Politika ekonomike

  • 8,049 views
Uploaded on

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
No Downloads

Views

Total Views
8,049
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
140
Comments
2
Likes
6

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. POLITIKA EKONOMIKE1-SHKOLLAT E MENDIMIT EKONOMIK MBI ROLIN E SHTETIT NE EKONOMIa-Doktrina Liberale dheb-Intervencioniste1.1-doktrina liberaleThemelues janë Adam Smith dhe David Rikardo. Karakteristika të kësaj shkollejanë. Mosndërhyrja e shtetit në ekonomi, Konkurrenca e lirë në ekonomi,dhe senë ekonomi vepron një dorë e padukshme. Sipas Smithit individin dhekapitalistin e nxisin për tu marrë me aktivitet ekonomik: egoizmi, afiniteti,dëshira për liri, shprehia e punës dhe afiniteti për tregti.1.2-doktrina intervencionisteThemelues është Xhon Kejnzi i cili ishte për ndërhyrjen e shtetit në ekonomi.Karakteristikat e kësaj doktrine janë. Se nuk duhet mbështetur në dorën epadukshme, Intervenimi shtetëror është i domosdoshëm për sukses kundërkrizës në ekonomi dhe në vend të dorës së padukshme rekomandohet dorapolitike ( e shtetit).2-TIPET MODELET E SISTEMEVE EKONOMIKEMë karakteristike sot janë: Modeli Amerikan, Gjerman, Japonez, Suedez, Sistemiadministrativo-komandues dhe ish modeli i shteteve socialiste-kinez-rusë.3-BARTËSIT E EKONOMISË SË APLIKUESHME - Janë:1-Organet shtetërore, organet publike-juridike2-Organizatat ndërkombëtare dhe3-Trupat operative ( firmat dhe ndërmarrjet).3.1-organet shtetërore-Në emër të shtetit udhëheqin organet shtetërore tëcilat aprovojnë dispozita të ndryshme dhe sigurojnë aplikimin e tyre. Organetligjvënëse krijojnë norma juridike dhe një pjesë ë këtyre normave rregullojnëmarrëdhëniet ekonomike. Organet administrative kujdesen për realizimin e tyredhe në kuadër të këtyre organeve vend të rëndësishëm zënë qeveria me resorëte veta.3.2-organet publike–juridikeKryejnë funksione publike në fushë të ekonomisë dhe janë: Odat ekonomike dheBursatodat ekonomikeHarmonizojë interesat e veçanta të anëtareve të sajë me interesat e shoqërisë.Ku shteti me anë të disa dispozitave të veçanta ju beson kryerjen e disa punëve Faqe 1 prej 23
  • 2. odave ekonomike. Formohen me qëllim të ekonomisë dhe pjesëve te sajë.Dallojmë dy lloje të odave ekonomike.a) Odat ekonomike Evropiane-kontinentale (kanë karakter juridiko-publik,formohen me ligj dhe anëtarësimi është i obligueshëm) dheb) Odat ekonomike anglo-saksone (janë të karakterit juridiko-privat dheanëtarësimi është i vullnetshëm).BursatJanë tregje të përhershme në të cilat veprojnë rregulla dhe uzansa të veçanta.Në bursa punët mund të i lidhin vetëm anëtarët e saj, dhe punët kryhen përmesndërmjetësve (senzalve). Shitblerja mund të kryhet vetëm përmes mostrave tëmallrave. Punët në bursa lidhen; a) Prompte (menjëherë) dhe me b) Termin.Themelimi i bursave bëhet me ligj.3.3-organet politikePartitë që janë në pushtet nëpërmjet parlamentit dhe ministrive angazhohen nërealizimin e programeve të tyre ekonomike. Sindikata është forma më masovikee organizimit të punëtoreve.3.4-trupat operative (firmat dhe ndërmarrjet)Ndërmarrja paraqet subjekt të pavarur ekonomik dhe person juridik e cilaprodhon të mira ose kryen shërbime të caktuara për nevojat e tregut dhe dukebartur rrezikun afarist me qëllim të realizimit të fitimit dhe qëllimeve tjerakonform me kushtet dhe mundësit që i ofron sistemi ekonomik i vendit.Format më të rëndësishme organizative të ndërmarrjeve janë;a-Ndërmarrjet në pronësi publike-Me të cilat menaxhon shteti dhe janë nëpronësi të tij.b-Ndërmarrjet private- Që janë në pronësi private dhec-Ndërmarrjet e përziera–Që bashkohen në forma të ndryshme për të ngriturefikasitetin dhe fitimin.Sot në ekonomin e tregut format më të zakonshme të ndërmarrjeve–firmavejanë:a-ndërmarrjet e pavarura individualeb-shoqëria më përgjegjësi të pakufizuarc-shoqëria me përgjegjësi të kufizuard-shoqëritë aksionaree-shoqëritë komanditorea-ndërmarrjet-firmat e pavarura individualeFormohen nga personat fizikë të cilët një herit janë edhe pronarë të firmës. Këtondërmarrje zakonisht janë të vogla dhe kryesisht formohen si shërbime dhe mëpak si prodhuese. Karakteristikat janë. Pronari është edhe menaxher i firmës, tëpunësuarit janë zakonisht anëtar të familjes, pronari merr vendime dhe bënvetëfinancim, pronari disponon me fitimin dhe përgjigjet për obligimet ndajshtetit. Në kuadër të këtij lloji të ndërmarrjeve forma më e shpeshtë është Faqe 2 prej 23
