Doortijdenruimte Onlineversie

322 views
255 views

Published on

publicatie 2011 rijksgebouwendienst

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
322
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Doortijdenruimte Onlineversie

  1. 1. binnenhof 1 door tijd en ruimterijkshuisvestingmonumenten
  2. 2. Voorwoord Marc van Roosmalenesprit en karakterIn een aantal kamers op de eerste en tweede verdieping vanBinnenhof 1, die de Eerste Kamer der Staten Generaal onlangs tothaar beschikking gekregen heeft, is een uniek project gerealiseerd.De Rijksgebouwendienst en het door haar gevormde ontwerpteamstonden eigenlijk voor een schier onmogelijk opgave. De beschik-bare tijd was net voldoende voor herstel van de ruimtelijkestructuur van de kamers, maar was totaal ontoereikend voor eenverantwoorde restauratie van de historische interieurs. Daarvoor ismeer onderzoek-, ontwerp- en uitvoeringstijd vereist. Van belangwas tijd te winnen voor een gedegen restauratieplan, terwijl dekamers de komende vijf jaar optimaal bruikbaar moeten zijn.De oplossing is even simpel als treffend: we zetten tijdelijkheidin als troef! Het onaffe karakter van de ruimtes vormt daarbij hetuitgangspunt. Alle bouwsporen, de wonden en verminkingen en detalloze leidingen blijven in het zicht, maar worden bijvoorbeeld meteen enigszins transparant loshangend doek voor wanden en plafondals het ware afgedekt, wat tijdelijk een nieuw maar wel karaktervolinterieur suggereert. Die tijdelijkheid daagt uit en biedt nieuwekansen. Je kunt experimenteren en grenzen opzoeken, wat nieuweperspectieven biedt, letterlijk en figuurlijk. Er is dus bewust afgezienvan het tijdelijk opknappen van de ruimten middels een verfje en eennet behangetje. Tegelijkertijd is door het onaffe karakter duidelijk dater te zijner tijd echt wat moet gebeuren.Al snel is het idee voor een ontwerpwedstrijd voor toegepaste kunstvoor studenten van de kunstacademies van Den Haag en Rotterdamontstaan. De basis van deze ontwerpopgave voor tijdelijke toegepastekunst was het kaderconcept ‘door tijd en ruimte’, waarbij deontwikkeling van de Nederlandse staatkundige geschiedenis deelssamenvalt met de ontwikkeling van de ruimte: de vleugel van hetStadhouderskwartier op het Binnenhof. Elke kamer vertegenwoordigteen eigen tijdsperiode. Lonkend perspectief van deze wedstrijd vormtde publicatie en de realisatie voor een periode van vijf jaar van dewinnende ontwerpen.Het thema blijkt een rijke bron aan inspiratie te zijn. De studentenontdekten op deze manier iets over hoe Nederland staatkundig isgevormd, over hoe onze democratie is ontstaan en zich ontwikkeldheeft. Bovendien ging een ongekend rijke wereld aan beelden enbetekenissen voor hen open. Voor veel van hen is die geschiedenisgaan leven. Het is niet meer iets dat alleen maar achter hen ligt.Op een ochtend in april 2011 zijn alle ontwerpen door de jury ondervoorzitterschap van de voorzitter van de Eerste Kamer gejureerdaan de hand van maquettes en een korte toelichting. Alle studentenen de begeleiders van beide academies waren aanwezig met hunplannen. Gezien de verschillende disciplines die de studentenvertegenwoordigden was het een zeer gemêleerd gezelschap.Interessant om te zien waren de verschillen in cultuur tussen de beide Door tijd en ruimte | 3
  3. 3. academies. De ontwerpen van de studenten vande Koninklijke Academie voor Beeldende Kunst inDen Haag waren vooral heel beeldend, terwijl destudenten van de Willem de Kooning Academie uitRotterdam meer voor een conceptuele benaderinghadden gekozen. De reacties van de studentenop elkaars kunstwerken waren verrassend eninspirerend. De jury was erg onder indruk van hetin korte tijd geleverde werk, dat vaak van zeer hoogniveau was. Dat maakte de jurering aangenaam,maar zeker niet eenvoudig.Het ontwerp van Richard Wendling, waar de juryunaniem grote waardering voor heeft, heeft deeerste prijs gewonnen. Hij kreeg een stedentrip cadeau. Zijn ontwerp is te zien in kamer 2.5 (pag 20). Het straalt eengrote eenheid uit en vertelt een duidelijk verhaal. De kleurstelling zorgt er bovendien voor dat de ruimte aangenaamlicht is. Verschillende andere ontwerpen van hoge kwaliteit zijn veel nadrukkelijker en leveren daardoor meerdiscussie op.Dit project bood meerdere unieke kansen en mogelijkheden. We konden laten zien dat er meer mogelijk is danheel mooie historische stijlkamers. Dat je ook op tijdelijke basis bijzondere interieurs met karakter kunt creërenen de identiteit van ruimten kunt versterken. Dat je tegelijkertijd ook nog een verhaal kunt vertellen en historischegelaagdheid zichtbaar kunt maken. Grote snelheid van beslissen en realiseren bleek mogelijk. Maar bovenal hebbenwe met deze ontwerpwedstrijd ontluikend talent een kans kunnen bieden toegepaste kunstwerken te maken voordeze prachtig gelegen werkruimten. De beste ontwerpen zijn inmiddels uitgevoerd op de wanddoeken, die iederekamer gedurende vijf jaar een unieke uitstraling zullen geven. Samen vormen zij een prachtige samenhangende enbeeldende reeks met grote zeggingskracht.Sinds de ingebruikname merken we dat de gekozen oplossing, het onaffe karakter en de kunst die erin hangt, door degebruikers hoog wordt gewaardeerd en door bezoekers soms zelfs met enige jaloezie wordt bewonderd. Vandaar dezepublicatie waarin het resultaat van de ontwerpwedstrijd is toegelicht en vastgelegd. Marc van Roosmalen - architect Rijksgebouwendienst/architect-adviseur Binnenhof, december 2011door tijd en ruimteHet moest snel en goed, de verbouwing van de onderzoek nodig, evenals een kleuronderzoek. Daarwestvleugel van het Binnenhof. Op 7 juni 2011, was geen tijd voor. Daarom kwam restauratie-architectbij de installatie van de nieuwe Eerste Kamer der Krijn van den Ende met een ingenieus plan: allesStaten-Generaal, werden de vertrekken op de eerste tijdelijk bedekken. Niet renoveren, maar verhullen metverdieping van Binnenhof 1 in gebruik genomen. Die wandkleden.extra werkruimte is nodig, omdat de huidige EersteKamer uit meer fracties bestaat dan de vorige. En door Voor de concrete uitwerking van dit idee besloten Vanhet verhuizing van enkele onderdelen van de Raad den Ende en de Rijksgebouwendienst kunstenaresvan State konden de prachtige ruimtes bij de huidige Liesbeth Stinissen bij het project te betrekken. Zijvleugel van de Eerste Kamer – Binnenhof 22 – worden bedacht samen met Van den Ende het concept: degevoegd. bekleding van elke kamer zou geïnspireerd worden op een bepaalde tijd uit de Nederlandse geschiedenis.Een echte renovatie van dit Rijksmonument in zo’n Met als ijkpunt de geschiedenis van deze vleugel vankorte tijd zou echter onverantwoord en technisch het Binnenhof zelf, die rond 1600 werd gebouwd alsonmogelijk zijn geweest. Voor zo’n verbouwing is een ambtswoning voor stadhouder prins Maurits.bouwhistorisch, cultuurhistorisch en interieurhistorisch
