economics, Cukurova University Institute of Social ...

Structure of the World Bank Group and Evaluation of Loans and Effects of World Bank Financed Projects in Turkey, Thesis for Master of Science in Economics, Cukurova University Institute of Social Sciences, August 2008 (in Turkish)

The World Bank, built as an important part of the Bretton Woods System in 1944, undertook important missions and a pioneer role as an important actor for the development aid sources in the international monetary system. The Bank has supported important projects and government programmes in order to ensure economical and social improvement of the developing countries since it was founded. The mission of the Bank has transformed in order to accommodate with world conjuncture which is varied throughout time.

Nowadays, there are serious criticisms for the World Bank that has a mission of “working for a world free of poverty”. International Organizations, especially the World Bank, have responsibility for abating the disastrous affects of “Globalization” on both developing countries and their poor people.

Turkey became a member of The World Bank in the 1947 and the relationship has reached up today by solidifying. Various applications, notably, within the framework of “Liberalization Programme of Turkish Economy”, disclosed in 24th January 1980, have been implemented in the direction of liberalization in commodity, exchange, capital and labor markets. Parallel to these improvements, as with other international organizations, relationship between Turkey and World Bank started to be stronger and Turkey’s credit portfolio in World Bank continued increasingly.

World Bank credits have cheaper and more flexible conditions for member countries in general when they are compared with other financial alternatives issued in the international financial markets. Funds that have been taken from World Bank by Turkey is focused on macroecononomic stability, growth, increasing in productivity and major on competitive environment in markets.

In Turkey’s participation process to European Union, The Bank’s aids continued and coordinated works with IMF to provide economic stability has accelerated. The World Bank arranges the flow of credit by Country Assistance Strategy (CAS) which composes the outline of financial and technical support of The World Bank in Turkey since 2000.

International Organizations and countries, which are giving important financial supports to Turkey, have common strategies and cooperative efforts with the World Bank on Turkey. To benefit from these supports, Turkey should ensure the necessary coordination.

Statistics

Views

Total Views
2,554
Views on SlideShare
2,554
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
18
Comments
1

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel

11 of 1 previous next

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
  • Hello my dear
    I am Modester by name good day. i just went to your profile this time true this site (www.slideshare.net) and i got your detail and your explanation in fact the way you explain your self shows me that you are innocent and maturity and also understand person i decided to have a contact with you so that we can explain to our self each other because God great everyone to make a friend with each other and from that we know that we are from thism planet God great for us ok my dear please try and reach me through my email address (modester4life4@yahoo.com) so that i can send you my picture true your reply we can know each other ok have a nice day and God bless you yours Modester
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Structure of the World Bank Group and Evaluation of  Loans and Effects of World Bank Financed Projects in Turkey Structure of the World Bank Group and Evaluation of Loans and Effects of World Bank Financed Projects in Turkey Document Transcript

    • T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İKTİSAT ANABİLİM DALIDÜNYA BANKASI’NIN YAPISI, FAALİYETLERİ VE TÜRKİYE’DEFİNANSMANI DÜNYA BANKASINCA SAĞLANAN KREDİLERİN VE ETKİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Ergül HALİSÇELİK YÜKSEK LİSANS TEZİ ADANA, 2008
    • T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İKTİSAT ANABİLİM DALIDÜNYA BANKASI’NIN YAPISI, FAALİYETLERİ VE TÜRKİYE’DEFİNANSMANI DÜNYA BANKASINCA SAĞLANAN KREDİLERİN VE ETKİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Ergül HALİSÇELİK DANIŞMAN: Doç. Dr. M. Fatih CİN YÜKSEK LİSANS TEZİ ADANA, 2008
    • Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğüne, Bu çalışma, jürimiz tarafından İktisat Anabilim Dalında YÜKSEK LİSANSTEZİ olarak kabul edilmiştir.Başkan : Doç. Dr. M. Fatih CİN (Danışman)Üye : Prof. Dr. Murat DOĞANLARÜye : Doç. Dr. Harun ARIKANONAYYukarıdaki imzaların, adı geçen öğretim elemanlarına ait olduklarını onaylarım......./...../……. Prof. Dr. Nihat KÜÇÜKSAVAŞ Enstitü MüdürüNot: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekilve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat EserleriKanunundaki hükümlere tabidir.
    • i ÖZET DÜNYA BANKASI’NIN YAPISI, FAALİYETLERİ VE TÜRKİYE’DE FİNANSMANI DÜNYA BANKASINCA SAĞLANAN KREDİLERİN VE ETKİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Ergül HALİSÇELİK Yüksek Lisans Tezi, İktisat Anabilim Dalı Danışman: Doç. Dr. M. Fatih CİN Ağustos 2008, 185 sayfa 1944 yılında “Bretton Woods Sistemi”nin önemli bir parçası olarak kurulanDünya Bankası, uluslararası parasal sistemde dünyadaki kalkınma yardımıkaynaklarının en önemli aktörlerinden birisi olarak öncü bir rol ve önemli misyonlarüstlenmiştir. Banka, kuruluşundan bu yana kalkınmakta olan ülkelerin ekonomik vesosyal gelişmelerini sağlayabilmek için önemli proje ve hükümet programlarınıdesteklemiştir. Bankanın misyonu zaman içinde değişen dünya konjonktürüne paralelolarak dönüşüm sergilemiştir. Günümüzde misyonunu “yoksulluktan arınmış bir dünya oluşturmak” olarakhedeflemiş olan Bankaya yönelik ciddi eleştiriler söz konusudur. Özellikleküreselleşmenin gelişmekte olan ülkeler, bu ülkelerdeki yoksul insanlar üzerindekiyıkıcı etkilerinin azaltılması yönünde başta Dünya Bankası olmak üzere, uluslararasıkuruluşlara önemli görevler düşmektedir. Türkiye, Dünya Bankasına 1947 yılında üye olmuş ve ilişkiler güçlendirilerekgünümüze kadar gelmiştir. Özellikle 24 Ocak 1980’de açıklanan Türk Ekonomisi’niliberalleştirme programı çerçevesinde mal, döviz, sermaye ve emek piyasalarındaserbestleşme yönünde çeşitli uygulamalara gidilmiştir. Bu gelişmelere paralel olarak,diğer uluslararası kuruluşlarla olduğu gibi, Türkiye-Dünya Bankası ilişkileri daha güçlühale gelmeye başlamış ve Türkiye’nin Dünya Bankasındaki kredi portföyü artmıştır. Genel olarak Dünya Bankası kredileri üye ülkeler için uluslararası mali
    • iipiyasalarda sunulan diğer finansal alternatiflere göre daha ucuz ve esnek koşullartaşımaktadır. Türkiye’nin Dünya Bankasından sağlamış olduğu fonlar daha çokmakroekonomik istikrar, büyüme ve verimlilik artışının sağlanması ile piyasalardarekabet ortamının oluşturulması üzerinde yoğunlaşmıştır. Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne katılım sürecinde Banka yardımları devam etmişve ekonomik istikrarın sağlanması konusunda IMF ile koordineli çalışmalar hızkazanmıştır. Dünya Bankası Türkiye’de 2000 yılından itibaren, sağlayacağı mali veteknik desteğin çerçevesini oluşturan Ülke Destek Stratejisi (CAS) yöntemiyle krediakışını düzenlemektedir. Türkiye’ye önemli destekler veren uluslararası kuruluşlar ve ülkelerinTürkiye’deki strateji ve faaliyetleri, finansal destekleri ve Türkiye konusunda DünyaBankası ile işbirliği alanları söz konusudur. Bu desteklerden gerekli veriminalınabilmesi için bu konuda gerekli koordinasyonun sağlanması gerekmektedir.Anahtar Kelimeler: Dünya Bankası, IBRD, Proje ve Uyum Kredileri, Proje Döngüsü,MEER Projesi, Ülke Destek Stratejisi(CAS), Kredilerin Mali Koşulları.
    • iii ABSTRACTSTRUCTURE, ACTIVITIES OF THE WORLD BANK AND EVALUATION OFTHE WORLD BANK FINANCED PROJECTS AND ITS EFFECTS IN TURKEY Ergül HALİSÇELİK M.A. Thesis, Department of Economics Supervisor: Assist. Professor M. Fatih CİN August 2008, 185 pages The World Bank, built as an important part of the Bretton Woods System in1944, undertook important missions and a pioneer role as an important actor for thedevelopment aid sources in the international monetary system. The Bank has supportedimportant projects and government programmes in order to ensure economical andsocial improvement of the developing countries since it was founded. The mission ofthe Bank has transformed in order to accommodate with world conjuncture which isvaried throughout time. Nowadays, there are serious criticisms for the World Bank that has a mission of“working for a world free of poverty”. International Organizations, especially the WorldBank, have responsibility for abating the disastrous affects of “Globalization” on bothdeveloping countries and their poor people. Turkey became a member of The World Bank in the 1947 and the relationshiphas reached up today by solidifying. Various applications, notably, within theframework of “Liberalization Programme of Turkish Economy”, disclosed in 24thJanuary 1980, have been implemented in the direction of liberalization in commodity,exchange, capital and labor markets. Parallel to these improvements, as with otherinternational organizations, relationship between Turkey and World Bank started to bestronger and Turkey’s credit portfolio in World Bank continued increasingly. World Bank credits have cheaper and more flexible conditions for membercountries in general when they are compared with other financial alternatives issued in
    • ivthe international financial markets. Funds that have been taken from World Bank byTurkey is focused on macroecononomic stability, growth, increasing in productivity andmajor on competitive environment in markets. In Turkey’s participation process to European Union, The Bank’s aids continuedand coordinated works with IMF to provide economic stability has accelerated. TheWorld Bank arranges the flow of credit by Country Assistance Strategy (CAS) whichcomposes the outline of financial and technical support of The World Bank in Turkeysince 2000. International Organizations and countries, which are giving important financialsupports to Turkey, have common strategies and cooperative efforts with the WorldBank on Turkey. To benefit from these supports, Turkey should ensure the necessarycoordination.Keywords: World Bank, IBRD, Project and Policy Loans, Project Cycle, MEERProject, Country Assistance Strategy (CAS), Financial Conditions of the Loans
    • v İÇİNDEKİLERÖZET ................................................................................................................................. iABSTRACT..................................................................................................................... iiiKISALTMALAR LİSTESİ ........................................................................................... xiiTABLOLAR LİSTESİ .................................................................................................. xviGRAFİKLER LİSTESİ .............................................................................................. xviiiEKLER LİSTESİ .......................................................................................................... xixGİRİŞ................................................................................................................................ 1 1. BÖLÜM DÜNYA BANKASI GRUBU VE FAALİYETLERİ1.1. Dünya Bankasının Tarihçesi ........................................................................................ 51.2. Dünya Bankası Grubu ................................................................................................. 7 1.2.1. Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (IBRD)................................................. 9 1.2.2. Uluslararası Kalkınma Birliği (IDA) ................................................................ 10 1.2.2.1. Genel Olarak IDA ............................................................................... 10 1.2.2.2. IDA’nın 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi ................. 12 1.2.2.2.1. Sağlanan Fonlar .................................................................. 12 1.2.2.2.2. Önemli Finansal Göstergeler ............................................... 12 1.2.2.2.3. Donör Ülkelerin Yaptığı Katkılar ........................................ 13 1.2.2.2.4. Fonların Bölgesel ve Sektörel Dağılımı ............................... 13 1.2.2.2.5. Silinen Borçlar .................................................................... 14 1.2.3. Uluslararası Finansman Kurumu (IFC) ............................................................ 16 1.2.3.1. Genel Olarak IFC ............................................................................... 16 1.2.3.2. IFC’ nin 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi ............... 17 1.2.3.2.1. Sağlanan Fonlar ................................................................. 17 1.2.3.2.2. Önemli Finansal Göstergeler .............................................. 18 1.2.3.2.3. Fonların Bölgesel ve Sektörel Dağılımı .............................. 19 1.2.4. Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı (MIGA) ..................................................... 20 1.2.4.1. Genel Olarak MIGA ............................................................................ 20
    • vi 1.2.4.2. MIGA’nın 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi .............. 21 1.2.4.2.1. Sağlanan Fonlar ................................................................... 21 1.2.4.2.2. Önemli Finansal Göstergeler ................................................ 22 1.2.5. Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıklarının Çözüm Merkezi (ICSID) .................... 23 1.2.5.1. Genel Olarak ICSID ............................................................................ 23 1.2.5.2. Türkiye’de Uluslararası Tahkim .......................................................... 24 1.2.5.3. ICSID’in 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi ................ 25 1.2.5.3.1. Faaliyetler ............................................................................ 25 1.2.5.3.2. Önemli Finansal Göstergeler ................................................ 26 2. BÖLÜM DÜNYA BANKASININ (IBRD) YAPISI İŞLEYİŞİ VE 2007 MALİ YIL PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ2.1. Dünya Bankasının Kuruluş Amacı ve Ana Sözleşmesi .............................................. 272.2. Dünya Bankasının Milenyum Kalkınma Hedefleri..................................................... 282.3. Dünya Bankasına Üyelik ve Üye Ülkelerle Olan İlişkiler .......................................... 302.4. Dünya Bankasına Üye Olan Ülkelerin Sermaye Payları, Oy Güçleri ve Temsilleri..... 312.5. Dünya Bankasının Örgüt Yapısı ve Yönetimi ............................................................ 32 2.5.1. Guvernörler Kurulu ......................................................................................... 32 2.5.2. İcra Direktörleri Kurulu ................................................................................... 34 2.5.3. Dünya Bankası Başkanı ................................................................................... 34 2.5.4. Dünya Bankası’nın Departmanları ................................................................... 35 2.5.4.1. Teknik Departmanlar........................................................................... 35 2.5.4.2. Yönetim ve Hukuk Departmanları ....................................................... 35 2.5.5. Kalkınma Komitesi .......................................................................................... 362.6. Dünya Bankasının Finansman Kaynakları ................................................................. 36 2.6.1. Bankanın Sermayesi ........................................................................................ 37 2.6.2. Banka Tarafından Yapılan Borçlanma ............................................................. 39 2.6.3. Dünya Bankasının Diğer Gelirleri .................................................................... 40 2.6.3.1. Faiz ve Taahhüt Gelirleri ..................................................................... 40 2.6.3.2. Hisse Senedi, Tahvil ve Bono Piyasalarından Elde Edilen Gelirler ...... 41 2.6.3.3. Bankanın Elde Etmiş Olduğu Karlar .................................................... 41
    • vii2.7. Dünya Bankası’nın 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi ....................... 41 2.7.1. Genel Olarak.................................................................................................... 41 2.7.2. Sağlanan Fonlar ve Önemli Finansal Göstergeler ............................................. 42 2.7.3. Bankanın 2007 Mali Yılı Gelirleri.................................................................... 43 2.7.4. 2007 Mali Yılında Sağlanan Fonların Türleri Açısından Dağılımı .................... 44 2.7.5. 2007 Mali Yılında Sağlanan Fonların Bölgesel ve Sektörel Dağılımı ............... 45 2.7.6. 2007 Mali Yılında En Çok Fon Sağlanan Ülkeler ve Ülke Kredi Riskleri ......... 47 3. BÖLÜM DÜNYA BANKASI TARAFINDAN SAĞLANAN KREDİ TÜRLERİ VE DİĞER İMKÂNLAR3.1. Dünya Bankası Tarafından Sağlanan Kredi Türleri .................................................... 503.2. Yatırım (Proje) Kredisi Anlaşmaları ......................................................................... 51 3.2.1. Yatırım Kredisi Anlaşma Türleri...................................................................... 52 3.2.1.1. Özel Yatırım Kredileri (SIL) ................................................................ 53 3.2.1.2. Sektör Yatırım ve Koruma Kredileri (SIM).......................................... 54 3.2.1.3. Program Uyum Kredileri (APL)........................................................... 55 3.2.1.4. Hazırlık Kredileri (LIL) ....................................................................... 56 3.2.1.5. Teknik Yardım Kredileri (TAL) ........................................................... 58 3.2.1.6. Aracı Kurum Kredileri (FIL) ............................................................... 59 3.2.1.7. Acil İyileştirme (Yardım) Kredileri (ERL) ........................................... 603.3. Uyum (Program) Kredisi Anlaşmaları ....................................................................... 61 3.3.1. Uyum Kredisi Anlaşma Türleri ...................................................................... 63 3.3.1.1. Yapısal Uyum Kredileri ( SAL).......................................................... 65 3.3.1.2. Sektör Uyum Kredileri (SECAL) ....................................................... 66 3.3.1.3. Programlı Yapısal Uyum Kredileri (PSAL) ........................................ 67 3.3.1.4. Özel Yapısal Uyum Kredileri (SSAL) ................................................ 68 3.3.1.5. Rehabilitasyon Kredileri (RIL) .......................................................... 69 3.3.1.6. Borç Azaltma Kredileri (DRL)........................................................... 703.4. Karma Kredi Anlaşmaları .......................................................................................... 703.5. Dünya Bankası Kredilerinin Kullanım Koşulları........................................................ 713.6. Dünya Bankası Garantileri......................................................................................... 75
    • viii 3.6.1. Proje Bazlı Kısmi Risk Garantisi ...................................................................... 75 3.6.2. Proje Bazlı Kısmi Kredi Garantisi ..................................................................... 75 3.6.3. Politika Bazlı Garanti........................................................................................ 763.7. Dünya Bankası’nın Sağladığı Diğer İmkânlar ............................................................ 76 3.7.1. Proje Hazırlama İmkânı ................................................................................... 76 3.7.2. Dünya Bankası’nın Yönettiği Fonlardan Açılan Krediler ve Verilen Hibeler .... 77 3.7.3. Analiz ve Danışma Hizmetleri ......................................................................... 77 3.7.4. Kapasite Yaratmak........................................................................................... 783.8. Dünya Bankası’nın Kredi Kullanımı Hususunda Yaptırımları.................................... 79 4. BÖLÜM FİNANSMANI DÜNYA BANKASI’NCA SAĞLANAN PROJELERİN AŞAMALARI (PROJE DÖNGÜSÜ)4.1. Genel Olarak Proje Döngüsü ve WB Proje Döngüsü Kavramının Gelişimi ................ 804.2. Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Aşamaları .................................. 82 4.2.1. Ülke Destek Stratejisi (CAS) ............................................................................ 83 4.2.2. Projenin Tespiti ............................................................................................... 85 4.2.3. Projenin Hazırlanması...................................................................................... 86 4.2.4. Projenin Değerlendirilmesi .............................................................................. 87 4.2.5. Müzakereler ve İkrazın Onaylanması ............................................................... 88 4.2.5.1. Müzakereler ........................................................................................ 88 4.2.5.2. İkrazın Onaylanması ........................................................................... 89 4.2.6. Projenin Uygulanması ve Uygulama Sırasında Denetim................................... 90 4.2.7. Projenin Uygulanması ve Tamamlanması ........................................................ 91 4.2.8. Proje Sonuçlarının Değerlendirilmesi............................................................... 924.3. Finansmanı WB’ca Sağlanan Projelerin Mevcut Statüleri Bakımından Durumları ..... 934.4. Projelerin Aşamalarında Tarafların Sorumlulukları.................................................... 94
    • ix 5. BÖLÜM FİNANSMANI DÜNYA BANKASINCA SAĞLANAN PROJELERİN MALİ KOŞULLARININ ANALİZİ5.1. Ortak Finansman (Co-Financing) .............................................................................. 975.2. Dünya Bankası (IBRD) Kredilerinin Temel Koşulları............................................... 985.3. Dünya Bankası (IBRD) Kredi Sistemleri ................................................................... 98 5.3.1. Sabit-Ek Faizli Kredi (FSL) ............................................................................. 99 5.3.2. Değişken-Ek Faizli Kredi (VSL) ...................................................................... 995.4. FSL ve VSL Kredilerinin Karşılaştırılması .............................................................. 100 5.4.1. FSL ve VSL Kredilerin Benzerlikleri ............................................................. 100 5.4.2. FSL ve VSL Kredilerinin Farklılıkları............................................................ 102 5.4.2.1. Genel Farklılıklar .............................................................................. 102 5.4.2.2. Geri Ödeme Koşulları ....................................................................... 103 5.4.2.2.1. FSL Kredilerinin Geri Ödeme Koşulları ............................. 104 5.4.2.2.1.1. Taahhüt Bağlantılı Geri Ödeme Çizelgesi ......... 104 5.4.2.2.1.2. Kullanım (Disbursement) Bağlantılı Geri Ödeme Çizelgesi............................................... 105 5.4.2.2.2. VSL Kredilerinin Geri Ödeme Koşulları ............................ 1065.5. Dünya Bankası Ülke Kategorileri ve Geri Ödeme Koşulları .................................... 1075.6. Dünya Bankası Tarafından Türkiye’ye Sağlanan Kaynakların Mali Koşullarına İlişkin Tespit ve Öneriler………………………………………………………. ....... 1085.7. Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerde Danışmanlık Ücretleri ............. 1115.8. Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Fayda-Maliyet Analizine İlişkin Tespit ve Öneriler .................................................................................................... 113 6. BÖLÜM FİNANSMANI DÜNYA BANKASINCA SAĞLANAN ÖRNEK BİR PROJENİN (MEER PROJESİ) AŞAMALARININ VE MALİ KOŞULLARININ ANALİZİ6.1. Genel Olarak MEER Projesi ve Analizi ................................................................... 116 6.1.1. Proje Hakkında Genel Bilgiler ....................................................................... 116 6.1.2. Metodoloji ..................................................................................................... 1176.2. MEER Projesinin Proje Döngüsü Çerçevesinde Analizi ve İlgili Dokümanlar ......... 118
    • x 6.2.1. MEER Projesinin Tespiti ............................................................................... 118 6.2.2. MEER Projesinin Hazırlanması ..................................................................... 119 6.2.3. MEER Projesinin Değerlendirilmesi .............................................................. 120 6.2.4. MEER Projesine İlişkin Müzakereler ve İkrazın Onaylanması ....................... 121 6.2.4.1. MEER Projesine İlişkin İkraz Anlaşması ........................................... 121 6.2.4.2. MEER Projesine İlişkin Kullanım Mektubu ...................................... 122 6.2.4.3. Milletlerarası Anlaşmanın Onaylanmasına İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı ................................................................................................ 122 6.2.5. Projenin Uygulanması ve Uygulama Sırasında Denetim................................. 123 6.2.6. MEER Projesinin Uygulanması ve Tamamlanması ........................................ 124 6.2.7. MEER Projesinin Sonuçlarının Değerlendirilmesi.......................................... 1266.3. MEER Projesinin Mali Koşullarının Analizi ............................................................ 126 6.3.1. Sağlanan Finansmanın Türü ........................................................................... 127 6.3.2. Kredi Sistemi ve Faiz ..................................................................................... 127 6.3.3. Kredinin Diğer Masrafları .............................................................................. 128 6.3.4. Projede Kullanılan Fonların Sektörel Dağılımı ............................................... 128 6.3.5. Projenin Maliyeti ve Finansmanın Planlanması .............................................. 129 6.3.6. Projenin Maliyeti ve Finansman Sonuçları ..................................................... 130 7. BÖLÜM DÜNYA BANKASI - TÜRKİYE İLİŞKİLERİ DÜNYA BANKASI KREDİLERİNİN TÜRK EKONOMİSİ ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ7.1. Genel Olarak Türkiye Dünya Bankası İlişkileri ....................................................... 1337.2. Dünya Bankası İlişkilerinde Hazine Müsteşarlığının Fonksiyonu............................. 1347.3. Türkiye’nin Aktif Kredi Portföyü ve Sektörel Dağılımı ........................................... 1367.4. Dünya Bankası Kaynaklı Kredilerin Kullanım ve Geri Ödemeleri ........................... 1387.5. Dünya Bankası Kredilerinin Borç Servisi ................................................................ 1387.6. Ülke Destek Stratejileri (CAS) Programları ............................................................ 139 7.6.1. Genel Olarak Türkiye’nin CAS Programları .................................................. 139 7.6.2. Önceki CAS Programları ............................................................................... 140 7.6.2.1. FY 2000-2003 CAS Programı ........................................................... 140 7.6.2.2. FY 2004-2007 CAS Programı ........................................................... 140
    • xi 7.6.3. Önceki CAS Programlarının Sonuçlarının Değerlendirilmesi ......................... 142 7.6.3.1. 1993-2004 Dönemi Sonuçlarının Değerlendirilmesi .......................... 142 7.6.3.2. 2004-2007 CAS Programı Sonuçlarının Değerlendirilmesi ................ 1457.7. Ülke İşbirliği Stratejisi (CPS) .................................................................................. 150 7.7.1. Genel Olarak Ülke İşbirliği Stratejisi ............................................................. 150 7.7.2. Yürürlükteki Ülke İşbirliği Stratejisine İlişkin Anlaşmalar ve Temel Alanlar . 150 7.7.2.1. Anlaşmalar ........................................................................................ 150 7.7.2.2. Temel Alanlar ................................................................................... 152 7.7.2.2.1. Rekabetin ve İstihdam Olanaklarının Arttırılması............... 152 7.7.2.2.2. Adil İnsani ve Sosyal Kalkınma ......................................... 152 7.7.2.2.3. Kaliteli Kamu Hizmetlerinin Verimli Sunumu ................... 152 7.7.3. Yürürlükteki Ülke İşbirliği Stratejisi Raporu ve Ekleri ................................... 153 7.7.4. Yürürlükteki CPS’de Vurgulanan Noktalar ve Önerilerimiz ........................... 153 7.7.5. Türkiye’de WB’nın Diğer Uluslararası Kuruluşlar ve Ülkelerle İşbirliği ........ 156SONUÇ VE DEĞERLENDİRME ............................................................................... 159KAYNAKÇA ................................................................................................................ 164EKLER ......................................................................................................................... 176ÖZGEÇMİŞ ................................................................................................................. 185
    • xii KISALTMALAR LİSTESİAB Avrupa BirliğiABD Amerika Birleşik Devletleriage Adı Geçen EserAPL Program Uyum Kredileri -Adaptable Program LoanARIP Tarım Reformu Uygulama Projesi- Agricultural Reform Implementation ProjectBDDK Bankacılık Düzenleme ve Denetleme KurumuBM-UN Birleşmiş Milletler- United NationCAS Ülke Destek Stratejisi -Country Assistance StrategyCPS Ülke İşbirliği Stratejisi-Country Partnership StrategyDBG-WBG Dünya Bankası Grubu-World Bank GroupDEİ Hazine Müsteşarlığı Dış Ekonomik İlişkiler Genel MüdürlüğüDİBS Devlet İç Borçlanma SenediDPL Kalkınma Politika Kredileri- Development Policy LendingDPT Devlet Planlama TeşkilatıDRL Borç Azaltma Kredileri-Debt Reduction LoanDTM Dış Ticaret MüsteşarlığıEA Çevre Değerlendirme Raporu-Environmental Assessment ReportECA Avrupa ve Orta Asya Bölgesi-Europe and Central Asia RegionERL Acil İyileştirme (Yardım) Kredileri-Emergency Recovery LoanEUR Avrupa Para BirimiFAO Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü- Food and Agriculture Organization of the United NationsFDI Doğrudan Yabancı Sermaye-Foreign Direct InvestmentFIL Aracı Kurum Kredileri-Financial Intermediary LoanFSL Sabit-Ek Faizli Kredi-Fixed-Spread LoanFSCL Sabit Faiz Tabanlı Tek Para Cinsi Kredisi- Fixed-Rate Single Currency LoanFY Mali Yıl-Financial YearGEF Küresel Çevre Kolaylığı- Global Environment Facility
    • xiiiGNI Brüt Milli Gelir- Gross National IncomeGSMH Gayri Safi Milli HasılaGSYİH Gayri Safi Yurt İçi HasılaHKK Hazine Müsteşarlığı Hazine Kontrolörleri KuruluHM Hazine MüsteşarlığıIBRD Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası- International Bank for Reconstruction and DevelopmentICB Uluslararası Rekabete Açık İhale- International Competitive BiddingICR Uygulama Tamamlama Raporu-Implementation Completion ReportsICSID Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıklarının Çözüm Merkezi- International Centre for Settlement of Investment DisputesIDA Uluslararası Kalkınma Birliği-International Development AssociationIEG Dünya Bankası Bağımsız Değerlendirme Grubu- The World Bank Independent Evaluation GroupIFC Uluslararası Finansman Kurumu-International Finance CorporationIMF Uluslararası Para Fonu-International Monetary FundIPA Katılım Öncesi Mali Yardım-Instrument For Pre-AccessionISDS Birleştirilmiş Önlemler Veri Sayfası- Integrated Safeguards Data SheetJPY Japon Yenik.b.GSMH Kişi Başına Gayri Safi Milli HasılaKOBİ Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerLA İkraz Anlaşması-Loan AgreementLIBOR Londra Bankalararası Faiz Oranı- London Interbank Offered RateLIL Hazırlık Kredileri-Learning and Innovation LoanLRP Eşit Anapara Geri Ödemesi-Level Repayment of PrincipalMDA Temel Türevler Anlaşması-Master Derivatives AgreementMEDA Avrupa-Akdeniz Ortaklığı- Mediterranean Economic Development AreaMEER Marmara Depremi Acil Yeniden Yapılandırma Projesi- Marmara Earthquake Emergency Reconstruction ProjectMIGA Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı- Multilateral Investment Guarantee AgencyN/A Mevcut Değil, Uygulanabilir Değil- Not Available, Not Applicable
    • xivOECD Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü- Organization For Economic Cooperation And DevelopmentOED Uygulamaları Değerlendirme Departmanı- Operations Evaluation DepartmentOPEC Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü – Organization of the Petroleum Exporting CountriesPAD Proje Değerlendirme Dokümanı-Project Appraisal DocumentPCN Proje Konsept Notu-Project Concept NotePCM Proje Döngüsü Yönetimi- Project Cycle ManagementPGD Program Dokümanı-Program DocumentPID Proje Bilgi Dokümanı-Project Information DocumentPRS Yoksulluk Azaltma Stratejisi-Poverty Reduction StrategyPSAL Programlı Yapısal Uyum Kredileri- Programmatic Structural Adjustment LoanQAG Kalite Güvence Grubu -Quality Assurance GroupRIL Rehabilitasyon Kredileri-Rehabilitation LoanSA Özel Hesap-Special AccountSAL Yapısal Uyum Kredileri-Structural Adjustment LoanSECAL Sektör Uyum Kredileri-Sector Adjustment LoanSIL Özel Yatırım Kredileri-Specific Investment LoanSIM Sektör Yatırım ve Koruma Kredileri- Sector Investment and Maintenance LoanSOE Harcama Bildirimleri-Statements of ExpendituresSOPE Aktif Projeler-Status Of Projects In ExecutionSSAL Özel Yapısal Uyum-Special Structural Adjustment LoanSTÖ Sivil Toplum ÖrgütleriTAL Teknik Yardım Kredileri-Technical Assistance LoanTCMB Türkiye Cumhuriyet Merkez BankasıTÜİK Türkiye İstatistik KurumuUNESCO Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu- United Nations Educational, Scientific and Cultural OrganizationUNDP Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı- United Nations Development Programme
    • xvUNHCR Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği- United Nations High Commissioner for RefugeesUNICEF Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu – United Nations Childrens FundUSD Amerika Birleşik Devletleri DolarıVSL Değişken-Ek Faizli Kredi-Variable-Spread LoanWB Dünya Bankası-World BankWBI Dünya Bankası Enstitüsü-World Bank InstituteWHO Dünya Sağlık Örgütü-World Health Organization
    • xvi TABLOLAR LİSTESİTablo 1: Dünya Bankası Grubu Şemsiyesi Altındaki Kuruluşların Amacı........................... 9Tablo 2: 2007 Yılında IDA’ dan En Çok Kaynak Sağlayan 10 Borçlu Ülke...................... 12Tablo 3: IDA 2003-2007 Önemli Finansal Göstergeler ..................................................... 12Tablo 4: IDA’ ya Donör Ülkelerce Yapılan Katkılar ........................................................ 13Tablo 5: Ülke Bazında 2007 Mali Yılı Boyunca Silinen IDA Kredi Bakiyeleri ................. 15Tablo 6: IFC 2003-2007 Önemli Finansal Göstergeler ..................................................... 18Tablo 7: MIGA 2003-2007 Önemli Finansal Göstergeler ................................................. 22Tablo 8: T.C Hükümeti Aleyhine ICSID Bünyesinde Görülen Davalar............................. 26Tablo 9: Türk Şirketlerinin ICSID Bünyesinde Görülen Davaları ..................................... 26Tablo 10: Milenyum Kalkınma Programı Hedefleri ve Performans Ölçütleri .................... 29Tablo 11: Dünya Bankasında En Yüksek Sermaye Payına Sahip 11 Ülke, Türkiye’nin Sermaye Payları ve Oy Güçleri ......................................................................... 37Tablo 12: IBRD Önemli Finansal Göstergeler .................................................................. 42Tablo 13: IBRD Tarafından 2007 Mali Yılda Sağlanan Fonların Türleri Açısından Dağılımı ........................................................................................................... 45Tablo 14: Dünya Bankasınca 2007 Mali Yılında En Çok Fon Sağlanan Ülkeler ............... 48Tablo 15: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Özel Yatırım Kredileri (SIL) ............. 54Tablo 16: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Sektör Yatırım ve Koruma Kredileri (SIM)............................................................................................................... 55Tablo 17: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Program Uyum Kredileri (APL) ........ 56Tablo 18: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Teknik Yardım Kredileri (TAL) ........ 59Tablo 19: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Aracı Kurum Kredileri (FIL) ............. 60Tablo 20: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Acil İyileştirme Kredileri (ERL) ........ 61Tablo 21: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Kalkınma Politika Kredileri (DPL) .... 64Tablo 22: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Yapısal Uyum Kredileri (SAL) .......... 66Tablo 23: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Programlı Yapısal Uyum Kredileri (PSAL) ............................................................................................................ 68Tablo 24: Ülke Destek Stratejisinde (CAS) Bulunması Gereken Özellikler ...................... 84Tablo 25: Proje Döngüsünde Tarafların Sorumlulukları.................................................... 95Tablo 26: IBRD Kredi Masrafları ve Ertelemeler ........................................................... 101Tablo 27: IBRD Kredilerine İlişkin Ek Faiz (Spread) Oranları ....................................... 102Tablo 28: FSL Kredilerinde Taahhüt Bağlantılı Geri Ödemelerde Vade Limitleri ........... 104
    • xviiTablo 29: FSL Kredilerinde Kullanım Bağlantılı Geri Ödemelerde Vade Limitleri ......... 106Tablo 30: VSL Kredileri İçin Standart Ülke Koşulları .................................................... 106Tablo 31: IBRD Geri Ödeme Koşulları .......................................................................... 107Tablo 32: MEER Projesinin Ana Bileşenleri .................................................................. 119Tablo 33: Dünya Bankası Kaynaklarının Tahmini Kullanımı.......................................... 129Tablo 34: MEER Projesinin Tarihsel Gelişimi................................................................ 129Tablo 35: MEER Projesinin Finansman Planlanması ve Sonuçları.................................. 130Tablo 36: MEER Projesine İlişkin Olarak Alınan Kredinin Anapara Geri Ödeme Tablosu ........................................................................................................... 132Tablo 37: WB Grubu Kuruluşları ve Türkiye’nin Bu Kuruluşlara Sermaye Katkısı ....... 134Tablo 38: WB Kaynaklı Kredilerin Kullanım Geri Ödeme ve Yükümlülükleri ............... 138Tablo 39: Tahmini Borç Servisi Ödemeleri Özeti ........................................................... 139Tablo 40: II. CAS Temel Kalkınma Temaları ve Hedefler .............................................. 141Tablo 41: Genel Sonuçların Değerlendirilmesi ............................................................... 144Tablo 42: CAS Kalkınma Teması Sonuçlarının Türkiye’nin Stratejik Amaçları Çerçevesinde Değerlendirilmesi. ..................................................................... 146Tablo 43: Özel Sektör Dış Borç Stoku............................................................................ 148Tablo 44: Finansmanı IBRD ve IDA Tarafından Sağlanan Projelerin Kullanım ve Geri Ödeme Bilgileri .............................................................................................. 154Tablo 45: Uluslararası Kuruluşlarla İşbirliği ................................................................... 157
    • xviii GRAFİKLER LİSTESİGrafik 1: Dünya Bankası Grubu Kuruluşları....................................................................... 8Grafik 2: IDA Fonlarının Bölgesel Dağılımı..................................................................... 14Grafik 3: IDA Fonların Sektörel Dağılımı ........................................................................ 14Grafik 4: IFC Fonların Ürün Bazında Dağılımı ................................................................ 18Grafik 5: IFC Tarafından Sağlanan Fonların Bölgesel Dağılımı........................................ 19Grafik 6: IFC Tarafından Sağlanan Fonların Sektörel Dağılımı ........................................ 19Grafik 7: IBRD’ nin Borçlanma ve Yatırımları ................................................................. 39Grafik 8: Dünya Bankasının 2007 Mali Yılı Sonu İtibariyle Özkaynak/Kredi Oranları ..... 40Grafik 9: IBRD’ nin Taahhüt Bazında Kredi Dağılımı ...................................................... 44Grafik 10: 2007 Mali Yılında IBRD tarafından Sağlanan Fonların Bölgesel Dağılımı ...... 46Grafik 11: 2007 Mali Yılında IBRD Tarafından Sağlanan Fonların Sektörel Dağılımı ...... 46Grafik 12: 2007 Mali Yılı Sonu İtibariyle Kredi Riski En Yüksek Olan 8 Ülke ................ 48Grafik 13: Garantili Yatırım Projelerinde Taraflar ve Aralarındaki Anlaşmalar ................ 72Grafik 14: Dünya Bankası Proje Döngüsü Yönetimi......................................................... 81Grafik 15: Dünya Bankası Proje Döngüsü ........................................................................ 82Grafik 16: Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Mevcut Statüleri Bakımından Durumları ................................................................................... 93Grafik 17: Proje Döngüsünde Sorumluluklar. ................................................................... 95Grafik 18: MEER Projesinde Kullanılan Fonların Sektörel Dağılımı .............................. 129Grafik 19: Aktif Projelerin Sektörel Dağılım .................................................................. 137
    • xix EKLER LİSTESİEk 1: Dünya Bankası Ana Sözleşmesinin Madde, Kısım ve Çizelge Başlıkları ............... 176Ek 2: Dünya Bankası Ülke Kategorileri Tablosu ............................................................ 179Ek 3: MEER Projesine İlişkin İkraz Anlaşmasının Özeti ................................................ 180Ek 4: Türkiye’de Aktif Yatırım Projeleri ........................................................................ 183Ek 5: WB’nın Türkiye’deki Hedeflerinin Gerekçeleri ve Hedeflerle İlgili İlerlemeler..... 184
    • 1 GİRİŞ Bretton Woods Sisteminin önemli bir parçası olarak 1944 yılında kurulan DünyaBankası, IMF ile birlikte uluslararası parasal sistemde öncü bir rol üstlenmiştir. IMFküresel ekonomik istikrarın sağlanması ve sürdürebilirliği üzerinde yoğunlaşırken,Banka kuruluşundan bu yana kalkınmakta olan ülkelerin ekonomik ve sosyalgelişmelerini sağlayabilmek için önemli proje ve hükümet programlarını desteklemiş veuluslararası para yönetiminin bir parçası olarak dünyadaki kalkınma yardımıkaynaklarının en önemli aktörlerinden birisi olarak önemli misyonlar üstlenmiştir.Bankanın misyonu zaman içinde değişen dünya konjonktürüne paralel olarak dönüşümsergilemiş ve günümüzde Bankanın misyonu “yoksulluktan arınmış bir dünyaoluşturmak” olarak hedeflenmiştir. Dünya Bankası Grubu ile daha dar kapsamlı Dünya Bankası terimini birbiriylekarıştırmamak gerekir. Dünya Bankası Grubu, her biri nihai karar almaya yetkili üyeülkelerinin sahibi oldukları, birbiriyle yakın ilişki içerisinde koordineli bir şekildefaaliyet gösteren ancak farklı misyonlar üstlenmiş olan beş kuruluştan oluşmaktadır. Bukuruluşlar: Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (IBRD), Uluslararası KalkınmaBirliği (IDA), Uluslararası Finans Kurumu (IFC), Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı(MIGA) ve Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıkları Çözüm Merkezi (ICSID) dir. "Dünya Bankası" terimi ise bu beş kuruluştan sadece IBRD ile IDAyı ifadeetmekte olup çoğu zaman sadece IBRD için kullanılmaktadır. Diğer dört kuruma üyeolabilmek için öncelikle IBRD’ye üye olmak zorunluluğu bulunmaktadır. Türkiye’ninkullandığı kredinin çok büyük bölümü IBRD kaynaklı olduğundan, aksi ifadeedilmedikçe, Banka ya da Dünya Bankası deyimi IBRD’yi ifade edecek ve çalışmadadaha çok IBRD-Türkiye ilişkileri üzerinde durulacaktır. Türkiye, Dünya Bankasına 1947 yılında üye olmuş ve ilişkiler güçlendirilerekgünümüze kadar gelmiştir. Özellikle 24 Ocak 1980’de açıklanan Türk Ekonomisi’niliberalleştirme programı çerçevesinde mal, döviz, sermaye ve emek piyasalarındaserbestleşme yönünde çeşitli uygulamalara gidilmiştir. Bu tarihten sonra Türkiye-Dünya
    • 2Bankası ilişkiler daha güçlü hale gelmeye başlamış ve Türkiye’nin Dünya Bankasındakikredi portföyü artarak devam etmiştir. 1999 yılında gerçekleşen Marmara depreminden sonra, Türkiye’nin DünyaBankasından sağlamış olduğu kredilerde önemli artışlar gerçekleşmiştir. Sağlananfonlar daha çok makroekonomik istikrarın, büyümenin ve verimlilik artışınınsağlanması ile piyasalarda rekabet ortamının oluşturulması üzerinde yoğunlaşmıştır.Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne katılım sürecinde Banka yardımları devam etmiş veekonomik istikrarın sağlanması konusunda IMF ile koordineli çalışmalar hızkazanmıştır. 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle Türkiye’de finansmanı Dünya Bankasınca sağlananproje sayısı (aktif, kapanan, düşen ve taslak halinde) 194’tür. Bu projelerin 167’si(%86’sı) yatırım kredisi ile finanse edilirken kalan 27’si (%14’ü) ise uyum kredileri ilefinanse edilmiştir. Yürürlükteki (aktif) proje sayısı 25 olup bunların 20 adedi yatırım(proje) kredisi ile finanse edilirken kalan 5’i temel olarak bütçe finansmanı amaçlıyapısal uyum programlarıdır. Dünya Bankası Türkiyeye sosyal güvenlik, kamusektörü yönetimi, kamu sağlığı, su tedariki ve kanalizasyon, çevre, tarım, inşaat, hukukreformu, enerji sektörü reformu konularında destek sağlamaktadır. Türkiye sağladığıkredi dışında, Dünya bankasının pozitif dışsallığından da faydalanmaktadır. BankaTürkiye’de kısmen ya da tamamen finanse ettiği proje ya da programlarla tecrübe vebilgilerini aktarmakta ve önerileriyle Türk ekonomisinin gelişimine katkılarsağlamaktadır (World Bank [WB] Projects & Operations, 2008). Bu çalışmada gerek dünyada gerekse Türkiye’de önemli proje ve hükümetprogramlarını destekleyen, dünyadaki kalkınma yardımı kaynaklarının enbüyüklerinden birisi olan ve uluslararası para yönetiminin bir parçası olarak 1944yılında kurulan Dünya Bankası Grubu’nu oluşturan kurumların yapısı, işleyişleri, 2007mali yılı performansları, Dünya Bankası’nca sağlanan kredi türleri ve diğer imkânlarınne olduğu ve finansmanı Dünya Bankasınca karşılanan projelerin safhaları üzerindedurulacaktır. Daha sonra ise finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan projelerin malianalizine yer verilecektir. Son olarak, Bankanın Türkiye’de kısmen ya da tamamenfinanse ettiği proje ya da program kredilerinin finansal ve ekonomik koşullarıincelenerek, Türkiye-Dünya Bankası ilişkilerinden bahisle söz konusu kredilerin Türk
    • 3ekonomisi üzerindeki etkileri değerlendirilecek, konuya ilişkin tespit, eleştiri veönerilere yer verilecektir. Yukarıda kısaca bahsedilen amaçlara bağlı olarak hazırlanan tez çalışmamız,temel olarak altı bölüme ayrılmıştır. I. Bölümde Dünya Bankası Grubu’nu oluşturankuruluşlar tanıtılmaya çalışılacaktır. Bu kapsamda; Dünya Bankası Grubu’nuntarihçesine yer verilerek, Dünya Bankası Grubu’nu oluşturan İmar ve KalkınmaBankası (IBRD), Uluslararası Kalkınma Birliği (IDA), Uluslararası Finans Kurumu(IFC), Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı (MIGA), Uluslararası YatırımAnlaşmazlıkları Çözüm Merkezi (ICSID)’nin genel olarak amaçları, sağladıkları fonlarve faaliyetleri üzerinde durularak IBRD dışındaki kuruluşların 2007 mali yılıperformans değerlendirmelerine yer verilecektir. Çalışmamızın II. Bölümünde grubun en önemli kurumu olan, Türkiye’ninkullandığı kredinin çok büyük bölümünü de sağlayan, IBRD’nin kuruluşu, yapısı,işleyişi, hedefleri, üye ülkelerle ilişkileri, finansman kaynakları ve 2007 mali yılperformansı (borçlanması, gelirleri, sağlanan fonların türleri-bölgesel ve sektörel açıdandağılımları vb.) hakkında geniş bir değerlendirilme yapılacaktır. Çalışmamızın III. Bölümünde, Dünya Bankası tarafından sağlanan kredi türlerive diğer imkânlar üzerinde durulacaktır. Bu kapsamda sağlanan üç kredi türü olan“Yatırım (Proje) Kredisi”, “Uyum (Program) Kredisi” ve “Karma Kredi” anlaşmatürleri üzerinde ayrıntılı bir değerlendirme yapılacaktır. Türkiye’de Dünya Bankasıncasağlanan kredi türlerinden örnekler verilerek sağlanan garantiler ve diğer imkânlardanbahsedilecektir. Son olarak da Dünya Bankasının kredi verdiği ülkeler üzerindeki rolüve kredi kullanımı hususunda yaptırımları üzerinde durulacaktır. Tez çalışmamızın IV. Bölümünde, kuruluşundan günümüze gerek ekonomik vemali politikaların uygulanmasında gerekse yatırım projelerine teknik ve finansal desteksağlanmasında etkili olan Dünya Bankası’nın proje finansmanına bakışı, Dünya Bankasıprojelerinin gelişimi ve finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan projelerin aşamaları(proje döngüsü) üzerinde durulacaktır. Bu kapsamda; Ülke Destek Stratejisi (CAS) veprojenin tespiti ile başlayıp, proje sonuçlarının değerlendirilmesi ile sona eren projedöngüsünün tüm aşamaları analiz edilecektir.
    • 4 Türkiye’de finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan projelerin büyük bölümüIBRD kredileri ile finanse edilmesi sebebiyle, Tez çalışmamızın V. Bölümünde DünyaBankası (IBRD) kredi sistemleri (FSL Sabit Ek-Faizli Kredi ve VSL Değişken Ek-FaizliKredi), kredilerin temel koşulları, ülke kategorilerine göre kredi uygunlukları ve geriödeme koşulları incelenecektir. Bu kapsamda, kredinin türleri, vadesi, para cinsi, geriödeme ve geri ödememe süresi (grace period) ve kredi faizi analiz edilecektir. Ayrıca,maliyet hesaplamasında çoğu zaman dikkate alınmayan, ancak kredinin net maliyetininhesaplanmasında önemli bir yer tutan diğer maliyetleri (ön ödeme ücreti, taahhüt ücreti)üzerinde durularak Dünya Bankası tarafından Türkiye’ye sağlanan kaynakların malikoşullarına ilişkin tespit ve önerilere yer verilecektir. Son olarak finansmanı DünyaBankasınca sağlanan projelerdeki danışmanlık ücretleri ve bu projelerin fayda-maliyetanalizine ilişkin tespit, değerlendirme, eleştiri ve önerilere yer verilecektir. Tez çalışmamızın VI. Bölümünde ise Türkiye için en önemli projelerden birisiolan “Marmara Depremi Acil Yeniden Yapılandırma (MEER) Projesi”nin genel olaraktanıtılmasından sonra, gerek Çalışmamızın IV. Bölümünde yer alan proje döngüsüçerçevesinde aşamalarının gerekse Çalışmamızın V. Bölümünde yer alan hususlardâhilinde mali koşullarının analizi yapılacaktır. Çalışmamızın son bölümü olan VII. Bölümde ise, Bankanın Türkiye’de kısmenya da tamamen finanse ettiği proje ya da program kredileri ve Türkiye-Dünya Bankasıilişkilerinden bahsedilecektir. Bankanın Türkiye’ye sağladığı kredi dışında sağlamışolduğu pozitif dışsallıklardan da bahisle, söz konusu kredilerin Türk ekonomisiüzerindeki etkileri değerlendirilecektir. Dünya Bankası fonlarının Türkiye’demakroekonomik istikrar, büyüme, verimlilik artışı ve piyasalarda rekabet ortamınınsağlanması üzerindeki etkileri analiz edilecektir. Türkiye ile Dünya Bankası arasındakiÜlke Destek Stratejileri (CAS) ve Ülke İşbirliği Stratejisinden (CPS) bahisle bustratejiler ayrıntılı bir şekilde değerlendirilerek konuya ilişkin tespit, eleştiri ve önerilereyer verilecektir. Ayrıca Türkiye’de Dünya Bankası’nın diğer uluslararası kuruluşlar veülkelerle işbirliği konusu analiz edilmeye çalışılacaktır. Çalışmamızın “SONUÇ VE DEĞERLENDİRME” kısmında ise tezimizinönceki bölümlerinde yer alan konularla ilgili genel bir değerlendirme yapılacaktır.
    • 5 1. BÖLÜM DÜNYA BANKASI GRUBU ve FAALİYETLERİ1.1. Dünya Bankasının Tarihçesi Dünya Bankası, IMF ile birlikte 1946 yılından 1973 yılına kadar uluslararasıparasal sistemde geçerli olan “Bretton Woods Sistemi”nin önemli bir parçası olarakkurulmuştur. IMF ile birlikte kurulan Dünya Bankası Temmuz 1944’de yapılanBirleşmiş Milletler Para Konferansı’nın ardından 25 Haziran 1946 tarihindefaaliyetlerine başlamıştır. Konferansta başta Avrupa ülkeleri olmak üzere, II. Dünya Savaşı’ndan zarargören ülkelerin yeniden imarı üzerinde odaklanılarak, çok taraflı serbest ticaretolanaklarının açılması, tek taraflı dış alım sınırlandırmalarına veya devalüasyonlaraengel olunarak ekonomik işbirliğin sağlanması konularında mutabakat sağlanmıştır.IMF uluslararası parasal işbirliğinin ve ticaretin dengeli bir şekilde gelişmesineyardımcı olmak; ödemeler dengesi sıkıntısı çeken üye ülkelere kotaları oranında maddidestekte bulunarak ödemeler dengesi sorunlarına çözüm bulmak ve bunların bir sonucuolarak da küresel ekonomik istikrarın sağlanması konularında bir misyon üstlenmiştir.Dünya Bankası ise misyonunu; savaştan tahrip olmuş Batı Avrupa ülkelerinin yenideninşası ve bu ülkelerin savaş ekonomisinden sorunsuz bir biçimde çıkışınıkolaylaştırmak, azgelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasına yardımcı olmakolarak belirlemiştir (Korkmaz, 2003:10,24). Banka, özellikle II. Dünya Savaşının global ekonomide yarattığı tahribatlarıngiderilmesi amacıyla, IMF ile birlikte, ABD New Hampshire eyaletinin BrettonWoods şehrinde yapılan konferansta oluşturulmuş ve her iki kuruluş 1946 yılındaABD’nin başkenti Washington DC’ de fiilen çalışmaya başlamıştır. Dünya Bankası veIMF’ in kuruluş aşamasında konferansa katılan 44 ülkenin imzası vardır ve bu ülkeleraynı zamanda bankanın kurucu üyeleri olarak anılmaktadır (Rasgelener, 1990:3). Kuruluşunda II. Dünya Savaşı’nın neden olduğu yıkıntıyı gidermek amacını
    • 6güden Dünya Bankası 250 milyon ABD doları tutarındaki ilk krediyi Fransanın imarıiçin 1947 yılında vermiştir. Daha sonra da Hollanda, Danimarka ve Lüksemburg’a krediaçmıştır. Savaştan olumsuz etkilenen Avrupa ekonomisinin yeniden ayakları üzerindedurmasını sağlayacak yapılanmaya öncelik tanıyan Banka, ilgili ekonomiler için gerekliolan ithalatın finansmanını sağlamak doğrultusunda kredi açmıştır. Banka ana sözleşmesinin III. Maddesinin 5’inci bendinde “istisnai durumlardışında Banka kredilerinin ve Banka garantisinden yararlanan kredilerin imar (yenideninşa) ve kalkınma amaçlı olduğu” ifade edilmesine rağmen yukarıda belirtilen ülkelereithalatın finansmanı amacıyla verilen krediler dolaylı olarak ekonomilerinin yenideninşası ile ilgili olduğu için “istisnai durumlar” olarak değerlendirilmelidir (Korkmaz,2003:29). Savaş sonrası Avrupa’sının imarının ABD’nin sağladığı Marshall yardımı ilesağlanması sonucunda, bankanın amacında değişmeler olmuş ve Banka, gelişmekte olanülkelerin yatırım kredisi ihtiyaçlarını karşılama amacını güden bir yatırım ve kalkınmabankası haline gelmiştir (Eğilmez, 1996:64). Dünya Bankasının kuruluş ve işleyişine ilişkin düzenlemeler bankanın anasözleşmesinde (Articles of Agreement) yer almaktadır. Müteakip bölümlerde ayrıntılıolarak inceleyeceğimiz ana sözleşme zaman içerisinde çeşitli değişikliklere uğramıştır. Gelişmekte olan ekonomileri etkileyen krizler, acil durumlar ve savaş sonrasırehabilitasyon ihtiyaçları Bankanın faaliyetleri arasında önemli bir yer oluşturmuştur.Başlangıç misyonu zaman içinde değişen dünya konjonktürüne paralel olarak dönüşümsergilemiş ve günümüzde Bankanın misyonu “yoksulluktan arınmış bir dünyaoluşturmak” olarak hedeflenmiştir (WB About Us, 2008). Dünya Bankasının kuruluş, işleyiş ve misyonuyla ilgili çeşitli eleştiriler sözkonusudur. Bu eleştirilerden Perkins’e ait olanı oldukça dikkat çekicidir. Perkins;Dünya Bankasının II. Dünya savaşında yıkıma uğrayan ülkelerin toparlanmasına yardımetmek amacıyla kurulduğunu, ancak misyonunun bir süre sonra kapitalist sistemin ozamanki Sovyetler Birliği’ne üstünlüğünü kanıtlamaya dönüştüğünü belirtmektedir.Ayrıca, kapitalizmin ana unsurları olan çok uluslu şirketlerle sıcak ilişkiler
    • 7kurulduğunu, bu kurum ve şirketlerin iş birliği ile yoksul ülkelere aslında ihtiyaçlarıolmayan ve bu ülkelere fayda getirmeyen yatırımlar yapıldığını ifade etmektedir.Ayrıca, Perkins Dünya Bankasındaki sermaye ve buna bağlı oy dağılımına işaret ederek,Dünya Bankası’nın tıpkı Bretton Woods Sistemi’nin diğer kurumu olan IMF gibi,gerçekte “dünyanın bankası” ya da kurumu değil ABD’nin bankası-kurumu olduğunuve bunun sonucu olarak ABD’nin çıkarlarına hizmet ettiğini savunmaktadır (Perkins,2007, 3-5). Yukarıda belirtilen politikaların bir sonucu olarak, günümüzde Dünya Bankasıkaynaklarının yoksul ülkelere aktarılarak bu ülkelerin borçlandırıldığı, ancak gerçektehem aktarılan kaynakların hem de borçlandırılan ülke doğal kaynaklarının (özelliklepetrol), Dünya Bankası ve IMF gibi uluslararası kurumlarınca öngörülen istikrarpolitikaları ve yapısal uyum kriterlerinin de yardımıyla, başta ABD olmak üzere zenginülkeler ve o ülkelerin şirketlerine aktarılarak yoksul ülkelerin gerçekte sömürüldüğüyönünde ciddi eleştiriler söz konusudur.1.2. Dünya Bankası Grubu Dünya Bankası gerek dünyada gerekse Türkiye’de önemli proje ve hükümetprogramlarını destekleyerek, ülkelerin kalkınması konusunda kaynak sağlayan enönemli kurumlardan birisidir. Uluslararası para yönetiminin bir parçası olarak 1944yılında kurulan Dünya Bankası Grubu, her biri nihai karar almaya yetkili üyeülkelerinin sahibi oldukları, birbiriyle yakından ilişkili ve belirli bir koordinasyoniçerisinde faaliyet gösteren beş kuruluştan oluşmaktadır. Dünya Bankası Grubunu oluşturan Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası(IBRD), Uluslararası Kalkınma Birliği (IDA), Uluslararası Finans Kurumu (IFC), ÇokTaraflı Yatırım Garanti Ajansı (MIGA), Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıkları ÇözümMerkezi (ICSID) kaynak ve hesap yönünden birbirlerinden bağımsız kuruluşlardır.Ancak bunların hepsinin Başkanlığı Dünya Bankası (IBRD) Başkanı tarafındanüstlenilmiş olup idare, amaç ve işlevler bakımından da Dünya Bankası ile doğrudanilişki içerisinde bulunmaktadırlar. Her bir kuruluş, gelişmekte olan ülkelerde yoksullukla savaşım ve yaşamstandartlarının geliştirilmesi görevinde belirgin bir işlev üstlenmiştir. Gruptaki her bir
    • 8kurum gelişmenin farklı yönlerinde uzmanlaşmış olsa da hepsinin ortak bir amacıvardır: “yoksulluktan arınmış bir dünya oluşturmak” (WB Annual Report, 2007:4). "Dünya Bankası" terimi bu beş kuruluştan yalnızca IBRD ile IDAyı ifade eder.Yukarıda yer alan kurumların bir grupta toplanmış bulunması, beşinin başkanlığınıDünya Bankası (IBRD) Başkanının üstlenmiş olması, yönetim, amaç ve fonksiyonlarıbakımından bu kurumların Dünya Bankası ile doğrudan ilişkili bulunması ve bütün bukuruluşların kaynak ve hesapları bakımından birbirinden bağımsız olmakla birlikte,üyelik, amaçlar ve yönetim ilişkileri açısından Dünya Bankası şemsiyesi altındatoplanmış olmaları nedeniyle Dünya Bankası (IBRD) ile ilgili olarak yapılan ayrıntılıyorum ve değerlendirmelerin genel anlamda diğer kurumlar için de geçerli olduğunubelirtmemiz gerekir. Türkiye’ de şu an kişi başına milli gelir seviyesi olarak IDA’dan mezun1 olmuşülkeler arasında olduğundan, kullandığı kredinin çok büyük bölümü Uluslararası İmarve Kalkınma Bankası (IBRD) kaynaklıdır. Bu nedenle, aksi ifade edilmedikçe, Bankaya da Dünya Bankası deyimi IBRD’yi ifade edecek ve çalışmada daha çok IBRD-Türkiye ilişkileri üzerinde durulacaktır. Dünya Bankası Grubunun organizasyonu,kurumların amblemleriyle birlikte şematik olarak aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. WB Grubu IBRD IDA IFC MIGA ICSID Grafik 1: Dünya Bankası Grubu Kuruluşları Kaynak Dünya Bankası Web Sitesi 1 Türkiye 1973 yılında IDA’dan mezun olmuş, 1987 yılında aktif donör rolü üstlenmiştir. 2008 mali yılı için, Kişi Başına geliri $1.065 dan fazla ülkeler IDA’ dan mezun olmuş sayılmakta ve IBRD’ den kredi kullanmaktadır.
