Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment                      pełnej wersji całej publikacji.Aby przeczytać t...
SPIS TREŚCIWykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....
1.   Właściwość i skład sądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .      ...
WYKAZ SKRÓTÓWBiul. SN     – Biuletyn Sądu NajwyższegoDz.U.        – Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiejinstr.sąd.   –...
u. SN    – ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U.           Nr 240, poz. 2052 z późn. zm.)u.s.p.   ...
WSTÊP    Środki odwoławcze, zwyczajne i nadzwyczajne, są w polskim systemie prawa pro-cesowego cywilnego, a także w prawie...
Sądu Najwyższego i podstawowych pozycji w piśmiennictwie. Wykorzystano własnedoświadczenia profesjonalne, na podstawie któ...
Rozdzia³ 1                          GENEZA I ROZWÓJ SYSTEMÓW                       ZASKAR¯ANIA ORZECZEÑ S¥DOWYCH    Zaskar...
dze postępowania administracyjnego. Instytucją poprzedzającą bezpośrednio apelacjębyło restitutio in integrum. Apelacja wy...
(summa appellationibus)6. Za pomocą instytucji apelacji i pod wpływem działalnościlegistów, wykształconych na prawie rzyms...
3. Proces germañski    Zaskarżenie orzeczeń nie występuje w dawnym prawie germańskim. Tak zwanaUrteilsschelte nie służyła ...
prawa poczęto wprowadzać (także w XX w.), przeważnie do trzeciej instancji, skargęnieważności – według wzorów francuskiej ...
4. Dawny proces polski    Instytucja zaskarżania orzeczeń sądowych wykształciła się w prawie polskim dośćpóźno. Nie była o...
bunału Koronnego, który odtąd rozpatrywał apelacje od wyroków sądów ziemskich,grodzkich i podkomorskich. W razie braku wię...
nia własnych ustaleń faktycznych; kasację – środek odwoławczy od orzeczeń sądówdrugiej instancji (z wyłączeniem postępowan...
ciwdziałaniu wadom orzeczeń sądowych poprzez uchylanie lub zmianę tych orzeczeńw postępowaniu przed sądem drugiej instancj...
W drodze nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, ustawą z dnia 1 mar-ca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189), dokonano prze...
Konsekwencją wprowadzenia systemu trójinstancyjnego było zniesienie w sądow-nictwie powszechnym rewizji nadzwyczajnej.    ...
ctwa sądów powszechnych, rozstrzyganie spraw precedensowych oraz wpływającychna rozwój prawa i judykatury sądowej21.   W o...
Sądami drugiej instancji są sądy okręgowe – w stosunku do sądów rejonowych,oraz sądy apelacyjne – w stosunku do sądów okrę...
Rozdzia³ 2              POJÊCIE I FUNKCJA SYSTEMU ODWO£AWCZEGO                     1. Znaczenie zaskar¿enia orzeczeñ s¹dow...
błędów poprzez zmianę względnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Uzyskaniezmiany w stanie prawnym stworzonym przez wydan...
kodeks postępowania cywilnego dopuszcza możliwość wzruszenia (obalenia) prawo-mocnego orzeczenia sądowego, gdy zapadło ono...
pierwszej (proces), części pierwszej (postępowanie rozpoznawcze), mającymi od-powiednie zastosowanie – z mocy art. 13 § 2 ...
Do „innych środków zaskarżania” należą: sprzeciw od wyroku zaocznego, skargana orzeczenie referendarza sądowego, zarzuty o...
sprzeciw małżonka obowiązanego przeciwko wykonaniu postanowienia o udzieleniuzabezpieczenia (art. 7431), powództwa przeciw...
2) Sąd Najwyższy może przejąć do rozpoznania sprawę przedstawioną z zagadnie-   niem prawnym,3) do Sądu Najwyższego służy ...
Przez zasadę legalności należy rozumieć, że wniesienie poszczególnych środkówodwoławczych opiera się na podstawach określo...
konsekwentnie wprowadzona została w nowelizacji kodeksu, przy czym nader silnywyraz znalazła w uregulowaniu apelacji9.    ...
Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment                      pełnej wersji całej publikacji.Aby przeczytać t...
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook

2,981 views
2,831 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,981
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym - ebook

  1. 1. Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment pełnej wersji całej publikacji.Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji kliknij tutaj.Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnierozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przezNetPress Digital Sp. z o.o., operatora sklepu na którym możnanabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji. Zabronione sąjakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgodyNetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jejod-sprzedaży, zgodnie z regulaminem serwisu.Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepieinternetowym e-booksweb.pl - Audiobooki, ksiązki audio,e-booki .
  2. 2. SPIS TREŚCIWykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9Rozdział IGeneza i rozwój systemów zaskarżania orzeczeń sądowych . . . . . . . . . . . . . . . 11 1. Proces rzymski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2. Proces romański . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 3. Proces germański . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 4. Dawny proces polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 5. Kodyfikacja z 1932 r. i nowelizacja z 1950 r.; kodyfikacja z 1964 r. oraz nowelizacje z 1996, 2000 i 2004 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17Rozdział IIPojęcie i funkcja systemu odwoławczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 1. Znaczenie zaskarżenia orzeczeń sądowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 2. Środki odwoławcze zwyczajne i nadzwyczajne oraz inne środki zaskarżenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 3. Zasady systemu zaskarżania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29Rozdział IIIPrzesłanki dopuszczalności środków odwoławczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 2. Istnienie zaskarżonego orzeczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 3. Dopuszczalność środków odwoławczych z mocy ustawy . . . . . . . . . . . . . . 41 4. Legitymacja do wniesienia środka odwoławczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 5. Terminy odwoławcze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 6. Wymagania formalne środków odwoławczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68Rozdział IVWstępne postępowanie odwoławcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 1. Badanie przesłanek dopuszczalności środka odwoławczego . . . . . . . . . . . . 82 2. Odrzucenie środka odwoławczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 3. Czynności sądu odwoławczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97Rozdział VOrzeczenie sądu odwoławczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 5
  3. 3. 1. Właściwość i skład sądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 2. Szczególne reguły postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 3. Sposób rozstrzygnięcia sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 4. Przedstawienie zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu . . . . . . . . . . 131 5. Skutki prawne orzeczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
  4. 4. WYKAZ SKRÓTÓWBiul. SN – Biuletyn Sądu NajwyższegoDz.U. – Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiejinstr.sąd. – zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądo- wych oraz innych działów administracji sądowej (Dz. Urz. MS Nr 5, poz. 22 z późn. zm.)k.c. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.)kodeks – bez bliższego określenia oznacza Kodeks postępowania cywilnegok.p.c. – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.)k.r.o. – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.)M.P. – Monitor PolskiM.Prawn. – Monitor PrawniczyNP – Nowe PrawoOSNC – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izby Cywilnej od 1995 r.OSNCP – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych od 1963 r. do 1994 r.OSNP – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izby Pracy, Ubezpieczeń Spo- łecznych i Spraw PublicznychOSP – Orzecznictwo Sądów PolskichOSPiKA – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (1957–1989)OTK – Orzecznictwo Trybunału KonstytucyjnegoPiP – Państwo i PrawoPS – Przegląd SądowyR. Pr. – Radca Prawnyreg. – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249)RPO – Rzecznik Praw ObywatelskichSC – Studia CywilistyczneSN (7) – skład 7 sędziów Sądu Najwyższegou.k.s.c. – ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 z późn. zm.) 7
  5. 5. u. SN – ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 z późn. zm.)u.s.p. – ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszech- nych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.)ZNIBPS – Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego
  6. 6. WSTÊP Środki odwoławcze, zwyczajne i nadzwyczajne, są w polskim systemie prawa pro-cesowego cywilnego, a także w prawie konstytucyjnym, jedną z najważniejszych in-stytucji prawnych, która – podobnie jak w innych krajach europejskich – przechodziłaliczne, czasami zasadnicze transformacje. Na gruncie kodeksu postępowania cywilne-go nastąpił powrót do apelacji, jako podstawowego środka odwoławczego, w miejscerewizji; przy utrzymaniu, po nieznacznych zmianach, zażalenia jako drugiego, obokapelacji, środka odwoławczego. Po zniesieniu rewizji nadzwyczajnej, ustanowionopoczątkowo kasację, jako środek odwoławczy w modelu trójinstancyjnym, zastąpio-ny ostatnio skargą kasacyjną, jako środkiem odwoławczym nadzwyczajnym, dodającdrugi środek odwoławczy o takim charakterze – skargę o stwierdzenie niezgodnościz prawem prawomocnego orzeczenia. W dziedzinie środków odwoławczych przed ich zasadniczą reformą z 1996 r. po-wstały wartościowe opracowania monograficzne, głównie liczne autorstwa W. Siedle-ckiego (na czele z Zaskarżaniem orzeczeń sądowych (w:) System Prawa Procesowego Cywil-nego, t. III), S. Hanauska, E. Mielcarka, J. Niejadlika, M. Piekarskiego, T. Rowińskiego,M. Sawczuka, M. Waligórskiego, a także mojego autorstwa. Zreformowane środkiodwoławcze znalazły swoje odzwierciedlenie w monografiach naukowych T. Ereciń-skiego, K. Kołakowskiego, M. Michalskiej, H. Oklejaka, T. Wiśniewskiego, T. Zembrzu-skiego oraz mojego autorstwa. Nowelizacja środków odwoławczych z 2005 r. omówiona została przez T. Ereciń-skiego we wprowadzeniu do wydania Kodeksu z tego roku, a także przez zespółautorski: E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, J. Łopatowska-Rynkowska, E. Rudkowska-Ząbczyk, M. Szynal, Ł. Błaszczak, w opracowaniu Nowelizacja kodeksu postępowaniacywilnego 2005. Poza kolejnymi, trzema wydaniami książek Zażalenie oraz Nowy system odwoławczyw postępowaniu cywilnym z 1996 r. weszła na rynek moja nowa monografia systemo-wa o wszystkich środkach odwoławczych, której także już trzecie wydanie Oficynaprzekazuje do rąk Czytelników. Spotkała się ona wcześniej z życzliwym przyjęciemgłównie prawników praktykujących w cywilistyce. Pierwszy i drugi rozdział książki, o charakterze niejako wprowadzającym – histo-rycznym i doktrynalnym, będą pomocne zwłaszcza dla młodszej generacji prawników;spełnią zapewne rolę przypomnienia tej tematyki wśród starszych jurystów. Dalszerozdziały, ze szczególnym akcentem na problematykę przesłanek dopuszczalnościśrodków odwoławczych, napisane zostały z uwzględnieniem aktualnej judykatury 9