  4. 4. Creativiteit van jong talentDe Rijksgebouwendienst heeft ervoor gekozen ookstudenten mee te laten werken aan het project. Daarwaar de uiteindelijke renovatie het resultaat moetworden van veel onderzoek en overleg – waarbij deoorspronkelijke stijl van het pand van doorslaggevendbelang zal zijn bij de keuzes die gemaakt moeten worden– is het juist vanwege de tijdelijkheid van dit projectmogelijk om een gedurfdere aanpak te kiezen. Eenuitermate geschikt moment dus om gebruik te makenvan de creativiteit van opkomend talent.De Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in DenHaag en de Willem de Kooning Academie in Rotterdamwaren onmiddellijk enthousiast. Studenten van diversedisciplines schreven zich in om mee te mogen te doen.De creativiteit van die studenten bleek groot. Vanden Ende en Stinissen hebben de studenten intensiefbegeleid. Creatieve stimulans bleken ze niet nodig tehebben, ideeën waren er in overvloed.De ontwerpen van de studenten werden uiteindelijk aaneen jury gepresenteerd onder wie architecten van deRijksgebouwendienst, docenten van de kunstacademie,de voormalig voorzitter van de Eerste Kamer, Renévan der Linden, griffier van de Eerste Kamer, Geert JanHamilton, en Liesbeth Stinissen.Van der Linden is blij met de wijze waarop de kamers nuzijn ingericht. “Het zijn zeer inspirerende werkplekkengeworden. Hier kunnen Kamerleden uitstekend hoogbezoek ontvangen. Natuurlijk vindt niet iedereen alleseven mooi. Je hebt verschillende smaken en opvattingenen daar kun je eventueel over discussiëren. Dat maakthet juist interessant. Ik vind het mooi hoe het verledenvan het gebouw en het verleden van Nederland in deontwerpen is verwerkt. Ik wil dit project ook graag zienals een uitdrukking van het belang van geschiedenis enkunst naar de politiek en de samenleving.”Structuurherstel op de tweede verdiepingDe eerste verdieping was op tijd klaar voor de installatievan de Eerste Kamer. Voor de tweede verdieping wasiets meer tijd nodig. De werkzaamheden waren daaringrijpender. In de jaren vijftig van de vorige eeuw is daareen middengang gebouwd om meer kamers te creëren.Dat betekende ook kamers in de voormalige galerij.Tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlogwas die ruimte hard nodig, maar het waren wel allemaalRestauratie-architect Krijn van den Ende legt uit dat de bakstenenvan de nieuwe tussenmuren op de tweede verdieping niet afgewerktworden. Er komen enkel wandkleden voor. Door tijd en ruimte ||5 Door tijd en ruimte 5
  5. 5. kleine hokjes Maar dat is dus niet handig in het kader van de renovatie.geworden. Van Daarom hebben we onder de plafonds ook doekenden Ende stelde gespannen. Het werk wordt compleet gemaakt doorstructuurherstel bespannen panelen onder de plafonds waarop wolken tevan die ruimte zien zijn. Je staat in de tuin van Maurits en als je omhoogvoor. Dat kijkt zie je dat wolkendek.”hield in dat demiddengang Medewerking van alle partijenafgebroken werd Het project is in wonderbaarlijk korte tijd van deen daarmee de grond gekomen, mede dankzij de medewerkinggalerij hersteld. van alle betrokken partijen. Ook al gaat het om eenDe kamers tijdelijke oplossing, bij een dergelijke ingreep in zo’nkregen hierdoor monumentaal pand zijn nu eenmaal veel partijendan weer hun betrokken. Van den Ende: “We hebben een plenairoorspronkelijke overleg gehad, waarbij alle spelers aanwezig waren:afmetingen. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, bureau Monumentenzorg van de gemeente Den Haag, de“Je loopt bij de bouwinspecteur en de leden van de commissie vanuitvoering van dat herstel niet het risico dat je dingen Welstand en monumenten. Daarbij kwam natuurlijk ookdoet die niet te overzien zijn,” vertelt architect Van den de geïntegreerde aanpak van Binnenhof 1 en BinnenhofEnde. “Het gaat enkel om een bouwkundige aanpassing, 22 aan bod, het verbinden van de galerijen. Men was hetmaar er wordt niets afgewerkt.” De bakstenen die te er unaniem over eens dat dat een goede zaak was, duszien zijn door het aanbrengen van de ‘nieuwe’ muren, daar hebben we alle medewerking voor gekregen.”worden ook niet bedekt. Behalve dan met de tijdelijkewandkleden. Verantwoord omgaan met cultureel erfgoed Natuurlijk is op dit moment niet te zeggen hoe de Eerste“We gaan ook niets aan de plafonds doen,” gaat Van Kamer er over vier jaar uitziet. Of die dan misschienden Ende verder. “Op het hout zit nu een witte verflaag; weer uit minder fracties bestaat. Dat is volgens Vandaardoor lijkt het stucwerk. Ze waren oorspronkelijk den Ende geen probleem. “De westvleugel werd al inniet wit. Dat zal in de loop van de twintigste eeuw de zeventiende eeuw gebouwd met een volkomenzijn gebeurd. Die interieurs dateren grosso modo van ander oogmerk. Het was het stadhouderskwartier,1880. Op sommige plaatsen vind je nog sporen van de ambtswoning van stadhouder prins Maurits. Laterde oorspronkelijke kleurstelling en we hebben ook is het in gebruik genomen door de Eerste Kamer, dewat flarden behang gevonden. Dat willen we allemaal Tweede Kamer en de Raad van State. Waarmee ik wilgoed onderzoeken en in kaart brengen. Dan kun je een zeggen dat dit gebouw ook weer