  • 3. mikrondërmarrjet apo micro-enterprise. Mikrondërmarrjet janë kategori e re dheformohen në kuadër të familjes dhe motiv kryesor kanë punësimin e antarve tëfamiljes dhe sigurimin e ekzistencës.b-shoqëria me përgjegjësi të pakufizuar (solidare)Kjo shoqëri bëhet me marrëveshje në mes të anuarve dhe të gjithë përgjigjenpër obligimet në mënyrë solidare dhe që të gjithë janë të barabartë.c-shoqëria më përgjegjësi të kufizuarKjo themelohet në bazë të marrëveshjes në mes të anuarve të shoqërisë të cilëtbashkojnë punë dhe mjetet me qëllim të formimit të një të përbashkët . Merastin e bashkimit në kapitalin themelues shuma e anuarve nuk është e thënë tëjetë e barabartë pra secili prej tyre merr pjesë me shumë të caktuar sipasinteresit që shpreh për këtë shoqëri. Përgjegjësit e anuarve ndaj obligimeve janëtë kufizuara varësisht nga vlera e avancuar e mjeteve financiare.d-shoqëritë aksionareParaqesin formën organizative me të madhe që formohen me bashkimin e shumëkapitaleve individuale në një kapital të përbashkët që quhet kapitali aksionar. Mekëtë rast aksionarëve u jepen letra me vlerë që quhen aksione me të cilënpërcaktohet vlera nominale e aksionit dhe e drejta në pjesëmarrje të fitimit(Dividentës). Po ashtu ofron më shumë mundësi të marrjes së kredive sepseekziston mundësia më e madhe e kthimit të kredisë në krahasim me ndërmarrjetprivate. Avansimi i kapitaleve aksionare në shoqëritë aksionare bëhet me blerjene aksioneve në tregun e bursës.Çdo aksion ka edhe vlerën e vet që mund të jetë nominale (të përcaktuar merastin e blerjes) pastaj vlerën e tregut (të përcaktuar në bazë të ofertës dhekërkesës). Aksionarët mund të marrin fitimin në dy forma a) nëpërmjetdividentës që do të thotë se poseduesit e aksioneve për çdo aksion marrin njëshumë të caktuar nga shoqëria aksionare dhe b) nëpërmjet riinvestimit që do tëthotë se shoqëria aksionare mund të mos e shpërndaj fitimin por ta investojë nëfonde kryesore që në të ardhmen tu shtohen fitimet aksionarëve. Si rrjellim ikësaj kemi rritjen e çmimeve të aksioneve me q rast poseduesit marrin edhe njështesë plus përveç dividentës e që ky fitim quhet fitimi nga kapitali aksionar.Dividenta si e ardhur nga aksioni nuk është e ditur që më par sepse vlera e sajëvaret nga suksesi afarist i shoqërisë aksionare.e-shoqëria komanditoreKjo paraqet formën e përzier të ndërmarrjeve dhe përbehet prej dy llojaksionesh: të brendshëm dhe të jashtëm. Aksionarët e brendshëm udhëheqindhe përgjigjen për detyrimet e kompanisë dhe janë komplementar dhe tëjashtmit nuk marrin pjesë drejtpërdrejtë në udhëheqje dhe afarizëm por gëzojnëtë drejtën në marrjen e fitimit të ndërmarrjes. Format më të larta të organizimittë ndërmarrjeve në fazën monopolistike të kapitalizmit janë. Kartelet, Trustet,Koncernet, Koorporatat, Holdingu etj. Faqe 3 prej 23
  • 4. KarteletParaqet formën më të hershme dhe me të thjeshtë të bashkimit të ndërmarrjevekapitaliste në shoqëri aksionare( monopole). Në kartele ndërmarrjet e bashkuaraformalisht mbajnë statusin e pavarësisë. Në kartele bashkohen dy e më shumëndërmarrje me qëllim të realizimit të qëllimeve të tyre afariste. Marrëveshjetkryesore në mes të tyre janë. Karteli për kufizimin e çmimeve, karteli përkufizimin e prodhimit, karteli për ndarjen e tregjeve dhe Karteli për shfrytëzimine patentave dhe licencave.TrustetParaqesin bashkimin e disa ndërmarrjeve të së njëjtës degë në një ndërmarrje tëpërbashkët me qëllim të vënies së monopolit në treg. Politika dhe rezultatetafariste këtu për dallim nga Kartelet, këtu shkrihen në trust. Trusti udhëheq nëinteres të të gjitha ndërmarrjeve të bashkuara në të. Dhe për dallim nga kartelifitimi i ndërmarrjeve derdhet në fondin e akumulimit të tërë trustit.KoncernetMe rastin e bashkimit të ndërmarrjeve në koncerne ato humbasin plotësishtpavarësinë e tyre. Përparësi e këtyre formave më të larta të bashkimit tëndërmarrjeve është së këtu bashkohen ndërmarrjet nga degë të ndryshme dhenë këtë mënyrë arrijnë fitime të larta.KorporataForma e re është pas luftës së dytë botërore dhe u zhvillua në vendet me tëzhvilluar kapitaliste. Kanë statusin e personit juridik dhe paraqesin formë tëorganizimit të shtetit në ekonomi ose të kryerjeve të punëve publike dhe andajkuptohet janë në pronësi të shtetit. psh. KEK-u etj.HoldinguParaqet shoqëri e cila aktiven e vet ka vetëm aksionet e shoqërive të tjera.Holdingu kryen veprimtari financiare që është në interes të shoqërive që ikontrollon dhe udhëheq me to. Shoqëria holding mjetet e saja i plason në njënumër më të madh të shoqërive aksionare dhe në secilën prej tyre disponon mekontroll të aksioneve.4-SISTEMI BANKARBankat janë organizata ekonomike të cilat merren me : pranimin dhe ruajtjen eparave të gatshme, huazimin e parave, në ndërmjetësimin në qarkullim epagesave dhe marrjen dhe dhënien e kredive për klient të tyre. Në çdo shtetsistemi bankar përbëhet nga dy nivele. Niveli i par , banka qendrore dhe niveli idytë- të gjitha llojet e tjera të bankave.4.1. banka qendrore (emetuese)Në krye të sistemit bankar të çdo vendi qëndron banka qendrore dhe është ivetmi institucion financiar dhe zë vendin kryesor në sistemin financiar të venditpërkatës. Funksionet më të rëndësishme të sajë janë: E drejta për të emetuar Faqe 4 prej 23