  7. 7. Sądu Najwyższego i podstawowych pozycji w piśmiennictwie. Wykorzystano własnedoświadczenia profesjonalne, na podstawie których można w pracy znaleźć polemi-kę z pewnymi poglądami na rozwiązanie kontrowersyjnych zagadnień procesowychw orzecznictwie sądowym.Warszawa, maj 2008 r. Bogdan Bladowski
  8. 8. Rozdzia³ 1 GENEZA I ROZWÓJ SYSTEMÓW ZASKAR¯ANIA ORZECZEÑ S¥DOWYCH Zaskarżanie orzeczeń sądowych znane jest dziś powszechnie na świecie i stanowijedną z najważniejszych instytucji procesowych sądownictwa państwowego. Insty-tucja ta powstała stosunkowo późno, rozwinęła się w różnorakie systemy i uległalicznym przeobrażeniom, budząc nadal kontrowersje co do istoty swej konstrukcji –z punktu widzenia przydatności dla różnych systemów procesowych, uwarunkowa-nych tradycjami prawnymi i zasadami ustrojowymi poszczególnych państw. 1. Proces rzymski Zaskarżanie rozstrzygnięć sądowych nie było znane procesowi cywilnemu w staro-żytnym Rzymie okresu republikańskiego. System ustrojowy z tego okresu, zwłaszczaw zakresie organizacji sądownictwa, nie znał hierarchii sądów w sensie instancyjno-ści1. Rozstrzygnięcie sędziego przysięgłego (iudex), jako sędziego polubownego, byłojuż z chwilą ogłoszenia formalnie prawomocne i nie mogło zostać wzruszone zwy-czajnymi środkami prawnymi2. Potrzebę zaskarżalności orzeczeń sądowych odczuwa-no najsilniej w prowincjach, gdzie głównym filarem wymiaru sprawiedliwości bylinamiestnicy, wyposażeni w bardzo dużą władzę. W okresie pryncypatu tendencje tesilnie wzrosły, w związku z czym Ulpian określa appellandi usus nie tylko jako freque-ns, ale także jako necessarius. Naturalną niejako płaszczyznę dla rozwoju zaskarżaniaorzeczeń sądowych stanowiło prawo cesarza – wynikające z jego auctoritas – do roz-patrzenia jakiejkolwiek sprawy toczącej się przed sądem oraz do kontroli wszelkichdecyzji sądowych i administracyjnych. Geneza apelacji rzymskiej (appellatio) pozostaje w związku z postępowaniem nad-zwyczajnym z okresu republikańskiego, zwanym procesem kognicyjnym (extraordina-ria cognitio), któremu znane były środki prawne stanowiące surogat apelacji3. Procesten rozwinął się szeroko za czasów cesarstwa, preferując rozstrzyganie sporów na dro- 1 W. Litewski, Wybrane zagadnienia rzymskiej apelacji w sprawach cywilnych, Kraków 1967, s. 12; Rzymskie korzeniepolskiej apelacji cywilnej (w:) Księga pamiątkowa ku czci Prof. W. Broniewicza, Łódź 1998, s. 205. 2 Wyjątkowo — w przypadku nieważności wyroku (sententia nulla) — istniała możliwość powołania się nanieważność w postępowaniu egzekucyjnym (przeciwko actio iudicati), a także wzruszenia wyroku w drodzetzw. revocatio in duplum. 3 R. Taubenschlag, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 1969, s. 98. 11
  9. 9. dze postępowania administracyjnego. Instytucją poprzedzającą bezpośrednio apelacjębyło restitutio in integrum. Apelacja wykształciła się na gruncie praktyki, która polegałagłównie na zwracaniu się przez strony procesowe z prośbą do cesarza (supplicatio)o rozstrzygnięcie sporu oraz wnoszeniu do cesarza odwołań, których narastająca la-winowo liczba skłoniła go do wprowadzenia systemu delegacji spraw apelacyjnych,a następnie do istotnego ograniczenia możliwości wnoszenia apelacji (m.in. ze wzglę-du na rodzaj sprawy i wartość przedmiotu sporu). Tak więc apelacja jest instytu-cją prawa cesarskiego. Jej dalszy rozwój ukształtowały liczne konstytucje cesarskie,z których trzeba tu zwłaszcza wymienić wydane przez Marka Aureliusza, Dioklecjanai Konstantyna Wielkiego (lex de appellationibus) oraz Justyniana, który przeprowadziłszereg ważniejszych reform tej instytucji. Apelacja rzymska była środkiem zaskarżenia renowacyjnym, dewolutywnym, peł-nym, zwyczajnym, reformatoryjnym i suspensywnym. Do postępowania apelacyjnegostosowano te same zasady, według których toczyło się postępowanie w pierwszejinstancji. Sąd apelacyjny mógł ponownie przeprowadzić całe postępowanie dowo-dowe, wykorzystując również nowe środki dowodowe. Swoim wyrokiem zmieniałzaskarżone orzeczenie albo utrzymywał je w mocy bądź też oddalał apelację. Władzęsądową w instancji odwoławczej sprawowali prefekci, przy czym cesarz był najwyższąinstancją apelacyjną dla całego państwa4. Obowiązywała zasada niedopuszczalnościzaskarżania decyzji wydanych w postępowaniu egzekucyjnym, które traktowane byłojako akcesoryjne w stosunku do procesu jurysdykcyjnego. Z powyższego zakazu ape-lacji wyłączone było jednak postępowanie wynikające bezpośrednio z actio indicati.Nie służyła ponadto apelacja od tych postanowień, które nie rozstrzygały sprawymerytorycznie. Jednakże w samej apelacji dopuszczalne było zaskarżenie również tychpostanowień, które dotyczyły całego postępowania (np. odrzucającego zgłoszony za-rzut peremptoryjny). Apelacja rzymska stała się wzorcem do przyjęcia w wielu krajach kontynentu eu-ropejskiego i krajach Ameryki Łacińskiej środka kontroli orzeczeń organów jurysdyk-cyjnych niższych stopni. Jest ona rozpowszechniona z reguły w tych systemach prawaprocesowego, w których funkcjonuje kasacja. 2. Proces romañski Sądownictwo państwa frankońskiego nie znało instytucji zaskarżania orzeczeń,które wydawane były przez zgromadzenia ludowe i sądy królewskie, jednak królmógł każdą sprawę ewokować przed swój sąd. Surogatem odwołania była tzw. naganawyroku, polegająca na oskarżeniu przez stronę sędziego o stronniczość i wyzwaniugo na pojedynek przed sąd seniora hierarchicznie wyższego5. Proces francuski – rozbudowujący się od XIII w. – pod wpływem praktyki są-dów kościelnych przejął z Corpus Iuris Civilis apelację hierarchiczną. Służyła onado sprawdzenia in facto et in iure początkowo wszystkich dekretów, później jednakograniczono ją do najważniejszych dekretów (interlocutariae vim diffinitivae), przy czymw najwyższej instancji ograniczona była ze względu na wartość przedmiotu sporu 4 W. Osuchowski, Zarys rzymskiego prawa prywatnego, Warszawa 1967, s. 214. 5 M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, t. I, Warszawa 1968, s. 73 i 111.12
  10. 10. (summa appellationibus)6. Za pomocą instytucji apelacji i pod wpływem działalnościlegistów, wykształconych na prawie rzymskim, uległa rozwinięciu zasada, że król jestźródłem wszelkiej sprawiedliwości, zapewniająca mu zwierzchnictwo nad wszystkimisądami. Poza apelacją dawnemu procesowi francuskiemu znane były także nadzwy-czajne środki odwoławcze: querela mullitatis insanebilis, budząca liczne kontrowersje,a opierająca się na errores in procedendo oraz (niektórych tylko) errores in iudicando; inintegrum restitutio contra rem iudicatum (np. w stosunku do nieletnich), querela simplex,służąca przeciwko orzeczeniom wstępnym (wolna od jakichkolwiek form)7. Burząc organizację sądownictwa monarchii absolutnej (z różnorodnością sądówdla różnych stanów i wielością instytucji procesowych), Konstytuanta wprowadzi-ła nowe, powszechne sądownictwo, w którym dla spraw cywilnych ustanowionosądy dwustopniowe – sądy pokoju (justices de paix) i sądy cywilne (tribunaux civilis)– orzekające w sprawach większej wagi i rozpoznające apelacje od sądów pokoju –oraz hierarchicznie wyższe sądy apelacyjne (cours d’appel). Powołano w 1790 r. sądkasacyjny (tribunal de cassation) jako instancję najwyższą i zarazem nadrzędną nadwszystkimi sądami (od 1804 r. zwany Cour de cassation). Nie mógł rozstrzygać sprawmerytorycznie; jego zadaniem było zapewnienie jednolitości stosowania prawa przezwszystkie organy jurysdykcyjne. Dokonana reforma (ordonansem z 1958 r.) zastąpiłasądy pokoju sądami instancji (tribunal d’instance), a sądy cywilne – sądami wielkiejinstancji (tribunal de grande instance)8. Kasacja francuska jest jedną z najważniejszych instytucji procesu cywilnego, stałasię ona podstawą wielu systemów zaskarżania. Genezę tej instytucji wiąże się z or-donansem de Blois z 1579 r., którym poddano „kasowaniu” (de casser) orzekanemuprzez Radę Królewską (Conseil des Partics) orzeczenia sądowe (edykty, ordonanse) Par-lamentów, będących sądami. W XVIII w. wykształciła się zasadnicza teoria kasacji, jakośrodka nadzwyczajnego, podyktowanego interesem publicznym w jednolitej wykład-ni prawa. Ośrodkiem kontroli kasacyjnej (według regulaminu dla Rady Królewskiejz 28 czerwca 1738 r.) była władza królewska. Tribunal de Cassation (według ustawyz 1 grudnia 1790 r.) nie był instytucją sądową, gdyż działał jako organ zgromadzeniaprawodawczego, spod jego kognicji wyłączono wyraźnie stronę faktyczną sprawy(le tribunal ne connait pas point defond des affaires), orzeka on wyłącznie o prawiei w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchyla (kasuje) wyrok i przekazuje sprawędo ponownego rozpoznania. Konstytucją z 16 września 1807 r. został on zmienionyna Cour de cassation, który z kolei mocą ustawy z 1 września 1837 r. przekształconyzostał w instytucję sądową, wyodrębnioną wszakże z organizacji sądownictwa po-wszechnego i unormowaną poza procedurą cywilną. Jego podstawowym zadaniemjest zapewnienie jednolitości stosowania prawa przez wszystkie organy jurysdykcji.Szereg dalszych ustaw kształtowało model francuskiego sądu kasacyjnego. Kasacja niewywiera ani skutku suspensywnego, ani dewolutywnego. W procesie francuskim nie występuje odrębny środek odwoławczy w postaci zażalenia,apelacja przysługuje zarówno przeciwko jugement definitif, jak i jugement interlocutoire. 6 A. Akerberg, Środki odwoławcze, Warszawa 1933, s. 9. 7 Do złożenia tego środka odwoławczego przewidziany był aż trzydziestoletni termin. 8 R. David, Prawo francuskie, Warszawa 1965, s. 80–86; R. Perrot, Institutions judiciaires, Paryż 1983, s. 189. 13