    • 9 Dünya Bankası Grubu altındaki kuruluşlara ilişkin bilgiler aşağıdaki tablodaözetlenmiş olup ayrıntılı bilgilere müteakip bölümde yer verilecektir. Tablo 1:Dünya Bankası Grubu Şemsiyesi Altındaki Kuruluşların Amacı Üye Sayıları ve Sermayeleri Kuruluşun Adı Kuruluş Amacı Kuruluş Üye Toplam Tarihi Sayısı Sermaye ($)Uluslararası İmar ve Orta Gelir grubunda (1500$ <Kalkınma Bankası k.b.GSMH < 5225$) yer alan ülkelerde 1945 185 189.718.000.000(IBRD) sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak.Uluslararası (k.b.GSMH < 1065 $) olan ülkelere uzunKalkınma Birliği 1960 165 167.926.000.000 vadeli düşük faizli kredi sağlamak.(IDA)Uluslararası Finans 1956 179 2.076.100.000 Özel sektör kuruluşlarına krediKurumu sağlamak.(IFC)Çok Taraflı Yatırım 1988 171 1.882.301.000 Yabancı yatırımcılara ev sahibi ülkelerinGaranti Kurumu politik risklerine karşı garanti vermek.(MIGA) Anlaşmazlıkların çözümünde hakemlik, 1966 144 -Uluslararası Yatırım ülkelerin yatırım ve yabancı sermayeAnlaşmazlıklarının kanunları, ikili yatırım anlaşmalarıÇözümü Merkezi üzerinde yayın, araştırma ve danışmanlık(ICSID) yapmak.Kaynak: HM Dış Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğü Dünya Bankası Projeleri Dairesi1.2.1. Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (The International Bank forReconstruction and Development - IBRD) 1945 yılında kurulmuş olan Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası’nın (DünyaBankası) 185 üyesi bulunmaktadır. Türkiye bu kuruluşa 1947 yılında üye olmuştur.IBRD, orta-gelirli ve yoksul olmakla birlikte kredi değerliliğine sahip ülkelerdeyoksulluğu; krediler, garantiler ve kredi dışı olanaklar aracılığıyla sürdürülebilirkalkınmaya destek vererek ve analitik ve danışma hizmetlerinde bulunarak azaltmayıhedeflemektedir. IBRD kârı azamileştirmeye çalışmadığı halde 1948 yılından bu yanaher yıl net gelir elde etmiştir. Elde ettiği kârlar birçok kalkınma faaliyetininfonlanmasında kullanılmakta ve mali gücüne katkıda bulunmaktadır. Dolayısıyla da,üye ülkelere düşük maliyette ve uygun koşullarda kaynak sağlayabilmektedir (WBAbout Us, 2008). IBRDden borçlanan ülkeler, ticari bankalardan yapacakları borçlanmalarakıyasla daha uygun şartlarda (düşük faiz, daha uzun vade, anapara ödemelerininbaşlamasından önce 3–5 yıllık ödemesiz bir dönem, döviz cinsi ve faizin
    • 10dönüştürülmesi vb.) ile borçlanabilirler. IBRD, genel olarak, yoksulluğun azaltılması,sosyal hizmetlerin sağlanılması, çevrenin korunması, yaşam standartlarınıniyileştirilmesi ve ekonomik kalkınmanın teşvik edilmesi gibi amaçlarla ülkelere kredisağlamakta ve/veya bu amaçlarla yürütülen proje ve programları kısmen ya da tamamenfinanse etmektedir. IBRD söz konusu konularda uzmanlaşmış bir kurum olarak dadeğerlendirilebilir (Tünsoy, 2005:5). Üye ülkelerin sahibi bulundukları IBRDde oylama gücü, kredilerin tahsisindeönemli bir rol oynamaktadır. Oylama gücünün belirlenmesinde ise her üyenin göreceliekonomik gücüne göre hesaplanan sermaye payı dikkate alınmakta, bunun sonucuolarak da sermaye payı yüksek olan ülkeler Dünya Bankası’nın kaynaklarının tahsisi vekullanımı konusunda etkin olmaktadırlar. Ancak bu ülkeler aynı zamanda kuruluşunnasıl finanse edildiğinden ve paraların nasıl harcandığından müştereken sorumluolmaktadır. Dünya Bankası üyelerine sağladığı fonlarının büyük bölümünüsermayelerinden ziyade dünya finans piyasalarından borçlanma yolu ile sağlanmaktadır. Dünya Bankası ismi günümüzde Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (IBRD)ve Uluslararası Kalkınma Birliği (IDA) için kullanılmaktadır. IBRD ve IDAmüştereken, ülkelerin gelişmişlik düzeyini dikkate alarak, gelişmekte olan ülkelerekredi (duruma göre ya düşük faizli ya da faizsiz kredi) ve hibeler sağlamaktadırlar.Dünya Bankası tarafından verilen kredilerin geri ödemeleri genellikle uzun dönemlidir.Banka şu anda akla gelebilecek hemen her sektör ve gelişmekte olan her ülkede binlerceprojeyle ilgilenmektedir.1.2.2. Uluslararası Kalkınma Birliği (International Development Assocation -IDA)1.2.2.1. Genel Olarak IDA Ayrı bir tüzel kişiliği olan IDA 1960 yılında kurulmuş olup, Türkiye aynı yıl bubirliğe üye olmuştur. IDA’nın şu an 166 üyesi bulunmaktadır. Birlik üye ülkeleriçerisinde piyasa koşullarında borçlanma kapasiteleri çok düşük veya hiç olmayan enyoksul kesimin kalkınması için ihtiyaç duyduğu finansmanı sağlamak için kurulmuştur.Bu amaç IDA’nın ana sözleşmesinin birinci maddesinde açıklanmıştır. Söz konusumaddede; “üye ülkelerden en az gelişmiş düzeyde bulunanlara, verimliliği ve yaşamstandartlarını yükseltmek suretiyle kalkınma amaçlarına katkıda bulunacak kredileri,
    • 11bu ülkelerin ödemeler dengesinde önemli bir yük oluşturmayacak koşullarla sağlamak”hükmü bulunmaktadır (IDA, 1960:3). IBRD ve IDA aynı merkezde faaliyet gösterir ve aynı personel ile aynıstandartlarla projeleri değerlendirir. Temel fark ise IDA kredileri, her üye ülkeye değil,kişi başına milli geliri “fakirlik çizgisi”2 altında kalan ülkelere verilmektedir. Ayrıca bu krediler, faizsiz ve 10 yılı geri ödemesiz olmak üzere 35–40 senevadeye yayılan imtiyazlı kalkınma kredilerdir. Bu nedenlerden dolayı IDA’nın sağladığıkrediler, IBRD’ nin sağlamış olduğu kredilerin şartlarından farklıdır. IDA eğitim,sağlık, temiz su gibi temel hizmetlerden daha iyi biçimde yararlanılmasına yardımcıolmaya çalışmakta ve ekonomik kalkınma ile istihdama yönelik reformlarla yatırımlaradestek vermektedir (Tünsoy, 2005:2). Birliğin sermayesi Dünya Bankası sermayesinden ayrı olduğu için hesapları daBankadan ayrı olarak tutulmaktadır. IDA’ ya üye olabilmek için öncelikle IBRD’ye üyeolmak gerekmektedir. IDA, yönetim, amaç ve fonksiyonlar bakımından IBRD ilebirlikte hareket etmektedir. IDA, 39’u Afrika’da olmak üzere dünyanın en fakir 80ülkesine yardım sağlayan en önemli kaynaklardan biridir. Aynı zamanda fakir ülkelerdetemel sosyal ihtiyaçlar için fon sağlayan en önemli kaynaktır (IDA, 2007:111). HM Dış Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğü Dünya Bankası Projeleri Dairesi’nin verilerine göre; Türkiye 1960 yılında kurulan IDA’nın kuruluş sermayesine 7milyon ABD Dolarlık katkı ile %0,76 oranında katılım sağlamıştır. Türkiye 1973yılında IDA’ dan mezun olmuş ve 1987 yılında aktif donör rolü üstlenmiştir (HazineMüsteşarlığı, 2008/c). Türkiye IDA kaynak artırımlarına bugüne kadar 142,37 milyon ABD Dolarıtutarında katkıda bulunmuştur. Türkiye’nin toplam oy sayısı 107.538 olup IDA içindekioy gücü % 0.64 oranındadır (IDA, 2007:111).2 “Fakirlik çizgisi” belli bir meblağın altındaki “kişi başına milli geliri” ifade eder. Bu rakam her yılgüncellenmekte olup 2008 mali yılı için US$1,065 olarak belirlenmişidir.
    • 121.2.2.2. IDA’nın 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi1.2.2.2.1. Sağlanan Fonlar Kuruluşundan bu yana IDA kredi ve hibelerinin toplam tutarı 181 Milyar Dolaraulaşmıştır. Son yıllarda ortalama yıllık 10 milyar dolarlık kaynak sağlayan birlik bukaynakların yaklaşık % 50 sini Afrika ülkelerine aktarmaktadır. 2007 mali yılındaIDA’nın sağlamış olduğu fon miktarı tarihi zirvesine ulaşarak 11,9 Milyar ABD Dolarıolarak gerçekleşmiştir. Bu miktar 2006 yılına göre yaklaşık %25 daha fazladır.Sağlanan fonların 5,8 Milyar ABD Dolarlık kısmını Afrika ülkeleri kullanmıştır (WBAnnual Report, 2007:3-5). Bu birlikten 2007 mali yılı3 içinde en çok kaynak kullanan 10 ülke aşağıdakitabloda gösterilmiştir. Tablo 2: 2007 Yılında IDA’ dan En Çok Kaynak Sağlayan (Hibe Dâhil) 10 Borçlu Ülke Ülkeler Kaynak Miktarı (Milyon ABD Doları) Hindistan 2.251 Pakistan 885 Nijerya 750 Vietnam 712 Etiyopya 630 Uganda 540 Tanzanya 432 Kenya 395 Endonezya 389 Bangladeş 379 Kaynak:Dünya Bankası Resmi Web Sitesi.1.2.2.2.2. Önemli Finansal Göstergeler IDA’nın, mali tablolarına göre, 2003–2007 mali yıllarındaki önemli finansalgöstergeleri karşılaştırmalı olarak aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Tablo 3: IDA 2003-2007 Önemli Finansal Göstergeler (Milyon USD) Finansal Göstergeler 2003 2004 2005 2006 2007 Faaliyet Geliri 108 -1.684 -986 -2.043 -2.075 Kredi Bakiyesi 106.877 115.743 120.907 127.028 102.457 Toplam Kaynaklar 119.454 127.930 130.378 102.871 111.330 Taahhüt Bazında Sağlanan Fonlar 7.283 9.035 8.696 9.506 11.867 Desteklenen Toplam Proje Sayısı 141 158 165 173 189 Desteklenen Kalkınma Proje Sayısı 24 23 33 30 35 Kaynak: The World Bank Annual Report 2007, s.633 Banka mali yılı, 1 Temmuz ile başlayıp takip eden yılın 30 Haziranında sona ermektedir
    • 13 Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere; IDA’nın 2004-2007 yılları arasındafaaliyetleri sonucunda zararlar söz konusudur. Kurumun faaliyetleri sonucu 2007 maliyılı sonu itibariyle kaybı 2.075 Milyon ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. 2007 maliyılında 35’ i kalkınma projesi olmak üzere toplam 189 proje desteklenmiş ve kredibakiyesi 2006 yılına göre yaklaşık 24,6 Milyar ABD Doları düşerek, 102,46 MilyarABD Doları olarak gerçekleşmiştir (WB Annual Report, 2007:63)1.2.2.2.3. Donör Ülkelerin Yaptığı Katkılar IDA’nın sağlamış olduğu fonların en önemli kaynağını donör ülkelerin yaptığıkatkılar oluşturmaktadır. Ayrıca, gerek IDA üyeliğinde terfi eden ülkeler, gereksemevcut IDA borçlanıcıların geri ödemeleri ve IDA’nın yatırım gelirleri ile IBRD’ denyapılan aktarımlar IDA’nın diğer kaynaklarını oluşturmaktadır. Aşağıdaki tabloda dagörüleceği üzere; donör ülkelerin yaptığı katkılar 2006 yılında 5.214 Milyon ABDDoları iken bu rakam 2007 mali yılı sonu itibariyle 7.334 Milyon ABD Doları olarakgerçekleşmiştir. IDA’ ya 2007 mali yılında en önemli katkıyı 1.190 Milyon ABD Dolarıile İngiltere sağlamıştır (WB Annual Report, 2007:62). Tablo 4: IDA’ ya Donör Ülkelerce Yapılan Katkılar (Milyon USD) Kaynak: The World Bank Annual Report 20071.2.2.2.4. Fonların Bölgesel ve Sektörel Dağılımı IDA 2007 mali yılında taahhüt bazında 64 ülkede 189 proje için 11,9 MilyarABD Doları fon sağlamıştır. Bu fonların bölgesel dağılımına baktığımızda az gelişmişbölgelerde yoğunlaştığını görmekteyiz. Aşağıdaki grafikte de görüleceği üzere, 11,8Milyar ABD Dolarlık fonun %48’i Afrika bölgesinde, %34’ü Güney Asya’dakullanılırken sadece %4’ü Türkiye’nin de sınırları içerisinde bulunduğu Avrupa ve OrtaAsya (ECA) bölgesinde kullanılmıştır (WB Annual Report, 2007:54).
    • 14 Güney Asya Avrupa & 34% Orta Asya 4% Latin Amerika & Karayipler 2% Doğu Asya & Pasifik 10% Afrika Ortadoğu & 48% Kuzey Afrika 2% Grafik 2: IDA Fonlarının Bölgesel Dağılımı Kaynak: The World Bank Annual Report 2007 IDA fonları farklı sektörlerde kullanılabilmektedir. IDA tarafından sağlananfonların sektörel dağılımına baktığımızda, aşağıdaki grafikte de görüldüğü üzere, 2007mali yılında sağlanan toplam 11,9 Milyar $ fonun %23’ ünün adalet ve kamu yönetimi,%16’ sının sağlık ve diğer sosyal hizmetler, %13’ ünün eğitim, %12’ sinin ise ulaştırmaprojelerinde kullanıldığını görmekteyiz (WB Annual Report, 2007:54). Su & Sağlık T arım& Balık çılık& Koşulları & Su Orm ancılık 7% Adalet & Kamu T aşk ını 10% Yö net im i 23% Fin ans 4% En düst ri & T icaret Enerji & 4% M adencilik 10 % Bilgi & İlet işim 1 % Sağlık & Diğer Sosy al Hizm et ler Ulaşt ırm a 12% 16% Eğit im 1 3% Grafik 3: IDA Fonların Sektörel Dağılımı Kaynak: The World Bank Annual Report 2007 Kuruluşundan bu yana IDA kredi ve hibelerinin toplam tutarı 181 Milyar Dolaraulaşmıştır. Bu fonların büyük bölümü gelir seviyesi düşük ve borç geri ödemekabiliyetleri zayıf olan Afrika ülkelerine kullandırılmıştır.1.2.2.2.5. Silinen Borçlar Afrika ülkelerinin büyük bölümü kullandıkları fonların geri ödemesini
    • 15gerçekleştirememiştir. Bu nedenle, aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere, IDA İcraDirektörlerinin onayı neticesinde 2007 mali yılı sonu itibariyle 32,5 Milyar ABD Dolarıtutarında kalkınma kredisi bakiyesi silinmiştir. Bundan en çok faydalanan ülkeler 3,8Milyar ABD Doları ile Gana, 3,3 Milyar ABD Doları ile Tanzanya ve 3,1 Milyar ABDDoları ile Etiyopya’dır (IDA, 2007:122-123). Tablo 5: Ülke Bazında 2007 Mali Yılı Boyunca Silinen IDA Kredi Bakiyeleri Kaynak: IDA Special Purpose Financial Statements 2007, s.123 IDA tarafından borçları silinen ülkelerin büyük bölümünü Afrika kıtasında yeralan az gelişmiş ülkeler oluşturmaktadır. Borç silinmesi ile ilgili fonların temelkaynağını ise başta İngiltere, Hollanda ve ABD olmak üzere gelişmiş donör ülkelerinyaptığı katkılar oluşturmaktadır. IDA’ nın üye ülkelerden en az gelişmiş düzeydebulunanların kalkınmalarını gerçekleştirmeleri konusunda uygun koşullarda fonsağlama misyonu söz konusudur. Ancak, yıllardan beri yukarıdaki tabloda yer alan azgelişmiş ülkeler IDA’dan kullandıkları fonların geri ödemesini gerçekleştirememekte vebunun sonucu olarak borçları IDA tarafından silinmektedir. Kalkınma hamlelerinigerçekleştiremeyen bu ülkelerin IDA fonlarına dolayısıyla gelişmiş ülkelere bağımlılığıartarak devam etmekte, bu durum da IDA’nın misyonunun ve politikalarının ciddi birbiçimde eleştirilmesine neden olmaktadır.
    • 161.2.3. Uluslararası Finansman Kurumu (International Finance Corporation - IFC)1.2.3.1. Genel Olarak IFC Özel sektör aracılığıyla ekonomik kalkınmayı geliştirmek amacıyla 1956 yılındakurulan Uluslararası Finans Kurumu (IFC)’nun üye sayısı 179 olup Türkiye aynı yıliçerisinde bu kuruluşa üye olmuştur. Dünya Bankası başkanı aynı zamanda IFC’ ninbaşkanlık görevini de yürütmektedir. IFC, Dünya Bankası Grubunun diğer kurumlarıylakoordineli bir şekilde faaliyetlerini sürdürür ancak yasal ve mali açıdan bağımsızdır(Hazine Müsteşarlığı, 2008/c). Kurumun temel kuruluş amacı, ana sözleşmesinin birinci maddesinde yeralmaktadır. Söz konusu madde; “IFC’ nin temel amacı, Dünya Bankası’nın üye ülkelereyönelik faaliyetlerini desteklemek için, üye ülkelerde, özellikle daha az gelişmişbölgelerdekiler öncelikli olmak üzere, verimli özel kesim kuruluşların büyümesiniözendirmek yoluyla ekonomik kalkınmaya daha fazla katkıda bulunmaktır.” hükmünütaşımaktadır (IFC, 1993:1). Bu nedenle IFC, gelişmekte olan ülkelerin özel kesim kuruluşlarına kredivermektedir. Özel sektör yatırımcılarına vermiş olduğu bu krediler için devlet garantisitalep etmemektedir. IFC, özel sektörden yatırımcıların uygun bulmadığı bölge vesektörlerde yatırımda bulunmaktadır. Bu kuruluşun görevleri (IFC, 2007: 9-12); Ø İş ortaklarıyla çalışarak IDA ülkeleri dahil gelişmekteki ülkelerde sürdürülebilir özel girişim yatırımlarını desteklemek, Ø Müşterilerine uzun vadeli kredi, garanti ve risk yönetimi sağlamak ve yerel şirketlerle uzun süreçli ilişkiler kurmak, Ø Çevresel ve sosyal sürdürebilirliği sağlamak. Ø Yerel finansal piyasaları geliştirmek ve danışmanlık hizmeti vermektir. IFC’ nin vizyonu; “yoksul insanların fakirlikten kurtulma ve yaşamkalitelerini yükseltme yönünde fırsatları vardır” yönündedir. IFC’ nin toplamödenmiş sermayesi 2.365 Milyon ABD Dolarıdır. Türkiye’ nin katkısı 14,5 MilyonABD Doları olup toplam içindeki payı %0.62 dır. Ödenmiş sermayeye en önemliyikatkıyı ABD sağlamakta olup, toplam katkısı 569,4 Milyon ABD Doları, toplamiçindeki payı ise %24.07’dir. Diğer önemli katkılar %5.87 ile Japonya, %5.36 ile
    • 17Almanya, %5.03 ile Fransa ve İngiltere tarafından sağlanmaktadır. Ülkeler sermayeoranında IFC’ de oy gücü elde etmektedir (IFC, 2007:1,141). HM DEİ Genel Müdürlüğü Dünya Bankası Projeleri Dairesi’ nin verilerine göre;Türkiye’de IFC, İstanbul’da Avrupa ve Orta Asya (ECA) bölgesel ofisi olarak faaliyetgöstermektedir. Türkiye IFC’den kredi kullanımında Dünyada 4’üncü, bölgesinde ise1’inci sıradadır. IFC’ nin sağlamış olduğu toplam fonların %6,34’ü ve bölgedekullanılan fonun % 30,13 Türkiye tarafından kullanılmıştır. Türkiye bugüne kadarIFC’den yaklaşık 2,1 Milyar ABD Doları sendikasyon kredisi olmak üzere toplam 5,8Milyar ABD Doları fon sağlamıştır. Sağlanan fonlar genellikle mali sektörüngeliştirilmesi, KOBİ’lerin güçlendirilmesi ve üretimin genişletilmesi alanlarındakullanılmıştır. Türkiye’ de 2002-2007 yılları arasında sağlanan kredilerin %42’si finansve sigortacılık sektörü, %13’ü bilişim, %12’si sanayi ve tüketim mamullerisektörlerinde kullanılmıştır (Hazine Müsteşarlığı, 2008/c).1.2.3.2. IFC’ nin 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi1.2.3.2.1. Sağlanan Fonlar Özel sektör aracılığıyla ekonomik kalkınmayı geliştirmeyi amaçlayan IFC özelsermayeyi yerel ve uluslararası mali piyasalarda harekete geçirerek, özel sektöre uzunvadeli kredi, garanti ve risk yönetimiyle taahhüt bazında 2007 mali yılında 8,2 MilyarABD Doları (982 Milyon ABD Dolarlık kısmı garanti) kaynak sağlamıştır. Bu miktar2006 yılında sağlanan 6,7 Milyar ABD Dolarından %22 daha fazladır. Bu kaynaklara3,9 Milyar Dolarlık ekstra katkı ile 69 gelişmekte olan ülkede 299 yatırımıdesteklemiştir. IFC ayrıca, 97 ülkede yatırımların geliştirilmesi yönünde danışmanlıkhizmeti sağlamıştır. Böylece IFC kuruluşundan bu yana kümülâtif olarak taahhütbazında yatırımları destelemek için 25,4 Milyar ABD Doları ve buna ilaveten 5,5 milyarABD Doları sendikasyon kredisi kaynak sağlamıştır (IFC, 2007:1-28). IFC özel sektöre uzun vadeli kredi, garanti ve risk yönetimiyle fonkullandırmaktadır. Aşağıdaki grafikte de görüleceği üzere 2007 mali yılındakullandırılan 8,2 Milyar ABD Doları fonun % 68.7’sinin kredi, %19.3’ ü sermayeyatırımı, %11.9’ u garanti ve %1’den daha azı risk yönetimi ürünü olarak kullanılmıştır(IFC Annual Report 2007:25).
    • 18 Grafik 4: IFC Fonların Ürün Bazında Dağılımı Kaynak: IFC Annual Report 2007, s.251.2.3.2.2. Önemli Finansal Göstergeler IFC’ nin 2003-2007 mali yıllarındaki önemli finansal göstergeleri karşılaştırmalıolarak aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Tablo 6: IFC 2003-2007 Önemli Finansal Göstergeler (Milyon ABD Doları) Finansal Göstergeler 2003 2004 2005 2006 2007Faaliyet Geliri 528 982 1.953 1.409 2.611Likit Varlıklar 12.952 13.055 13.325 12.730 13.269Krediler, Özkaynak Yatırımları ve Teminatlar 9.377 10.279 11.489 12.731 15.812Toplam Sermaye 6.789 7.782 9.798 11.076 14.130Proje Sayısı 204 217 236 284 299Projelerden Faydalanan Ülke Sayısı 64 64 67 66 69Kaynak: The World Bank Annual Report 2007, s.64 ve IFC Annual Report 2007, s.24,136-138 IFC, mali tablolarına göre, yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere, 2003-2007yılları arasında faaliyetleri sonucunda net gelir elde etmiştir. IFC’ nin 2007 mali yılısonu itibariyle faaliyetleri sonucu kazancı 2.611 Milyon ABD Doları olarakgerçekleşmiştir. 2006 yılında 66 ülkede 284 yatırım projesini destekleyen IFC 2007mali yılında 69 ülkede 299 projeyi desteklemiş, ayrıca 84 ülkede 349 yeni danışmanlıkprojesini onaylayarak danışmanlık hizmeti için 197 Milyon ABD Doları fon sağlamıştır(IFC, 2007:27). IFC’ nin toplam sermayesi ise 2007 mali yılı sonu itibariyle bir önceki faaliyetyılına göre %27,57 artarak 14.130 Milyon Dolara ulaşmıştır. Sağlamış olduğu toplamfon (kredi, özkaynak yatırımları ve sağlanan teminatlar) miktarı da % 24,2 oranındaartarak 2007 mali yılı sonu itibariyle 15,8 Milyar ABD Dolarına ulaşmıştır (WB AnnualReport, 2007:64 ve IFC Annual Report, 2007:24).
    • 191.2.3.2.3. Fonların Bölgesel ve Sektörel Dağılımı Özel sektör aracılığıyla ekonomik kalkınmayı geliştirmeyi amaçlayan IFC özelsektöre uzun vadeli kredi, garanti ve risk yönetimiyle taahhüt bazında 2007 mali yılındasağlamış olduğu 8,2 Milyar ABD Doları fonun en büyük kısmını %22 ile Türkiye’ninde sınırları içerisinde bulunduğu Avrupa ve Orta Asya (ECA) bölgesindekullandırmıştır. fonun %22’si Latin Amerika ve Karayip bölgesinde, %17’si SahraAfrika bölgesinde ve %15’i ise Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesinde kullanılmıştır(IFC Annual Report, 2007:25). Global <1% Ortadoğu& Sahra Afrika Kuzey Afrika 17% 15% Doğu Asya &Pasifik 11% Latin Amerika& Karayipler Avrupa& 22% Güney Asya Orta Asya 13% 22% Grafik 5: IFC Tarafından Sağlanan Fonların Bölgesel Dağılımı Kaynak: IFC Annual Report 2007, s.25 IFC fonları farklı sektörlerde kullanılabilmektedir. Aşağıdaki grafikte degörüldüğü üzere, sağlanan 8.2 Milyar ABD Doları fonun %41’ i global malipiyasalarda, yaklaşık %17’si global imalat ve hizmet sektöründe, %12’si petrol, gaz,madencilik ve petrol-kimya sektöründe ve yaklaşık %11’i ise altyapı sektöründekullanılmıştır (IFC Annual Report, 2007:25). Özel sermaye Tarım ticareti payları ve yatırım 7,60% fonları 3% Altyapı sektörü Global mali 11,40% piyasalar 41,00% Subnational finans 1,00% Petrol, gaz, madencilik ve petrol-kimya sektörü 12,00% Global bilgi ve Global imalat ve Sağlık ve eğitim iletişim hizmet sektörü 2,40% teknolojileri 4,90% 16,70% Grafik 6: IFC Tarafından Sağlanan Fonların Sektörel Dağılımı Kaynak: IFC Annual Report 2007, s.25
    • 20 Genel olarak IFC tarafından sağlanan fonların bölgesel ve sektörel dağılımınabaktığımızda, IFC’ nin misyonuna da paralel olarak, Türkiye’nin de içerisinde yer aldığıgelişen piyasalardaki (emerging market)4 global mali sektörde yoğunlaşma gözeçarpmaktadır.1.2.4. Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı (Multilateral Investment GuaranteeAgency - MIGA)1.2.4.1. Genel Olarak MIGA 1988 yılında kurulmuş bulunan MIGA’nın temel misyonu; ekonomik büyüme,yoksulluğu azaltma ve insanların yaşam kalitesini yükseltmek amacıyla doğrudanyabancı sermayenin (FDI-Foreign Direct Investment) gelişme yolundaki ülkelere doğruakımını özendirmektir. Bu amaçla MIGA, üye ülkelerdeki yatırımları özendirmekamacıyla çeşitli riskler için garantiler vermekte, teknik yardım ve online yatırımhizmetleri sağlamaktadır (MIGA, 2007:1). Bu çerçevede MIGA, Dünya Bankası ve IFC’ nin çabalarına tamamlayıcı yöndekatkı sağlamaktadır. MIGA yatırım uzlaşmazlığı olduğunda talep üzerine arabuluculukhizmeti de sunmaktadır. Ayrıca, yatırım olanaklarıyla ilgili bilginin ülkelerceyaygınlaştırılabilmesi için teknik yardım hizmeti de vermektedir. Türkiye’nin 1988yılında üye olduğu MIGA’nın üye sayısı 171’dir (Hazine Müsteşarlığı, 2008/c). MIGA, yatırımın yapılacağı ülkede gerek döviz yetersizliği, gerekse döviztransferiyle ilgili mevzuat değişikliklerinin yarattığı döviz transfer sorunlarının ortayaçıkması, kamulaştırma veya diğer bir yolla garanti edilmiş yatırım konusu mülkünyatırım sahibi kuruluşun elinden çıkması, yatırıma ilişkin proje sözleşmesinin yatırımınyapılacağı ülke tarafından bozulması ya da iptal edilmesi ve savaş halinin veyaolağanüstü hallerin ortaya çıkması sonucunda garanti konusu yatırıma devamedilememesi gibi risklere karşı yatırımcıları koruyup teşvik edilebilmesi için garantilersağlamaktadır (Omura, 2008).4 Gelişen piyasalar küresel konjonktüre en duyarlı olan, etkilen ve kısa vadeli-sıcak para giriş çıkışının enyoğun yaşandığı Türkiye, Çin, Güney Kore, Endenozya, Arjantin, Meksika, Brezilya, Pakistan,Hindistan, Macaristan, Polonya ve Rusya’nın da dahil oldugu piyasalardır.
    • 21 Bir başka deyişle MIGA’nın amacı gelişmekte olan ülkelere yönelik yatırımlarıözendirmektir. Bununla beraber, MIGA’nın diğer bir amacı da kendine pazar arayanuluslararası sermayeyi, sigorta sağlamak suretiyle, belirli bir ihtimal dahilinde ortayaçıkabilecek risklere karşı korumaktır. MIGA sayesinde yabancı sermaye hiçbir ticariolmayan risk almadan, o ülkenin sermaye payı ve ödediği primlerle karşılanan garantiolanağına kavuşabilmektedir. MIGA’nın bir yatırıma garanti verebilmesi için yatırımınyapılacağı ülkenin gelişmekte olan bir ülke olmasının yanı sıra yatırımcının ve yatırımşeklinin MIGA’nın misyonu çerçevesinde uygun bulunması gerekir. Ayrıca, MIGA’nınsağlamış olduğu garanti kapsamında yatırımcının, yatırımın yapıldığı ülkenin dışındabaşka bir ülke orijinli olması diğer bir deyişle yatırımın ve yatırımcının yabancılıkunsuru taşıması gerekmektedir (Tünsoy, 2005:4). Dünya Bankasının başkanı aynı zamanda MIGA’nın da başkanlık göreviniyürütmektedir. Grubun diğer kurumlarından farklı olarak MIGA’nın kendi “GuvernörlerKonseyi ve Direktörler Kurulu” vardır. Dünya Bankasına (IBRD) üye olan her ülke aynızamanda MIGA’ya da üye olma opsiyonuna sahiptir. MIGA’nın 2007 mali yılı sonu itibariyle sermaye tutarı 359 Milyonu ödenmişolmak üzere toplam 1.886 Milyon ABD Dolarıdır. Toplam oy sayısı ise 218.384 tür.Türkiye’ nin sermaye katkısı, 1 milyon ABD Dolarlık kısmı ödenmiş olmak üzere,yaklaşık 8,8 Milyon ABD Dolarıdır. Bu sermaye payına karşılık Türkiye’nin oy gücü1.072 oy karşılığı % 0,49’dur Toplam sermayeye en önemliyi katkıyı ABD sağlamaktaolup, toplam katkısı 352,3 Milyon ABD Doları, oy gücü ise %15,07’dir. Diğer önemlikatkı sağlayan ülkeler ve oy güçleri ise sırasıyla %4,23 ile Japonya, %4,21 ile Almanya,%4,04 ile Fransa ve İngiltere’dir. Ülkeler sermaye katkıları ile orantılı olarak MIGAbünyesinde oy gücü elde etmektedir (MIGA, 2007:84-86).1.2.4.2. MIGA’nın 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi1.2.4.2.1. Sağlanan Fonlar MIGA kurulduğu 1988 yılından itibaren, üye ülkelerdeki yatırımlarıözendirmek amacıyla, çeşitli riskler için garantiler vermekte ve teknik yardım ve onlineyatırım hizmetleri sunmaktadır. Bu amaçla, gelişmekte olan 96 ülkedeki projeler içinyaklaşık 900 garanti vermiş olup bu garantilerin toplam tutarı kümülâtif olarak yaklaşık
    • 2217,4 Milyar USD bulmuştur. MIGA gelişmekte olan ülkelerde 30 Haziranda sona eren2007 mali yılında 1,4 Milyar USD garanti sağlamış, ayrıca 29 ülkede toplam 44 projeyeteknik yardım hizmeti vermiştir (MIGA, 2007:2,5).1.2.4.2.2. Önemli Finansal Göstergeler MIGA’nın mali tablolarına göre 2003-2007 mali yıllarındaki önemli finansalgöstergeleri karşılaştırmalı olarak aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Tablo 7:MIGA 2003-2007 Önemli Finansal Göstergeler (Milyon ABD Doları) Finansal Göstergeler 2003 2004 2005 2006 2007 Faaliyet Geliri 38 26 24 17 49 Çalışma Sermayesi 766 811 830 863 950 Net Risk Tutarı 3.204 3.259 3.138 3.310 3.209 IDA’ dan kredi almaya uygun 1.255 1.139 1.341 1.435 1.411 ülkelerdeki net risk tutarı Garanti Sağlanan Proje Sayısı 59 55 62 66 45 Desteklenen Proje Sayısı 40 41 41 41 29 Sağlanan Toplam garanti tutarı 1.400 1.100 1.200 1.300 1.400 Kaynak: The World Bank Annual Report 2007ve MIGA Annual Report 2007 Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere MIGA 2003-2007 yılları arasındafaaliyetleri sonucunda net gelir elde etmiştir. MIGA’nın 2007 mali yılı sonu itibariylefaaliyetleri sonucu geliri 49 Milyon USD olarak gerçekleşmiştir. MIGA 2007 maliyılında 45 projeye garanti sağlamış, 29 projeyi desteklemiş ve bu projeler için toplam1.4 Milyar USD garanti vermiştir (WB Annual Report, 2007:64 ve MIGA, 2007:2,5). MIGA üye ülkelerdeki yatırımları özendirmek amacıyla çeşitli riskler içingarantiler vermektedir. Ancak yatırım yapılan ülke hükümetinin birtakım uygulamalarınedeniyle yatırımcılar yatırımları üzerindeki hakları tamamen ya da kısmen kaybetmeriski ile karşılaşabilmektedir. Bu kapsamda MIGA’nın 2007 mali yılı sonu itibariylekarşılaştığı Net Risk tutarı 3.209 Milyon ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. Bunun %28,1’i Türkiye’nin de sınırları içersinde olduğu Avrupa ve Orta Asya (ECA) bölgesinde,%27,3’ü Latin Amerika ve Karayip bölgesinde, %22’si Afrika bölgesindeki yatırımlarlailgili olarak gerçekleşmiştir (MIGA, 2007:94). MIGA’nın karşılaştırmalı mali tablolarına göre; 1.255 Milyon ABD Dolarlıkkısmı IDA’ dan kredi almaya uygun ülkelerden olmak üzere gerçekleşen 3.209 MilyonABD Dolarlık net riskin % 44,1 altyapı sektöründe, %23,1’i mali sektörde, 9,9’u
    • 23imalat, %8,4’ü petrol ve gaz, %7,8’i turizm, inşaat ve hizmetler sektörlerindekiyatırımlarla ilgili olarak ortaya çıkmıştır (MIGA, 2007:95).1.2.5. Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıklarının Çözüm Merkezi (InternationalCentre for Settlement of Investment Disputes- ICSID)1.2.5.1. Genel Olarak ICSID Üye olan ülkeler ile diğer üye ülkelerin kuruluşları arasında ortaya çıkacakyatırım anlaşmazlıklarının ve uzlaşmazlıklarının çözümü için gerekli uzlaşma ortamınıyaratmak amacıyla 1966 yılında kurulmuş bulunan ICSID: yatırım uyuşmazlıklarındauzlaşma ve tahkim olanakları sağlayarak yabancı yatırımı teşvik etmeye çalışmaktadır.Bu suretle ülkelerle yabancı yatırımcılar arasında müşterek güvenin olduğu bir ortamyaratılabilmektedir. Yatırımın yapıldığı ülke ile yabancı yatırımcılar arasında çıkanuyuşmazlıklarda mahkemeye başvurarak yargı kararı almak, yerel hukukun ulusalçıkarları gözetmesi nedeniyle yabancı yatırımcılar tarafından tercih edilmemektedir. Bunedenle bir hakeme başvurarak ortak bir hakem kararı alıp ona uymak veya biruzlaştırmacı mercii önünde uzlaşma yolunu denemek, yabancı yatırımcılar açısındançoğu zaman tercih edilen bir metot olmaktadır (ICSID, 2006:5-12). ICSID yatırım anlaşmazlıklarının çözümünü için tarafların taleplerini veçıkarlarını dengeleyen bir düzeyde çözüm bulmaya çalışır. Bu amaçla taraflarınkarşılıklı anlaşmasını sağlama konusunda öncelikle “uzlaştırma” yolunu seçer.Uzlaştırmanın sağlamadığı durumlarda ise ihtilafın çözümlenmesi için “tahkim”müessesesi devreye girer. ICSID’in hakemlik hizmetlerinden faydalanmak zorunluolmayıp tarafların isteğine bağlıdır. Ülke hükümetleri ile o ülke yatırımcıları arasındakiyatırım sözleşmelerinde tahkim konusunda anlaşma olabileceği gibi, devletlerarasındaimzalanan iki ya da çok taraflı anlaşmalarda da tahkim yoluyla uzlaşma öncedenkararlaştırılabilir (Emek, 1999:27-28). Birçok uluslararası sözleşmede yatırımlarla ilgili uyuşmazlıklar konusundaICSIDnin tahkim olanaklarına referansta bulunulmaktadır. ICSIDnin bu konularda,özellikle, tahkim hukuku ile yabancı sermaye hukuku alanında araştırma ve yayınlarbulunmakta olup, yatırımcılara önemli katkılar sağlanmaktadır. Dünya BankasınınBaşkanı aynı zamanda ICSID’nin de başkanlık görevini yürütmektedir. ICSID’nin geliri
    • 24uzlaşma ve tahkim istekleri karşılığında taraflardan alınan ücretlerden oluşmaktadır.Gerektiğinde Dünya Bankasından veya diğer üye ülkelerden yönetim konseyincebelirlenen miktarda gelir de tahsil edilebilmektedir (Tünsoy, 2005:5).1.2.5.2. Türkiye’de Uluslararası Tahkim ICSID’i kuran “Devletler ve Diğer Devlet Vatandaşları Arasındaki YatırımUyuşmazlıklarının Çözümlenmesi Hakkındaki Sözleşme” 24.6.1987 tarihinde Türkiyetarafından imzalanarak, 27.5.1988 tarih ve 3460 sayılı Kanun ile onaylamıştır. Sözkonusu kanun ile Türkiye, yürürlükteki yabancı sermayeyi teşvik mevzuatı çerçevesindeizin verilen ve hâlihazırda başlayıp devam eden yatırımlar kapsamındakiuyuşmazlıkların ICSID’ e götürülebilmesini kabul etmiştir (Emek, 1999:31). Daha sonra bu konuda Türkiye’de çeşitli mevzuat düzenlemelerine yer verilmiş,anayasada yapılan gerekli değişikliklerden sonra, 21.6.2001 tarihinde kabul edilen“4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu”, 5.7.2001 tarih, 24453 sayılı ResmiGazete’de yayımlanarak yürürlülüğe girmiştir. Bu kanun ile Türkiye Cumhuriyetinintaraf olduğu milletlerarası antlaşma hükümleri saklı olmak üzere, yabancılık unsurutaşıyan uyuşmazlıkları tahkime götürülmesi, tahkim yerinin taraflarca veya onlarınseçtiği bir tahkim kurumunca serbestçe kararlaştırılacağı belirlenmiştir. Ayrıca, sözkonusu kanun ile “Tahkimde görevli ve yetkili mahkeme, müdahalenin sınırı”,“Tahkim Anlaşmasının şekli”, “Hakem veya Hakem Kurulunun Seçimi,Reddi, Sorumluluğu, Görevinin Sona Ermesi ve Yetkisi”, “Tahkim Yargılama Usulü”ve “Hakem Kararlarına Karşı Kanun Yolu” da hüküm altına alınmıştır (T.C ResmiGazete, 2001:1-11). Milletlerarası tahkim müessesenin Türkiye’de kanunlaşması sürecinde önemlieleştiri ve tartışmalar yapılmıştır. Ancak bu kanun ile ülkeye gelen doğrudan yabancısermaye yatırımlarını artırma, yeni iş olanakları sağlama ve bunlara paralel olarakülkeye döviz girişinin artırılması gibi pozitif etkilerinden bahisle tahkim müessesesininkanunlaşması yönünde kamuoyu yaratılmış ve bu konuda başarılı olunmuştur. Ancak, Türkiye’de yapılan bir yatırım konusundaki uyuşmazlıklarda, bağımsızTürk Mahkemeleri yerine uluslararası tahkimin ikame edildiği, bu durumun Türkiye’ninhukuki ve ekonomik konularda yurt dışına bağımlılığının artırdığını ve böylece ülkenin
    • 25bağımsızlığı konusunda bir takım handikaplara neden olabileceği vurgulanarak,Milletlerarası Tahkim Kanunun yasallaşma süreci içerisinde bir çok kesimden ciddieleştiriler yapılmıştır. Ayrıca, Milletlerarası tahkim müessesesinin Türkiye’de yasallaştığı 2001 yılının21 Şubatında Türkiye Cumhuriyet tarihinin en önemli krizlerinden birisini yaşamıştır.5Bu kriz döneminden sonra gerek IMF ile yürütülen istikrar politikası çerçevesindevarılan stand-by anlaşması gerekse Dünya Bankası tarafından sağlanan "yapısal uyumanlaşmaları" kapsamında verilen kredilerinin dilimler halinde serbest bırakılması,Türkiye’de uluslararası tahkim dâhil bazı yapısal tedbirlerin alınmasına bağlanmıştır. Böylece, IMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası kuruluşların da yardımıyla,önemli ekonomik güce sahip ülkelerin ve çok uluslu şirketlerin küreselleşme olgusuçerçevesinde kendi lehlerine hukuksal bir düzen oluşturdukları, bunun kapitülasyonolarak algılanabileceği yönlerinde kamuoyunda ciddi endişeler oluşmuştur.1.2.5.3. ICSID’in 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi1.2.5.3.1. Faaliyetler Türkiye’nin 1989 yılında üye olduğu ICSID’ in üye sayısı, 2007 mali yılındaüyeliğe kabul edilen Sırbistan ile birlikte, 144 olmuştur. ICSID’e kuruluşundan bugünekadar 26’ sı 2007 mali yılında olmak üzere toplam kaydedilen dava sayısı 236dır. Üyeolan ülkeler ile diğer üye ülkelerin kuruluşları arasında ortaya çıkan yatırımanlaşmazlıklarının ve uzlaşmazlıklarının çözümü için 2007 mali yılında devam edendava sayısı ise 130’dur (WB Annual Report, 2007:64 ve ICSID, 2007:4). Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere, şu an devam eden 130 davanın 4 tanesiTürkiye’de yatırım yapan diğer üye ülke şirketlerinin, Türkiye’deki yatırımları ile ilgiliolarak ortaya çıkan yatırım anlaşmazlıklarının ve uzlaşmazlıklarının çözümü için,ICSID bünyesinde Türk Hükümeti aleyhine açtıkları davalardır.5 21 Şubat 2001 tarihinde gecelik faizler % 7.500 ile tarihi en yüksek seviyesine ulaşmış, İMKB ise %18,1 ile tarihi en büyük düşüş oranını gerçekleştirmiştir. 2001 ekonomik krizinde Türkiye’de “GüçlüEkonomiye Geçiş Programı” çerçevesinde bazı tedbirler alınarak, IMF destekli istikrar politikasıuygulanmıştır. Bu tedbirlere rağmen Türkiye ekonomisi tarihi bir küçülme oranı olan %9,5 ileCumhuriyet tarihinin en ciddi düşüşünü yaşamıştır.
    • 26 Tablo 8: T.C Hükümeti Aleyhine ICSID Bünyesinde Görülen Davalar Davacı Davalı Dava NoPSEG Global Inc., The North American Coal Corporation ve T.C Hükümeti ARB/02/5Konya Ilgın Elektrik Üretim ve Ticaret Limited ŞirketiLibananco Holdings Co. Limited T.C Hükümeti ARB/06/8Cementownia “Nowa Huta” S.A. T.C Hükümeti ARB(AF)/06/2Europe Cement Investment and Trade S.A. T.C Hükümeti ARB(AF)/07/2Kaynak: ICSID Annual Report Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere, ayrıca mevcut 130 davanın 4 tanesiyurtdışında yatırım yapan Türk şirketlerinin, yurt dışındaki yatırımları ile ilgili olarakortaya çıkan yatırım anlaşmazlıklarının ve uzlaşmazlıklarının çözümü için, yatırımyaptıkları ülke hükümetleri aleyhine ICSID bünyesinde açtıkları davalardır. Tablo 9: Türk Şirketlerinin ICSID Bünyesinde Görülen Davaları Davacı Davalı Dava No Bayındır İnşaat Turizm Ticaret ve Sanayi A.Ş Pakistan Hükümeti ARB/03/29 Rumeli Telekom A.Ş. ve Telsim Kazakistan Hükümeti ARB/05/16 Mobil Telekomünikasyon Hizmetleri A.Ş Sistem Mühendislik İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş Kırgızistan Hükümeti ARB(AF)/06/1 Barmek Holding A.Ş Azerbaycan Hükümeti ARB/06/16 Kaynak: ICSID Annual Report1.2.5.3.2. Önemli Finansal Göstergeler Kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan ICSID’ in 2007 mali yılına ilişkinkarşılaştırmalı mali tablolarına göre; toplam varlıkları 2006 mali yılı sonunda 10,9Milyon ABD Doları iken bu rakam 2007 mali yılı sonunda 17 milyon ABD Dolarınaulaşmıştır. ICSID’nin 2006 mali yılı sonu itibariyle 16,7 milyon ABD Doları olantoplam katkı ve gelirleri 2007 mali yılı sonunda, 21,9 u uzlaşma ve tahkim isteklerikarşılığında taraflardan alınan ücretlerden olmak üzere, 23,5 Milyon ABD Dolarıolarak gerçekleşmiştir (ICSID,2007:49).
    • 27 2. BÖLÜM DÜNYA BANKASININ (IBRD) YAPISI İŞLEYİŞİ ve 2007 MALİ YIL PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ2.1. Dünya Bankasının Kuruluş Amacı ve Ana Sözleşmesi Dünya Bankası’nın kuruluş ve işleyişine ilişkin düzenlemeler son olarak 16Şubat 1989 yılında değişikliğe uğrayan Ana sözleşmesi “Articles of Agreement”te yeralmaktadır. Bir bakıma Dünya Bankasının anayasası niteliğinde olan Ana sözleşmetoplam 11 madde ve bu maddeler altında 58 kısım ve 2 listeden oluşmakta olup madde,kısım ve çizelge başlıkları sırasıyla çalışmamızın EK-1’inde yer almaktadır (IBRD,1989:1-21); Bankanın amaçları, ana sözleşmenin birinci maddesinde düzenlenmiştir. Bumaddeye göre Dünya Bankasının amaçları aşağıda özetlenmiştir (IBRD, 1989:1); Ø Üye ülkelerin, savaşın oluşturduğu yıkıntıların düzeltilmesi de dâhil olmak üzere, kalkınma ve yeniden yapılanma çabalarına, verimli sermaye yatırımları kanalıyla yardımcı olmak, gelişme yolundaki ülkelerin kaynaklarının ve verimli imkânlarının geliştirilmesini özendirmek, Ø Özel yabancı yatırımları garanti vermek ya da krediye katılımda bulunmak yoluyla desteklemek; özel sermayenin yetersiz olduğu yerlerde kendi kaynaklarını kullanmak suretiyle destek sağlamak, Ø Uluslararası ticareti geliştirmek ve ödemeler dengesi istikrarını sürdürebilmek için kalkınma amaçlı uluslararası yatırımları özendirmek, Ø Başka kanallardan sağlanan kredileri yeniden düzenlemek ya da garanti etmek suretiyle daha yararlı ve acil projelerde öncelikle kullanılmasını sağlamak, Ø Savaş döneminden barış dönemine geçişte mümkün olan en uygun koşulların sağlanmasına yönelik uluslararası yatırımları yönetmektir.
    • 28 Yukarıdaki amaçlara baktığımızda II. Dünya savaşı sonrası Dünyadaki sosyo-ekonomik konjonktürün amaçların belirlenmesinde belirleyici rol oynadığınısöyleyebiliriz. Ana sözleşme zaman içerisinde çeşitli değişiklilere uğramış, gelişmekteolan ekonomileri etkileyen krizler, acil durumlar ve savaş sonrası rehabilitasyonihtiyaçları Bankanın faaliyetleri arasında önemli bir yer oluşturmuştur. Tarihsel süreçiçerisinde, değişen dünya konjonktürüne paralel olarak Dünya Bankasınınfaaliyetlerinde ve ana sözleşmesinde belirtilen misyonunda dönüşüm sergilemiştir.Özellikle küreselleşme olgusu ve bu olgunun az gelişmiş ülkeler üzerindeki negatifetkileri dolayısıyla, başta Dünya Bankası olmak üzere, uluslararası kuruluşlara yönelikciddi eleştiriler söz konusudur. Günümüzde küreselleşmenin gelişmekte olan ülkeler, özellikle bu ülkelerdekiyoksul insanlar üzerindeki yıkıcı etkilerinin azaltılması yönünde, başta Dünya Bankasıolmak üzere, uluslararası kuruluşlara önemli görevler düşmektedir. Küreselleşmeninzengini daha zengin fakiri ise daha fakir yapan uygulamalarının negatif etkilerininazaltılması yönünde uluslararası kuruluşlar tarafından dengeleyici politikalaryürütülmelidir. Bu amaçlarla Dünya Bankasının, “yoksulluktan arınmış bir dünyaoluşturmak” olarak belirlemiş olduğu misyonuna da uygun şekilde, küreselleşmeolgusunu daha insani, daha verimli ve daha adil bir hale getirecek politikalaruygulaması gerekmektedir (Stiglitz, 2004:9-15).2.2. Dünya Bankasının Milenyum Kalkınma Hedefleri Birleşmiş Milletlerin (BM) IMF, Dünya Bankası ve OECD gibi uluslararasıkuruluşlar ile işbirliği yaparak belirlemiş olduğu Milenyum Kalkınma Hedefleri birbakıma, 1990’lı yıllarda uluslararası konferanslar ve zirvelerde dile getirilmiş olankalkınma hedeflerinin sayısal olarak ifade edilmiş şeklidir. Bu hedefler, Eylül 2000’de“Milenyum Deklarasyonu” ile açıklanmış olup, 18 hedef ve 40 göstergeyi kapsayan 8genel amaç çerçevesinde, gelişmekte olan ülkeler tarafından 2015 yılına kadarulaşılması planlanan hedefleri kapsamaktadır. Birleşmiş Milletler MilenyumZirvesi’nde 2000 yılında tanıtılan Milenyum Kalkınma Programı gerek gelişmekte olangerekse gelişmiş ülkelerce ve uluslararası kuruluşlarca kabul görmüş ve 189 ülketemsilcisi tarafından imzalanmıştır (Atlı, 2008 ve United Nation, 2008). Milenyum kalkınma hedefleri; yoksulluğun azaltılması, sağlık, eğitim, cinsiyet
    • 29eşitliği, çevre ve insan refahını etkileyen diğer birçok konuda kantitatif hedeflerikapsamaktadır. Bu hedeflere ulaşılması için ilgili ülkelerin kurum ve politikalarınıgerektiği şekilde düzenlemeleri koşulu ile 1990 yılından 2015 yılına kadar yıllık 40–60Milyar $ yardım yapılması öngörülmüştür. BM Genel Sekreteri Kofi Annan, MilenyumZirvesindeki kalkınma hedeflerine ulaşılması için gelişmiş ülkelerin yıllık yardımlarınıniki katına (100 milyar $) çıkarılması gerektiğini belirtmiştir. Dünya Bankasının öncekibaşkanı Wolfenshon ise gelişmiş ülkelerin GSMH’larının %0,5’ine tekabül edenyardımların 0,7’ye çıkarılması gerektiğini vurgulamıştır. Oysa dünya liderleri 2006yılına kadar yıllık ilave yardım miktarının 12 milyar $ olacağını 2002 MonterreyZirvesinde ifade etmişlerdir (Uzun, 2003:159). Dünya Bankasınca da benimsenen, 2015 yılına kadar ulaşılması arzulananMilenyum Kalkınma Programı’nın sekiz temel hedefi ve bu hedeflerle ilgili performansölçütleri aşağıda tabloda özetlenmiştir (Bağımsız Değerlendirme Grubu, 2005:91). Tablo 10: Milenyum Kalkınma Programı Hedefleri ve Performans Ölçütleri Hedefler Performans Ölçütleri Aşırı Yoksulluk ve Açlığın 1990 ve 2015 arasında geliri günde 1 dolardan az olan kişi oranının yarıya Azaltılması indirilmesi. 1990 ve 2015 arasında açlık çeken kişi oranının yarıya indirilmesi. İlköğretimin Evrensel Hale 2015 yılında her yerde çocukların, kız ve erkeklerin ilköğretimi Getirilmesi tamamlamasının sağlanması Cinsiyet Eşitliğinin Sağlanması Tercihen 2005 yılına kadar ilk ve ortaöğretimde ve en geç 2015’e kadar her ve Kadının Konumunun düzey eğitimde cinsiyet eşitsizliğinin kaldırılması Güçlendirilmesi Çocuk Ölümlerinin 1990 ve 2015 beş yaş altı ölüm oranının üçte iki azaltılması. Azaltılması Annelerin Sağlık Koşullarının 1990 ve 2015 anne ölüm oranının dörtte üç azaltılması. İyileştirilmesi AIDS, Sıtma ve Benzeri 2015 yılına kadar HIV/AİDS sıtma ve diğer hastalıkların durdurulması ve Hastalıklarla Mücadele eğilimin tersine çevrilmesi Çevresel Sürdürülebilirliğin Sürdürülebilir kalkınma ilkelerinin ülke politika ve programları ile Sağlanması bütünleştirilmesi ve çevresel kaynakların kaybının tersine çevrilmesi. 2015 yılına kadar, güvenli içme suyuna sürdürülebilir erişimi olmayan kişi oranının yarıya indirilmesi. 2020 yılına kadar, en az 100 milyon gecekondu sakininin hayatlarında önemli iyileşme sağlanması Küresel İşbirliğinin Kalkınma Açık, kural temelli, öngörülebilir, ayrımcı olmayan bir ticari ve mali Odaklı Olarak Geliştirilmesi sistemin daha da geliştirilmesi. En Az Gelişmiş Ülkelerin özel İhtiyaçlarının ele alınması. Toprakları çok sınırlı olan ülkelerin ve küçük ada devletlerinin özel ihtiyaçlarının ele alınması. Ulusal ve uluslararası önlemlerle gelişmekte olan ülkelerin borç sorunlarının kapsamlı biçimde ele alınarak, uzun vadede borç sürdürülebilirliğin sağlanması. Gelişmekte olan ülkelerle işbirliği içinde, gençler için uygun ve üretken işler için stratejilerin geliştirilmesi ve uygulanması. Özel sektörle işbirliği içinde, yeni teknolojilerin, özellikle bilgi ve iletişim teknolojilerinin avantajlarının kullanıma açılması.Kaynak: Bağımsız Değerlendirme Grubu, “Türkiye’de Dünya Bankası, 1993-2004: Ülke Yardım Değerlendirmesi. Milenyum Kalkınma Hedefleri gelişmekte olan ülkeler tarafından 2015 yılına
    • 30kadar ulaşılması planlanan hedefleri kapsamaktadır. Genel olarak hedeflerebaktığımızda, sorunların tamamen kaldırılması yerine azaltılmaya çalışıldığınısöyleyebiliriz. Örneğin, “aşırı yoksulluk ve açlığın oradan kaldırılması yerineazaltılması”, “gelişmekte olan ülkelerin borç sorunlarının ortadan kalkması ya dakaldırılması yerine kapsamlı biçimde ele alınarak, uzun vadede borç sürdürülebilirliğinsağlanması” hedeflenmiştir. Bu hedefler ise, günümüzde misyonunu “yoksulluktanarınmış bir dünya oluşturmak” olarak belirlemiş Dünya Bankasının hedeflerini tamolarak karşılamamaktadır. Yukarıdaki tabloda yer alan hedefler; hem Dünya Bankası hem de üye ülkeleriçin önemli bir performans göstergesi haline gelmiştir. Milenyum kalkınma hedefleriçerçevesinde yoksulluğun azaltılmasında, sağlık, eğitim, cinsiyet eşitliği, çevre ve insanrefahını etkileyen diğer birçok konuda kantitatif olarak belirlenen hedeflerin Türkiyetarafından da bir performans göstergesi olduğu dikkate alınmalıdır. Söz konusu hedeflergerek bireysel gerekse toplumsal yaşam kalitesinin artırılması ve iyileştirilmesi ile ilgiliolduğundan, bu hedeflere ulaşacak politikalar Dünya Bankası ve diğer uluslararasıkurumlarla birlikte koordineli bir şekilde yürütülmelidir.2.3. Dünya Bankasına Üyelik ve Üye Ülkelerle Olan İlişkiler IBRD’ye üye olmanın ön şartı IMF’e üye olmaktır. Dünya Bankası grubundakidiğer dört kuruma üye olabilmek için ise öncelikle IBRD’ye üye olmak zorunluluğubulunmaktadır. Bu ön şart; Dünya Bankası ana sözleşmesinin ikinci maddesindekihükümler gereği olup, gerek IBRD’ye gerekse grubun diğer kurumlarına üye olma, bukurumların faaliyet ve fonlarından faydalanma konusunda kısıtlamalara nedenolmaktadır. Dünya Bankası Ana sözleşmesinin gereği olarak, bir ülkenin DünyaBankası’na üyeliği IMF üyeliğine paralel bir seyir izlemektedir. IMF’ ten ayrılanülkenin, Dünya Bankasından da ayrılma zorunluluğu vardır. Ancak, Dünya BankasıGuvernörler Kurulunun oy çokluğu (3/4) ile alacağı kararla, o ülkenin Dünya Bankasıüyeliği devam edebilmektedir (IBRD,1989: 1-2). Dünya Bankası, ilişkilerini üye ülkelerin kamu kesimi üzerinden kurmaktadır.Çünkü Banka, sadece üye ülkenin hükümetine veya hükümet garantisi altında bulunanbir kamu kurumuna borç vermektedir. Dünya Bankası’na üye olmayan bir ülkenin şirketveya kurumlarının, Dünya Bankası’nca kısmen ya da tamamen finanse edilen bir
    • 31projeyle ilgili ihalelere katılmaları ya da projenin yürütülmesine görev almalarıbankanın genel kuralları çerçevesinde mümkün bulunmamaktadır. Üye ülkeler banka ile ilişkilerini, ana sözleşmenin ikinci maddesinin üçüncükısmında da (III/2) belirtildiği üzere; Hazine, Merkez Bankası veya Kambiyo İstikrarFonu İdaresi ya da benzeri bir “mali ajan” aracılığıyla yürütmek, Banka da üye ülke ileilişkisini, üye ülkenin bu kurumlar arasından belirlediği bu mali ajan ile kurmakzorundadır. Üye ülkeler ayrıca ana sözleşmenin V/11’ inci maddesinde belirtildiğiüzere; merkez bankalarını ya da merkez bankası olmadığı durumlarda benzerifonksiyonları yerine getiren bir kurumu, ülkenin kendi para cinsinden olan sermayeyükümlülüğünü muhafaza etmek için “muhafaza kurumu” olarak Dünya Bankasınabildirmek zorundadır (IBRD,1989: 4,11).2.4. Dünya Bankasına Üye Olan Ülkelerin Sermaye Payları, Oy Güçleri veTemsilleri Dünya Bankası Ana Sözleşmesinin II/2 kısmında banka sermayesine ilişkindüzenlemeler söz konusudur. Bu madde hükmüne göre bankanın kuruluş sermayesi herbirinin değeri 100.000 USD olmak üzere 100.000 adet paydan oluşmakta ve toplammiktarı 10 Milyar USD’a tekabül etmektedir (IBRD,1989:1-2). Dünya Bankası’nda her üye ülkenin belirli bir sermaye payı söz konusudur.Sermaye payları, üye ülkenin IMF içindeki kotasını esas alarak bankaca hazırlananminimum sabit pay ile o ülkenin gönüllü olarak taahhüt ettiği değişken sermayenintoplamından oluşmaktadır. Banka ana sözleşmesine göre: Üye ülkelerin sermaye katkısı%20 ve % 80 olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Üye ülke sadece bu % 20’likkısmın %2’lik kısmını altın ya da ABD Doları olarak peşin ödemekte, kalan %98’likkısmı (% 20’ nin kalan % 18’lik kısmı ve diğer % 80’lik kısım) ihtiyaç duyulmasıhalinde üye ülkelerce ödenmektedir (IBRD,1989:2-3). Guvernörler Kurulu dörtte üç oy çoğunluğu ile Dünya Bankasının sermayesininartırımına gidebilir. Üye ülkeler sermaye artırımlarında minimum payı korumak kaydıile ek pay almak istemeyebilirler. Banka mevzuatına göre, bir ülkenin sermaye payınınyüksekliği, o ülkeye daha fazla kredi kullanma hakkını vermez. Ancak Bankanın kararve uygulamalarında etkili olmasına imkân veren oy gücünün artmasını sağlar. Bu
    • 32durum, gelişmiş ülkeleri yüksek sermaye payları ile Bankaya üye olmaya teşviketmektedir. Bir üye ülkenin oy gücü “sabit oy sayısı” ile değişken oy sayılarının toplamınaeşittir. Sabit oy sayısı ülkelerin Dünya Bankası’ndaki sermaye miktarı paylarındanetkilenmemekte olup her ülke için 250 adet olarak belirlenmiştir. Dünya Bankası’ndaüye ülkelerin oy gücünü etkileyen temel husus, üye ülkelerin sermaye payına görebelirlenen değişken oy sayısıdır. Değişken oy sayısı, üye ülkenin USD cinsinden ifadeedilen sermaye payına göre değişmektedir (Eğilmez, 1996:75). Türkiye’nin toplam sermaye katkısı 1.004,6 milyon ABD Dolarıdır. Söz konususermaye katkısı bono sunulmak suretiyle taahhüde bağlanmış olup, 59,8 milyon ABDDoları ödenmiş durumdadır. Türkiye’nin toplam oy sayısı 8.578 olup, oy gücü %0,53dür. Türkiye, sermaye katılımına ilişkin sıralamada 36’ıncı ve ülke grubu (ECABölgesi) içerisinde ise 3’üncü sırada yer almaktadır (Hazine Müsteşarlığı, 2008/c).2.5. Dünya Bankasının Örgüt Yapısı ve Yönetimi IBRD’ nin yapısı IMF’ in yapısı ile benzerlikler göstermektedir. DünyaBankası’nda da temel organlar Guvernörler Kurulu, İcra Direktörleri Kurulu, Başkan,Teknik Departmanlar ve Kalkınma Komitesidir. Guvernörler Kurulu ve İcraDirektörleri Kurulunun işleyişleri IMF ile aynıdır (Kayıran, 2000:34). Dünya Bankasının organizasyon yapısında temel karar alma organı olanGuvernörler Kurulu (Board of Governors of the World Bank) hiyerarşinin en üstbasamağında yer almakta olup onun altında İcra Direktörleri Kurulu ve Dünya BankasıBaşkanı yer almaktadır. Ayrıca, Dünya Bankası Başkanına bağlı başkan yardımcıları,çeşitli departmanlar ve personel görev yapmaktadır (IBRD,1989:9).2.5.1. Guvernörler Kurulu (Board of Governors) Dünya Bankası Guvernörler Kurulu, Bankanın temel karar alma organıdır.Kurulda her üye ülke atamış olduğu bir guvernör ile bir guvernör vekili tarafındantemsil edilmektedir. Guvernörler ilgili ülke tarafından, belirli bir süre görev yapmaküzere atanmaktadır. Genellikle üye ülkenin Maliye ve Planlama Bakanı gibi maliyönetimin en üst düzeyinde bulunan kişiler (Türkiye’de Hazine Müsteşarı) guvernör
    • 33olarak atanmaktadır. İlgili ülke tarafından atanan guvernörlerden birisi kurul tarafındanKurulun Başkanı olarak seçilir. Guvernörler Kurulu, bankanın genel politikasınıgörüşmek, ödenmiş sermaye miktarını değiştirmek, üye kabul etmek veya üyeliği askıyaalmak ve mali tabloları ve bütçeyi onaylamak için yılda bir kez, genellikle sonbahardaIMF Guvernörler Kurulu ile birlikte ortak genel kurul toplantısı gerçekleştirmektedir(IBRD,1989:9-10 ve Tünsoy, 2005:8). IMF ve Dünya Bankasının son “Bahar Toplantısı”, 3.500’ü üye ülkenindelegeleri olmak üzere toplam 10.000 civarında katılımcıyla, 12-13 Nisan 2008 tarihleriarasında Washington DC’de gerçekleşmiştir. Türkiye bu toplantıda Devlet Bakanı,Hazine Müsteşarı ve Merkez Bankası Başkanının katılımıyla Hazine Müsteşarlığı, T.C.Merkez Bankası, Maliye Bakanlığı ve Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı yetkilileritarafından temsil edilmiştir. IMF ve Dünya Bankasının 2008 Yılı içindeki ikinci büyüktoplantı ise Yıllık Toplantı niteliğinde olup Ekim ayında yine Washington’dayapılacaktır. Ayrıca, yapılan girişimler sonucu, 2009 yılı IMF-Dünya Bankası YıllıkToplantılarının İstanbul’da yapılmasına karar verilmiştir (Hazine Müsteşarlığı, 2008/c). Guvernörler Kurulu, olağan toplantılar dışında Ana sözleşmede belirlenmiş olandurumlarda olağanüstü toplantılar da yapmaktadır. Kurul, Ana sözleşmede belirlenenhaller dışında, kararlarını nitelikli çoğunlukla (oy toplamının üçte ikisi) ile almaktadır.Oy hakkı olmayan Dünya Bankası Başkanı da bu toplantılara katılabilmektedir.Bankanın uygulayacağı politikaları belirleyen Guvernörler Kurulu, aşağıda yer alanhususlar dışında İcra Direktörleri Kurulu’na karar yetkisi verebilir (Eğilmez, 1996:67 ve(IBRD,1989:9-10). Ø Yeni üyelerin kabulü ve koşulları, Ø Bankanın sermayesinin arttırılması veya azaltılması, Ø Bir üye ülkenin üyeliğinin askıya alınması, Ø Ana sözleşmenin yorumlanmasında ortaya çıkan sorunların çözümü, Ø Diğer uluslararası kuruluşlarla işbirliğine karar verilmesi, Ø Bankanın faaliyetine son verilmesi ve varlıklarının dağılımı, Ø Bankanın net gelirinin dağıtımına karar verilmesi.