  • 5. para në monedha dhe kartëmonedha, mbikëqyrë punën e bankave komerciale,bënë linçensimin e bankave komerciale, ruajtjen dhe depozitimin e metalevefisnike dhe paraqitet në rolin e arkës shtetërore. Bankën qendrore e drejtonguvernatori.4.2. bankat e nivelit të dytëParashihen me dispozita ligjore dhe i nënshtrohen bankës qendrore. Mund të jenprivate dhe shtetërore, formohen me lejen e bankës qendrore dhe përthemelimin e tyre nevojitet që themeluesi të sigurojë një shumë të kapitalitthemeltar që e cakton banka qendrore.5. ORGANIZATAT NDËRKOMBËTARE BARTËSE TË EKONOMISË SË APLIKUESHME JANË:a-Organizatat ndërkombëtare në kuadër të OKB-ës.b-Organizatat ndërkombëtare jashtë përbërjes së OKB-ës.c-Organizatat ndërkombëtare të shteteve në zhvillim.5.1- organizatat ndërkombëtare në kuadër të OKB-ës.Këshilli ekonomik-socialËshtë organ i OKB-ës dhe ndihmon për një mirëqenie dhe stabilitet më të madh.Këshilli studion dhe jep rekomandime për çështje ndërkombëtare nga lëmi ikulturës, arsimit, shëndetësisë dhe çështjeve tjera ekonomike-sociale.Banka ndërkombëtare për zhvillim dhe rindërtimËshtë formuar për dy qëllime: për rindërtimin e vendeve të shkatërruara ngalufta dhe Jep investime në zhvillimin ekonomik të vendeve të pazhvilluara. Bankapunon në principin e shoqërisë aksionarëve dhe përbëhet nga organet: këshilli iguvernatorëve dhe këshilli ekzekutiv.Fondi monetar ndërkombëtarËshtë institucion i specializuar i OKB-ës dhe fushëveprimi i tij është, çështjetmonetare dhe financiare për vendet anëtare. Detyrat e tij janë: stabilizimi ivalutës nacionale, heqja e kufizimeve revizore në pagesat ndërkombëtare dhekrijimi i marrëdhënieve në mes të valutave të vendeve.Organizata ndërkombëtare e punësSelinë e ka në Gjenevë dhe qëllimi i sajë është që me marrëveshjendërkombëtare të siguroj kushte më të mira të punës dhe pozitë më të mirë tëpunëtorëve. Andaj studion dhe jep rekomandime për vendet anëtare .Anëtarejanë shtetet të cilat e pranojnë statusin e sajë.Konferenca e KB-së për tregti dhe zhvillimNuk është organizatë ku anëtarët do të jenë ngushtë të lidhur me obligime tëcaktuara andaj edhe rezultatet e kësaj organizate janë modeste. Në mbledhjet esaja debatohet për problemet në tregtinë ndërkombëtare dhe zhvillimin eshpejtuar të ekonomive të prapambetura. Faqe 5 prej 23
  • 6. Organizata e KS-së për zhvillim industrialKjo organizatë zhvillon aktivitet në lëmin e industrializimit të shteteve tëpazhvilluara.Organizata e KS-së për bujqësi dhe ushqimSelinë ë ka në Romë dhe detyrat e saja janë: Të ndikoj në rritjen e shpejtë tëprodhimtarisë bujqësore në shtetet e pazhvilluara dhe përmirësoj ushqimin epopullsisë në këto shtete.Marrëveshja e përgjithshme mbi doganën dhe tregtinëParaqet marrëveshje mbi principet e politikës tregtare ndërkombëtare dhetregtisë multilaterale dhe bazohet në këto parime; Pranimi i vullnetshëm irregullave në përparimin e tregtisë ndërkombëtare, Shtetet anëtare pranojnëklauzolën e favorizimit me të lartë, Zvogëlimi i barrierave në tregtinë e jashtmeme biseda dhe respektimi i tregtisë së drejtë( tarifat dhe barrierat tregtare tejenë sipas marrëveshjes).6-ORGANIZATAT NDËRKOMBËTARE JASHTË PËRBËRJËS SË OKB-ËS.Organizata për zhvillim ekonomik dhe bashkëpunimPërfshin 24 shtetet më të zhvilluara perëndimore dhe është një përpjekje përintegrim ekonomik. SHBA kishte dalur me një program për rindërtimin e Evropëspas luftës së dytë dhe kjo ndihmë kishte për qëllim pengimin e ndikimit politik tëBRSS, forcimin e aleatëve dhe krijimin e partnerëve gjegjës.Bashkësia ekonomike evropianeApo unioni evropian është formuar në Romë nga 6 shtetet më të zhvilluar tëEvropës perëndimore. Qëllimet e krijimit janë realizimi i bashkimit të madh tëpopujve të Evropës.Unioni ekonomik monetarMe krijimin e tij është paraparë krijimi i sistemit monetar evropian ku në vitin2002 EURO hynë në përdorim dhe bëhet valutë legale zyrtare në unioninevropian.Politika e përbashkët bujqësoreUnioni evropian paguan mbi 50 miliard subvencione bujqësore.Politika e përbashkët tregtareNë marrëveshje të formimit të unionit theksohet se shtetet anëtare deshifrojnëtë kontribuojnë në: në zhvillim harmonik të tregtisë botërore, zvogëlimin apoheqjen e barrierave doganore dhe nxjerrjen e rregullave të përgjithshme tëkonkurrencës.Politika sociale-Shtetet anëtare të unionit janë pajtuar mbi nevojën epërmirësimit të kushteve të jetës dhe punës së punëtoreve. Faqe 6 prej 23