  11. 11. 3. Proces germañski Zaskarżenie orzeczeń nie występuje w dawnym prawie germańskim. Tak zwanaUrteilsschelte nie służyła do kontroli zapadłego wyroku, lecz do niedopuszczenia dojego ogłoszenia oraz by sporna kwestia przekazana została do rozpatrzenia sądowiwyposażonemu w większą władzę i odznaczającemu się lepszą znajomością prawa(Oberhof, Königsgericht), była ona przy tym dopuszczalna przeciwko projektowi każ-dego wyroku, a prawo jej wniesienia przysługiwało nie tylko stronom, ale „każdemurównemu”. W późniejszym okresie ławnicy w razie wątpliwości prawnych zwracalisię bezpośrednio po opinię do rady albo do ławników miasta macierzystego prawa,które miało być stosowane9. Urteilsschelte była surogatem apelacji, w którą później się przekształciła. Apelacjaz kolei obwarowana została licznymi formalnościami, które znacznie utrudniały jejwniesienie. Składając ją w sądzie niższym, strona musiała uzyskać wydanie jej tzw.apostolu – zaświadczenia o wniesieniu odwołania – a także odpisów akt sprawy nie-zbędnych do uzasadnienia apelacji w sądzie wyższej instancji. Zwierzchnicze prawa sądowe cesarza uszczuplone zostały znacznie przez ustano-wienie w 1495 r. Sądu Kameralnego Rzeszy (Reichskammergericht), który – poza sądze-niem w pierwszej instancji sporów między władcami terytorialnymi – rozpatrywałapelacje w sprawach cywilnych od wyroków sądów tych władców. Sąd KameralnyRzeszy odegrał istotną rolę w recepcji prawa rzymskiego na terenie Niemiec10. W procesie niemieckim stosunkowo wcześnie zaczęła obowiązywać zasada trzechinstancji sądowych, utrwalona art. 12 aktu związkowego niemieckiego z 8 lipca 1815 r.Organizacji sądów (Untergericht, Mittelgericht, Obergericht) odpowiadała instytucja ape-lacji (Appellazion) i nadapelacji (Oberappellazion), która spełniała funkcję skargi kasacyj-nej (można było za jej pomocą zaskarżać wszystkie błędy orzeczenia). Nadapelacja, pozawężeniu jej granic kognicji do strony jedynie prawnej, przekształcona została osta-tecznie w rewizję (Revision), wprowadzoną przez ustawę procesową ogólnoniemieckąz 21 stycznia 1877 r. (Zivilprozessordnung), według której mogła być oparta na narusze-niu ustawy Rzeszy (Verletzung eines Reichsgeseitzes) lub ustawy z mocą obowiązującąpoza okręgiem sądu odwoławczego. Jest to trzecia instancja w systemie zwyczajnychśrodków odwoławczych, w której nastąpić może także zmiana zaskarżonego orzecze-nia (na podstawie wszakże ustalonego w nim stanu faktycznego). Rewizja może byćoparta wyłącznie na zarzucie naruszenia przez orzeczenie prawa związkowego (Bun-desrechts) albo przepisu, którego zakres obowiązywania rozciąga się poza właściwośćwyższego sądu krajowego (Oberlandesgericht). Obok odwołania (Berufung), będącego odpowiednikiem dawnej apelacji, występujew procesie niemieckim instytucja zażalenia (Beschwerde). *** Partykularne ustawodawstwa XIX w. ukształtowały apelację jako środek odwo-ławczy o charakterze reformatoryjnym. Na potrzeby kontroli właściwego stosowania 9 A. Akerberg, op. cit., s. 9. 10 M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, t. II, Warszawa 1968, s. 294–295.14
  12. 12. prawa poczęto wprowadzać (także w XX w.), przeważnie do trzeciej instancji, skargęnieważności – według wzorów francuskiej kasacji (Włochy, Belgia, Holandia, Hiszpa-nia, Portugalia, Grecja, Turcja, Rosja, Rumunia, Bułgaria, włoskie kantony Szwajcarii)oraz według wzorów rewizji niemieckiej (Austria, Węgry, Czechosłowacja, Jugosławia,niemieckie kantony Szwajcarii). Kasacja z reguły ma charakter nadzwyczajnego środkaodwoławczego, nie charakteryzuje się właściwościami – ani środka suspensywnego,ani środka dewolutywnego. Zróżnicowane są podstawy kasacji w poszczególnych systemach prawnych. Według kodeksu postępowania cywilnego Francji istnieje pięć wyodrębnionychpodstaw (les cas d’ouverture):1) naruszenie prawa (violation de la loi),2) brak kompetencji (incompétence),3) nadużycie władzy (excès de pouvoir),4) naruszenie form (violation des formes),5) sprzeczność wyroków (contrariété de jugements). We włoskim kodeksie postępowania cywilnego przewidziane są następujące pod-stawy (motivi):1) przyczyny dotyczące jurysdykcji,2) naruszenie norm dotyczących właściwości,3) naruszenie lub błędne zastosowanie norm prawa,4) nieważność postępowania lub wyroku,5) brak lub niedostateczne albo sprzeczne uzasadnienie wyroku w zasadniczej kwestii spornej. Belgijski kodeks sądowy poza kasacjami, które oparte są na zarzucie naruszeniaustawy, naruszenia form bądź dotyczących istoty, które są zastrzeżone pod sankcjąnieważności, przewiduje, że sąd kasacyjny rozpoznaje ponadto kasację od orzeczeńsprzecznych z ustawą, jeżeli zachodzi trwała rozbieżność w zakresie wykładni prawa. Kierując się postulatami odciążenia apelacji od całego szeregu kwestii procesowychmniej ważnych, dotyczących samego toku postępowania („incydentalnych”), i jedno-cześnie koniecznością ograniczania narastającej przewlekłości postępowania cywilnego,mającej swe źródło m.in. we wnoszeniu licznych apelacji, poczęto w niektórych syste-mach procesowych zastępować apelację zażaleniem (skargą, odwołaniem) jako środkiemodwoławczym o charakterze akcesoryjnym, a jednocześnie bardziej uproszczonym. *** Według standardów prawnych Unii Europejskiej dla państw członkowskich powin-no być zasadą, aby każde orzeczenie niższego sądu (sądu pierwszej instancji) mogłobyć poddane kontroli wyższego sądu (sądu drugiej instancji). Pewne ograniczenia tegopodstawowego prawa mogą być podejmowane przy dążeniu do zmniejszenia czasutrwania postępowania i jego kosztów, zwłaszcza gdy roszczenie dotyczy niewielkiejkwoty, bądź gdy chodzi o zapobieżenie składaniu odwołań wyłącznie w celu prze-dłużenia postępowania11. 11 Standardy prawne Rady Europy. Zalecenia, Tom IV. Sądownictwo. Organizacja – postępowanie – orzekanie, wybóri tłumaczenie J. Jasiński, Warszawa 1998, s. 268. 15
  13. 13. 4. Dawny proces polski Instytucja zaskarżania orzeczeń sądowych wykształciła się w prawie polskim dośćpóźno. Nie była ona znana w okresie kształtowania się naszej państwowości. Peł-nię władzy sądowej sprawował książę (lub jego namiestnik), który wydawał wyrokiostateczne. W okresie monarchii wczesnofeudalnej, w związku z rozbudową aparatupaństwowego, książę (król) coraz częściej wyręczał się w sprawowaniu sądów wyso-kimi urzędnikami, których wyroki – jako sędzia najwyższy – mógł uchylać w raziezaskarżenia i rozpoznawać sprawy od nowa12. W czasach rozdrobnienia feudalnego (XII w.) pojawia się już wyraźnie apelacjaw sądownictwie stanowym. W sądzie kościelnym przysługiwała ona od wyroku ar-chidiakona do biskupa, a później (od połowy XIII w.) od wyroku oficjała (jako mia-nowanego przez biskupa sędziego duchownego) do metropolity. W sądach prawaniemieckiego apelacje kierowane były do Magdeburga, później jednak ukształtowałysię z tych sądów na ziemiach polskich trzy instancje:1) sąd ławy i rady,2) sąd wyższy prawa niemieckiego,3) królewski komisarski sąd sześciu miast (jako sąd najwyższy)13. W rozbudowanym sądownictwie szlacheckim (po zjednoczeniu państwa) nadalnie występowała apelacja, co było konsekwencją założenia, iż sądy (ziemski, grodzkii wiecowy) wyrażają wolę króla jako najwyższego sędziego. Strony nierzadko korzy-stały z tzw. remisji (remissio), polegającej na przekazaniu sprawy przez sąd ziemskilub grodzki (na żądanie strony, która twierdziła, że właściwy dla niej jest sąd wyższy)sądowi wyższemu (wiecowemu lub królewskiemu). Ponadto sądy niższe zwracały siędo sądów wyższych z pytaniami prawnymi, dotyczącymi kwestii wynikłych w tokuprocesu (ad informandum, ad interrogandum). Sposobem prowadzącym pośrednio dowzruszenia wyroku, a także każdego postanowienia procesowego, była nagana sę-dziego (motio iudicia), polegająca na pozwaniu sędziego przez stronę o to, iż sądziłniesprawiedliwie. Zasadniczy proces zawieszano do czasu rozstrzygnięcia procesuo naganę, przy czym pozytywny dla strony wyrok w tym ostatnim procesie wpływałna uchylenie naganionego wyroku. Instytucję tę, pojawiającą się od XIV w., zniosłaformula processus (1523 r.)14. Nagana sędziego nie była dopuszczalna w odniesieniu dosądów wyższych (królewskiego, starosty generalnego, wiecowego). Apelacja (odwołanie, odzew) wykształciła się w procesie ziemskim na początkuXVI w., prawdopodobnie pod wpływem prawa kanonicznego. Była ona dopuszczal-na zarówno przeciwko wyrokom, jak i postanowieniom, mającym wpływ na sprawęgłówną. Porządek apelacji nie był ściśle uregulowany. Przysługiwała ona w zasadzie bezograniczeń – aż do króla. W 1563 r. utworzone zostały w województwach jedno-razowo sądy ostatniej instancji (ultimae instantiae) dla załatwienia zaległych apelacjiz sądów królewskich. W 1578 r. król zrzekł się najwyższego sądownictwa na rzecz Try- 12 J. Bardach, Historia państwa i prawa Polski, Warszawa 1964, t. I, s. 74, 146–148. 13 Doszło do tego dzięki Kazimierzowi Wielkiemu, który zasadnie uważał za naruszające suwerenność Króle-stwa Polskiego zwracanie się po ortyle i z apelacjami do sądu w Magdeburgu. Sąd Komisarski na Zamku Królew-skim powołał król przywilejem z dnia 5 października 1361 r. 14 S. Kutrzeba, Dawne prawo polskie sądowe w zarysie, Warszawa 1927, s. 111.16