kan voldoen aan eengoed beeld krijgen van hoe die interieurs in 1880 waren andere situatie. In mijn ogen is dat een belangrijke taakafgewerkt. Niet om daar per definitie een reconstructie die ik als restauratie-architect heb: dat je altijd in jevan te maken, maar je moet het wel weten. Met die achterhoofd houdt dat het uniek cultureel erfgoed is enkennis kun je dan op een verantwoorde wijze een plan dat je dat over moet dragen aan de volgende generatie.maken. Als je die interieurs aanpakt en je komt tot Die volgende generatie moet ook weer iets te kiezende ontdekking dat het bijvoorbeeld helemaal geen hebben. De politiek is toch een soort golfbeweging.stucplafonds waren, maar houten plafonds, dan heb je je Het gebouw mag daar wel op reageren en aanpassingenwerk niet goed gedaan. Natuurlijk is de verleiding groot zijn mogelijk. Maar daar zitten ook beperkingen aan.om aan de Rijksgebouwendienst te vragen of ze niet Zeker in onze tijd, waarin we verantwoord omgaan mettoch een likje verf over dat plafond heen kunnen doen. cultureel erfgoed.”De jury bekijkt en beoordeelt de maquettes van alle ontwerpen.Om een volledig beeld te geven van het eindresultaat is ook dedoor Liesbeth Stinissen ontworpen vloerbekleding te zien in demaquettes. Door tijd en ruimte ||7 Door tijd en ruimte 7
  6. 6. De renaissancetuin van MauritsElke kamer heeft een uniek ontwerp. Ook het tapijt is in periode waar de kamer naar verwijst. Daarbij is deelk vertrek anders. Het verwijst, net als de wandkleden, verzelfstandiging van land en mens het uitgangspunt.naar een specifieke periode in de geschiedenis. Maarals je de muren weg zou halen, kun je zien dat de lijnen De documenten zijn gezet in lettertypen uit de eigenvan het ontwerp van Liesbeth Stinissen als een rode periode. Zo is in het oudste perk een klassieke, sierlijkedraad door de kamers lopen. “Daar is niet alleen voor schreefletter gebruikt. En in de meest recente kamer isgekozen om rust en eenheid in het project te creëren, het font strak en modern.maar ook om aan te geven dat de bijzondere feiten engebeurtenissen, waar in de kamers aandacht aan wordt De kleinere prieeltjes rondom het middenperk zijnbesteed, nooit op zichzelf staan,” aldus Stinissen. Ze zijn gevuld met tulpen. Deze bloem verandert van vorm dooraltijd onderdeel van de geschiedenis waar ze invloed de eeuwen heen en die verschillende vormen komenop hebben. Het uitgangspunt in het ontwerp is de uiteraard terug in de diverse kamers. De keuze voor dezemenselijke maat in relatie tot die geschiedenis. Het zijn bloem heeft te maken met het feit dat hij van grootindividuele daden die het verschil maken, maar ze gaan belang is geweest voor de Nederlandse geschiedenis.op in de grotere beweging. In de zeventiende eeuw ontstond de zogenaamde tulpengekte, waardoor de prijs van tulpenbollenHet ontwerp op de vloer is geïnspireerd op de exorbitant hoog werd. In de Tweede Wereldoorlogrenaissancetuin van prins Maurits (1567 – 1625) op het aten mensen de bollen bij gebrek aan beter voedsel enhuidige Buitenhof. Wij kennen die tuin dankzij gravures op dit moment is Nederland een van de belangrijkstevan Hendrik Hondius uit 1623. Een van die gravures is exportlanden van dit product. Bovendien is de bloemgebruikt in kamer 1.9 (zie afbeelding hierboven). een soort symbool geworden voor ons land.Tuinontwerpen schetsen een interessant beeld van hettijdperk waarin ze worden bedacht. In de renaissance-tuinen zijn duidelijk mathematische structuren te zien.Stinissen heeft de ‘middenperken’ in haar ontwerpgevuld met documenten die van belang zijn voor de
  7. 7. Door tijd en ruimte ||9 Door tijd en ruimte 9
  8. 8. kamer 2.7 | 1585-1625 stadhouder prins mauritsWandontwerp: Sacha Dufils Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen“Maurits van Nassau heeft vele militaire overwinningen behaald en was vooruitstrevend inhet opleiden van nieuwe militairen. Zijn invloed en ideeën zijn zelfs zo sterk dat ze nog steedsterug te vinden zijn in de huidige trainingen van de landmacht.”Dit gegeven heeft Sacha Dufils gebruikt in haar ontwerp van Vloerontwerpdeze Mauritskamer. De man die op de foto is te zien, staat Hier begint de geschiedenis die is verbeeld in het voormaligvoor prins Maurits als overwinnaar, een imposante man. De Stadhouderskwartier. “Het gaat om het afbakenen vanlijnen in het landschap symboliseren een schaakspel: “Een grondgebied tijdens de Opstand, ofwel de Tachtigjarigespel dat symbool staat voor het strategisch, gestructureerd oorlog,” legt Liesbeth Stinissen uit. In de documenten dieen geordend optreden van de prins. Maurits was bovendien dat symboliseren speelt Van Oldenbarnevelt een belangrijkezelf een liefhebber van het schaakspel,” aldus Dufils. rol. Het eerste document luidt het Twaalfjarig Bestand in. Van Oldenbarnevelt is een van de ondertekenaars.Het is onder andere raadspensionaris Johan vanOldenbarnevelt die ervoor pleit de nog zeer jonge Het bestand zorgt voor barsten in de goede samenwerkingMaurits stadhouder te maken. Aangezien Maurits meer tussen Van Oldenbarnevelt en Maurits. Deze laatste is hetinteresse in militaire zaken heeft dan in politiek, kan namelijk überhaupt niet eens met die wapenstilstand. Devan Oldenbarnevelt veel politieke macht naar zich machtsstrijd tussen beide mannen loopt zo hoog op, dat dittoetrekken. Hij slaagt erin de Staten-Generaal het hoogste uiteindelijk leidt tot het arrest van Van Oldenbarnevelt inbestuursorgaan te laten zijn, in plaats van de Raad van State. 1618. Dit arrest is het tweede document in het vloerontwerp. Een jaar later vindt de executie van Van OldenbarneveltDe samenwerking tussen Maurits en Van Oldenbarnevelt plaats. “De strijd tussen deze twee mannen is het begin vanverloopt jarenlang uitstekend en het gaat goed met de eeuwenlange machtsverschuivingen tussen Stadhouders enRepubliek der Zeven Verenigde Nederlanden. Staten, omdat de staatsvorm van de nieuwe Republiek der Verenigde Nederlanden nog niet uitgekristalliseerd was,” aldus Stinissen.