  • 7. 7-QËLLIMET NË EKONOMINË E APLIKUESHMENënkuptojmë një gjendje të ardhshme e cila dëshirohet të arrihet dhe e cilandryshon nga tanishmja e cila arrihet me aksion të përbashkët dhe të dobishëmte të gjitha subjekteve.7.1 sistemi i përgjithshëm i qëllimeve përfshin :Qëllimet materiale-prodhuese, qëllimet ekonomike-sociale dhe qëllimet Politiko-sociale.8. INSTRUMENTET DHE KUPTIMI I TYREInstrumentet kanë shumë kuptime si janë madhësi ekonomike, janë element isistemit institucional dhe janë mjete me të cilat kryhet një apo më shumë detyra.Në këtë drejtim me rëndësi janë Detyrat dhe Masat.8.1 detyraËshtë gjendje e dëshiruar apo rrugë drejt së cilës duhet ecur> Si më tërëndësishme janë: Punësimi, stabilizimi, përmirësimi në bilancin e pagesave,zgjerimi i prodhimit, etj.8.2 masatËshtë përdorimi i instrumenteve në moment të caktuar me qëllim të kryerjes sënjë apo më shumë detyrave si : zvogëlimi i tatimit në të ardhura ose aprovimi ibuxhetit dhe Heqja e ndonjë mase.8.3-klasifikimi i instrumenteveSipas profesorit Kirchen janë dy grupe kryesore:Instrumentet në analizat ekonomike dhe Instrumentet në teorinë ekonomike.8.4- instrumentet në analizat ekonomike ndahen në pesë grupe:1-instrumentet nga grupi i financave publikeKanë të bëjnë me të hyrat dhe të dalat publike të shtetit dhe saldon e tyre.Shumica e instrumenteve veprojnë automatikisht e disa sipas nevojës ndoshtanjë herë në vit. Në kuadër të këtij grupi bëjnë pjesë instrumentet e politikësfiskale ( doganat, akcizat, tatimet, taksat e ndryshme etj). Te këto instrumenteme rëndësi është afati , nuk guxohet të vonohet në aplikimin e tyre.2-instrumentet kredito-monetareMë këto intervenohet në zhvillimin ekonomik duke e përcjellë masën e parasë nëqarkullim dhe duke u dhënë kredi subjekteve ekonomike dhe firmave private mekushte të volitshme. Këto instrumente shteti i ndërmerr në mënyrë tëbefasishme dhe janë të fshehura.3-kurset devizore-(valutore) Faqe 7 prej 23
  • 8. Janë instrumente te forta , bëjnë ndryshime të fuqishme në ekonomi kombëtaredhe ndikojnë në mënyrë motive pasi shprehin raportin më valutat e tjera dhe nërast të degradimit paraqitet rreziku i humbjes në valutën nacionale. Ndryshimi ikursit shkakton rritjen e çmimeve dhe ndryshime në shpërndarjen e tëardhurave.4-instrumentet e kontrollit direketSipas natyrës këto janë instrumente te fuqishme dhe shkaktojnë efekte tëshpejta dhe shfrytëzohen në kohëra të krizave në mënyrë që në afate të shkurtati zgjidhin problemet e grumbulluara ekonomike. Janë më pak efikase në afate tëgjata.5-Reforma E SistemitKëto instrument janë prezentë në katër grupet e mëhershme dhe me ndihmëne tyre reformohet sistemi dhe ndërrohet struktura e tij. Dhe e gjithë kjo bëhetme anë të ndryshimeve ligjore.8.5-instrumentet në teorinë ekonomikePo ashtu janë pesë grupe me rëndësi;1-instrumentet e njohjesShfrytëzohen në përgatitjen e vendimeve sidomos në momente të vështiraekonomike dhe sociale si pas luftës. Me anë të këtyre instrumenteve qeveritëdëshirojnë të shpërndajnë racionalist burimet e rralla. Si më të rëndësishme nëkëtë drejtim janë: tabelat input-output dhe e balancave ekonomike, me të cilatpasqyrohet aktiviteti ekonomik i të gjitha subjekteve.2-instrumenti intervenuesPër kah natyra janë kompleks dhe globale psh , kufizimi i kredive ku shtetidëshiron të ndihmoj ndonjë degë të ekonomisë apo të ruaj standardin jetësor.Për kah karakteri janë Buxhetor dhe Monetar. me politikën buxhetore preken tehyrat apo të dalurat e shtetit.3-instrumente internacionaleKëto rregullojnë marrëdhëniet ekonomike në tërë shtetin por edhe brendaregjionit të tij me qëllim të lehtësohet qarkullimi i mallrave, kapitalit etj.4-instrumentet strukturaleKëto e ndryshojnë bazën e funksionimit të ekonomisë kombëtare dhe strukturëssë tij.5-instrumentet e politikës ekonomike vijueseKëto instrumente shërbejnë për vendosjen në afat të shkurtë të gjendjes e cilaka devijuar nga parimet e caktuara ekonomike. Dhe më së shpeshti përdorën nëbujqësi, industri etj. Faqe 8 prej 23