  14. 14. bunału Koronnego, który odtąd rozpatrywał apelacje od wyroków sądów ziemskich,grodzkich i podkomorskich. W razie braku większości głosów w Trybunale odsyłanosprawę do Sądu Sejmowego, który w pierwszej i ostatniej instancji rozpoznawał naj-poważniejsze sprawy, m.in. spory między stanami (causae iuris communis)15. Poza apelacją, jako zwyczajnym środkiem prawnym, praktyka sądowa czasów no-wożytnych znała środki nadzwyczajne (restitutio in integrum), służące do unieważ-nienia wyroku i wznowienia procesu – „z powodu nieświadomości o procesie” orazwskutek naruszenia istotnych przepisów proceduralnych (pro male obtento). Dążenia reformatorskie w dziedzinie prawa sądowego, jakie zaznaczyły się w Pol-sce II połowie XVIII w., nie przyniosły ostatecznie należytego uregulowania systemuzaskarżania orzeczeń cywilnych, pomimo światłej myśli prawniczej zawartej w projek-tach kodyfikacyjnych (A. Zamoyskiego, J. Wybickiego, H. Kołłątaja, H. Stroynowskiego,J. Januszewicza). Należy tu odnotować rozgraniczenie procesu cywilnego i karnego,próbę wprowadzenia (1775 r.) postępowania trójinstancyjnego oraz ograniczenia do-puszczalności apelacji (w prawie wekslowym i w procesie granicznym). Na ziemiach Polski w okresie porozbiorowym obowiązywało ustawodawstwopaństw zaborczych, rosyjskie – reprezentujące romański system procesowy – orazpruskie i austriackie – z systemami procesowymi typu germańskiego. Przejściowo,w związku z utworzeniem Księstwa Warszawskiego, obowiązywał francuski Kodekspostępowania cywilnego (1807–1876). Konstytucja z 22 lipca 1807 r. ustanowiła w po-wiatach sądy pokoju, w każdym departamencie jeden trybunał cywilny rozpoznającysprawy w pierwszej instancji, a w drugiej instancji – apelacje od orzeczeń sądów po-koju, oraz na całe Księstwo jeden Sąd Apelacyjny, rozpoznający apelacje od orzeczeńtrybunałów cywilnych wydanych w pierwszej instancji. Sądem kasacyjnym, rozpatru-jącym sprawy wyłącznie w aspekcie prawnym, była Rada Stanu. Konstytucja Królestwa Polskiego z 27 listopada 1815 r. ustanowiła jako sąd kasa-cyjny Trybunał Najwyższy. 5. Kodyfikacja z 1932 r. i nowelizacja z 1950 r.; kodyfikacja z 1964 r. oraz nowelizacje z 1996, 2000 i 2004 r. W niepodległym państwie polskim prace komisji kodyfikacyjnej nad nową proce-durą cywilną napotykały szczególne trudności przy uregulowaniu instytucji zaskar-żania orzeczeń sądowych. Kodeks postępowania cywilnego z 1932 r., tworzony podścierającymi się wpływami dwóch grup ustawodawstw – romańskiej i germańskiej –przyjął ostatecznie zasadę trójinstancyjności (według wzorów systemu francuskiego)z czterostopniową hierarchią sądów: grodzkich – rozpoznających w pierwszej instancjisprawy drobniejsze, okręgowych – właściwych dla tych spraw w drugiej instancjioraz dla spraw ważniejszych w pierwszej instancji, apelacyjnych – stanowiących dru-gą instancję dla ostatnio wymienionych spraw. Sąd Najwyższy był trzecią instancją.Dokonano podziału środków odwoławczych na: apelację – jako środek odwoławczyod orzeczeń sądów pierwszej instancji do sądu drugiej instancji, uprawnionego doponownego rozpoznania sprawy, ponownego przeprowadzenia dowodów i dokona- 15 M. Kallas, Historia ustroju Polski, Warszawa 2005, s. 149. 17
  15. 15. nia własnych ustaleń faktycznych; kasację – środek odwoławczy od orzeczeń sądówdrugiej instancji (z wyłączeniem postępowania egzekucyjnego) do Sądu Najwyższego,który po stwierdzeniu wadliwości rozstrzygnięcia uchylał je i przekazywał sprawę doponownego rozpoznania, z odpowiednimi wytycznymi co do dalszego postępowania(według wzorów systemu romańskiego wykształconego we Francji, w odróżnieniu odsystemu germańskiego, który wykształcił w Niemczech rewizję, w związku z którąmoże nastąpić zmiana wadliwego rozstrzygnięcia w trzeciej instancji) oraz zażalenie– jako środek odwoławczy od postanowień, głównie wpadkowych, a umiejscowionyw tym samym toku instancji co apelacja16. Nad nazwą tego środka odwoławczego zastanawiano się w Komisji Kodyfikacyj-nej przy opracowywaniu systemu zaskarżania w kodeksie postępowania cywilnegoz 1932 r. Brano przy tym pod uwagę nazwy używane w procedurach państw zabor-czych, obowiązujących dotychczas na ziemiach polskich. Od początku nie do przyjęciabyła rosyjska „skarga incydentalna” – jako nazwa składająca się z dwóch wyrazów,a przede wszystkim nieodpowiadająca istocie tego środka odwoławczego, który miałprzysługiwać nie tylko od postanowień typowo incydentalnych. Z kolei zdania byłypodzielone co do przyjęcia nazwy „rekurs” – według procedury austriackiej oraznazwy „zażalenie”, według procedury niemieckiej (Beschwerde). Początkowo (aż doprojektu z 1928 r.) skłaniano się ku nazwie „rekurs”, wywodzącej się etymologiczniez terminologii francuskiej, gdzie określenie voies de recurs oznacza środki odwoławcze.Później jednak (w projekcie z 1929 r.), kierując się głównie troską o ujednolicenieterminologii procedury cywilnej z terminologią obowiązującej już procedury karnej,przyjęto ostatecznie nazwę „zażalenie”17. Skargę o wznowienie postępowania traktowano w doktrynie jako nadzwyczajnyśrodek zaskarżenia. Postępowanie odwoławcze podlegało licznym i zasadniczym transformacjom. Zasada trójinstancyjności obowiązywała w Polsce – w procesie cywilnym – rów-nież po wyzwoleniu, do 1950 r. Natomiast w procedurze karnej zniesienie systemutrójinstancyjnego na rzecz dwóch instancji oraz wprowadzenie rewizji w miejsce ape-lacji i kasacji nastąpiło już w drodze noweli do kodeksu postępowania karnego z dnia27 kwietnia 1949 r. Ujednolicenia obu postępowań dokonała dopiero nowela do kodeksu postępowa-nia cywilnego z dnia 20 lipca 1950 r. Wprowadziła ona trzy typy sądów: powiatowy,wojewódzki (dostosowane do podziału administracyjnego kraju) i Sąd Najwyższy orazjednolity system dwuinstancyjny. W konsekwencji tych zmian przekształcono grun-townie system środków odwoławczych, dokonując w tej mierze kodyfikacji ex novo.W miejsce apelacji i kasacji wprowadzono rewizję, jako podstawowy środek odwoław-czy przewidziany do zaskarżania orzeczeń rozstrzygających co do istoty sprawy. Będącśrodkiem odwoławczym mieszanym, kasacyjno-rewizyjnym z pierwiastkiem apela-cyjnym (w związku z dopuszczeniem przez art. 18 § 1 dekretu z 20 sierpnia 1950 r.beneficium novorum) oraz elementem oficjalności, rewizja w polskim postępowaniucywilnym stanowiła zupełnie nowy środek odwoławczy, służący represyjnemu prze- 16 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa 1947, s. 633. 17 H. Trammer, Rekurs (w:) Polska procedura cywilna. Projekty referatów z uzasadnieniem, pod red. M. Allerhanda,t. II, Kraków 1923, s. 66.18
  16. 16. ciwdziałaniu wadom orzeczeń sądowych poprzez uchylanie lub zmianę tych orzeczeńw postępowaniu przed sądem drugiej instancji, która posiadała charakter kontrolu-jąco-nadzorczy, z ograniczoną możliwością rozstrzygania reformatoryjnego. Dopusz-czalność zażalenia jako środka odwoławczego (obok rewizji), przysługującego odokreślonych postanowień oraz zarządzeń, oparto na kryterium enumeracyjnym. Dlazapewnienia Sądowi Najwyższemu nadzoru judykacyjnego nad wszystkimi sądamipowszechnymi wprowadzono instytucję rewizji nadzwyczajnej od prawomocnychorzeczeń kończących postępowanie w sprawie, do wniesienia której uprawnieni byli:Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Minister Sprawiedliwości i Prokurator Generalny,a ostatnio także Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Minister Pracy i Polityki Socjalnej.W zakresie właściwości Sądu Najwyższego przewidziano również udzielanie odpowie-dzi na pytania prawne sądów drugiej instancji oraz wydawanie wytycznych wymiarusprawiedliwości i praktyki sądowej. W toku prac kodyfikacyjnych nad nowym, obecnie obowiązującym od 1 stycz-nia 1965 r. kodeksem postępowania cywilnego do najbardziej dyskusyjnych należałozagadnienie instancyjności, gdyż wielu przedstawicieli doktryny opowiadało się zaprzywróceniem systemu trzech instancji sądowych. Komisja zaaprobowała ostateczniezasadę dwuinstancyjności18. Dyskusyjna w Komisji Kodyfikacyjnej była również bogata i złożona problematykaśrodków odwoławczych, bowiem unormowanie systemu zaskarżania orzeczeń sądo-wych ma doniosłe znaczenie dla całego postępowania cywilnego. Utrzymując dwazwyczajne środki odwoławcze – rewizję i zażalenie – rozgraniczono je w ten sposób,że dopuszczono rewizję od orzeczeń merytorycznych, a zażalenie od określonychpostanowień sądu i zarządzeń przewodniczącego. Mając na względzie przejawiającąsię w dotychczasowej judykaturze Sądu Najwyższego tendencję do rozszerzającej wy-kładni przepisów o dopuszczalności zażaleń w celu ograniczenia wnoszenia rewizji odpostanowień kończących postępowanie, te ostatnie postanowienia poddano wyraźniezaskarżeniu w drodze zażalenia. Poza zwykłym tokiem instancji wprowadzono środki wyjątkowe i nadzwyczajne:skargę o wznowienie postępowania w sprawach zakończonych prawomocnym wyro-kiem oraz rewizję nadzwyczajną od prawomocnych orzeczeń kończących postępowaniew sprawie wydanych w pierwszej i drugiej instancji – nadając tej instytucji charaktermieszany, zawierający elementy nadzoru judykacyjnego i środka odwoławczego. W wyniku uchwalenia ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o powołaniu sądów apela-cyjnych powstał trzeci szczebel sądownictwa powszechnego (Dz. U. Nr 53, poz. 306z późn. zm.). Ustawa ta przekazała do rozpoznania sądom apelacyjnym dotychczasoweśrodki odwoławcze od orzeczeń sądów wojewódzkich (rewizję i zażalenie). Przy takimuregulowaniu Sąd Najwyższy pozbawiony został możliwości rozpoznawania spraww toku instancji (poza wyjątkowym przejęciem sprawy do rozpoznania w związkuz przekazanym mu w niej zagadnieniem prawnym) i jego funkcja najwyższej instancjisądowej ograniczona została do rozpoznawania rewizji nadzwyczajnych i przedsta-wionych mu przez sądy odwoławcze zagadnień prawnych. Stan taki, jako utrudniają-cy Sądowi Najwyższemu ujednolicanie orzecznictwa sądów, uznano za przejściowy. 18 W. Siedlecki, Z prac Komisji Kodyfikacyjnej nad nowym kodeksem postępowania cywilnego, SC 1961, t. I, s. 287–288;Z. Resich, Ocena założeń kodyfikacyjnych Kodeksu postępowania cywilnego (w:) Funkcjonowanie Kodeksu PostępowaniaCywilnego w praktyce, Warszawa 1984, s. 14. 19