    • 342.5.2. İcra Direktörleri Kurulu (Board of Executive Directors) İcra Direktörleri Kurulu, Bankanın genel faaliyetlerini yürütmek ve GuvernörlerKurulunun devrettiği yetkileri kullanmakla yükümlüdür. En fazla sermayeye sahipABD, Almanya Japonya, Fransa ve İngiltere kurulda kendilerinin atamış oldukları birericra direktörü ile Çin, Suudi Arabistan ve Rusya ise birer seçilmiş icra direktörü ilekurulda temsil edilmektedir. Kalan diğer üye ülkeler içinde 16 adet ülke grubuoluşturulmuş ve her bir ülke grubu içinde birer icra direktörü olmak üzere toplam 24icra direktörü bulunmaktadır (IBRD,1989:10-11 ve Tünsoy, 2005:9). Türkiye aralarında Avusturya, Belarus, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Macaristan,Azerbaycan ve Kazakistan’ın da bulunduğu ECA ülke grubunda yer almaktadır.Direktörler iki yıllık bir süre için atanır veya seçilirler. Her icra direktörü kendisine biricra direktör vekili atar ve vekillerinin bütün toplantılara katılma hakkı olmasına rağmenoy kullanma hakkı sadece icra direktörünün katılmadığı toplantılarda söz konusudur. Dünya Bankası Başkanı İcra Direktörleri Kuruluna başkanlık etmektedir. Kurul,kararlarını ancak toplam oy gücünün en az yarısından bir fazla oy ile alabilir. İcraDirektörleri Kurulu genel olarak haftada iki kez toplanmaktadır. Bu toplantılarda;kurum bütçesinin uygulanması ve yönetilmesi, ülke yardım stratejileri, borçlanma vefinansal kararlar, kredi ve garanti anlaşmalarının onaylanması ve yeni politikalarınoluşturulması gibi konular görüşülerek karara bağlanır (IBRD,1989:10-11 ve Tünsoy,2005:9).2.5.3. Dünya Bankası Başkanı (President) İcra Direktörleri Kurulu tarafından atanan Dünya Bankası Başkanı kuruluntoplantılarına başkanlık eder. Bu toplantılarda kararların oylanmasında, Başkanın ancakeşitlik halinde oy kullanma hakkı söz konusudur. Ayrıca Başkan, Guvernörler Kurulutoplantılarına oy hakkı olmadan katılabilmektedir (IBRD,1989:11). Başkan, Dünya Bankasının yönetiminden genel olarak sorumlu bulunmakta olupgrubun en üst düzey yöneticisidir. Başkana çalışmalarında yardımcı olmak üzere üç adetkıdemli Başkan Yardımcıları ve bu yardımcılara bağlı daha kıdemsiz yardımcılar görevyapar.
    • 352.5.4. Dünya Bankası’nın Departmanları Bankanın her icra direktörünün icra direktör vekili, teknik asistanlar,danışmanlar ve yardımcı personelden oluşan bir ofisi vardır. Bankanın ayrıca ülkeninyer aldığı bölümlerde olan teknik departmanlar ve bankanın yönetimine ve hukukisorunlarına ilişkin çalışmalar yapan yönetim ve hukuk departmanları mevcuttur (WBAbout Us, 2008).2.5.4.1. Teknik Departmanlar Teknik bölümlerin temel çalışma alanı genel olarak, gelişmekte olan üye ülkelertarafından oluşturulmaktadır. Bir ülkenin yürütmeyi planladığı proje ve/veya programınfinansmanı için bankadan sağlamayı planladığı fona ilişkin inceleme vedeğerlendirmeler o üye ülkenin de içinde yer aldığı teknik departmanda görevli bulunanuzmanlar tarafından yapılmaktadır. Dünya Bankası bünyesinde yer alan teknikdepartmanlar: Ø Afrika Bölgesi Ofisi (Merkez Batı Afrika, Doğu Afrika, Güney ve Orta Afrika ve Hint Okyanusu, Batı Afrika, Sahel Ülkeleri, Güney Afrika bölümlerini kapsayan departmanlar), Ø Doğu Asya ve Pasifik Bölgesi Ofisi (bu bölgedeki ülkeleri kapsayan üç adet departman), Ø Güney Asya Bölgesi Ofisi (bu bölgedeki ülkeleri kapsayan üç adet departman), Ø Avrupa ve Merkezi Asya Bölgesi Ofisi (Avrupa ile Rusya ve diğer eski doğu bloğu ülkelerini kapsayan dört adet departman), Ø Ortadoğu ve Kuzey Afrika Bölgesi Departmanı (Ortadoğu ve Afrika’nın kuzeyinde Akdeniz’e sahili olan ülkeleri kapsayan iki adet departman), Ø Latin Amerika ve Karayipler Bölgesi Ofisi (Güney Amerika kıtası ile Karayipler’deki ülkeleri kapsayan dört adet departman).olmak üzere toplam 6 Bölge Ofisi şeklinde örgütlenmiştir (Kaya, 2002:15).2.5.4.2. Yönetim ve Hukuk Departmanları Yönetim ve hukuk departmanları Bankanın yönetim ve faaliyetlerine ilişkinçalışmalarla birlikte üye ülkelere verilecek kredilerin hukuki durumunu ve Bankanın
    • 36uygulayacağı vade, faiz vb. hususların tespitine dair çalışmaları da yapmaktadır.Bankanın Yönetim ve Hukuk Departmanları: Ø Başkanlık Ofisi Ø Sekreterya, Ø Hukuk Bölümü (Bankanın genel hukuk sorunları ile üye ülkelere sağlanan fonlarla (kredi, ikraz, hibe vb.) anlaşma metinlerinin hazırlıklarını yapar), Ø Denetim Bölümü (Gerek Bankanın faaliyetleri gerekse sağlan fonlarla ilgili Banka ve üye ülkeler nezdinde denetimlerde bulunarak raporlama yapar), Ø Muhasebe Departmanı (Bankanın mali işleri ile ilgilenir), Ø Planlama ve Bütçe Departmanı (Bankanın bütçesinin hazırlanması ve izlenmesi faaliyetlerini yürütür), Ø Mali Politika ve Risk Yönetimi Departmanı (Bankanın elinde bulunan fonların uluslararası piyasalarda değerlendirilmesini sağlar), Ø Kofinansman Bölümü (Bankanın üye ülkelere açacağı kredilere katılacak kofinansörlerle ilişkileri düzenler).Şeklinde örgütlenmiştir (Kaya, 2002:15-16).2.5.5. Kalkınma Komitesi Kalkınma Komitesi az gelişmiş ülkelere kaynak aktarımını ve bu kaynaklarınkullanımını izleyerek Dünya Bankası ve IMF İcra Direktörleri Kurullarına rapor vermekve önerilerde bulunmak üzere 1974 yılında kurulmuştur. Komite üyeleri, üye ülkelerinDünya Bankası ve IMF İcra Direktörleri Kurulu’nda tek başına veya gruplar halindetemsil edilme modeline uygun olarak, Maliye Bakanı düzeyindeki kişilerdenoluşmaktadır. Komite resmi olarak “Gelişme Yolundaki Ülkelere Kaynak TransferiHakkında Dünya Bankası ve IMF Guvernörler Kurullarının Ortak Komitesi” olarakadlandırılmaktadır. Komite, biri Dünya Bankası ve IMF Guvernörler Ortak Genel KurulToplantısı sırasında yapılmak üzere yılda iki kez toplanır (Eğilmez, 1996:69).2.6. Dünya Bankasının Finansman Kaynakları Dünya Bankası’nın temelde sermaye, borçlanma ve diğer gelirler (faiz, menkulkıymet gelirleri, karlar) olmak üzere üç mali kaynağı vardır.
    • 372.6.1. Bankanın Sermayesi Dünya Bankasının borçlanmadan sonra en önemli finansman kaynağısermayesidir. Bankanın ana sözleşmesine göre vereceği kredi miktarı sermayesinin,rezervlerinin ve gelir fazlalarının toplamını geçemez. Dünya Bankası üyelere sermayepayı tahsis ederken üye ülkelerin IMF’ deki kota miktarlarını esas alır. Dünya Bankasının çalışmaya başladığı 1946 yılında sermayesi 7,67 Milyar USD(Cenk, 1996:7) iken 2007 mali yılsonu itibariyle sermaye toplamı 189,8 Milyar USD ayükselmiştir. Banka sermayesinin büyük bölümünü ödenmemiş sermayeoluşturmaktadır. Toplam sermayenin 11,5 Milyar USD ödenmiş iken kalan 178,3Milyar USD ödenmemiş durumdadır (IBRD, 2007/b:60). Dünya Bankasında her üye ülkenin bir sermaye payı vardır. Dünya Bankası’nınsermayesi ve bu miktar içinde üye ülkelerin sermaye payları, ABD doları cinsindenifade edilmekte olup sermaye payının miktarı, üye ülkenin, Dünya Bankası’ndaki oygücünü belirlemektedir. Aşağıdaki tabloda, 30 Haziran 2007 tarihi itibariyle DünyaBankasında en yüksek sermaye payına sahip 11 ülke, Türkiye’nin sermaye payları ve oygüçleri özetlenmiştir (WB Annual Report, 2007:108-111). Tablo 11: Dünya Bankasında En Yüksek Sermaye Payına Sahip 11 Ülke, Türkiye’nin Sermaye Payları ve Oy Güçleri SERMAYE OY Ülkeler Payı Toplam İçindeki Payı Oy Sayısı Toplam İçindeki (Milyon $) (%) Payı (%)ABD 31.965 16,84 265.219 16,38Japonya 15.321 8,07 127.250 7,86Almanya 8.734 4,6 72.649 4,49İngiltere 8.372 4,41 69.647 4,3Fransa 8.372 4,41 69.647 4,3Çin 5.404 2,85 45.049 2,78İtalya 5.404 2,85 45.045 2,78Hindistan 5.404 2,85 45.045 2,78Kanada 5.404 2,85 45.045 2,78Suudi Arabistan 5.404 2,85 45.045 2,78Rusya Federasyonu 5.404 2,85 45.045 2,78Toplam 11 ülke 105.188 55 874.686 54Türkiye 1.005 0,53 8.578 0,53Toplam 189.801 100 1.619.599 100Kaynak: The World Bank Annual Report 2007. Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere; 2007 mali yılı sonu itibariyle Bankadaen yüksek oya sahip ülke ABD’dir. ABD’ nin sermaye katkısı 31.965 milyon ABD
    • 38Doları olup, toplam sermaye içindeki payı % 16,84 tür. ABD’ den sonra en önemlikatkılar Japonya, Almanya, İngiltere ve Fransa tarafından sağlanmaktadır. Üye ülkelerin sahibi bulundukları IBRDde oylama gücü, her üyenin göreceliekonomik gücüne göre hesaplanan sermaye payına göre belirlenmektedir. Sermaye payıyüksek olan ülkeler Dünya Bankası kaynaklarının tahsisi ve kullanımı konusunda etkinolduklarından, fon kullanımı ile ilgili proje ve/veya programların belirlenmesinde projeya da programların uygulanabilirliği, fayda-maliyet dengesi ve fon kullanıcısı ülkelerinihtiyaçları vb. rasyonel kriterlerden ziyade politik tercihler daha önemli halegelmektedir. Son yıllarda birçok az gelişmiş ve gelişmekte olan ülke kamuoyunda IMF veDünya Bankasının özellikle küresel ekonomik konulara daha hızlı ve etkin müdahaledebulunabilmeleri yönünde eleştiriler söz konusudur. Misyonları da tartışılmaya başlanan,bu kurumlara yönelik eleştirilerden en önemlisi ise bu kurumlardaki sermaye yapısı veoy gücüne yöneliktir. Dünya Bankasının mevcut sermaye yapısı, dağılımı, oy gücü vebunların bir sonucu olan karar alma mekanizmasına göre; Dünya Bankası kaynaklarınıntahsisi ve kullanımı konusunda, gerek politikaların belirlenmesinde gerekse politikalarınuygulanmasında başta ABD olmak üzere G-7 ülkelerinin6 çıkarları ve politik tercihleriön plana çıkmaktadır. Ancak, Dünya Bankası kaynaklarının asıl faydalanıcısı ve politikalarındanetkilenen ülkeler Türkiye, Çin, Hindistan, Pakistan ve Meksika gibi gelişmekte olanülkeler ile birlikte özellikle IDA fonlarının büyük bölümünü kullanan, k.b.GSMHseviyeleri oldukça düşük olan Afrika kıtasında yer alan az gelişmiş ülkelerdir. Bunedenle Dünya Bankasının sermaye yapısı ve oy gücünün belirlenmesi konusundagerekli düzenlemelerin yapılması ve bu düzenlemelerin bir sonucu olarak az gelişmiş vegelişmekte olan ülkelere daha çok oy hakkı verilerek, bu ülkelere Banka kaynaklarınıntahsisi ve kullanımı konusunda daha fazla söz hakkı tanınmalıdır. Fon tahsis ve kullanımı konusunda fon sağlayıcısı ülkelerin politik tercihleriyerine bu fonların asıl faydalanıcısı durumunda olan az gelişmiş ve gelişmekte olan6 G-7 ülkeleri ABD ile birlikte, Kanada, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya ve İngiltere’den oluşmaktadır.
    • 39ülkelerin ihtiyaçlarının dikkate alınması bu fonların daha ekonomik, etkin ve etkilikullanımını sağlayarak gerek Dünya Bankasının gerekse fondan faydalanan ülkelerinperformanslarını artırmalarını sağlayacaktır. Bu performans artışı da Bankanın misyonuolan “yoksulluktan arınmış bir dünya oluşturmak” hedefinin gerçekleşmesine de katkısağlayacaktır.2.6.2. Banka Tarafından Yapılan Borçlanma Dünya Bankasının kredi verirken birincil kaynağını sermayesinden ziyade malipiyasalardan yaptığı borçlanmalar oluşturmaktadır. Dünya Bankası en üst düzeyde kredideğerliliğine sahip olan bir kurumdur. Dünya bankası kaynaklarının büyük bölümünüfinansal piyasada uygun koşullarda (1959’den beri AAA-rated bonds) elde eder. Borçkaynakları genelde uluslararası piyasalarda emeklilik fonları, sigorta şirketleri, şirketlerve bankalar üzerinde yoğunlaşmaktadır (IBRD, 2007/b:21-22 ve WB About Us, 2008). Bu kredi değerliliği Bankaya uluslararası finans piyasalarından çeşitli finanspiyasası enstrümanları kullanarak, daha uygun koşullarda (vade, faiz) borçlanabilmeimkânı vermektedir. Böylece, IBRDden borçlanan ülkeler, ticari bankalardanyapacakları borçlanmalara göre hem vade hem de faiz bazında daha uygun koşullardafon temin edebilmektedir (WB Annual Report 2007: 61). Aşağıdaki grafikte de görüldüğü üzere; Dünya Bankasını 2007 mali yılsonuitibariyle borç miktarı (borrowings outstanding) 81,1 milyar USD’dır. Bu dasermayesinin yaklaşık % 43’üne tekabül etmektedir. Dünya Bankası bir yıl içerisindeüye ülkelere kullandırdığı kredilerin finansmanının büyük bir kısmını borçlanmayoluyla karşılamaktadır. Grafik 7: IBRD’ nin Borçlanma ve Yatırımları Kaynak: The World Bank Annual Report 2007
    • 40 Banka finansman temininde müstakil olarak hareket edebildiği gibi birçokülkenin hükümetleri veya Merkez Bankaları ile işbirliği içerisinde hareketedebilmektedir. Dünya bankası borçlanma maliyetini minimum seviyelere indirebilmekamacıyla para piyasalarında para cinsi ve faiz swapları opsiyonlarını da kullanmaktadır(Tünsoy, 2005:11). Dünya Bankası bir yıl içerisinde üye ülkelere kullandırdığı kredilerinfinansmanının büyük bir kısmını borçlanma yoluyla karşılamaktadır. Aşağıdaki grafiktede görüleceği üzere banka vermiş olduğu kredilerin öz kaynaklardan karşıladığı kısımyıldan yıla artış trendi göstermesine rağmen bu oran (Öz kaynak/Kredi) 2007 maliyılsonu itibariyle % 35’ e ulaşmıştır. Diğer bir deyişle Dünya Bankası üyelerinekullandırdığı kredilerin % 65’lik kısmını öz kaynakları dışındaki diğer kaynaklarla(borçlanma) karşılamaktadır.Grafik 8:Dünya Bankasının 2007 FY Sonu İtibariyle Özkaynak/Kredi OranlarıKaynak: The World Bank Annual Report 2007.2.6.3. Dünya Bankasının Diğer Gelirleri Dünya Bankası sahip olduğu sermaye ve borçlanma yolu ile elde ettiği fonlarıüye ülkelere kullandırması sonucu bazı gelirler elde etmektedir. Diğer gelirler grubualtında izlenen bu gelirler; bankanın elde ettiği faiz geliri, fon fazlasının para vesermaye piyasalarında değerlendirilmesinden ve dönem sonunda elde ettiği karlardanoluşmaktadır (Kaya, 2002:18).2.6.3.1. Faiz ve Taahhüt Gelirleri Dünya Bankasının üye ülkelere hibe dışında yaptığı fonlamalar üye ülkelere birtakım maliyetler yüklemektedir. Dünya Bankası üye ülkelere kullandırdığı kredilerdenfaiz ve ön ödeme komisyonu (front end fee) altında çeşitli gelirler sağlamaktadır.Ayrıca, banka vermiş olduğu kredilerin borçlusu tarafından kullanılmayan kısmı
    • 41üzerinden (Undisbursed amount) taahhüt komisyonu (commitment fee) adı altında %0.75 oranında bir faiz de uygulamaktadır. Bu elde edilen gelirlerle birlikte borçlularınalmış oldukları kredilerin anaparalarının geri ödemeleri de bankanın kaynak vekullanımında önemli bir yer tutmaktadır.2.6.3.2. Hisse Senedi, Tahvil ve Bono Piyasalarından Elde Edilen Gelirler Banka elinde bulunan fon fazlasını hisse senedi, bono ve tahvil piyasalarındadeğerlendirebilmektedir. Banka, söz konusu piyasalarda yapmış olduğu yatırımlarsonucunda da gelir elde eder. Bankanın 2007 mali yılı geliri 1.151 milyon $’dır (WBAnnual Report, 2007:63).2.6.3.3. Bankanın Elde Etmiş Olduğu Karlar Dünya Bankasının, ticari bankalarda olduğu gibi, karını maksimize etme gibi biramacı olmadığı halde 1948 yılından bu yana her yıl (2006 ve 2007 yılları hariç) net gelirelde etmiştir. Banka elde ettiği karları ana sözleşmesindeki hükümler gereği sermayepayı sahibi üye ülkelere dağıtamamaktadır. Dağıtılamayan söz konusu karlar dafinansman kaynağına eklenmektedir. Böylece banka elde ettiği kârları birçok kalkınmafaaliyetinin fonlanmasında kullanabilme imkânıyla, mali gücüne katkıda bulunmaktadır.Bunların bir sonucu olarak da sermaye piyasalarında borç alan müşterileri için düşükmaliyette ve uygun koşullarda borçlanabilme imkânı sağlanabilmektedir.2.7. Dünya Bankası’nın 2007 Mali Yılı Performansının Değerlendirilmesi2.7.1. Genel Olarak Dünya Bankasını 2007 mali yıl performansının değerlendirilmesinde; 1 Temmuz2006-30 Haziran 2007 dönemindeki faaliyetlerini kapsayan 2007 yılı Yıllık Raporu vebu rapora ek bağımsız denetimden geçmiş 2007 yılı finansal tabloları ile birlikteYönetim ve İç Kontrol Raporları baz alınmıştır. Yıllık rapor, birlikte Dünya bankası olarak ifade edilen IBRD ve IDA İcraDirektörleri tarafından 30 Haziran 2007 tarihinde hazırlanmıştır.7 IBRD ve IDA ile7 Dünya Bankası Grubu’ nun diğer kuruluşları olan IFC, MIGA ve ICSID kendi yıllık raporlarını ayrı ayrıyayınlamaktadır. Bu kuruluşların 2007 mali yıl performanslarının değerlendirilmesine çalışmamızınI.Bölümünde yer verilmiştir.
    • 42birlikte İcra Direktörleri Kurulunun başkanlığını yürüten Robert B. Zoellick bu rapor ilebirlikte bütçeler ve bağımsız denetimden geçmiş finansal tabloları onay içinGuvernörler Kurulu’na sunmuştur (WB Letter of Transmittal, 2007:1).2.7.2. Sağlanan Fonlar ve Önemli Finansal Göstergeler Kuruluşundan bu yana IBRD tarafından sağlanan fon miktarı 433 Milyar ABDDolarına ulaşmıştır. Son yıllarda ortalama yıllık 11 Milyar ABD Dolarının üzerindekaynak sağlanmaktadır. IBRD’ nin 2003-2007 mali yıllarında sağladığı fonlar ve önemlifinansal göstergeleri karşılaştırmalı olarak aşağıdaki tabloda özetlenmiştir (WB AnnualReport 2007:1-126). Tablo 12:IBRD Önemli Finansal Göstergeler (Milyon ABD Doları) Finansal Göstergeler 2003 2004 2005 2006 2007Faaliyet Geliri 3.021 1.696 1.320 1.740 1.659Kredi Bakiyesi 116.240 109.610 104.401 103.004 97.805Toplam Varlıklar 230.062 228.910 222.008 212.326 208.030Toplam Özkaynaklar 37.918 35.463 35.588 36.474 39.926Taahhüt Bazında Sağlanan Fonlar 11.231 11.045 13.611 14.135 12.829Toplam Proje Sayısı 99 87 118 113 112Brüt Kullanımlar (A) 11.921 10.109 9.772 11.833 11.055Geri Ödemeler (B) 19.877 18.479 14.809 13.600 17.231Net Kullanımlar (C=A-B) -7.956 -8.370 -5.037 -1.767 -6.176Kaynak: The World Bank Annual Report 2007,s:1-63 Tabloda da görüleceği üzere, 2007 mali yılında IBRD’ nin taahhüt bazındasağlamış olduğu fon miktarı 2006 yılına göre %9 oranında azalarak, toplamda 112 projeiçin, 12,8 Milyar USD olarak gerçekleşmiştir (WB Annual Report, 2007:3-5). IBRD’ nin 2007 mali yılında ya da daha önceki yıllarda taahhüt ettiği fonların11.055 Milyon USD kısmı 2007 mali yıl içinde kullanılmıştır. Ancak borçlu ülkelerdaha önceki kullanımları nedeniyle kullandıkları fonların 17.231 Milyon ABD Dolarlıkkısmını IBRD’ye geri ödemiştir. Böylece 2007 mali yılındaki net kullanım 6.176Milyon USD olarak gerçekleşmiştir (a.g.e:2). Aslında tablodan da görüleceği üzere, 2003-2007 mali yıllarında IBRD’den netkullanımlar negatif olarak gerçekleşmiştir. Bunun anlamı IBRD taahhüt ettiği fonlardandaha büyük kısmının tahsilâtını gerçekleştirmiş, bir başka deyişle üye ülkeler sonyıllarda IBRD’den kullandıkları fondan daha fazla olarak önceki dönem kullanımları
    • 43nedeniyle anapara ve faiz geri ödemesinde bulunarak IBRD’ deki borç bakiyeleriniazaltma yoluna gitmiştirler. Yukarıdaki paragrafta ifade edilen trendin bir sonucu olarak, IBRD kredibakiyesi (borçlu ülkelerden alacaklar) 2003 yılından itibaren azalış yönünde bir eğilimgöstermiş, 2003 yılında 116.240 Milyon USD olan kredi bakiyesi, yıllık bazda geriödemelerin kullanımlardan daha fazla olması nedeniyle, 2007 mali yılı sonu itibariyle97.805 Milyon USD’na düşmüştür. Böylece IBRD son yıllarda net fon sağlayıcıdanziyade tahsil edici pozisyonunda olmuştur. Bu trendin müteakip yıllarda da devametmesi fon kullanıcılarının alternatif fon kaynaklarına yönelmelerine nedenolabilecektir. IBRD 2003-2007 yılları arasında faaliyetleri sonucunda faaliyet geliri eldeetmiştir. IBRD’ nin 2007 mali yılı sonu itibariyle faaliyetleri sonucu kazancı 1.659Milyon USD olarak gerçekleşmiştir. Toplam varlıklar ise 2003-2007 mali yıllarıarasında sürekli azalmış ve 2007 mali yılı sonu itibariyle 208.030 Milyon USD olarakgerçekleşirken, özkaynakları 39.926 Milyon USD’na ulaşmıştır (a.g.e:65).2.7.3. Bankanın 2007 Mali Yılı Gelirleri Dünya Bankası, üye ülkelerce sağlanan sermaye payları ve borçlanma yolu ileelde ettiği fonları üye ülkelere kullandırması sonucunda, faiz geliri elde eder. Bankanınayrıca, fon fazlasını para ve sermaye piyasalarında değerlendirilmesinden ve dönemsonunda elde ettiği karlardan oluşan diğer gelirleri mevcuttur. Bankanın 2007 mali yıl raporunda yer alan gelir tablosuna göre; bankanınsağlamış olduğu kredilerden elde ettiği faiz geliri 2005 mali yılsonunda 4.084 milyonUSD iken 2006 mali yılsonunda 4.971 milyon USD’a, 2007 mali yılsonunda ise 5.391milyon USD’a yükselmiştir. Ayrıca, banka taahhüt komisyonu olarak söz konusuyıllarda sırasıyla 71 milyon USD, 73 milyon USD ve 75 milyon USD gelir elde etmiştir(IBRD, 2007/a:50). Bankanın 2007 mali yıl raporunda yer alan gelir tablosuna göre; bankanın sözkonusu yatırımlarından elde ettiği gelir 2005 mali yılsonunda 630 milyon USD iken2006 mali yılsonunda 1.067 milyon USD’na, 2007 mali yılsonunda ise 1.151 milyon
    • 44USD’na yükselmiştir (a.g.e:50). Bankanın 2007 mali yıl raporunda yer alan bilânço ve gelir tablosuna göre;banka 2005 mali yılını 3.189 milyon USD kazanç ile kapatmasına rağmen 2006 maliyılını 2.389 milyon USD ve 2007 mali yılını ise 140 milyon USD kayıpla kapatmıştır.Bu performansın bir sonucu olarak 2005 mali yılı sonunda 27.171 milyon USD olandağıtılmamış kurum kazancı (Retained Earnings) 2006 mali yılı sonunda 24.782 milyonUSD’na düşmüş ve 2007 mali yılı sonunda yapılan 3.189 milyon USD’lık netleştirmeneticesinde 27.831 milyon USD’na yükselerek bankanın finansman kaynağınaeklenmiştir (a.g.e:51).2.7.4. 2007 Mali Yılında Sağlanan Fonların Türleri Açısından Dağılımı Dünya Bankası üye ülkelere yatırım (proje) kredileri, uyum (program) kredilerive hem proje hem de program kredisi bileşeni içeren karma krediler sağlamaktadır.Dünya Bankası tarafından verilen kredilerin dağılımına baktığımızda, aşağıdaki grafiktede görüldüğü üzere, yatırım kredilerinin öneminin devam ettiğini söyleyebiliriz. Sadece2002 yılında toplam taahhüt edilen krediler içerisinde yapısal uyum kredileri, 2001ekonomik krizin de etkisiyle, yatırım kredilerini geçmiştir. Diğer yıllarda ise yatırımkredilerinin toplam içindeki payı yapısal uyum kredilerinin oldukça üzerindedir (IBRD,2007/b:12). Grafik 9 : IBRD’ nin Taahhüt Bazında Kredi Dağılımı Kaynak: IBRD Management’s Discussion and Analysis, 2007, s.12 Aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere, örneğin 2007 mali yılında taahhüt edilen12.829 Milyon USD fonun %72’ si yatırım kredisi olarak sağlanırken kalan % 28
    • 45yapısal uyum kredileri için taahhüt edilmiştir. Bu oranlar 2006 mali yılı için kullanılan14.135 Milyon USD fonun % 65 yatırım kredisi % 35’i yapısal uyum kredileri olarakgerçekleşmiştir. IBRD tarafından 2007 mali yılında taahhüt edilen 12.829 Milyon USDfon toplam 112 projeye sağlanmıştır. Bu projelerin 90 âdeti (%80) yatırım projesi ikenkalan 22 âdeti (%20) uyum projesidir. 2006 mali yılında ise fon sağlanan 113 projenin92 âdeti (%81) yatırım projesi iken kalan 21 âdeti (%19) uyum projesidir (WB AnnualReport, 2007:1-63). Tablo 13: IBRD Tarafından 2007 Mali Yılda Sağlanan Fonların Türleri Açısından Dağılımı 2003 2004 2005 2006 2007 Taahhüt Bazında Sağlanan Fonlar 11.231 11.045 13.611 14.135 12.829 (I=II+III) (Milyon $) Uyum (Policy) Kredileri (II) 4.187 4.453 4.264 4.906 3.635 Yatırım Kredileri (III) 7.044 6.592 9.347 9.229 9.194 Toplam Proje Sayısı (A=B+C) 99 87 118 113 112 Uyum Projeleri (B) 21 18 23 21 22 Yatırım Projeleri (C) 78 69 95 92 90 Kaynak: The World Bank Annual Report 2007 s. 1-632.7.5. 2007 Mali Yılında Sağlanan Fonların Bölgesel ve Sektörel Dağılımı IBRD 2007 mali yılında taahhüt bazında 34 ülkede 112 proje için 12,8 MilyarUSD fon sağlamıştır. Bu fonların bölgesel dağılımına baktığımızda, aşağıdaki grafiktede görüldüğü üzere, 12,8 Milyar ABD Dolarlık fonun %34’ü Latin Amerika ve Karayipbölgesinde, %26’sı Türkiye’nin de sınırları içerisinde bulunduğu Avrupa ve Orta Asya(ECA) bölgesinde, %22’lik kısmı ise Doğu Asya ve Pasifik bölgesinde kullanılmıştır(a.g.e:1-63). Grafikte belki de dikkat edilmesi gereken noktalardan birisi Afrika kıtasındaIBRD fonlarının kullanımının %1’ in altında gerçekleşmesidir. Bunun nedeni; bubölgedeki ülkelerin çok büyük bölümünün kişi başına milli gelir seviyelerinin düşükolması sebebiyle daha uygun koşullarda IDA fonu kullanmalarındandır. 2007 maliyılında IDA fonlarının yaklaşık yarısı Afrika kıtasında kullanılmıştır
    • 46 Doğu Asya Güney Asya &Pasifik 13% 22% Orta Doğu & Kuzey Afrika Afrika<1% 5% Latin Amerika Avrupa& &Karayipler Orta Asya 33% 26%Grafik 10: 2007 Mali Yılında IBRD tarafından Sağlanan Fonların Bölgesel DağılımıKaynak: The World Bank Annual Report 2007 IBRD tarafından 2007 mali yılında sağlanan 12,8 Milyar USD fonun sektöreldağılımına baktığımızda; sağlanan fonların %28’ inin ulaştırma, %21’inin adalet vekamu yönetimi, %15’ inin ise su, sağlık ve sel baskınından korunma sektörlerindekullanıldığını görmekteyiz (a.g.e:53). Tarım& Adalet & Kamu Balıkçılık& Yönetimi Su & Sağlık& Sel Ormancılık 21% Baskınından 7% Korunma Endüstri & 15% Ticaret 6% Finans 9% Sağlık & Diğer Sosyal Hizmetler Enerji & 7% Madencilik 4% Eğitim Bilgi&İletişim Ulaştırma 3% <1% 28%Grafik 11: 2007 Mali Yılında IBRD Tarafından Sağlanan Fonların Sektörel Dağılımı Kaynak: The World Bank Annual Report 2007. IBRD tarafından sağlanan fonların kullanıldığı sektörler, faydalanıcı ülkeler-bölgeler ve bunlara paralel olarak IBRD’nin misyonuna yönelik ciddi eleştiriler sözkonusudur: Perkins; mevcut küresel ekonomik dünyada uygulanan ekonomik politikalarınbir sonucu olarak, dünya nüfusunun yarıdan fazlasının 2 dolarlık gündelik gelirleyaşamak zorunda kaldığını, iki milyardan fazla insanın yaşamak için temel ihtiyaçlar
    • 47olan elektrik, temiz su, sağlık hizmetleri, mülkiyet, haberleşme, polis ve itfaiyegüvencesinden yararlanamadığını, Dünya Bankasının finanse ettiği projelerin %55 ile%60’ının başarısızlıkla sonuçlandığını, Üçüncü Dünya borçlarını yönetmeninmaliyetinin tüm Üçüncü Dünya ülkelerinin sağlık veya eğitim harcamalarını aştığını,Üçüncü Dünya borçlarının her yıl artarak 3 trilyon dolara ulaştığını, birçok ülkedenüfusun %1’iniş oluşturan kesimin özel mülkiyetin %90’dan fazlasının elindetuttuğunu, her gün en az 34.000 beş yaş altı çocuğun açlık ya da önlenebilecekhastalıklar nedeniyle öldüğünü, askeri harcamaların oldukça yüksek olduğunu belirterekbu durumun değiştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır (Perkins, 2007:334-341). Kuruluşundan bu yana kalkınmakta olan ülkelerin ekonomik ve sosyalgelişmelerini sağlama konusunda önemli proje ve hükümet programlarını destekleyenDünya Bankasından beklenti, “yoksulluktan arınmış bir dünya oluşturmak” olarakhedeflediği misyonuna uygun olarak fonlarını daha çok yoksul ve kalkınma odaklı projeve programlar için kullanmasıdır. Yukarıdaki paragrafta da özetlemeye çalıştığım Perkins’in ilgili tespitleri dedikkate alınarak, IBRD tarafından sağlanan fonların sektörel dağılımında ulaştırma ilebirlikte eğitim, sağlık ve diğer sosyal hizmetler sektörlerinde kullanılacak proje veprogramlara öncelik verilmeli ve bu sektörlerin toplam fon kullanımı içerisindekipayları artırılmalıdır.2.7.6. 2007 Mali Yılında En Çok Fon Sağlanan Ülkeler ve Ülke Kredi Riskleri Dünya Bankası’nca 2007 mali yılında sağlanan toplam 24,7 Milyar8 USD fonunyaklaşık 13 Milyar ABD Dolarlık kısmı (%52,7) aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 9ülkeye sağlanmıştır. Toplam kaynağın 3.751 Milyon ABD Dolarlık kısmı ( %15,2)Hindistan’a sağlanırken Türkiye’ye 1.158 Milyon USD (%4,7) fon sağlanmıştır (WBAbout Us, 2008). Dünya Bankası’nca 2007 mali yılında en çok fon sağlanan ülkeler aşağıdakitabloda özetlenmiştir.8 Toplam 24,7 Milyar USD fonun 12,8 Milyar USD’lık kısmı IBRD, kalan 11,9 Milyar USD’lık kısmıIDA tarafından sağlanmıştır.
    • 48 Tablo 14: Dünya Bankasınca 2007 Mali Yılında En Çok Fon Sağlanan Ülkeler Sağlanan Fon Toplam İçindeki Payı Borçlu (Milyon ABD Doları) (%) Hindistan 3.751 15,2 Arjantin 1.749 7,1 Çin 1.641 6,6 Endonezya 1.159 4,7 Türkiye 1.158 4,7 Kolombiya 1.102 4,5 Pakistan 985 4 Nijerya 750 3 Vietnam 712 2,9 9 Ülke Toplam 13.007 52,7 Toplam (IBRD+IDA) 24.696 100 Kaynak: Dünya Bankası Resmi Web Sitesi Ülke kredi riskleri borçlu ülkelerin taahhütlerini yerine getirememeleri nedeniyleDünya Bankası’nın uğrayabileceği zarar riskini ifade etmektedir. IBRD’ nin “KrediRisk Departmanı” sürekli olarak borçlu üye ülkelerin kredi risklerini analiz eder. Buanalizler sonucunda Dünya Bankası muhtemel zarar için mali tablolarında karşılıkayırmaktadır. IBRD’ nin mevcut düzenlemelerine göre bir ülkenin maksimum kredi riskmiktarının belirlenmesinde “Adil Erişim Limiti (Equitable Access Limit)” veya “TekBorçlu Limiti (Single Borrower Limit)” den hangisi düşük ise o dikkate alınmaktadır(IBRD, 2007/b:25). Adil Erişim Limiti IBRD’ nin kayıtlı sermayesi, rezervleri ve dağıtılmayankarının %10’una eşittir. Tek Borçlu Limiti ise her yıl İcra Direktörleri tarafından IBRD’nin rezervleri ve önceki yıl net gelirin dağıtımı suretiyle hesaplanmaktadır. 2007 maliyılı için Adil Erişim Limiti 21,7 Milyar ABD Doları iken, Tek Borçlu Limiti 14,5Milyar ABD Doları olarak belirlenmiştir. Grafik 12: 2007 Mali Yılı Sonu İtibariyle Kredi Riski En Yüksek Olan 8 Ülke Kaynak: IBRD Management’s Discussion and Analysis, 2007, s.25
    • 49 Yukarıdaki grafikte de görüleceği üzere kredi risk limiti, Tek Borçlu Limiti dahadüşük olduğu için, 14,5 Milyar USD seviyesindedir. 2007 Mali yılı sonu itibariyle tekborçlu limitine en yakın, bu yüzden risk limiti en yüksek ülkeler Çin, Brezilya veTürkiye’dir. Çin’in 2007 mali yılı sonu itibariyle toplam kredi riski miktarı (sağlanangarantilerin net bugünkü değeri dâhil) 11,6 Milyar USD olarak gerçekleşmiştir.Türkiye’ nin kredi risk miktarı ise 6 Milyar USD’nın üzerinde seyretmektedir (IBRD,2007/b:25). Aslında yukarıdaki grafikte yer alan Tek Borçlu Limiti kredi riski olarakalgılanmakta ve bir ülkenin Dünya Bankasındaki maksimum kredi bakiyesini (ödenecekborç miktarlarını) ifade etmektedir. Bu limit ülkelerin ödeme kabiliyetleri ya da fonkullanma ihtiyaçlarına bakılmaksızın her ülke için tek bir tutardır (14,5 Milyar $). Buyüzden grafik, kanımca, ülkelerin kredi riskinden ziyade Dünya Bankasına en çok borcuolan 8 ülkenin borç tutarlarını göstermektedir. Fon kullanıcısı ülkelerin kullandıkları fonların anapara geri ödemesi ile birliktefaiz ve diğer masraflarını vadesinde ödemeleri durumunda, Dünya Bankası açısındanherhangi bir risk gerçekleşmeyecektir. Bu nedenle Dünya Bankası tarafından TekBorçlu Limiti dışında kredi riskine ilişkin özel bir tanımının yapılmasında fayda vardır.Kredi riski tanımında fon kullanan ülkelerin borç bakiyeleri ile birlikte bu bakiyelerinvadesinde ödenmeyen (vadesi geçmiş) kısmı ve ülkelerin borç ödeme kabiliyetlerinindikkate alınması gerekir. Örneğin yukarıdaki grafikte Türkiye için yer alan 6 MilyarABD Doları Türkiye’nin Dünya Bankasına ödenecek kredi bakiyesini ifade etmektedir.Ancak, Türkiye’nin yükümlülüklerini vadesinde yerine getirmesi nedeniyle Bankayakarşı vadesi geçmiş bir borcu söz konusu olmadığından herhangi bir kredi riski deoluşmamıştır.
    • 50 3. BÖLÜMDÜNYA BANKASI TARAFINDAN SAĞLANAN KREDİ TÜRLERİ VE DİĞER İMKÂNLAR3.1. Dünya Bankası Tarafından Sağlanan Kredi Türleri Dünya Bankasının yatırım kredileri (investment credits), uyum kredileri(adjustment loans) ve bu ikisinin karmasından oluşan karma krediler (hybrid loans)olmak üzere sağladığı 3 tür kredi söz konusudur. Dünya Bankası, kuruluşundan 1980’lere kadar, gelişmekte olan ülkelerinkalkınma hedeflerine ulaşmasına katkıda bulunacak yatırım projelerine yönelik olarakverilen yatırım kredileri üzerinde yoğunlaşmıştır. Ancak son 25 yıldır gelişmekte olanülkelerin toplumsal yapılarını, kendi öngördüğü kalkınma modeli çerçevesindeyönlendirecek programlara yönelik uyum kredileri de vermeye başlamıştır. Bu misyondeğişikliği, uygulamada Bankanın geleneksel proje kredisi anlaşmalarının yanı sıraözellikle 1980 yılından bu yana, az gelişmiş ülke hükümetleriyle “Yapısal UyarlanmaKredisi Anlaşmaları” ile daha dar kapsamlı “Sektörel Uyarlanma KredisiAnlaşmaları”nı imzalamaya başlamasıyla sonuçlanmıştır. Son dönemlerde ise hem projehem de program kredisi bileşeni içeren “Karma Kredi Anlaşmaları” da uygulamayabaşlanmıştır (Kaya, 2002:19). Böylece Dünya Bankası kalkınma amaçlı gelişmekte olan ülkelerdeki mikroprojecilik misyonunu son dönemlerde IMF istikrar politikalarıyla da uyumlu makroistikrar politikalarına bırakmaya başlamıştır. Bu husus da Dünya Bankası’nın kuruluşmisyonuna aykırı politikalar olarak dikkat çekmekte ve ciddi eleştirilere uğramaktadır. 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle Türkiye’de 194 projeye Dünya Bankası kısmen yada tamamen finansman sağlamıştır. Bu projelerin 167’si (%86’sı) yatırım kredisi ilefinanse edilirken kalan 27’si (%14’ü) ise uyum kredileri ile finanse edilmiştir (WBProjects & Operations, 2008).
    • 51 Dünya Bankası tarafından verilen kredilerin türleri ve bu kredilere ilişkin örnekprojeler aşağıdaki bölümde incelenecektir. 93.2. Yatırım (Proje) Kredisi Anlaşmaları Dünya Bankası kuruluşundan bu yana gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasınayardım edecek projelerin finansmanı için uzun dönemli (5 ila 10 yıl arasında) yatırımkredisi sağlamaktadır. Bu krediler, büyük ölçüde, gelişmekte olan ülkelerde ekonomikve sosyal gelişmeyi sağlamaya yönelik mal, iş ve hizmet temininde kullanılmaktadır.Banka bu tür kredileri kullandırırken: bu kredinin borç alan ülkenin ekonomisiningelişmesine katkıda bulunmasını, sağlam ve üretken projelerde kullanılmasını ve dekrediyi kullanacak ülkenin, krediyi geri ödeme kapasitesini göz önündebulundurmaktadır (Tünsoy, 2005:14). Dünya Bankası’nın temel işlevlerinin başında kalkınmaya yönelik projelerinkredilendirilmesi gelir. Banka tarafından kullandırılan yatırım kredilerinin temelözellikleri şunlardır (World Bank, 2001:5 ve Tünsoy, 2005:14-15): Ø Bu krediler, borcunu geri ödeme kapasitesine sahip ülkelerin yatırım projelerinin finansmanında kullandırılmaktadır. Ø Bu krediler, ekonomik yönden gelişmiş ülkelerden ziyade, gelişmekte olan ülkelere sağlanmaktadır. Ø Eğitim kalitesinin artırılması, alt yapı yatırımlarının desteklenmesi, sanayi yatırımları ve sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi vb. nedenlerle; eğitim, sağlık, ulaştırma, ticaret vb. birçok sektöre verilebilir. Bir projeye sağlanan krediler tek bir sektörde kullanılabileceği gibi, aynı anda birçok sektörde de kullanılabilmektedir. Ø Bir projenin banka tarafından finanse edilebilmesi için, o projenin ekonomik, teknik ve mali açılardan yeterli bulunması ve ekonomik gelişmeye katkıda bulunması gerekir. Ø Bu krediler ülke hükümetine doğrudan verilebileceği gibi, o ülke9 Dünya Bankası tarafından verilen kredilerin türleri ve bu kredilere ilişkin örnek anlaşmalar 2001 yılındayayımlanan Kredi Araçları “ World Bank Lending Instruments-Resources for Development Impact”kitapçığında ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Çalışmamızın bu bölümü söz konusu kaynağın, tarafımcaTürkçeye çevrilmesi temel alınarak, değerlendirilmesi suretiyle hazırlanmıştır.
    • 52 hükümetinin garantisi altında çeşitli kurum ve/veya kuruluşlarına da verilmektedir. Banka tarafından verilen yatırım kredileri, ilgili yatırım projesinin tamamınıfinanse etmez, kalan kısmının o ülke iç kaynakları veya diğer dış kaynaklarındanfinanse edilmesi gerekir. Bir başka deyişle yatırım projeleri, ortak finansmanyöntemiyle finanse edilmektedir. Söz konusu uygulamanın amacı, ödenmesi gerekenvergi, harç vb. ödemelerin Banka kaynaklarından karşılanmasını engellemek ve üyeülkenin projeyi sahiplenmesini sağlamaktır (Eğilmez, 1996:75).3.2.1. Yatırım Kredisi Anlaşma Türleri Yatırım kredisi anlaşma türleri aşağıda yer almaktadır: Ø Özel Yatırım Kredileri (Specific Investment Loan- SIL ) Ø Sektör Yatırım ve Koruma Kredileri (Sector Investment and Maintenance Loan- SIM) Ø Program Uyum Kredileri (Adaptable Program Loan- APL) Ø Hazırlık Kredileri (Learning and Innovation Loan- LIL) Ø Teknik Yardım Kredileri (Technical Assistance Loan- TAL) Ø Aracı Kurum Kredileri (Financial Intermediary Loan- FIL) Ø Acil İyileştirme (Yardım) Kredileri (Emergency Recovery Loan- ERL) Yatırım kredilerinin büyük bölümü, aşağıda da ayrıntılı olarak açıklanacağıüzere, Özel Yatırım Kredileri (SIL) ve Sektör Yatırım ve Koruma Kredileri (SIM)türündedir. Son dönemlerde uygulanmaya başlayan Program Uyum Kredileri (APL) veHazırlık Kredileri (LIL) daha çok yenilik ve esneklik sağlayan yatırım kredileridir.Diğer kredi türleri -Teknik Yardım Kredileri (TAL), Aracı Kurum Kredileri (FIL), Acilİyileştirme (Yardım) Kredileri (ERL)- ise borçlu ülkenin özel ihtiyaçlarına göredüzenlenmektedir.
    • 533.2.1.1. Özel Yatırım Kredileri (Specific Investment Loan- SIL) Özel Yatırım Kredileri (SIL) ekonomik, sosyal ve kurumsal altyapınınoluşturulması, rehabilitasyonu ve muhafazasına yönelik projeleri desteklemek içinverilen kredilerdir. SIL aynı zamanda danışmanlık hizmetleri, yönetim ve eğitim programlarını dafinanse etmektedir. SIL büyük ölçekli projeler için esnek bir kredi verme aracıdır. Bukrediler özel bir yatırımın teknik, finansal, ekonomik, çevresel ve kurumsal olarakuygulanabilirliliğini desteklemeye yardım etmektedir. SIL, yatırımların verimliliğinietkileyecek politika reformlarını da desteklemektedir (Tünsoy, 2005:18). Örneğin, IBRD tarafından 9 Temmuz 1998 tarihinde Tayland’a “ThailandSocial Investment Project” adı altında 300 milyon $ tutarında Özel Yatırım Kredisiverilmiştir. Söz konusu kredi, Doğu Asya’da yaşanan ekonomik kriz sonrası verilen birözel yatırım kredisidir. Bu kredi ile işsizlik ve yoksulluk için gerekli sosyal hizmetlerinsağlanması ve hızlı bir şekilde yeni iş imkânlarının yaratılması, merkezi olamayanyapılanma içerisinde yerel kapasitenin artırılması amaçlamıştır. IDA tarafından ise 14Nisan 1998 tarihinde Sri Lanka Hükümetine “Sri Lanka Mahaweli Restructuring AndRehabilitation Project” adı altında 57 Milyon ABD Doları tutarında Özel YatırımKredisi verilmiştir. Söz konusu kredi Mahavelli yetkililerinin, nehir havzalarınınyönetimi konusunda, proje uygulamalarına odaklanmalarını sağlamayı; havzadaki venehir arazisindeki doğal kaynakların daha etkili, verimli ve sürdürebilir bir şekildeyönetilmesine yardım etmeyi amaçlamıştır. Proje aynı zamanda, iyileştirme, yükseltme,operasyonların geliştirilmesi ve sulama olanaklarının bakımı neticesinde bölgedekitarımsal verimliliği artırmayı amaçlamıştır (World Bank, 2001:6). Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasıncasağlanan 194 Projenin 97’si (% 50’si) SIL’dir. Bunlardan 2 âdeti taslak halinde, 6 âdetiçeşitli sebeplerle düşen statüde, 77 âdeti kapanmış ve kalan 12 âdeti ise aktif(uygulaması devam etmekte) durumdadır. Aktif durumdaki bazı SIL projelerine ilişkinbilgiler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir (WB Projects & Operations, 2008).
    • 54 Tablo 15: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Özel Yatırım Kredileri (SIL) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon ABD Doları) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISIYenilenebilir Enerji 25.03.2004 30.06. 2010 502 202 Enerji ve MadencilikOrtaöğretim (APL II) 15.03.2005 31.05.2010 104 104 Eğitim Kamu Yönetimi ve Adalet Sağlık ve Diğer SosyalSosyal Riskin Azaltılması Projesi 26.05.2005 30.09.2010 400 400 HizmetlerAnadolu Su Havzaları Tarım, Balıkçılık veRehabilitasyon Projesi 01.06.2004 30.06.2012 38 20 OrmancılıkElektrik ÜretimininRehabilitasyonu ve Yeniden Enerji ve Madencilik EndüstriYapılandırılması Projesi 06.06.2006 31.12.2011 481 336 ve Ticaretİkinci Özelleştirme Sosyal Destek Kamu Yönetimi ve Adalet -Projesi 14.06.2005 30.06.2009 582 465 Endüstri ve Ticaret Enerji ve Madencilik Finans-Elektrik İletiminin Rehabilitasyonu Kamu Yönetimi, Yasa ve 19.09.2007 31.12.2012 344 269 Adalet Su, Sağlık ve Sel BaskınındanBelediye Hizmetleri Projesi 23.06.2005 30.06.2010 305 275 Korunma- EğitimKaynak: WB Projects & Operations, World Bank Web Site, (03.04.2008)3.2.1.2. Sektör Yatırım ve Koruma Kredileri (Sector Investment and MaintenanceLoan - SIM) Sektör Yatırım ve Koruma (SIM) Kredileri, belirli sektörlerdeki kamuharcamaları programları üzerine yoğunlaşan kredi türleridir. SIM kredileri yenisermaye yatırımları, rehabilitasyonu, korunma ve yeniden yapılanma faaliyetleriarasında uygun bir denge oluşturmaktadır. Bu kapsamda sağlanan krediler ile kredisağlanan ülkenin kalkınma öncelikleri de dikkate alınarak yapılacak sektörharcamalarının, politikalarının ve performansının aynı çizgi içerisine getirilmesiamaçlanmaktadır. SIM kredileri ile aynı zamanda krediyi kullanan ülkenin yatırım veharcama programlarının planlamasına, uygulanmasına ve gözden geçirilmesine yönelikkurumsal kapasitesinin güçlendirilmesine de katkı sağlanması amaçlanmaktadır (WorldBank, 2001:7 ve Tünsoy, 2005:18). SIM kredileri aynı zamanda, programlarının başarısı için gerekli sektörel politikreformların ve sektörel yatırım programlarının oluşumuna yönelik anlaşmaları, programya da projeyi uygulayacak olan kurumların kurumsal altyapılarının güçlendirilmesini dekapsamaktadır (World Bank, 2001:7). Örneğin, IBRD tarafından Endonezya’ya “Indonesia Sumatra Region RoadsProject” projesi kapsamında 31 Mart 1998 tarihinde 234 milyon ABD Doları tutarındaSIM kredisi verilmiştir. Bu proje verimli, eşit çevresel sürdürülebilirliği sağlayacakşekilde, bölgesel kalkınmanın sağlanmasında, krediyi kullanan ülkeye destek olmayı
    • 55amaçlamaktadır. Proje, Sumatra’da bulunan 8 bölge arasında ulaşım altyapısınınplanlaması ve yönetiminin entegrasyon ve güçlendirilmesiyle etkin ve kolay bir ulaşımağının kurabilmesini amaçlamıştır. IDA tarafından ise Gana’ya “Ghana Trade AndInvestment Gateway Project” projesi kapsamında 9 Temmuz 1998 tarihinde 50,5milyon ABD Doları tutarında SIM kredisi verilmiştir. Bu proje, ihracata dayalıyatırımcıları ülkeye çekerek ihracata dayalı büyümeyi hızlandırmak ve ticaretikolaylaştırmak amacını gütmektedir (a.g.e:7). Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan194 Projenin 14’ü SIM’dir. Bu projelerin tamamı kapanmış durumdadır. Bazı SIMprojelerine ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir (WB Projects & Operations,2008). Tablo 16: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Sektör Yatırım ve Koruma Kredileri (SIM) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon ABD Doları) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISITarım Geliştirme ve UygulamalıAraştırma Projesi 17.04. 1984 31.10.1993 72 72 Tarım, Balıkçılık-Ormancılık UlaşımOtoyol Rehabilitasyon Projesi 11.05.1982 30.06.1987 71 71 EndüstriEndüstriyel İhracat Geliştirme 19.01.1988 30.06.1993 300 300 UlaşımDemiryolu Projesi (02) 08.07.1986 31.12.1993 456 197Güney Antalya Turizm AltyapıProjesi 06.07.1976 31.12.1984 26 26 Kentsel KalkınmaKaynak: WB Projects & Operations, World Bank Web Site, (03.04.2008)3.2.1.3. Program Uyum Kredileri (Adaptable Program Loan- APL) Program Uyum Kredileri (APL), uzun dönemli kalkınma programlarının hersafhasında destek sağlayan kredilerdir. Program uyum kredileri (World Bank, 2001:8): Ø Uzun dönemli kalkınma programlarına ilişkin safhaları, Ø Destek sağlanılan safhalar için ilgili sektör politikaları, Ø Sektör yatırımları ve yenilenen harcamalar için belirlenen öncelikler ile ilgili anlaşmaları kapsamaktadır. Programın her aşamasındaki işlemler gözden geçirilerek değerlendirilir. Ayrıca,bir sonraki aşamaya geçmeden önce gerekli tüm analiz ve değerlendirmeler yapılır.
    • 56 APL bir programın başarılı bir şekilde uygulanabilmesinde önemli bir role sahip bulunan kurum ve organizasyonlarda gerekli değişliklerin yapılabilmesinde kullanılmaktadır. APL daha çok su, sağlık, eğitim ve doğal kaynak yönetimi alanlarında sistematik reformlar veya sektörün yeniden yarılandırılmasına yönelik programları desteklemek için sağlanan kredilerdir (World Bank, 2001:8 ve Tünsoy, 2005:19). Örneğin, IBRD tarafından Hindistan’a “India Power Sector Restructuring Program Loan” projesi adı altında 18 Şubat 1999 tarihinde 210 milyon ABD Doları tutarında APL kredisi verilmiştir. Söz konusu kredi sekiz yılı aşkın süreçte uygulanacak uyum programının ilk safhası olarak, devlet bütçesinde ana sorunlardan biri olan enerji sektöründeki dönüşümü sağlayarak öncelikli sektörlere katkı sağlamaya yardımcı olmayı amaçlamaktadır. IDA tarafından ise Bolivya’ya “Bolivia Health Sector Reform Project” projesi adı altında, 15 Haziran 1999 tarihinde, 25 milyon ABD Doları tutarında APL kredisi verilmiştir. Söz konusu kredi Bolivya’daki küçük yaştaki çocuk ölüm oranını azaltmaya yönelik olarak hükümetin sağlık reform programının ilk aşamasını desteklemeye yönelik verilmiş bir kredidir (World Bank, 2001:8). Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan 194 Projenin 7’si APL’dir. Bunlardan 1 âdeti çeşitli sebeplerle düşen statüde, 2 âdeti kapanmış ve 4 âdeti ise aktif (uygulaması devam etmekte) durumdadır. Aktif durumdaki APL projelerine ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir (WB Projects & Operations, 2008). Tablo 17: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Program Uyum Kredileri (APL) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon ABD Doları) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISIGüneydoğu Avrupa EnerjiTopluluğu- Uyarlanabilir ProgramKredisi 2 (ECSEE-APL 2) 04.04.2005 31.12.2010 78 66 Enerji ve MadencilikGüneydoğu Avrupa EnerjiTopluluğu- Uyarlanabilir Program Enerji ve Madencilik -Endüstri veKredisi 3 24.03.2006 30.06.2011 195 150 TicaretSağlıkta Dönüşüm 20.05.2004 31.12.2008 75 61 Kamu Yönetimi ve AdaletDevlet Demiryollarının YenidenYapılandırılması 09.06.2005 30.09.2009 221 185 Ulaşım Kaynak: WB Projects & Operations, World Bank Web Site, (03.04.2008) 3.2.1.4. Hazırlık Kredileri (Learning and Innovation Loan -LIL) Hazırlık Kredileri (LIL) yoğun olarak, küçük ölçekli pilot yatırımlar ve kapasite
    • 57geliştirmeye yönelik projelerin desteklenmesine yönelik verilen kredilerdir. LIL iledesteklenen projelerin başarılı olması durumunda, bu projeler daha büyük projeleredönüştürülerek, elde edinilen bilgi ve tecrübelerinden fayda sağlanmış olmaktadır(Tünsoy, 2005:19). LIL, tutarı 5 Milyon ABD Doları aşmamakta ve genelde bankanın diğer yatırımkredilerinden daha kısa sürede olmak üzere 2-3 yıllık periyotta uygulanmaktadır. Bukrediler, öğrenilen derslerden çıkarım yapmak üzere, etkili izleme ve değerlendirmesistemini içermektedir. LIL, yeni yaklaşımları test etmek için, daha çok işe başlamaamacıyla, yeni üyelere kullandırılan bir kredidir. Bu krediler (World Bank, 2001:9): Ø Kurumsal ortaklar arasında güvenin oluşturulması, Ø Kurumsal kapasitenin test edilmesi, Ø Büyük projelerin hazırlanmasındaki pilot yaklaşımlar, Ø Yerel bazlı kalkınma girişimlerinin desteklenmesi, Ø Esnek planlama gerektiren projelerin başlatılması gibi alanlarda kullanılmaktadır. Örneğin, IBRD tarafından Gabon’a “Gabon Pilot Community InfrastructureWorks” projesi adı altında 24 Ağustos 1998 tarihinde 5 Milyon ABD Doları tutarındaLIL kredisi verilmiştir. Söz konusu proje, küçük ölçekli yerel özel firmaların işlerininkalitesinin yükseltilmesini kolaylaştırmak amacıyla, proje tanzimi, metot veprosedürlerin test edilmesi konusunda hükümete yardım etmeyi amaçlamaktadır. Projeaynı zamanda özel inşaat firmalarının güçlendirilmesi ve yoksullar arasında istihdamınartırılması amacıyla, söz konusu metotlarla ilgili bilgilerin yayılmasını dadesteklemektedir. IDA tarafından ise Moldavya’ya “Moldova Rural Finance Project”projesi adı altında 13 Ocak 1998 tarihinde 5 Milyon ABD Doları tutarında LIL kredisiverilmiştir. Söz konusu proje, küçük çiftçilere ve kırsal girişimcilere finansal hizmetsağlayacak kırsal ortak bankacılık sistemini oluşturmayı amaçlamaktadır (a.g.e:9). Türkiye’de bugüne kadar uygulanan tek LIL projesi “Commodities MarketDevelopment Project” (Emtia Piyasasını Geliştirme Projesi) dir. Temel olarak endüstrive ticaret sektörlerini hedefleyen proje, 16 Haziran 1998 tarihinde yürürlüğe girmiş ve
    • 5831 Mart 2003 tarihinde kapanmıştır. Proje ile ilgili olarak IBRD tarafından 4 MilyonABD Doları kaynak sağlamıştır (WB Projects & Operations, 2008).3.2.1.5.Teknik Yardım Kredileri (Technical Assistance Loan-TAL) Teknik Yardım Kredileri (TAL), ekonomik ve sosyal kalkınmanın teşvikedilmesine yönelik reform, strateji ve uygulama politikaları ile doğrudan ilgilikurumların kapasitelerinin güçlendirilmesi amaçlarına yönelik olarak üye ülkelerekullandırılır. Bu krediler aynı zamanda kamu sektörü reformu ve yatırımların hazırlık,uygulama ve devamı ile ilgili kapasitenin güçlendirilmesine katkıda bulunur. TALkredileri genelde yatırım ya da uyum faaliyetlerinin hazırlık ve uygulamasısafhalarındaki bir takım özel hususları destekleyerek bu faaliyetleri tamamlayıcı bir rolüstlenir. Bu krediler; organizasyonel düzenleme, personel yönetimi metotları ve önemlikurumlarda teknik, fiziksel ya da finansal kaynak konularında yoğunlaşabilir (WorldBank, 2001:10). IDA tarafından Makedonya’ya “Makedonya Pension Reform TechnicalAssistance Project” projesi kapsamında 9 Temmuz 1998 tarihinde 1 milyon ABDDoları tutarında TAL kredisi verilmiştir. Bu proje, ülkenin uygulamakta olduğu sosyalsektör uyum programı altında ilgili politika ve reformların oluşturulmasına yönelikolarak verilmiştir. Proje, emeklilik ile ilgili reformların planlanması, bu konudamevzuatın geliştirilmesi ve Makedonya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ileemeklilik fonlarının kapasitesinin güçlendirilmesini desteklemektedir. IBRD tarafındanise Peru’ya “Peru Urban Property Rights Project” projesi kapsamında 6 Ağustos 1998tarihinde 38 milyon ABD Doları tutarında TAL kredisi verilmiştir. Proje yoğun olarakfakir kentsel yerleşim merkezlerindeki mülkiyet haklarının düzenlenmesiniplanlamaktadır. Proje, yaklaşık 860.000’ i bireysel olarak istihkak edilmiş olmak üzere,960.000 mülkün kayıt edilmesini finanse etmektedir. Bu işlem, genel olarak fakirlikçizgisinde olan, toplam nüfusun yaklaşık %25’ ini oluşturan 4 milyon insanıkapsamaktadır (a.g.e:10). Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan194 Projenin 8’i TAL’dır. Bunlardan 1 âdeti çeşitli sebeplerle düşen statüde, kalan 7âdeti ise kapanmış durumdadır. Bazı TAL projelerine ilişkin bilgiler aşağıdaki tablodaözetlenmiştir (WB Projects & Operations, 2008).
    • 59 Tablo 18: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Teknik Yardım Kredileri (TAL) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon ABD Doları) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISIAnkara Hava Kirliliği KontrolMühendisliği Projesi 23.10.1979 31.12.1983 6 6 ÇevreÖzelleştirme UygulamasıTeknik Yardım Projesi 03.05.1994 31.12.1999 100 100 Kamu Yönetimi ve AdaletKaynak: WB Projects & Operations, World Bank Web Site, (03.04.2008)3.2.1.6. Aracı Kurum Kredileri (Financial Intermediary Loan-FIL) Aracı Kurum Kredileri (FIL), reel sektördeki yatırım ihtiyaçlarını karşılamayayönelik olarak, yerel mali kuruluşlara uzun dönemli kaynak sağlayan kredilerdir. Finanskurumları her bir alt projeye ait bulunan riskleri üstlenmektedirler. FIL sağlanan ülkedetatmin edici bir makroekonomik ve sektör yapısının olması gerekmektedir. Bu krediler,finans sektöründe rekabetin geliştirilmesine yönelik önlemlerin alınması,sübvansiyonlar, faiz politikaları vb. konulardaki finansal sektör reformlarınıdesteklemektedir. FIL, bir taraftan teknik yardım bileşenlerini kapsarken diğer taraftanda uyum faaliyetlerine destek sağlamaktadır. Finans sektörü ile ilgili politikalarıngeliştirilmesi, sektörde yer alan kurumların desteklenmesi, rekabet içerisindekikurumlar ile ilgili operasyonel etkinliğin artırılması, özel girişime sağlanacak kredilerdekredi şartlarının iyileştirilmesi ve özel sektör yatırımlarının arttırılmasına desteksağlanması bu kredi türünün amaçları arasındadır (World Bank, 2001:11 ve Tünsoy,2005:21). Örnek olarak IBRD tarafından 13 Nisan 1995 tarihinde Litvanya’ya 25 milyonABD Doları tutarında FIL verilmiştir. Proje, finans sektörü içerisinde hükümettarafından yapılan reformların desteklenmesi ve özel sektör ile özelleştirilmesigerçekleştirilmiş olan kuruluşların geliştirilmesine yönelik finansal kaynak ve teknikyardım sağlamaya yönelik olarak verilmiştir (World Bank, 2001:11). Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan194 Projenin 34’ü (% 17,5) FIL’dır. Bunlardan 3 âdeti aktif iken, kalan 31 âdeti isekapanmış durumdadır. Aktif durumdaki FIL projelerine ilişkin bilgiler aşağıdaki tablodaözetlenmiştir (WB Projects & Operations, 2008).