  9. 9. Door tijd en ruimte | 11
  10. 10. kamer 2.6 | 1625 - 1647 prins frederik hendrikWandontwerp: Stephan van Zijp Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen“De architectuur als bindend element tussen verleden, heden en toekomst.”De inspiratiebron voor Stephan van Zijp is kunstenaar en pen door Pieter Post, ook een belangrijke vertegenwoordi-architect Jacob van Campen, de grondlegger van het ger van het Hollands Classicisme. Naast Frederik Hendrik iszogenaamde Hollands Classicisme. Hierin worden Italiaanse prins Willem Alexander afgebeeld, onze toekomstigeinvloeden gecombineerd met Nederlandse baksteenbouw. koning. Hiermee wil Van Zijp de continuïteit van de tijdHet is een belangrijke bouwstijl, die zelfs op internationaal verbeelden.gebied invloed heeft. Het bekendste bouwwerk van VanCampen is ongetwijfeld het Koninklijk Paleis op de Dam inAmsterdam, destijds gebouwd als stadhuis. Vloerontwerp De Republiek heeft geen afgevaardigde van God, zoals deVan Zijp: “Van Campen was de architect voor zowel de heren koningen werden gezien, en moet zelf rechtsfundamentenvan Amsterdam als de prinsen in Den Haag; een dienaar van ontwikkelen. Hugo de Groot speelt daar een belangrijke rolmeerdere meesters in een verlichte tijd.” in. Maurits arresteert echter ook hem. Hij krijgt levenslang en wordt opgesloten in Slot Loevestein. Wel mag hij blijvenDe stijl van Van Campen past in deze tijd van studeren. Hij gebruikt de boeken die hij ontvangt voor hetVerlichting, waarin het klassieke ideaal opgang doet. schrijven van zijn Inleidinge tot de Hollandsche rechtsgeleerdheid en de kist waarin de boeken zitten om te ontsnappen. Stinissen heeft voor een fragment uit dit werk gekozen, omdat het eenPrins Frederik Hendrik nieuwe formalistische en schematische denkwijze laat zien.Aan de muur op de korte kant is een portret van FrederikHendrik, prins van Oranje, afgebeeld. Die volgt in 1625 zijn Het tweede document is geschreven in de aanloop naar dehalfbroer Maurits op als stadhouder. Frederik Hendrik geeft Vrede van Münster, die een einde maakt aan de Tachtigjarigeopdracht tot het bouwen en verbouwen van verschillende oorlog.paleizen, waaronder Huis ten Bosch. Dit paleis is ontwor- Door tijd en ruimte | 13
  11. 11. kamer 2.1 | 1647 -1650 stadhouder willem iiWandontwerp: Eva Loure van Gameren Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen“Een decoratieve hulde aan de plotseling gestorven Willem II” Willem II heeft een grote ambitie: monarch te worden van een sterk, calvinistisch Nederland. Hij is het niet eens met de relatieve godsdienstvrijheid die zijn vader, Frederik Hendrik, nastreeft. In 1650 bereidt Willem een staatsgreep voor om de macht van het gewest Holland te breken. Tot een staatsgreep komt het niet en in oktober van dat jaar sterft hij, op vierentwintige jarige leeftijd, aan de pokken. Het machtsva- cuüm dat dan ontstaat leidt tot het eerste stadhouderloze tijdperk. De kamer vult zich met stijlkenmerken uit de Gouden Eeuw. Cherubijnen balanceren op barok decoratie. Van Gameren legt uit dat centraal in het midden alles samenkomt bij een oneindig doorlopend teken, als metafoor voor Amor Fati; liefde voor het noodlot. Daar middenin is een sleutel afgebeeld, als symbool van het leven. Aan de andere kant is een sleutelgat: een doorkijkje naar het volgende tijdperk. Vloerontwerp In 1648 wordt de vrede van Münster eindelijk getekend. Dat betekent de erkenning van de Republiek der Nederlanden. Ook de tegenstander Spanje erkent dan de grenzen van de nieuwe Republiek. De handtekeningen van de vrede van Münster zijn in dit vloerontwerp te zien. Het tweede fragment komt uit een pamflet uit 1650 over de Belegering van Amsterdam door Willem II. Die belegering komt voort uit een machtsstrijd tussen de Stadhouder en de regenten van de stad Amsterdam. De nog jonge Republiek is op zoek naar de juiste bestuursvorm. Als Willem II op jonge leeftijd sterft, profiteren de Staatsgezinden van het machtsvacuüm dat is ontstaan. Door tijd en ruimte | 15
  12. 12. kamer 2.2 | 1650 - 1672 eerste stadhouderloze tijdperkWandontwerp: Kirsten Hegland Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen"The painting of the corpses of the De Witt brothers by Jan Baen struck a chord, remindingme of some images of wilted tulips I’d made recently."De tulpen waar Kirsten Hegland het over heeft, zijn barok,stoer en symmetrisch. Ze symboliseren grootsheid en verval.In dit geval het verval van de gebroeders De Witt, maar ookhet instorten van de tulpenhandel een paar jaar eerder.Om de volledige periode te beslaan, heeft Hegland nogandere historische elementen toegevoegd en het ontwerpvan het tapijt door laten lopen op de wanden. Een van dieelementen is een fragment uit de Akte van Seclusie. Dat iseen geheime clausule bij het Verdrag van Westminster uit1654, waarin de Staten van Holland beloven dat Willem III– op dat moment nog een kind – nooit stadhouder zalworden.Op de wand waar de deur zit, is een reproductie te zien vande Vergaderzaal van de Staten van Holland die in 1650 door PieterPost is ontworpen en waar nu de Eerste Kamer vergadert. “Iwanted to use the doorway wall to suggest the rather moreoptimistic and ambitious outlook that defined the start ofthe period,” legt Hegland uit. “The doorway, the entrance tothe space is thus the beginning and the window, the end of the period.” Als je uit dat raam kijkt, zie je de plek waar de gebroeders De Witt destijds ter dood werden gebracht. Vloerontwerp Stinissen heeft in deze ruimte gekozen voor een fragment uit de Deductie van Johan de Witt uit 1654. In dit document, dat een belangrijke rol speelt bij de staats- inrichting van de Nederlanden, verdedigt De Witt de Akte van Seklusie. Hij betoogt in zijn Deductie onder andere dat gezag niet erfelijk is. Schilderij van Jan Baen waar Hegland inspiratie voor haar ontwerp uit putte. Door tijd en ruimte | 17
  13. 13. kamer 2.3 | 1672 - 1702 stadhouder willem iiiWandontwerp: Roos Wijma Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen"Spinoza schreef in zijn Ethica over tolerantie. Tolerantie onder burgers en voor elkaar."Dit gegeven heeft Roos Wijma symbolisch weergegeven Willem III stonden idealen nog hoog in het vaandel.”door middel van blauwe lijnen in het Nederlandse land- Daarom reiken de lijnen verder dan de horizon. Bovenaanschap. “De kleur van vrijheid. De blauwe lijnen lopen langs de horizon staat ‘Je maintiendrai’. In die tijd is het weliswaaren door elkaar heen,” vertelt Wijma. nog niet de wapenspreuk van de Nederlanden, maar Willem III gebruikt de woorden wel in zijn familiewapen. Hij doetStadhouder Willem III dit in navolging van Willem van Oranje, die je maintiendrai tot“Ook kunnen de lijnen staan voor leiding geven. Richting lijfspreuk koos. “De typografie van de letters is geënt op eengeven, welke kant op te gaan met het land. In de tijd van handschrift uit de 17de eeuw,” verklaart Wijma.