  17. 17. W drodze nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, ustawą z dnia 1 mar-ca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189), dokonano przede wszystkim reformy systemuśrodków odwoławczych, przekształcając go w system trójinstancyjny, wzorowanyna modelu kodeksu z 1932 r., obowiązującym – jak o tym była mowa wyżej – do1950 r.19. Projektowane zmiany modelu środków odwoławczych oparte zostały na następu-jących przesłankach:1) podstawową wartością, do której należy dążyć przy kształtowaniu systemu środków odwoławczych, jest stabilność prawomocnych orzeczeń co do istoty sprawy;2) konieczne jest wyeliminowanie z systemu prawa procesowego cywilnego instytucji rewizji nadzwyczajnej, jako środka niedemokratycznego (strona nie ma przecież decydującego wpływu na uruchomieniu tej procedury), umożliwiającego państwu manipulowanie prawomocnymi orzeczeniami sądowymi, a jednocześnie nieoddają- cego rzeczywistego stanu trudności prawnych, z którymi borykają się sądy niższych instancji;3) w miejsce rewizji wprowadza się apelację, która stanowiłaby podstawowy środek odwoławczy;4) od orzeczeń merytorycznych i kończących postępowanie w sprawie wydanych przez sąd drugiej instancji przysługuje stronie skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego. Nowela w miejsce dotychczasowej rewizji wprowadziła, jako podstawowy śro-dek odwoławczy o charakterze renowacyjnym, apelację, tzw. apelację pełną (cumbeneficio novorum), zmodyfikowaną przez ograniczenie przytaczania nowych faktówi dowodów (jeżeli strona mogła je przytoczyć w postępowaniu przed sądem pierwszejinstancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później), bardziej przytym od rewizji odformalizowaną i mającą w wyższym od niej stopniu charakterreformatoryjny (merytoryczny). Ponadto zapobiega działaniom stron procesowychna zwłokę i zawiera zakaz występowania z nowymi roszczeniami oraz rozszerzaniażądania pozwu. Przyjęcie do konstrukcji apelacji niektórych istotnych elementów rewizji pozwoliłona odpowiednie wykorzystanie dotychczasowego dorobku nauki i judykatury doty-czącego rewizji. Od orzeczeń sądów drugiej instancji przewidziano kasację, jako drugi (poza ape-lacją) środek odwoławczy, znacznie bardziej od niej sformalizowany oraz ograniczonyprzez wyłączenie niektórych spraw ze względu na ich rodzaj i wartość przedmio-tu zaskarżenia, dostępny jednak dla każdej strony procesowej, wnoszony do SąduNajwyższego20. Dalsze nowelizacje wprowadziły szereg nowych uregulowań szczegółowych in-stytucji skargi kasacyjnej. Pewnym zmianom, głównie w zakresie dopuszczalności, uległo zażalenie – jakotrzeci z kolei w nowym systemie, zwyczajny środek odwoławczy mający przysługiwaćtakże – wyjątkowo – od postanowień sądu drugiej instancji. 19 B. Bladowski, Nowy system odwoławczy w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1996, s. 31 i nast.; W. Broniewicz,Apelacja, kasacja i skarga kasacyjna w postępowaniu cywilnym (problematyka terminologiczna), PiP 1999, z. 3, s. 55. 20 T. Ereciński, Apelacja i kasacja w procesie cywilnym, Warszawa 1996, s. 16; A. Zieliński, Kodeks postępowaniacywilnego po nowelizacji w 1996 r., Palestra 1996, z. 7–8.20
  18. 18. Konsekwencją wprowadzenia systemu trójinstancyjnego było zniesienie w sądow-nictwie powszechnym rewizji nadzwyczajnej. W związku z tym dokonano również odpowiedniej modyfikacji instytucji wzno-wienia postępowania, aby możliwe było usuwanie na tej drodze ujemnych następstw,nierzadko spotykanego w praktyce, wydawania dwóch lub więcej prawomocnychorzeczeń dotyczących tego samego stosunku prawnego. Rozszerzono zakres orze-czeń, w stosunku do których może zostać wniesiona skarga o wznowienie postępo-wania, uściślono przyczyny nieważności oraz przedłużono do sześciu miesięcy terminzaskarżenia. Ustawą z dnia 18 grudnia 1998 r. (Dz. U. z 1999 r. Nr 52, poz. 532 z późn. zm.),z dniem 1 stycznia 1999 r., w miejsce sądów powiatowych i wojewódzkich, powołanosądy rejonowe i okręgowe. Kolejna nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego z dnia 24 maja 2000 r.(Dz. U. Nr 48, poz. 554) wprowadziła do systemu odwoławczego szereg istotnychzmian. W odniesieniu do apelacji sprecyzowano jej wymagania formalne i granice roz-poznania oraz ograniczono jeszcze bardziej możliwość wydania orzeczenia kasato-ryjnego przez sąd drugiej instancji. Orzeczenie tego sądu, wydane po rozpoznaniusprawy, ma charakter norm iudicium. Tylko niektóre orzeczenia stanowią przesłankędopuszczalności skargi kasacyjnej. W sprawach rozpoznawanych w nowym postę-powaniu odrębnym, tzw. uproszczonym, wprowadzono odrębności z jednej stronyformalizujące postępowanie apelacyjne (np. ustawowe określenie zarzutów), z dru-giej – upraszczające postępowanie (np. rozpoznanie apelacji przez jednego sędziego,z reguły na posiedzeniu niejawnym), także zrzeczenie się prawa do wniesienia ape-lacji. Jeśli chodzi o zakres kognicji sądu apelacyjnego, wyznacza go paremia tantumdevolutum, quantum appellatum. W odniesieniu do kasacji dokonano dalszego ograniczenia jej dopuszczalności,zarówno w procesie, jak i w postępowaniu nieprocesowym, a całkowitego wyłączeniaw sprawach rozpoznawanych w postępowaniu uproszczonym. Sprecyzowano wyma-gania formalne kasacji, rozszerzono możliwości jej rozpoznania na posiedzeniu nie-jawnym (także co do istoty sprawy), wyłączono powołanie nowych faktów i dowodów,przewidziano związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymipodstawę zaskarżenia. Istotną nowością było wprowadzenie instytucji tzw. przedsą-du, przewidującej możliwość odmowy przyjęcia do rozpoznania merytorycznego –w określonych warunkach – kasacji. Nowelą z dnia 22 grudnia 2004 r. do kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U.z 2005 r. Nr 13, poz. 98) przywrócony został system dwuinstancyjny. W miejsce ka-sacji wprowadzona została skarga kasacyjna jako nadzwyczajny środek odwoławczy,przysługujący od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji; ze znacznymi jed-nak ograniczeniami dopuszczalności ze względu na rodzaj sprawy, przedmiot zaskar-żenia i wartość przedmiotu zaskarżenia (ratione materiae, ratione iudicati, ratione valoris)oraz co do podstaw wniesienia. Jest to szczególny środek prawny, w ramach któregoSąd Najwyższy kontroluje wyłącznie stosowanie prawa, a nie ustalenia faktyczne,i mający przede wszystkim na celu – w interesie publicznym – ujednolicenie orzeczni- 21
  19. 19. ctwa sądów powszechnych, rozstrzyganie spraw precedensowych oraz wpływającychna rozwój prawa i judykatury sądowej21. W odniesieniu do apelacji poszerzono zakres jej dopuszczalności, zwiększonowymagania stawiane profesjonalnym pełnomocnikom procesowym oraz ograniczo-no obowiązek sądu drugiej instancji sporządzenia z urzędu uzasadnienia orzeczenia.Przewidziana została możliwość wstrzymania przez sąd drugiej instancji wykonaniaprawomocnego orzeczenia, od którego wniesiona została skarga kasacyjna22. Poszerzony został zakres wypadków dopuszczalności zażalenia. Przysługiwanietego środka odwoławczego od określonych postanowień sądu drugiej instancji doSądu Najwyższego umiejscowiono w rozdziale o zażaleniu, co ma istotne znaczeniez punktu widzenia poprawności konstrukcyjnej. W postępowaniu przed Sądem Najwyższym, z pewnymi wyjątkami, wprowadzonyzostał przymus adwokacko-radcowski, dotyczący także czynności podejmowanychw tym postępowaniu przez sąd niższej instancji. Wprowadzony został do kodeksu nowy nadzwyczajny środek odwoławczy –skarga do Sądu Najwyższego o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnegoorzeczenia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, a wyjątkowotakże od prawomocnego orzeczenia sądu pierwszej instancji, pod określonymi wa-runkami; przy czym z reguły bez możliwości zmiany lub uchylenia zaskarżonegoorzeczenia przez Sąd Najwyższy. Tego rodzaju uregulowanie stało się konieczne naskutek nowego przepisu art. 4171 § 2 k.c. uzależniającego uzyskanie odszkodowaniaod stwierdzenia związku przyczynowego pomiędzy szkodą a wydaniem prawomoc-nego orzeczenia sądowego. Natomiast podobne uregulowanie znajduje się w art. 64ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052z późn. zm.), według którego Sąd Najwyższy na wniosek Prokuratora Generalnegounieważnia prawomocne orzeczenie wydane w sprawie niepodlegającej orzeczni-ctwu sądów w chwili orzekania – ze względu na osobę lub przedmiot, jeżeli orzecze-nie to nie może zostać wzruszone w trybie przewidzianym w ustawach o postępo-waniach sądowych. Podstawowa różnica między tą regulacją a skargą o stwierdzenieniezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia polega na tym, że skargę możewnieść także strona, a nie tylko Prokurator Generalny, oraz że przez wydanie orze-czenia stronie została wyrządzona szkoda, którego to wymagania nie ma w cyt. art. 64u. SN. Ramy postępowania wznowieniowego otwarto dla wszystkich orzeczeń opartychna niekonstytucyjnej podstawie prawnej, a więc nie tylko merytorycznych, lecz takżepostanowień kończących formalnie postępowanie; przy tego rodzaju podstawie wzno-wienia skarga może zostać wniesiona także w wypadku, gdy na treść wyroku miałowpływ postanowienie niekończące postępowania w sprawie. 21 W. Broniewicz, Apelacja, kasacja i skarga kasacyjna ..., op. cit., s. 56 i nast.; T. Ereciński, Wprowadzenie do Kodeksupostępowania cywilnego, Warszawa 2005, s. 313 i nast.; E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, J. Łopatowska-Rynkowska,E. Rudkowska-Ząbczyk, M. Szynal, Ł. Błaszczak, Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego 2005, Wrocław 2005,s. 25 i nast. 22 W doktrynie zwraca się uwagę, że powszechność apelacji umożliwia jej wykorzystanie dla celów szykanystrony przeciwnej; przy czym kodeks nie przewiduje sankcji w przypadku nadużycia apelacji (frivolouse appeal).W nauce polskiej nie przyjmuje się poglądu, że w naszym systemie odwoławczym koncepcja apelacji jest „drugąpierwszą instancją”.22
  20. 20. Sądami drugiej instancji są sądy okręgowe – w stosunku do sądów rejonowych,oraz sądy apelacyjne – w stosunku do sądów okręgowych działających jako sądypierwszej instancji w sprawach szczegółowo określonych, a także gdy sprawa nale-żąca do właściwości rzeczowej sądu rejonowego przekazana została do rozpoznaniasądowi okręgowemu. Sądem kasacyjnym jest Sąd Najwyższy, który – według unormowania konstytu-cyjnego – sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowychw zakresie orzecznictwa; jest organem władzy sądowej, powołanym do sprawowa-nia wymiaru sprawiedliwości, m.in. w niezwykle ważnym aspekcie zapewnieniaw ramach wymienionego nadzoru zgodności z prawem oraz jednolitości orzeczni-ctwa. Sąd Najwyższy wyjątkowo może orzekać w charakterze sądu apelacyjnego –w wypadku przejęcia sprawy do rozpoznania we własnym zakresie przez powiększo-ny skład, mający rozstrzygnąć zagadnienie prawne.