    • 60 Tablo 19: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Aracı Kurum Kredileri (FIL) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon $) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISIKOBİ Finansman I 08.06.2006 30.04.2012 180 180 Finans,Kamu Yönetimi ve AdaletKOBİ Finansman II 19.06.2007 N/A 67 67 Finans ve Eğitimİhracat Finansmanı Aracılık III 17.05.2005 30.06.2010 305 305 Finans, Endüstri ve TicaretKaynak: WB Projects & Operations, World Bank Web Site, (03.04.2008)3.2.1.7. Acil İyileştirme (Yardım) Kredileri (Emergency Recovery Loan -ERL) Acil yardım kredileri (ERL) savaş, sivil karışıklık veya doğal afetler gibiolağanüstü hallere maruz kalmış olan ve bunun sonucu olarak, ekonomisi ciddi birşekilde zarar görmüş olan borçlu ülkenin en kısa sürede üretim seviyeleri ilevarlıklarının yeniden düzenlenmesini desteklemeye yönelik kredilerdir. Aynı zamandaERL yeniden yapılandırma ile ilgili uygulama ve yönetim biçimleriningüçlendirilmesini ve gelecekte ortaya çıkması muhtemel acil durumların etkilerininminimize edilmesi veya ortaya çıkmasını engelleyebilecek erken uyarı sistemleriningeliştirilmesini desteklemektedir (World Bank, 2001:12 ve Tünsoy, 2005:22). ERL iyi bir durumda bulunan alan ya da tüketim yerine, sorunlu alanlardakiyatırım ve üretim faaliyetlerini desteklemeye yöneliktir. Böylece fon sağlanan ülkeler,sağlanan bu kredilerle sorunlu durumdaki sosyo-ekonomik ve fiziksel sistemlerini kısabir süre içerisinde (ortalama 2 ile 3 yıl), hızlı bir şekilde yeniden yapılanma veiyileştirme sağlamaya çalışarak kriz durumundan hızla uzaklaşma yoluna girer. Örnek olarak, IDA tarafından 24 Kasım 1998 tarihinde Bangladeş hükümetineBangladeş’de meydana gelen sel felaketi sonrası “Bangladesh Emergency FloodRecovery Project” projesi kapsamında, 200 milyon ABD Doları tutarında aciliyileştirme kredisi verilmiştir. Proje, 1998 sel felaketinin yaralarını iyileştirmekamacıyla, Bangladeş hükümetine sağlanan üç aşamalı stratejinin ilk aşamasıdır. Sözkonusu kredi, sel sonrasında kötü duruma düşen tarımsal, endüstriyel ve ekonomikfaaliyetlerin yeniden canlandırılmasını, yiyecek stoklarının iyileştirilmesini veartırılmasını ve makro-ekonomik anlamda bir istikrarın sağlanması ve sürdürülebilmesiamacıyla verilmiştir. IBRD tarafından ise Dominik Cumhuriyeti’ ne 10 Kasım 1998tarihinde 111 Milyon ABD Doları tutarında acil iyileştirme kredisi verilmiştir. Proje ileekonominin önemli sektörlerinde büyümenin sağlanmasına yardımcı olmak, Georgeskasırgasının neden olduğu sosyal ve ekonomik açıdan önemli olan altyapı
    • 61hizmetlerindeki yıkıntıların iyileştirme çabalarını desteklemek ve gelecekte meydanagelecek doğal afetlerin etkisini azaltacak ve ülkenin bu afetlere kısa zamanda cevapvermesini sağlamasını yönünde kapasitenin güçlenmesini sağlamak amaçlanmıştır(World Bank, 2001:12). Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasıncasağlanan 194 Projenin 5’i ERL’dir. Bunlardan sadece “Kuş Gribi Mücadele ve HazırlıkProjesi” aktif durumda iken kalan 4 proje kapanmış durumdadır. ERL projelerineilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir (WB Projects & Operations, 2008).Tablo 20: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Acil İyileştirme Kredileri (ERL) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon ABD Doları) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISI Kuş Gribi Mücadele ve 24.04.2006 30.11.2010 55 34 Kamu Yönetimi ve Adalet-Finans Hazırlık Projesi Deprem Rehabilitasyon &Yeniden Yapılandırma Projesi 23.07.1992 30.06.2000 285 285 Endüstri ve Ticaret Acil Deprem İyileştirme Kredisi (EERL) 16.11.1999 31.03.2001 500 253 Kamu Yönetimi ve AdaletAcil Sel & Deprem İyileştirme Projesi 10.09.1998 30.09.2003 685 369 Endüstri ve Ticaret Marmara Depremi Acil Yeniden Yapılandırma (MEER) Projesi” 16.11.1999 31.12.2006 737 505 Endüstri ve TicaretKaynak: WB Projects & Operations, World Bank Web Site, (03.04.2008)3.3. Uyum (Program) Kredisi Anlaşmaları Uyum kredileri bir sektördeki politik, kurumsal ve yapısal reformları ya dakredinin sağlandığı ülkedeki ekonomik durumu genel olarak desteklemek amacıylaverilen kredilerdir. Bu krediler sağlandığı ülkelere dış kaynaklı fonlama ihtiyaçlarınıhızlı bir şekilde kullanma imkânı sağlamaktadır. Önceleri ticaret politikalarını ve tarımsektörünü de kapsayan makro-ekonomik politika reformlarına destek sağlama amacındaolan uyum kredileri, günümüzde daha çok aşağıdaki konular üzerinde yoğunlaşmıştır(World Bank, 2001:13): Ø Yapısal reformlar, mali sektör ve sosyal politika reformları, Ø Vergi ve ticari reformlar ile teşvik rejimlerindeki engellemelerin düzeltilmesi, Ø Kamu sektöründeki kaynak yönetiminin geliştirilmesi, Ø Rekabetçi piyasa sistemin geliştirilmesi (örneğin yasal ve düzenleyici
    • 62 reformlar), Ø Uygun izleme ve koruma sistemlerinin oluşturulması (örneğin mali sektör reformu), Ø Özel sektör yatırımlarına uygun bir çevre yaratılması (örneğin özelleştirme ve kamu-özel sektör işbirliği), Ø İyi yönetişimin ilkelerinin sağlanması (örneğin sivil hizmet reformu) ve Ø Uyarlamaların kısa dönemli negatif etkilerinin azaltılması (örneğin sosyal güvenlik fonlarının kurulması). Uyum kredileri iç ve dış şoklardan etkilenen ülkelerin, 4-5 yıllık bir süreçteuygulanan uyum politikaları ile şok öncesindeki büyüme hızlarını yakalamalarıamaçlamaktadır (Wolff, 1987:33). Bu amaçlarla Banka, değişen kalkınma ve istikrar anlayışından hareketle 1980yılında, mevcut uluslararası konjonktüre de uygun olarak ödemeler dengesi istikrarı iledışa açık kalkınma ve iç kaynak mobilizasyonu hedeflerini de içinde barındıran YapısalUyum Kredilerini (Structural Adjustment Loans-SAL) ve bunların türevi niteliğindeolan sektör bazında uyum için verilen Sektörel Uyum Kredilerini (Sectoral AdjustmentLoans) kullanıma açmıştır. Bu kredilerde, özel bir yatırımın desteği yerine programkapsamındaki yapısal reformların desteklenmesi amaçlanmıştır. Yapısal uyum kredileriile makro-ekonomik istikrarsızlığın azaltılmasına katkıda bulunularak, kaynakdağılımını iyileştirerek büyümenin yeniden gerçekleştirilmesi sağlanmaktadır. Sözkonusu hedef ve reformların başarıyla gerçekleştirilmesi için, hedeflere ulaşılmasınabağlı olarak sağlanan fonların dilimleri serbest bırakılır (Güraslan, 2005:23-24). Banka tarafından kullandırılan uyum kredilerinin temel özellikleri aşağıda yeralmaktadır (Tünsoy, 2005:23-24): Ø Uyum kredileri, IBRD ve IDA üyesi ülkenin uygulayacağı genel bir programı desteklemek üzere verilir (Yatırım kredisi ise; bir veya birkaç kurumun, baraj, yol, hastane yapımı veya eğitim hizmetinin iyileştirilmesi gibi belirli bir projesini finanse etmek amacına yöneliktir ). Ø Kredinin sağlanacağı ülkenin, politik ve kurumsal reform faaliyetlerinin ve makro-ekonomik yönetiminin, fon sağlayıcılarının beklentilerini karşılayacak
    • 63 düzeyde olması beklenmektedir. Ø Uyum kredileri, ülkenin tümünü ya da belirli bir sektörünün tümünü ilgilendiren ve genellikle mevcut sistemin değiştirilmesini öngören uygulamalarına destek olmak amacıyla açılır. Ø Uyum kredilerinin aşamaları genel olarak, yatırım (proje) kredilerinin aşamalarından farklıdır. Fakat müteakip bölümlerde de görüleceği üzere, hazırlanma, müzakere, onaylanma ve denetim açısından aralarında çok az fark vardır. Uyum kredileri, IMF stand-by düzenlemesine oldukça benzeyen kredi anlaşmametinlerine dayanarak açılır. Genellikle IMF stand-by düzenlemelerinin ve uzatılmışfon kolaylıklarının ardından uygulamaya konulur. Taksitlendirme burada da sözkonusudur. Belirli hedefler, dilimler arasında bölünüp, bu hedeflere ulaşılmasına bağlıolarak dilimlerin karşılığı miktarların serbest bırakılması yoluna gidilir (Eğilmez,1996:75). Dilimlerin serbest bırakılmasında çeşitli sosyo-ekonomik ve hukuki hedefleringerçekleşmesi şart koşulabilir: Taahhüt edilen reform yasalarının çıkarılması,belirlenmiş sosyo-ekonomik performans göstergelerinin gerçekleştirilmesi, tatmin edicimakro-ekonomik ortamın oluşturulabilmesi vb. gibi taahhütlerin borçlu ülke tarafındanyerine getirilmesi, fonların dilimler halinde bırakılmasını sağlayacak ön şartlara örnekolarak verilebilir.3.3.1. Uyum Kredisi Anlaşma Türleri Dünya Bankası bu kredileri 1980’li yıllarda vermeye başlamıştır. IMF ilekoordinasyon uyum kredisi hazırlamanın temel unsurlarındandır. Söz konusu kredilergenel anlamda; Yapısal uyarlanma kredi anlaşmaları ve sektörel uyum kredi anlaşmalarıolmak üzere 2’ye ayrılırlar. Diğer uyum kredileri, spesifik borçlu ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde dizaynedilmiş, programlı ve özel yapısal uyum kredileri ve rehabilitasyon kredileridir. Borçazaltma kredileri uyum kredisi olamayıp, uyum operasyonlarına eşlik eder. UyumKredileri türleri aşağıda yer almaktadır:
    • 64 Ø Yapısal Uyum Kredileri (Structural Adjustment Loan- SAL) Ø Sektör Uyum Kredileri (Sector Adjustment Loan- SECAL) Ø Programlı Yapısal Uyum Kredileri (Programmatic Structural Adjustment Loan- PSAL) Ø Özel Yapısal Uyum (Special Structural Adjustment Loan- SSAL) Ø Rehabilitasyon Kredileri (Rehabilitation Loan- RIL) Ø Borç Azaltma Kredileri. (Debt Reduction Loan- DRL) Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan194 Projenin 3’ ü Programlı Yapısal Uyum Kredileri (PSAL), 19’ u Yapısal UyumKredileri (SAL) iken 5’i yukarıdaki sayılan uyum kredileri dışında sağlanan KalkınmaPolitika Kredileri (DPL Development Policy Lending) türündedir (WB Projects &Operations, 2008). “Kalkınma Politikası Kredileri (DPL)” daha çok yapısal reformlarınuygulanmasında kullanılmaktadır. Temel olarak, rekabet gücünün ve istihdamınartırılması amacıyla “Rekabet ve İstihdam Yaratma Kalkınma Politikası Kredisi(CEDPL)”, “Kamu Sektörü Kalkınma Politikası Kredisi (PPDPL)” ve “Enerji KalkınmaPolitikası Kredisi (EDPL)” gibi kullanıldığı sektöre göre değişen türleri vardır.Türkiye’de DPL kredileri ile finanse edilen projelerin 3 âdeti taslak halinde, 2 âdeti isekapanmış durumdadır. Bazı DPL projelerine ilişkin bilgiler aşağıdaki tablodaözetlenmiştir (a.g.e). Tablo 21: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Kalkınma Politika Kredileri (DPL) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon ABD Doları) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISI Rekabet ve İstihdam Geliştirme Uyum Kredisi(CEDPL) 28.07.2007 30.09.2008 500 500 Endüstri ve Ticaret Program Amaçlı Enerji Sektörü Geliştirme Uyum Kredisi N/A N/A 300 300 Enerji ve Madencilik Program Amaçlı Kamu Sektörü Geliştirme Uyum Kredisi 29.06.2006 30.09.2007 500 500 Kamu Yönetimi ve Adalet (PPDPL) İkinci Program Amaçlı Kamu Sektörü Geliştirme Uyum Kredisi N/A N/A 400 400 Kamu Yönetimi ve Adalet (PPDPL)Kaynak: WB Projects & Operations, World Bank Web Site, (03.04.2008)
    • 653.3.1.1. Yapısal Uyum Kredileri (Structural Adjustment Loan- SAL) Yapısal uyum kredilerinin (SAL) sağlanmasındaki amaç: orta ve uzun dönemdebüyümenin artırılması, sürdürülebilir bir ödemeler dengesinin sağlanması vekaynakların etkin ve verimli bir şekilde kullanılmasına ilişkin olarak hükümetlertarafından yapılacak olan reformları desteklemektir. SAL ayrıca, kamu sektörüyönetimi, özel sektörün geliştirilmesi, sosyal güvenlik sistemi, piyasaya siyasimüdahalelerinin azaltılması, üretim kapasitesinin yükseltilmesi ve ticaret serbestliğineyönelme, fiyat sisteminin piyasa koşullarına göre belirlenmesi gibi makro-ekonomik veyapısal konularda ülkelere destek sağlamaktadır (World Bank, 2001:14 ve Tünsoy,2005:24). Bu krediler, tek başına açılabileceği gibi, IMF tarafından desteklenen ekonomikprogramlar ile de koordineli bir şekilde yürütülmektedir. SAL kredileri, IMF stand bydüzenlemelerindeki performans kriterlerinde olduğu gibi bir takım taahhütler taşır ve bukrediler, dilimler halinde kullandırılır. Dünya Bankası, borçlu tarafından söz konusutaahhütlerin yerine getirilip getirilmediğini gözetler ve borçlunun performansına bağlıolarak kredi dilimlerini serbest bırakabilir. Örneğin, IBRD tarafından 18 Haziran 1998 tarihinde Malezya’ya “MalaysiaEconomic Recovery And Social Sector Loan” projesi kapsamında 300 milyon ABDDoları tutarında yapısal uyum kredisi verilmiştir. Söz konusu kredi 1997-1998yıllarında bölgede meydana gelen kriz sonrası ekonomide yaşanan olumsuzluklarıortadan kaldırmaya yönelik olarak hükümet tarafından yapılacak reformlarıdesteklemek amacıyla verilmiştir. IDA tarafından ise 3 Aralık 1998 tarihindeMalawi’ye “Malawi Fiscal Restructuring And Deregulation Program II And TechnicalAssistance Project” kapsamında 93 milyon ABD Doları tutarında SAL kredisiverilmiştir. Proje daha çok özel sektör yatırımını ülkeye çekecek ve verimliliği artıracakbir piyasa ortamının ve politikanın sağlanmasını amaçlamaktadır. Proje aynı zamanda,hükümetin genel olarak yoksul insanların yararlandığı sağlık, eğitim ve sosyal fonlarayönelik harcamalarını da desteklemekte ve hükümete makro-ekonomik istikrarınsağlanması yönünde ticaret hadlerinin ve ihracat gelirlerinin artırılmasına yardım etmeyiamaçlamaktadır (World Bank, 2001:14).
    • 66 Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan194 Projenin 19’ u (% 10) SAL türündedir. SAL kredileri ile finanse edilen projelerin 5âdeti aktif halde iken kalan 14 âdeti ise kapanmış durumdadır. Bazı önemli SALkredilerine ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir (WB Projects & Operations,2008). Tablo 22: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Yapısal Uyum Kredileri (SAL) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon ABD Doları) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISI Tarım Reformu Uygulama Projesi 12.07.2001 31.12.2008 662 600 Tarım, Balıkçılık-Ormancılık (ARIP) Tarım Sektörü Uyum Kredisi 18.06.1985 30.06.1989 300 300 Tarım, Balıkçılık-Ormancılık Ekonomik Reform Kredisi (ERL) 18.05.2000 30.04.2004 760 760 Tarım, Balıkçılık-Ormancılık Enerji Sektörü Uyum Kredisi 25.06.1987 30.09.1993 325 325 Elektrik Enerjisi Mali Sektör Uyum Kredisi 21.12.2000 31.03.2002 778 778 Finans Sosyal Riski Azaltma Projesi Sağlık ve Diğer Sosyal 13.09.2001 31.03.2008 635 500 (SRMP) HizmetlerKaynak: WB Projects & Operations, World Bank Web Site, (03.04.2008)3.3.1.2. Sektör Uyum Kredileri (Sector Adjustment Loan- SECAL) Sektör Uyum Kredileri (SECAL), bir ülkedeki spesifik bir sektör içerisindeyapılması gereken kurumsal reformlar ve politika değişikliklerini desteklemek amacıylaverilen kredilerdir. SECAL aynı zamanda, özel sektörün teşvik edilmesi, özel sektör ileilgili hukuki çerçevenin hazırlanması ve sektör harcama programları gibi temel sektörkonularında da verilebilmektedir (World Bank, 2001:15). Sektörel uyum kredilerinin, yapısal uyum kredilerinden tek farkı daha darkapsamlı hedeflere yönelmesindendir. Yapısal uyum kredisi bir kriz sonrası ekonomidemeydana gelen olumsuzlukları ortadan kaldırmaya yönelik olarak hükümet tarafındanyapılacak olan reformları desteklemek için verilirken, sektörel uyum kredileri sadecebelirli sektörleri, örneğin ulaşım sektöründe ya da sağlık sektöründe bir takım politikadeğişiklikleri hedeflemek üzere verilir. Örneğin, IBRD tarafından 9 Haziran 1998 tarihinde Fas’ a “MoroccoContractual Savings Development Loan” programı kapsamında 150 milyon ABDDoları tutarında sektör uyum kredisi verilmiştir. Program, uzun dönemli birikmiştasarrufların geliştirilmesini, bu tasarrufların verimli özel yatırımlara tahsisini teşvikedilmesini ve ülkenin emeklilik sisteminde uzun dönemli sürdürebilirliğin sağlanmasını
    • 67amaçlamaktadır. Program aynı zamanda sigorta şirketleri, tasarruf bankaları veemeklilik siteminin de yer aldığı yapısal tasarruf kurumlarının reformu üzerindeodaklanmıştır. IDA tarafından ise 19 Mayıs 1998 tarihinde Senegal’e enerji sektörü ileilgili “Senegal Energy Sector Adjustment Operation” programı kapsamında 100 milyonABD Doları tutarında sektör uyum kredisi verilmiştir. Söz konusu kredi, Senegal enerjisektörü içerisinde enerji fiyatlarının düşürülmesi ve daha etkin bir sektör yaratmayayönelik yapılacak olan reformları desteklemek amacıyla verilmiştir (a.g.e:15).3.3.1.3.Programlı Yapısal Uyum Kredileri (Programmatic Structural AdjustmentLoan-PSAL) Programlı yapısal uyum kredisi (PSAL), çok yıllı çerçeve içerisinde belirli birsüre devam edecek hükümet program değişiklikleri ve kurumsal kapasiteningüçlendirilmesi gayretlerini de içeren, yapısal ve sosyal reformları desteklemek içinverilen kredilerdir. Dünya Bankası bu tür krediyi genel olarak finansal ve teknik desteğeihtiyaç duyan ülkelere sağlamaktadır. PSAL spesifik hedeflere bağlı ve amacısürdürülebilir, yapısal ve sosyal reformları desteklemek olan 3 ile 5 yılı aşkın süreçiçerisinde birbirini takip eden programları desteklemeye yönelik olarak verilenkredilerdir. PSAL kullanım şarları ve kredinin sağlanacağı ülke ile ilgili uygunlukkriterleri Yapısal Uyum Kredileri ile aynı koşullara sahiptir (World Bank, 2001:16 veTünsoy, 2005:25). Örneğin, IBRD tarafından 14 Ekim 1999 tarihinde Tayland’a “Thailand PublicSector Reform Project” kapsamında 400 milyon ABD Doları tutarında ProgramlıYapısal Uyum Kredisi verilmiştir. Proje, gelir ve harcama yönetimin, insan kaynaklarıyönetimi, merkezi olmayan yapılanma, katılım, şeffaflık ve hesap verilebilirliğingeliştirilmesi üzerinde yoğunlaşmıştır. IDA tarafından ise 14 Haziran 2000 tarihindeTanzanya’ya “Tanzania Programmatic Structural Adjustment Credit” projesikapsamında 190 milyon ABD Doları tutarında Programlı Yapısal Uyum Kredisiverilmiştir. Proje, hükümetin makro-ekonomik istikrarın kurulması ve kamu hizmetidağıtımının geliştirilmesi çabalarını desteklemek, özelleştirme programı uygulamalarınıderinleştirmek, önemli sektörlerdeki rekabet ortamını ve şeffaflığı geliştirmek, dahaverimli ve şeffaf bir iş ortamı yaratmak için yasal mevzuat ve ticari araçlarıngüçlendirilmesini ve uluslararası ve yerel ticaret üzerindeki kısıtlamaları azaltmayıamaçlamaktadır (World Bank, 2001:16 ).
    • 68 Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle, finansmanı Dünya Bankasıncasağlanan 194 Projenin 3’ ü PSAL türündedir. PSAL kredileri ile finanse edilenprojelerin tamamı kapanmış durumdadır. Aşağıdaki tabloda bu kredilerle finanse edilenprojelere ilişkin bilgiler özetlenmiştir (WB Projects & Operations, 2008). Tablo 23: Türkiye’de Dünya Bankasınca Sağlanan Programlı Yapısal Uyum Kredileri (PSAL) PROJE ADI TARİH PROJENİN MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD (Milyon ABD Doları) YÜRÜRLÜK KULLANIM TOPLAM KATKISI Program Amaçlı Mali ve Kamu 12.07.2001 31.12.2001 1100 1100 Kamu Yönetimi ve Adalet Sektörü Uyum Kredisi (PFPSAL) Program Amaçlı Mali ve Kamu Sektörü Uyum Kredisi 2 16.04.2002 30.06.2003 1350 1350 Kamu Yönetimi ve Adalet (PFPSAL 2) Program Amaçlı Mali ve Kamu Sektörü Uyum Kredisi 3 17.06.2004 30.06.2006 1000 1000 Kamu Yönetimi ve Adalet (PFPSAL 3)3.3.1.4.Özel Yapısal Uyum Kredileri (Special Structural Adjustment Loan-SSAL) Özel Yapısal Uyum Kredileri (SSAL), muhtemel bir kriz ortamına girebilecekveya halen bir kriz ortamında olan ülkelerce uygulanacak yapısal ve toplumsalreformları desteklemek amacıyla sağlanan kredi türüdür. SSAL bir taraftan krizinönlenmesi amacıyla sağlanırken, diğer yandan halen kriz içerisinde bulunan ülkelerdekikrizin olumsuz sosyo-ekonomik etkilerini azaltılmak amaçlarıyla da sağlanmaktadır.Söz konusu kredi yapısal ve sosyal alanda bir kriz ortamına girmiş ya da girme olasılığıolan ülkeler tarafından tercih edilmekte ve o ülkede yapısal, toplumsal vemakroekonomik konularda yapılması gereken veya ülke tarafından yapılacak olanreformları desteklemek amaçlarıyla kullanılmaktadır. SSAL; çok taraflı donörler, ikitaraflı donörler ve özel fon sağlayıcılar ve yatırımcılar tarafından desteklenenuluslararası destek paketinin bir parçası niteliğindedir. Bu kredinin verilebilmesi içinIMF tarafından desteklenen bir program da uygulamada olmalıdır. SSAL bankanındiğer kredilerine göre farklı koşullara sahiptir. Bu krediler, 3 yılı geri ödemesiz olmaküzere 5 yıllık bir vadeyi kapsar (World Bank, 2001:17 ve Tünsoy, 2005:25-26). Örneğin, IBRD tarafından 10 Kasım 1998 tarihinde Arjantin’e “ArgentinaSpecial Structural Adjustment Loan” kapsamında 2,52 milyar ABD Doları tutarındaözel yapısal uyum kredisi verilmiştir. Kredi, “Special Repurchase Facility Support
    • 69Loan” ile birlikte ülkenin ekonomisini dönüştürme konusundaki çabalarını desteklemekve hali hazırda başarılmış kazançları korumayı amaçlamaktadır. Program, uluslararasıfinansal piyasalardaki istikrarsızlıkların ülke ekonomisi ve kırılgan gruplar üzerindekinegatif etkilerini azaltmayı hedeflemektedir. Kredi ile aynı zamanda, hükümetin dövizihtiyacının karşılaması ve uzun dönemli reformları gerçekleştirmesini amaçlanmaktadır.Ayrıca, IBRD tarafından 7 Ocak 1999 tarihinde Brezilya’ya “Brazil Social ProtectionSpecial Sector Adjustment Loan” kapsamında 252,5 milyon ABD Doları tutarında özelyapısal uyum kredisi verilmiştir. Kredi, zor ekonomik koşullarda, kırılgan olan yoksulinsanlara (yoksul ailelerdeki çocuklar, yoksul ailelerdeki emekli ve özürlü insanlar,ücretsiz ya da düşük maliyetle temel sağlık hizmetlerine ihtiyacı olan aileler, devletilkokullarına devam eden çocuklar, ekonomik belirsizlik dönemlerinde işini kaybetmeriski olan yetişkinler) yönelik olarak hükümetin sosyal harcamalarını koruma çabalarınıdesteklemektedir (World Bank, 2001:17).3.3.1.5. Rehabilitasyon Kredileri (Rehabilitation Loan-RIL) Rehabilitasyon kredileri, alt yapı ve üretim olanaklarının acil olarak rehabiliteedilebilmesi için dış kaynak gerektiği durumlarda, özel sektör yatırımlarınınartırılmasını sağlayacak uygun bir ortam yaratmaya yönelik olarak hükümetlertarafından yapılacak reformları desteklemek amacıyla verilen kredilerdir. Bu kredilerkısa dönemli makroekonomik ve sektör ile ilgili reformları desteklemek amacınıgütmektedir. Rehabilitasyon kredileri bir ülkenin genel anlamdaki tüm ekonomikreformları yapmayı üstlendiği zaman kullanılırken, yapısal uyum kredileri, yapısalreformlarla ilgili olarak yapılacak olanların halen acil durum yaratmasından dolayıkullanılamazlar. Bu nedenle rehabilitasyon kredileri geçiş ekonomilerinde veuyuşmazlık sonrası durumların iyileştirilmesinde daha uygun kredilerdir (World Bank,2001:18). IDA tarafından 16 Aralık 1997 tarihinde Tacikistan’a “Tajikistan Post-ConflictRehabilitation Credit” kredisi kapsamında 10 milyon ABD Doları tutarındaRehabilitasyon Kredisi verilmiştir. Kredi, ülke ekonomisindeki uyuşmazlık sonrasıdönemde enflasyonist olmayan bütçe finansmanı sağlama, hükümete sosyal güvenlik,üretimin iyileştirilmesi, istihdam ve tüketimi desteklemesi amacıyla kritik ithalatlarıgerçekleştirmesini sağlamayı amaçlamaktadır (a.g.e:18).
    • 703.3.1.6.Borç Azaltma Kredileri (Debt Reduction Loan- DRL) Borç azaltma kredileri (DRL), sürdürülebilir bir ekonomik büyümenindesteklenmesi amacıyla orta vadeli finans planlarının bir parçası olan ve borçlu birülkenin ticari borçları ile borç servis oranın azaltmasına ve yönetilebilir bir seviyeyegetirilmesine yardımcı olmaya yönelik olarak verilen kredilerdir. DRL’ nin sağlandığıülkenin dış ticari banka borcunun (gerek borcun faizinin daha düşük faizenstrümanlarına dönüştürülmesi, gerekse kredinin belirli bir indirimle tekrar alınmasısuretiyle) rasyonelleştirilmesi üzerinde yoğunlaşır. Dünya Bankası personeli de bu borçyönetimi operasyonunda kendi kriterlerine uygun işlemlerin şekillendirilmesineyardımcı olabilir. Ancak, banka bu operasyonda, hiç bir şekilde borçlu ülke ile onunticari kredi sağlayıcısıyla yaptığı müzakerelere direkt olarak katılmaz (World Bank,2001:19). Borç azaltma kredileri, bir uyarlama işlemi değildir. Ancak, söz konusu kredi birborç azaltma operasyonunun finansmanı için kullanılabilen bir uyum kredisi ile aynıanda yürütülerek etkinliği artırılabilir. Örneğin, IBRD tarafından 28 Mart 1996 tarihinde Panama’ya “Panama DebtAnd Debt Service Reduction Project” kapsamında Borç ve borç servis oranınınazaltılmasına yönelik olarak 30 milyon ABD Doları tutarında DRL verilmiştir. Sözkonusu kredi, Panama’nın kredi itibarının yeniden oluşturulmasına yardımcı olarakkalkınmanın gerçekleştirilmesini sağlamak amacıyla verilmiştir. Kredi, hükümete borçve borç servisinin azaltılması uygulamalarına destek sağlamayı, mali denge, yapısalreformlar ve ticari fon sağlayıcılarla ilişkilerin normalleştirilmesine katkıda bulunmayıamaçlamaktadır (a.g.e:19).3.4. Karma Kredi Anlaşmaları Karma kredi anlaşmaları; Dünya Bankasının 1990’lı yıllarda oluşturduğu, tamanlamıyla ne yatırım kredilerinin ne de yapısal ve sektörel uyum kredilerininözelliklerini taşımayan ancak aynı zamanda söz konusu kredilerin de birtakım şart,koşul ve esnek özelliklerini taşıyabilen kredi anlaşmalarıdır. Uyum kredilerinin, yatırım kredilerine göre daha genel amaçlı ve esnek
    • 71kullanım imkânı, son dönemlerde bazı projelerin bir araya getirilip bir program içindeyer almasını sağlamıştır. Böylece, uyum kredisinin genel düzenleyiciliği veesnekliğinden yararlanarak hem belirli bir programı uygulamak hem de bazı yatırımprojelerinin yerine getirilmesi gerçekleştirilmektedir.3.5. Dünya Bankası Kredilerinin Kullanım Koşulları Dünya Bankası tarafından verilen kredilerin kullanılması bazı koşullara bağlıdır.Yatırım veya uyum kredileri ya da hibe kullanımının esasları ve koşulları Banka veilgili üye ülke yetkilileri arasında imzalanmış bir anlaşmada yer alır. Bu anlaşmada yeralan söz konusu koşullar özetle aşağıda yer almaktadır:Ø Dünya Bankası kredilerinin kullanılabilmesi için ilk şart: Banka ile kredi talep eden ülke yetkilileri arasında önceden belirlenmiş, genelde standart bir şekilde olan ve uygun biçimde hazırlanmış bir anlaşmanın mevcudiyetidir. Dünya Bankası anlaşmaları üç şekilde olur (Eğilmez, 1996:82): o Banka ile bir yatırım veya uyum kredisi anlaşması yapılmaktaysa, imzalanacak anlaşmanın adı “kredi anlaşması”dır. (Loan Aggrement) o Banka ile yürütülecek bir proje üzerinde ilke birliğine ulaşılmış ve bu çerçevede bir proje hazırlama imkânı kullanılması söz konusu ise, bu durumda Banka ile anılan imkânın kullanımı için yapılacak anlaşmanın adı “mektup anlaşması”dır. (Letter Aggrement) o Banka tarafından yönetilen emanet fonlardan bir hibe alınması söz konusuysa, imzalanacak anlaşma “hibe anlaşması”dır. (Grant Agreement)Ø Dünya Bankası, üye ülkelerin hükümetine doğrudan kredi sağlayabildiği gibi o ülkenin çeşitli kamu kurum ve kuruluşlarının yatırım projelerini de kısmen ya da tamamen finanse etmektedir. Hükümet dışında ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına sağlanan fonlarla ilgili olarak Dünya Bankası, üye ülkenin garantörlüğünü talep eder. Türkiye’de bu garantörlük görevini Hazine Müsteşarlığı yerine getirmektedir. Hükümet dışında, ilgili kamu kurum ve kuruluşlara sağlanan kredi kullanımlarında, Banka ile projeyi yürütecek kamu kurumu arasında bir “Proje Anlaşması” imzalanırken, Dünya Bankası ile mali açıdan muhatabı olan mali ajan (Türkiye’de Hazine Müsteşarlığı) arasında da kamu kurumunun aldığı kredinin geri ödeme
    • 72 garantisinin şart ve koşullarını içeren bir “Garanti Anlaşması” imzalanır.Ø Krediyi kullanacak kurum Dünya Bankası’na karşı borçlu, üye ülke ise borçlu kuruluşa garantör olur. Bu durumda toplam 3 anlaşma söz konusudur. Anlaşmalardan birincisi Banka ile üye ülke (Türkiye’de Hazine Müsteşarlığı), ikincisi Banka ile borçlu kuruluş, üçüncüsü ise garantör ile borçlu kuruluş arasında yapılan garantör protokolüdür. Söz konusu anlaşmalar ve anlaşmaların tarafları aşağıdaki grafikte de görüleceği üzere: o Dünya Bankası yatırım projesiyle ilgili kredi anlaşması proje anlaşması olarak adlandırılır. Proje anlaşmasının tarafları projeyi yürütecek kuruluşla projeye fon sağlayan bankadır. Projeyi yürüten kuruluş, Banka nezdinde kredinin borçlusu durumuna gelir. o Projeyi uygulamakla sorumlu olan kuruluşun kredi borcunu Bankaya karşı üye ülke adına garanti eden mali ajan (Türkiye’de Hazine Müsteşarlığı) ile yapılan anlaşmaya da garanti anlaşması adı verilir. Kredinin geri ödenmesinde bankanın muhatabı garantördür. o Garantörün geri ödeme garantisi verilebilmesini teminen garantör ile borçlu kuruluş arasında imzalanan ve garanti verme koşullarını içeren garanti protokolü düzenlenir. DÜNYA Proje Anlaşması BORÇLU BANKASI KURULUŞ Garanti Anlaşması Garanti Protokolü GARANTÖ RGrafik 13: Garantili Yatırım Projelerinde Taraflar ve Aralarındaki AnlaşmalarØ Söz konusu anlaşmalar imzalandıktan sonra fon sağlanan ülkenin merkez bankası veya bir ticari bankasında borçlu veya projeyi uygulayacak birim nam ve hesabına anlaşmada belirtilen döviz cinsi üzerinden bir özel hesap açılır. İmzalanmış bulunan anlaşma yatırım kredisi anlaşması ise borçlu veya projeyi uygulayan kurumun
    • 73 yapmış olduğu harcama belgelerini incelenmek üzere Dünya Bankasına gönderilir ve bu harcama ve başvuruların uygun bulunması neticesinde anlaşmaya bağlı olarak özel hesaba yeniden kaynak aktarımı yapılır. Yapılan anlaşmanın Uyarlanma Kredisi Anlaşması olduğu durumda ise borçlu ülke anlaşmada yer alan taahhütleri yerine getirdikçe Banka kredi dilimleri serbest bırakarak Özel Hesaba kaynak aktarmaktadır (Tünsoy, 2005:28-29).Ø Banka, borçlu ya da proje uygulayıcısı kuruluşların satın alma ve ihale işlemlerini, bununla ilgili dokümanları, ihale şart ve sonuçlarını gözden geçirir. Bu gözden geçirmeler sonucunda herhangi bir sorun varsa düzeltilir, sorun olmaması durumunda onay verilerek gerekli ödemeler yapılır. o Banka tamamen veya kısmen finanse ettiği yatırım ya da uyum proje- programlarla ilgili kullandırdığı kredilerinin kullanım şeklinin uygun olup olmadığı hususunu ve bu kredilerin kullanımı sonucunda oluşturulan mali tabloların Uluslararası Standartlara ve Dünya Bankası rehberlerine uygun olarak yürütülüp yürütülmediği hususlarını bağımsız denetim şirketlerine denetletebildiği gibi, krediyi kullanan ülkenin resmi denetim birimleri aracılığı ile de denetletebilir. Denetimler uluslararası denetim ve genel kabul görmüş muhasebe standartları doğrultusunda yapılarak, Bankaya kredi anlaşmasında öngörülen süreler içinde rapor edilir. o Dış finansmanı Dünya Bankası ve benzeri uluslararası kuruluşlardan sağlanan proje ve faaliyetlere ilişkin olarak, krediyi kullanan kurum ve kuruluşların hesap ve işlemlerini ilgili anlaşmalar çerçevesinde incelemek ve uluslararası bağımsız denetçi sıfatıyla mali ve uygunluk denetimlerini yapmak görevi Türkiye’de Hazine Kontrolörleri Kuruluna verilmiştir (Hazine Kontrolörleri Kurulu, 1995:3).Ø Kredi anlaşması çerçevesinde krediyi kullanan ülke kredi kapsamında yapacağı satın alma ve ihale işlemlerinde satın alınacak mal veya hizmetin cinsi, büyüklüğü gibi konular dikkate alınarak çeşitli ihale ve satın alma yöntemleri uygulanır (World Bank, 2004:1-46). Bu yöntemler; 1010 Finansmanı Dünya Bankası tarafından sağlanan projelere ilişin ihale ve satın alma usulleri
    • 74 o Uluslararası Rekabete Açık İhale: (ICB International Competitive Bidding): Borçlunun uluslararası ilan suretiyle mal ve hizmet almak üzere kullandığı ihale yöntemidir. o Sınırlı Uluslararası İhale: (LIB Limited International Bidding): İhale miktarının düşük olması ya da sınırlı sayıda üreticisi olan malların ihalesinde kullanılan yöntemdir. o Ulusal Rekabete Açık İhale: (NCB-National Competitive Bidding):Yerel piyasada daha ucuza temini mümkün olan mal ve hizmetlerin alımında kullanılan ihale yöntemidir. o Uluslararası veya Yerel Pazarlık Yöntemi: Düşük miktarlı alımlarda, en az üç satıcıdan fiyat teklifi alınmak suretiyle yürütülen ihale yöntemidir. o Doğrudan Sözleşme Yöntemi: Tek üreticisi olan malların alımı veya tamamlayıcı parçaların alımı ya da belirli bir teslim süresine bağlı malların alımında kullanılan ihale yöntemidir. o Emanet Yöntemi: Borçlu ya da proje uygulayıcısının doğrudan kendi eleman ve ekipmanıyla gerçekleştireceği işler için uygulanan yöntemidir. o Birleşmiş Milletler Kuruluşları’ndan Alım: UNICEF, WHO, FAO gibi Birleşmiş Milletlerin uzmanlaşmış kuruluşları aracılığıyla alınmasında yarar görülen mal ve hizmetler için kullanılan yöntemidir. Yukarıda sayılanlar arasında Uluslararası Rekabete Açık İhale (ICB) yöntemini Dünya Bankası uygulamalarında asıl yöntem olarak kabul edilmekte, diğerleri ise istisnai olarak uygulanabilmektedir. Dünya Bankası kredisiyle yürütülen projeler çerçevesinde açılan ihalelere bir şirketin katılabilmesi için o şirketin bulunduğu ülkenin Dünya Bankasının üyesi olması gerekir. Diğer bir ifadeyle, bir ülke Dünya Bankası’nın üyesi değilse, o ülkenin şirketleri Dünya Bankası tarafından finanse edilen projelere ilişkin ihalelere girememektedir.Ø Projenin uygulanmasında, Dünya Bankası’nın projeyi finanse etmesi kararından (İkraz anlaşmasının imzalanmasından) önceki belirli bir süre içerisinde proje ile ilgili/uygun herhangi bir harcama yapılmışsa, bu giderin de dünya bankasınca“GUIDELINES PROCUREMENT UNDER IBRD LOANS AND IDA CREDİTS May 2004 revised October 1, 2006”kitapçığında ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.
    • 75 sağlanan krediden “geriye dönük finansman uygulaması yöntemi” (retroactive financing) ile mahsup edilerek finanse edilmesi mümkündür (World Bank, 2005:50).3.6. Dünya Bankası Garantileri Dünya Bankası, özel sektörün normalde göze alamayacağı ya dayönetemeyeceği riskleri karşılamak ve borç alan üye ülkelerde özel sektörünfinansmanını desteklemek amacıyla ülkelere garanti sağlamaktadır. Tüm bankagarantileri özel borcu kısmen garanti eder ve böylece riskler banka ile borç verenarasında paylaşılmış olur. Dünya Bankasının proje bazlı garantileri bireysel projeler için özel sektörfinansmanının hızlanmasını sağlar. Politika bazlı garantiler ise hâkim konumdakikuruluşlar için özel kaynakların hızlanmasını sağlar. Garantiler, hâkimiyet, ülke politikriskleri ya da kredi risklerini karşılar. Garantiler, kamu kesiminin yürütmüş olduğu bazıhizmetlerin özel sektör tarafından yüklenilmesi halinde özel sektör tarafından alınmışbulunan borçların ödenmemesi riskine karşın, borç verenleri korumak amacıylakullanılmaktadır. IDA’ den borçlanan ülkelerde, özel sektör tarafından finanse edilenprojelerle ilgili kısmi proje bazlı garantiler dışında banka garantileri sadece IBRD’ denborçlanan ülkelere mahsus bir uygulamadır (World Bank, 2001:21).3.6.1. Proje Bazlı Kısmi Risk Garantisi Bu garanti belirli hâkimiyet ya da politik riskleri kapsar. Genellikle, hükümetinbelirli bir hizmetin sahibi ya da işletmeciliğinden bu hizmetin düzenleyicisi ya da alıcısıdurumuna geçtiği durumlarda hükümetlerin borç servisi ile ilgili taahhütlerini yerinegetiremediği durumlara karşı fon sağlayıcıları korumaya yönelik garantilerdir (a.g.e:21).3.6.2. Proje Bazlı Kısmi Kredi Garantisi Proje bazlı kısmi kredi garantisi belirli bir finansman dönemindeki tüm risklerikarşılar. Hükümet ve kuruluşların borç finansmanı konusunda mevcut durumdan dahaiyi koşullarda aksi halde mümkün olmayacak daha uzun vadeli yeni borç kaynaklarınaulaşmasına yardım amacıyla tasarlanmıştır (a.g.e:21).
    • 763.6.3. Politika Bazlı Garanti Politika bazlı garanti, özel kreditörlerden alınan borçlar ile ilgili olarak, üzerindeanlaşılmış yapısal, kurumsal ve sosyal reformların desteğiyle hükümetlerin sermayepiyasalarına girişini geliştirmek için düşünülmüş kısmi bir borç garantisidir.Hükümetlerle, yapısal, kurumsal ve sosyal reformlar üzerinde uzlaşarak; onlarınsermaye piyasalarına kolay ulaşabilmelerine katkıda bulunur. Politika bazlı garanti,tatmin edici yapısal, sosyal, makroekonomik ve politik çerçeveye sahip ve uluslararasıfinansal piyasalara girme yeterliliğinin kazanılmasında tutarlı bir stratejiye sahip olanülkelere önerilir (a.g.e:21). Örneğin, IBRD tarafından 16 Eylül 1999 tarihinde Arjantin’e Özel YapısalUyum Kredisi şemsiyesi altında “Argentina Policy-Based Guarantee” kapsamında 250Milyon ABD Doları tutarında Politika Bazlı Garanti sağlanmıştır. Garanti ile hükümeteuzun dönemli kalkınma konuları üzerinde odaklanmasını devam ettirmesiamaçlanmaktadır. Hükümetten sadece önceki şartlara geri dönmeyi engellemesi değil,aynı zamanda mali reformları ilerletmesi, finans sektörünü güçlendirmesi, düzenleyicireformları ve ekonomik durgunluk dönemindeki kritik sosyal programları korumasıbeklenmektedir. Garanti, Arjantin’e finansal ihtiyaçlarını makul dağılımda karşılanmasıiçin 1.6 milyar ABD Dolarını kanalize etmesi konusunda destek sağlamıştır (a.g.e:22).3.7. Dünya Bankası’nın Sağladığı Diğer İmkânlar Dünya Bankası üye ülkelere; yukarıda belirtilen hususlar dışında proje hazırlamaimkânı, kendi yönettiği fonlardan açtığı kredi ve hibeler, analiz ve danışma hizmetlerive kapasite yaratarak üyelere katkıda bulunur.3.7.1. Proje Hazırlama İmkânı Dünya Bankası kredilerinden yararlanacak bir projenin hazırlanması, üye ülkeveya ilgili kurumunun hem teknik hem mali imkânlarının üzerinde olabilir. Üye ülke,Bankaya sunacağı bir yatırım projesinin hazırlanması için Bankanın desteğini talepedebilir. Bankanın bu talebi uygun bulması neticesinde söz konusu projenin hazırlığı ileilgili olarak proje uygulayıcı üye ülkeye avans şeklinde bir finansman sağlanabilir.Dünya Bankası projeyi finanse etmeyi öngördüğü bir yatırım projesinin hazırlanmaaşaması için üye ülkeye bir çeşit peşin kredi açar. Buna “proje hazırlama imkânı” adıverilir. Proje ile ilgili kredi anlaşması yürürlüğe girdiğinde sağlanan avans krediden
    • 77mahsup edilir (Eğilmez, 1996:81-82).3.7.2. Dünya Bankası’nın Yönettiği Fonlardan Açılan Krediler ve Verilen Hibeler Dünya Bankası çeşitli ülkeler tarafından, tek tek ya da topluluk olarakoluşturulan ve yönetilmek üzere emanet edilen bazı fonların yönetimini de üstlenmişdurumdadır. Söz konusu fonları kredi olarak kullandırılabileceği gibi, hibe olarak dadağıtabilir. Bu fonların kredi ya da hibe olarak kullandırılması, fonu oluşturan ülke veyaülkelerin getirdiği koşullara ve Dünya Bankasının genel kurallarına bağlıdır. Sözkonusu fonların en büyüğü “küresel çevre kolaylığı”dır. Çevre kirlenmesinin yarattığısorunların giderek büyümesi, Dünya Bankası’nı bu sorunla özel olarak ilgilenmeyeyöneltmiştir. Fransa’nın, kalkınma komitesi gündemine getirdiği ve Almanya’nın dadesteklediği bir öneri sonucunda, yirmi beş ülke ayrı bir Küresel Çevre Kolaylığıoluşturulması üzerinde görüş birliğine varmıştır (a.g.e:81). Bu kolaylık, dört alanı kapsamaktadır: Ø Ozon tabakasının korunması ile ilgili yöntemler, Ø Enerji, tarım ve sanayi dallarında daha temiz yakıt ve teknolojiler kullanımına yönelik önlemler, Ø Dünyadaki biyolojik çeşitliliği koruyucu önlemler, Ø Uluslararası suların korunması ile ilgili önlemler. Küresel çevre kolaylığı; üye ülkelerden bir bölümünün yaptığı bağışlardanoluşmakta olup Dünya Bankası, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) veBirleşmiş Milletler Çevre Programı tarafından ortaklaşa yürütülmektedir. Yukarıda yeralan amaçları gerçekleştirmek için proje hazırlayan veya yürüten üye ülkelere uzundönemli, düşük faizli, imtiyazlı kredi veya geri ödemesiz hibeler sağlanmaktadır.3.7.3. Analiz ve Danışma Hizmetleri Dünya Bankasının finansman sağlamanın dışında üstlenmiş olduğu önemlirollerden biri de kalıcı politika gelişmelerine olanak veren analiz ve danışmahizmetleridir. Analiz ve danışmanlık Bankanın asli görevi olan finansman kadarönemlidir. Bankanın sağlamış olduğu Analiz ve danışmanlık faaliyeti büyüme veyoksulluğun düşürülmesinde, kalıcı politika iyileştirmeleri açısından en önemli
    • 78rollerinden birisidir. Analiz ve danışma hizmetleri, Dünya Bankası Baş Ekonomistinceyönlendirilen “Banka Kalkınma Ekonomisi Grubu” tarafından yerine getirilir. GrupBankanın çevre, yoksulluk, ticaret ve küreselleşme gibi kapsamlı konularda neleryapıldığının bildirilmesi için her ülkede o ülkenin programlamasının temelini oluşturanekonomik analizler yaparlar. Yapılan ekonomi ve sektör analizleri ülkenin baştabankacılık olmak üzere mali sektörleri, ticareti, sosyal güvence gibi ekonomikgeleceğine ilişkin olasılıklarını ele almaktadır. Banka temelde aşağıdaki hususlardaanalizler yapar ve kullanıcılarla bu analizleri paylaşır (WB Faaliyetler, 2008).11 Ø Yoksulluk Değerlendirmeleri Ø Kamu Harcamalarının İncelenmesi Ø Ülke Ekonomik Memorandumları Ø Sosyal ve Yapısal İncelemeler Ø Sektör Raporları Ø Bilgi Paylaşımı3.7.4. Kapasite Yaratmak Üye ülkelerin yoksulluğun azaltılmasıyla ilişkili programları sürdürebilmekapasitesinin zenginleştirilmesi Dünya Bankasının az bilinen temel görevlerindendir.Bu husus kalıcı sonuçlar alınmasında son derece önem taşıdığından dolayı bilgikaynakları bu alana kanalize edilmektedir. Bilgi paylaşımı olarak bilinen bu görev temelde Dünya Bankası Enstitüsü(WBI) tarafından yerine getirilmektedir. Banka yönlendirdiği bu programlarlamüşterilerinin, uzmanlarının ve ortaklarının beceri ve gelişmelerini desteklemektedir.Bu faaliyetleri aynı zamanda politika danışmanlığı, uluslararası düzeyde eğitim vearaştırma kurumlarıyla ortaklıklar ve uluslararası kalkınmayla ilgili bilgi ağınınkurulması hususlarını da desteklemektedir. WBI, dünyanın en yoğun uzaktan öğrenimağlarından birinin odağıdır (a.g.e).11 Bu kısmla ilgili detaylı bilgilere Dünya Bankası resmi web sitesinin Türkçe kısmında aşağıdaki linktenulaşılabilir.http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TURKEYEXTN/0,,contentMDK:20189579~menuPK:413935~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:361712,00.html
    • 793.8. Dünya Bankası’nın Kredi Kullanımı Hususunda Yaptırımları Kredi kullanıcısı üye ülke, finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan bir proje ileilgili kredi anlaşmasında öngörülen koşulları yerine getiremezse çeşitli yaptırımlaramaruz kalır. Banka İcra Direktörleri Kurulu, yükümlülüklerini yerine getirmeyen üyeülkelere yeni kredilerin ve/veya garantilerin verilmesini geçici olarak durdurmayetkisine sahiptir. Dünya Bankası 1992 yılından itibaren uyguladığı bir karar çerçevesinde, vermişolduğu kredinin borçlusu: Ø Doğrudan bir üye ülke ise ve vade tarihinden itibaren otuz gün içinde; Ø Kredinin borçlusu üye ülkenin bir kurumu ise ve vade tarihinden itibaren kırk beş gün içinde, borcunu ödemezse,bu sürenin sonundan itibaren Banka, o ülkeye ait yeni bir krediyi, İcra DirektörleriKurulunun onayına sunmamakta ya da daha önce Kurulun onayından geçmiş bir kredianlaşması mevcut ise, bu anlaşmayı yürürlüğe sokmamaktadır. Bu süreler içinde de borçgeri ödemesi gerçekleşmezse Banka, bu kez o ülkenin mevcut diğer kredilerininkullanımını durdurmak yetkisine sahiptir (Eğilmez, 1996:85).
    • 80 4. BÖLÜM FİNANSMANI DÜNYA BANKASI’NCA SAĞLANAN PROJELERİN AŞAMALARI (PROJE DÖNGÜSÜ)4.1. Genel Olarak Proje Döngüsü ve Dünya Bankası Proje Döngüsü KavramınınGelişimi Dünya Bankası her yıl üyesi olan 185 ülkede, görev alanına giren birçok farklıkonuda, 20 Milyar ABD Dolarını aşkın12 tutarda finansman sağlamaktadır. Bu kadarbüyük ve farklı alanlara dağılmış bir proje portföyünün yönetimi sağlam bir projecilikalt yapısı gerektirir. Proje analizinin tarihsel gelişimine baktığımızda, kamu yatırımlarınındeğerlendirilmesi amacıyla kullanılan “Fayda-Maliyet Analizi” (Cost Benefit Analysis)yönteminin uygulanmasının geçmişinin 19. yüzyıl ortalarına kadar uzanmakta olduğunugörmekteyiz. Proje yönetiminin yoğun şekilde kullanılmasına 1930lu yıllarda ABDdebaşlanmıştır. Bugünkü anlamıyla proje analizi ve uygulamaları bir planlama tekniğiolarak gelişmekte olan ülkelerde ilk kez Birleşmiş Milletler ve Dünya Bankası gibiuluslararası kuruluşlar tarafından başlatılmıştır (Yılmaz ve Akça, 2002:380). Projeciliğin farklı aşamalardan oluşan uzun bir süreç olduğu ve projecilikkavramının planlama ve analizle sınırlandırılmaması gerektiği yaklaşımının bir sonucuolan proje döngüsü yaklaşımından önce projelerin karlılık analizi şeklinde başlayançalışmalar zaman içerisinde geliştirilerek projenin tüm aşamalarını kapsayan ProjeDöngüsü Yönetimi (PCM-Project Cycle Management) kapsamında ele alınmayabaşlanmıştır. Proje döngüsünün ilk modeli Baum tarafından 1970’lerde Dünya Bankasıiçin geliştirilmiş olup, bu modelde Proje Döngüsü Yönetiminin dört evresi yer almıştır:Proje Oluşturma, Proje Hazırlama, Proje Analizi ve Uygulama. Daha sonra bu döngüye12 Dünya Bankası 2007 Mali yılında üye ülkelere taahhüt bazında toplam 24.7 Milyar ABD Dolarıfinansman sağlamıştır. (IBRD finansmanı taahhüt bazında $12.8 Milyar, IDA finansmanı taahhütbazında $ 11.9 Milyar )
    • 81“Uygulama Sonrası Değerlendirme” evresi de eklenmiştir. Aşağıdaki grafiktegeliştirilen model yer almaktadır (a.g.e:380). Grafik 14: Dünya Bankası Proje Döngüsü Yönetimi Baum’un ortaya koyduğu yukarıdaki model basitlik, Dünya Bankasına münhasıroluşu ve tam bir çevrim oluşturmaması nedenleri ile eleştirilmiştir. Bu eksiklikleringiderilmesi ve süreçte yer alması gereken bazı aşamaların eklenmesi gerektiğinidüşünen Rondinelli, Baum’un modelinde değişikliklere giderek yeni bir proje döngüsüoluşturmuştur. Rondinelli modelinde döngüdeki analizi müzakere ve onaylamadanayırmış ve modele izleme ve kontrol, tamamlama ve bitirme evrelerini eklemiştir(a.g.e:380). Baum tarafından geliştirilen “Proje Döngüsü Yönetimi” baz alınarak projedöngüsünde zaman içinde çeşitli değişikler yapılmıştır. Dünya Bankası tarafındankullanılan proje döngüsünün aşamalarının mevcut hali aşağıdaki grafikte yeralmaktadır. 1313 Proje Döngüsü hakkında detaylı bilgilere Dünya Bankasının Resmi Web Sitesinde aşağıdaki linktenulaşılabilir. Proje döngüsü grafiği, orjinali baz alınarak, tarafımızca Türkçeye çevrilmiştir.http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/PROJECTS/0,,contentMDK:20120731~menuPK:41390~pagePK:41367~piPK:51533~theSitePK:40941,00.html
    • 82 Grafik 15 : Dünya Bankası Proje Döngüsü Kaynak: Dünya Bankası Web Sitesi.4.2. Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Aşamaları Dünya Bankası kuruluşundan 1980’lere kadar, gelişmekte olan ülkelerinkalkınma hedeflerine ulaşmasına katkıda bulunacak, 4-5 yıl kullanım süreli olan veproje finansmanı amacıyla kullanılan geleneksel proje (yatırım) kredisi anlaşmalarınaöncelik vermiştir. Yukarıdaki grafikte gösterilen proje döngüsündeki her aşama, aslındayatırım (proje) kredilerinin bir aşamasıdır. Son 25 yıldır verilemeye başlanan Uyum (policy-program) kredileri ülkelerin dışkaynaklı fonlama ihtiyaçları için hızlı-kullanım desteği sağlayan, IMF stand-bydüzenlemesine oldukça benzeyen kredi anlaşma metinlerine dayanır. Uyum kredilerininaşamaları genel olarak, yatırım (proje) kredilerinin aşamalarından farklıdır. Fakathazırlanma, müzakere, onaylanma ve denetim aşamaları açısından aralarında büyükbenzerlikler vardır. Finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan yatırım (proje) kredileri genel olarakÜlke Destek Stratejisi (CAS) ile başlayan projenin tespit edilmesi hazırlanması iledevam edip projenin uygulanması-tamamlanması ve sonuçlarının değerlendirilmesi ileson bulan, aşağıdaki 8 aşamadan oluşan bir döngü niteliğindedir:
    • 83 Ø Ülke Destek Stratejisi (CAS Country Assistance Strategy) Ø Projenin Tespiti (Project Identification) Ø Projenin Hazırlanması (The Preparation Phase) Ø Projenin Değerlendirilmesi (The Appraisal Phase) Ø Müzakereler ve İkrazın Onaylanması (The Negotiation and Board Approval Phase) Ø Projenin Uygulanması ve Uygulama Sırasında Denetim (The Implementation and Supervision Phase ) Ø Projenin Uygulanması ve Tamamlanması (The Implementation and Completion Phase) Ø Proje Sonuçlarının Değerlendirilmesi (The Evaluation Phase)4.2.1. Ülke Destek Stratejisi (CAS Country Assistance Strategy) Ülke Destek Stratejisi (CAS), Dünya Bankası İcra Direktörleri KurulununTemmuz 1998’de kabul ettiği ve uygulamaya koyduğu yeni bir çalışma yöntemidir. Üyeülke ile Dünya Bankası yetkililerince müştereken hazırlanan bir doküman olan CAS üyeülkelerin kalkınma hedeflerini başarmalarına yardım etmek için Dünya BankasıGrubunun çalışma planını ayrıntılı şekilde anlatır. Bu yöntem, Dünya BankasıGrubunun program ve proje kredileri vasıtasıyla mali destek sağlama, analitik çalışmave teknik yardım gibi bir ülkede planlanan faaliyetlerinin tümünü kapsamaktadır (WBÜlke Destek Stratejisi, 2008). Dünya Bankası faydalanıcı ülkelerdeki faaliyetlerini planladığı temel dokümanCAS faydalanıcı ülke yetkilileriyle Dünya Bankası yetkililerinin ortak çalışmalarısonucunda katılımcı bir şekilde hazırlanmakta ve kilit unsurları hükümet ve siviltoplumun geniş kesimleri ile tartışılmaktadır. Bu aşama, sürecin makro planlamasıolarak değerlendirilebilir. CAS Dünya Bankasının genellikle üç-dört yıllık bir dönemiçin bir ülkedeki operasyonlarına rehberlik eden iş planı niteliğindedir. Ülkeninekonomik ve sosyal performansını, başlıca kalkınma görevlerini açıklar ve bir bakımahükümetin kalkınma stratejisinin özeti niteliğindedir. Bu nedenle, CAS’ın kapsadığıdönem için Dünya Bankasının önerilen ülkeye destek paketinin ana hatlarını ortayakoyar. Üye ülkeler CAS’ın kamuya açıklanmasına rıza göstermiştir. Bu nedenle, CAS,Washington’da Dünya Bankası Direktörler Kurulunun onaylamasından sonrakamuoyunun bilgisine sunulur (a.g.e).