  • 9. 9. ZGJEDHJEN DHE SELEKSIONIMIN E INSTRUMENTEVEE bëjnë subjektet e politikës me qëllim të arrihen ndryshime të caktuara në jetënsociale.9.1-gjatë seleksionimit të instrumenteveDuhet pasur parasysh dy anë: Ana politiko-sociale sepse aplikimi i tyre mund të isjellë në pozitë të pavolitshme ekonomike dhe sociale dhe Ana teknike.9.2-përdorimi i instrumenteveDuhet pasur parasysh faktet siç janë; çfarë është intensiteti i instrumenteve, kurduhet të përdorën dhe si të kuptohet komplimentariteti i tyre.9.3-Fusha ku vepron ekonomia e aplikueshme dhe ku e tregon suksesin apodështimin e sajë është rrethi ( ambienti i caktuar).Rrethi ka dy kuptime:Rrethi fizik(hapësirë e caktuar fizike)dhe rrethi shoqëror-ekonomik (tërësia emarrëdhënieve prodhuese) si pasoje e veprimtarive ekonomike të njerëzve.10- EKONOMIA KOMBËTAREE përbëjnë të gjitha të mirat materiale, si dhe personat fizik dhe juridik qëkryejnë veprimtari ekonomike dhe shërbime të ndryshme brenda kufijve tështetit të caktuar dhe të cilët gjenden nën juridiksionin e tij.10.1 struktura e ekonomisë kombëtarePër analiza më të përafërta është e nevojshme që ekonomia kombëtare tëndahet në njësi më të vogla dhe mundësisht në pjesë sa më homogjene që kanëelemente të përbashkëta. Kjo ndarje bëhet bazë të parimit: a) Teknologjik b)institucional dhe c) funksional.a-parimi teknologjikNë bazë të këtij parimi lëmenjtë kryesor ekonomik janë: Industria exehetaria,Bujqësia dhe peshkimi, Pylltaria, Ekonomia e ujërave, ndërtimtaria,Komunikacioni, Tregtia, Hoteleria dhe turizmi, Zejtaria.b-sipas parimit institucional kemi:Ndërmarrje, ekonomi shtëpiake, institucionet a administratës së përgjithshme,ekonomia fshatare dhe Subjekte të tjera.c-sipas parimit funksional kemi:Sektorin e prodhimtarisë, Të hyrat dhe të dalat e popullsisë, Të hyrat dhe tedalat e lëmenjve joprodhues, konsumi personal dhe i përbashkët, sektori iinvestimeve dhe Sektori i marrëdhënieve me botën.10.2-sektori i prodhimtarisëKy sektor përfshin bilancin kryesor të rrjedhave ekonomike në ekonominëkombëtare dhe përmes tij pasqyrohet outputi dhe inputi i lëmenjve prodhues tëekonomisë kombëtare. Faqe 9 prej 23
  • 10. 10.3-të hyrat dhe të dalat e popullsisëKy sektor tregon nivelin e standardit jetësor të popullsisë përkatësisht fuqinëblerëse të popullsisë si kërkesë agregate dhe sistemin e shpërndarjes te tëardhurave kombëtare.10.4-të hyrat dhe të dalat e lëmenjve joprodhuesKy sektor pasqyron të hyrat dhe të dalat publike të shtetit destinimin dheshpenzimin e tyre. Nga veprimi dhe niveli i këtij sektori varet edhe zhvillimi ishërbimeve të përgjithshme dhe të përbashkëta si dhe niveli i standardit tëpërgjithshëm shoqëror.10.5-konsumi personal dhe i përbashkëtPërmes tij shprehet niveli i standardit të popullsisë , kurse përmes konsumit tëpërbashkët shprehet standardi i përgjithshëm shoqëror.10.6 sektori i investimeveInvestimet si faktor material paraqesin bazën në të cilën mbështetet zhvillimiaktual dhe perspektiv i ekonomisë.10.7-sektori marrëdhënieve me botënKy sektor pasqyron bilancin e transaksioneve ekonom ike të vendit me ekonomite vendeve të tjera të botës. Përmes tij pasqyrohet importi dhe eksporti i mallravedhe shërbimeve.11.-BEGATIA E PRODHUARMe termin begati nënkuptojmë tërësinë e të mirave të cilat i ka një shoqëri nëseato të mira janë të dobishme për njeriun. Andaj begatia kombëtare përfshinpasuritë natyrore dhe begatinë e prodhuar. Globalisht begatia e prodhuarndahet ne a) Fondet kryesore dhe b) fondet xhiruese.11.1-fondet kryesoreFunksionin bartës të zhvillimit ekonomik të çdo vendi e kanë fondet kryesore enë kuadër të tyre fondet prodhuese. Në fondet prodhuese bëjnë pjesë mjetet përprodhim ( fabrikat, ndërtesat, makinat dhe pajisjet) , rrugët dhe instalimet endryshme. Fondet kryesore ndahen në. A) Fondet kryesore në lëmenj ekonomikB)Të mirat publike dhe C)Lëmenj joekonomik.11.2- format më të rëndësishmePër të shprehur vlerën e fondeve prodhuese janë: Vlera furnizuese( paraqetvlerën furnizuese dhe shpenzimet e transportit dhe instalimit), Vlera e tanishme(fitohet kur nga vlera furnizuese heqin vlerën e harxhuar të amortizimit), Vlera ere (çmimi aktual që ato pajisje kanë në treg), Vlera e tregut (vlera që do tëarrihet me rastin e shitjes së mjeteve përkatëse në treg). Faqe 10 prej 23
  • 11. 11.3- fondet xhirueseZakonisht nënkuptojmë stoqet apo rezervat. Dhe klasifikohen nëA)rezervat afariste në ndërmarrjet ekonomike ( lëndët e para, materiali i repartitdhe konsumues, rezervat e produkteve të gatshme në depo etj.) dhe B) Të mirat konsumuese në amvisëri (që ndahen në 1- të mirat konsumueseafatgjate p,sh mobilet, pajisjet ne teknikën e bardhë veturat etj, 2- Të mirat gjysmë afatgjata si p.sh, veshmbathja dhe3- të mirat aktuale si p.sh. Lëndët djegëse , ushqimore etj.12.- DALLOJMË DY TIPA KRYESOR TË SISTEMEVE EKONOMIKE-SHOQËROREa) sistemin borgjez( tipi i ekonomisë së tregut)b) sistemin socialist ( tipin e ekonomisë së dirigjuar me planë).13.