  21. 21. Rozdzia³ 2 POJÊCIE I FUNKCJA SYSTEMU ODWO£AWCZEGO 1. Znaczenie zaskar¿enia orzeczeñ s¹dowych Rozpoznawanie spraw cywilnych, jak każda rozumna działalność ludzka, nie jestwolne od uchybień, błędów i omyłek, których nie da się uniknąć przy najwyższymnawet poziomie wiedzy i sumienności sędziów, tym bardziej że możliwa jest różnorod-ność wykładni i stosowania prawa. Suma ewentualnych błędów sądu znajduje swójwyraz w rozstrzygnięciu sprawy – orzeczeniu końcowym, które jest aktem finalnympostępowania, a zarazem celem, do którego dążą zarówno strony, jak i sąd orzekający,mający za zadanie zlikwidowanie stanu niepewności prawnej. Idea wydania słusznegoorzeczenia (sententia iusta) zawsze przyświecała prawu procesowemu, stanowiąc pryn-cypialny przedmiot i troskę jego norm, zmierzających do jak najpełniejszej realizacjitego właśnie celu. W zakresie błędów, jakie przypisać można sądowi niższej instancji, rzutującychniekorzystnie na legalność i zasadność rozstrzygnięcia – które to zagadnienie łączy sięz kolei ściśle z podstawami zaskarżenia – nauka przyjmuje tradycyjny podział na błę-dy postępowania (errores in procedendo) oraz na błędy orzeczenia (errores in iudicando).Z pierwszymi mamy do czynienia w związku z działalnością sądu sprzeczną z przepi-sami o postępowaniu, natomiast te drugie występują w sferze rozumowania sądu przywydaniu orzeczenia. W zakresie błędów in iudicando rozróżnia się błędy dotycząceelementów faktycznych orzeczenia (errores facti) oraz dotyczące elementów prawnychorzeczenia (errores iuris). Poza błędami sądu o wadliwości postępowania lub orzeczeniaświadczyć mogą jeszcze inne okoliczności, których nie można kwalifikować w kate-gorii uchybień sądu merytorycznego, a które wyrażać się mogą przede wszystkimw faktach lub dowodach nieznanych albo nieistniejących w postępowaniu przed tymsądem. Są to zatem okoliczności powodujące błędy przez sąd „niezawinione”1. Celowi zwalczania orzeczeń sądowych dotkniętych błędami, poprawie wadliwychrozstrzygnięć, zapobiegnięciu ich uprawomocnieniu, a nawet wydaniu, uzyskaniurozstrzygnięć bezbłędnych, a tym samym praworządnych i sprawiedliwych służyuprawnienie strony (przysługujące także innym jeszcze podmiotom prawnym, z wy-łączeniem sądów) domagania się – w sposób prawem przewidziany – usunięcia tych 1 B. Bladowski, Nowy system odwoławczy ..., op. cit., s. 28; W. Siedlecki, Pojęcie postępowania cywilnegoi jego rodzaje (w:) Wstęp do nauki prawa procesowego cywilnego, pod red. J. Jodłowskiego Wrocław 1974,s. 233 i nast.24
  22. 22. błędów poprzez zmianę względnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Uzyskaniezmiany w stanie prawnym stworzonym przez wydane orzeczenie jest bezpośrednimcelem skarżącego; jego celem pośrednim, a zarazem zasadniczym w sprawie, jestuzyskanie odmiennego rozstrzygnięcia merytorycznego2. Zgodnie z konstytucyjną zasadą niezawisłości sądownictwa kontrola prawidło-wości orzeczeń sądowych oraz korekta przypisywanych im uchybień dokonywanajest wyłącznie na drodze nadzoru judykacyjnego sprawowanego przez sądy hierar-chicznie wyższe (sententia desinit esse iudex). W rezultacie powstaje tzw. tok instan-cji, obejmujący postępowanie przed sądem wyższej instancji, tj. sądem powołanymdo sprawowania nadzoru judykacyjnego. Sądom instancyjnie wyższym przysługująśrodki zwyczajne nadzoru judykacyjnego, natomiast w specjalne środki nadzoru ju-dykacyjnego wyposażony jest Sąd Najwyższy, zajmujący pozycję naczelnego organusądowego w całym systemie sądownictwa polskiego. Znaczenie zaskarżania orzeczeń sądowych jest nader doniosłe. Stanowi onoprzede wszystkim realną funkcję konstytucyjnej zasady praworządności, gdyż za-pewnia zainteresowanym stronom maksymalne możliwości uzyskania sprawiedli-wego, a więc zgodnego z prawem i zasadami słuszności, rozstrzygnięcia sprawyprzez sąd. Poprzez orzeczenia sądów drugiej instancji – a zwłaszcza orzecznictwoSądu Najwyższego – instytucja zaskarżania oddziałuje korzystnie na jednolitą wy-kładnię i jednolite stosowanie prawa. Instytucja ta sprzyja ponadto ugruntowaniuw społeczeństwie stanu pewności prawa i zasad praworządności, wykształca taknieodzowne dla realizacji zadań wymiaru sprawiedliwości zaufanie do organówsądowych. Zaskarżanie orzeczeń cywilnych realizuje ponadto w pełni naczelną zasadę pro-cesową prawdy obiektywnej, przyjętą za podstawę unormowania całego systemupostępowania w sprawach cywilnych. W. Siedlecki, w referacie wygłoszonym podczasobrad Komisji Kodyfikacyjnej, powiedział na ten temat m.in.: „Tak jak pojęcie prawdyjest nierozłącznie związane z pojęciem sprawiedliwości, tak również pojęcie zasadyprawdy obiektywnej jest nierozłącznie związane ze społecznym celem instytucji pro-cesu cywilnego, którym jest zrealizowanie obowiązującej normy prawnej zgodnie z jejistotną treścią w odniesieniu do rzeczywiście między stronami zachodzącego stosunkucywilnoprawnego”. Zadaniem postępowania cywilnego jest urzeczywistnienie w razie potrzeby obo-wiązującej normy prawnej i zaprowadzenie stanu pewności prawa w zakresie stosun-ków cywilnoprawnych. Realizuje się to dzięki prawomocności, skuteczności i wykonal-ności orzeczenia sądowego, wydanego w postępowaniu cywilnym co do istoty sprawy.W rezultacie orzeczenie sądowe ma stworzyć trwałą podstawę do uregulowania sto-sunku prawnego pomiędzy określonymi podmiotami prawnymi. Społeczny cel postę-powania cywilnego będzie tylko wówczas osiągnięty, gdy skutki wywołane orzecze-niem sądowym są zgodne z obowiązującym prawem, jeśli więc w drodze orzeczeniasądowego urzeczywistniona zostaje norma prawna, jaka w danym wypadku powinnaobowiązywać, i orzeczenie jest zgodne z rzeczywistym stanem sprawy. Z uwagi na to 2 S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego w procesie cywilnym, Warszawa 1966, s. 18; D. Oklejak,Z problematyki zaskarżalności orzeczeń sądowych w postępowaniu cywilnym, SC 1975, t. XXV–XXVI, s. 25i nast. 25
  23. 23. kodeks postępowania cywilnego dopuszcza możliwość wzruszenia (obalenia) prawo-mocnego orzeczenia sądowego, gdy zapadło ono z pogwałceniem bezwzględnie obo-wiązujących zasad prawa i rażąco jest sprzeczne z rzeczywistym stanem sprawy3. Do utworzenia w 1950 r. instytucji rewizji nadzwyczajnej – skarga o wznowieniepostępowania stanowiła jedyny i wyłączny środek prawny obalania prawomocnychorzeczeń merytorycznych. Do niedawna w literaturze na oznaczenie środków zaskarżania, najczęściej środ-ków odwoławczych, używano terminu „środki prawne”. Przez pojęcie to rozumianośrodki służące stronie do odwołania się od orzeczenia sądu w celu spowodowania ko-rzystniejszego dla siebie rozstrzygnięcia sprawy. Według pierwotnego znaczenia tegoterminu środek prawny (remedium iuris) służył do uzdrowienia wadliwego orzeczeniasądowego. 2. Środki odwo³awcze zwyczajne i nadzwyczajne oraz inne środki zaskar¿enia Przez system środków zaskarżania w szerokim zakresie należy rozumieć ogółśrodków zaskarżania – o określonym rodzaju i charakterze – dopuszczalnychw postępowaniu cywilnym. Według kryterium skutku, jaki następuje w odniesieniu do zaskarżonego orzecze-nia przez uwzględnienie środka odwoławczego oraz charakteru postępowania wywo-łanego jego wniesieniem, tradycyjnie już rozróżnia się w doktrynie środki odwoławczeo charakterze rewizyjnym i o charakterze kasacyjnym4. Te pierwsze zmierzają dozmiany zaskarżonego orzeczenia bądź zastąpienia go nowym orzeczeniem, przy czymzaznaczają się różnice pomiędzy rewizją a apelacją, która stanowi w zasadzie dalszyciąg postępowania przed sądem pierwszej instancji. Środki odwoławcze o charakterzekasacyjnym zmierzają do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i/albo formalnego zakoń-czenia postępowania (odrzucenie pozwu, umorzenie postępowania), albo przekaza-nia sprawy do ponownego rozpoznania, a wyjątkowo tylko do wydania orzeczeniao charakterze reformatoryjnym. Rozróżnia się w nauce środki odwoławcze zwyczajne i nadzwyczajne. Te pierw-sze mają za zadanie zmianę lub uchylenie zaskarżonego orzeczenia w toku instancji,zatem służą od orzeczeń nieprawomocnych. Kodeks w art. 363 § 1 określa pojęcie środków zaskarżania wymieniając ich cha-rakterystyczną cechę – suspensywność, a więc zdolność do wstrzymania uprawo-mocnienia się orzeczenia. W przepisie tym zawarty jest także jedyny ustawowy po-dział – oparty na jednolitych i konsekwentnych kryteriach – na środki odwoławczei pozostałe środki zaskarżania. Do środków odwoławczych kodeks zalicza apelacjęi zażalenie oraz skargę kasacyjną i skargę o stwierdzenie niezgodności z prawemprawomocnego orzeczenia, unormowane w Dziale V, Va i VIII Tytułu VI Księgi 3 W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2000, s. 327. 4 W. Broniewicz, Apelacja, kasacja i skarga kasacyjna op. cit., s. 55; tenże, Istota i rodzaje zażalenia w postę-powaniu cywilnym, PS 2001, nr 1, s. 3 i nast.; W. Siedlecki Zaskarżenie orzeczeń sądowych (w:) System prawaprocesowego cywilnego, t. 3, pr. zbior. pod red. W. Siedleckiego, Wrocław 1986, s. 30.26