    • 84 Dünya Bankasına göre iyi bir CASın bir takım özellikleri vardır. Bu özellikleraşağıdaki tabloda özetlenmeye çalışılmıştır (Kayıkçı, 2004:2-3). Tablo 24: Ülke Destek Stratejisinde(CAS) Bulunması Gereken Özellikler Özellikler Açıklamalar Müşteri Odaklı Olması Ülkenin siyasal, ekonomik ve sosyal yapısını dikkate alarak oluşturulmalıdır. CAS Raporu, ülke koşulları, hükümetin öncelikleri ve gelişme stratejisinin istişare edilmesi ile başlar. Stratejik Seçiciliğin Olması CAS kalkınmanın etkilerini maksimize etme amacı ile ülke programını tasarlama konusunda ve Banka kaynak tahsisinde stratejik seçim yapmak için temel bir araçtır. Yoksulluk Odaklı Olması CAS, yoksulluğun sebeplerinin ve profilinin iyi bir şekilde teşhisini içerir.Makroekonomik ve Dış Çevreyi İyi bir CAS, güçlü bir makro ekonomik performans analizi, beklenti ve Dikkate Alması riskler üzerine inşa edilir. CAS ülkenin kalkınma gündemi ve zayıflıkları ile Banka programı için dış çevreyi ele alır. Yönetim ve Kurumlar CAS, yönetim, yolsuzluk, kurumsal etkililik ve uygulama kapasitesi problemlerini de analiz eder. Kendini Değerlendirme ve İyi bir CAS, deneyimlerden öğrenilen dersleri içerir. CAS Raporu, Deneyimlerden Ders Çıkarma Uygulama Değerlendirme Departmanı (OED), Kalite Güvence Grubu (QAG) ve kendi kendini değerlendirme çalışmalarından elde edilen bilgilerden oluşur. Bu değerlendirmeler ve deneyimlerden çıkarılan dersler diğer uygulamalara ışık tutmakta ve müteakip dönemlerde daha iyi uygulamaların ortaya çıkmasını sağlamaktadır. Bankanın Rolü Paydaşlarla (IMF, çok taraflı kalkınma bankaları, özel sektör, STÖ vb.) güçlü bir koordinasyon ve işbirliği üzerine inşa edilir. Banka Grubu İçinde İşbirliği İyi bir CAS, Banka Grup stratejisi içinde IBRD/IDA stratejisini birleştirir. Banka Programı Senaryosu, İyi bir CAS, Banka yardımının ve işbirliğinin seviyesi etkililiği ile bu Tetikleyiciler ve İzleme yardım ve işbirliği için belirlenen performans göstergeleri arasında güçlü bir Göstergeleri bağ kurmalıdır. Ayrıca, Banka yardımı için alternatif senaryolar geliştirilmeli ve Banka programının kalkınma etkililiğini değerlendirmek için açık, izlenebilir göstergeler belirlenmelidir. Riskler Hem faydalanıcı ülkenin karşılaşabileceği ekonomik-finansal, iç-dış, sosyal- siyasal, teknik-çevresel vb. riskleri hem de Bankanın karışılabileceği risklerin olasılık ve etkilerini analiz ederek bir risk değerlendirmesi yapar. Yukarıda sayılan özellikler, Türkiye CAS Raporunda da başlıklar halindebulunmaktadır. Dünya Bankası bazı düşük gelirli ülkelerde CAS yerine “Yoksulluk AzaltmaStratejisi (PRS Poverty Reduction Strategy)” yaklaşımı kullanmaktadır. Bu stratejininözellikleri (WB Poverty Reduction Strategy, 2008): Ø PRS kalkınmanın nasıl destekleneceği konusunda geniş kapsamlı danışma ve mutabakat oluşturmayı içermektedir. Ø Bu süreçte, ulusal yoksulluğu azaltma stratejisi ülke tarafından hazırlanır, Ø Ulusal önceliklerin arkasında programları daha iyi koordine etmek için bağışçılara bir çerçeve yaratır. Ø Hükümet, yerel grupların geniş kesitine danışır ve bunu ülkedeki yoksulluğun
    • 85 kapsamlı analizi ve ekonomik durumu ile birleştirir. Ø Hükümet bu süreçte kendi öncelikleri çerçevesinde 3-5 yıllık bir dönemde yoksulluğu azaltma hedefleri belirler. Ø Yapılanlar “Yoksulluk Azaltma Stratejisi Dokümanında (PRSP)” açıklanır.4.2.2. Projenin Tespiti (Project Identification) Proje döngüsünün CAS hazırlandıktan sonra ilk aşaması tespit aşamasıdır. Buaşamada Banka ekipleri, mutabık olunan kalkınma hedeflerinin bir parçası olarakfinanse edilebilecek projeleri tespit etmek için hükümet ile birlikte çalışır. Yani buaşama CAS’ da olduğu gibi her iki tarafın sorumluluğundadır. Dünya Bankasınca desteklenecek projenin krediyi kullanacak ülkenin öncelikleriiçerisinde yer alması ve bu projenin banka tarafından desteklenen uygun bir projeolması gerekmektedir. Banka, yatırım projesini belirlerken projeyi fizibilite yönündenincelemekle beraber projenin, Bankanın krediyi alacak olan ülke için önerdiği kalkınmastratejisi ile tutarlı olup olmadığı, destekleyip desteklemediği yönünden de incelemeyapmaktadır. Bir projenin ortaya çıkması krediyi kullanan ülkede bulunan DünyaBankası temsilciliğindeki çalışanların ülke yetkilileriyle olan temasları sonucu ortayaçıkabileceği gibi, Banka tarafından değerlendirme yapmak için ülkeye gönderilenDünya Bankası heyeti tarafından da yapılabilir. Faydalanıcı ülkenin ekonomik analiziDünya Bankası yetkilerince yapılırken, sektör analizi faydalanıcı ülke tarafından tekbaşına yapılabildiği gibi Dünya Bankası ya da Birleşmiş Milletler kuruluşlarınca(UNESCO, FAO, WHO, UNDP) ortaklaşa da yapılabilir. Projenin tespiti ile birlikteprojeler Dünya Bankasının kredi programına girmiş olur (Dönsz, 2008:1). Proje Döngüsünün bu aşamasında aşağıdaki dokümanlar düzenlenir (WB ProjeDöngüsü, 2008): Ø Proje Konsept Notu (PCN Project Concept Note): Bir proje tespit edildikten sonra Banka ekibi tarafından yaratılan ve projenin temel unsurları, önerilen hedefi, muhtemel riskleri, projeyi yürütmenin alternatif senaryoları ve proje onay süreci için muhtemel takvimi ortaya koyan 4-5 sayfalık bir dokümandır. Ø Proje Bilgi Dokümanı (PID Project Information Document): PCN’nin
    • 86 dâhili incelemesinden sonra hazırlanmakta olup, Bankanın Infoshopu vasıtasıyla kamuya açıklanmaktadır. PID genellikle 4-5 sayfa uzunluktadır. Projenin hedefi, kısa açıklama vs. bilgilerle birlikte, proje işleri için teklif vermeye istekli şirketler için faydalı bir temas noktası olan projeyi yönetecek Dünya Bankası görev yöneticisi veya takım liderinin adını içerir. PID, ihale ile ilgili düzenlenecek dokümanları söz konusu projeye uygun şekilde hazırlamak için temel olan bir kaynaktır. Ø Birleştirilmiş Önlemler Veri Sayfası (ISDS): Projenin ilk resmi incelemesinden sonra hazırlanmakta olup kamuoyuna açıklanmaktadır. ISDS çevre ve sosyal temalarda bankanın politikaları çerçevesinde ana konuları vurgulayarak projenin hazırlık safhasında bu hususların nasıl dikkate alınması gerektiği hususunda bilgi sağlamaktadır.4.2.3. Projenin Hazırlanması (The Preparation Phase) Projenin hazırlanması faydalanıcı ülkenin sorumluluğunda olan bir süreçtir. Busürecin Projenin hedeflerine ulaşması için gereken teknik, kurumsal, ekonomik ve malikoşulların tamamını kapsaması gerekmektedir. Projenin hazırlanmasından faydalanıcıülke sorumlu olmasına rağmen, Dünya Bankası projenin belirlemiş olduğu şart vestandartlara uygun bir proje hazırlandığından emin olmak için faydalanıcı ülkeye projedöngüsünün bu aşamasında da katkı sağlamaktadır (WB Proje Döngüsü, 2008) Proje hazırlanırken Dünya Bankası, borçlunun kaynaklarını ve kapasitesinideğerlendirme, teknik yardımın veya finansmanın sağlanması hususu ile birlikte,projede eksik ve yetersiz kalan kısımlar konularında borçluya destek vererek projeninhazırlanmasında aktif rol alabilmektedir. Projenin Banka tarafından onaylanmasınakadar geçen hazırlık aşamasındaki tüm giderlerin finansmanı tamamen borçlu tarafındankarşılanmaktadır. Projenin hazırlık aşaması sırasında Dünya Bankası hedeflerin ve temelsorunların neler olduğu ile zaman çizelgesinin oluşturulmasını içeren bir raporhazırlamaktadır. Bu aşama, projenin karmaşıklığına dayalı olarak birkaç aydan üç yılakadar sürebilir. Banka, istenilen yerde analiz ve danışmanlık sunarak destekleyici roloynamaktadır. Projenin bu aşamasında, projenin karşı karşıya kalması muhtemel teknik,kurumsal, ekonomik, çevresel ve mali konuları analiz edilir. Ayrıca, projelerin çevre
    • 87bakımından sağlam ve sürdürülebilir olmasını sağlamak için Banka finansmanı içinteklif edilen projelerden bir değerlendirme istenmektedir. Yapılan bu değerlendirme“Çevre Değerlendirmesi”(EA) olarak adlandırılmakta olup, bu değerlendirmenin niteliğiprojenin kapsam, ölçek ve muhtemel etkisine bağlı olmaktadır. Dünya BankasınınResmi Web sitesinde de ifade edildiği üzere; proje döngüsünün bu aşamasındaaşağıdaki dokümanlar düzenlenir (a.g.e): Ø Çevre Değerlendirme Raporu (EA Environmental Assessment Report): Bu rapor, planlanan bir projenin muhtemel çevre etkisini ve bu etki sonucu oluşması muhtemel zararın miktarını azaltmak için alınması gereken önlemleri analiz ederek önerilerde bulunur. Ø Yerli Halklar Kalkınma Planı (Indigenous Peoples Development Plan): Bu plan, uygulanacak projenin yerli halkların sağlık, üretim kaynakları, ekonomileri ve kültürleri üzerinde muhtemel olumsuz etkileri analiz etmekte kullanılmaktadır. Ø Çevre Eylem Planı (Environmental Action Plan): Plan, projenin uygulanacağı ülkenin temel çevre endişelerini tanımlayarak, sorunların ana sebeplerini teşhis eder ve sorunları çözmek için politikalar ve somut uygulamalar geliştirilmesini sağlar.4.2.4. Projenin Değerlendirilmesi (The Appraisal Phase) Projenin hazırlanma aşaması tamamlandıktan sonra Banka, üye ülkeye birmisyon göndererek projeyi değerlendirmeye tabi tutar. Banka personeli, tespit vehazırlık esnasında yapılan işi inceler, genellikle müşteri ülkede üç ila dört hafta geçirir.Projenin değerlendirilmesi sırasında Banka misyonu projenin teknik, kurumsal,ekonomik ve mali yönlerden yeterliliğini ve Bankanın amaçlarına uygunluğunu inceler.Banka, sürecin bu bölümünden sorumludur. Banka misyonu; projenin yürütülmesindekiriskler, zamanlama, Banka fonlarının yıllara göre dağılımı, projenin yürütülmesindegerekli koşullar ve bunların ne şekilde gerçekleştirilmesi gerektiğini belirleyerekprojeler için “Proje Değerlendirme Dokümanı”nı (Project Appraisal Document) ve diğeryasal belgeleri taslak olarak hazırlar (Eğilmez, 1996:76-77). Banka tarafından teknik, kurumsal, ekonomik ve mali yeterlilik yönündendeğerlendirme yapılmaktadır (WB Proje Döngüsü, 2008 ve Eğilmez, 1996:76-77). Ø Teknik Değerlendirme; projenin uygun bir şekilde tasarlanıp,
    • 88 hazırlanmış olmasını ve Dünya bankasınca kabul edilmiş standartlara uygun olmasını sağlamaktadır. Teknik değerlendirme aynı zamanda teknik alternatifler, tahmini çözümler, beklenen sonuçlarla birlikte projenin insan ve çevre üzerindeki etkilerini değerlendirir. Ø Kurumsal Yeterlilik; projeyi yürütecek kurumun organize edilip edilmediği, yönetiminin ve personelin yeterli olup olmadığı, kurumsal ve politika değişikliklerine ihtiyaç olup olmadığına vb. gibi bazı sorulara yanıt verilerek yapılmaktadır. Ø Ekonomik Yeterlilik; Ülkenin kalkınma hedeflerini gerçekleştirmesine en yüksek katkıyı sağlaması bakımından, söz konusu proje tasarısı ile alternatif proje tasarıları arasında yapılabilecek fayda-maliyet analizlerinden oluşmaktadır. Ekonomik değerlendirme de projenin ekonomik getiri oranının hesaplanmasına gerek yoktur. Risk ve olasılık analizleri de sıklıkla yapılan bir değerlendirme değildir (Dönsz, 2008:2). Ø Mali Yeterlilikte; Projeyi uygulayacak olan borçlu ülkenin projeyi uygulayabilmek için yeterli kaynağının olup olmayacağından, projenin mali açıdan uygulanabilir durumda olup olmadığına, yine proje bedelinin hesaplanıp hesaplanamadığından, maliyetin hesaplamasında uygun politikaların olup olmadığına ilişkin ve benzeri sorular cevaplanarak proje ile ilgili mali yeterlilik yapılmaktadır. Bu aşama da ayrıca proje için uygulanacak faiz oranı da değerlendirilir.4.2.5. Müzakereler ve İkrazın Onaylanması (The Negotiation and Board ApprovalPhase) Dünya Bankası ve ilgili ülke arasında krediye ilişkin müzakereler yürütülür veneticesinde bir mutabakata varılır. Banka yönetim kurulu ve ilgili ülkenin yasalmercilerince proje kredileri onaylanır ve taraflarca imzalanarak resmi hale getirilir.4.2.5.1. Müzakereler Değerlendirme raporu Banka misyonu tarafından tamamlanıp, taraflar bununüzerinde gerekli inceleme ve düzeltmeleri yaptıktan sonra, Dünya BankasınınWashington’daki merkezinde faydalanıcı ülke temsilcileri ile Dünya Bankası yetkilileribir araya gelerek kredi anlaşması ve eklerini müzakere ederler. Yapılan müzakere,projenin müzakeresinden ziyade projenin ve finansmanının hukuki metin olan kredi
    • 89anlaşmasına dönüştürülme şeklinin müzakeresi niteliğindedir. Müzakerelerintamamlanması müteakip varılan mutabakat neticesinde “Proje DeğerlendirmeDokümanı (PAD)” veya “Program Dokümanı (PGD)” Başkanın Memorandumu vehukuk dokümanları ile birlikte onay için Bankanın İcra Direktörleri Kuruluna sunulur(Eğilmez, 1996:77). Müzakerede tarafların, projeyi başarılı kılabilmek için projenin uygulanmaortamını belirlemek amaçlanmaktadır. Dünya Bankası; müzakerelere projeninbelirlenme ve hazırlanmasını yürüten uzmanın başkanlığında, projenin niteliğine görefarklı alanlardaki uzmanlarla (iktisatçı, ülke uzmanı, hukukçu, mühendis, satın alma veihale yöntemleri uzmanı ve fon yönetimi uzmanı) birlikte katılır. Müzakerenin çeşitliaşamalarında başka uzmanların da davet edilmesi söz konusudur (WB Proje Döngüsü,2008 ve Eğilmez, 1996:77). Müzakereler genellikle şu konuları içerir: · Mali koşullar, · Bankaca finanse edilecek kalemlerin ve miktarlarının yer aldığı tablolar, · Uygulanacak satın alma ve ihale yöntemleri, · Denetim şekli, kurumsal değişiklik gerekleri, projenin gözetimi ve projenin getireceği gelir düzeyi. Müzakere sonucunda, yapılan görüşme ve varılan sonuçları gösteren bir“müzakere tutanağı” her iki tarafın heyet başkanlarınca imzalanır.4.2.5.2. İkrazın Onaylanması Yapılan görüşmeler sonucunda son şeklini almış bulunan kredi anlaşması metnive değerlendirme raporu üzerine öncelikle faydalanıcı ülkenin hükümeti tarafındanbakanlar kurulu veya yasama organı tarafından onay gerektiren hallerde nihai onayasunulur. Üye ülke projeye onay verdikten sonra bu onayını Dünya Bankasınabildirmektedir. Bu aşamada proje, Dünya Bankası Başkanı’nın sunuş raporu ile İcraDirektörleri Kurulunun onayına sunulmaktadır. Yapılan görüşmeler sonucunda eğer Kurul, projeyi uygun görürse, kredi
    • 90anlaşması onaylanmış olur. Uygun dokümanlar, tarafların onayından sonra, kredianlaşması tarafların temsilcileri tarafından resmen imzalanır. Taraflarca imzalanan ikrazveya kredi ile ilgili anlaşma, taraflarca belirlenen şartlar yerine getirildikten sonra,geçerli olduğu veya ödeme için hazır olduğu ilan edilerek kamuoyuna açıklanır.Böylece bu aşamadan sonra faydalanıcı ülke projeyi uygulamaya başlayabilir. Dünya Bankasının Resmi Web sitesinde de ifade edildiği üzere; ProjeDöngüsünün bu aşamasında aşağıdaki dokümanlar düzenlenir (WB Proje Döngüsü,2008). Ø Proje Değerlendirme Dokümanı (PAD Project Appraisal Document); önerinin Banka tarafından finanse edilmesini onaylamak için İcra Direktörleri Kurulunun ihtiyaç duyduğu tüm bilgileri sunar. 1999 öncesinde bu dokümana Personel Değerlendirme Raporu (SAR-Staff Appraisal Report) deniyordu. Ø Program Dokümanı (PGD Program Document); Doküman düzeltme kredisi işlemlerini açıklayarak programın yapılabilirliği ve gerekçesinin Banka tarafından değerlendirilmesini kapsamaktadır. Ø Teknik Ek (Technical Annex); PGD gerektirmeyen bağımsız teknik yardım kredileri konusunda memorandum ve Dünya Bankası başkanın tavsiyesini destekler. Ø İkraz Anlaşması (LA Loan Agreement); Dünya Bankası ile borçlu ülke arasında imzalanan ve varılan mutabakat neticesinde konuya ilişkin hukuki ve mali koşulları düzenleyen, borçluya ödeme yükümlülüğü doğuran anlaşma.4.2.6. Projenin Uygulanması ve Uygulama Sırasında Denetim (The Implementationand Supervision Phase ) İcra Direktörleri Kurulunun onayına sunulup kabul edilen projenin artık krediyikullanan borçlu ülke tarafından anlaşmada yer alan koşullar çerçevesinde uygulamayageçirilmesi ve uygulama sürecinde denetlenmeye başlanılması gerekmektedir. Projeninuygulanması kredi alan ülkenin sorumluluğundadır, gerektiğinde banka tarafından dakatkı sağlanabilir. Bu süreç içerisinde Bankanın rolü, projenin uygulanmasını sürekliizlemek ve denetlemektir. Bu süreç proje ile ilgili ihalelerin onaylanmasından, yapılangiderlerin kabul edilmesine kadar, Bankanın ödeme yapacağı her aşamada söz
    • 91konusudur (Dönsz, 2008:3). Kredi, İcra Direktörleri Kurulunca onaylandığında, faydalanıcı ülke Bankadanteknik destek ile şartnameyi hazırlar ve proje için mal ve hizmetlerin tedarikine ilişkinteklifleri değerlendirir. Banka, satın alma kılavuzunun izlendiğini kontrol etmek için bufaaliyeti incelemektedir. Eğer uyulmuşsa, fonlar faydalanıcı ülkeye ödenir. Anlaşmadayer almayan bir işle ilgili masrafların ödenmesi söz konusu olmayacağı gibi, ihalelerinBankanın usullerine uygun olarak yapılmamış olması durumunda ihaleninonaylanmaması da söz konusudur (Eğilmez,1996:78). Temel anlamda izleme ve denetim, mali raporlar üzerinden Bankanın “MaliYönetim Takımının” periyodik olarak yaptığı bir faaliyettir. Mali Yönetim Takımıdenetlenmiş mali raporlarını istemek dâhil projenin mali yönetimini sürekli izler vedenetler. Bu raporlarda; Borçlu ülke tarafından hazırlanan ve projenin fiziki gelişimi,maliyeti, yatırım gelirlerinin mali durumu ve projenin sağladığı faydaların düzeyineilişkin bilgiler yer almaktadır. Ayrıca bu izleme ve denetimler, Dünya Bankası’nın oülkede bulunan temsilciliği aracılığı veya merkezden gönderilen uzmanlar aracılığıylada yerinde incelenmesi niteliğinde olabilmektedir. Proje Döngüsünün bu aşamasındaaşağıdaki doküman düzenlenir (WB Proje Döngüsü, 2008). Ø Uygulamadaki Projelerin Durum Raporu (SOPE Report on the Status of Projects in Execution); SOPE raporu; önceki mali yıl boyunca faal olan tüm projelerin oldukça kısa özetini sağlar. Daha önceleri İcra Direktörleri Kuruluna yönelik yazışma olan SOPE Raporu artık kamuoyuna açıktır. Mali yıl içinde kapatılan projelerin “Uygulama Tamamlama Raporları” kamuoyuna açıklandığından, bu projeler SOPE’ye dâhil edilmemektedir.4.2.7. Projenin Uygulanması ve Tamamlanması (The Implementation andCompletion Phase) Genelde 1-10 yıllık dönemi kapsayan kredi ödeme dönemi sona erdiğindeprojenin kapatılabilmesi, ülke ve Bankanın performansının değerlendirilebilmesi için“Uygulama Tamamlama Raporu (ICR Implementation Completion Reports)”hazırlanır.
    • 92 Bu rapor; Banka tarafından finanse edilen projenin tamamlanması sonucundaoperasyonun sonuçlarını değerlendirir. Operasyon personeli, tamamlanan her proje içinkendi öz değerlendirmelerini hazırlamaktadır. Söz konusu raporda; başarılar, problemlerve bu projeden çıkarılan dersler ortaya konarak müteakip projelere katkı sağlanmayaçalışılmaktadır. Rapor bilgilendirme amacıyla Banka İcra Direktörleri Kurulunasunulmaktadır.4.2.8. Proje Sonuçlarının Değerlendirilmesi (The Evaluation Phase) Projenin tamamlanmasından sonra Banka tarafından yapılan değerlendirme tümDünya Bankası projeleri için bir gerekliliktir. Bu aşama 1970 yılında proje döngüsüneeklenmiş ve ana sözleşmede belirtilen amaçlara uygun sonuçlar verip verilmediğineyönelik olarak “Uygulamaları Değerlendirme Departmanı (OED)” tarafından yerinegetirilen bir denetimi kapsamaktadır. OED yaptığı denetimlerde, projenin ekonomikgetiri oranını tekrar değerlendirir. Yatırımların etkilerinin uzun bir dönemde ortayaçıkması nedeniyle bir projenin başarı ya da başarısızlığı kredi kullanım periyodundanancak birkaç yıl sonra verimli bir şekilde değerlendirilebilir. Bu yüzdendir ki, OEDdikkatli bir şekilde seçilmiş birkaç projeyi kredinin son kullanımından 5 yıl sonra tekrardeğerlendirir (Dönsz, 2008:3). Projelerle ilgili düzenlenen “Değerlendirme ve Tamamlama Raporlarında”;proje sonuçları planlarla karşılaştırılarak, sapmaların düzeyi ve nedenlerideğerlendirilerek, projenin amaçlanan hedeflere ulaşıp ulaşmadığı analiz edilmektedir.Bu değerlendirmeler, Banka için, açtığı kredilerin ana sözleşmedeki amaçlara uygunsonuçlar verip vermediği ve bu deneyimden hareketle ileride açılacak kredilerinyönlendirilmesini sağlamaktadır. Ayrıca, faydalanıcı ülkenin de yapılan hata veeksiklikleri bir kez daha gözden geçirmesi, yapılan hatalardan dersler çıkarması veileride aynı hataların yapılmaması için alınacak önlemleri alması yönünde katma değeryaratmaktadır (Eğilmez, 1996:78). Projelerle ilgili düzenlenen değerlendirme ve tamamlama raporları, gelecektekiprojelerin performansların yükseltilmesine katkı sağlamaktadır. Bu raporlar kamuyaaçıklanmayan bağımsız denetim raporlarıdır ve raporlarda yapılan analizlerdençıkarılacak derslerle müteakip dönemlerde hazırlanıp yürütülecek projelerin daha iyiolmasına katkı sağlanmaktadır.
    • 934.3. Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Mevcut StatüleriBakımından Durumları Çalışmamızın önceki bölümünde de bahsedildiği üzere, finansmanı DünyaBankasınca sağlanan yatırım (proje) kredileri genel olarak 8 aşamadan oluşan bir döngüniteliğindedir. Bu döngü içerisindeki, Ülke Destek Stratejisinin düzenlenmesindensonraki her aşama projenin mevcut statüsü bakımından aşağıdaki grafikte de görüldüğüüzere 3 kategori (taslak halinde, aktif ve kapanmış) altında takip edilmekte olup bustatülere bir de çeşitli sebeplerle düşen projeleri de eklememiz gerekmektedir. 1) Çeşitli Sebeplerle Düşen projeler 2) Taslak Halindeki Projeler 3) Aktif Projeler 4) Kapanmış ProjelerGrafik 16 : Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Mevcut Statüleri Bakımından Durumları Kaynak: Dünya Bankası Resmi Web Sitesi Çeşitli Sebeplerle Düşen projeler (Dropped Projects): Bu projeler, çeşitli mali,ekonomik ve hukuki sebeplerle Dünya Bankası proje portföyünden düşen ve uygulamaşansı bulamayan projelerdir. Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan194 projenin 8 âdeti çeşitli sebeplerle düşen proje statüsündedir (WB Projects &Operations, 2008). Önerilen Projeler (Pipeline Projects): Ülke Destek Stratejisi (CAS Country
    • 94Assistance Strategy) düzenlenmesinden sonra, proje ile ilgili tespitin yapılmasındanikrazın onaylanmasına kadar süreçte projenin aldığı statüdür. Proje döngüsündekiaşağıdaki aşamalarda proje öneri safhasındadır. Ø Projenin Tespiti Ø Projenin Hazırlanması Ø Projenin Değerlendirilmesi Ø Müzakereler ve İkrazın Onaylanması Türkiye’de bugüne kadar finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan 194 Projenin 5âdeti önerilen proje statüsündedir (a.g.e). Aktif Projeler (Active Projects): Projenin uygulama ve tamamlama süreçlerinikapsayan statüdür. Proje döngüsündeki aşağıdaki aşamalarda proje aktif statüdedir. Ø Projenin Uygulanması ve Uygulama Sırasında Denetim Ø Projenin Uygulanması ve Tamamlanması Türkiye’de bugüne kadar finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan 194 Projenin25 âdeti Aktif Proje statüsünde olup uygulama ve tamamlamaları devam etmektedir(a.g.e). Kapanmış Projeler (Closed Projects): Projelerin tamamlanmasından sonrasonuçlarının değerlendirildiği süreçte projeler bu statüsündedir. Bu süreç, projedöngüsündeki “Proje Sonuçlarının Değerlendirilmesi” aşamasıdır. Türkiye’de bugüne kadar finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan 194 Projenin156 âdeti Kapanmış Proje statüsündedir (a.g.e).4.4. Projelerin Aşamalarında Tarafların Sorumlulukları Aşağıdaki grafikte de gösterildiği üzere, Dünya Bankası proje döngüsü; bir projefikrinin ortaya çıkmasından önce “Ülke Destek Stratejisi” ile başlayan ve o projenintamamlandıktan sonra bağımsız olarak değerlendirilmesine kadar mantıksal bir dizinoluşturan sürecin temel aşamalarının tamamı kapsamaktadır.
    • 95 Grafik 17: Proje Döngüsünde Sorumluluklar. Aşağıdaki tabloda da özetlendiği üzere; proje döngüsündeki bazı aşamalarmüstakilen faydalanıcı ülke veya Dünya Bankasının sorumluğunda iken, bazıaşamalardan taraflar müştereken sorumludur. Tablo 25: Proje Döngüsünde Tarafların Sorumlulukları Projenin Aşamaları Dünya Bankası Borçlu Birlikte 1 Ülke Destek Stratejisi √ 2 Projenin Tespiti √ 3 Projenin Hazırlanması √ 4 Projenin Değerlendirilmesi √ 5 Müzakereler ve İkrazın Onaylanması 5-1 Müzakereler √ 5-2 Onay √ 6 Projenin Uygulanması ve Uygulama Sırasında Denetim 6-1 Projenin Uygulanması √ 6-2 Uygulama Sırasında Denetim √ 7 Projenin Uygulanması ve Tamamlanması √ 8 Proje Sonuçlarının Değerlendirilmesi √ Dünya Bankasının fon sağladığı ülke seçimindeki temel kriter o ülkedekiyoksulluk düzeyi ve ülkenin performansı olmaktadır. Dünya Bankası misyonu olanyoksulluğu azaltırken fon sağladığı ülkelerde yatırım ve istihdam olanaklarını artırarako ülkede istikrarlı kalkınma için uygun bir ortam oluşturmaya çalışmaktadır DünyaBankasının bu amaçları yerine getirirken sağlamış olduğu fonların ekonomik, etkin veetkili sonuçlar doğurması konusunda hem kendisinin hem de fon kullanıcısı ülkeninprojelerin tespit, hazırlık, değerlendirme ve uygulanması, fonun kullanımı, gözetimi ve
    • 96denetiminde sorumlulukları paylaşmaları gerekir. Ayrıca, proje döngünün etkin bir şekilde işleyebilmesi ve projelerden istenilensonuçların elde edilebilmesi için borçlunun sorumluluklarını bilmesi yanında, projeninher aşamasında Dünya Bankasının tecrübe, bilgi, danışmanlık ve önerilerindenfaydalanması gerekmektedir. Böylece o ülkede proje veya programdan beklenilenbaşarıların elde edilmesi şansı artarken, Dünya Bankasının da görevini layıkıyla yapmaolasılığı artmış olur.
    • 97 5. BÖLÜM FİNANSMANI DÜNYA BANKASINCA SAĞLANAN PROJELERİN MALİ KOŞULLARININ ANALİZİ5.1. Ortak Finansman (Co-Financing) Standart bir tanımı olmamakla birlikte proje finansmanı; “uzun dönemli altyapıyatırımlarının, sanayi projelerinin ve kamu yatırımlarının özkaynaklar ve borçlanmanınen uygun kombinasyonunu kullanarak finansmanının sağlanması ve proje geriödemelerinin proje sahiplerinin tüm varlıkları ve kredibilitesi esas alınarak yapılmasıyerine projeden sağlanacak nakit akımlarıyla yerine getirilmesidir” (Sapte, 2004:2). Dünya Bankasının, bir başka kaynak kurum veya ülke ile birlikte bir proje veyaprograma finansman sağlayarak desteklemesi "Ortak Finansman" olarak adlandırılır.Bu durumda proje ya da programın, daha büyük miktarlı bir dış finansman iledesteklenmesi sağlanır (World Bank, 2005:48). Ortak finansman iki şekilde yürütülmektedir: Birlikte finansman (jointfinancing) yönteminde; Dünya Bankası ile diğer kreditör veya kreditörler, DünyaBankası kurallarını ortaklaşa kullanmak suretiyle, proje ya da program çerçevesindeyapılan giderleri, finansmana katkıları oranında paylaşarak öderler. Paralel finansman(parallel financing) yönteminde ise; Dünya Bankası ile diğer kreditör veya kreditörler,projenin bölümlerini paylaşırlar. Her kurum kendi başına finanse edeceği bölüm içinkendi kurallarını uygular. Bankanın kuralları yalnızca kendi finanse ettiği bölüm içingeçerlidir (Eğilmez, 1996:84-85). Ortak finansmana Dünya Bankasıyla birlikte krediden faydalanan ülkeninhükümeti, resmi yardım kurumları, diğer ülkeler, ihracat kredi kurumları ve özel kesimkuruluşları (Ticari Bankalar gibi) katılmaktadır.
    • 985.2. Dünya Bankası (IBRD) Kredilerinin Temel Koşulları Genel olarak IBRD kredileri, birçok döviz cinsi açısından, üye ülkeler için,uluslararası mali piyasalarda sunulan diğer finansal alternatiflere göre, daha uygun veesnek koşullar taşımaktadır. Dünya Bankası kredilerinin genel koşulları aşağıdaözetlenmiştir (WB Treasury, 2008/a:1): Ø Kedi geri ödemeleri konusunda uzun vadeler (25 yıla kadar), Ø LIBOR tabanlı fiyatlar, Ø Tüm Borçlular için tekdüze fiyatlama, Ø Geri ödeme çizelgesini proje, program ya da borç yönetim stratejisine göre uyarlamadaki esneklikler, Ø Kredinin geri ödeme süresi içerisinde finansal koşullarını modifiye edecek risk yönetim araçları. Bu araçlar: o Döviz Takası: Borçlulara borçlu bulundukları döviz cinsini ya da yerel paralarını başka bir döviz cinsi ile değiştirme opsiyonu verir. o Faiz Oranı Takası: Borçlulara almış oldukları krediyle ilgili olarak değişken faizleri sabit faizle ya da sabit faizleri değişken faizlerle değiştirme opsiyonu verir. o Faiz Oranı Limitleri (Caps or Collars): Kredilerle ilgili geri ödemelerde borçlulara değişken faiz oranı üzerine limit koyma opsiyonu verir. o Ürün Takası: Borçlulara, en az bir tanesi ürün fiyatı ya da endeksine bağlı olması koşuluyla, iki faklı nakit akımını değiştirme opsiyonu tanır.5.3. Dünya Bankası (IBRD) Kredi Sistemleri IBRD kredilerine erişim temelde ülkelerin kişi başına milli gelir (GNI) ve krediitibarlarına göre belirlenmektedir. Kredilerin geri ödeme koşullarının belirlenmesindeülkeler kişi başına milli gelir (GNI) seviyelerine göre I-V arası gelir kategorisineayrılmıştır (WB Operational Manual, 2003:1). IBRD günümüzde yeni kredi taahhütleri için iki ürün sunmaktadır. Bu ürünlerSabit-Ek faizli kredi (FSL Fixed-Spread Loan) ve Değişken-Ek faizli Kredi (VSLVariable-Spread Loan). Söz konusu kredi sistemlerine ilişkin temel koşullar Ağustos2006’dan beri uygulanmaktadır. Bu ürünler borçluya borç yönetim stratejisini ile
    • 99uyumlu ve de borç servisi kapasitesine uygun esneklikler ve koşullar sağlamaktadır.Bunlar, tüm standart IBRD kredi operasyonları için geçerlidir. FSL ve VSL kredilerinintemel koşulları, benzerlikleri ve farklılıkları aşağıda analiz edilecektir14 (IBRD, 2006:1-11):5.3.1.Sabit-Ek Faizli Kredi (FSL Fixed-Spread Loan) FSL Kredileri temel olarak aşağıdaki özelliklere sahiptir (IBRD, 2006:1-2): Döviz Cinsi: Sabit-Ek Faizli Kredileri EUR, JPY ve USD ve IBRD’ninişlemlerinde kullandığı diğer döviz cinslerinde verilebilir. Faiz Oranı: FSL kredileri için faiz oranları temel oran olan LIBOR ve ek faizden oluşur. LIBOR her bir döviz cinsinde 6 aylık oranladır ve bu oran altı ayda biryeniden belirlenir. LIBOR üzerindeki ek faiz kredinin vadesi boyunca sabittir. Geri Ödeme Koşulları: Borçlular mevcut finansal politika limitlerinde olmakkoşuluyla FSL kredilerinin geri ödeme koşullarını (geri ödememe süresi, geri ödemesüresi ve amortizasyon yapısı) proje hazırlığı dönemi boyunca uyumlaştırmaesnekliğine sahiptir. Dönüşüm Seçenekleri: FSL kredileri kredi süresi boyunca aşağıdakiesnekliklere sahiptir: Ø Kullanılmış ve kullanılmamış kredi bakiyelerinde döviz cinsi değişimi, Ø Kullanılmış kredi miktarı üzerinde faiz oranının sabitlenmesi ya da değişimi, Ø Kullanılmış kredi miktarı ile ilgili faiz oranına limit koyma opsiyonu.5.3.2. Değişken-Ek Faizli Kredi (VSL Variable-Spread Loan) VSL Kredileri temel olarak aşağıdaki özelliklere sahiptir (IBRD, 2006:2): Döviz Cinsi: VSL kredileri; EUR, JPY ve USD ve IBRD’nin işlemlerinde14 Bu bölümde yer alan FSL ve VSL kredilerinin temel koşulları, benzerlikleri ve farklılıkları temel olarakIBRD tarafından 2006 yılında yayınlanan “Major Terms and Conditions of IBRD Loans” kitapçığınıningilizce nüshası baz alınarak analiz edilmiştir.
    • 100kullandığı diğer döviz cinslerinde verilebilir. Faiz Oranı: FSL kredileri için faiz oranları temel oran olan LIBOR ve ekfaizden oluşur. LIBOR her bir döviz cinsinde 6 aylık oranladır ve bu oran altı ayda biryeniden belirlenir. LIBOR üzerindeki ek faiz IBRD’nin sağlamış olduğu kredilereilişkin 6 aylık LIBOR’ un ağırlıklı ortalama maliyet marjı üzerinden hesaplanmakta vealtı ayda bir yeniden belirlenen değişken bir orandır. Geri Ödeme Koşulları: VSL kredilerinin geri ödeme koşulları ülke kriterine(kişi başına GSMH) göre belirlenmektedir.5.4. FSL ve VSL Kredilerinin Karşılaştırılması İki kredinin ortak noktaları olduğu gibi bazı farkları da söz konusudur (IBRD,2006:1-11):5.4.1. FSL ve VSL Kredilerin Benzerlikleri Döviz Cinsi: FSL ve VSL kredilerinin her ikisi de EUR, JPY, USD ve IBRD’ninişlemlerinde kullandığı diğer döviz cinslerinde verilebilir. Temel Faiz Oranı (Base-LIBOR): Dünya Bankası kullandırmış olduğukredilere kullanılan bölüme isabet etmek üzere kullanım tarihinden itibaren piyasaşartlarına göre değişen bir faiz yürütür. Dünya Bankasının kredilere uyguladığı faiz,yılda iki kez (30 Haziran ve 31 Aralık tarihlerinde) Bankanın borçlanmamaliyetlerindeki gelişimler göz önünde bulundurulmak suretiyle gözden geçirilen birdeğişken faiz oranıdır. Dünya Bankası FSL ve VSL kredilerinin her ikisinde dedeğişken faiz olarak altı aylık LIBOR’u temel oran olarak dikkate almaktadır. Kredi Faiz ve Masraflarında Ertelemeler: FSL ve VSL kredilerinin her ikisindede kredi faiz ve masraflarında ertelemeler (taahhüt komisyonu, ön ödeme komisyonu vefaiz oranı ertelemesi) 1992 mali yılından itibaren IBRD İcra Direktörlerince yıllıkolarak belirlenmektedir. Tüm uygun ülkeler, sağlamış oldukları tüm kredilere ilişkinanapara geri ödemeleri ve faiz ve diğer masrafları vadesinden itibaren 30 gün içindeödemiş olmaları durumunda, erteleme avantajından faydalanabilir (IBRD, 2007/b:13).
    • 101 Aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere, bugün itibariyle her iki kredide “taahhütkomisyonu erteleme oranı” tüm borçlular için % 0.50, faiz erteleme oranı” tümborçlular için % 0.25 ve “ön ödeme komisyonu ertelemesi” ise tüm borçlular için,herhangi bir şarta bağlı olmaksızın, yıllık % 1 olarak uygulanmaktadır. Tablo 26: IBRD Kredi Masrafları ve Ertelemeler Değişken-Ek Faizli Kredi Sabit-Ek Faizli Kredi (VSL Variable-Spread Loan) (FSL Fixed-Spread Loan)Ön Ödeme Komisyonu Toplam kredi miktarının 1.00% Toplam kredi miktarının 1.00%(Front-end Fee )Kredi Ek Faizi 0.75% 0.75%(Lending Spread)Risk Pirimi - 0.05%(Risk Premium)Taahhüt Komisyonu Kredinin kullanılmayan kısmını Kredinin kullanılmayan kısmını(Commitment Fee) üzerinden 0.75% üzerinden 0.75%Faiz Erteleme Oranı Borcunu zamanında ödeyen borçlular Borcunu zamanında ödeyen borçlular(Interest Waiver) için 0.25% için 0.25%Taahhüt Komisyonu Tüm borçlular için herhangi bir şarta Tüm borçlular için herhangi bir şartaErteleme Oranı bağlı olmaksızın yıllık 0.50% bağlı olmaksızın yıllık 0.50%(Commitment FeeWaiver)Ön Ödeme Komisyonu Tüm borçlular için herhangi bir şarta Tüm borçlular için herhangi bir şartaErtelemesi bağlı olmaksızın yıllık %1 bağlı olmaksızın yıllık %1(Front-end Fee Waiver)Kaynak: Dünya Bankası IBRD Loan Charges,http://treasury.worldbank.org/Services/Financial+Products/Lending+Rates+and+Loan+Charges/index.html Ön Ödeme Komisyonu (Front-end Fee): Kredinin uygulamaya konulduğu gün,kredinin 1%’ inin Borçlu tarafından Dünya Bankasına ödenen kısmı ön ödemekomisyonu olarak adlandırılmaktadır. Örneğin Dünya Bankasınca herhangi bir projeiçin sağlanan 100 milyon ABD Dolarının 1 milyon ABD Dolarlık kısmı ön ödemekomisyonu olarak, daha kredi kullanımı gerçekleşmeden, borçlu tarafından bankayaödenmektedir. Bu ödeme; Dünya Bankası personelinin proje nedeniyle yaptığıçalışmalar başta olmak üzere, çeşitli nedenlerle kredi tutarından mahsup edilmektedir.Bu ödeme kredi dışında başka bir kaynaktan da finanse edilebilir. Taahhüt Komisyonu (Commitment Fee): Dünya Bankası, kredinin yürürlüğegirdiği tarihten itibaren bir “taahhüt komisyonu” hesaplamaya başlamaktadır. Bukomisyon, kredinin kullanılmayan bölümüne uygulanır. Taahhüt komisyonu kredininkullanılmayan kısmı üzerinden alınmakta olup borçluları sağlanan krediyi zamanında
    • 102kullanmaya zorlamaktadır. Bu komisyon kredinin kullanılmayan kısmının 0.75 %’dir vekredi anlaşmasının imzalanmasından 60 gün sonra uygulanmaya başlanmaktadır. Peşin Ödeme Masrafları: Kredinin tamamının ya da bir kısmının peşinödenmesi durumunda, eğer peşin ödeme risk primi söz konusu ise, bu risk primiIBRD’nin peşin ödenen kredi kısmı ile ilgili yeniden düzenlenen maliyetine bağlı olarakbelirlenir. Yeniden düzenleme maliyeti, peşin ödenen kredinin maliyeti ile yenidendüzenlenen kredinin maliyetleri arasındaki farkı dikkate alarak hesaplanır. Borçlularkredinin kullanılmış ve bakiye kısmının tamamını ya da bir kısmını istedikleri zamanpeşin ödeyebilme opsiyonuna sahiptir.5.4.2. FSL ve VSL Kredilerinin Farklılıkları5.4.2.1. Genel Farklılıklar Faiz Oranı (Ek Faiz-Spread): FSL kredilerinde LIBOR üzerindeki ek faizkredinin vadesi boyunca sabit iken, VSL kredilerinde altı ayda bir yeniden belirlenendeğişken bir orandır ve her yılın 30 Haziran ve 31 Aralık tarihlerinde yeniden belirlenir. 12 Şubat 2008 tarihi itibariyle, IBRD sağlamış olduğu FSL ve VSL kredilerinikonsolide ederek tek tipe çevirmiştir. Yeni IBRD kredilerindeki ek faiz (spread) oranlarıaşağıdaki tabloda da özetlendiği üzere VSL kredilerinde USD, EUR ve JPY dövizcinslerinde negatif % 0.06 olarak gerçekleşirken, FSL kredilerinde USD için %0.05EUR ve JPY döviz cinsinden krediler için %0.07 olarak belirlenmiştir (WB Treasury,2008/b). Tablo 27: IBRD Kredilerine İlişkin Ek Faiz (Spread) Oranları (12 Şubat 2008 veya Daha Sonraki Bir Tarihte Onaylanan) Kredi Türü/Döviz Cinsi USD15 EUR16 JPY17 18 Sabit (FSL) Spread % 0.05 0.07 0.07 19 Değişken (VSL) Spread % -0.06 -0.06 -0.06Kaynak: World Bank Treasury15 27Eylül 2007 tarihinden önce USD cinsinden FSL Spread 0.50% idi.16 27Eylül 2007 tarihinden önce EUR cinsinden FSL Spread 0.52% idi.17 27Eylül 2007 tarihinden önce JPY cinsinden FSL Spread 0.52% idi.18 Mevcut FSL kredileri için geçerlilik tarihi 27 Eylül 2007 dir.19 VSL kredilerinde ilişkin Spread altı ayda bir yeniden belirlenir. Mevcut oranlar 15 Ocak -14 Temmuz2008 tarihleri arasında geçerlidir.
    • 103 Dönüşüm Seçenekleri: FSL kredileri kredi süresi boyunca kullanılmış vekullanılmamış kredi bakiyelerinde döviz cinsi değişimi, kullanılmış kredi miktarıüzerinde faiz oranın sabitlenmesi ya da değişimi esnekliğine sahip iken VSL’ de böylebir opsiyon söz konusu değildir. Borçlu VSL kredileri için böyle bir opsiyondan faydalanmak istiyorsa bankayla“Temel Türevler Anlaşması (MDA Master Derivatives Agreement)” yapması gerekir.Bu anlaşma borçlu ile IBRD arasındaki dönüşüm işlemlerinin genel çerçevesi belirler(World Bank, 2005:50). Faiz Oranı Limitleri (Interest Rate Caps/Collars): FSL kredileri kredi süresiboyunca kullanılmış kredi miktarı ile ilgili faiz oranına limit koyma opsiyonuna sahipiken; VSL’ de böyle bir opsiyon söz konusu değildir. Borçlu VSL kredileri için böylebir opsiyondan faydalanmak istiyorsa bankayla Temel Türevler Anlaşması (MDA)yapmalıdır. Kredi Masrafları: FSL kredi masrafları VSL’ den çok az yüksektir. FSL taahhütkomisyonu, kredi süresinin ilk dört yılı boyunca fonlama risk primini içerir. Ayrıca,FSL ek faizinin hesaplanmasında yeniden finansman risk primini de dikkatealınmaktadır. Geri Ödeme Taksitlerinin Hesaplanması: Ödemesiz dönemin sona ermesindensonra başlayan ödemelerdeki gecikmeler durumunda; VSL kredileri geri ödemetaksitleri toplam kredi taahhütleri üzerinden hesaplanan sabit bir miktar iken, FSLkredileri geri ödeme taksitleri, kredinin ödenen kısmı ve kredi bakiyesinin bir yüzdesiolarak hesaplanmaktadır. Geri Ödeme Tarihleri: FSL borç servisi ödeme tarihleri kredi anlaşmasındabelirlendiği üzere ayın birinci veya on beşinci gününde ve daha sonra altı aylık süreylegerçekleşirken, VSL borç servisi ödeme tarihleri kredi anlaşmasında belirlendiği üzereayın on beşinci gününde ve daha sonra altı aylık süreyle gerçekleşir.5.4.2.2. Geri Ödeme Koşulları Borçlular, mevcut finansal politika limitlerinde olmak koşuluyla FSL kredilerinin
    • 104geri ödeme koşullarını (geri ödememe süresi, geri ödeme süresi ve amortizasyon yapısı)proje hazırlığı dönemi boyunca uyumlaştırma esnekliğine sahip iken VSL’ de geriödeme koşulları ülkenin yer aldığı sınıfa (kişi başına GNI’ ya göre belirlenmekte) görebelirlenmektedir (IBRD, 2006:8-10).5.4.2.2.1. FSL Kredilerinin Geri Ödeme Koşulları FSL kredilerinde Borçlular taahhüt ve kullanım bağlantılı olmak üzere iki türlügeri ödeme çizelgesinden birini seçme opsiyonuna sahiptir.5.4.2.2.1.1. Taahhüt Bağlantılı Geri Ödeme Çizelgesi Taahhüt-bağlantılı geri ödeme çizelgesinde, kredi geri ödeme çizelgesi kredininonayını müteakip faiz ödeme periyodunun başlangıcından itibaren hesaplanır.Kredilerin belli bir itfa planında geri ödemeleri gerçekleşir. Kredilerin itfasında, geriödeme taksitleri kredi tutarının belirli bir yüzde payı olarak belirlenir. Her bir kullanımda geri kalan geri ödeme taksitlerine dağıtılır. Geri ödeme periyodu ve buna ilişkinanapara geri ödemesiz dönem (grace period) kredinin ortalama ve nihai vadelimitlerinde kalmak şartıyla aşağıdaki tabloda yer alan koşullarda belirlenir (a.g.e:9). Tablo 28: FSL Kredilerinde Taahhüt Bağlantılı Geri Ödemelerde Vade Limitleri (Yıl)20 Politika Limitleri "Standart" Ülke Koşulları Ortalama Geri Anapara Geri Toplam Ülke Ödeme Vadesi Nihai Vade Ödemesiz Geri Ödeme Yapısı 21 Vade Kategorileri Dönem 25 5 20 Anüite I - II 14.25 veya 8 20 LRP22 25 4 17 Anüite III 11.25 veya 5 17 LRP 25 3 15 Anüite IV - V 10.25 veya 5 15 LRPKaynak: Dünya Bankası Resmi Web Sitesi (Fixed Spread Loan (FSL),http://treasury.worldbank.org/Services/Financial+Products/Current+Products/Fixed+Spread+Loan+(FSL).html20 Borçlular politika limitleri ve ortalama ve nihai geri ödeme vadesinde kalmak koşuluya (standart ülkekoşulları dahil) istedikleri geri ödeme türünü seçmekte serbesttir.21 Bu tip kredilerin Ortalama geri Ödeme Vadesi kredinin beklenen onay tarihi ile geri ödeme takvimininağırlıklı ortalaması olarak tanımlanır.22 LRP: Level Repayment of Principal: Eşit Anapara Geri Ödemesi
    • 105 Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere, her bir ülke grubu için iki ayrıborçlanma yapısı söz konusudur. Bu yapılardan birincisi anüite (annuity), diğeri iseLRP’dir (anapara geri ödemelerinin eşit taksitlerde yapılması). LRP seçeneğinde anapara geri ödemesiz dönem, anüite ödemelerindekidönemden daha uzundur. Örneğin kişi başına GNI seviyesine göre I. ve II. Kategoridebulunan bir ülkenin LRP seçeneğindeki anapara geri ödemesiz dönem 8 yıl iken, anüiteseçeneğindeki geri ödemesiz dönem sadece 5 yıldır. Başka bir deyişle bu ülkeler,kredinin geri ödemesine, kredi kullanımından sonraki 5-8 yıllık süreden itibarenbaşlamaktadır. Dünya Bankası, anüite seçeneğinde, geri ödemelerin ağırlığını vadenin sondönemlerine kaydırması nedeniyle, anapara geri ödemesiz dönemi bu seçenekte dahakısa tutmaktadır. Dünya Bankasından kaynak sağlayan üye ülkeler, mevcut portföyleriiçindeki kredilerin vadelerinde değişiklik yapma opsiyonuna sahiptir. Borçlular,herhangi bir kredinin anapara geri ödemesiz dönemi ya da toplam vadesinde bir azaltmayapılarak, aynı mali yıl içindeki diğer bir kredinin vadesini uzatabilirler. Bu opsiyonherhangi bir kredinin kendi vade yapısı içinde de yapılabilir. Bu opsiyonlarıngerçekleşebilmesi için Dünya Bankasının onayına ihtiyaç vardır (Yener, 1997:34-35).5.4.2.2.1.2.Kullanım (Disbursement) Bağlantılı Geri Ödeme Çizelgesi Kullanım bağlantılı geri ödeme çizelgesinde, her bir altı aylık dönemdekikümülâtif kullanım miktarının geri ödemesi, kredinin Dünya Bankası tarafındanborçluya kullandırılmasını müteakip faiz ödeme periyodunun ilk döneminden itibarenbaşlayacaktır. Anapara geri ödemesiz dönemi (grace period), nihai vade (final maturity)ve geri ödeme yapısı (repayment pattern) tüm kullanım miktarları için aynı olacaktır(IBRD, 2006:9-10): Her bir kullanım miktarı için “Kullanım Bağlantılı Geri Ödeme Limitleri”,beklenen ortalama kullanım süresi ve ortalama geri ödeme vadesinin toplamı dikkatealınarak aşağıdaki tablodaki koşullarda belirlenir (a.g.e:10):
    • 106 Tablo 29: FSL Kredilerinde Kullanım (Disbursement) Bağlantılı Geri Ödemelerde Vade Limitleri (Yıl) “Beklenen Ortalama Kullanım Süresi”23 ve Ülke Kategorileri Toplam Vade “Ortalama Geri Ödeme Vadesi”24nin Toplamı I - II 14.25 25 III 11.25 25 IV - V 10.25 25Kaynak: Dünya Bankası Resmi Web Sitesi (Fixed Spread Loan (FSL),http://treasury.worldbank.org/Services/Financial+Products/Current+Products/Fixed+Spread+Loan+(FSL).htm5.4.2.2.2. VSL Kredilerinin Geri Ödeme Koşulları VSL kredilerinin geri ödeme koşulları (anapara geri ödemesiz dönem ve nihaivade) ülke kriterine (kişi başına GNI) göre belirlenmektedir. Ülke kategorileri (I-II)düşük gelirli üye ülkeleri, (III) orta ve (IV-V) kategorideki ülkeler ise yüksek gelirli üyeülkeleri temsil etmektedir. Anapara geri ödemesiz döneme yapılacak her ilave 6 ay için,toplam vadede 1 yıllık bir indirim yapılması gerekmektedir. Böyle bir opsiyonunkullanılması borçlunun isteğine bağlıdır (IBRD, 2006:9). Tablo 30: VSL Kredileri İçin Standart Ülke Koşulları (Yıl) Ülke Anapara Geri Ödemesiz Toplam İtfa Kategorileri Dönem Vade Yapısı I - II 5 20 Anüite 4 17 Anüite III 5 17 LRP 3 15 Anüite IV - V 5 15 LRP Kaynak: Dünya Bankası Resmi Web Sitesi (Variable-Spread Loan (VSL), http://treasury.worldbank.org/Services/Financial+Products/Current+Products/Variable+Spread+Loan.html) Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere III. ve (IV-V) ülke grupları için iki ayrıborçlanma yapısı söz konusudur. Bu yapılardan birincisi anüite (annuity) diğeri iseLRP’dir (anapara geri ödemelerinin eşit taksitlerde yapılması). Tablodan da görüleceğiüzere LRP seçeneğinde anapara geri ödemesiz dönem anüite ödemelerindeki dönemden23 “ Beklenen Ortalama Kullanım Süresi” kredinin onaylanması ve beklenen kullanımları arasında geçenağırlıklı ortalama süresi olarak tanımlanır. .24 “ Ortalama Geri Ödeme Vadesi” kredinin kullanım tarihi ve geri ödeme takvimi arasında geçen ağırlıklıortalama süresi olarak tanımlanır. Bu limit her bir kullanımın geri ödeme takvimine uygulanır. Örneğinher bir kullanım miktarının 4 yıllık geri ödemesiz süreden sonra ödemesinin gerçekleşeceği ve bukredinin 12 yıllık nihai vadeye sahip olduğu düşünüldüğünde bu kredinin ortalama geri ödeme vadesi 8yıl olarak hesaplanır.
    • 107daha uzundur. Örneğin kişi başına GNI seviyesine göre III. Kategoride bulunan birülkenin LRP seçeneğindeki anapara geri ödemesiz dönem 5 yıl iken anüite seçeneğindesadece 4 yıldır. Başka bir deyişle bu ülkeler kredinin geri ödemesine, kredikullanımından sonraki 4-5 yıllık süreden itibaren başlamaktadır.5.5. Dünya Bankası Ülke Kategorileri ve Geri Ödeme Koşulları IBRD kredilerine erişim temelde ülkelerin kişi başına milli gelir (GNI) ve krediitibarlarına göre belirlenmektedir. Ülkelerin kredi şart ve koşullarının belirlenmesindebağlı bulundukları ülke kategorisi belirleyici olmaktadır. Çalışmamızın EK-2’sinde yeralan tabloda, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu, bazı IBRD üyesi ülkeler kişi başınamilli gelir seviyelerine göre 5 kategoriye ayrılmıştır. (WB Operational Manual,2007/b:1-5). Aşağıdaki tabloda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu bazı IBRD üyesiülkelerin kişi başına milli gelir seviyeleri ve buna karşılık gelen kredi uygunlukları vekredi geri ödeme koşulları yer almaktadır (WB Operational Manual, 2007/a:1-4). Tablo 31: IBRD Geri Ödeme Koşulları KREDİ TÜRLERİ Sabit-Ek Faizli Kredi (FSL) Değişken-Ek faizli Kredi (VSL) Kişi Ortalama Geri Anapara Başına Ödeme Geri GNI IBRD Gelir Süresi Toplam Ödemesiz Toplam Ülkeler (US$) Kategorileri (Yıl) Vade (Yıl) Süre (Yıl) Vade (Yıl) Geri Ödeme MetoduArjantin 5,150 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPB.Rusya 3,370 III 11.25 25 4 or 5 17 A or LRPBolivya 1,100 II 14.25 25 5 20 ABrezilya 4,280 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPBulgaristan 3,990 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPCezayir 3,040 III 11.25 25 4 or 5 17 A or LRPÇin 2,000 III 11.25 25 4 or 5 17 A or LRPFilipinler 1,420 II 14.25 25 5 20 AG.Afrika 5,390 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPG.Kore 17,640 V 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPHırvatistan 9,320 V 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPİran 3,030 III 11.25 25 4 or 5 17 A or LRPMeksika 7,890 V 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPMısır 1,350 II 14.25 25 5 20 AÖzbekistan 600 I 14.25 25 5 20 APolonya 8,190 V 10.25 25 3 or 5 15 A or LRP
    • 108Romanya 4,830 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPRusya 5,770 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPSırbistan 4,030 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPSuriye 1,570 II 14.25 25 5 20 ATayland 2,990 III 11.25 25 4 or 5 17 A or LRPTunus 2,980 III 11.25 25 4 or 5 17 A or LRPTürkiye 5,400 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRP25Ukrayna 1,920 III 11.25 25 4 or 5 17 A or LRPUruguay 5,310 IV 10.25 25 3 or 5 15 A or LRPÖzbekistan 600 I 14.25 25 5 20 AKaynak: Dünya Bankası Resmi Web Sitesi (The World Bank Operational Manual, Operational Policies,“IBRD/IDA Countries: Per Capita Incomes, Lending Eligibility, and Repayment Terms” OperationalManual - OP 3_10 Annex D, January 2007 Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere: Ø Kategori V ( $6,275 üzeri) ülkeleri IBRD’ den mezun sayılan ülkeleri ifade etmektedir, Ø Kategori IV ($3,596 - $6,275) ülkeleri için vade 15 yıl, Ø Kategori III ($1,736 - $3,595) ülkeleri için vade 17 yıl, Ø Kategori II ($906 - $1,735) ve Kategori I ($905 veya daha azı) ülkeler için vade 20 yıl olarak belirlenmiştir.5.6. Dünya Bankası Tarafından Türkiye’ye Sağlanan Kaynakların MaliKoşullarına İlişkin Tespit ve Öneriler Türkiye’nin Dünya Bankası ülke kategorisi içerisindeki yeri, buna bağlı DünyaBankasınca sağlanan kaynakların maliyeti ve geri ödeme koşulları açısından aşağıdakitespit ve önerilerimiz söz konusudur: Ø Dünya Bankası Grubu tarafından Türkiye’de desteklenen projelerin büyük bölümü IBRD kredileri ile finanse edilmektedir. Türkiye’nin kullandığı IBRD kredileri genel olarak uluslararası mali piyasalarda sunulan diğer finansal alternatiflere göre daha uygun ve esnek koşullar taşımaktadır. Ø Dünya Bankası Kredilerin geri ödeme koşullarının belirlenmesinde, ülkeler kişi başına milli gelir (GNI) seviyelerine göre I-V arası gelir kategorisine25 A : Annuity (anüite), LRP: Level Repayment of Principal: Eşit Anapara Geri Ödemesi
    • 109 ayrılmıştır. Türkiye 5.400 ABD Doları kişi başına milli gelir seviyesi ile IV. Kategoride yer almaktadır. Ülkelerin kredi şart ve koşullarının belirlenmesinde bağlı bulundukları ülke kategorisi belirleyici olmaktadır.Ø Türkiye’nin kişi başına milli gelir seviyesinin artması, ülke için olumlu ve istenilen bir sonuç olmasına rağmen, IBRD listesinde daha yüksek bir kategoride (IV. Kategoriden daha yüksek kişi başına milli gelir seviyesine sahip V.Kategoriye geçiş) yer almasına neden olacak ve buna bağlı olarak Türkiye geri ödeme ve vade konusunda, mevcut duruma göre, daha olumsuz koşullarda borçlanma ile karşı karşıya kalacaktır.Ø Türkiye, günümüzde yeni kredi taahhütleri için IBRD’ den sunduğu iki kredi çeşidini kullanmaktadır. Bu ürünler Sabit-Ek faizli kredi (FSL) ve Değişken- Ek faizli Kredi (VSL) dir. Türkiye’nin kullanmış olduğu Sabit-Ek Faizli Kredi (FSL) için ortalama geri ödeme süresi 10.25 yıl, anapara geri ödemesiz süre 3-5 yıl, toplam vade ise 25 yıldır. Değişken-Ek Faizli Kredi (VSL) için ise anapara geri ödemesiz süre 3-5 yıl iken toplam vade 15 yıldır. VSL kredilerinin anapara geri ödemesiz dönemine yapılacak her ilave 6 ay için, toplam vadede 1 yıllık bir indirim yapılması söz konusudur.Ø Türkiye, mevcut finansal politika limitlerinde olmak koşuluyla FSL kredilerinin geri ödeme koşullarını (geri ödememe süresi, geri ödeme süresi ve amortizasyon yapısı) proje hazırlığı dönemi boyunca uyumlaştırma esnekliğine sahiptir. Ayrıca, FSL kredileri kredi süresi boyunca kullanılmış ve kullanılmamış kredi bakiyelerinde döviz cinsi değişimi, kullanılmış kredi miktarı üzerinde faiz oranının sabitlenmesi ya da değişimi ve kullanılmış kredi miktarı ile ilgili faiz oranına limit koyma opsiyonuna sahiptir. Ancak, VSL’ de geri ödeme koşullarını ülkenin bağlı bulunduğu IV. kategoriye göre belirlenmekte olup FSL kredilerine özgü esnekliklere sahip değildir. Bu nedenlerle Türkiye’nin borç yönetimi hususunda önemli bir misyonu olan ve bu konuda başarılı politikalar uygulayan Hazine Müsteşarlığı’nın kredi türü seçiminde FSL kredilerine ağırlık vermesi ve piyasa koşullarındaki değişikleri dikkate alarak FSL kredilerinin esnek
    • 110 koşullarından faydalanmasının borç yönetimine ve Türkiye ekonomisine faydalar sağlayacağı düşünülmektedir.Ø Ayrıca, Türkiye için iki ayrı borçlanma yapısı söz konusudur. Bu yapılardan birincisi anüite (annuity) diğeri ise LRPdir (anapara geri ödemelerinin eşit taksitlerde yapılması). LRP seçeneğinde anapara geri ödemesiz dönem, anüite ödemelerindeki dönemden daha uzundur. Dünya Bankası, anüite seçeneğinde, geri ödemelerin ağırlığını vadenin son dönemlerine kaydırması nedeniyle, anapara geri ödemesiz dönemi bu seçenekte daha kısa tutmaktadır. Türkiye mevcut portföyü içindeki kredilerin vadelerinde değişiklik yapma opsiyonuna sahiptir. Bu nedenle borç yönetimi konusunda yetki ve sorumluluğa ve de başarılı uygulama ve tecrübelere sahip Hazine Müsteşarlığı’nın borçlanma yapısının seçiminde anüite (annuity) ve LRP seçeneğinden lehe olan opsiyonu kullanması gerektiği düşünülmektedir. Ayrıca, Türkiye mevcut portföyü içindeki kredilerin vadelerinde değişiklik yapma opsiyonuna sahip olduğundan, piyasa koşullarının ve değişikliklerinin dikkate alınarak bu opsiyonun borç yönetimine olumlu katkıları sağlanmalıdır.Ø Türkiye’de finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan proje ve programların büyük bölümü ortak finansman anlaşması çerçevesinde birlikte finansman yöntemi kullanılarak finanse edilmektedir. Projelerde Dünya Bankası katkısı dışında en azından, diğer finansörler olmasa dahi, yerel katkı payı söz konusudur. Ortak finansman yönteminin bir sonucu olarak, proje ve programların planlaması ile sonuçları arasında önemli sapmalar ortaya çıkmaktadır. Örneğin projelerin maliyet ve finansmanında Dünya Bankası katkısı ya da yerel katkı planlanandan oldukça büyük sapmalarla gerçekleşmektedir. Bu sapmalar planlama, insan kaynakları, koordinasyon, hukuki, yönetim, finansman (fon kullanım konusunda gecikmeler, kullanımların askıya alınması, iptal edilmesi) ve ayrı bir çalışmanın konusu olacak kadar geniş birçok mali, ekonomik, teknik, idari ve bürokratik sorunlardan kaynaklanmaktadır.
    • 111 Ø Bankanın Türkiye dâhil üye ülkelere hibe dışında yaptığı fonlamalar faydalanıcı ülkelere bir takım maliyetler yüklemektedir. Dünya Bankası üye ülkelere kullandırdığı kredilerden faiz ve ön ödeme komisyonu (front end fee) adı altında çeşitli gelirler sağlamaktadır. Ayrıca, vermiş olduğu kredilerin borçlusu tarafından kullanılmayan kısmı üzerinden (Undisbursed amount) taahhüt komisyonu (commitment fee) tahsil etmektedir. Bu nedenle Dünya Bankası fonlarının Türkiye’ye net maliyeti hesaplanırken faiz dışındaki masrafların (ön ödeme komisyonu, kredi ek faizi, risk pirimi,taahhüt komisyonu) ve bu masraflarla ilgili olarak belirli koşulların gerçekleşmesi sonucunda yapılan ertelemeler (faiz erteleme oranı, taahhüt komisyonu erteleme oranı ve ön ödeme komisyonu ertelemesi) ile birlikte sağlanan fonun farklı dönemlerde kullanılması ve geri ödemelerinin yapılması nedeniyle indirgenme katsayıları kullanılarak net bugünkü değerlerinin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir.5.7. Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerde Danışmanlık Ücretleri Banka kaynaklarının maliyetinin hesaplanmasında dikkat edilmesi gereken diğerbir nokta da, belki de en çok eleştirilen hususlardan birisi olan, danışmanlara ödenenücretlerin yüksekliği ve danışman seçiminde Bankanın ortaya koyduğu kısıtlamalardır.Türkiye’de finansmanı bankaca sağlanan projelerin büyük bölümünde danışmanistihdamı zorunlu tutulmaktadır. Bazı projelerde danışmanın verdiği hizmetler projeye, projeyi uygulayıcıkuruluşa önemli katkılar sağlamaktadır. Uygulayıcı kuruluşlarda kurumsal alt yapınınoluşturulması ve/veya artırılması yönünde katkı sağlayan bu danışmanların sağladığıfaydalar maliyetlerinin oldukça üzerinde olup buradaki eleştirimizin dışındatutulmalıdır. Ancak birçok projede, bir kısmı yabancı olan danışmanların (bireyseldanışmanlar ve danışmanlık firmaları) sağladıkları hizmetlerden elde edilen fayda budanışmanların maliyetinin altında kalmaktadır. Bu da proje maliyetini yükseltmekte veihmal edilemeyen bir maliyet kalemi olarak göze çarpmaktadır.