  14. 14. VloerontwerpIn het vloerontwerp is een tekst gebruikt uit 1699 van Gerard inderdaad dit Opera posthuma, tegelijk met een NederlandseNoodt: Dissertatio de jure summi imperii et lege regia. Noodt vertaling onder de titel De nagelaten geschriften van BdS. Hetspreekt hierin over natuurrecht en tolerantie. Hij verdedigt werk bevat behalve de Ethica ook een aantal brieven enin deze rede de volkssoevereiniteit met argumenten. onvoltooide verhandelingen. Een fragment uit het boek is opgenomen in het vloerontwerp.Een andere belangrijke auteur uit die tijd is Benedictus de In hetzelfde jaar komt echter ook een pamflet uit, waarinSpinoza. In navolging van Descartes meent hij dat de wordt opgeroepen tot een verbod van de uitgave. Metwiskunde een voorbeeld voor de filosofie is. Bang om succes, want het wordt vrijwel meteen na uitgave verboden.aangeklaagd te worden voor godslastering, durft Spinoza Ook dit pamflet is in het ontwerp van de vloer verwerkt.zijn Ethica niet bij leven en welzijn uit te geven. Hij geeftopdracht dit te doen na zijn dood. In 1677 verschijnt Door tijd en ruimte | 19
  15. 15. kamer 2.4 | 1702 -1751 stadhouder willem iv en tweedestadhouderloze tijdperkWandontwerp: Erik van Belt en Sarah Barganz Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen"We willen een contrast van levensomstandigheden laten zien door overdaad en rijkdomtegenover eenvoud en armoede te zetten. Om die twee in evenwicht te brengen hebben weervoor gekozen om de overdaad kleurloos te maken en de eenvoud juist kleur te geven."Op de linkerwand hebben Erik van Belt en Sarah Barganz interieur, dat geïnspireerd is op schilderijen van de Leidseoverdaad en rijkdom verbeeld met verwijzingen naar de schilder Willem van Mieris. Van Mieris was een bekendePruikentijd. Bovendien is stadhouder prins Willem IV te fijnschilder.zien. Willem is voornaam en vredelievend, maar zijngezondheid speelt hem parten. De economie van het landgaat achteruit en zijn plannen daar iets aan te doen worden Vloerontwerptegengewerkt. De gegoede burgerij raakt steeds meer betrokken bij de maatschappij. Opiniebladen spelen daarbij een rol. EenVerder is er een schilderij aan de muur afgebeeld van Justus fragment van het eerste echte opinieblad in Nederland komtvan Effen, uitgever van het tijdschrift de Hollandsche Spectator. dan ook terug in het vloerontwerp. Het gaat om een in 1731In deze zogenaamde koffiehuisgeschriften komen uiteenlo- verschenen aflevering van de Hollandsche Spectator.pende onderwerpen aan bod, zoals politiek, religie enmoraal en mode. Het tweede door Stinissen gebruikte fragment komt uit de Elementa Chemiae van Herman Boerhaave uit 1732. BoerhaaveOm de smalle ruimte een weidser gevoel te geven, hebben is een beroemde arts, anatoom, botanicus en scheikundige.Van Belt en Barganz een panorama geschilderd met verschil- De klinisch rationele aanpak van Boerhaave is kenmerkendlende lagen over elkaar heen om een niet-plaatsgebonden voor deze periode.Nederlands landschap te creëren. Rechts is een eenvoudigeboerenfamilie afgebeeld. Het landschap loopt over in een
  16. 16. Door tijd en ruimte | 21
  17. 17. Kamer 2.5 | 1751 - 1795 stadhouder Willem vWandontwerp: Richard Wendling Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen"De strijd tussen patriotten en orangisten leidt tot het uitroepen van de Bataafse Republiek."Richard Wendling verbeeldt in zijn ontwerp die strijd tussen Nederland een volkstelling. De nieuwe Republiek teltde twee politieke stromingen in de tijd van stadhouder prins 1.880.463 zielen.Willem V. Aan de ene kant de patriotten, de gegoedeburgerij, die een einde willen maken aan de macht van destadhouder. Aan de andere kant de orangisten, die de Vloerontwerpstadhouder steunen. Wendling heeft deze strijd in kleur Ook Stinissen gebruikt een fragment uit Aan het Volk vanweergegeven op de muur. Nederland. Het document is niet ondertekend. De Generaliteit probeert te achterhalen wie het heeft geschreven, maar pas“Verder heb ik typografische elementen gebruikt, zoals het honderd jaar later kan worden vastgesteld dat Joan Derk vanpamflet Aan het Volk van Nederland en De Vrijheid der Drukpers. der Capellen tot den Pol de auteur is.Dit zijn statements vanuit het perspectief van het volk.Tijdens de revolutie worden overwinningsmunten geslagen Het tweede fragment is afkomstig uit het oprichtings-en staat de adel op zijn kop,” licht Wendling toe. Aan het Volk document van de Maatschappij tot het nut van ‘t Algemeenvan Nederland is feitelijk de geloofsbelijdenis van de patriot- in 1784. Deze Maatschappij, die nog altijd bestaat, heeft alsten en het wordt in 1781 in alle grote steden uitgedeeld. Dat doelstelling “de verbetering van het schoolwezen en dede adel de revolutie vreest – op de kop staat, zoals Wendling opvoeding der jeugd als de voornaamste grondslag terhet zelf noemt – heeft hij heel letterlijk weergegeven door vorming, verbetering en beschaving van den burger.”afbeeldingen ondersteboven te gebruiken. De keus is op deze fragmenten gevallen, omdat ze de opkomst van de burgerij als actieve deelnemers van deNa een burgeroorlog en met behulp van de Fransen, is in samenleving laten zien.1795 de Bataafse Republiek een feit. Er komt voor het eerst in Door tijd en ruimte | 23