  24. 24. pierwszej (proces), części pierwszej (postępowanie rozpoznawcze), mającymi od-powiednie zastosowanie – z mocy art. 13 § 2 – przy zaskarżaniu za pomocą tychśrodków orzeczeń wydanych w innych trybach postępowania cywilnego. Cechąspecyficzną środków odwoławczych, wyodrębniającą je od innych środków zaskar-żania, jest ich charakter dewolutywny i renowacyjny, a więc zmierzanie do zmianylub uchylenia zapadłego orzeczenia sądowego przez wywołanie orzeczenia sąduwyższej instancji. Rozgraniczenie dopuszczalności apelacji i zażalenia opiera się na kryteriumprzedmiotu rozstrzygnięcia zawartego w orzeczeniu sądu. Apelacja przysługuje odmerytorycznych rozstrzygnięć, a więc od wyroków w procesie i od postanowieńorzekających co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym oraz od postano-wienia o uznaniu orzeczenia sądu zagranicznego. Zażalenie służy na postanowieniakończące postępowanie w sprawie oraz na inne postanowienia, a także zarządzeniaprzewodniczącego oznaczone w kodeksie, w tym również na postanowienia sądudrugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną i skargę o stwierdzenie niezgodnościz prawem prawomocnego orzeczenia oraz na niektóre postanowienia sądu drugiejinstancji kończące postępowanie w sprawie. Zażalenie, w przeciwieństwie do apela-cji, jest środkiem względnie dewolutywnym, gdyż nie zawsze podlega rozpoznaniuprzez sąd wyższej instancji. Skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego przysługuje od prawomocnego wyrokui postanowienia co do istoty sprawy (w postępowaniu nieprocesowym) oraz od po-stanowienia o uznaniu orzeczenia wyżej wymienionego, a także od postanowieniasądu drugiej instancji w przedmiocie odrzucenia pozwu (wniosku) albo umorzeniapostępowania kończących postępowanie w sprawie, jednakże przy szeregu ograniczeń– ze względu na rodzaj sprawy i przedmiot rozstrzygnięcia oraz wartość przedmiotuzaskarżenia, jak również podstawy zaskarżenia, w ramach których Sąd Najwyższykontroluje wyłącznie stosowanie prawa, a nie ustalenia faktyczne. Głównym celem postępowania kasacyjnego jest ochrona interesu publicznego przezzapewnienie jednolitości wykładni prawa oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwójprawa i jurysprudencji, zwłaszcza przy rozpoznawaniu spraw o charakterze preceden-sowym. W sytuacji gdy skarga kasacyjna nie jest przewidziana, Sąd Najwyższy możespełniać swą ustrojową funkcję, polegającą na ujednolicaniu wykładni prawa i praktykisądowej, przez stosowanie innych środków judykacyjnych, a mianowicie podejmowa-nie uchwał mających na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwościw praktyce lub których stosowanie wywołało rozbieżność w orzecznictwie albo po-dejmowanie uchwał zawierających rozstrzygnięcie przedstawianych przez sądy dru-giej instancji zagadnień prawnych, budzących poważne wątpliwości w konkretnychsprawach. Drugim nadzwyczajnym środkiem odwoławczym jest skarga do Sądu Najwyższe-go o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądu drugiej in-stancji, a wyjątkowo także orzeczenia sądu pierwszej instancji, kończącego w sprawiepostępowanie. Jest to całkiem nowy środek prawny, wykorzystanie którego otwieradrogę do dochodzenia od Skarbu Państwa odszkodowania, określonego przepisamiprawa materialnego5. 5 T. Ereciński, Wprowadzenie ..., op. cit., s. 314; J. Mucha, Nowe regulacje w kodeksie postępowania cywilnego, R. Pr.2005, nr 2, s. 17–18. 27
  25. 25. Do „innych środków zaskarżania” należą: sprzeciw od wyroku zaocznego, skargana orzeczenie referendarza sądowego, zarzuty od nakazu zapłaty w postępowaniunakazowym, sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, skarga naczynności komornika, skarga na plan podziału sumy uzyskanej z egzekucji przez za-rząd przymusowy, do której odpowiednio stosuje się przepisy o skardze na czynnościkomornika; zarzuty przeciwko planowi podziału sumy uzyskanej z egzekucji, skargao uchylenie wyroku sądu polubownego (art. 344 § 1, art. 398 § 1, art. 502 § 1, art. 491§ 1, art. 767 § 1, art. 1027 § 2, art. 106413 § 2, art. 1205 § 1 k.p.c.). Środki te nie mającharakteru dewolutywnego. Ze względu na skutki, jakie wynikają dla postępowaniaprzez ich wniesienie, dzielą się one na dwie grupy. Do pierwszej grupy, w której właś-ciwe jest wywołanie postępowania kontrolnego w celu zbadania zaskarżonego orze-czenia – wszakże nie przed sądem wyższej instancji – należą zarzuty w postępowaniunakazowym, skarga na czynności komornika, zarzuty przeciwko planowi podziałusumy uzyskanej z egzekucji, skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego; do grupydrugiej, której zadanie polega przede wszystkim na ponownym przeprowadzeniupostępowania zakończonego zaskarżonym orzeczeniem, należy sprzeciw od wyrokuzaocznego i sprzeciw w postępowaniu upominawczym oraz skarga na orzeczenie re-ferendarza sądowego (art. 39822 § 1) – środki o charakterze restytucyjnym6. W doktrynie – moim zdaniem zasadnie – kwestionuje się traktowanie skargio wznowienie postępowania jako nadzwyczajnego środka odwoławczego. Nie ma onacharakterystycznych dla środków odwoławczych znamion – suspensywności i dewo-lutywności (art. 405 i 414). Nie rozpoczyna nowego stadium postępowania, ale stanowikontynuację zakończonego prawomocnym orzeczeniem. Ma zatem cechy zbliżająceją bardziej do powództwa, a nie do środka odwoławczego. W konsekwencji możnają uznać za środek zaskarżenia poza tokiem instancji, mający charakter represyjnyi kontrolny, gdyż zmierza do korekty wadliwego orzeczenia7. Natomiast środkami prawnymi zbliżonymi tylko do środków zaskarżania są: odwo-łanie od zarządzeń przewodniczącego w przedmiocie sprostowania lub uzupełnieniaprotokołu (art. 160), odwołanie od zarządzeń wydawanych przez przewodniczące-go w toku rozprawy (art. 226), wniosek o przywrócenie terminu do złożenia środkazaskarżenia (w sytuacji, gdy środek taki został odrzucony – art. 168 § 1), wnioseko sprostowanie (art. 350), uzupełnienie lub wykładnię orzeczenia (art. 351 § 1), wnio-sek pozwanego o wydanie przez sąd orzeczenia w sprawie zwrotu spełnionego lubwyegzekwowanego świadczenia lub przywrócenie poprzedniego stanu w razie uchy-lenia lub zmiany orzeczenia zaopatrzonego rygorem natychmiastowej wykonalności(art. 338 § 1), wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia oddalającego wnio-sek w postępowaniu nieprocesowym (art. 523), wniosek o uchylenie postanowieniaorzekającego uznanie za zmarłego albo stwierdzającego zgon (art. 541 § 1), wnioseko uchylenie lub zmianę postanowienia o ubezwłasnowolnieniu (art. 558), wnioseko uchylenie postanowienia stwierdzającego nabycie spadku (art. 678), wniosek o uchy-lenie lub zmianę prawomocnego postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia (art. 742), 6 W razie wniesienia skargi orzeczenie referendarza sądowego traci moc, z wyjątkiem orzeczenia co do nadaniaklauzuli wykonalności (art. 39822 § 2 k.p.c.). 7 M. Sawczuk, Wznowienie postępowania cywilnego, Warszawa 1970 i nast.; W. Siedlecki, Z. Świeboda,Postępowanie cywilne..., op. cit., s. 327.28
  26. 26. sprzeciw małżonka obowiązanego przeciwko wykonaniu postanowienia o udzieleniuzabezpieczenia (art. 7431), powództwa przeciwegzekucyjne (art. 853 § 2, art. 840 § 1,art. 841 § 1). W kręgu przedstawionego wyżej podziału środków zaskarżenia nie mieści się kon-strukcyjnie specyficzny środek prawny, o którym tu trzeba wspomnieć, jakim jestwprowadzona ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. skarga na naruszenie prawa stronydo rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez uzasadnionej zwłoki (Dz. U.Nr 179, poz. 1843). Rozpoznaje ją – w postępowaniu incydentalnym – jako odwoław-czy sąd przełożony nad sądem, przed którym toczy się postępowanie. Jeśli dotyczyprzewlekłości postępowania w Sądzie Najwyższym – rozpoznaje ją ten Sąd. 3. Zasady systemu zaskar¿ania Unormowany obecnie w kodeksie postępowania cywilnego system zaskarżaniaorzeczeń sądowych ma charakter jednolity. Jego główne zasady, przewidziane dlaprocesu, mają zastosowanie przy zaskarżaniu orzeczeń wydawanych w innych postę-powaniach. Odnosi się to zwłaszcza do podstawowych środków zaskarżania, jakimisą środki odwoławcze – apelacja i zażalenie. Przeprowadzony został w kodeksie tylkojeden, wyżej przedstawiony, podział środków zaskarżenia na podstawie jednolitychkryteriów. Poza zasadami: konstytucyjną – praworządności i naczelną procesową – praw-dy obiektywnej, rządzącymi generalnie instytucją zaskarżania orzeczeń sądowychw postępowaniu cywilnym, instytucja ta odzwierciedla wszystkie pozostałe naczelnezasady procesowe, jako centralne idee poglądów prawnych zawartych w systemiepolskiego prawa procesowego. Jednakże konstrukcja systemu środków odwoławczychoparta została głównie na tych zasadach procesowych, których omówienie w tymmiejscu pozwoli niewątpliwie naświetlić bliżej założenia najbardziej istotne oraz cechycharakterystyczne tego systemu8. Obecny system odwoławczy w kodeksie postępowania cywilnego oparty został nazasadzie dwuinstancyjności, jako jednej z naczelnych zasad procesowych. Według tejzasady, pierwsza instancja posiada wyłącznie charakter merytoryczny, druga instan-cja natomiast jest instancją kontrolną – o kierunku badania legalności i zasadnościzaskarżonego orzeczenia, ze znacznymi przy tym możliwościami wydania orzeczeniareformatoryjnego (merytorycznego). W jeszcze większym stopniu charakter meryto-ryczny ma zażalenie. Dla apelacji i zażalenia przewidziany jest ten sam tok instancji– jeżeli sprawę rozpoznawał sąd rejonowy, drugą instancją jest sąd okręgowy, gdynatomiast ten ostatnio wymieniony sąd rozpoznawał sprawę w pierwszej instancji,drugą instancją jest sąd apelacyjny. Istnieją wyjątki od toku instancyjnego:1) sąd rejonowy może przekazać sprawę do rozpoznania sądowi okręgowemu, je- żeli przy jej rozpoznawaniu wynikło zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, 8 W. Siedlecki, Zaskarżanie orzeczeń sądowych (w:) System prawa procesowego cywilnego, op. cit., s. 35i nast. 29