    • 112 Danışmanlar tarafından yerine getirilen hizmetler, genel olarak, büro vemuhasebe işleri niteliğindedir. Bu tarz işler projeyi yürüten kurumda çalışan kamupersoneli tarafından yürütülecek niteliktedir. Ancak danışmanlara yüksek ücretlerödenmesi nedeniyle, daha önce proje uygulayıcı kuruluşta uzman olarak görev alankamu personeli, görevinden istifa etmesini müteakip, söz konusu projede bireyseldanışman olarak istihdam edilebilmektedir. Bu durum, etik olmadığı yönündeeleştirilebileceğinin yanı sıra, bireysel danışmanların sağladıkları hizmetlerin gerekproje uygulayıcısı birimdeki gerekse diğer kamu kurumlarındaki kamu personeli eliyleyürütülebileceğini işaret etmektedir. Bu tarz danışman istihdamı projenin maliyetiniartırmaktadır. Proje uygulayıcı kuruluşlarda görev yapan kamu personeli projelerin uygulamasüresi içerinde proje faaliyetlerine ilişkin bilgi ve tecrübesini artırmaktadır. Bu nedenlebu personelin projenin müteakip dönemlerinde ve/veya ilgili kuruluş tarafındanyürütülecek diğer projelerde de istihdam edilmesi ve yüksek ücretli danışmanlartarafından yürütülen işlerin bu personeller tarafından yürütülmesi gerekir. Bu amaçla,kamu personeli eliyle yürütülebilecek işler için bireysel danışman istihdamınagidilmemesi, gerek projeyi yürüten kurum içerisinden doğrudan gerekse bu kurumdışından geçici görevle nitelikli kamu personeli istihdam edilmesinin projeninmaliyetinin gereksiz bir şekilde artırmasını engelleyici olacağı düşünülmektedir. Söz konusu danışmanlara ihtiyaç olup olmadığını yönünde etkin bir analizyapılmamaktadır. Görev tanımları açık ve ayrıntılı bir şekilde belirlenmeden istihdamedilen danışmanlarla ilgili olarak Dünya Bankasından alınan “no objection”26 onayıyeterli görülmektedir. Projelerde yapılması gereken işler (iş tanımları ve süreçler),görev tanımları, projede çalışan kamu personelinin niteliği ve projeye yönelik ihtiyaçlaryerinde tespit edilmelidir. Yapılan bu tespitler ve verimli analizler sonucunda, birçokprojede, dışarıdan danışmanlık hizmeti adı altında yüksek maliyetlere katlanılmakzorunda kalınmayacak, hâlihazırda danışmanlar tarafından yürütülen birçok hizmetkurum personeli tarafından yerine getirilebilecektir.26 Proje uygulayıcı kuruluşlar projenin herhangi bir aşamasında yapılan bazı ihale veya satınalmaişlemlerinin Dünya Bankası prosedürlerine uygun olup olamadığı yönünde Dünya Bankasından görüşisteyebilirler. Dünya Bankası vermiş olduğu "No Objection" ile söz konusu işleme onay vermiş sayılır.
    • 113 Danışmanlarla ilgili yukarıda belirtilen hususlar, projeyi ve/veya projeuygulayıcı kuruluşu denetleyen denetçilerin raporlarına da konu olmaktadır.27 Örneğin,Devlet Denetleme Kurulunun “Özelleştirme İdaresi Başkanlığının 2001, 2002, 2003Yılları Eylem ve İşlemlerinin Araştırılıp Denetlenmesine İlişkin 22.09.2005 Tarih,2005/4 Sayılı Raporun XIII. Bölümünün B-1 kısmında : “İdarenin Proje KoordinasyonBirimi emrinde sözleşmeli bireysel danışmanlar çalıştırılmıştır. Bu elemanlar DünyaBankasının Kurallar Kitabında her ne kadar "danışman/consultant" olaraktanımlanmakta ise de biçilen görevler sıradan büro işleridir. Danışmanlarınsözleşmelerindeki iş tanımları da bu öngörüye uygun şekilde sıradan büro ve muhasebeişleriyle orta düzey yönetim hizmetlerine ilişkindir. Eylemli olarak yaptıkları işler debudur. Aldıkları ücretler, gördükleri hizmetle orantısız biçimde yüksektir” tespitine yerverilmiştir (T.C. Cumhurbaşkanlığı, 2005:57).5.8. Finansmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Fayda-Maliyet Analizineİlişkin Tespit ve Öneriler Finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan projelerde gözlediğim diğer bir eksiklikde, fayda-maliyet analizinin projelerin büyük bölümünde yapılmaması ya dayapılamamasıdır. Gerek projenin Banka tarafından finanse edilmesini onaylamak içinİcra Direktörleri Kurulunun ihtiyaç duyduğu tüm bilgileri içeren, projenin planlamasısafhasında düzenlenen “Proje Değerlendirme Raporlarında (PAD)” gerekse projeuygulamasının tamamlanmasından sonra düzenlenen “Uygulama Tamamlama Raporu(ICR)” ve projenin kapanışının yapılmasından sonra Banka tarafından düzenlenen“Değerlendirme Raporlarında” projelerin fayda-maliyet analizine ilişkin bir bölümbaşlığı bulunmaktadır. Ancak bu bölümler projelerin hemen hemen tamamında “uygulanabilir değil(N/A)” olarak yer almaktadır. Bu projelerin fayda-maliyet analizlerinin yapılmaması yada yapılamaması, başta aşağıda yer alan hususlar olmak üzere birçok sebepten27 Dünya Bankası projelerinin bağımsız denetimini yapan Hazine Kontrolörleri Kurulu projelerinuygunluk ve mali denetimini yapmaktadır. Yapılan denetim sonucunda düzenlenen “Bağımsız DenetçiRaporları” Dünya Bankasına, projenin yürütülmesinde karşılaşılan eksiklikler ve uygunsuzluklar ile ilgilidüzenlenen “Yönetim Mektupları” ise gereği yapılmak üzere ilgili proje uygulayıcı kuruluşlarailetilmektedir. Proje uygulayıcı kuruluşlar ve/veya bağlı bulundukları bakanlıkların içinde kurulmuş teftişkurulları ve iç denetçileri tarafından uygulayıcı birimin denetimi yapılabilmektedir. Ayrıca,uygulayıcı kuruluşun statüsüne ve olayın niteliğine göre dış denetimleri Sayıştay, Başbakanlık YüksekDenetleme Kurulu ve Devlet Denetleme Kurulu tarafından yerine getirilmektedir.
    • 114kaynaklanmış olabilir: Ø Yatırımların etkilerinin ve sonuçlarının uzun bir dönemde ortaya çıkması nedeniyle bir projenin başarı ya da başarısızlığının ancak kredi kullanım periyodundan birkaç yıl sonra verimli bir şekilde değerlendirilebilmesi, buna parelel olarak projelerin faydalarının kısa zamanda ortaya çıkmaması ve bu konuda yaşanan gecikmeler (örneğin sağlık-eğitim projeleri ile ilgili iyileşmelerin ya da insan yaşamındaki kalite artışlarının, projelerin kapanmasından çok sonraları ortaya çıkması), Ø Maliyetler konusunda proje ile ilgili yapılan harcamalar dışında bazı dışsal maliyetlerin ortaya çıkması ya da projenin bazı sektörler ya da insanlar üzerindeki negatif etkilerinin maliyet olarak dikkate alınmaması, Ø Projeden doğrudan faydalanalar dışındaki sektörler ya da insanlar üzerindeki pozitif etkileri ve dışsallıklarının fayda olarak çoğu kez dikkate alınmaması, Ø Bu türdeki maliyet ve/veya faydaların parayla ölçülebilmelerinde ya da parasal bir değer olarak ifade edilebilmelerinde karşılaşılan zorluklar, Ø Maliyet ve faydanın farklı periyotlarda ortaya çıkması nedeniyle aynı periyotta karşılaştırılmaları ve analiz edilmelerindeki zorluklar. Başta yukarıda belirttiğim sebepler olmak üzere, fayda-maliyet analizinyapılmasında zorluklar olabilir, ancak Dünya Bankası bünyesinde gerekli akademikbirikime ve tecrübeye sahip yeteri kadar uzman istihdam etmekte ve ihtiyaç halindedışarıdan danışmanlık hizmeti temin edebilmektedir. Bu nedenle; gerek projelerin planlama aşamasında düzenlenen PAD’ de gerekseprojenin uygulaması tamamlandıktan sonra düzenlenen ICR ve de projenin kapanışınınyapılmasından sonra düzenlenen Değerlendirme Raporlarında projelerin fayda-maliyetanalizlerine yer verilmesi gerekir.
    • 115 Bu analiz planlama aşamasında hangi projelere destek verileceği yönündeseçiciliği artırarak kaynak israfını engelleyecektir. Ayrıca, proje tamamlandıktan sonraoluşan sonuçlarda gerek Dünya Bankasının gerekse borçlunun performanslarınıölçmede kullanılacak, planlamayla sonuçları karşılaştırma imkânını sağlayacaktır. Buanaliz aynı zamanda, projeden beklenen sonuçların alınıp alınmadığı yönünde taraflaradestek sağlayarak yapılanlardan ya da yapılamayanlardan gerekli dersleri çıkarmalarınısağlayacaktır. Böylece, projenin tarafları (Banka ve borçlu ülkenin ilgili kişi, kurum vekuruluşları) müteakip dönemlerde uygulayacakları projelerde daha iyi performanssergileyerek daha ekonomik projelerle etkin ve verimli uygulama ve sonuçlar eldeedebileceklerdir.
    • 116 6. BÖLÜM FİNANSMANI DÜNYA BANKASINCA SAĞLANAN ÖRNEK BİR PROJENİN (MEER PROJESİ) AŞAMALARININ VE MALİ KOŞULLARININ ANALİZİ6.1. Genel Olarak MEER Projesi ve Analizi6.1.1. Proje Hakkında Genel Bilgiler Türkiye’de 17 Ağustos 1999 tarihinde Marmara bölgesinde meydana gelendepremden sonra, olası afetler sonucunda meydana gelebilecek zararların azaltılmasınayönelik hazırlık çalışmalarının hızlandırılarak acil önlemler alınmaya çalışılmıştır.Türkiye bu amaçlara yönelik olarak IBRD’den MEER projesinin uygulanması amacıyla505 milyon ABD Doları tutarında kaynak sağlamıştır. MEER projesinin temel hedefleri; Marmara Depremi’nden etkilenen alanlardahayat şartlarının ve ekonomik kalkınmanın iyileştirilmesi, meydana gelebilecek doğalafetlere karşı alınabilecek daha etkin tedbirlerle muhtemel afet zararlarının azaltılması verisk yönetimini sağlayacak bir kurumsal çerçevenin oluşturulması olarak belirlenmiştir.MEER Projesi kapsamında acil durum yönetimi ve afet müdahale sistemleriningeliştirilmesi, afet sigorta havuzunun kurulması gibi işler yanında Marmara Bölgesindeyaklaşık 12.000 adet kalıcı konut yapılması öngörülmüştür. MEER, Marmara’dadeprem sonrası sosyal etkileri iyileştirme çalışmalarının da planlandığı geniş kapsamlıbir projedir. Proje dört kısımdan oluşmaktadır (MEER LA, 1999:1-25): Kısım A, afetle mücadele sistemi ve risk azaltma, Kısım B, yetişkinler için travma programı, Kısım C, fiziksel yeniden yapılandırma, Kısım D, proje yönetimi ile ilgilidir. Proje, İkraz Anlaşması hükümlerine göre, 31 Aralık 2006 tarihinde kapanmış veprojeyle ilgili Dünya Bankasından kaynak aktarımı 30 Nisan 2007 tarihinde
    • 117tamamlanmıştır (WB Projects & Operations, 2008). MEER Projesi bir tür acil iyileştirme (yardım) kredisi olduğundan, projedöngüsünün ilk sırasında yer alan ve üye ülkelerin kalkınma hedeflerini başarmalarınayardım etmek için Dünya Bankası Grubunun mali destek sağlama, analitik çalışma veteknik yardım gibi, ülkede planlanan faaliyetlerini planladığı CAS’ a dayanmamaktadır.Bu nedenle proje döngüsü ile ilgili analizimiz, projenin tespit aşaması ile başlayacaktır.6.1.2. Metodoloji Türkiye’de 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle finansmanı Dünya Bankasınca sağlananproje sayısı 194’tür. Bu projelerden 26 âdetinin uygulanması devam ederken aralarındaMEER projesinin de olduğu 155 proje kapanmış durumdadır. Bu 194 projeden,aralarında MEER’ in de olduğu 167 (%86) proje yatırım kredisi ile finanse edilirkenkalan 27’si (%14’ü) ise uyum kredisi ile finanse edilmiştir (WB Projects & Operations,2008). Daha önceki bölümde de belirttiğimiz gibi, uyum kredilerinin aşamaları genelolarak, yatırım (proje) kredilerinin aşamalarından farklıdır. Fakat hazırlanma, müzakere,onaylanma ve denetim açısından aralarında çok az fark vardır. Finansmanı DünyaBankasınca sağlanan yatırım (proje) kredileri genel olarak 8 aşamadan oluşan bir döngüniteliğindedir. Bu bölümde Türkiye için önemli projelerden birisi olan “Marmara Depremi AcilYeniden Yapılandırma (MEER) Projesi”nin aşamaları ve mali koşulları analizedilecektir. Bu projeyi seçmemdeki sebep gerek kredi büyüklüğü gerekse amacıitibariyle Türkiye için önemli projelerden birisi olmasının yanı sıra yakın bir zamandakapanmış (proje döngüsündeki tüm aşamaların tamamlanmış) olması, projedöngüsündeki herhangi bir aşamasında düzenlenen halka açık dokümanlaraulaşılabilmesi ve Dünya Bankasınca proje değerlendirmesinin yapılmış olmasıdır. Ayrıca bu proje 2001 yılında Dünya Bankasınca finanse edilen projelerarasından Banka tarafından verilen "Başkanın Mükemmellik Ödülü"ne (PresidentsAward For Excellence) layık görülmüştür (Hazine Müsteşarlığı, 2001:1).
    • 118 Bu ödülü MEERin almasının başlıca nedenleri; Ø Geniş çaplı, kompleks ve yüksek nitelikli bir doğal afet projesinin zamanında hazırlanarak uygulamaya konulmasına yönelik yeni standartlar geliştirilmiş olması, Ø Yeniden yapılandırmaya yönelik fiziksel operasyonlar ile doğal afet riskinin azaltılması ve olası afetlere hazırlıklı olunmasına yönelik faaliyetler arasında bir balans kurulması, Ø Kalıcı konut inşaatlarının zamanında tamamlanarak hak sahiplerine teslim edilmesi, Ø 27 Eylül 2000 tarihinde yürürlüğe konan meskenlere yönelik zorunlu deprem sigortası uygulamasındaki başarı olarak sayılabilir.6.2. MEER Projesinin Proje Döngüsü Çerçevesinde Analizi ve İlgili Dokümanlar6.2.1. MEER Projesinin Tespiti 17 Ağustos 1999 tarihinde meydana gelen Marmara depreminin yol açtığıhasarları telafi etmek amacıyla T.C. Hükümeti ile Dünya Bankası yetkilerincemüştereken bir Acil İyileştirme Kredisi (ERL) verilmesi amacıyla taraflarca 4 Kasım1999 tarihinde Proje Bilgi Dokümanı (PID) düzenlenmiştir (MEER PID, 1999:1-11). Bankanın Infoshopu vasıtasıyla kamuya açıklanan PID toplam 11 sayfadanoluşmaktadır. PID söz konusu projenin hangi sektörleri etkileyeceği, proje numarası,Borçlu, proje uygulama birimi, dokümanın hazırlanış ve onay tarihi, Marmara depremive etkileri hakkında kısa bir bilgi ve Bankanın yaklaşımı hakkında özet bilgileriiçermektedir. PID’ de projenin amaçları (MEER PID, 1999:2-9): Ø 17 Ağustos 1999 Doğu Marmara Depremini müteakip, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti, olası afetler sonucunda meydana gelebilecek zararların azaltılmasına yönelik hazırlık çalışmalarının hızlandırılması,
    • 119 Ø Meydana gelen deprem sonucunda ortaya çıkan hasarların giderilmesi ve bölgenin yeniden yapılandırılmasına yönelik olarak “Marmara Depremi Acil Yeniden Yapılandırma (MEER) Projesi”nin hazırlandığı ve Ø Bu projenin Dünya Bankası, T.C Hükümeti ve diğer finansörlerle birlikte ortak finansman yöntemiyle finanse edileceği ve projenin aşağıdaki tablodaki bileşenlerden oluşacağı belirtilmektedir. Tablo 32: MEER Projesinin Ana Bileşenleri Ana Bileşen Tutarı (Milyon $) A- Afetle Mücadele Sistemi ve Risk Azaltma 419,16 B- Yetişkinler için Travma Programı 6,89 C- Fiziksel Yeniden Yapılandırma 293,32 D- Proje Yönetimi 12,69 E- Ticaretin Rehabilitasyonu 109,72 F- Bolu, Sakarya, Yalova, İstanbul, Bursa ve Eskişehir‘de Kalıcı Konut Yapımı 177,07 G- Mevcut Yapı Stoku ve Sağlık Tesislerinin Tamiri 632,12 H- Yollar, Temiz Su, Atık Su ve Elektrik Dağıtım Sistemlerinin Tamiri 139,73Kaynak: MEER Project Information Document Report No: PID 8416, 1999, s:3 Ayrıca projenin toplam maliyetinin 1.795,75 milyon ABD Doları olacağı, bumaliyetin 505 milyon ABD Doları tutarının Dünya Bankasınca karşılanacağı ve bunun%1’ ine tekabül eden 5,05 milyon ABD Doları tutarının ön ödeme komisyonu (frontend fee) olarak borçlu tarafından Dünya Bankasına ödeneceği hususları belirtilmektedir(MEER PID, 1999:3). PID’ in son paragrafı aynı zamanda, proje işleri için teklif vermeye isteklişirketler için faydalı bir temas noktası olan projeyi yönetecek Dünya Bankası TakımLiderinin adını içermektedir. Ayrıca, PID’ in ek kısmında projenin bir acil iyileştirmeprojesi olması nedeniyle Kategori B Projeleri altında izlendiği bu nedenle borçlununprojenin muhtemel çevre etkisini ve zararını azaltmak için önlemleri analiz ettiği ÇevreDeğerlendirme Raporu (EA Environmental Assessment Report) düzenlemesinin şartkoşulduğu belirtilmektedir (a.g.e:10-11).6.2.2. MEER Projesinin Hazırlanması Projenin hazırlanmasından T.C Hükümeti sorumlu olmasına rağmen, DünyaBankası projenin belirlemiş olduğu şart ve standartlara uygun hazırlandığından emin
    • 120olmak için, proje döngüsünün bu aşamasına analiz ve danışmanlık sunarak desteksağlamıştır. Bu süreçte, projenin hedeflerine ulaşması için gereken teknik, kurumsal,ekonomik ve mali koşullar analiz edilmiştir. Projenin muhtemel çevre etkisini vemuhtemel zararı azaltmak için önlemlerin analiz edildiği Çevre Değerlendirme Raporu(EA) düzenlenmiştir (MEER EMP, 2000:1-22).6.2.3. MEER Projesinin Değerlendirilmesi Projenin hazırlanma aşaması tamamlandıktan sonra Banka, üye ülkeye birmisyon göndererek projeyi değerlendirmeye tabi tutmuştur. Banka personeli, tespit vehazırlık esnasında yapılan işi ve projenin teknik, kurumsal, ekonomik ve mali yönlerdenyeterliliğini ve Bankanın amaçlarına uygunluğunu incelemiştir. Banka misyonu; projenin gelişim amacı, performans kriterleri, stratejisi, projetanımı, projenin kısımları, projenin rasyonelliği, projenin yürütülmesindeki riskler,zamanlama, Banka fonlarının yıllara göre dağılımı, projenin yürütülmesinde gereklikoşullar ve bunların ne şekilde gerçekleştirilmesi gerektiğini belirleyen ve projeyeilişkin 13 ek ve çeşitli haritalardan oluşan toplam 167 sayfalık oldukça ayrıntılı birdoküman olan bir “Proje Değerlendirme Dokümanı”nı (PAD Project AppraisalDocument) taslak olarak hazırlamıştır (MEER PAD, 1999:1-167). PAD’ da Banka tarafından MEER Projesi Ø Ekonomik Yeterlilik Ø Mali Yeterlilik Ø Teknik Değerlendirme Ø Kurumsal Yeterlilik Ø Sosyal Ø Çevresel ve Ø Katılımcı Yaklaşım yönlerinden değerlendirilmiştir. Ancak projenin Banka tarafından finanse edilmesini onaylamak için İcraDirektörleri Kurulunun ihtiyaç duyduğu tüm bilgileri içeren, projenin planlamasısafhasında düzenlenen PAD’de projenin fayda-maliyet analizi
    • 121yapılmamış/yapılamamıştır. 28 Söz konusu dokümanın 4 nolu ekinde (Annex 4: Cost Benefit AnalysisSummary, or Cost-Effectiveness Analysis Summary) projenin fayda-maliyet analizineilişkin bir bölüm başlığı bulunmaktadır. Ancak proje için ekonomik ve finansal analizingerekli olmadığı belirtilerek boş bırakılmıştır. Bu analizin yapılmaması ya dayapılamaması yönünde herhangi bir bilgiye yer verilmemiştir (MEER PAD, 1999:112).6.2.4. MEER Projesine İlişkin Müzakereler ve İkrazın Onaylanması PAD Banka misyonu tarafından tamamlanıp, taraflar bunun üzerinde gerekliinceleme ve düzeltmeleri yaptıktan sonra, T.C Hükümeti temsilcileri ile Dünya Bankasıyetkilileri bir araya gelerek kredi anlaşması (projenin ve finansmanının hukuki metinolan kredi anlaşmasına dönüştürülme şeklini) ve eklerini müzakere etmişlerdir.Müzakereler sonunda varılan mutabakat sonucunda Proje Değerlendirme Dokümanı(PAD) Başkanın Memorandumu ve hukuk dokümanları ile birlikte onay için Bankanınİcra Direktörleri Kuruluna sunulmuştur. Yapılan görüşmeler sonucunda son şeklini almış bulunan kredi anlaşması metnive değerlendirme raporu öncelikle T.C Hükümeti tarafından onaylanmıştır. Hükümetinonayını bildirmesinden sonra proje, Dünya Bankası Başkanı’nın sunuş raporu ile İcraDirektörleri Kurulunun onayına sunulmuş ve proje uygun görüldükten sonraonaylanmıştır. Her iki tarafın onayından sonra, ikraz anlaşması (LA Loan Agreement) taraflarıntemsilcileri tarafından 23 Kasım 1999’ da imzalanmıştır. Anlaşmanın imzalanmasınımüteakip, ikrazın ilgili şartlar karşılandıktan sonra geçerli olduğu veya ödeme için hazırolduğu ilan edilmiş ve anlaşma kamuoyuna duyurulmuştur.6.2.4.1. MEER Projesine İlişkin İkraz Anlaşması (Loan Agreement) Türkiye Cumhuriyeti (borçlu) ile IBRD (Banka) arasında 23 Kasım 1999tarihinde “4517 TU Nolu Marmara Depremi Acil Yeniden Yapılandırma (MEER)28 Bu projenin fayda-maliyet analizinin yapılmaması ya da yapılamamasının sebepleri Çalışmamızın “5.8Finasmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Fayda-Maliyet Analizine İlişkin Tespit ve Öneriler”başlıklı bölümünde ayrıntılı olarak yer almaktadır.
    • 122Projesine” ilişkin ikraz anlaşması (LA Loan Agreement) imzalanmıştır. Bu anlaşma ileanlaşmanın 2 sayılı çizelgesinde tanımlanan projenin yapılabilirliğine ve önceliktaşıdığına inanan Borçlu, Bankadan projenin finansmanına yardımcı olmasını talepetmiştir ve banka 25 sayfadan oluşan anlaşmada öngörülen hükümler ve şartlar uyarıncaBorçluya bu krediyi vermeyi kabul etmiştir (MEER LA,1999:1-25). İkraz anlaşması standart bir formatta hazırlanmaktadır. Diğer projelere ilişkinikraz anlaşmalarında da benzer hükümlerle karşılaşırız. Bu anlaşmada taraflar özetolarak çalışmamızın EK-3’ünde yer alan hususlarda mutabakata varmışlardır.6.2.4.2. MEER Projesine İlişkin Kullanım Mektubu (Disbursement Letter) İkraz anlaşmasında mutabakata varılan 505 milyon ABD Dolarlık kredinin nasılkullanılacağına ilişkin olarak, ikraz anlaşmasından 1 gün sonra, 24 Kasım 1999’dataraflar kullanım mektubunu imzalamışlardır. Söz konusu mektup, sağlanan kredinin Dünya Bankası “Kullanım Kitapçığına(Disbursement Handbook)” uygun bir şekilde kullanılacağı, kullanım için yetkilikişilerin kimler olduğu, minimum başvuru miktarı, “Özel Hesap (SA Special Account)”ve “Harcama Bildirimleri (SOE Statements of Expenditures) Şeklindeki ÇekilişlerTablosu” kullanımı ve limitleri ile kredi kullanım şartlarının neler olduğuna ilişkinhükümleri içermektedir (MEER DL,1999:1-4).6.2.4.3. Milletlerarası Anlaşmanın Onaylanmasına İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı Türkiye Cumhuriyeti (borçlu) ile IBRD (Banka) arasında imzalanan MEERprojesine ilişkin ikraz anlaşması Milletlerarası anlaşma hükmünde olduğundan buanlaşmanın yürürlüğe girebilmesi için Bakanlar Kurulu kararına ihtiyaç vardır. İkraz anlaşmasının yürürlüğe girmesi amacıyla Bakanlar Kurulunca 2/12/1999tarih, 99/13650 sayılı karar alınmış ve söz konusu karar ve eki ikraz anlaşması 5 Aralık1999 tarih, 23897 sayılı Resmi Gazete’ de yayınlanmıştır. Söz konusu kararda; 17Ağustos 1999 tarihinde Marmara Bölgesinde meydana gelen depremden dolayı oluşanhasarların en kısa zamanda bertaraf edilmesi için, Dünya Bankası’ndan depreme ilişkinharcamalarla ilgili olarak bütçenin finansmanı amacıyla 252,53 milyon ABD Doları veproje kredisi olarak 505 milyon ABD Doları olmak üzere toplam 757,53 milyon ABD
    • 123Doları tutarında kredi sağlanmasına dair Hükümetimiz ile adı geçen Banka arasındaimzalan ikraz anlaşmasının imza tarihinden geçerli olmak üzere onaylanmasınınBakanlar Kurulu’nca 2/12/1999 tarihinde kararlaştırıldığı belirtilmektedir (T.C ResmiGazete, 1999:1).6.2.5. Projenin Uygulanması ve Uygulama Sırasında Denetim İcra Direktörleri Kurulunun onayına sunulup kabul edilen proje borçlu ülketarafından anlaşmada yer alan koşullar çerçevesinde uygulamaya başlamış ve uygulamasürecinde banka tarafından denetlenme sürecine girmiştir. Bu süreç içerisinde, Bankaproje ile ilgili ihalelerin onaylanmasından, yapılan giderlerin kabul edilmesine veödeme yapacağı her aşamada projenin uygulanmasını izlemiş ve denetlemiştir. Türkiye’de Dünya Bankasınca finanse edilen projelerin bağımsız denetimleriniDünya Bankası adına Hazine Kontrolörleri Kurulu (HKK) gerçekleştirmektedir. HKK,bu kapsamda krediyi veya hibeyi kullanan kurum ve kuruluşların harcama ve hesaplarıile Merkez Bankası nezdindeki Özel Hesap kullanımlarını her yıl periyodik olarak"Uluslararası Denetim Standartları" ile "Dünya Bankası esas ve usullerine" uygunolarak incelenmekte ve sonuçlarını Bağımsız Denetim raporlarına bağlamaktadır. Buçerçevede 2006 mali yılında finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan toplam 119,4milyon TL’lik kullanım incelenmiş ve bu incelemelerle ilgili olarak, aralarında MEERprojesinin de olduğu 23 adet Bağımsız Denetim Raporu düzenlenmiştir (HazineMüsteşarlığı, 2007/a:56). HKK, bankaca kısmen veya tamamen finanse edilen projelerin denetimini 20yıldan fazla bir süreden beri yerine getirmektedir. Bu kapsamda HKK bu projelerinuygunluk ve mali denetimini yapmaktadır. Yapılan denetim sonucunda düzenlenen“Bağımsız Denetçi Raporları” Dünya Bankasına, projenin yürütülmesinde karşılaşılaneksiklikler ve uygunsuzluklar ile ilgili düzenlenen “Yönetim Mektupları” ise gereğiyapılmak üzere ilgili proje uygulayıcı kuruluşlara iletilmektedir. HKK bu çerçevede2007 yılında 31 adet Bağımsız Denetçi Raporu düzenlemiştir (Hazine KontrolörleriKurulu, 2008:10). Hazine Kontrolörleri Kuruluna (HKK) projelerin uygunluk ve mali denetiminiyapmakta ancak performans denetiminin yapılması konusunda kurulun kapasite
    • 124eksikliği ve bu konuda mevzuat engeli bulunmadığı halde projelerin performansıdenetlenmemektedir. Bu eksiklik Dünya Bankasından sağlanan fonların ekonomik,etkin ve etkili bir şekilde kullanılıp kullanılmadığı yönünde değerlendirme yapabilmeyeengel teşkil etmektedir. Aynı sorun Dünya Bankası için de geçerlidir. Dünya Bankasının da malidenetimi Bağımsız denetim şirketleri tarafından yapılırken sağladığı ve kullandığıfonlarla ilgili bir performans denetimi yapılmamaktadır. Performans denetim eksikliğiise; hem fon kullanıcıların hem de fon sağlayıcının (Dünya Bankası) proje döngüsüiçerisindeki faaliyetlerinin, uygulamalarının ve de bu süreç içerisindeki sorumluluk veperformanslarının değerlendirilmesine, bu değerlendirmelerden çıkarılacak derslerin veönerilerin müteakip dönemlerde kullanılmasına, bunların bir sonucu olarak da taraflarınperformanslarını artırmalarına engel teşkil etmektedir. Ayrıca, performans denetimi Dünya Bankasının da sürekli vurguladığı ve fonsağladığı ülkelerde tesis etmeye çalıştığı şeffaflık ve hesap verilebilirliği kendibünyesinde, diğer ülkelere örnek olacak şekilde, oluşturmasını sağlayacaktır. Bunlarınbir sonucu olarak donör ülke ve kuruluşlar da Dünya Bankasına sağladıkları fonlarınetkin bir şekilde kullanılıp kullanılmadığını objektif bir şekilde değerlendirme şansıyakalayacaktır.6.2.6.MEER Projesinin Uygulanması ve Tamamlanması Proje ile ilgili olarak Dünya Bankası kaynaklarından kredi kullanımı 31 Aralık2006 tarihinde sona ermiştir. Projeye ilişkin 7 yıllık dönemi kapsayan kredi ödemedöneminin sona ermesinden sonra, projenin kapatılabilmesi için, ülke ve Bankanınperformansının değerlendirildiği, 7 Haziran 2007 tarih, ICR0000131 numaralı“Uygulama Tamamlama Raporu (ICR Implementation Completion Reports)”hazırlanmıştır. ICR; Banka tarafından finanse edilen projenin tamamlanması sonucundaoperasyonun sonuçlarını değerlendirmektedir. Toplam 45 sayfadan oluşan rapor, özetolarak, aşağıdaki kısımlardan oluşmaktadır (MEER ICRR, 2007:1-45). Ø Proje Hakkında Temel Bilgiler
    • 125 o Temel Bilgiler, o Temel Tarihler, o Performans Değerlendirilmesi, o Kredinin Kullanıldığı Sektörler ve Konular o Projeden Sorumlu Banka Personeli o Proje Sonuçları Çerçeve Analizi o Kredinin Kullanım Grafiği Ø Proje İçeriği, Amaçları ve Tasarımı Ø Uygulama ve Sonuçları Etkileyen Temel Faktörler Ø Sonuçların Değerlendirilmesi Ø Sonuçların Gelişimini Etkileyen Risklerin Değerlendirilmesi Ø Banka ve Borçlunun Performansının Değerlendirilmesi Ø Projeden Çıkarılacak Dersler Ø Borçlu/Uygulayıcı Kuruluşlar/Ortaklar tarafından Gündeme Getirilen Hususlara İlişkin Yorumlar o EK1. Projenin maliyeti ve finansmanı o EK2. Bölüm bazında sonuçlar o EK3. Ekonomik ve finansal analiz o EK4. Bankanın finansmanı ve uygulama destek/gözetim prosesi o EK5. Faydalanıcı anket sonuçları o EK6. Paydaş atölye raporu ve sonuçları o EK7.Borçlunun uygulama tamamlama raporu özeti ve/veya taslak uygulama tamamlama raporu hakkında görüşleri o EK8.Ortak finansman sağlayıcıların görüşleri ve diğer ortaklar/paydaşlar o EK9. Destekleyici belgelerin listesi ICR’ de operasyonun sonuçları gerek Dünya Bankası gerekse borçlu ülketarafından değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Genel olarak her iki tarafın performansı“tatmin edici” bulunmuştur. Ancak proje uygulamasının tamamlanmasından sonra düzenlenen ICR’ de 29projenin fayda-maliyet analizi yapılmamış/yapılamamıştır. ICR’ in 3 nolu ekinde29 Bu projenin fayda-maliyet analizinin yapılmaması ya da yapılamamasının sebepleri Çalışmamızın “5.8
    • 126(Annex 3: Economic and Finacial Analysis ) projenin fayda-maliyet analizine ilişkin birbölüm başlığı bulunmaktadır. Ancak bu bölüm boş bırakılarak, proje için ekonomik vefinansal analizin “uygulanabilir değil (N/A)” olduğu belirtilmiştir. Bu analizin neden“uygulanabilir değil (N/A)” olduğu yönünde herhangi bir açıklayıcı bilgiye yerverilmemiştir (MEER ICR, 2007:27). Projenin tamamlanmasından sonra fayda-maliyet analizinin yapılmamış olmasınedeniyle; projenin öngörülen maliyeti ve faydası ile projenin tamamlanması sonucugerçekleşen maliyet ve faydası arasında bir mukayese yapılamamaktadır. Bu eksikliksonucu projenin sonuçları açısından, gerek Dünya Bankasının gerekse borçlununperformansını ölçmede kullanılacak araç ve göstergeler açısından zaafiyetleryaşanmasına sebep olmaktadır.6.2.7. MEER Projesinin Sonuçlarının Değerlendirilmesi Projenin ana sözleşmede belirtilen amaçlara uygun sonuçlar verip vermediğineyönelik olarak Uygulamaları Değerlendirme Departmanı (OED) tarafından bir denetimgerçekleştirilecektir. Ancak, yatırımların etkilerinin ve sonuçlarının uzun bir dönemdeortaya çıkması nedeniyle bir projenin başarı ya da başarısızlığı ancak kredi kullanımperiyodundan birkaç yıl sonra verimli bir şekilde değerlendirilebilir. OED tarafından düzenlenecek değerlendirme raporunda; proje sonuçlarıplanlarla karşılaştırılacak, sapmaların düzeyi ve nedenleri değerlendirilerek projeninamaçlanan hedeflere ulaşıp ulaşmadığını analiz edilecektir. Bu raporlar kamuyaaçıklanmayan bağımsız denetim raporlarıdır ve raporlarda yapılan analizler gelecektekiprojelerin daha iyi olması yönünde kullanılacaktır. MEER projesi ile ilgili böyle birdeğerlendirme henüz yapılmamıştır.6.3. MEER Projesinin Mali Koşullarının Analizi Bu bölümde Türkiye için önemli projelerden birisi olan MEER projesinin malikoşulları analiz edilecektir. Finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan MEER projesininfinansal analizinin yapılmasında proje ile ilgili aşağıdaki dokümanlarda yer alan maliFinasmanı Dünya Bankasınca Sağlanan Projelerin Fayda-Maliyet Analizine İlişkin Tespit ve Öneriler”başlıklı bölümünde ayrıntılı olarak yer almaktadır.
    • 127hükümlerden faydalanılmıştır: Ø Proje Bilgi Dokümanı (MEER PID, 1999:1-11) Ø Çevre Değerlendirme Raporu (MEER EMP, 2000:1-22) Ø Proje Değerlendirme Dokümanı (MEER PAD, 1999:1-167) Ø İkraz Anlaşması (MEER LA, 1999:1-25) Ø Kullanım Mektubu (MEER DL,1999:1-4) Ø Milletlerarası Anlaşmanın Onaylanmasına İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı (T.C Resmi Gazete, 1999:1) Ø Uygulama Tamamlama Raporu (MEER ICRR, 2007:1-45) Ø Proje ile ilgili düzenlenen diğer rapor ve dökümanlar.6.3.1. Sağlanan Finansmanın Türü MEER Projesi için Dünya Bankasından sağlanan finansman bir garanti, hibe yada kredi olmayıp, belli şartlarda kullanılması gereken ve geri ödemesi söz konusu olanbir tür ikrazdır (loan). Proje doğal afete maruz kalmış olan ve ekonomisi ciddi bir şekilde zarar görmüşolan Türkiye’ye en kısa süre içerisinde, üretim seviyesi ile varlıklarının yenidendüzenlenmesi ve oluşturulmasını desteklemeye yönelik olarak verilen “Acil İyileştirme(Yardım) Kredisidir (ERL)”.6.3.2. Kredi Sistemi ve Faiz IBRD, günümüzde yeni kredi taahhütleri için iki ürün sunmaktadır. Bu ürünler;Sabit-Ek faizli kredi (FSL) ve Değişken-Ek faizli Kredi (VSL)’dir. MEER projesi içinDünya Bankasından 1999 yılında sağlanan kredi “Sabit Faiz Tabanlı Tek Para CinsiKredisi (FSCL - Fixed-Rate Single Currency Loan)” dir. Tek para cinsi üzerinden, sabit faiz oranları ile verilen FSCL kredisigünümüzdeki FSL kredilerine benzemektedir. Bu kredilerin vadesi içinde bulunduğuülke grubunun standart vade yapısına göre değil, kredi kullanım süresine göre belirlenir.Vade yapısı 12-20 yıl arasında olabilir. FSL kredisinde faiz temel oranı LIBOR ve ekfaiz’ den oluşur. LIBOR her bir döviz cinsinde 6 aylık orandır ve altı ayda bir yenidenbelirlenir. LIBOR üzerindeki ek faiz kredinin vadesi boyunca sabittir. Ancak, FSCL
    • 128hesaplanmasında dikkate alınan oranlar LIBOR değerleri değil, alt borcun vade yapısınagöre geçerli olacak swap oranlarıdır (Yener, 1997:44-45). MEER projesinde tek para cinsi olarak ABD Doları kullanılmış ve projeuygulama süresi 5 yıl olarak belirlenmiştir. Kredi vadesi 14.91 yıl olan projenin geriödemesiz dönemi 3.91 yıldır (MEER ICRR, 2007:1-45). Diğer bir deyişle borçlu kullandığı kredi ile ilgili olarak projenin ilk 4 yılındansonra Dünya Bankasına geri ödemelere başlamıştır. LIBOR üzerindeki ek faiz kredininvadesi boyunca sabit olmak üzere, IBRD’nin sağlamış olduğu kredilere ilişkin 6 aylıkLIBOR’ un ağırlıklı ortalama maliyet marjı üzerinden % 0.75 olarak belirlenmiştir.6.3.3. Kredinin Diğer Masrafları Ön Ödeme Komisyonu (Front-end Fee): Proje için kredinin uygulamaya konduğu gün, kredinin 1%’ ine tekabül eden50,5 milyon ABD Doları Ön ödeme Komisyonu olarak Borçlu tarafından DünyaBankasına ödenmiştir. Bu ödeme Dünya Bankası personelinin proje nedeniyle yaptığıçalışmalar başta olmak üzere çeşitli nedenlerle kredi tutarından mahsup edilmiştir. Taahhüt Komisyonu (Commitment Fee): Dünya Bankası, MEER projesine ilişkin kredinin yürürlüğe girdiği 29 Aralık1999 tarihinden itibaren bir “taahhüt komisyonu” hesaplamaya başlamıştır. Bukomisyon, kredinin kullanılmayan bölümüne uygulanmıştır. Taahhüt komisyonukredinin kullanılmayan kısmının 0.75 %’ i olarak hesaplanmıştır. Söz konusu oranın%0.50’lik kısmı ertelenerek taahhüt komisyonu oranı olarak %0.25 uygulanmıştır.6.3.4. Projede Kullanılan Fonların Sektörel Dağılımı Proje İkraz Anlaşması hükümlerine göre, 31 Aralık 2006 tarihinde kapanmış veprojeyle ilgili Dünya Bankasından kaynak aktarımı 30 Nisan 2007 tarihindetamamlanmıştır. Proje ile ilgili kullanılan fonlar birçok sektörü etkilemiştir. Aşağıdakigrafikte de görüleceği üzere bu proje de kullanılan fonların % 47’ si endüstri ve ticaretsektöründe kullanılırken, %27’si idari ve yasal konularda ve % 25’i ise finanssektöründe kullanılmıştır.
    • 129 Sağlık & Diğer Sosyal Hizmetler 1% Finans 25% Endüstri ve Ticaret 47% Adalet & Kamu Yönetimi 27% Grafik 18: MEER Projesinde Kullanılan Fonların Sektörel Dağılımı6.3.5. Projenin Maliyeti ve Finansmanın Planlanması MEER projesi ortak finansman yöntemiyle finanse edilmiş olup, projenin toplammaliyeti 737.110.000 ABD Doları olarak öngörülmüştür. Dünya Bankasıyla birlikteTürkiye ve diğer faydalanıcılar katkı sağlamıştır. Projeye Dünya Bankası katkısı505.000.000 ABD Doları, yerel katkı 176.180.000 ABD Doları, diğer katkılar ise55.930.000 ABD Doları olarak öngörülmüştür (MEER PAD, 1999:5). Proje Değerlendirme Dokümanı’na (PAD) göre projenin uygulama süresi 5 yılolarak öngörülmüştür. Yıllık bazda ve kümülâtif olarak Dünya Bankası finansmanınaşağıdaki tabloda yer aldığı şekilde kullanılması planlanmıştır. Tablo 33: Dünya Bankası Kaynaklarının Tahmini Kullanımı Mali Yıl 2000 2001 2002 2003 2004 Yıllık 266.500.000 200.000.000 37.700.000 400.000 400.000 Kümülâtif 266.500.000 466.500.000 504.200.000 504.600.000 505.000.000Kaynak: MEER Project Appraisal Document (PAD) MEER Projesinin Banka icra direktörlerince onaylanmasından projeyle ilgilikullanılan kredinin son geri ödemesine kadarki tarihsel gelişimi aşağıdaki tablodaözetlenmiştir. Tablo 34: MEER Projesinin Tarihsel Gelişimi Aşamalar Tarih Bankanın Onayı 16.11.1999 Taraflarca Kredinin Onaylanması 23.11.1999 Projenin Uygulanmaya Başlaması 29.12.1999 Projenin Kapanışı 31.12.2006 Son Başvuru Tarihi 30.04.2007 Taahhüt Komisyonu Ödemesinin Başlaması 22.01.2000 İlk Geri Ödeme 15.10.2003 Son geri Ödeme 15.10.2014 Kaynak: Dünya Bankası Resmi Web Sitesi
    • 130 Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere, proje ile ilgili kullanılan kaynaklarınborçlu tarafından geri ödenmesine 15.10.2003 tarihinde başlanmış ve 15.10.2014tarihinde anapara, faiz ve diğer masrafların geri ödemesinin tamamlanması taahhütedilmiştir.6.3.6. Projenin Maliyeti ve Finansman Sonuçları Projenin maliyet ve finansmanı yukarıda yer aldığı şekilde planlanmasınarağmen sonuçlar çeşitli sebepler dolayısı ile planlanandan farklı bir seyir izlemiştir.Projenin maliyeti ve finansman sonuçlarına ilişkin tespitlerimiz aşağıda özetlenmiştir(MEER ICRR, 2007:1-45): Tablo 35: MEER Projesinin Finansman Planlanması ve Sonuçları FON KAYNAĞI TAHMİN (A) GERÇEKLEŞEN GERÇEKLEŞENİN (B) TAHMİNE ORANI (B/A)IBRD 505.000.000 306.661.659 % 60,78TÜRK HÜKÜMETİ 176.180.000 63.890.000 % 36,27YEREL: 55.930.000 50.180.000 % 89,71FAYDALANICILARTOPLAM 737.110.000 420.731.659 % 57,07Kaynak: “MEER Project “ICR Implementation Completion and Results Report” Projenin toplam maliyeti 737.110.000 ABD Doları olarak öngörülmesinerağmen çeşitli sebepler dolayısıyla proje sonunda bunun % 57’sine tekabül eden sadece420.731.659 ABD Dolarlık kısmı kullanılmıştır. Projenin uygulama ve tamamlamaraporu (ICR) tarihinden sonra da krediden kullanımlar ve iptaller gerçekleşmiştir. Projeye Dünya Bankasının katkısı 505.000.000 ABD Dolar olaraköngörülmüştür. Projenin ICR raporundan önce öngörülen kredinin 198.338.341 ABDDolarlık kısmı ve ICR raporundan sonra da 12.593.033 ABD Dolarlık kısmı olmaküzere toplam 210.931.374 ABD Dolarlık kısmı iptal edilmiştir. Dünya Bankası borçlu ülkeye kullandırmayı planladığı kredinin ne orandagerçekleştiğini başka bir deyişle finansman kullanımının performansını ölçmedegösterge olarak aşağıdaki formülü kullanmaktadır.Kullanım Oranı = Kullanım Miktarı / Net Kredi Miktarı (1) Dünya Bankasınca benimsenen yukarıdaki formülü dikkate aldığımızda,kullanım oranı hemen hemen tüm projelerde %100 olarak gerçekleşmektedir. Dünya
    • 131Bankası net kredi miktarının belirlenmesinde ikrazın imzalanması sırasında dikkatealmadığı, yani planlama aşamasında öngörmediği iptalleri (MEER Projesinde iptalmiktarı toplam 210.931.374 ABD Dolar) net kredi miktarının hesaplanmasında dikkatealarak (Net Kredi Miktarı = İkraz Anlaşmasındaki Orijinal Miktar – İptaller)kullanım oranını, dolayısıyla finansman performansını olduğundan daha iyigöstermektedir. Yukarıdaki formülü kullandığımızda; MEER projesi için kullanımmiktarının net kredi miktarına (294.068.626 ABD Doları) eşit olması nedeniylekullanım oranı %100 olacaktır. Ancak kullanım oranı gerçekte ikraz anlaşmasının imzalandığı sırada planlanankredi tutarının (İkraz Anlaşmasındaki Orijinal Miktar = 505.000.000 ABD Doları) nekadarlık kısmının proje sonunda kullanıldığını (Kullanım Miktarı = 294.068.626 ABDDoları) göstermelidir. Böylece bu oran başlangıçta Dünya Bankasının planladığıfinansmanın ne kadarlık kısmının proje sonu itibariyle gerçekleştiğini daha doğru birşekilde ifade edecektir. Bu nedenle aşağıdaki formülün kullanım oranını, dolayısı ileDünya Bankasının sağladığı finansmanın kullanım performansını ölçmede daha iyi birgösterge olacağı düşünülmektedir (Carnegie Mellon University, 2007:38-39).Kullanım Oranı = Kullanım Miktarı / İkraz Anlaşmasındaki Orijinal Miktar (2) Formül (2)’de belirtilen kullanım oranı, Dünya Bankasının taahhüt ettiği kreditutarının (ikraz anlaşmasında belirtilen 505.000.000 ABD Doları) ne kadarlık kısmınınproje sonu itibariyle kullanıldığını göstermektedir. Bu formül planlama aşamasındaöngörülmeyen ancak projenin yürütülmesi esnasında ekonomik, idari, mali, teknik vepolitik bir takım sebepler dolayısı ile gerçekleşen iptalleri dikkate almamaktadır. Bunedenle, Dünya Bankası kredisinin net kullanım miktarı 294.068.626 ABD Dolarıolduğundan, Dünya Bankasınca kabul edilen formül (1) yardımıyla bulunan %100’ünaksine, formül (2) ile kullanım oranı % 58,23 (294.068.626/505.000.000) olarakhesaplanmıştır. Ayrıca, Dünya Bankasının MEER Projesine katkısı 68,51%(505.000.000/737.110.000) olarak öngörülmüşken bu katkı %69,89(294.068.626/420.731.659) olarak gerçekleşmiştir.
    • 132 Proje ile ilgili olarak kullanılan net miktar olan 294.068.626 ABD Doların15.03.2008 tarihi itibariyle 115.111.199 ABD Dolarlık kısmı (%39’u) geri ödenmişdurumda iken kalan 178.957.427 ABD Dolarlık anapara geri ödemesi (%61) taksitlerhalinde 15.10.2014 tarihine kadar tamamlanacaktır. Aşağıdaki tabloda da görüleceğiüzere anapara geri ödemeleri 15 Ekim ve 15 Nisan da olmak üzere altı ayda birgerçekleştirilmektedir (WB Portfolio Management, 2008). Tablo 36:MEER Projesine İlişkin Olarak Alınan Kredinin Anapara Geri Ödeme Tablosu Ödeme Tarihi Geri Ödeme Tutarı (ABD Doları) 15-Ekim-2003 1,254,166.66 15-Nisan-2004 4,606,289.09 15-Ekim-2004 10,864,695.58 15-Nisan-2005 15,009,960.90 15-Ekim-2005 15,816,804.00 15-Nisan-2006 16,417,294.38 15-Ekim-2006 17,072,225.40 15-Nisan-2007 17,072,225.40 15-Ekim-2007 16,997,537.63 15-Nisan-2008 17,583,010.67 15-Ekim-2008 18,214,982.71 15-Nisan-2009 18,901,477.14 15-Ekim-2009 21,039,470.70 15-Nisan-2010 19,317,550.64 15-Ekim-2010 13,665,919.58 15-Nisan-2011 9,520,653.62 15-Ekim-2011 8,713,810.38 15-Nisan-2012 8,113,319.90 15-Ekim-2012 7,458,388.54 15-Nisan-2013 7,458,388.54 15-Ekim-2013 7,458,390.09 15-Nisan-2014 6,872,916.54 15-Ekim-2014 14,639,148.18 Toplam Anapara Geri Ödemesi 294,068,626.27 Kaynak: World Bank Web Site, 15-03-2008
    • 133 7. BÖLÜM DÜNYA BANKASI - TÜRKİYE İLİŞKİLERİ DÜNYA BANKASI KREDİLERİNİN TÜRK EKONOMİSİ ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ7.1. Genel Olarak Türkiye Dünya Bankası İlişkileri Türkiye, Dünya Bankasına 1947 yılında üye olmuş ve ilişkiler güçlendirilerekgünümüze kadar gelmiştir. Türkiye’nin Dünya Bankasından bugüne kadar 26,8 MilyarUSD fon sağlamış ve bu fonlar daha çok makro ekonomik istikrarın sağlanması,büyüme, verimlilik artışının sağlanması ve piyasalarda rekabet ortamının oluşturulmasıhedefleri üzerinde yoğunlaşmıştır (WB Faaliyetler, 2008). Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne katılım sürecinde Banka yardımları devam etmişve ekonomik istikrarın sağlanması konusunda gerek IMF gerekse AB ile koordineliçalışmalar hız kazanmıştır. Türkiye’de Dünya Bankası-IMF koordinasyonu daha çokkamu sektörünün yeniden yapılanması, rekabet ortamının iyileştirilmesi ve mali sektörreformu üzerinde yoğunlaşırken, AB’nin katılım öncesi mali yardım kapsamındakidestekleri önemli hale gelmiştir. Dünya Bankası daha çok sosyal güvenlik, kamusağlığı, su tedariki ve kanalizasyon, çevre, tarım, inşaat, hukuk reformu, kamu sektörüyönetimi ve enerji sektörü reformu konularında Türkiyeye destek sağlamıştır (HazineMüsteşlığı, 2008/c). Türkiye, Dünya Bankası İcra Direktörleri Kurulu’nda, Belçika, Avusturya, ÇekCumhuriyeti, Lüksemburg, Slovenya, Arnavutluk, Ermenistan, Azerbaycan, BeyazRusya, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Hırvatistan, Gürcistan, Macaristan, Kazakistan,Kosova, Kırgızistan, Litvanya, Makedonya, Moldavya, Karadağ, Polonya, Romanya,Rusya, Sırbistan, Slovakya, Tacikistan, Ukrayna ve Özbekistan ile birlikte Avrupa OrtaDoğu (ECA) ülke grubunda temsil edilmektedir (World Bank SOPE, 2007:3). Dünya Bankası Grubu Kuruluşları ve Türkiye’nin bu kuruluşlara sermaye
    • 134katkısı, oy gücü ve bu kuruluşlarca Türkiye’ye sağlanan finansman tutarları aşağıdakitabloda özetlenmiştir (Hazine Müsteşarlığı, 2008/c). Tablo 37:Dünya Bankası Grubu Kuruluşları ve Türkiye’nin Bu Kuruluşlara Sermaye Katkısı (ABD Doları) Kuruluş Üyelik Sermaye Payı Sermaye Payı Oy Sağlanan Adı Tarihi (Taahhüt) (Ödenmiş) Gücü Finansman IBRD 1947 1.004.648.000 59.800.000 0,53% 26.487.686.000 IDA 1960 142.371.000 141.230.000 0,64% 197.239.000 IFC 1956 14.545.000 14.545.000 0,61% 5.793.076.000 MIGA 1988 8.807.000 1.672.000 0,49% 769.000.000 ICSID 1989 - - - - Kaynak: HM Dış Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğü Dünya Bankası Projeleri Dairesi Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere Türkiye’nin Dünya Bankasına (IBRD)toplam sermaye katkısı 1.004,6 milyon ABD Dolarıdır. Söz konusu sermaye katkımızbono sunulmak suretiyle taahhüde bağlanmış olup, 59,8 milyon ABD Doları ödenmişdurumdadır. Toplam oy sayımız 8.578 olup, oy gücümüz % 0,53dür. 2008 mali yılı için, kişi başına milli gelir seviyesi 1.065 ABD Dolarından fazlaolan ülkeler IDA’dan mezun olmuş sayılmakta ve IBRD’ den kredi kullanmaktadır.Türkiye 1973 yılında IDA’dan mezun olmuş, 1987 yılında aktif donör rolü üstlenmiştir(Hazine Müsteşarlığı, 2008/c).7.2. Dünya Bankası İlişkilerinde Hazine Müsteşarlığının Fonksiyonu Türkiye’yi Dünya Bankası ile ilişkilerinde, mali ajan sıfatıyla HazineMüsteşarlığı temsil etmekte ve T.C.M.B, Dünya Bankasının fonlarının aktarıldığı veözel hesabın açıldığı muhafaza kurumu olarak görevi yapmaktadır. Dünya Bankası’nınTürkiye’de (Ankara) bir yerel temsilciliği bulunmaktadır. 4059 Sayılı Hazine Müsteşarlığı İle Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat veGörevleri Hakkında Kanunun 1’inci maddesinin c bendinde yer aldığı üzere HazineMüsteşarlığında Dünya Bankası ile olan ilişkileri temel olarak Dış Ekonomik İlişkiler(DEİ) Genel Müdürlüğü üstlenmiştir. Söz konusu madde hükmüne göre DEİ GenelMüdürlüğünün görevleri arasında; yabancı devletler, uluslararası mali ve ekonomikkuruluşlar, bunların temsilcilik ve temsilcileri ile malî ve ekonomik konularda ülkemizitemsil etmek, temas ve müzakerelerde bulunmak, uluslararası malî ve ekonomikkuruluşlara üyelik ve temsil ilişkilerini düzenlemek, Hazine Müsteşarlığının görev
    • 135alanına giren iç ve dış temaslarla ilgili protokol faaliyetlerini düzenlemek veMüsteşarlıkça verilecek benzeri görevleri yapmak sayılmıştır (Hazine Müsteşarlığı,1994:2). DEİ Genel Müdürlüğü Dünya Bankası Projeleri Dairesi spesifik olarak Türkiye-Dünya Bankası ilişkilerini yürütmektedir. Dünya Bankası Projeleri Dairesiningörevlerinin başlıcaları (Hazine Müsteşarlığı, 2008/c): Ø Hükümet adına Dünya Bankası Grubu (DBG) kuruluşları ve Banka yönetimindeki Fonlar (Küresel Çevre Kolaylığı-GEF, Montreal Protokolü ve Hibeler) ile Türkiye arasındaki üyelik ilişkileri ile mali ve teknik destek programının oluşturulması, Ø Söz konusu kuruluşlar ile Türkiye’deki kurumlar arası koordinasyon dâhil olmak üzere her türlü idari işlemleri yürütme, Ø DBG’ nu oluşturan kuruluşlar ve GEF ile üyelik ve kredi işlerinin yürütülmesi konusunda kanuni düzenlemelerle ilgili çalışmalar yapılması, Ø Dünya Bankasından sağlanacak üç-dört yıllık Ülke Yardım Stratejisinin (Country Assistance Strategy-CAS) oluşturulması için, CAS kapsamına alınabilecek proje ve program kredileri ile teknik yardım ve sektör çalışmaları konusunda ilgili kurumlar arası koordinasyonun sağlanması, Ø Finansmanı kısmen ya da tamamen Dünya Bankasınca sağlanan proje ve program kredilerinin hazırlık, uygulama ve tamamlama aşamalarının ilgili kuruluşlarla koordine edilmesi, kredi müzakerelerinin Hükümetimiz adına yürütülmesi ve sonuçlandırılmasıdır. Ayrıca finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan projelerin bağımsız denetimiHazine Müsteşarlığı’nın denetim birimi olan Hazine Kontrolörleri Kurulu (HKK)tarafından yerine getirilmektedir.3030 Çalışmamızın “3.5. Dünya Bankası Kredilerinin Kullanım Koşulları” bölümünde de ifade edildiğiüzere, Dış finansmanı Dünya Bankası ve benzeri uluslararası kuruluşlardan sağlanan proje ve faaliyetlereilişkin olarak, krediyi kullanan kurum ve kuruluşların hesap ve işlemlerini ilgili anlaşmalar çerçevesindeincelemek ve uluslararası bağımsız denetçi sıfatıyla mali ve uygunluk denetimlerini yapmak göreviTürkiye’de Hazine Kontrolörleri Kuruluna verilmiştir (Hazine Kontrolörleri Kurulu, 1995:3).
    • 1367.3. Türkiye’nin Aktif Kredi Portföyü ve Sektörel Dağılımı 3 Nisan 2008 tarihi itibariyle Türkiye’de finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan194 Projenin 25 projenin halen uygulaması devam etmektedir. Bunlardan 20 adediyatırım (proje) kredisi ile finanse edilirken kalan 5’i temel olarak bütçe finansmanıamaçlı yapısal uyum programlarıdır (WB Turkey Projects and Grants, 2008). Ayrıca, Dünya Bankası ile Türkiye arasında Ülke İşbirliği Stratejisi (CPS)kapsamında 6,2 milyar ABD Doları tutarında finansman sağlanmıştır. Türkiye’yesağlanan bu fonlar 2008-2011 mali yıllarında kullanılacak olup, fonun %50’si uyum(program) kredileri, %50’si ise yatırım (proje) kredilerinin finansmanındakullanılacaktır (Hazine Müsteşarlığı, 2008/a:1 ve Turkey CPS, 2008:1-45). Çalışmamızın EK-4’ündeki tabloda da özetlendiği üzere; uygulaması devameden (aktif durumda olan) 20 adet yatırım (proje) kredisinin 4 âdeti Program UyumKredisi (APL), 3 âdeti Aracı Kurum Kredileri (FIL) ve 1 âdeti Acil İyileştirme(Yardım) Kredileri (ERL) kalan 12 âdeti ise Özel Yatırım Kredisi (SIL) dir (WBProjects & Operations, 2008). Türkiye’nin yoğun olarak kullandığı Özel yatırım kredileri (SIL): ekonomik,sosyal ve kurumsal altyapının oluşturulması ile rehabilitasyonu ve muhafazasınayönelik olarak verilen, özel bir yatırımın teknik, finansal, ekonomik, çevresel vekurumsal olarak uygulanabilirliliğini desteklemeye yönelik olarak verilen kredilerdir. Uyum kredileri bir sektördeki politik, kurumsal ve yapısal reformları veya bütünolarak ekonomiyi desteklemeye yönelik olarak ülkelerin dış kaynaklı fonlamaihtiyaçları için hızlı-kullanım desteği sağlayan kısa dönemli kredilerdir. 3 Nisan 2008tarihi itibariyle Türkiye’de finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan temel olarak bütçefinansmanı amaçlı 5 adet yapısal uyum programı aktif durumdadır (a.g.e). Yapısal uyum programlarının tamamı, spesifik bir sektör içerisinde yapılmasıgereken kurumsal reformlar ve politika değişikliklerini desteklemek amacıyla verilenSektör Uyum Kredileridir. Sektörel Uyum Kredileri sadece belirli sektörleri hedeflemek
    • 137üzere verilir. Aktif durumda olan 5 program daha çok finans, kamu yönetimi ve adalet,sağlık, tarım, enerji ve madencilik ve eğitim sektörlerinde kullanılmaktadır. Aktif durumdaki uyum kredilerinden en önemlilerinden birisi, Türkiye’nintarım sektörüne önemli katkılar sağlayan Tarım Reformu Uygulama Projesi (ARIP) dir.12 Temmuz 2001 tarihinde uygulanmaya başlayan ARIP projesinin 31 Aralık 2008tarihinde tamamlanması beklenmektedir. Bu süreç içerisinde projenin toplam maliyeti662 Milyon ABD Doları olarak öngörülürken bunun 600 Milyon ABD Dolarının DünyaBankası tarafından finanse edilmesi planlanmıştır. ARIP Projesi tarım reformupolitikalarının uygulanmasını desteklemek amacıyla sağlanan sektörel uyum kredisidir.Doğrudan gelir desteği, programı için çiftçi kayıt sistemi oluşturulması, alternatif ürünprogramı, tarım satış kooperatifleri birliklerinin yeniden yapılandırılması ve projedestek hizmetleri gibi bileşenleri mevcuttur (ARIP PAD, 2001:1-41 ve ARIP LA,2001:1-40). Aşağıdaki grafikte, 21 Kasım 2007 tarihi itibariyle uygulaması devam edenprojelerle ilgili olarak, Dünya Bankasından temin edilen taahhüt bazda fonlarınkullanıldığı sektörler yer almaktadır. Fonların kullanıldığı sektörlerin baktığımızda:enerji ve altyapı sektörlerinin %46, beşeri sermaye ve sosyal güvenliğin ise %22’likpay ile portföyün en büyük bölümünü oluşturduğu görülmektedir. Diğer önemli payasahip sektörler ise kırsal kalkınma (%11) ve mali ve özel sektör kalkınması (%11) veafet yönetimi ve azaltılması (%8) dır (WB Country Brief, 2008). 8% 1% 1% 11% 46% 11% 22% Enerji&Altyapı %46 Beşeri Sermaye&Sosyal Güvenlik %22 Kırsal Kalkınma %11 Mali ve Özel Sektör Kalkınması %11 Afet Yönetimi ve Azaltılması %8 Çevre %1 Özel Kategori(Kuş Gribi) %1 Grafik 19: Aktif Projelerin Sektörel Dağılım Kaynak: World Bank Web Site, Turkey Overview,Country Brief 2007
    • 1387.4. Dünya Bankası Kaynaklı Kredilerin Kullanım ve Geri Ödemeleri Dünya Bankası (IBRD ve IDA) 1950-2008 yılları arasında Türkiye’ye bir kısmıyatırım (proje) bir kısmı uyum (program) kredisi kapsamında olmak üzere toplam 26,8Milyar Dolar kaynak sağlamıştır. Aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere bunun 3,7Milyar Dolarlık kısmı çeşitli nedenlerle iptal edilmesi sonucunda net finansman tutarıyaklaşık 23,2 Milyar ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. Sağlanan finansmanınyaklaşık 20 Milyar ABD Dolarlık kısmı Şubat 2008 sonu itibariyle kullanılırken 3,37Milyar ABD Dolarlık kısmının ise müteakip dönemlerde kullanılması planlanmaktadır.Türkiye Dünya Bankasına toplam 12,61 Milyar ABD Doları geri ödemede bulunmuştur.Türkiye’nin Dünya Bankası’na, çok küçük bölümü döviz kuru değişimlerindenkaynaklanmak üzere, halen 7,22 milyar ABD dolarlık bir geri ödeme yükümlülüğübulunmaktadır (WB Portfolio Management, 2008). Tablo 38: Dünya Bankası Kaynaklı Kredilerin Kullanım Geri Ödeme ve Yükümlülükleri 29.02.2008 İtibariyle IBRD IDA Toplam Anapara 26,665,121,000 178,500,000 26,843,621,000 İptaller 3,686,890,339 1,091,049 3,687,981,388 Kullanımlar 19,864,089,702 196,148,397 20,060,238,099 Kullanılmayan Kısım 3,367,046,036 0 3,367,046,036 Geri Ödemeler 12,473,958,406 137,156,976 12,611,115,382 Yükümlülük (I) 7,522,108,598 58,991,421 7,581,100,019 Döviz Uyarlamaları (II) -141,082,406 0 -141,082,406 Toplam Yükümlülük (III=I-II) 7,663,191,004 58,991,421 7,722,182,425 Kaynak: World Bank Web Site, Portfolio Management (02.04.2008)7.5. Dünya Bankası Kredilerinin Borç Servisi Türkiye’nin 31 Ocak 2008 tarihi itibariyle Dünya Bankası’na ödenecek vadesihenüz gelmemiş 9,5 Milyar ABD Doları anapara geri ödemesi ve 3,7 Milyar ABDDoları masraf olmak üzere toplam 13,2 Milyar ABD Doları tahmini borcubulunmaktadır. Ödenecek masraflar faiz ve taahhüt ücretini (commitment fee)kapsamaktadır. Borç (anapara ve masraflar) geri ödemelerinin ilki 1 Şubat 2008’debaşlarken son ödeme 15 Kasım 2022 de gerçekleşecektir. Anapara ve masraf ödemeleri,bazı yıllardaki istisnalar hariç olmak üzere, düzenli olarak her ayın 1 ve 15’inde olmaküzere yılda 24 taksitte gerçekleştirilmektedir. Dünya Bankası’nca aylık bazda izlenenveriler, tarafımca konsolide edilerek, aşağıdaki tabloda yıllık olarak özetlenmiştir(a.g.e).