-MODELI I EKONOMISË SË TREGUTEkonomia e tregut sipas karakterit është liberal e në pikëpamje teorikembështetet ne teorinë e ekuilibrit të përgjithshëm. Në këtë model ligjetekonomike (oferta dhe kërkesa) veprojnë lirë. Në këto kushte rregullator kryesori tregut paraqitet oferta agregate dhe kërkesa agregate. Lartësia e çmimevevaret nga oferta dhe kërkesa. Në qoftë se oferta është më e madhe se kërkesaçmimi bie dhe anasjelltas nëse kërkesa është më e madhe se oferta çmimingritët. Prandaj në kushtet e ekonomisë së tregut koordinimin e e aktiviteteveekonomike ndërmjet subjekteve ekonomike e bën mekanizmi i tregut, ndërsanxitjen në ekonomizëm e bën interesi individual, kurse kontrollin e efikasitetitkryen konkurrenca e tregut.14.- PROCESIN E TRANZICIONITMund ta përkufizojmë si periudhë kalimtare nga një shoqëri etatiste burokratikeme një regjim autarkik e një partiak, në një shoqëri demokratike me pluralizëmpolitik si dhe kalimi nga ekonomia e dirigjuar dhe me plan në ekonomi të tregutdhe pluralizëm të pronës.Në kuadër të procesit të tranzicionit procesi i privatizimit parqet hallkën kryesorepa të cilën nuk mund te kenë sukses reformat ekonomike dhe shoqërore. Nëjetën praktike të vendimeve të cilat kanë kaluar apo gjenden në periudhën etranzicionit janë zbatuar model të ndryshme të privatizimit dhe nga të gjithatme të rëndësishme janë;A- Modeli i privatizimit të shpejtë përmes konceptit ‘ SHOK TERAPISË” i njohurme emrin modeli “ bing-gang.B- Modeli i privatizimit gradual i njohur me emrin ‘ STEP BY STEP” që ndryshequhet hap pas hapi. Modeli i par është aplikuar në shumicën e vendeve nëtranzicion të cilin e përkrah edhe fondi monetar ndërkombëtar dhe rezultatetjanë të shpejta. Mirëpo ky model në vendet ku u zbatua e shëndrroi procesin eprivatizimit në proces ne vete dhe nuk dha rezultatet e pritura. Pasi që procesi iprivatizimit u mundësoi individëve apo grupeve nëpërmjet partive dhe posteveqë në emër të privatizimit të uzurpojnë , të plaçkitin një pjesë të madhe tëpasurisë kombëtare. Faqe 11 prej 23
  • 12. Modeli i dytë , i ashtuquajturi gradual është zbatuar në më pak vende dhe duke umbështetur në përvojën deri më tani është treguar më i suksesshëm nëkrahasim me modelin e par dhe po përkrahet më shumë . Ky sistem i ka së pakutri përparësi nga i sistemi i parë: 1- së pari vë efikasitetin ekonomik dhe aftësinëe ekonomisë kombëtare me qëllim të futjes së sajë në tregun botëror, 2- Së dytiniset nga fakti se ndërrimet e institucioneve të tregut dhe futja e sistemit të ri tëvlerave nuk mund të bëhet brenda natës dhe së treti 3- Nuk e mohon ekzistimine pronës publike apo shtetërore të ndërmarrjeve publike dhe ato me rëndësivitale si p.sh. sistemi elektro-energjetik, telekomunikacioni.13.-PROCESI I PRIVATIZIUMITPër të pasur sukses duhet të ketë shumë elemente prej të cilave veçohen-Rregullativa, Qasjen ekonomike, Përcaktimi i periudhës kohore, Çështjen epronës dhe Zgjidhjen e modelit te privatizimit.1-rregullativa juridikeParaqet varg ligjesh që duhet përgatitur para se të filloj procesi i privatizimit.2-qasja ekonomikeKy aspekt paraqet një reformë të përgjithshme ekonomike.3-përcaktimi I periudhës kohoreQë të ketë sukses procesi I privatizimit duhet të përcaktohet periudha kohore prefillimi I dhe mbarimi I tij.4-çështja e pronës dhe pronësisëKosova në këtë drejtim I ka specifikat e veta sepse duhet përfshirë të gjithakohët e Jugosllavisë sepse këto shtete në forma të ndryshme ua morën pronatshqiptarëve.5-zgjidhja e modelitParaqet njërën ndër çështjet më të rëndësishme. Shtylla e 4 për ta hequrpërgjegjësinë vet formoj Agjensionin e Kosovës për Mirëbesim AKM, Në këtëmënyrë AKM-ja që është i vetmi institucion ne Kosovë që është bartës përprocesin e privatizimit dhe ky agjension I ka ofruar dy forma për privatizim.MODELIN SPIN OF dhe LIKUIDIMIN.Modeli spin of paraqetModelin më të pasuksesshëm të privatizimit deri më tani që është zbatuar dhepraktika tregon se ky model ka dështuar. Sipas këtij modeli investitori I ri nukmban kurrfarë përgjegjësi për punëtorët që kanë punuar më parë apo punojnëedhe tani në ndërmarrjet me pronësi shoqërore.14.-SISTEMI DEVIZORParaqet varg dispozitash ligjore me të cilat rregullohet , kufizohet ose ndalohetqarkullimi i mallrave dhe I shërbimeve me botën , të fituarit dhe të disponuarit Faqe 12 prej 23