  18. 18. kamer 1.3 | 1795 -1848 van republiek naar monarchieWandontwerp: Daniëlle de Waal Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen“...en een infame Brabander worden? Dan liever de lucht in!”De scène, waarin zeevaarder Jan van Speijk deze beroemde Het verhaal gaat dat Van Speijk deze woorden in 1831 zouuitspraak gedaan zou hebben, heeft Daniëlle de Waal hebben geuit, vlak voordat hij zijn schip opblaast dat doorgeschilderd. Die afbeelding komt twee keer terug in woeste Antwerpenaren is geënterd. Maar niemand overleefthaar ontwerp. “Het is een verwijzing naar de bewogen die ontploffing en er zijn dus geen getuigen van. Wel heeftafscheiding van het huidige België van Nederland,” aldus De Van Speijk die woorden opgeschreven in een brief aan zijnWaal. nicht, een jaar eerder. In het schilderij is links een beeldje te
  19. 19. zien van twee vrouwen en een leeuw, dat de eenheid van de Lodewijk Napoleon en voert ook veel van zijn plannen door.Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden symboliseert. Maar Maar hij is wel een absoluut monarch. Als hij in 1839 deVan Speijk blaast ook het beeldje op. Belgische staat moet erkennen en in 1840 zijn macht wordt ingeperkt, besluit hij af te treden.Willem IOp de korte zijde is een afbeelding van koning Willem I te Vloerontwerpzien. De structuur achter dit portret van de eerste koning Het ontwerp op de vloer laat drie belangrijke omwente-der Nederlanden bestaat uit afgebrokkelde tegels. Dit lingen zien, die in deze periode plaatsvinden. Hoewelsymboliseert het feit dat het opbouwen van een monarchie Lodewijk Napoleon maar kort koning was, heeft hij de wegniet zonder slag of stoot gaat. In 1815, als Willem I nog vrijgemaakt voor de monarchie van Willem I. Stinissen koosniet zo lang koning is, komt hij met een Oproerwet en legt het abdicatiedocument van Lodewijk Napoleon om dit uit tede persvrijheid aan banden. Willem is schatplichtig aan beelden. Op de rechterzijde is de Staatsregeling van de Bataafse Republiek uit 1798 te zien, die het pad baant voor de grondwet uit 1814. Op de linkerzijde een stuk uit de Koninklijke courant uit 1810. Door tijd en ruimte | 25
  20. 20. kamer 1.6 | 1848 - 1945 grondwet en emancipatieWand- en vloerontwerp: Liesbeth Stinissen“Koning Willem II heeft officieel de macht,maar het is Thorbecke die bijna eigenhandigde Grondwet van 1848 heeft geschreven.”Vorsten in Europa staan onder druk en ook in ons landverliest de koning macht. Het spanningsveld tussenWillem II en de staatsman Thorbecke is prachtig verbeeldop dit wandkleed. De koning staat weliswaar nog op devoorgrond, maar Thorbecke volgt alles met zijn kritischeblik. In de hoek van de kamer is een chaotische TweedeKamer in vergadering te zien op een afbeelding vanPieter Josselin de Jong uit 1897.VooruitgangHet is een tijd van vooruitgang. Om die reden heeftStinissen de eerste Moerdijkbrug afgebeeld aan een vande korte kanten van de kamer. Deze spoorbrug wordt in1872 geopend.Aan de haardkant zijn elementen te zien van het omslagvan de grondwet van 1848. Thorbecke is voorzittervan de Grondwetscommissie en is verantwoordelijkvoor bijna de hele tekst. Daarmee wordt hij gezienals de grondlegger van de Nederlandse parlementairedemocratie.Tussen de ramen hangt een stempel uit de Staatscourantmet de wet die de schoolstrijd beslecht (de Pacificatie,1917). Bijzonder onderwijs en openbaar onderwijs zijnvanaf dat moment gelijkgesteld. De Pacificatie geeftbovendien algemeen kiesrecht aan de mannelijkebevolking.VloerontwerpDe grondwet geeft achtergestelde groeperingenhandvatten om de strijd aan te gaan, omdat vanaf nualle burgers voor de wet gelijk zijn. Een van de gebruiktefragmenten in het vloerontwerp komt uit de CuracaoseCourant, waarin in 1863 te lezen staat dat de slavernijis afgeschaft. Het tweede opgenomen document is debrief die Aletta Jacobs in 1871 aan Thorbecke schrijft,met het verzoek toe te mogen treden tot de universiteit.Tenslotte is ook het Pacificatiedocument uit 1917gebruikt.
  21. 21. Door tijd en ruimte | 27
  22. 22. kamer 1.7 | 1945 -1967 de overgangWandontwerp: Coen van Leeuwen en Chris Bijdevaate Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen“De tijd staat niet stil, tijd begon nooit en eindigt nooit. Daarom stopt de tijdlijn niet, hij wordtniet onderbroken bij de grenzen van de kamer. Er wordt slechts een kleine pauze ingelast.”Geen muur houdt de tijd tegen. Daarom hebbenCoen van Leeuwen en Chris Bijdevaate het conceptvan het vloerontwerp dat door de tijd heen looptdoorgetrokken op de muren. Daar hebben zij hun‘eigen’ tuin ontworpen in de stijl van de tijdsperiodevan deze kamer. In de hoek is een motief te zienvan behang uit deze tijd. Aan de muur waar de deurzich bevindt, is een doek gespannen dat symboolstaat voor de levensduur van het project. Na verloopvan tijd zou het moeten verkleuren door de zon.Omdat de zon er niet fel genoeg op schijnt, is dit ideeuitgebeeld met een klein zonnetje op het doek zelf.VloerontwerpStinissen heeft in haar vloerontwerp de mondialeverantwoordelijkheid, de opkomst van verschillendemedia en de verzelfstandiging van de koloniënuitgebeeld. Hiervoor heeft ze twee fragmentengebruikt van de voorpagina van het Utrechts Nieuwsbladuit 1953. Het eerste fragment is de aankondiging vande radio-uitzending van de speech over wereldvrededoor Koningin Juliana. Het tweede fragment gaat overde verzelfstandiging van de Antillen. Door tijd en ruimte | 29