  27. 27. 2) Sąd Najwyższy może przejąć do rozpoznania sprawę przedstawioną z zagadnie- niem prawnym,3) do Sądu Najwyższego służy zażalenie na niektóre postanowienia sądu drugiej in- stancji kończące postępowanie w sprawie,4) na skutek zażalenia sąd, który wydał zaskarżone postanowienie, może je sam uchylić. Skarga kasacyjna od orzeczeń wydanych przez sądy drugiej instancji – okręgowei apelacyjne – oraz skarga od orzeczeń tych sądów, a wyjątkowo także od prawomoc-nego orzeczenia sądu pierwszej instancji, o stwierdzenie jego niezgodności z prawemprzysługuje do Sądu Najwyższego. Zasada wyłączności sprawia, że strona nie ma możliwości wyboru pomiędzyróżnymi środkami zaskarżenia, ponieważ od określonego orzeczenia przysługuje tyl-ko jeden środek zaskarżenia. Kodeks nie przewiduje zbiegu czy „konkurencji” kilkuśrodków zaskarżenia, gdyż konsekwentnie nie dopuszcza możliwości wyboru międzytymi środkami. O szczególnym zbiegu środków zaskarżenia można mówić w odniesieniu do sy-tuacji, w której od tego samego orzeczenia środki takie wniosło kilku uczestnikówpostępowania, co nie powoduje komplikacji, gdyż zostaną one rozpoznane przez sądodwoławczy w tym samym postępowaniu, w jednym orzeczeniu. W szczególnym wypadku wniesienia przez pozwanego sprzeciwu od wyroku za-ocznego, a przez powoda apelacji od tego wyroku lub zażalenia na zawarte w nimpostanowienie – niedopuszczalne będzie odrębne rozpoznanie powyższych środkówzaskarżenia; niewątpliwie pierwszeństwo przysługuje sprzeciwowi, który ze względuna restytucyjny charakter pozwala na zmianę orzeczenia w postępowaniu przed są-dem pierwszej instancji. Według zasady dyspozycyjności – będącej przejawem zasady rozporządzalnościformalnej, a więc rozporządzenia przez strony czynnościami procesowymi oraz całymtokiem postępowania – środek zaskarżenia może zostać wniesiony przez legitymowa-ny do tego podmiot. Postępowanie przed sądem wyższej instancji może zostać wszczę-te wyłącznie na skutek wniesienia przez uprawniony podmiot środka odwoławczego– nigdy z urzędu (ne procedat iudex ex officio). Wykluczona jest możliwość przystąpieniado tego postępowania innych uczestników, którzy orzeczenia nie zaskarżyli, z wy-jątkiem gdy sąd drugiej instancji może z urzędu rozpoznać sprawę także na rzeczwspółuczestników, którzy orzeczenia nie zaskarżyli, lecz przedmiotem zaskarżeniaw sprawie są prawa lub obowiązki również dla nich wspólne. Wynikające z zasady dyspozycyjności uprawnienia podmiotu legitymowanego –z inicjatywy którego wszczęte zostało postępowanie odwoławcze – do decydowaniao zakresie, względnie przedmiocie tego postępowania doznają szeregu wyjątków, po-dyktowanych dążeniem do jednolitego rozstrzygnięcia o prawach osób pozostającychw tym samym stosunku cywilnoprawnym. Podmiotowi legitymowanemu przysługuje uprawnienie do cofnięcia wniesionegoprzez niego środka odwoławczego, w zasadzie wiążące dla sądu, jak również upraw-nienie do zrzeczenia się, przed sądem, prawa do wniesienia apelacji (jednak tylkow sprawach rozpoznawanych w postępowaniu uproszczonym), także wiążące dlasądu.30
  28. 28. Przez zasadę legalności należy rozumieć, że wniesienie poszczególnych środkówodwoławczych opiera się na podstawach określonych przez ustawę procesową i żew razie stwierdzenia istnienia tych podstaw wniesiony środek musi doprowadzić douchylenia lub zmiany zaskarżonego orzeczenia. Jeżeli zaś ustawa procesowa nie ozna-cza dokładnie podstaw zaskarżenia, zasada legalności sprowadza się do obowiązkusądu wyższej instancji uchylenia lub zmiany zaskarżonego orzeczenia w razie stwier-dzenia naruszenia prawa przez sąd pierwszej instancji przy wydaniu tego orzeczenia,w zasadzie w granicach zarzutów skarżącego, z uwzględnieniem ponadto (jednakz ograniczeniami) nowych faktów i dowodów (ius novorum), z obowiązkiem wzięciapod uwagę z urzędu nieważności postępowania. O ile powyższe ujęcie oddaje trafnie istotę zasady legalizmu w odniesieniu doskargi kasacyjnej, o tyle wymaga ono pewnej korekty odnośnie do apelacji i zażalenia– ze względu na odmienne uregulowanie przyczyn bądź powodów wniesienia tychśrodków odwoławczych. Ponieważ kodeks w istocie nie wyznacza dokładnie podstawzaskarżania (z wyjątkiem postępowania uproszczonego), zaś – zgodnie z zasadą le-galności – obowiązek sądu wyższej instancji sprowadzać się powinien do zmiany lubuchylenia zaskarżonego orzeczenia nie tylko w razie stwierdzenia naruszenia prawaprzez sąd pierwszej instancji przy wydaniu orzeczenia (error in iudicando), ale takżew przypadku stwierdzenia istotnych wad postępowania (error in procedendo) oraz „no-wych faktów i dowodów”. Zasada umiarkowanego formalizmu procesowego leży u podłoża systemu środ-ków zaskarżania, bowiem zezwala na uchylenie czynności sądu o charakterze decy-dującym jedynie w drodze domagania się wzruszenia ich przez sąd wyższej instancji,a więc w drodze zaskarżania tych decyzji. Zgodnie z zasadą umiarkowanego formalizmu kodeks normuje szczegółowo prze-bieg postępowania odwoławczego, określając formę, miejsce i czas poszczególnychczynności stron i innych uczestników tego postępowania oraz czynności sądów pierw-szej i drugiej instancji i Sądu Najwyższego. Istotne znaczenie ma ścisłe określenieposzczególnych środków odwoławczych, terminów, w jakich mogą być wnoszone,szczegółowych warunków formalnych, jakim mają one odpowiadać, oraz określeniesankcji za uchybienia tym wymaganiom. Szczególne unormowanie czynności sądo-wych odnosi się zarówno do postępowania wstępnego, jak i do fazy decyzyjnej. Istotnym wyrazem odformalizowania instytucji zaskarżania orzeczeń jest m.in.odpowiednie stosowanie reguł postępowania w związku z nieprawidłowościami lubniedokładnościami treści pism procesowych, dopuszczenie tzw. nowości w postępowa-niu odwoławczym, możliwość rozpoznania także na posiedzeniu niejawnym środkaodwoławczego i rozpoznania – w pewnych wypadkach – zażalenia przez sąd, którywydał zaskarżone postanowienie, oraz wniesienie odpowiedzi na środek odwoław-czy wprost do sądu drugiej instancji. Tylko minimalnym wymaganiom szczególnym,poza przewidzianymi dla pisma procesowego, podlega zażalenie. Natomiast znaczne,niezbędne cechy rygoryzmu formalnego ma skarga kasacyjna i skarga o stwierdzenieniezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Zasada ekonomii procesowej wykształciła się w związku z zasadą umiarkowanegoformalizmu procesowego i zasadą koncentracji materiału procesowego oraz realizowa-nymi postulatami przyspieszenia postępowania i obniżenia jego kosztów. Zasada ta 31
  29. 29. konsekwentnie wprowadzona została w nowelizacji kodeksu, przy czym nader silnywyraz znalazła w uregulowaniu apelacji9. Właśnie względy ekonomii procesowej spowodowały odstąpienie od koncepcji czy-sto kontrolnego charakteru drugiej instancji i wyposażenie jej w uprawnienie do wyda-wania orzeczeń reformatoryjnych, kończących ostatecznie postępowanie. Sąd drugiejinstancji obowiązany jest przy tym do przeprowadzenia dowodów uzupełniającychlub ponowienia dowodów przeprowadzonych przez sąd pierwszej instancji, nie jestnatomiast obowiązany przeprowadzać postępowanie dowodowe w całości. Sąd dru-giej instancji może dokonywać własnych ustaleń faktycznych na podstawie materiałuzebranego w postępowaniu w pierwszej instancji i w postępowaniu apelacyjnym. Możliwość orzeczenia co do istoty sprawy, chociaż w ograniczonym zakresie, prze-widziano dla Sądu Najwyższego przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej. W celu uniknięcia nadmiernego uchylania orzeczeń w poszczególnych sprawach,kodeks stanowi, że sąd pierwszej instancji związany jest nie tylko oceną prawną, lecztakże wskazówkami co do dalszego postępowania, zamieszczonymi w uzasadnieniuorzeczenia sądu odwoławczego. Pod szczególnym wpływem zasady ekonomii procesowej uregulowane zostało za-żalenie, które charakteryzuje się postępowaniem szybkim i odformalizowanym orazmerytorycznym sposobem rozstrzygnięcia10. 9 T. Ereciński, Apelacja i kasacja..., op. cit., s. 14–15. 10 B. Bladowski, Zażalenie w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2006, s. 25 i nast.32
  30. 30. Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment pełnej wersji całej publikacji.Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji kliknij tutaj.Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnierozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przezNetPress Digital Sp. z o.o., operatora sklepu na którym możnanabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji. Zabronione sąjakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgodyNetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jejod-sprzedaży, zgodnie z regulaminem serwisu.Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepieinternetowym e-booksweb.pl - Audiobooki, ksiązki audio,e-booki .

×