  • 13. me deviza si dhe të gjitha pagesat me botën.. Për nga forma sistemi devizormund të jetë i ashpër dhe i Lirë.a- sistemi i ashpër(centralist) devizor është atëherë kur me dispozita ligjorerregullohet çdo qarkullim I mallrave dhe I shërbimeve me botën , çdo pagesëdhe arkëtim nga bota si dhe fitimi dhe disponimi me deviza. Ky sistem upërgjigjet vendeve që kanë sistem centralist të udhëheqës me ekonomi.b- sistemi i lirë devisor-Është atëherë kur me dispozita ligjore është erregulluar vetëm një pjesë e qarkullimit të mallrave dhe shërbimeve , vetëm disapagesa dhe arkëtime më botën apo vetëm disa forma të fitimit dhe disponimitme deviza.15-KUPTIMI I DISA SHPREHJEVE QË PËRDORËN NË SISTEMIN E DEVIZAVE.1-devizat-Paraqesin para të huaja me të cilat disponon shteti , subjekti juridikapo personi fizik në botën e jashtme.2-valuta-Shpreh paranë e huaj me të cilat disponon një vend pa marrë parasyshprejardhjen e tyre.3-kursi revizorParaqet çmimin apo vlerën e valutës së huaj të shprehur në njësinë monetare tëvendit dhe anasjelltas, çmimin e monedhës së vendit dhe valutës së huajë. Kursidevizor mund të jetë direkt dhe indirekt. Kursi devizor direkt shpreh raportin evalutës nacionale ndaj valutës së huajë, përkatësisht sa njësi monetare të venditduhet dhënë për një njësi të valutës së huajë. Ndërsa kursi devizor indirektshpreh vlerën e njësisë së valutës nacionale ndaj valutës së huajë .4-tregu revizorPërfshin blerjen dhe shitjen e devizave të valutave të ndryshme për valutë tëvendit, në mes të bankave dhe personave të tjerë në kuadër të një vendi apo nemes të vendeve të ndryshme.5- veprimtaria revizoreParaqet tregtinë me mjete te huaja të pagesës dhe atë të devizave si formë epagesës dhe e kambialeve , e çeqeve dhe e valutave në formë të njësisëmonetare.16-FAKTORËT NGA TË CILËT VARET EDHE STRUKTURA E TREGUTEkzistojnë faktorë të shumët të cilët ndikojnë në strukturën dhe vëllimin e tregutsiç janë. Vëllimi dhe struktura e prodhimit të ekonomisë kombëtare, Lartësia e tëardhurave kombëtare dhe shpërndarja e tyre, Pajisja teknike e tregut, Faktorisubjektiv dhe Komunikacioni.1-vëllimi dhe struktura e prodhimit të ekonomisë kombëtareMadhësia e tregut kombëtar varet nga sasia dhe struktura e madhit që ofrohetnë treg nga prodhuesit vendorë. Nëse vëllimi I prodhimit është i madh , tregu dotë jetë më i furnizuar pra oferta do të jetë më e madhe dhe anasjelltas. Me këtë Faqe 13 prej 23
  • 14. rast tregu kombëtar do të jetë më I pasur edhe për nga struktura e edhe për ngallojllojshmëria..2-lartësia e të ardhurave kombëtare dhe shpërndarja e tyreNiveli i të ardhurave kombëtare varet nga niveli I zhvillimit të forcave prodhuesetë vendit përkatës. Ndërkaq nga lartësia dhe mënyra e shpërndarjes funksionaletë ardhurave kombëtare varet fuqia blerëse e konsumatorëve. Lartësia e pagaveparaqet faktor shumë të rëndësishëm që ndikon në madhësinë dhe strukturën etregut kombëtar. Nëse pagat janë të larta atëherë edhe kërkesat efektive përnevojat për konsumin personal shprehet drejtpërdrejtë në rritjen kërkesësagregate në ekonominë kombëtare.3-pajisja teknike e tregutNiveli teknik, përkatësisht furnizimi i tregut me stabilimente të ndryshmeteknike, ndikon në ruajtjen e vlerës së përdorimit të mallrave nga aspekti kohorprej momentit të prodhimit deri te konsumi. Kjo veçmas shprehet për mallrat qëkanë karakter sezonal, ku pajisja teknike mundëson furnizimin e tregut meprodhime të ndryshme , pavarësisht nga sezona e tyre e prodhimit.. Pra niveli Ilartë I pajisjeve teknike konsilodon raportin në mes të ofertës dhe kërkesës pamarr pavarësisht prej zezonës së prodhimit të tyre dhe në këtë mënyrë ruhetstabilizimi I tregut vendor.4-faktori subjektivNumri dhe struktura e popullsisë paraqet faktor të rëndësishëm në formimin etregut kombëtar të çdo vendi. Ndikimi I popullsisë në tregun kombëtar është Indryshëm por ai kryesisht shprehet nëpërmjet. Numrit të popullsisë, Strukturëssocio-ekonomike, Strukturës moshore, gjinore, fetare etj.5-komunikacioniParaqet faktor të rëndësishëm jo vetëm për tregun kombëtar por edhe për atëbotëror. Komunikacioni mundëson bartjen e mallit prej prodhuesit deri tekonsumuesi pra bëhet edhe shpërndarja territoriale e të mirave materiale qëmundëson furnizimin me mallrat ë ndryshme viset përkatëse të vendit dhe bënbalancimin e tregut kombëtar dhe botëror.17-MASAT PËR STABILIZIMIN E TREGUTMasat me të cilat intervenon shteti në stabilizimin e tregut janë të ndryshme dheme më rëndësi janë. Masat administrative, Masat ekonomike, Masat me karakterafatshkurtër dhe Masat me karakter afatgjatë.1-masat administrativeI ndërmarr shteti me qëllim të stabilizimit të tregut kombëtar. Ato paraqesinmasat me të cilat shteti në mënyrë të drejtpërdrejtë intervenon në sferënekonomike përkatësisht në rregullimin e raporteve në mes të ofertës dhekërkesës. Faqe 14 prej 23