    • 139 Tablo 39: Tahmini Borç Servisi Ödemeleri Özeti IBRD (Bin $) IDA(Bin $) TOPLAM (Bin $) Geri Ödeme Yılı Anapara Masraflar Toplam Anapara Masraflar Toplam Anapara Masraflar Toplam 2008 617.653 408.687 1.026.340 5.885 435 6.320 623.538 409.122 1.032.659 2009 668.360 445.951 1.114.311 5.885 391 6.276 674.245 446.342 1.120.587 2010 702.884 440.993 1.143.877 5.885 346 6.231 708.768 441.340 1.150.108 2011 758.168 416.701 1.174.869 5.885 302 6.187 764.053 417.003 1.181.056 2012 780.211 381.863 1.162.074 5.883 258 6.141 786.094 382.121 1.168.214 2013 753.680 341.852 1.095.532 4.926 216 5.142 758.606 342.068 1.100.674 2014 750.495 301.226 1.051.721 4.402 179 4.581 754.897 301.405 1.056.302 2015 654.963 261.941 916.904 3.518 148 3.667 658.481 262.090 920.570 2016 1.208.297 214.939 1.423.236 2.978 123 3.101 1.211.275 215.062 1.426.337 2017 1.078.153 169.749 1.247.902 2.978 101 3.079 1.081.131 169.850 1.250.981 2018 413.755 115.459 529.214 2.978 78 3.056 416.733 115.538 532.270 2019 365.122 77.347 442.469 2.553 57 2.610 367.675 77.404 445.079 2020 354.832 58.733 413.565 2.553 38 2.591 357.385 58.771 416.155 2021 236.090 36.612 272.702 2.193 19 2.212 238.283 36.631 274.913 2022 63.013 12.398 75.410 924 5 929 63.936 12.403 76.339TOPLAM 9.405.673 3.684.452 13.090.125 59.426 2.696 62.122 9.465.098 3.687.148 13.152.247Kaynak: World Bank Web Site, Debt Management (31.01.2008)7.6. Ülke Destek Stratejileri (Country Assistance Strategy-CAS) Programları7.6.1. Genel Olarak Türkiye’nin CAS Programları Dünya Bankası İcra Direktörleri Kurulu tarafından 1998 Temmuzunda kabuledilen ve yeni bir politika olarak uygulamaya konan ve belli koşullara bağlı kredi vermetaahhüdü olan Ülke Destek Stratejisi (CAS) Dünya Bankasının yeni bir çalışmayöntemidir (WB Ülke Destek Stratejisi, 2008). CAS faydalanıcı ülke yetkilileriyle Dünya Bankası yetkililerinin ortakçalışmaları sonucunda katılımcı bir şekilde hazırlanır. Önemli hususlar hükümet ve siviltoplumun geniş kesimleri ile müzakere edilir. Müzakereleri Türkiye adına HazineMüsteşarlığı yürütmekte olup, teknik konularda ilgili Bakanlıklar ve Devlet PlanlamaTeşkilatı ile koordinasyon içerisinde genel ekonomik politikalar ve makro-ekonomikhedefler dikkate alınarak sonuçlandırılmaktadır. CAS Dünya Bankasının genellikle üç-dört yıllık bir dönem için bir ülkedeki operasyonlarına rehberlik eden iş planıniteliğindedir (a.g.e).
    • 1407.6.2. Önceki CAS Programları7.6.2.1. FY 2000-2003 CAS Programı Dünya Bankası Türkiye’ ye sağladığı kredilerde 2000 yılından beri CASyöntemini uygulamaktadır. Türkiye için hazırlanan ilk CAS Temmuz 2000- Haziran2003 dönemi kapsamış ve temel olarak sürdürülebilir uzun vadeli büyüme ve ekonomiksorunların azaltılması konularında Türkiye’ye yardımcı olmak üzere tasarlanmıştır. I. CAS Programı aşağıda yer alan 5 konuyu temel olarak hedef almıştır: Ø Büyüme ve istihdamın sağlanması için gerekli reformların yapılması, Ø Kamu yönetimi ve hesap verilebilirliğin geliştirilmesi, Ø Sosyal hizmetler ve sosyal güvenliğin geliştirilmesi, Ø Çevre yönetiminin doğal afetlerin azaltılması, Ø Teknolojik kapasite ve yeterliğinin hızlandırılması. Yukarıda yer alan 5 konu üzerine inşa edilen I.CAS’ın IMF’ in stand-bydüzenlemeleri ile paralel yürütülmesi planlanmıştır (Kayıkçı, 2004:4). 2000 Aralık ayında yürürlüğe giren CAS, Türkiye’nin temel reformlarıgerçekleştirmek üzere IMF ile koordineli bir biçimde orta vadeli programınyürütülmesini öngören Yüksek Performans Senaryosunun (high case) gerçekleşmesidurumunda, Türkiye’ye üç yıl içinde Banka’ dan 2,4 Milyar USD yapısal uyum kredisi(policy loans) ve 2,6 Milyar USD da proje kredisi (investment loans) olmak üzeretoplam 5 Milyar USD tutarında kaynak sağlanması planlanmıştır. Eksik ReformSenaryosu’nda (low case) ise, beklentilerin olumsuz olması neticesinde 3 yıllık süreçte,sadece bazı yatırım projelerinin finansmanı amacıyla, ancak 1 milyar ABD Doları kadarkaynak aktırabileceği öngörülmüştür. 2001 yılının ilk yarısında yaşanan ekonomikgelişmelere paralel olarak FY01-03 CAS Programı’nda revizyon yapılmış “YüksekPerformans Senaryosu” altında kullanılması planlanan toplam finansman tutarı 6.2Milyar USD olarak gerçekleşmiştir (Hakimoğlu, 2003:61-62).7.6.2.2. FY 2004-2007 CAS Programı II. CAS Programı 2004 -2007 yılları arasında uygulanmış ve aşağıda yer alan 3konuyu temel olarak hedef almıştır.
    • 141 Ø Temel reformları uygulama yönünde destek vermek Ø Yeniden bir kriz ortamına girilmesi riskini azaltmak Ø AB üyeliğine yönelik hazırlıklarda karşılaşılan birçok ekonomik güçlüğün ele alınması hususunda Türkiye’ye destek vermek. Bu 3 hedef üzerine inşa edilen II. CAS destek programı, Hükümetin öncelikleriile uyumlu dört kalkınma teması etrafında oluşturulmuştur. Söz konusu temel kalkınmahedefleri ve her bir temel kalkınma hedefine ilişkin detay hedefler aşağıdaki tablodaözetlenmiştir (IBRD ve IFC, 2003:112-127). Tablo 40: II. CAS Temel Kalkınma Temaları ve HedeflerTemel Kalkınma Detay Hedefler TemalarıSağlam Bir Makro § Makroekonomik istikrarın korunması ve ekonomik büyümenin sürdürülmesiEkonomi Yönetimi § Sürdürülebilir mali dengelere yönelik mali uyum uygulanması § Kamu harcama yönetimini etkinliğinin arttırılması § Kamu sektörü yönetiminin geliştirilmesi § Yerel hizmetlerin sunumunun geliştirilmesi Adil Bir İnsani ve § Hassas grupların ekonomik büyümeye katılma kabiliyetlerinin arttırılması Sosyal Kalkınma suretiyle ekonomik hassasiyetin ve eşitsizliğin azaltılması § Daha geniş kapsamlı, mali açıdan sürdürülebilir bir sosyal güvenlik sisteminin geliştirilmesi § Türkiye ile benzer gelir seviyesine sahip ülkeler arasındaki sağlık farkının kapatılmasıCazip İş Ortamı ve § Mali sistemin sağlamlığının ve performansının geliştirilmesi Bilgisi § Reel sektör büyümesinin teşvik edilmesi § Enerji sektöründe devlet borçlarının azaltılması ve sürdürülebilir özel mülkiyete geçişin başarılması § Ulaştırma sektöründe devlet borçlarının azaltılması ve bu sektörün etkinliğinin arttırılması, ticaret için önemli bir engel oluşturan lojistik maliyetlerin düşürülmesi § Tarımda rekabetçiliğin yeniden kazanılmasıGüçlü Bir Çevresel § Kirlenmenin azaltılması ve doğal kaynakların sürdürülebilir bir şekilde Yönetim ve Doğal kullanılması Afet Önleme § Doğal afetlere karşı hazırlıklı olma kapasitesinin arttırılması ve doğal afetler nedeniyle uğranan kayıpların en az düzeye indirilmesiKaynak: IBRD ve IFC Başkanının İcra Direktörlerine Dünya Bankası Grubunun Türkiye Cumhuriyeti’neYönelik Ülke Destek Stratejisi İle İlgili Memorandumu, s:112-127 II. CAS dönemi öncelikle Temmuz 2003-Haziran 2006 dönemini kapsayacakşekilde, Türkiye’ye yüksek performans senaryosuna göre 4,5 milyar ABD Doları, düşükperformans senaryosuna göre ise 1,5 milyar ABD Doları olmak üzere toplam 6 milyarABD Doları finansman sağlanması planlanmıştır. Ayrıca, geniş çaplı herhangi bir doğalafet olması durumunda 500 milyon ABD Doları tutarında ilave kaynak sağlanmasıöngörülmüştür (Hakimoğlu, 2003:62). II. CAS programının uygulanması sırasında öngörülmeyen bir takım hususlar
    • 142nedeniyle programın uygulama süresi ve finansman tutarı revize edilmiştir. Bununsonucunda II. CAS programı 1 Temmuz 2003 – 30 Haziran 2007 tarihleri arasındauygulanmıştır. Türkiye için bu dönemde öngörülen finansman tutarı revize edilerek 6,6milyar Amerikan dolarına yükseltilmiştir. CAS Türkiye’ de krizlerin tekrar ortayaçıkma riskini azaltmak ve Türkiye’nin AB üyeliğine hazırlanmada karşılaştığı birçokekonomik zorluğu aşma konusunda Türkiye’ye yardım etmeyi amaçlamıştır. Bukapsamda, ekonomik hassaslığı azaltmak ve yüksek ve istikrarlı büyümeyi başarmakiçin Türkiye’nin köklü reformları uygulamaya koymasına yardım etmek ve bazı sosyalve çevresel sorunların çözümüne devam etmek hedeflenmiştir (WB Ülke DestekStratejisi, 2008).7.6.3. Önceki CAS Programlarının Sonuçlarının Değerlendirilmesi Dünya Bankası, yukarıda analiz edilen I. ve II. CAS dönemlerini de kapsayan,Türkiye’ye yapmış olduğu yardımın sonuçlarını çeşitli dönemlerde değerlendirerekkamuoyunun bilgisine sunmuştur. Bu bölümde önceki CAS Programlarının sonuçlarınındeğerlendirirken temel olarak aşağıda yer alan kaynaklardan faydalanılmıştır: Ø Türkiye’de Dünya Bankası,1993-2004: Ülke Yardım Değerlendirmesi. Ø Türkiye 2004-2007 Yılları Ülke Destek Stratejisi Tamamlama Raporu. Ø Bu kapsamdaki, Dünya Bankası dışındaki diğer kaynaklardan da faydalanılarak, kişisel tespit, değerlendirme, eleştiri ve önerilerim.7.6.3.1. 1993-2004 Dönemi Sonuçlarının Değerlendirilmesi Bu dönemde Dünya Bankası’nca Türkiye’ye 5.419 Milyon ABD Doları yatırımkredisi ve 5.188 Milyon ABD Dolarlık kısmı ise uyum kredisi olmak üzere toplam10.607 Milyon ABD Doları tutarında kredi sağlanmıştır. Sağlanan kredinin %50’simakro yönetim, %21’i büyüme, %15’i sosyal sektör ve yoksulluk kalan %14’ü ise çevreve afet yönetimi alanında kullanılmıştır (Independent Evaluation Group, 2006:11). Dünya Bankası Bağımsız Değerlendirme Grubu (IEG) 1 Temmuz 1993-30Haziran 2004 tarihleri arasında Türkiye’ye yapmış olduğu yardımın sonuçlarınıdeğerlendiren bir rapor hazırlamıştır. Bu raporun hazırlanmasında ilgili belgeler gözdengeçirilmiş, Banka ve diğer fon sağlayıcıların personeli, Hükümet, sivil toplum örgütlerive bunların temsilcilerinin görüşlerinden faydalanılmıştır. Raporda genel olarak Dünya
    • 143Bankası’nın söz konusu dönemde Türkiye’ye sağlamış olduğu yardımın amaçlarıüzerinde ve sonuçların bu amaçlarla ne ölçüde tutarlı olduğu konusunda odaklanarakperformans değerlendirilmesi yapılmaya çalışılmıştır. Ayrıca Bankanın gerekTürkiyede gerekse gelecekteki faaliyetleri açısından, uygulamadan çıkarılacak derslerüzerinde durulmuştur. Değerlendirmede temel olarak aşağıdaki hususlara yer verilmiştir(Independent Evaluation Group, 2006:1-115). Bu dönem içerisinde 4 destek dayanağı (1- Sağlam bir makro ekonomi yönetimi,2- Adil bir insani ve sosyal kalkınma, 3- Cazip iş ortamı ve bilgisi, 4- Güçlü bir çevreselyönetim ve doğal afet önleme) Dünya Bankası’nın Türkiye’deki stratejisinin başlıcaözellikleriydi. Bu dört dayanak içinde, Bankanın stratejileri için 10 hedef belirlenmiştir.Hedeflerin gerekçeleri ve her bir hedefle ilgili ilerlemeler çalışmamızın EK-5’indekitabloda yer almaktadır (a.g.e:xiii, 10). EK-5’de belirtilen dört dayanak ve bu dayanaklar içinde, Bankanın stratejisi ileilgili 10 hedefin konulma gerekçeleri ve bu hedeflerde gerçekleştirilen ilerlemelere yerverilmiştir. Bu hedefler, Banka programını desteklemek için tasarlanmış veperformansların değerlendirilmesinde kullanılmıştır. Genel olarak IEG sonuçları aşağıda da özetlendiği üzere hedefleri “sonuçları”,“kurumsal geliştirme etkileri” ve “sürdürülebilirlikleri” açısından olmak üzere 3 ayrıperformans kategorisinde değerlendirmiştir (a.g.e: xiii, 10). Ø IEG sonuçlar için yüksek derecede tatmin edici ve yüksek derecede tatmin edici değil arasında altı değerlendirme kategorisi kullanılmıştır. 31 Ø Kurumsal geliştirme etkileri “yüksek”, “önemli”, “mütevazı” veya “ihmal edilebilir düzeyde” değerlendirilmiştir. Ø Sürdürülebilirlik “yüksek derecede muhtemel”, “muhtemel”, “muhtemel değil”, “yüksek derecede muhtemel değil” ya da eldeki bilgiler yeterli değilse “değerlendirilemez” şeklinde derecelendirilmiştir.31 IEG sonuçlar için Yüksek Derecede Tatmin Edici, Tatmin Edici, Ilımlı Ölçüde Tatmin Edici,Ilımlı Ölçüde Tatmin Edici Değil, Tatmin Edici Değil ve Yüksek Derecede Tatmin Edici Değil olmaküzere altı değerlendirme kategorisi kullanır.
    • 144 Genel olarak söz konusu dayanaklar ve hedefler, Dünya Bankası IEG tarafındanyardım programının başlıca tüm hedeflerin çoğu ile ilgili kabul edilebilir ilerlemegöstermesi ve önemli eksikliklerin tespit edilmemesi sebebiyle “Ilımlı Ölçüde TatminEdici” bulunmuştur. Özellikle finans sektöründe ve altyapıda “önemli” kurumsalgelişme gerçekleşmiş, dört dayanak AB katılımı için kritik yolda olduğundan,sürdürülebilirliği “muhtemel” olarak değerlendirilmiştir. Söz konusu dört dayanağın sonuçları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir (a.g.e:56). Tablo 41: Genel Sonuçların Değerlendirilmesi Dayanaklar Sonuçlar Kurumsal Gelişme Sürdürülebilirlik Etkileri Makroekonomik Ilımlı Ölçüde Tatmin Muhtemel Önemli İstikrar EdiciBüyüme, Üretkenlik Ilımlı Ölçüde Tatmin Muhtemel Önemli ve Rekabet Gücü Edici Yoksulluğun Ilımlı Ölçüde Tatmin MuhtemelAzaltılması ve Sosyal Mütevazı Edici Kalkınma Çevre ve Doğal Ilımlı Ölçüde Tatmin Muhtemel Mütevazı Kaynak Yönetimi Edici Değil Ilımlı Ölçüde Tatmin Muhtemel Tüm Dayanaklar Önemli EdiciKaynak: Independent Evaluation Group (IEG), (2006), “The World Bank in Turkey: 1993-2004: An IEGCountry Assistance Evaluation, s:56 Gerek Dünya Bankasının Türkiye’deki hedeflerinin gerekçeleri ve hedeflerle ilgiliilerlemeler gerekse genel sonuçların yer aldığı tablo Dünya Bankası BağımsızDeğerlendirme Grubunun (IEG) ve “Operasyon Değerlendirme Departmanının (OED)”değerlendirmelerine dayanmaktadır. Bu nedenle Dünya Bankası, borçlu ülke ve buülkede yürütülen projelerin işleyişi ve sonuçları ile ilgili yapılan değerlendirmeninbağısız bir şekilde, objektif kriterlere dayalı olarak yapılıp yapılmadığı yönünde ciddieleştiriler söz konusudur. Bağımsızlık normal şartlarda herhangi bir etki ya da kontrol altında olmamakdemektir. Ancak gerek IEG gerekse OED Banka çalışanları tarafından oluşturulanDünya Bankası departmanlarıdır ve bu yüzden bağımsız olamamaktadırlar. Bankayapılan “bağımsız denetime” göre proje sonuçlarının büyük oranda tatmin ediciolduğuyla övünmektedir. Ancak yapılan değerlendirmeler Dünya Bankası çalışanlarıtarafından yapılmaktadır. Ayrıca, değerlendirmeler projelerin sonuçlarının ve etkilerinin
    • 145ortaya çıkmasından önce yapılmakta ve ölçülmektedir. Bu nedenle, yapılan mukayeselerhatalı olmakta ve performans ölçümünde kullanılan örnekler seçici bir şekildebelirlendiğinden (Bankanın yıllık raporları performansı ölçerken bazı yıllarda [1998-1999] proje sayısına odaklanırken, bazı yıllarda ise [2000] verilen borç miktarınaodaklanmıştır) ortaya çıkan değerlendirme ve sonuçlar gerçek durumuyansıtmayabilmektedir. Söz konusu eksiklikleri giderebilmesi yönünde, Donör ülkelertarafından yapılan katkıların etkin bir şekilde kullanılıp kullanılmadığı yönündekideğerlendirmelerin belirli bir rutin yerine, bitmiş projelerin performans değerlendirmesonuçlarına göre bağımsız bir şekilde, objektif kriterler dikkate alınarak yapılmalıdır(Lerrick, 2002:1-4).7.6.3.2. 2004-2007 CAS Programı Sonuçlarının Değerlendirilmesi II. CAS destek programı Hükümetin öncelikleri ve Türkiye’nin stratejikhedefleri ile uyumlu olarak hazırlanmıştır. CAS programı “sağlam bir makro ekonomiyönetimi”, “adil bir insani ve sosyal kalkınma”, “cazip iş ortamı ve bilgisi” ve “güçlübir çevresel yönetim ve doğal afet önleme” olmak üzere dört kalkınma teması etrafındaoluşturulmuştur. II. CAS destek programının sonuçları “Türkiye 2004-2007 YıllarıÜlke Destek Stratejisi Tamamlama Raporu”nda analiz edilmiştir. Raporda beklenensonuçlar ile gerçekleşmeler karşılaştırılarak başarılar ölçülmeye çalışılmış veuygulamadan çıkarılacak dersler vurgulanmıştır (Turkey CPS Annex 4, 2008:1-59). Türkiye’ ye II. CAS döneminde, 2004-2006 yılları arasında, toplam 4.500Milyon USD finansman sağlanması öngörülmüşken programının uygulanma süresi vefinansman tutarı revize edilmiştir. Bunun sonucunda II. CAS programı 2004-2007tarihleri arasında uygulanmış ve finansman tutarı 6.586 Milyon USD olarak revizeedilmiştir. Dönem sonunda gerçekleşme ise 6.069 Milyon USD olmuştur. Toplamfinansmanın 1.586 Milyon USD’lik 2004 mali yılında, 1.800 Milyon USD’lik 2005,1.525 Milyon USD’lik kısmı 2006, kalan 1.158 Milyon USD’lik kısmı ise 2007 maliyılında kullanılmıştır (a.g.e:49). Yukarıda belirtilen II. CAS Programının dört kalkınma temasının sonuçlarıTürkiye’nin stratejik hedeflerine paralel olarak, Dünya Bankası’nın referans değerleri dedikkate alınarak, başarılı olup olmamaları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Genelolarak CAS döneminde Türkiye’nin stratejik hedeflerine ulaşma yönünde önemli
    • 146ilerlemeler kaydedilmiş ve sonuçlar başarılı bulunmuştur. Değerlendirme sonuçlarıaşağıdaki tabloda özetlenmeye çalışılmıştır (a.g.e:8): Tablo 42: CAS Kalkınma Teması Sonuçlarının Türkiye’nin Stratejik Amaçları Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Türkiye’nin CAS Beklenen CAS Sonuçları Başarı Stratejik Kalkınma Durumu Hedefleri Teması Kamunun kredi itibarına ilişkin göstergeleri sürdürülebilir düzeydedir. Net Kamu borcunun GSMH’ya oranı 2002 Başarılı yılında %79 iken 2006 yılında %45’e gerilemiştir. % 5 aralığında daha az değişen ekonomik büyüme. Büyüme Başarılı Sağlam Bir Ekonomik ve hızı 2003’de %5.9, 2004’te %9.9, 2005’te %7.6 ve 2006 MakroSosyal Yapının yılında % 6 olarak gerçekleşmiştir. Ekonomi Dönüşümü Tek haneli enflasyon düzeyi. 2004 yılı sonunda TFE 30 yıl Başarılı Yönetimi sonra ilk defa %9.3 ile tek haneli gerçekleşmiştir. 2005 yılında daha da düşerek % 7.7’e gerilemiş, ancak gerek petrol fiyatlarındaki yükselme gerekse gelişen piyasalardaki oynaklılar yüzünden tekrar artış eğilimine girmiştir. Düşük oranda aşırı yoksulluk (1.8%) sağlanmış ve Kısmen kırılganlık 2001 deki 15% seviyesinden 2006 yılında 12% Sağlık ve Başarılı ye düşürülmüştür. Eğitim Adil Bir Temel eğitimde Net okula kayıt oranı %99’un üzerinde Seviyesinin İnsani ve Büyük sağlanmıştır. Kızların kayıt oranı yükselmiştir, özellikle Yükseltilmesi Sosyal Oranda orta öğretimde erkek/kız oranı kızlar lehine gelişerek 2006 ve Gelir Kalkınma Başarılı yılında 1.20’den 1.15 seviyelerine gelmiştir. Dağılımının Büyük Geliştirilmesi Bebek ölüm oranları azalmış ve ana sağlığı hizmetleri Oranda iyileştirilmiştir. Başarılı Bilimsel ve İhracat büyüme hızı GSMH’ daki büyüme hızını aşmıştır. Başarılı Teknolojik Cazip İş Direkt Yabancı Yatırımlar CAS dönemi boyunca yıllık BaşarılıKapasitenin ve Ortamı ve ortalama 1,5 Milyar ABD Dolarına yaklaşmıştır. Altyapının Bilgisi Başarılı Mali piyasaların istikrarı iyileştirilmiştir.Güçlendirilmesi Güçlü Bir Kısmen AB çevre standartları ile yakınlaşmalar söz konusudur. Çevresel Başarılı Çevrenin Yönetim ve Korunması Kısmen Doğal Afet Afet önleme ve afet yönetim sistemi geliştirilmiştir. Başarılı ÖnlemeKaynak: Turkey Country Assistance Strategy FY 04-07 Completion Report, s:8-34 CAS kalkınma teması sonuçlarının Türkiye’nin stratejik amaçları çerçevesindedeğerlendirilmesi Dünya Bankasının kendi öz değerlendirmelerine dayanmaktadır. Budeğerlendirmeler sonucunda Türkiye başarılı bulunmasına rağmen, bu performansölçümünde aşağıdaki tespit, değerlendirme, eleştiri ve önerilerimin de dikkate alınmasıgerekir: Öncelikle Dünya Bankasının da vurguladığı ve fon sağladığı ülkelerde süreklieleştirdiği saydamlık ve hesap verilebilirlik kavramları ile başlamak gerekir. Aslındasaydamlık, mali disiplin ve hesap verilebilirlik sadece aralarında Türkiye’nin de olduğu
    • 147fon sağlanan ülkeler için bir performans göstergesi olmamalıdır. Bu konuda DünyaBankasının öncelikle kendi içerisinde bu sitemi kurması ve fon sağladığı ülkelere modelteşkil etmesi gerekir. Dünya Bankasının mali denetimi Bağımsız denetim şirketleri tarafındanyapılırken sağladığı ve kullandığı fonlarla ilgili bir performans denetimiyapılmamaktadır. Üye ülkeler, Donör ülke ve kuruluşlar, sivil toplum örgütleriBankanın kaynaklarını nasıl kullandığını, hangi yardımların yapıldığını ve buyardımların ne gibi sonuçlar doğurduğunu araştırmalı ve Bankadan bu konuda hesapsorabilmelidir. Bu da Dünya Bankasından bağımsız kurum/kuruluş ve/veya denetçilertarafından yapılacak performans denetimi neticesinde söz konusu olabilir. Performans denetimi Dünya Bankasının kendisine sağlanan kaynaklarınekonomiklik, verimlilik ve etkinlik ilkeleri doğrultusunda yönetilip yönetilmediğikonusunda kamuoyunu bilgilendirerek Bankanın saydamlığına ve hesap verilebilirliğinekatkı sağlayacaktır. Ayrıca yapılan bağımsız değerlendirmelerden çıkarılacak derslerinve önerilerin kullanılması Dünya Bankasının müteakip dönemlerde performansınıartırmasını sağlayacaktır. Dünya Bankasının misyonu doğrultusunda büyük miktarlarda fon sağlamasıgelişmekte olan ülkelere karşı sorumluluğunu ortadan kaldırmamaktadır. Bu fonların nekadarının kullanıldığından ziyade nasıl kullanıldığı daha önemlidir. Bu amaçla,Lerrick’inde vurguladığı gibi Dünya Bankasının ciddi ve sürekli bir bağımsız dışdenetiminin yapılması gerekmekte olup, Banka gelişmekte olan ülkelere sunduğuşeffaflık ve hesap verilebilirlik için bir örnek teşkil etmelidir (Lerrick, 2006:1-2). Türkiye’de II. CAS döneminde bütçe dışı fonlarının çoğunun kaldırılmış olması,enflasyonda düşüş yaşanması, birincil fazlada artış ve önemli bir ekonomik büyümeperformansı gerçekleştirilmiş olması önemli gelişmelerdir. “Sağlam Bir MakroEkonomi Yönetimi” teması ile ilgili olarak bazı olumsuz hususlar söz konusudur: Kamunun kredi itibarına ilişkin göstergelerinin sürdürülebilir düzeyde olması veNet Kamu borcunun GSMH’ya oranının 2002 yılında %79 iken 2006 yılında %45’egerilemesi önemli bir gelişmedir. Ancak aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere, özel
    • 148sektörün dış borçlanmasında (özellikle bankaların yurtdışından temin ettiklerisendikasyon kredileri32) önemli artışlar söz konusudur. 2003 yılı sonu itibariyle toplam144,15 Milyar ABD Doları olan dış borç stokunun 48,93 Milyar $ (%33,94) özelsektöre ait iken bu oran yıldan yıla artış göstermiş ve 2007 yılı sonu itibariyle 247,09Milyar $ olan dış borç stokunun 157,86 Milyar $ (%63,89) kısmını özel sektöroluşturmuştur (Hazine Müsteşarlığı, 2008/e). Bu trend 2008 yılının ilk çeyreğinde de devam etmiştir. Bu trendin devametmesi ekonomik dengeler açısından bir risk oluşturmaktadır. Tablo 43: Özel Sektör Dış Borç Stoku (Milyon $) 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Q1TOPLAM DIŞ BORÇ STOKU 144.145 160.646 168.474 205.265 247.094 262.934ÖZEL SEKTÖR DIŞ BORÇ STOKU 48.928 63.568 82.635 117.999 157.857 172.000ÖZEL SEKTÖR/DIŞ BORÇ STOKU 33,94% 39,57% 49,05% 57,49% 63,89% 65,42% Kaynak: Hazine Müsteşarlığı Resmi Web Sitesi (www.hazine.gov.tr) Altyapı yönetiminin iyileştirilmesi konusunda artan enerji yatırımlarına rağmenTürkiye’nin enerjide dışa bağımlılığı devam etmekte olup, enerji ithalatımızın toplamithalat miktarı içerisindeki payı oldukça yüksek düzeydedir. Ayrıca, son dönemlerderekor üstüne rekor kıran petrol fiyatları cari açık konusunda önemli bir riskoluşturmaktadır. “Adil Bir İnsani ve Sosyal Kalkınma” teması ile ilgili olarak temel eğitimdeve kızların eğitime katılma oranındaki artışlar olumlu gelişmelerdir. GSYİH artışınaparalel olarak yoksulluk oranı azaltılmasına rağmen istihdamdaki artış düşükseviyelerdedir. Yoksulluk oranındaki (gıda ve gıda dışı) azalışa rağmen %17.81 olanfert yoksulluk oranı hala yüksek bir düzeydedir. Ayrıca, işsizlik oranı Mart 2008itibariyle %10,7 (TÜİK, 2008/a-b) olup, 2007 işsizlik oranı %7.6 olan ABortalamasının üzerinde seyretmektedir (Avrupa Birliği, 2008). “Cazip İş Ortamı ve Bilgisi” teması ile ilgili olarak son dönemlerde ihracatbüyüme hızındaki ve yabancı sermaye yatırımlarındaki (özellikle doğrudan sermaye)32 “İki ya da daha fazla kredi veren kuruluşun bir araya gelmesiyle benzer hüküm ve koşullarla, ortakdökümantasyon ve ortak bir ajan kullanılarak büyük miktarda fon ihtiyacında olan borçluya sağlanankredidir. Sendikasyon kredilerinde vade genelde orta ve uzun vadedir” (Görgülü Sigorta, 2008)
    • 149artış ve mali piyasalardaki istikrar olumlu göstergeler olarak ortaya çıkmaktadır. Ancaközellikle yüksek reel faiz politikasının bir sonucu olarak sıcak para girişi ve herhangi birekonomik ya da politik alandaki içsel ve/veya dışsal olumsuzluğun gerçekleşmesidurumunda sıcak para çıkışı gerçekleşmektedir. Bu durum da ekonomi açısından birrisk oluşturmaya devam etmektedir. Ayrıca, ihracat sürekli artarken ithalattaki artış ihracattaki artışın üzerindeseyretmiş ve bunun sonucu olarak “ihracatın ithalatı karşılama oranında” yıldan yıla birdüşüş yaşanmıştır. İhracatın ithalatı karşılama oranındaki bu düşüş33 de cari açıküzerinde önemli bir risk oluşturmuş ve en kırılgan gösterge olarak ekonominin yumuşakkarnı olmaya devam etmiştir.34 Bankacılık sisteminin güçlendirilmesi ve mali aracılığın derinleştirilmesikonusunda özellikle BDDK’nın kurulmasından sonra önemli, pozitif gelişmeleryaşanmıştır. Ancak, bankacılık sektörü toplam bilânço büyüklüğü hala milli gelirseviyemizdedir, bu oran Avrupa ülkelerinin birçoğunda, milli gelirlerinin iki katındanfazladır. Aralık 2007 itibari ile bankacılık sektöründeki yabancı payı %41.1dir (BDDK,2007 :59). Bu oran Avrupa’daki birçok ülkede çok daha düşüktür. Türk bankacılık sektörünün (Basel II)35 ye geçişi sürekli olarak ertelenmiştir.Son olarak geçiş 01.01.2009 tarihi olarak planlanmış, ancak Basel II’ de tespit edilenbazı eksikliklerin giderilmesi, yeni Türk Ticaret Kanunu tasarısının yasalaşmaması,küresel istikrarda yaşanan bozulma, Türkiye’deki politik risk ve yaşanan belirsizliklernedeniyle bir kez daha ertelenmiştir (BDDK, 2008: 1-2).33 İhracatın ithalatı karşılama oranı Dış Ticaret Müsteşarlığı verilerine göre; 2001 yılında % 75,7 ikenmüteakip yıllarda sırasıyla 2002 yılı (%69,9), 2003 yılı (%68,1), 2004 yılı (% 64,8), 2005 yılı (% 62,9),2006 yılı (% 61,3) ve son olarak 2007 yılında (%63) olarak gerçekleşmiştir (DTM, 2008).34 TCMB verilerine göre 2001 yılında 3.760 Milyon $ fazla veren cari denge, bu yıldan sonra düşüşegeçerek açık vermeye başlamış ve cari açık 2002 yılında 626 Milyon $ , 2003 yılında 7.515 Milyon $,2004 yılında 14.431 Milyon $, 2005 yılında 22.137 Milyon $, 2006 yılında 31.893 Milyon $ ve sonolarak 2007 yılında 37.549 Milyon $ olarak gerçekleşmiştir (TCMB, 2008).35 Basel II, 14 Haziran 2006 tarihinde AB müktesebatına girmiştir. AB’ye uyum çerçevesinde Türkiye’defaaliyet gösteren bankalara uygulanmasına ilişkin çalışmalar BDDK tarafından yürütülmektedir. Basel II;bankaların sermaye yeterliliklerinin ölçülmesine ve değerlendirilmesine ilişkin olarak Basel BankacılıkDenetim Komitesi tarafından yayımlanan ve yakın tarihte birçok ülkede yürürlüğe girmesi beklenenstandartlar bütünüdür. Basel-II süreci aslında risk yönetimine ilişkin son yıllarda gözlemlenengelişmelerin bir devamı niteliğindedir ve gelişmiş ülkelerde sektör standardı olarak yürütülenuygulamalar Basel-II ile birlikte mevzuat şekline dönüşmüştür” (BDDK, 2005:2).
    • 150 “Güçlü Bir Çevresel Yönetim ve Doğal Afet Önleme” teması ile ilgili olarakAB Çevre standartları ile yakınlaşmalar, afet önleme ve afet yönetim sistemi konusundagelişmeler söz konusudur. Ancak, çevre konusunda kurumsal çerçeve iyileştirilmişolmasına rağmen kirlilik ya da doğal kaynak yönetimi üzerinde henüz önemli etkilersağlanamamıştır. Türkiye hala Kyoto Protokolünü36 imzalamamıştır, imzaladığıtakdirde çevre konusunda daha duyarlı ve sorumlu olunacak, gerekli önlemlerinalınması sonucu alternatif enerji kaynakları önem kazanacaktır.7.7. Ülke İşbirliği Stratejisi (CPS Country Partnership Strategy)7.7.1. Genel Olarak Ülke İşbirliği Stratejisi Ülke İşbirliği Stratejisi (CPS) Dünya Bankası’nın 3-4 yıllık bir dönem için üyeülkelerin faaliyetlerine yol gösteren bir çalışma planıdır. CPS ülkenin sosyo-ekonomik performansını, başlıca kalkınma sorunlarınıhükümetin kalkınma stratejisini dikkate alarak tanımlar. Dünya Bankası Grubu içindeCPS öncelikle Bankanın faaliyet komitesinde tartışılır, daha sonra Bankanın üstyönetiminde ve nihai olarak Bankanın 184 üyesinin görüş ve menfaatlerini temsil edenve nihai karar yetkisine sahip olan genel kurul tarafından incelenip tartışıldıktan sonraBanka İcra Direktörleri Kurulu tarafından onaylanır. Kısaca ifade etmek gerekirse, CPSDünya Bankası’nın borçlu ülkeye sağlayacağı fonların o ülkenin kalkınma programlarıile işbirliği için hangi alanlara fon sağlayacağını gösteren, taraflar arasında müzakereedildikten sonra hazırlanan bir rapordur (WB Country Partnership Strategy, 2008).7.7.2. Yürürlükteki Ülke İşbirliği Stratejisine İlişkin Anlaşmalar ve Temel Alanlar7.7.2.1. Anlaşmalar Dünya Bankası tarafından Türkiye’ye ülke destek stratejisi (CAS) kapsamında,2003-2007 yılları arasında desteklenen proje ve programlar olumlu sonuçlar vermiştir.36 Kyoto protokolü küresel ısınma ve iklim değişikliği konusunda mücadeleyi sağlamaya yönelikuluslararası tek çerçevedir. Bu çerçeveyi “BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi” doğrultusundaimzalayan ülkeler, karbon dioksit ve sera etkisine neden olan diğer beş gazın salınımını azaltmaya veyabunu yapamıyorlarsa salınım ticareti yoluyla haklarını arttırmayı taahhüt etmişlerdir. Protokol, ülkelerinatmosfere saldıkları karbon miktarını 1990 yılındaki düzeylere düşürmelerini şart koşmaktadır. 1997deimzalananıp 2005te yürürlüğe gireb Kyoto Protokolünü şu anda 160 ülkeyi ve sera gazısalınımlarının %55inden fazlasını kapsamaktadır (Wikipedia, 2008).
    • 151Yeni dönemde ise Dünya Bankası Türkiye ilişkilerinde destek stratejisi yerini işbirliğistratejisine bırakmıştır. Bu işbirliği stratejisinde Türkiye’nin kendi stratejisi, vizyonudikkate alınarak doğrudan Türkiye’nin Dokuzuncu Kalkınma Planında yer alanöncelikleri çerçevesinde Bankanın Türkiye’ye yardımı yerine işbirliği vurgulanmıştır. Dünya Bankası ile Türkiye arasında önümüzdeki dört yıllık dönemde 6,2 milyarABD Doları tutarında finansman sağlanmasına yönelik CPS 28 Şubat 2008 tarihindeBanka İcra Direktörleri Kurulu tarafından görüşülmüş ve onaylanmıştır. CPS 2008-2011 mali yılları arasında Dünya Bankası’nın sağlayacağı mali ve teknik desteğinçerçevesini oluşturmaktadır (Hazine Müsteşarlığı, 2008/a:1). Dünya Bankası yapılan bu CPS anlaşmasını 28 Şubat 2008 tarihinde haberbülteniyle kamuoyuna duyurmuştur. Haber bülteninde; 4 yıllık dönem için Türkiye’yesağlanacak fonların bizzat Türkiye’nin geliştirdiği kendi kalkınma gündemi olan 9.Kalkınma Planı’na dayandığı ve CPS’nin hedefinin, tüm Türk vatandaşlarının yaşamkalitelerini ve sağlanan fırsatları arttırarak zaman içerisinde Türkiye’nin, diğer OECDve AB ülkelerinin gelir ve kalkınma düzeylerine erişmelerine katkıda bulunacağıbelirtilmektedir. Türkiye’nin güçlü makroekonomik çerçevesi üzerine inşa edilen CPS: Ø Rekabetin ve İstihdam Olanaklarının Arttırılması, Ø Adil İnsani ve Sosyal Kalkınma ve Ø Kaliteli Kamu Hizmetlerinin Verimli Sunumuolmak üzere üç alanda odaklanmıştır. CPS, Türk makamlarıyla işbirliği içerisinde özelsektör, STÖ ve diğer paydaşlarla müzakere edilmesi neticesinde katılımcı bir şekildehazırlanmıştır (WB News Release, 2008:1-2). Yukarıda da belirtildiği üzere 2008-2011 mali yılları arasında DünyaBankası’nın sağlayacağı mali ve teknik desteğin çerçevesini oluşturan CPS temel olarak2007-2013 dönemini kapsayan Türkiye’nin Dokuzuncu Kalkınma Planını baz almıştır.Dokuzuncu Kalkınma Planı; “İstikrar içinde büyüyen, gelirini daha adil paylaşan,küresel ölçekte rekabet gücüne sahip, bilgi toplumuna dönüşen, AB’ ye üyelik için uyumsürecini tamamlamış bir Türkiye vizyonu ve Uzun Vadeli Strateji (2001-2023)çerçevesinde hazırlanmıştır” (Devlet Planlama Teşkilatı, 2006:1).
    • 1527.7.2.2. Temel Alanlar Yukarıdaki bölümde de yer aldığı üzere; Türkiye’nin güçlü makroekonomikçerçevesi üzerine inşa edilen CPS: temel olarak üç alanda odaklanmıştır. Bu alanlar vehedefledikleri hususlar özet olarak aşağıda yer almaktadır (Turkey CPS, 2008:27):7.7.2.2.1. Rekabetin ve İstihdam Olanaklarının Arttırılması Bu alan genel olarak aşağıdaki hususları hedef almaktadır. Ø Sürdürülebilir ekonomik istikrar ve sürdürülebilir ekonomik büyüme sağlanması. Ø Olumlu bir iş ortamı sağlanarak küçük ve orta ölçekli işletmeler dâhil özel sektöre yönelik daha geniş kredi erişim olanaklarının sağlanması, Türk ihracatçılarının rekabet gücünün arttırılması ve finansal sistemin geliştirilmesi. Ø Güvenilir ve verimli enerji arzına ve altyapının güçlendirilmesine yönelik önlemler alınması. Ø İstihdam olanaklarının artırılması.7.7.2.2.2.Adil İnsani ve Sosyal Kalkınma Bu alan genel olarak aşağıdaki hususları hedef almaktadır. Ø Sosyal güvenlik ve genel sağlık sigortası reformunun tamamlanarak sosyal güvenlik sisteminin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini artırmak. Ø Türkiye’nin sağlık sisteminde devam eden dönüşümünü; özel sektör işverenlerinin ihtiyaç duyduğu becerilerin öğrencilere, işçilere ve çalışanlara kazandırılması. Ø Eğitimin yaygınlaştırılması ve eğitim kalitesinin arttırılması ve Türkiye’de toplumun dezavantajlı ve zayıf kesimlerinin desteklenmesine yönelik sosyal katılım ve refah politikalarının sağlanması ve gelir dağılımının iyileştirilmesi.7.7.2.2.3. Kaliteli Kamu Hizmetlerinin Verimli Sunumu Bu alan ise genel olarak aşağıdaki hususları hedef almaktadır. Ø Türkiye’nin kamu harcamaları ve finansmanı alanındaki modernizasyonunun devamının sağlanması. Ø Adalet hizmetlerinin güçlendirilmesi.
    • 153 Ø Yerel yönetim altyapı ve sulama sistemlerine yatırım yapılması. Ø İyileştirilmiş kadastro sistemini ve etkin bir afet hazırlık ve yönetim sisteminin geliştirilmesi.7.7.3. Yürürlükteki Ülke İşbirliği Stratejisi Raporu ve Ekleri Dünya Bankası ile Türkiye arasında önümüzdeki dört yıllık dönem olan 2008-2011 yılları arasında 6,2 milyar ABD Doları tutarında finansmanın sağlanacağı Ülkeİşbirliği Stratejisi temel olarak aşağıda yer alan bir ana rapor ve beş ekten oluşmaktadır: 1) IBRD IFC MIGA’nın 2008-2011 Döneminde Türkiye ile Ülke İşbirliği Stratejisi (Turkey CPS, 2008:1-45). 2) EK 1: Sonuçlar Matrisi (Turkey CPS Annex 1, 2008:1-7). 3) EK 2: Temel Kalkınma İşbirlikleri (Turkey CPS Annex 2, 2008:1-2). 4) EK 3: Dünya Bankası Grubunun 2008-2011 Dönemin Özel Sektör Stratejisi (Turkey CPS Annex 3, 2008:1-7). 5) EK 4:2004-2007 Dönemi Türkiye Ülke Yardım Stratejisi (CAS) Tamamlama Raporu (Turkey CPS Annex 4, 2008:1-14). 6) Teknik Ekler: Bir Bakışta Türkiye ve CAS Eki B1, B2, B3, B4, B5, B6, B7 ve B8 (Turkey CPS Technical Annexes, 2008:1-14).7.7.4. Yürürlükteki CPS’ de Vurgulanan Noktalar ve Önerilerimiz Yukarıda yer alan rapor ve eklerinin incelemesi sonucunda, aşağıdaki hususlarıntemel olarak vurgulandığı söylenebilir: Ø Türkiye’nin Dünyanın en büyük 20 ekonomisi arasında yer aldığı vurgulanarak 2008-2011 mali yılları arasında uygulanacak CPS’nin Dünya Bankası’nın sağlayacağı mali ve teknik desteğin çerçevesini oluşturduğu, 4 yıllık dönem için Türkiye’ye sağlanacak fonların bizzat Türkiye’nin geliştirdiği kendi kalkınma gündemi olan 9. Kalkınma Planı’na ve hükümet programına göre şekillendiği ifade edilmektedir. Ø Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne üyelik beklentisi politik ve ekonomik alandaki reformların temel çapası olarak görülmektedir. Ø Türkiye son üç yılda Dünya Bankası’ndan sağladığı taahhüt bazında 1,5 Milyar ABD Doları üzerindeki fon ile sınırları içerisinde bulunduğu ECA bölgesinde birinci, tüm üyeler arasında üçüncü sırada yer almıştır.
    • 154Ø Önceki uygulamalardan öğrenilen dersler kısmında üç temel husus vurgulanmıştır. Türkiye’de uygulanan program amaçlı uyum kredileri faydalıdır, eğitim, enerji ve AB’ ye üyelik gibi konularda yüksek kaliteli analitik işler Türkiye’ye destek konusunda önemlidir, yeni CPS’ in etkinliğinin artırılması konusunda programın sahiplenilmesi ve esnekliği temel hususlar olacaktır.Ø 8 Ocak 2008 tarihi itibariyle IBRD ve IDA tarafından sağlanan kredi ve hibeler dikkate alındığında kapanan proje sayısı 149’dir. Finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan aktif proje sayısı 2007 yılında 24 iken bu rakam 2008 yılında 20 olup, ortalama proje uygulama süresi 3,2 yıldır.Ø Tüm desteklenen projeler (aktif+kapanan) toplam kullanılan fon miktarı 19.889 Milyon ABD Doları iken bunun yaklaşık %72’sine denk gelen 14.279 Milyon ABD Dolarlık kısmı Dünya Bankası’na geri ödenmiş durumdadır. Kullanılmayan fon miktarı ise 3.313 Milyon ABD Dolarıdır. Aktif ve kapanan projelerle ilgili fon kullanım ve geri ödeme bilgileri aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Tablo 44: Finansmanı IBRD ve IDA Tarafından Sağlanan Projelerin Kullanım ve Geri Ödeme Bilgileri (Milyon ABD Doları) Toplam Kullanılan (Aktif) 1.733,56 Geri Ödenen Kısmı 123,19 Geri Ödenecek Kısım 1.610,37 Toplam Kullanılan (Kapanan) 18.156,22 Geri Ödenen Kısmı 14.279,64 Geri Ödenecek Kısım 3.876,58 Toplam Kullanılan (Aktif + Kapanan) 19.889,79 Geri Ödenen Kısmı 14.402,83 Geri Ödenecek Kısım 5.486,96 Toplam Kullanılmayan (Aktif) 3.308,03 Toplam Kullanılmayan (Kapanan) 5,45 Toplam Kullanılmayan (Aktif + Kapanan) 3.313,48 Kaynak: Country Assistance Strategy Annex B8, s:14Ø 2008-2011 yılları arasında sağlanacak 6,2 milyar ABD Doları tutarında finansmanın 1,8 Milyar ABD Doları 2008 yılında, 1,8 Milyar ABD Doları 2009 yılında kalan 2,6 Milyar ABD Doları ise 2010-2011 yıllarında kullanılacaktır.Ø CPS kapsamında Türkiye’ye sağlanacak 6,2 milyar ABD Doları fonun %50’sini uyum (program) kredileri, %50’sinin ise yatırım (proje) kredilerinin finansmanında kullanılacaktır. Bankadan sağlanan Uyum (program) kredileri Kalkınma Politikası Kredileri (DPL) türünde olup Dokuzuncu Kalkınma Planı’nda yer alan temel kalkınma hedefleri doğrultusunda kullanılacakken, yatırım (proje) kredileri ise yoğun olarak reel sektör ve ihracatın desteklenmesi
    • 155 ve de enerji, sağlık, ulaştırma, altyapı gibi sektörlerde gerçekleştirilecek projelerin finansmanında kullanılacaktır (Şimşek, 2008:1). Ø Kalkınma Politikası Kredileri (DPL) daha çok yapısal reformların uygulanmasında kullanılmaktadır. 2008-2011 dönemini kapsayan CPS programı çerçevesinde DPL kredisi olarak Rekabet ve İstihdam Yaratma Kalkınma Politikası Kredisi (CEDPL), temel olarak, rekabet gücünün ve istihdamın artırılması amacıyla kullanılacakken; Kamu Sektörü Kalkınma Politikası Kredisi (PPDPL) serisi ve Enerji Kalkınma Politikası Kredisi (EDPL) ise Dokuzuncu Kalkınma Planı’nda yer alan temel kalkınma hedefleri doğrultusunda; kamu hizmetlerinde kalite ve etkinliğin arıtılması, beşeri gelişme ve sosyal dayanışmanın güçlendirilmesi ve bölgesel gelişmenin sağlanması amaçlarına katkı sağlayacaktır (Şimşek, 2008:8-9). Ø Güçlü IFC programı önceki CAS hedeflerinin gerçekleşmesine katkıda bulunmuştur. IFC’nin 2007 yılı sonu itibariyle Türkiye’ye sağladığı taahhüt bazında net fon miktarı 298 milyon ABD dolarıdır. Bu fonun tamamı kredi olarak sağlanmış ve %52’si mali piyasalarda, %17’si imalat sektöründe kullanılmıştır. Ø CPS Programı Türkiye’nin, AB üyeliğini hedefleyen reformlar yoluyla, hızlı ve sürdürülebilir büyüme konusundaki potansiyelini kullanmasını destekleyecektir. Ancak programın uygulanmasında politik ekonomik riskler, dışsal şoklar, doğal afet riskleri ve reform uygulama risklerinin de ihmal edilmemesi gerektiği vurgulanmıştır. Ø Proje finansmanı yoğun olarak enerji sektörü ve reel kesimin desteklenmesinde kullanılacak, reel sektöre sağlanacak destek, ihracat ve KOBİ finansmanında odaklanacaktır. Ø Kamu harcamaları, kayıt dışı ekonomi, istihdam, kadınların iş gücüne katılımı, refah ve sosyal politikalar, eğitimin kalitesi ve enerji sektörü öncelik verilecek alanlar arasındadır. Yukarıda belirtilen ve müteakip dönemlerde de uygulamasına devam edilecekgibi görünen, Ülke İşbirliği Stratejisi (CPS) ve/veya Ülke Destek Stratejisinin (CAS),çalışmamızın 4.2.1 Bölümünde de yer aldığı üzere, daha müşteri odaklı olarak ülkekoşullarını ve hükümetlerin önceliklerini dikkate alması, stratejik seçiciliği dikkatealarak yoksul odaklı olması gerekir. Ayrıca bu stratejilerin geliştirilmesinde,
    • 156makroekonomik ve dış çevrenin, uygulayıcı kurumların kapasitelerinin dikkatealınması, değerlendirme ve deneyimlerden ders çıkarılması, paydaşlarla (IMF, çoktaraflı kalkınma bankaları, özel sektör, STÖ vb.) güçlü bir koordinasyon ve işbirliğiüzerine inşa edilmesi gerekmektedir (Kayıkçı, 2004:2-3). Banka Grup stratejisi içinde IBRD/IDA stratejisinin birleştirilmesi, Bankaprogramının kalkınma etkililiğini değerlendirmek için açık, izlenebilir göstergeleriçermesinin faydalı olacağı düşünülmektedir. Ayrıca, hem proje-program faydalanıcıülkenin karşılaşabileceği ekonomik-finansal, iç-dış, sosyal-siyasal, teknik-çevresel vb.risklerin hem de Bankanın karışılabileceği risklerin olasılık ve etkilerinin analiz edilerekbir risk değerlendirilmesi yapılması gerekir. Böylece, bu stratejilerin hem uygulandığıülkelerdeki etkinliği hem de uygulayıcıların (gerek ilgili ülke kurum ve kuruluşları,gerekse Dünya Bankası) performansını artıracağı düşünülmektedir.7.7.5. Türkiye’de Dünya Bankası’nın Diğer Uluslararası Kuruluşlar ve Ülkelerleİşbirliği CPS Türk vatandaşlarının yaşam kalitelerini artırarak diğer OECD ve ABülkelerinin gelir ve kalkınma düzeylerine erişmelerine katkıda bulunmasınıamaçlamaktadır. Bu kapsamda, Dünya Bankası 2008-2011 mali yılları arasındaTürkiye’ye 6,2 milyar ABD Doları tutarında finansman sağlamayı planlarken, bazıuluslararası kuruluşlar ve ülkelerin Türkiye’ye olan desteklerini de dikkate almaktadır. Birçok ülkede Dünya Bankası ile birlikte diğer uluslararası kuruluşlar ve bazıülkelerin o ülkedeki sosyo-ekonomik konularla ilgili destekleri söz konusudur. ÖrneğinAvrupa Birliği (AB) Çin’deki ekonomik ve sosyal reform, sürdürebilir kalkınma ve iyiyönetişim projelerini desteklerken, Dünya Bankası da birçoğu sosyal ve insan haklarıkonularında olmak üzere Çin’de 269 projeyi desteklemek amacıyla 40 Milyar ABDDolarlık kaynak sağlamıştır (Halisçelik, 2006:1-3). CPS’ de; başta IMF ile kamu sektörü ve mali sektör reformu ve AvrupaBirliği’ne katılım öncesi mali yardım kapsamında AB, Avrupa Kalkınma Bankası veAvrupa Yatırım Bankası ile işbirliği olmak üzere BM Kurumları, Dünya BankasıGrubu, İslam Kalkınma Bankası, Montreal Protokolü ve OPEC Fonu ile birlikte ikilianlaşmalar çerçevesinde ABD, Japonya, Almanya, Fransa, İngiltere İspanya, Hollanda,
    • 157İsviçre, Kore ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin dâhil olduğu bazı ülkelerin Türkiye’yeönemli destekler vereceği vurgulanmıştır (Turkey CPS, 2008:37-38). Başta IMF ve AB olmak üzere Türkiye’ye önemli destekler veren uluslararasıkuruluşlar bu kuruluşların Türkiye’deki strateji ve faaliyetleri, finansal destekleri veTürkiye konusunda Dünya Bankası ile işbirliği alanları söz konusudur. Bu alanlaraşağıdaki tabloda özetlenmiştir (Turkey CPS Annex 2, 2008:1). Tablo 45: Uluslararası Kuruluşlarla İşbirliğiUluslararası Strateji ve Faaliyetler Finansal Destek Dünya Bankası İle Kuruluş İşbirliği AlanlarıAvrupa Konseyi Sosyal entegrasyonun Türkiye’ye 2008-2011 Eğitim, sosyal amaçlı Kalkınma güçlendirilmesi, çevre yönetimi yılları arasında yaklaşık krediler, sağlık, kentsel Bankası ve beşeri sermaye gelişimi 1,5 Milyar fon sağlanması gelişim, adli gelişim, konuları üzerinde odaklanmıştır. planlanmaktadır. ekolojik ve doğal afetler.Avrupa Yatırım Girişimciliği, altyapı gelişimini, Türkiye’ye 2008-2010 Enerji, deprem riskinin Bankası enerji sektörünü desteklemek ve yılları arasında asgari azaltılması, KOBİ’lere yatırım ortamının, finansman yıllık 2 Milyar Avro destek vermek, ulaşım, çevre çeşitliliğini artırmak için yerel tutarında fon sağlamak. ve altyapı. bankalarla ve mali kurumlarla işbirliği içerisinde çalışmak Avrupa Birliği MEDA programı IPA (Katılım Türkiye’ye 2008-2010 Eğitim, tarım, kırsal Öncesi Mali Yardım) kapsamında döneminde IPA kalkınma, ulaşım, mali ve süre gelen destekleri devam kapsamında 1,76 Milyar kamu sektörü reformu, ettirmek. Yeni destek IPA’ nın Avro tutarında fon sulama, çevre ve kuş gribi beş bileşeni kapsamında aşağıdaki sağlanacaktır. alanlarda odaklanacaktır. I. Bileşen: Geçiş dönemi desteği ve kurumsal kalkınma II. Bileşen Bölgesel ve Sınır Ötesi İşbirliği III. Bileşen: Bölgesel Kalkınma (ulaşım, çevre, bölgesel rekabet) IV. Bileşen: İnsan Kaynakları Geliştirme (istihdam, eğitim, sosyal temalar) V. Bileşen: Kırsal Kalkınma IMF Gelirler politikası, acil gelir ve 2005-2008 yılları arasında Sosyal güvenlik reformu, harcama önlemleri ve bütçe uygulanan Stand-by banka gözetim ve izlemeyi de içine alan mali anlaşması doğrultusunda denetiminin güçlendirilmesi istikrarın sağlanması konularında Türkiye’ye 10 Milyar ile kamu bankalarının odaklanmaktadır. ABD Doları fon özelleştirilmesini de içine sağlanmıştır. alan mali sektör reformu.İslam Kalkınma Üye ülkelerin ve üyesi olmayan Yıllık 150-200 Milyon Ticaret ve Mali projeler Bankası ülkelerdeki Müslüman topluluğun ABD Doları kredi vermeyi ekonomik kalkınma ve sosyal hedeflemektedir. ilerlemeleri üzerinde odaklanmıştır. BM Grubu İyi yönetişim, yoksulluğun UNDP:2006-2007 yılları Sosyal sektörler özellikle azaltılması, çevre ve arasında Türkiye’ye 33 yoksulluğun azaltılması, sürdürülebilir kalkınma, milyon ABD doları fon gençlik ve yerel yönetimler demokratik yönetimler için sağlamış ve 2008-2010 seviyesinde teknik yardım. kapasite gelişimi, cinsiyet ve döneminde 75-90 Milyon gençlik, özel sektör işbirliği ve ABD Doları fon bilgi teknolojisi konuları üzerinde sağlamayı planlamaktadır. odaklanmıştır. UNHCR: 2004-2005 yıllarında ortalama 6 Milyon ABD DolarıKaynak: Turkey Country Assistance Strategy Annex 2,s:1
    • 158 Ayrıca Montreal Protokolü kapsamında ozon tabakasına zarar veren maddeleringiderilmesi amacıyla, bu konudaki Dünya Bankası projeleriyle de uyumlu olarak, 2004-2007 yıllarında 4,4 Milyon ABD Doları hibe sağlanmıştır. Sağlanan OPEC fonları dahaçok altyapı ve ulaşım sektöründe kullanılarak Dünya Banksının afet yönetimi, ulaşım vealtyapı projelerine destek sağlamıştır. Bu kapsamsa 2006 yılında sağlanan 60 MilyonABD Doları tutarındaki OPEC fonları Antalya ve Samsun hafif raylı sistem projelerindekullanılmıştır (Turkey CPS Annex 2, 2008:1). Yukarıdaki tabloda da özetlendiği üzere, özellikle Türkiye’nin yürüttüğü istikrarönlemleri kapsamında IMF’nin kamu sektörü ve mali piyasalara yönelik desteklerininve AB’nin katılım öncesi mali yardım kapsamındaki desteklerinin, finansmanı DünyaBankası’nca sağlanan başta sosyal güvenlik, mali piyasalar, kamu sektörü ve sosyo-ekonomik konular olmak üzere birçok alandaki uyum (policy) kredileri ile yatırım(investment) kredileri ile benzerlikler teşkil ettiği görülmektedir. Bu nedenle, çeşitli proje ve programlar çerçevesinde Türkiye’ye destek sağlayanuluslararası kuruluşlar ve ülkelerin desteklerinin ve faaliyetlerinin ekonomik, verimli veetkin kullanılması amacıyla bunların hep birlikte işbirliği içerisinde uygulanmasıdüşünülerek gerekli planlamaların ve koordinasyonun yapılması gerekmektedir. Bunedenle, bu koordinasyon ve işbirliğinin sağlanması konusunda ilgili birimlerin gerekliçalışma ve düzenlemeleri bir an önce yapmalarının faydalı sonuçlar doğuracağıdüşünülmektedir.