  23. 23. kamer 1.8 | 1967 - hedenWandontwerp: Josje Hattink en Jacob de Jonge Vloerontwerp: Liesbeth Stinissen“Er is veel gebouwd, vernieuwd en gemoderniseerd in onze tijd. Tegelijkertijd wordt eentoenemend gebrek aan houvast ervaren, in de maatschappij en in de politiek.”Dit is het uitgangspunt van Josje Hattink en Jacob de Jonge Vloerontwerpvoor het ontwerp van deze kamer. Om dit te verbeelden De democratie geeft burgers ook verantwoordelijkheden. Zeheeft De Jonge een opengewerkte flat geschilderd uit de kunnen grenzen bepalen. De documenten die in deze kamerjaren zestig van de vorige eeuw. Je kijkt hierdoor zo alle zijn gebruikt in de ‘perken’ van de vloerbedekking zijnkamers in en als je goed kijkt, zie je braak- en sloopsporen. daarom het rapport Limits to growth van de Club van Rome uit 1972, het werkgevers- en werknemersakkoord uit 1982, ofwelOp de zijmuren is door Hattink aan een kant een gulden het Akkoord van Wassenaar en het Verdrag van Maastrichten aan de andere kant een euro getekend, als symbool uit 1992, waarmee de Europese Unie werd opgericht.van veranderende tijden. De afdrukken zijn met potloodgemaakt, om de waarde van de munt te relativeren. De rest De tulp in het kleed is een beeldmanipulatie van Kirstenvan de muren is bedekt met stembiljetten, waar in plaats Hegland, studente aan de Koninklijke Academie vanvan namen telkens het woord ‘Kandidaat’ te lezen is. Ze Beeldende Kunsten in Den Haag. Hegland werkte al eerdersymboliseren de zwevende kiezer. Het verbindende element met fotobewerkingen van tulpen en ze gebruikt de tulptussen deze twee kunstwerken bestaat uit bakstenen. ook in haar ontwerp van de wandbekleding in kamer 2.2.Die zijn letterlijk terug te zien aan de linkerkant van het Stinissen vond het interessant deze ‘modernste’ variant vanschilderij van De Jonge. Maar aan de rechterkant van de flat de tulp te gebruiken voor het ontwerp van deze tijdsperiode.bestaat de muur niet uit bakstenen, maar uit stembiljetten.Het zijn de bouwstenen van het kiesstelsel. Door tijd en ruimte | 31
  24. 24. kamer 1.9 ‘van de dingen die voorbij gaan’Vloer- en wandontwerp: Liesbeth Stinissen“Dingen vergaan, maar ze verdwijnen nooit helemaal. Ze komen weer terug, wordenhergebruikt, toegepast, verbeterd. Schoonheid vergaat niet.”Dat wil Liesbeth Stinissen graag laten zien in deze ruimte. Stinissen verenigt het biljet in zijn optimistische schoonheidHet is de laatste kamer en die is iets anders van opzet. Tijd cultuur en natuur. Geld als concept, een onderdeel van deis weliswaar lineair, maar het leven is cyclisch. Daarom menselijke cultuur dat op vertrouwen berust en de natuurwil Stinissen aan het einde weer terug naar het begin. Aan als wezenlijk onderdeel van de mens. Deze twee elementende rechtermuur is om die reden de gravure van Hondius zijn van wezenlijk belang voor onze geschiedenis.uit 1623 te zien, wat het uitgangspunt is geweest voor hetconcept (zie pagina 6) van het hele project. Op diezelfdemuur is ook een plattegrond van Den Haag afgebeeld uit1698. Van de tuinen van Maurits is dan al bijna niets meerover. Dingen vergaan. Maar ze komen ook weer terug; in ditgeval op de muur van deze kamer in het Binnenhof.Verder is het vijftigguldenbiljet van Ootje Oxenaar uit1967 de inspiratiebron geweest voor het ontwerp. VoorPlattegrond van Den Haag uit 1698, getekend door De Wit. De prachtigetuinen op het Buitenhof zijn dan al vervallen tot een soort ruïnes.
  25. 25. Door tijd en ruimte | 33
  26. 26. een overzicht van de jury en de deelnemersDe jury Deelnemende kunstenaarsRené van der Linden (voorzitter van de jury) Cees BootVoormalig Voorzitter van de Eerste Kamer Robbert de Groot Sacha DufilsGeert Jan Hamilton Rozemarlin BorkentGriffier van de Eerste Kamer Stephan van Zijp Eva van GamerenLiesbeth Stinissen Kirsten Heglandbeeldend kunstenaar / mede-auteur kaderconcept Roos Wijma Elsbeth BauerMarc van Roosmalen Maartjes BorgersRgd architect / architect-adviseur Binnenhof Veerle Thoben Erik van de BeltHans Poot Sarah BaganzVoormalig directeur Rgd Binnenhof Richard Wendling Alexandra ArshanskayaHenny Brouwer Daniëlle de WaalRgd architect / specialist historische interieurs Mahal de Man Bob EikelboomChristie van der Haak Gianni de Fretesbeeldend kunstenaar / docent KABK, Den Haag Yvonne Burg Josje HattinkJaron Korvinus Jacob de JongeWillem de Kooning Academie Coen van Leeuwen Chris Bijdevaate
  27. 27. eervolle vermeldingenVoorstel Kamer 1.7 1945 - 1967Gianni de FretesDe jury: “Een interessant compleet ontwerp. Zelfs hetmeubilair had De Fretes meegenomen in zijn ontwerp. Hetpaste echter niet in het concept, want hij wilde hetontwerp van het vloerkleed niet gebruiken, terwijl dat derode draad door alle kamers is. En over de meubels hebbenwij niets te zeggen.” De jury is echter van mening dat metdit ontwerp iets gedaan moet worden.Het ontwerp is een ode aan Total Design, met de bij-behorende ontwerpers. De Fretes heeft er bewust voorgekozen om het aangeleverde tapijt niet te gebruiken,omdat dat niet in zijn concept past. Eén muur is toegekendaan Benno Wissing, vooral bekend van zijn bewegwijzeringop Schiphol. Hij werd geprezen om het feit dat hij nooitpictogrammen gebruikte en puur ontwierp met letters enpijlen. Voor deze muur heeft De Fretes een Schiphol-bordontworpen met de tekst ‘Je mot het kunnen lezen’. Dat wasde lijfspreuk van de nuchtere Wissing, die een grootvoorstander was van het minimalistische, strakkeontwerpen. De linkermuur is aan Wim Crouwel gekoppeld.Eén van zijn meeste bekende werken zijn de postzegels diehij midden jaren zeventig heeft ontworpen. Elke postzegelheeft een persoonlijke, sterke kleur. Op de vloer staanmeubelstukken van één van Nederlands bekendsteinterieurontwerpers: Friso Kramer.Voorstel Kamer 2.7 1580 - 1625Cees Boot en Robbert de GrootDe jury: “Het ontwerp van Robbert de Groot en Cees Bootheeft ons anders doen kijken naar het Nederlandsvolkslied. De kunstenaars hadden het eerste coupletontleed en ze lieten zien dat daarin de innerlijke tweestrijdvan Willem van Oranje werd verbeeld. Enerzijds trouw aande koning - de koning van Hispanje heb ik altijd geëerd -,dat was het wettelijk gezag. En anderszijds trouw aan hetvolk. Dat conflicteerde met elkaar.” Ook dit ontwerpverdient zeker ergens een plek, maar het paste niet goedgenoeg in het kaderconcept.De 80-jarige oorlog creëerde een scheiding tussen deNoordelijke en Zuidelijke Nederlanden. De Spaansesoevereiniteit onder leiding van koning Filips II van Spanjewas hier de aanleiding voor. Willem van Oranje (bijnaamWillem de Zwijger) was ten tijde van de eerste spanningenaanvankelijk stadhouder in dienst van Filips II. Door degroeiende onvrede van het Nederlandse volk beslootWillem van Oranje in verzet te raken. Hij werd deinitiatiefnemer van de opstand tegen de heerser over deSpaanse Nederlanden. Hiermee heeft hij uiteindelijk debasis gelegd voor het Nederlandse koningshuis zoals wijdat kennen. Dat is het uitgangspunt geweest voor hetontwerp van Boot en De Groot. Door tijd en ruimte | 35