    • 159 SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Dünya Bankasının kuruluşunda belirlemiş olduğu, gelişmekte olan ülkelerdeyoksullukla savaşım ve yaşam standartlarının geliştirilmesi yönündeki misyonu zamaniçinde değişen koşullara paralel olarak dönüşüm sergilemiştir. Günümüzde misyonunu“yoksulluktan arınmış bir dünya oluşturmak” olarak hedeflemiş olan Bankaya yönelikciddi eleştiriler söz konusudur. Özellikle küreselleşmenin gelişmekte olan ülkeler, buülkelerdeki yoksul insanlar üzerindeki yıkıcı etkilerinin azaltılması yönünde baştaDünya Bankası olmak üzere, uluslararası kuruluşlara önemli görevler düşmektedir.Dünya Bankasının misyonuna uygun olarak fonlarını daha çok yoksul ve kalkınmaodaklı proje ve programlar için kullanması, gelişmekte olan ülkelerin sorunlarına dahaduyarlı olması beklenmektedir. Dünya Bankasının diğer uluslararası kuruluşlar ile işbirliği neticesinde 2000yılında milenyum kalkınma hedeflerini ilan etmiştir. Bu kapsamda, gelişmekte olanülkelerin 2015 yılına kadar yoksulluğun azaltılması ve sağlık, eğitim, cinsiyet eşitliği,çevre ve insan refahını etkileyen diğer birçok konuda sayısal hedeflerigerçekleştirmeleri öngörülmektedir. Ancak bu hedefler sorunların tamamen ortadankaldırılması yerine azaltılmasını öngörmektedir. Bu ise Bankanın günümüzdekimisyonuyla tam olarak örtüşmemektedir. Dünya Bankası Grubu birbiriyle koordineli bir şekilde faaliyet gösteren ancakfarklı görevler üstlenmiş IBRD, IDA, IFC, MIGA ve ICSID olmak üzere beş kuruluştanoluşmaktadır. Dünya Bankası terimi ise bu beş kuruluştan IBRD ve IDA’yı kapsamaktaolup, çoğu zaman yalnızca IBRD için kullanılmaktadır. IBRDde oylama gücü, herüyenin göreceli ekonomik gücüne göre hesaplanan sermaye payına görebelirlenmektedir. Bu da banka kaynaklarının tahsisi ve kullanımı konusunda rasyonelkriterlerden ziyade politik tercihlerin ön plana çıkması nedeniyle ciddi eleştirilereuğramaktadır. Dünya Bankası kaynaklarının asıl faydalanıcısı ve politikalarındanetkilenen ülkeler konumunda olan az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere daha çok oyve söz hakkı tanınmalıdır.
    • 160 Banka tarafından borçlu ülkelere sağlanan fonlar daha çok yatırım projelerineyönelik olarak verilen yatırım kredileri ve ülkelerin yürüttüğü programları desteklemekiçin sağlanan uyum kredileri niteliğindedir. Son dönemlerde Dünya Bankası gelişmekteolan ülkelerdeki kalkınma amaçlı yatırım kredileri ile desteklenen mikro projecilikmisyonunu bırakıp, IMF istikrar politikalarıyla uyumlu, fakat Bankanın kuruluşmisyonuyla çelişen, uyum kredileri ile desteklenen makro istikrar politikalarınayönelmiştir. Dünya Bankası sağladığı kredilerin yanında, proje hazırlama imkânı, kendiyönettiği fonlardan açtığı kredi ve hibeler, analiz ve danışmanlık hizmetleri ve kapasiteyaratarak üye ülkelere katkılarda bulunmaktadır. Son yıllarda IBRD’nin taahhüt ettiğifonlardan daha büyük kısmının tahsilâtını gerçekleştirmiş olması nedeniyle IBRD’dennet kullanımlar negatif olarak gerçekleşmiştir. Diğer bir deyişle, üye ülkeler IBRD’denkullandıkları fondan daha fazla olarak, önceki dönem kullanımları nedeniyle geriödemesinde bulunarak IBRD’ deki borç bakiyelerini azaltma yoluna gitmişlerdir. Finansmanı Dünya Bankasınca sağlanan yatırım (proje) kredileri genel olarakÜlke Destek Stratejisi (CAS) ile başlayan projenin tespit edilmesi hazırlanması iledevam edip projenin uygulanması-tamamlanması ve sonuçlarının değerlendirilmesi ileson bulan, 8 aşamadan oluşan bir döngü niteliğindedir. Proje döngüsünün etkin birşekilde işlemesi ve istenilen proje sonuçlarının elde edilmesi için faydalanıcı ülkeninsorumluluklarını yerine getirmesinin yanında, projenin her aşamasında DünyaBankasının bilgi, tecrübe, danışmanlık ve önerilerinden de yararlanması gerekmektedir. Bankanın hibe dışında sağladığı fonların bir takım maliyetleri söz konusudur.Banka kullandırdığı krediler ile ilgili olarak, faiz ve ön ödeme komisyonu adı altındaçeşitli gelirler elde etmektedir. Bunların dışında, vermiş olduğu kredilerin borçlusutarafından kullanılmayan kısmı üzerinden taahhüt komisyonu tahsil edilmektedir. Buyüzden kullanılan fonların net maliyeti hesaplanırken faiz dışındaki masrafların da gözönünde bulundurulması gerekmektedir. Banka kaynaklarının maliyetininhesaplanmasında dikkat edilmesi gereken diğer bir nokta da, belki de en çok eleştirilenhususlardan birisi olan, danışmanlara ödenen ücretlerin yüksekliği ve danışmanseçiminde Bankanın ortaya koyduğu kısıtlamalardır. Bazı projelerde danışmanlar tarafından projelere önemli katkılar sağlanmaktadır.Ancak birçok projede danışmanların sağladıkları hizmetlerden elde edilen fayda, bir
    • 161kısmı yabancı olan bu danışmanların maliyetlerinin altında kalmakta ve ihmaledilemeyen bir maliyet kalemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle söz konusudanışmanlara ihtiyaç olup olmadığına yönelik etkin bir değerlendirme yapılmalıdır.Ayrıca finansmanı Dünya Bankasınca karşılanan projelerin fayda-maliyet analizininprojelerin büyük bölümünde yapılmaması/yapılamaması dikkate çeken diğer bireksikliktir. Yapılacak bu analiz, geçmiş projelerin performansını ölçmenin yanında,planlama aşamasında, hangi projelerin hayata geçirileceği yönünde verilecek kararlarayardımcı olacaktır. Türkiye’de Dünya Bankası Grubu tarafından desteklenen projelerin büyük kısmıIBRD tarafından finanse edilmektedir. IBRD kredilerine erişim temelde ülkelerin kişibaşına milli gelir (GNI) ve kredi itibarlarına göre belirlenmektedir. Türkiye 5.400 ABDDoları kişi başına milli gelir seviyesi ile IV. Kategoride yer almaktadır. Milli gelirimizson dönemde büyük miktarda artış göstermiştir, bu artış istenilen bir şey olmasınarağmen V. Kategoriye yükseldiğimiz takdirde kullandığımız kredi şartları mevcutduruma göre olumsuz etkilenecektir. Türkiye günümüzde yeni kredi taahhütleri için IBRD’nin sunduğu sabit-ek faizlikredi (FSL) ve değişken-ek faizli kredi (VSL) türlerinin her ikisini de kullanmaktadır.Mevcut finansal politika limitlerinde olmak koşuluyla, FSL kredilerinin geri ödemekoşulları proje hazırlığı dönemi boyunca uyumlaştırılma esnekliğine sahiptir. Ancak,VSL’ de geri ödeme koşullarını ülkenin bağlı bulunduğu IV. kategoriye görebelirlenmekte olup FSL kredilerine özgü esnekliklere sahip değildir. Türkiye için ikiayrı borçlanma yapısı söz konusudur. Bu yapılardan birincisi anüite (annuity) diğeri iseLRPdir (anapara geri ödemelerinin eşit taksitlerde yapılması). LRP seçeneğindeanapara geri ödemesiz dönem, anüite ödemelerindeki dönemden daha uzundur. Borçyönetimi konusunda, FSL kredilerinin esnek koşullarından faydalanılarak bu kredilereağırlık verilmesi, ayrıca borçlanma yapısının seçiminde anüite (annuity) ve LRPseçeneğinden lehe olan opsiyonu kullanılmasının faydalar sağlayacağı düşünülmektedir. Türkiye, Dünya Bankasına 1947 yılında üye olmuş ve ilişkiler güçlendirilerekgünümüze kadar gelmiştir. Bankadan sağlanan fonlar daha çok makro ekonomikistikrarın sağlanması, büyüme, verimlilik artışının sağlanması ve piyasalarda rekabetortamının oluşturulması üzerinde yoğunlaşmıştır. Dünya Bankası 1998 yılından beri
    • 162(Türkiye’de ise 2000 yılından itibaren) üye ülkelerin kalkınma hedeflerinibaşarmalarına yardım etmek için, Ülke Destek Stratejisi (CAS) yöntemiyle kredi akışınıdüzenlemektedir. Türkiye için hazırlanan ilk CAS Temmuz 2000- Haziran 2003 dönemikapsamış ve temel olarak sürdürülebilir uzun vadeli büyüme ve ekonomik sorunlarınazaltılması tasarlanmıştır. II. CAS Programı 2004 -2007 yılları arasında uygulanmış vetemel reformları uygulama yönünde destek vermek, yeniden bir kriz ortamına girilmesiriskini azaltmak ve AB üyeliğine yönelik hazırlıklarda karşılaşılan birçok ekonomikgüçlüğün ele alınması hususunda Türkiye’ye destek vermeyi hedeflemiştir. DünyaBankası ile Türkiye arasında son olarak Ülke İşbirliği Stratejisi (CPS) kapsamında,2008-2011 mali yıllarında kullanılacak 6,2 milyar ABD Doları tutarında finansmansağlanmıştır. Bu yeni stratejiyle, Türkiye’nin AB üyeliğini hedefleyen reformlaryoluyla, hızlı ve sürdürülebilir büyüme konusundaki potansiyelini kullanmasınındesteklenmesi öngörülmüştür. Dünya Bankasının üye ülkelere sağladığı fonların kullanım ve sonuçları DünyaBankası’nın referans değerleri dikkate alınarak, başarılı olup olmamaları çerçevesindedeğerlendirilmektedir. CAS döneminde Türkiye’nin stratejik hedeflerine ulaşmayönünde önemli ilerlemeler kaydedilmiş ve sonuçlar başarılı bulunmuştur. Ancak,Dünya Bankasının bu sonuçları kendi öz değerlendirmelerine dayanmakta olupbağımsız bir nitelik taşımamaktadır. Genellikle, yapılan değerlendirmeler sonucundaüye ülkeler dolayısıyla Dünya Bankası başarılı bulunmaktadır. Ayrıca, Dünya Bankası tarafından finanse edilen projelerin uygunluk ve malidenetimi yapılmasına rağmen bu projelerin performans denetimi yapılmamaktadır. Aynısorun Dünya Bankası için de geçerlidir. Dünya Bankası bağımsız denetim kuruluşlarınamali denetimini yaptırırken, sağladığı ve kullandığı fonlarla ilgili herhangi birperformans denetimi yapılmamaktadır. Üye ülkeler, donör ülke ve kuruluşlar, siviltoplum örgütleri Bankanın kaynaklarını nasıl-nerede kullandığını araştırmalı veBankadan bu konuda hesap sorabilmelidir. Performans denetimi Dünya Bankasınınkendisine sağlanan kaynakların ekonomiklik, verimlilik ve etkinlik ilkeleridoğrultusunda yönetilip yönetilmediği konusunda kamuoyunu bilgilendirerek Bankanınsaydamlığına ve hesap verilebilirliğine katkı sağlayacaktır.
    • 163 Türkiye’ye önemli destekler veren uluslararası kuruluşlar ve ülkelerinTürkiye’deki strateji ve faaliyetleri, finansal destekleri ve Türkiye konusunda DünyaBankası ile işbirliği alanları söz konusudur. Özellikle, Türkiye’nin yürüttüğü istikrarönlemleri kapsamında IMF’nin kamu sektörü ve mali piyasalara yönelik desteklerininve AB’nin katılım öncesi mali yardım kapsamındaki desteklerinin, finansmanı DünyaBankası’nca sağlanan başta sosyal güvenlik, mali piyasalar, kamu sektörü ve sosyo-ekonomik konular olmak üzere birçok alandaki uyum (policy) ve yatırım (investment)kredileri ile benzerlikleri, ortak amaç ve hedefleri söz konusudur. Çeşitli proje veprogramlar çerçevesinde Türkiye’ye destek sağlayan uluslararası kuruluşlar ile ülkelerindesteklerinin ve faaliyetlerinin ekonomik, verimli ve etkin kullanılması amacıylabunların hep birlikte işbirliği içerisinde uygulanması düşünülerek gerekli planlamalarınve koordinasyonun yapılması gerekmektedir.
    • 164 KAYNAKÇAARIP LA, (2001), “Loan Agreement (Agricultural Reform Implementation Project/Loan) between Republic of Turkey and IBRD”, Loan No: 4631 TU, July 12, 2001, s:1-40.ARIP PAD, (2001), “Document of The World Bank: Project Appraisal Document (Agricultural Reform Implementation Project/Loan)”, Report No: 21177-TU, June 6, 2001, s: 1-41. Atlı, Altay, (2008), “Milenyumun Neresindeyiz”, 30 Temmuz 2003, http://altayatli.blogspot.com/2003_07_01_archive.html, [Erişim:01.02.2008].Avrupa Birliği, (2008), Resmi Web Sayfası, http://ec.europa.eu/growthandjobs/key- statistics/index_en.htm, [Erişim 04.07.2008].Ay, İsmail Cem, (2005), “Dünya Bankası`nın Önerdiği Yapısal Uyum Programlarının Az Gelişmiş Ülkelere Etkilerinin Ülke Örnekleriyle İncelenmesi”, Yüksek Lisans Tezi.Bağımsız Değerlendirme Grubu, (2005), “Türkiye’de Dünya Bankası,1993-2004: Ülke Yardım Değerlendirmesi, Dünya Bankası, Washington, DC: 20 Aralık 2005, s:1-111.Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu [BDDK] (2005), “10 Soruda Yeni Basel Sermaye Uzlaşısı” BDDK Resmi Web Sitesi, http://www.bddk.org.tr /turkce/Basel-II/125010_Soruda_Basel-II.pdf , [Erişim:03.07.2008].-------------, (2007) “Finansal Piyasalar Raporu” Sayı: 8, Aralık 2007, s:59.-------------,(2008), “Basel II Uygulamasının Ertelenmesine İlişkin Basın Açıklaması” BDDK Resmi Web Sitesi, http://www.bddk.org.tr/turkce/Duyurular/ Basin_Aciklamalari/497725_06_08.pdf ,[Erişim:03.07.2008].Candan, Ekrem, (2005),“Dünya Bankası Kredilerine ilişkin Genel Esaslar, Proje Kredilerinin özellikleri, Avantaj ve Dezavantajları”, Sayıştay Dergisi, Temmuz- Eylül 2005 Sayı:58 Ankara, s:41-65.Candan, Ekrem, (2006),“Türkiyede Dünya Bankası Proje Kredilerinin Tatbikinde Yaşanan Sorunlar Değerlendirme ve Öneriler”, Ankara: Mali Yönetim ve Denetim.
    • 165Carnegie Mellon University, (2007), “A Case Study of World Bank Projects in Turkey: An Evaluation of Borrowed Funds and Project Implementation”, Systems Synthesis Project, H. John Heinz III School of Public Policy and Management, Carnegie Mellon University, Spring 2007.Cenk, Ömer Faruk, (1996), “Türkiyede Dünya Bankası Kredilerinin Kullanımı ve Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar”, Hazine Müsteşarlığı, Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Ankara, s:1-27.Devlet Planlama Teşkilatı [DPT], (2006), “Dokuzuncu Kalkınma Planı 2007 – 2013” 26.07.2006 Tarih, 26215 Sayılı Mükerrer R.Gazetede Yayınlanmıştır, s:1-100.Dış Ticaret Müsteşarlığı [DTM],(2008), Resmi Web Sitesi, http://www.dtm.gov.tr/ dtmweb/index.cfm?action=detayrk&yayinID=1116&icerikID=1225&dil=TR, [Erişim 04.07.2008].Dilip, Rahta, (2001), “Demand for World Bank”, Policy Research Working Paper 2652, The World Bank Economic Policy and Prospects Group, July 2001, s:1-27Dönsz, Teodora, (2008) “ Guide to International Finance Institutions, IBRD Project Cycle”, CEE Bankwatch Network (www.bankwatch.org), [Erişim:01.02.2008].Eğilmez, Mahfi, (1996), Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası Grubu ve Türkiye. Dünya Bankası Yayınları No: 2, s:64-123.Emek, Uğur, (1999), “Uluslararası Ticarette Tahkim Prosedürü”, Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Ankara, Haziran 1999, s:27-31.Erkan, Volkan, (2001), “Dış Proje Kredisi Kullanan Kamu Yatırımlarının Gelişimi ve Değerlendirilmesi (1988-1997)”, Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı, Uzmanlık Tezi, Yayın No: DPT: 2510. Ankara., s:23-35.Feijen, Erik ve Claessens, Stijn (2006),” Finance and Hunger: Empirical Evidence of the Agricultural Productivity Channel”, World Bank Policy Research Working Paper 4080, December 2006, s:1-30.Goverment of Turkey Undersecretariat of the Treasury, (2002), “Letter of Development Policy to James D. Wolfensohn, President of the World Bank.” (Ref: B.02.1.HM.0.DEI.01.05.197/17484). Ankara: 19 March 2002.Gönenç, Esin, (2006), “Dünya Bankası, Avrupa Birliği ve Diğer Kuruluşlar Tarafından Sağlanan Hibeler ve Krediler”, Türkiye – Hollanda Ticaret ve Yatırım Merkezi Eylül 2006, s:1-31.
    • 166Görgülü Sigorta, (2008), http://www.gorgulusigorta.com/bulten_ekim2006_ sendikasyon.htm, [Erişim 28.07.2008].Güraslan, Elçin, (2005),“Uluslar Arası Finansal Kuruluşlar ve Mali Reform Önerileri: Türkiye Deneyimi”, Yüksek Lisans Tezi, Adana.Haditalab, Jafar, (1994), Dünya Bankası ve Uluslararası Sistem”, Doktora Tezi, İstanbul, 1994.Hakimoğlu, Mahmut, (2003), “Dış Proje Kredilerine Genel Bir Bakış İle Dış Proje Kredilerinin Bütçeleştirme, Muhasebeleştirme ve Raporlama İşlemleri”, Maliye Bakanlığı Devlet Muhasebe Uzmanlığı, Araştırma Raporu, Ankara, Kasım 2003.Halisçelik, Ergül, (2006), “The World Bank and the European Union’s Cooperation on China, Globalization and its Implications”, The Heinz School Review Volume 3, Issue 1, March 15, 2006.Hazine Kontrolörleri Kurulu, (1995), “Hazine Kontrolörleri Kurulu Yönetmeliği”, Hazine Müsteşarlığı, 10.06.1995 Tarih ve 22309 Sayılı Resmi Gazete’de Yayınlanmıştır, s:1-14.------------, (2008), “Hazine Kontrolörleri Kurulu Başkanlığı 2007 Yılı Faaliyet Raporu”, Mayıs 2008, s:1-30.Hazine Müsteşarlığı,(1994), “4059 Sayılı Hazine Müsteşarlığı İle Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun”, Kabul Tarihi: 9 Aralık 1994, Resmi Gazete ile Neşir ve İlânı: 20 Aralık 1994 - Sayı: 22147.------------, (2001), Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği 30 Kasım 2001 tarihli Basın Duyurusu.------------, (2007/a), “2006 Yılı Faaliyet Raporu”, Hazine Müsteşarlığı Strateji Geliştirme Dairesi Başkanlığı, Ankara, s:56.------------, (2007/b), Kamu Borç Yönetim Raporu, Ankara.------------, (2008/a), Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği 29 Şubat 2008 tarih, 2008/28 sayılı Basın Duyurusu, s:1-2.------------, (2008/b), Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği 2008/69 sayı ve 25 Nisan 2008 tarihli Basın Duyurusu.------------, (2008/c), Hazine Müsteşarlığı DEİ Genel Müdürlüğü Dünya Bankası Projeleri Dairesi, İntranet Servisi, http://hmbs/web_e/ yenidei/03Daireler/GTanimi_DBPD.htm, [Erişim:19.03.2008].
    • 167------------, (2008/d), Türkiye-Dünya Bankası İlişkilerine İlişkin Power Point Sunumu ve Bilgi Notu, Hazine Müsteşarlığı Dış Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğü, Ankara.------------,(2008/e), Hazine Müsteşarlığı Resmi Web Sitesi, http://www.hazine.gov.tr/ irj/portal/anonymous/DisBorcIstatistikleri, [Erişim 04.07.2008].International Bank for Reconstruction and Development [IBRD], (1989), “IBRD Articles of Agreement”, as amended effective February 16, 1989.------------, (2006), “Major Terms and Conditions of IBRD Loans”, IBRD Banking and Debt Management Group August 2006, http://treasury.worldbank.org/web/pdf/mtc_english.pdf .------------,(2007/a), “Financial Statements and Internal Control Reports”, Washington D.C., s:43-62.------------, (2007/b),”Management’s Discussion and Analysis”, Washington, s:1-41.International Bank for Reconstruction and Development [IBRD] ve International Finance Corporation [IFC], (2003), IBRD ve IFC Başkanının İcra Direktörlerine Dünya Bankası Grubunun Türkiye Cumhuriyeti’ne Yönelik Ülke Destek Stratejisi İle İlgili Memorandumu, Dünya Bankası Dokümanı Rapor No. 26756 TU, 2 Ekim 2003, s:1-128.------------, (2005), “Document of The World Bank: IBRD and IFC Country Assistance Strategy Progress Report for the Republic of Turkey for the Period FY 2004-2007.” Report No. 33995- TU. 8 November 2005.International Centre for Settlement of Investment Disputes [ICSID], (2006), “Convention, Regulations And Rules”, Washington, D.C. ICSID/15, April 2006.------------, (2007), “ICSID Annual Report 2007”, Washington D.C., September 28, 2007, s:1-56.International Development Assocation [IDA], (1960), “IDA Articles of Agreement”, September 24, 1960.------------, (2007), “Special Purpose Financial Statements and Internal Control Reports of IDA”, Washington D.C., s:96-126.International Finance Corporation [IFC], (1993), “IFC Articles of Agreement,” As amended through April 28, 1993, Washington D.C., s:1-19.------------, (2007), “Annual Report, Creating Opportunity,” 2007, Washington D.C., s:1-172.
    • 168Independent Evaluation Group [IEG], (2006), “The World Bank in Turkey: 1993- 2004: An IEG Country Assistance Evaluation.” The World Bank. Washington, DC: 2006, s:1-115.------------, (2005), “Project Performance Assessment Report.” World Bank Independent Evaluation: Operations Evaluation Department.International Monetary Fund, (2002), “Managing Director Sees Impressive Commitment by Turkey to Economic Reforms; Executive Board Approves US$16 Billion Stand-By Credit.”, International Monetary Fund: Press Release No. 02/7. 4 February 2002.------------, (2005), “Speech of Anne O. Krueger, First Deputy Managing Director of IMF”, May 2005.Kapitan, Kerime, (2001), “Dünya Bankası Kredilerinin Dağılımı ve Türkiye Açısından İncelenmesi”, Yüksek Lisans Tezi.Kaya, Safiye, (2002),“Dünya Bankası ve Türkiye”, Sayıştay Dergisi, Sayı 46-47, Temmuz-Aralık 2002.Kayıkçı, Sabrina, (2004) “Dünya Bankası’nın Yeni Kredi Verme Yöntemi: Ülke Destek Stratejisi ve Türkiye Uygulaması”, Kamu Yönetimi Dünyası Dergisi, Ocak-Haziran 2004.Kayıran, M.Şebnem, (2000), “İkinci Kuşak Reformlar Çerçevesinde IMF Ve Dünya Bankası Politikalarının Değerlendirilmesi”,Hazine Müsteşarlığı, Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Ankara.Kaytaz, Mehmet, (2004), “A Cost Benefit Analysis of Preschool Education in Turkey”, Mother Child Education Foundation, Boğaziçi University, September 2004, s:1-26.Korkmaz, Tülay, (2003), “Türkiye’nin kullandığı uluslararası krediler ve çevre (IMF ve Dünya Bankası)”, Doktora Tezi, Ankara.Lerrick, Adam, (2002), “Are World Bank Claims of Success Credible? It is Time For An External Performance Audit”, Carnegie Mellon Gailliot Center for Public Policy, Quarterly International Economics Report, March 2002, s:1-4------------, (2006),“Audit the World Bank’s Performance”, Coto Institute Economic Development Bulletin, Project On Global Economic Liberty, No: 8 June 20, 2006, s:1-2.
    • 169MEER Disbursement Letter (DL), (1999), “Disbursement Letter (Marmara Earthquake Emergency Reconstruction Project) between Republic of Turkey and IBRD”, Loan No: 4517 TU, November 24, 1999,s:1-4.MEER Environmental Management Plan (EMP), (2000), “Document of The World Bank: Environmental Management Plan (Marmara Earthquake Emergency Reconstruction Project)”, Report No: E495, November 15, 2000, s:1-2.MEER Implementation Completion and Results Report (ICRR), (2007), “Document of The World Bank: Implementation Completion and Results Report (Marmara Earthquake Project)”, Report No: ICR131, June 07, 2007, s:1-45.MEER Loan Agreement (LA), (1999), “Loan Agreement (Marmara Earthquake Emergency Reconstruction Project) between Republic of Turkey and IBRD”, Loan No: 4517 TU, November 23, 1999, s:1-25.MEER Project Appraisal Document (PAD), (1999), “Document of The World Bank: Project Appraisal Document (Marmara Earthquake Emergency Reconstruction Project)”, Report No: 19844-TU, November 1, 1999, s:1-167.MEER Project Information Document (PID), (1999), “Document of The World Bank: Project Information Document (Marmara Earthquake Emergency Reconstruction Project)”, Report No: PID8416, November 4, 1999, s:1-11.Multilateral Investment Guarantee Agency [MIGA], (2007), “MIGA’s Annual Report 2007”, Washington D.C.,Omura, Yukiko, (2008), Executive Vice President of MIGA, “About MIGA” MIGA Web Site, http://www.miga.org/quickref/index_sv.cfm?stid=1588, [Erişim: 15.02.2008].Özcan, Candan, (1995), “Dış Finansmanla Sağlanan Proje Kredileri Kullanımlarının Ödemeler Dengesi ve Bütçe Açısından Değerlendirilmesi”, Hazine Müsteşarlığı Dış Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğü, Uzmanlık Tezi, Ankara.Krugman, Paul, (1985), “International Debt Strategies in an Uncertain World”, Washington, DC:The World Bank, 1985, s:79-100.Pehlivan, Özgür, (1994),“Dünya Bankası döviz havuzu sistemi ve bu sistemin maliyet analizine bir yaklaşım”, Hazine Müsteşarlığı, Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Ankara.Perkins, John, (2006), “Confessions of an Economic Hit Man”, a plume book, published by Penguin Group, First Plume Printing, USA, January 2006.
    • 170------------, (2007), “Bir Ekonomik Tetikçinin İtirafları 2, Ekonomik Tetikçiler, Çakallar, Dünya Bankası ve IMF”, Türkçe çevirisi: April Yayıncılık, 2. Baskı, Aralık 2007.Rasgelener, Mehmet, (1990),“The World Bank Group And Its Relations With Turkey”, Ankara: HDTM.Sapte, Dentonwilde, (2004), “a Guide to Project Finance”, Londra, 2004.Sevimli, Abdullah, (2000), “Dış Proje Kredileri”, Sayıştay Dergisi, Sayı: 37.Solmaz, Alpejderhan, (2005), “Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma çabaları bağlamında Dünya Bankası”, Yüksek Lisans Tezi.Şimşek, Mehmet, (2008), Devlet Bakanı Mehmet Şimşek’in, Dünya Bankası İşbirliği İle Düzenlenen “Sürdürülebilir Büyüme” Konulu Konferansta Yaptığı Konuşma, Ankara, 25 Nisan 2008. s:1-9.Stiglitz, Joseph E., (2004), “Küreselleşme Büyük Hayal Kırıklığı”, Türkçe çevirisi: Plan B Yayıncılık, Üçüncü Basım, İstanbul, Kasım 2004.T.C. Cumhurbaşkanlığı, (2005), T.C. Cumhurbaşkanlığı Resmi Web Sitesi, “Özelleştirme İdaresi Başkanlığının 2001, 2002, 2003 Yılları Eylem ve İşlemlerinin Araştırılıp Denetlenmesine İlişkin 22/09/2005 Tarih, 2005/4 Sayılı Rapor”, http://www.cankaya.gov.tr/tr_html/DDK/oib.htm [Erişim 06.07.2008].T.C Resmi Gazete, (1999),”Bakanlar Kurulunun 2/12/1999 tarih, 99/13650 sayılı kararı ile yürürlüğe giren Milletlerarası Anlaşma”, 5 Aralık 1999 tarih, 23897 sayılı Resmi Gazete.T.C Resmi Gazete, (2001),” 21.6.2001 tarihinde kabul edilen “4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu”, 5 Temmuz 2001 tarih, 24453 sayılı Resmi Gazete.Tepav Politika Notu, (2005) “Toprak Mahsülleri Ofisi’ne Açılan Hazine Kredileri Mali Saydamlığı Nasıl Bozuyor?”, s:2-3.Töreli, K.Melih, (1996), “Yatırım Projelerinin Ekonomik Değerlendirmesi (OECD, Dünya Bankası ve Unido Modelleri) ve Türkiyede Uygulanması”, Yüksek Lisans Tezi.Turkey Country Partnership Strategy [CPS], (2008), “Document of The World Bank IBRD IFC MIGA Country Partnership Strategy with The Republic of Turkey For The Period FY 2008-2011”, Report No. 42026-TR, January 25, 2008, s:1-45
    • 171Turkey CPS Annex 1, (2008) “Annex 1: Results Matrix” Annex of Country Partnership Strategy with The Republic of Turkey For The Period FY 2008- 2011, Report No. 42026-TR, January 25, 2008, s:1-7.Turkey CPS Annex 2, (2008) “Annex 2: Major Development Partners”, Annex of Country Partnership Strategy with The Republic of Turkey For The Period FY 2008-2011, Report No. 42026-TR, January 25, 2008, s:1-2.Turkey CPS Annex 3, (2008) “Annex 3: World Bank Group Private Sector Strategy (FY08-11)”Annex of Country Partnership Strategy with The Republic of Turkey For The Period FY 2008-2011, Report No. 42026-TR, January 25 2008, s:1-7.Turkey CPS Annex 4, (2008),“Turkey Country Assistance Strategy FY 04-07 Completion Report”, Annex of Country Partnership Strategy with The Republic of Turkey For The Period FY 2008-2011, Ankara, January 10, 2008, s:1-59.Turkey CPS Technical Annexes, (2008), “Turkey at a glance and CAS Annex B1, B2, B3, B4, B5, B6, B7 ve B8”, Annex of Country Partnership Strategy with The Republic of Turkey For The Period FY 2008-2011, Report No. 42026-TR, January 25, 2008, s:1-14.Tünsoy, Okan,(2005), “Dünya Bankası’nın Yapısı ve Kredi Verme Türleri”, Hazine Müsteşarlığı, Yayınlanmamış Etüt Raporu, Ankara, 2005. s:1-37.Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Resmi Web Sitesi [TCMB], (2008) http://evds.tcmb.gov.tr/ , [Erişim 04.07.2008].Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK],(2008/a), “Kurumsal Olmayan Sivil Nüfusun Yıllar ve Cinsiyete Göre İşgücü Durumu”, Türkiye İstatistik Kurumu Resmi Web Sitesi,http://www.tuik.gov.tr/VeriBilgi.do?tb_id=25&ust_id=8, [Erişim: 02.07.2008 ]------------, (2008/b),“Yoksulluk Sınırı Yöntemlerine Göre Fertlerin Yoksulluk Oranları”, Türkiye İstatistik Kurumu Resmi Web Sitesi, http://www.tuik.gov.tr/VeriBilgi.do?tb_id=23&ust_id=7 , [Erişim:02.07.2008]United Nation, (2008), “Millennium Project, Millennium Development Goals”, Resmi Web Sitesi, http://www.unmillenniumproject.org/goals/gti.htm, [Erişim:01.02.2008].Uzun, Ayşe Meral, (2003), “Yoksulluk Olgusu ve Dünya Bankası”, C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 4, Sayı 2, 2003.
    • 172Wikipedia, (2008), Wikepedia Türkçe Web Sitesi, “Kyoto Protokolü”, http://tr.wikipedia.org/wiki/Kyoto_Protokol%C3%BC , [Erişim:04.07.2008].Wolff, Peter (1987), Stabilization Policy and Structural Adjustment in Turkey 1980- 85, Ocassional Papers of the German Development Institue No:87, Berlin.World Bank Projects & Operations, (2008),”Home, Projects,Projects Database,By Country/Area,” World Bank Web Site, http://web.worldbank.org/ external/projects/main?pagePK=217672&piPK=95916&theSitePK=40941&men uPK=223661&category=regcountries&regioncode=5&countrycode=TR&sortby =PROJECTSTATUSDISPLAY&sortorder=ASC, [Erişim:03.04.2008].World Bank Turkey Projects and Grants, (2008), Dünya Bankası Resmi Web Sitesi, http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/T URKEYEXTN/0,,contentMDK:20187722~pagePK:1497618~piPK:217854~the SitePK:361712,00.html, [Erişim:31.03.2008].World Bank Ülke Destek Stratejisi, (2008),” Home, Countries,Europe and Central Asia, Türkiye, Ülke Destek Stratejisi”, Dünya Bankası Resmi Web Sitesi, http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TUR KEYINTURKISHEXTN/0,,contentMDK:20577875~pagePK:1497618~piPK:21 7854~theSitePK:455688,00.html , [Erişim:11.02.2008].World Bank [WB] Country Brief, (2008),” Home ,Countries ,Europe and Central Asia ,Turkey, Overview, Country Brief 2007” World Bank Web Site, http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/T URKEYEXTN/0,,contentMDK:20630704~menuPK:361720~pagePK:141137~p iPK:141127~theSitePK:361712,00.html, [Erişim:04.04.2008].World Bank [WB] About Us, (2008),” Home,About Us,IBRD”World Bank Web Site, http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/EXTIBRD/0, ,menuPK:3046081~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:3046012,00. html, [Erişim:10.02.2008].World Bank [WB] Country Partnership Strategy, (2008),” Home, Countries, Europe and Central Asia, Turkey, Country Partnership Strategy”, World Bank Web Site, http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/T URKEYEXTN/0,,contentMDK:20187130~pagePK:1497618~piPK:217854~the SitePK:361712,00.html, [Erişim:23.03.2008].
    • 173World Bank [WB] Annual Report , (2007), Washington D.C., s:1-126.World Bank [WB] Country Partnership Strategy, (2008),” Home, Countries, Europe and Central Asia, Turkey, Country Partnership Strategy”, World Bank Web Site, http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/T URKEYEXTN/0,,contentMDK:20187130~pagePK:1497618~piPK:217854~the SitePK:361712,00.html, [Erişim:23.03.2008].World Bank [WB] Faaliyetler, (2008),”Türkiye, Hakkımızda, Dünya Bankası Nedir”, Dünya Bankası Resmi Web Sitesi, http://www.worldbank.org.tr/ WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TURKEYEXTN/0,,contentMD K:20189579~menuPK:413935~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:361 712,00.html, [Erişim:11.02.2008].World Bank [WB] Letter of Transmittal, (2007), Washington D.C., s:1.World Bank [WB] News Release, (2008), “World Bank and Turkey Launch New Strategy of Partnership”,Release No:2008/ECA, Washington, February 28, 2008.World Bank [WB] Portfolio Management, (2008),”Home, Country, Analytics, Portfolio Management, IBRD/IDA Lending Summary” World Bank Web Site, World Bank Client Connection, https://clientconnection. worldbank.org/servlet/secmainssl?Context=CountryLendingSummary&ccTab= W&ctryChk=Y&theSitePK=257204&highlightIndex=3&pagePK=64016508&re portID=PFG&menuPK=64193328&piPK=64193333, [Erişim:02.04.2008].World Bank [WB] Poverty Reduction Strategy, (2008),” Home, Topics , Poverty, Poverty Reduction Strategies” World Bank Web Site, http://web.worldbank.org/ WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPRS/0, menuPK:384207~ pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:384201,00.html [Erişim:12.02.2008].World Bank [WB] Proje Döngüsü, (2008),” Home, Countries,Europe and Central Asia, Türkiye, Proje Döngüsü”, Dünya Bankası Resmi Web Sitesi, http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TUR KEYINTURKISHEXTN/0,,contentMDK:20819638~pagePK:141137~piPK:141 127~theSitePK:455688,00.html, [Erişim:13.02.2008].World Bank [WB] Treasury, (2008/a), IBRD Banking Products, http://treasury. worldbank.org/web/pdf/brochure_banking.pdf, [Erişim:14.02.2008].
    • 174------------,(2008/b), Loan Terms The World Bank Web Site, http://treasury.worldbank.org/Services/Financial+Products/Current+Products/ind ex.html, [Erişim:07.03.2008].World Bank Operational Manual Operational Policies, (2003), “Financial Terms and Conditions of IBRD Loans, IBRD Hedging Products, and IDA Credits”, Operational Manual - OP 3_10, January 2003,s:1.------------, (2007/a), “IBRD/IDA Countries: Per Capita Incomes, Lending Eligibility, and Repayment Terms” Operational Manual - OP 3_10 Annex D, January 2007------------, (2007/b), “Countries Ranked by Per Capita Income” Operational Manual - OP 3_10 Annex C, January 2007.World Bank, (2001), “World Bank Lending Instruments Resources for Development Impact, Second printing, July 2001.------------, (2004), “Guidelines Procurement under IBRD Loans and IDA Credits”, The World Bank Web Site, http://web.worldbank.org/ WBSITE/EXTERNAL/PROJECTS/PROCUREMENT, Mayıs 2004, s:1-46.------------, (2005), “World Bank Debt Servicing Handbook”, Loan Services Group Accounting Department The World Bank March 2005, s:1-50.------------, (2006), "Global Development Finance 2006 CD ROM: The Development Potential of Surging Capital Flows".------------, (2008), Document of The World Bank, Poverty Reduction and Economic Management Unit “Turkey Country Economic Memorandum”, Sustaining High Growth: Selected Isuues, Volume I-Main Report, Report No: 39194, s.: 1-48, April 10, 2008.World Bank Financial Products and Services Department, (2001), Document of The World Bank, “How Fixed-Spread Loans (FSLs) can better meet Borrowers’ needs”, March 2001, s: 1-4.World Bank OED, (2004), “Economies in Transition An OED Evaluation of World Bank Assistance”, World Bank Operations Evaluation Department, 2004 The World Bank Washington, D.C., s:1-82.World Bank SOPE, (2007), “Status Of Projects In Execution – FY07 SOPE, Operations Policy and Country Services”, OCTOBER 10, 2007, s:1465-1500.
    • 175YALÇIN, Ebru, (2005), İktisadi Büyüme ve Dış Krediler:Ampirik Bir Çalışma:”, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Dış İliskiler Genel Müdürlüğü, Uzmanlık Yeterlilik Tezi, Ankara, Eylül 2005, s:1-72.Yener, Ahmet Levent, (1997),“Dünya Bankası Kredilerinin Yeniden Yapılandırılması”, Hazine Müsteşarlığı, Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Ankara, s:1-49Yılmaz, Cevdet ve Akça, Halil İbrahim, (2002), “Türkiye’de Proje Planlama ve Proje Döngüsü Yönetimi”, Planlama Dergisi Özel Sayı, Ankara,
    • 176 EKLEREk 1: Dünya Bankası Ana Sözleşmesinin (Articles of Agreement) Madde, Kısım ve Çizelge Başlıkları37 I. Amaçlar II. Üyelik ve Banka Sermayesi 1) Üyelik 2) Onaylı Sermaye 3) Payların Taahhüdü 4) Payların İhraç Fiyatı 5) Taahhüt Edilen Sermayenin Paylaştırılması ve Ödeme Çağrıları 6) Sorumluluk Sınırları 7) Taahhüt Edilen Payların Ödeme Metodu 8) Taahhütlerin Ödeme Zamanı 9) Bankanın Muhafaza Ettiği Paraların Değerini Koruma 10) Payların Elden Çıkarılmasında KısıtlamalarIII. Krediler ve Garantilerle İlgili Genel Koşullar 1) Kaynakların Kullanımı 2) Banka ve Üyeler Arasındaki Muameleler 3) Bankanın Borçlanma ve Garanti Limitleri 4) Bankanın Garanti ve Kredi Verme Koşulları 5) Banka Tarafından Verilmiş İştirak Edilmiş ya da Garanti Edilmiş Kredilerin Kullanımı 6) Uluslararası Finans Kurumuna (IFC) KredilerIV. Faaliyetler 1) Kredi Verme ya da Kolaylaştırma Metotları 2) Paraların Mevcudiyeti ve Devredilebilmesi 3) Direk Krediler İçin Paraların Karşılığı 4) Direk Krediler İçin Ödeme Karşılıkları37 16 Şubat 1989 yılında değişikliğe uğrayan Ana sözleşmenin “Articles of Agreement” toplam 11 maddeve bu maddeler altında 58 kısım ve 2 listeden oluşan rijinal ingilizcesi baz alınarak tarafımca Türkçeyeçevrilmiştir.
    • 177 5) Garantiler 6) Özel Rezerv 7) Temerrüt Durumlarında Bankanın Sorumluluklarını Yerine Getirme Metotları 8) Muhtelif Faaliyetler 9) Teminatlarda Yer alacak Uyarı 10) Politik Faaliyetlerin Yasaklanması V. Organizasyon ve Yönetim 1) Bankanın Yapısı 2) Guvernörler Kurulu 3) Oylama 4) İcra Direktörleri 5) Başkan ve Personel 6) Danışma Konseyi 7) Kredi Komiteleri 8) Diğer Uluslararası Organizasyonlarla İlişkiler 9) Ofisin Yeri 10) Bölgesel Ofisler ve Konseyler 11) Muhafaza Kurumları 12) Paranın Muhafaza Şekli 13) Raporların Yayımlanması ve Bilgi Temini 14) Net Gelirin TahsisiVI. Üyelikten Çekilme ve Üyeliğin Askıya Alınması:İşlemlerin Durdurulması 1) Üyelerin Çekilme Hakları 2) Üyeliğin Askıya Alınması 3) Uluslararası Para Fonu’ndaki (IMF) Üyeliğin Durdurulması 4) Üyeliklerin Durdurulmasında Hükümetlerle Hesabın Kapatılması 5) Faaliyetlerin Askıya Alınması ve Sorumlulukların Yerine GetirilmesiVII. Statü, Muafiyetler ve Ayrıcalıklar 1) Maddenin Amacı 2) Bankanın Statüsü 3) Mahkeme İşlemlerinde Bankanın Durumu 4) Varlıkların Müsadere Durumlarında Muafiyeti 5) Arşivlerin Dokunulmazlığı
    • 178 6) Varlıkların Herhangi Bir Kısıtlamaya Tabi Olmaması 7) İletişim Ayrıcalığı 8) Memurların ve Çalışanların Muafiyetleri ve Ayrıcalıkları 9) Vergiden Muafiyetler 10) Maddenin UygulanmasıVIII. Değişiklikler IX. Açıklama X. Onay Verilmiş Sayılma XI. Son Hükümler 1) Yürürlülük 2) İmza 3) Bankanın Resmen İşe Başlaması a. Çizelge A Taahhütler b. Çizelge B İcra Direktörlerinin Seçimi
    • 179 Ek 2: Dünya Bankası Ülke Kategorileri Tablosu Dünya Bankası (IBRD) Ülke Kategorileri38 Kategori V ( $6,275 üzeri)Korca 17,640 Equatorial Guinea 8,250Trinidad and Tobago 13,340 Poland 8,190Slovak Republic 9,690 Mexico 7,890Croatia 9,320 Libya 7,370 Kategori IV ($3,596 - $6,275)Venezuela, RB de 6,070 Gabon 5,000Russian Federation 5,770 Panama 4,890Lebanon 5,490 Romania 4,830Malaysia 5,490 Brazil 4,280Turkey 5,400 Bulgaria 3,990South Africa 5,390 Kazakhstan 3,790Argentina 5,150 Belize 3,640 Kategori III ($1,736 - $3,595)Belarus 3,370 Ecuador 2,840Fiji 3,300 Colombia 2,710Iran, Islamic Republic of 3,030 China 2,000Thailand 2,990 Ukraine 1,920Tunisia 2,980 Morocco 1,890 Kategori II ($906 - $1,735)Syrian Arab Republic 1,570 Egypt, Arab Republic of 1,350Philippines 1,420 Iraq NAParaguay 1,400 Turkmenistan NA Kategori I ($905 veya daha azı)India 810 Uzbekistan 600Pakistan 770 Zimbabwe4 NA39Kaynak: Dünya Bankası Resmi Web Sitesi (The World Bank Operational Manual, Operational Policies,“Countries Ranked by Per Capita Income” Operational Manual - OP 3_10 Annex C)38 Ülkelerin kişi başına milli gelir seviyeleri Atlas metoduna göre hesaplanmaktadır. Bu hesaplamada2006 yılı ABD Doları cinsinden kişi başına GNI (önceden GNP) rakamları dikkate alınmaktadır. Tablodatüm ülkeler yer almamaktadır.39 N/A ile gösterilen ülkelerde tahminler sadece belli bir aralık olarak belirlenmiştir.
    • 180 Ek 3: MEER Projesine İlişkin İkraz Anlaşmasının Özeti40 Ø MADDE I Genel Hükümler; Tanımlar: Bu bölümde anlaşmanın genel şartları ve anlaşmada geçen bir takım terim ve kurumlara (kuruluş anlaşması, mevzuat, kapsanan riskler, imar kanunu, afet kanunu, deprem sigortalısı, deprem sigorta poliçesi, MERLİS Komitesi, Proje uygulama Kuruluşu vb.) ilişkin tanımlamalara yer verilmiştir. Ø MADDE II İkraz: Banka, işbu anlaşmada belirlenen veya atıfta bulunulan hüküm ve şartlar uyarınca Borçluya, 505.000.000 ABD Doları kredi vermeyi kabul etmiştir. Bu bölümde ayrıca kredinin kullanım şartları ve maliyetine ilişkin düzenlemeler söz konusudur. Örneğin Borçlu, bankaya ikraz miktarının %1’ine eşit bir ön komisyon ücretini (Front end fee) ikraz hesabından ödeyeceğini ve ayrıca kredinin kullanılmamış anapara bakiyesi üzerinden bankaya yılda % 0.75 oranında taahhüt komisyonu (Commitment fee) ödeyeceğini taahhüt etmiştir. Ø MADDE III Projenin Uygulanması: Bu maddede; Borçlunun Projenin amaçları ile ilgili taahhüdünü beyan ettiği ve Proje Uygulama Birimi (PUB) vasıtası ile projeyi idari, mali ve teknik uygulamalara uygun olarak büyük bir özen ve verimlilikle yerine getireceğini ve PUBnin proje için gereksinim duyulan fonları, imkânları, hizmetleri ve diğer kaynakları gerekli çabuklukta temin etmesini sağlayacağına ilişkin taahhütleri içermektedir. Ø MADDE IV Mali Yükümlülükler: Borçlu, PUB vasıtasıyla, kayıtları ve hesapları içeren bir mali, yönetim sistemi tutmayı ve Proje ile ilgili işlemleri ve mali durumunu yeterli düzeyde yansıtan ve Proje ile ilgili işlemlerini, kaynaklarını ve harcamalarını ayrı ayrı kayıt altına alan ve Banka tarafından kabul edilebilir tutarlı bir şekilde uygulanan muhasebe standartlarına uygun olarak mali tablolar hazırlayacağını taahhüt etmiştir.40 Türkiye Cumhuriyeti (borçlu) ile IBRD (Banka) arasındaki finansmanı Dünya Bankasınca sağlananprojelerle ilgili olarak imzalanan diğer ikraz anlaşmaları da benzer hükümler taşımaktadır. Bu ekTürkiye Cumhuriyeti ile IBRD arasında 23 Kasım 1999 tarihinde imzalanan 4517 Nolu İkrazanlaşmasının ilgili hükümlerinin önemli kısımları baz alınarak hazırlanmıştır (MEER LA,1999:1-25).
    • 181Ø MADDE V Bankanın Hakları: Genel Şartlar Bölüm 6.02. (p) uyarınca, programın veya belirgin bir kısmının yürütülmesini olanaksız hale getiren bir durumun ortaya çıkması durumları ile ilgili olarak bu bölümde ayrıntılı olarak ek hususlar tanımlanmıştır.Ø MADDE VI Yürürlük Tarihi; Fesih: Genel Şartlar Bölüm 12.04ünün amaçları açısından işbu anlaşma tarihinden 90 gün sonrasına denk gelen tarih yürürlülük tarihi olarak belirlenmiştir.Ø MADDE VII Borçlunun Temsilcisi; Adresler: Hazine Müsteşarlığı, Genel Şartlar Bölüm 11.03ün amaçları açısından, Borçlunun temsilcisi olarak tayin edilmiştir. İlgili şahitlerin huzurunda, tam yetkili temsilcileri vasıtasıyla hareket eden işbu Anlaşmanın tarafları, yukarıda yazılan gün ve yılda, Türkiye Cumhuriyeti, Ankara adresinde kendi adlarına işbu Anlaşmanın imzalanmasını sağlamışlardır.Ø ÇİZELGE 1 İkraz Meblağlarının Çekilişi: o A. GENEL: Bu bölümde belirtilen tabloda, ikrazdan finanse edilecek kalemlerin Kategorilerini, her bir Kategoriye ilişkin ikraz meblağları ve her bir Kategoride içinde finanse edilecek kalemlere ilişkin harcama yüzdeleri gösterilmektedir. Böylece Dünya Bankasından sağlanan 505.000.000 ABD Doları kaynağın hangi alanlarda nasıl kullanılacağı belirlenmiştir. Örneğin inşaat işleri (kategori 1) için 210.000.000 ABD Doları tahsisi edilmiş ve bu kategoride yapılacak harcamanın %90’ının Dünya Bankası ikrazından finanse edileceği öngörülmüştür. o B. ÖZEL HESAP: Bu bölümde borçlunun kendi ülkesindeki merkez Bankası’nda uygun bulunan şart ve usullere göre ayrı bir dolar hesabı açması ve muhafaza etmesi öngörülmüş ve özel hesabın işletilmesine ilişkin hükümlere yer verilmiştir. o EK A: Para çekimlerinin proje yönetim raporları esasına göre yapılmadığı hallerde özel hesap işlemleri düzenlenmiştir. o EK B: Para çekimlerinin para çekimlerinin proje yönetim raporları esasına göre yapılması halinde özel hesap işlemleri düzenlenmiştir.
    • 182Ø ÇİZELGE 2 Projenin Tanımı: Bu bölümde PID ve PAD dokümanları ile uyumlu olarak projenin amacı; “Marmara Depremi’nden etkilenen alanlarda hayat şartlarının ve ekonomik kalkınmanın iyileştirilmesi, meydana gelebilecek doğal afetlere karşı alınabilecek daha etkin tedbirlerle muhtemel afet zararlarının azaltılması ve risk yönetimini sağlayacak bir kurumsal çerçevenin oluşturulması” olarak belirlenmiştir.Ø ÇİZELGE 3 Faiz ve Anaparanın Geri Ödenmesine Dair: Bu bölümde ikraz kullanım tutarı, faiz dönemi, faiz ödeme tarihi ve oran belirleme tarihi tanımlanarak ikrazın Anapara ve faiz ödeme şartları düzenlenmiştir.Ø ÇİZELGE 4 Tedarik Usulleri: Mal ve inşaat İşleri Tedarik Usulleri, Müşavirlerin İstihdamına ilişkin ihale ve seçim yöntemleri düzenlenmiştir.Ø ÇİZELGE 5 Uygulama Programı: Projenin bölümlerinden sorumlu kuruluşlar, sorumluluk alanları ve işleyişleri tanımlanmıştır.Ø ÇİZELGE 6 Ulusal Afet Sigortası Programı İçin Uygulama Programı : Deprem Sigorta Sistemine İlişkin özel düzenlemelere yer verilmiştir.
    • 183 Ek 4: Türkiye’de Aktif Yatırım Projeleri KREDİ PROJENİN PROJE ADI TÜRÜ TARİH MALİYETİ ANA SEKTÖR SON IBRD YÜRÜR KULLA KATKI(Milyon ABD Doları) LÜK NIM TOPLAM SI Özel Yatırım 25.03. 30.06.Yenilenebilir Enerji Kredisi (SIL) 2004 2010 502 202 Enerji ve Madencilik Program Uyum 20.05. 31.12.Sağlıkta Dönüşüm Kredisi (APL) 2004 2008 75 61 Kamu Yönetimi ve AdaletOrtaöğretim Özel Yatırım 15.03. 31.05.(APL II) Kredisi (SIL) 2005 2010 104 104 Eğitimİhracat Finansmanı Aracılık Aracı Kurum 17.05. 30.06.Kredisi III Kredileri (FIL) 2005 2010 305 305 Finans, Endüstri ve Ticaret Kamu Yönetimi ve AdaletSosyal Riskin Azaltılması Özel Yatırım 26.05. 30.09. Sağlık ve Diğer SosyalProjesi Kredisi (SIL) 2005 2010 400 400 HizmetlerGüneydoğu Avrupa EnerjiTopluluğu- Uyarlanabilir Program Uyum 24.03. 30.06. Enerji ve Madencilik -Program Kredisi 3 Kredisi (APL) 2006 2011 195. 150 Endüstri ve TicaretAnadolu Su HavzalarıRehabilitasyon Projesi Özel Yatırım 01.06. 30.06. Tarım, Balıkçılık ve(Karadeniz) Kredisi (SIL) 2004 2012 7 0 OrmancılıkAnadolu Su Havzaları Özel Yatırım 01.06. 30.06. Tarım, Balıkçılık veRehabilitasyon Projesi Kredisi (SIL) 2004 2012 38 20 OrmancılıkGüneydoğu Avrupa EnerjiTopluluğu- UyarlanabilirProgram Kredisi 2 (ECSEE- Program Uyum 04.04. 31.12.APL 2) Kredisi (APL 2005 2010 78 66 Enerji ve MadencilikElektrik ÜretimininRehabilitasyonu ve Yeniden Özel Yatırım 06.06. 31.12. Enerji ve MadencilikYapılandırılması Projesi Kredisi (SIL) 2006 2011 481 336 Endüstri ve Ticaret Aracı Kurum 08.06. 30.04. FinansKOBİ Finansman I Kredileri (FIL) 2006 2012 180 180 Kamu Yönetimi ve AdaletDevlet Demiryollarının Program Uyum 09.06. 30.09.Yeniden Yapılandırılması Kredisi (APL) 2005 2009 221 185 UlaşımBiyolojik Çeşitliliğin Özel Yatırım 13.06. 30.09. Kamu Yönetimi ve Adalet -Korunması Kredisi (SIL) 2000 2008 12 0 İçilebilir Su ve Sel Önlemeİkinci Özelleştirme Sosyal Özel Yatırım 14.06. 30.06. Kamu Yönetimi ve Adalet -Destek Projesi Kredisi (SIL) 2005 2009 58 465 Endüstri ve TicaretElektrik İletiminin Enerji ve MadencilikRehabilitasyonu Özel Yatırım 19.09. 31.12. Finans- Kamu Yönetimi, Kredisi (SIL) 2007 2012 344 269 Yasa ve Adalet Aracı Kurum 19.06.KOBİ Finansman II Kredileri (FIL) 2007 N/A 6 67 Finans ve Eğitim Su, Sağlık ve Sel Özel Yatırım 23.06. 30.06. Baskınından Korunma-Belediye Hizmetleri Projesi Kredisi (SIL) 2005 2010 305 275 Eğitim Acil İyileştirmeKuş Gribi Mücadele (Yardım) Kredileri 24.04 30.11. Kamu Yönetimi ve Adalet-Ve Hazırlık Projesi (ERL) 2006 2010 55 34 Finansİstanbul Belediye Altyapı Özel Yatırım 28.06. 31.12. İçilebilir Su ve Sel Önleme- Kredisi (SIL) 2007 2011 336 322 Kamu Yönetimi ve AdaletDoğal Gaz Sektörünü Özel Yatırım 29.11. 31.12. Enerji ve Madencilik-Geliştirme Kredisi (SIL) 2005 2012 538 325 Finance-Endüstri ve TicaretKaynak:Dünya Bankası Resmi Web Sitesi (3 Nisan 2008)
    • 184 Ek 5: Dünya Bankası’nın Türkiye’deki Hedeflerinin Gerekçeleri ve Hedeflerle İlgili İlerlemelerDayanaklar/Hedefler Gerekçe İlerlemelerDayanak I: Makroekonomik İstikrar Saydam olmayan bir bütçe ve bazı 1-Kamu Mali Yönetiminin Bütçe dışı fonların çoğu kaldırılmış; enflasyonda harcamaların bütçe dışı fonlardan İyileştirilmesi düşüş, birincil fazlada artış ve önemli bir karşılanmasının mali yönetim üzerindeki ekonomik büyüme sağlanmıştır. olumsuz etkisi Yapılan sübvansiyonların vergi tahsilâtına KİT zararları ortadan kaldırılmış, sübvansiyonlar2-Kilit Yapısal Reformların oranının eşit gelir düzeyindeki ülkelere azaltılmıştır. Fakat emeklilik sistemi Uygulanması göre yüksek olması açıklarındaki artış, sağlanan kazancı azaltmıştır.Dayanak II: Büyüme, Rekabet Gücü ve Verimlilik Bankacılık sisteminin, yurtdışından AB standartlarına yakın bir mevzuat hazırlanmış borçlanarak DİBS satın alan ve dolayısıyla ve BDDK kurulmuştur. Bankacılık sisteminin 3-Bankacılık Sisteminin özel sektörü (özellikle KOBİ) dışlayan bir güçlenmesine rağmen, özel sektöre sağlanan Güçlendirilmesi ve Mali konuma gelmesi; düzenleyici çerçeve ve krediler OECD ortalamasının altındadır ve kamuAracılığın Derinleştirilmesi denetimin üstlenilen riske göre yetersiz bankalarının özelleştirilmesi çalışmaları olması beklenenden yavaş gerçekleşmiştir Altyapı yatırımlarının verimli ve etkin bir Telekom, enerji ve demiryolları alanlarında 4-Altyapının Yönetiminin şekilde yapılmaması nedeniyle yatırımların düzenleyici çerçeveler ve kurumlar kurulmuş, İyileştirilmesi finansal açıdan sürdürülebilirliğinin enerji yatırımları artmış olmasına rağmen henüz olmaması. nicel bir verimlilik artışı sağlanamamıştır. Tarım reformları yapılmış, özel borsalar Ekonomideki kayıt dışılığın çok yüksek gelişmiş, fikri mülkiyet hakları, ar-ge ve olması, özel sektörde büyük aile teknolojik standartlar ile ilgili kurumsal çerçeve5-Üretkenliğin Arttırılması şirketlerinin baskın olması; yolsuzluk ve güçlendirilmiş, şeffaflaşan bütçe ile yolsuzluklar istikrarsızlık gibi nedenlerle düşük kalan azalmış; ancak yüksek doğrudan yabancı yatırım doğrudan yabancı yatırım miktarı, artışı ya da yönetişim göstergelerinde iyileşme sağlanamamıştır.Dayanak III: Yoksulluğun Azaltılması ve Sosyal Kalkınma Aşırı yoksulluk az olmasına rağmen, nüfusun %30’u geniş yoksulluk GSYİH artışına paralel olarak yoksulluk oranı6-Hakkaniyetin, İstihdamın kategorisine dâhildi ve sosyal koruma bu azaltılmıştır. İstihdamdaki artış düşükve Sosyal Korumanın gruplara yönelik değildi. İstihdam oranları, seviyelerdedir ve emeklilik sistemi maliDesteklenmesi özellikle kadınların işgücüne katılım oranı bakımdan hala sürdürülemez durumdadır çok düşük düzeydeydi. Sağlıkla ilgili temel göstergeler kötüydü ve Bebek ölüm oranlarında ülke genelinde sağlanan sağlık koşulları açısından bölgeler arası belirgin bir düşüşe (% 4) rağmen, bu düşüşün 7-Halkın Sağlığının büyük eşitsizlikler vardı(özellikle anne ve doğu bölgelerinde daha yavaş olması ve birincil İyileştirilmesi çocuk sağlığına dikkat gösterilmesi sağlık hizmetlerinin kalitesinin arttırılamaması gerekiyordu). ciddi sorunlar yaratmaktadır. İlk ve orta öğretimin kapsamı ve kalitesi(özellikle bazı bölgeler ve kızlar İlk ve ortaokullara kayıt yaptırma sayılarında 8-Eğitimin Kapsamı ve açısından) ülkenin gelir düzeyine göre önemli artışlar kaydedilmiş, kadınlarda Kalitesinin Arttırılması düşüktü. Eğitimli işgücü yetiştirmek için okuryazarlık oranı göreli olarak iyileştirilmiştir. meslek eğitimine ağırlık verilmişti.Dayanak IV: Çevre ve Doğal Kaynak Yönetimi Doğal kaynaklar, çeşitli nedenlerle bozulma riskine maruz kalmakta idi. Yeni kurulan Çevre Bakanlığının henüz bir Kurumsal çerçeve iyileştirilmiş olmasına 9-Çevresel Bozulmanın izleme sistemi yoktu. Bu konuda Türkiye rağmen kirlilik ya da doğal kaynak yönetimi Azaltılması uluslararası ve bölgesel anlaşmalardaki üzerinde henüz önemli etkiler sağlanamamıştır. yükümlülüklerini yerine getirebilecek şekilde kapasitesini güçlendirmeliydi. Deprem ve sel riski yüksek olan 10-Daha İyi Bir Afet Afetlerle ilgilenecek kurumlar ve sistemler, Türkiye’de erken uyarı sistemi ve afetYönetiminin Desteklenmesi yavaş olmakla birlikte, geliştirilmektedir. sonrası yardımlar yetersizdir.Kaynak: Independent Evaluation Group (IEG), (2006), “The World Bank in Turkey: 1993-2004: An IEGCountry Assistance Evaluation, s: xiii, 10
    • 185 ÖZGEÇMİŞAdı Soyadı : Ergül HALİSÇELİKDoğum Yeri-Yılı : Yumurtalık-23/11/1973Adres : Hazine Müsteşarlığı HKK.19.Kat 06510 Emek-AnkaraE-mail : ergul.haliscelik@hazine.gov.trTel(iş) : 312-212 88 80EĞİTİM DURUMU :Yüksek Lisans Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Anabilim Dalı (2008)Yüksek Lisans Carnegie Mellon University Heinz School, Kamu Politikası ve Yönetimi, (Pittsburgh-ABD, 2007)Lisans Çukurova Üniversitesi, İ.İ.B.F İktisat Bölümü (1996, Bölüm birincisi olarak mezun olunmuştur)Lise Karşıyaka Lisesi (1990), AdanaİŞ DENEYİMİ :2008-, Hazine Müsteşarlığı, Hazine Başkontrolörü2008-, Avrupa Birliği Katılım Öncesi Mali İşbirliği Aracı (IPA), Koordinatör Denetçi2006-, CIA Sertifikası, Sertifikalı İç Denetçi Belgesi, (ABD)2001-2008 Hazine Müsteşarlığı, Hazine Kontrolörü2004-2005 Avrupa Birliği Eğitim ve Gençlik Programları Merkezi Başkanlığı, Bağımsız Denetim Ekibi Koordinatörü2003-2004 Avrupa Birliği Merkezi Finans ve İhale Birimi (CFCU), İç Denetim Ekibi Koordinatörü1998-2001 Hazine Müsteşarlığı, Stajyer Hazine Kontrolörü1997 Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Ekonomi Politikası Ana Bilim Dalı, Araştırma GörevlisiYABANCI DİL : İngilizceBİLGİSAYAR- : STATA, MINITAB, Office Programs, SOLVER, LINDO,YAZILIM MATMATICA, CRYSTAL BALL, SAS, LINGO, AMPL, ELECTRE ve PROMETHEE çok kriterli karar modelleri