  28. 28. de overige ontwerpenVoorstel Kamer 2.7 1580 - 1625Rozemarlin BorkentRozemarlin Borkent heeft het verhaal van de ontsnappingvan Hugo de Groot uit kasteel Loevestein voor haarontwerp gebruikt. De boeken die De Groot nodig heeftvoor zijn studie, worden gebracht en gehaald in een grotekist. Zijn vrouw Maria bedenkt het plan om hem in zo’nboekenkist het kasteel uit te smokkelen. Op 22 maart 1621is er een jaarmarkt in Gorinchem. Daardoor is het kasteeliets minder goed bewaakt dan anders. Maria legt een stapelboeken in De Groots bed en hij zelf kruipt in de kist. Diewordt zoals altijd afgeleverd bij vrienden in Gorinchem.Vermomd als metselaar vertrekt De Groot vervolgens naarFrankrijk.De figuren die Borkent heeft afgebeeld, zijn de vrouwen inhet leven van De Groot, Maria en het dienstmeisje dat helptbij de ontsnapping. De gezichten zijn gemanipuleerd, hetzijn moderne gezichten in een klassieke setting.Voorstellen Kamer 2.3 1672 - 1702Maartje Borgers en Veerle ThobenIn het ontwerp van Maartje Borgers en Veerle Thoben zijnKoning Willem III en zijn vrouw Maria te zien. Ze hebbengekozen voor een foto van hem, waarop hij lichtverscholen is voor de buitenwereld en zichzelf, maar tochkrachtig en aanwezig. In deze tijd wordt nieuws naar buitengebracht door middel van pamfletten. Willem III heeft hierhandig gebruik van gemaakt. Hij verspreidt pamflettenondergronds. Op de zijmuur is een horizon van pamflettente zien, waarin belangrijk nieuws uit die tijd te lezen is.Daaroverheen vaart Willem III met zijn vloot de boeken in.Aan de andere kant is de Ethica van Spinoza te zien incombinatie met een ode van Einstein aan Spinoza.Hiermee plaats Borgers het gedachtegoed van Spinoza opde tijdslijn. Over de teksten heen zijn bacteriën te zien,zoals Anthony van Leeuwenhoek die gezien zou kunnenhebben in zijn door hem uitgevonden microscoop, evenalsde vallende appel van Newton.Elsbeth BauerOok in het ontwerp van Elsbeth Bauer zijn Willem III enMaria afgebeeld. Tevens zijn Hans Willem Bentinck enArnold Joost van Keppel te zien, die beiden dingen naar devriendschap, of misschien zelfs liefde, van Willem III. Voorde achtergrond zijn elementen van een wandtapijt uit dezeperiode gebruikt.De vensterwand is bekleed met een ontwerp van DaniëlMarot, een van origine franse hugenoot en vriend vanWillem III.Bauer heeft ook een tekst van Spinoza verwerkt in haarontwerp. Daar tegenover bevindt zich een constructieteke-ning van Christiaan Huygens, een beroemde wetenschap-per, maar ook de broer van de persoonlijke secretaris vanWillem III.
  29. 29. Voorstel Kamer 1.3 1795 - 1848Alexandra ArshanskayaHet ontwerp van Alexandra Arshanskaya illustreert hetkortstondige bestaan van de Bataafse Republiek en deomvorming naar de Constitutionele Monarchie. Hetpatroon van het behang is geïnspireerd op een negentien-de eeuws interieur. Op een van de wanden is een tekeningte zien van het Trippenhuis. In 1812 betrekt het in 1808 doorKoning Lodewijk Napoleon opgerichte Koninklijk Instituut– de voorloper van het KNAW – dit pand. Op een anderewand staat Willem I met de eerste pagina van de Grondwet1815. Het Koninklijk wapen is ook gebruikt in het ontwerp.Verder is in dit ontwerp ‘de Arend’ afgebeeld. Deze eersteNederlandse stoomtrein rijdt in 1839 op de spoorlijn tussenAmsterdam en Haarlem.Voorstel Kamer 1.6 1848 - 1945Mahal de Man en Bob EikelboomMahal de Man heeft gebruik gemaakt van een door haarvader gemaakte foto van een stoomtrein. Op de kopsewandstaat het Dagverhaal aan Adelheid afgebeeld: het verslag datThorbecke zijn vrouw dicteerde. Dit dagboek werdbijgehouden tijdens het vormen van de nieuwe Grondwet.Dit laat ook de persoonlijke kant van de politicus te zien.Op de wanden van Bob Eikelboom komt Thorbecke ookterug. Eikelboom heeft twee kunstenaars aan hemgespiegeld. Courbet en Duchamp hebben grenzen verlegdin de kunst zoals Thorbecke dat heeft gedaan in de politiek.Eikelboom heeft ervoor gekozen de portretten te tekenen,omdat dit enigszins ‘snel’ is. Daarmee verwijst hij naar desnelheid van de industriële revolutie.Voorstel Kamer 1.7 1945 - 1967Yvonne BurgYvonne Burg heeft voor haar ontwerp een drietal beeldenontwikkeld. Ten eerste is er een tekening te zien met daaropeen verwoeste stad. Die staat symbool voor de toestand vanNederland in deze periode. Een van de wanden is uitgevoerd inpastelgroen met als repeterend patroon een flessendruiper vanTomado. De flessendruiper staat symbool voor zuinigheid, eeneigenschap die vaak wordt geassocieerd met deze periode. Hetderde beeld is een postzegel met daarop Drees senior, die doorvelen wordt beschouwd als een van de belangrijkste naoorlogsepolitici. Door tijd en ruimte | 37
  30. 30. rijkshuisvesting monumentenDit is een uitgave van:RijksgebouwendienstPostbus 20952, 2500 EZ Den Haagwww.rijksgebouwendienst.nlFebruari 2012Fotografie: Martien Versteegh, Roger Dohmen

×