  • 15. 2-masat ekonomikeMe anë të tyre ndikohet në stabilizimin e tregut. Dhe me anë të tyre nuk cenohente drejtat e subjekteve ekonomike që ato në mënyrë të pavarur ti rregullojnëraportet ekonomike në mes veti.3-masat me karakter afatshkurtërJanë ato me të cilat shteti intervenon në treg prej të cilave menjëherë ,përkatësisht pas marrjes së tyre, mund të priten efektet e stabilizimit të tregut.4-masat me karakter afatgjatëNdikojnë në evitimin e shkaqeve të mos stabilitetit të tregut kombëtar. Efektet etyre nuk janë të menjëhershme siç ishte rasti te masat me afat të shkurtër pornë një periudhe të gjatë kohore ato ndikojnë në stabilizimin e tregut të caktuar.Masa të tjera që ndikojnë në stabilizimin e tregut janë edhe:Rritja e vëllimit tëprodhimit, Importi, shfrytëzimi i rezervave dhe zvogëlimi i masës monetare.1-rritja e vëllimit të prodhimitVjen duke shfrytëzuar në shkallë të madhe kapacitetin me ngritjen e nivelit tëproduktivitetit të punës, rritjen e turneve të punës etj që ndikon në rritjen emadhësisë së të mirave materiale të destinuara për treg.2-importi intervenuesPo ashtu ndikon në rritjen e fondit të mallrave në tregun kombëtar. Pra me këtërast importi e rrit ofertën efektive dhe përdorët me qëllim të harmonizimit tëraporteve në mes të ofertës dhe kërkesës.3-shfrytëzimi i rezervaveParaqet masë me të cilën ndikohet në rritjen e ofertës pra në rritjen e fondeve tëmallrave në tregun e brendshëm dhe harmonizimin në mes të ofertës dhekërkesës.4-zvogëlimi i masës monetareParaqet masën me të cilën ndikohet në zvogëlimin e kërkesës efektive në tregunkombëtar. Siç dihet rritja e kërkesës efektive drejtpërdrejt shprehet në ngritjene nivelit të çmimeve dhe në këtë mënyrë shkaktohet çrregullimi i tregut vendor.Për ta evituar këtë dukuri destabilizuese në tregun kombëtar shteti ndërmerrpasa përkatës siç është zvogëlimi i parasë në qarkullim i cili në radhë të parëbëhet përmes uljeve të politikës kreditore.18-KUPTIMI INIVELT JETËSORNiveli jetësor i një vendi varet nga shkalla e zhvillimit të forcave prodhuese tëvendit përkatës në një anë dhe në anën tjetër shpreh shkallën sasiore dhecilësore të përmbushjes së nevojave materiale dhe jo-materiale të njeriut. Përpërcaktimin e nivelit jetësor merren tregues të shumtë ekonomik e joekonomikdhe ata zakonisht janë në katër grupe kryesore. Faqe 15 prej 23
  • 16. A- Treguesit ë përgjithshëm ( ushqimi, veshmbathja, banimi, shëndetësia, arsimietj).B-Treguesit diferencial.(Të ardhurat, mënyra e banimit, mënyra e veshmbathjesetj).C- Treguesit punues (punësimi apo papunësimi)D-Treguesit politiko-shoqëror (ndikimi i njeriut ne jetën politike, në udhëheqje,në marrjen e vendimeve etj).19-KONSUMI FINALElementet kryesore janë. Konsumi personal, Konsumi shtetëror dhe Investimet.1-konsumi personalMund të themi se konsumi personal parqet konsumin e përgjithshëm tëpopullsisë së një vendi në periudhë të caktuar kohore. Dhe ai përbëhet prej dykomponentëve kryesore. Prej mjeteve MONETARE dhe prej konsumit NATYROR.Konsumi personal absorbon pjesën më të madhe te të ardhurave kombëtare nëçdo vend dhe në çdo shoqëri. Fondi i konsumit personal pas heqjes së obligimevendaj shoqërisë dhe obligimeve të tjera si psh. Tatimi, taksat, kursimet etj.Paraqet kërkesën agregate dhe fuqinë blerëse të popullsisë. Konsumi natyrorparqet shpenzimin e të mirave materiale të cilat i prodhon vetë individi apofamilja dhe ato i shpenzon për plotësimin e nevojave te veta dhe të anëtareve tëfamiljes së vet.Sa i përket nevojave personale të popullsisë mund të ndahen në Parësore( ushqimi, veshmbathja, banimi etj) Dytësore (pushimet verore, udhëtimet endryshme , arkëtimet etj) Luksoze ( diçka ekstra në krahasim me ato parësoredhe dytësore).2-konsumi shtetërorParqet formën e plotësimit të nevojave të popullsisë në përgjithësi të ati vendi.Ky konsum i ka dy komponentë kryesore. Konsumi i përbashkët-Me të cilat mjetezhvillohen veprimtaritë publike që shërbejnë për plotësimin e nevojave tëpërbashkëta si shëndetësia, arsimi, kultura, shkenca, mbrojtja sociale etj.Konsumi i përgjithshëmQë e përbëjnë mjetet e dhëna për veprimtari joprodhuese e që janë tënevojshme për jetën e përditshme të popullsisë siç janë organet shtetërore,administrate, gjyqet , sigurimi, mbrojtja e popullsisë etj.3-InvestimetNga aspekti i konsumit final paraqesin komponentë të rëndësishme të ekonomisëkombëtare . Investimet si faktor material zënë vend të rëndësishëm në konsuminfinal të ekonomisë kombëtare. Në përfundim formula e konsumit final ështëC+1+G+BX20-POLITIKA E TREGTISË SË JASHTMEKuptimi i tregtisë së jashtme: Faqe 16 prej 23
  • 17. a) kuptimi i ngushtë, me këtë rast kuptojmë eksportin dhe importinb) kuptimi gjerë, që kuptojmë pos importit dhe eksportit edhe shërbimet endryshme. Nga aspekti makroekonomik tregtia e jashtme mund të definohet siKëmbim mallrash dhe shërbimesh të ndryshme të një vendi me vendet e tjera tëbotës e cila në vete ka dy elemente kryesore. EKSPORTIN dhe IMPORTIN.1-eksportiThënë në mënyrë më të thjeshtë paraqet shitjen e mallrave dhe të shërbimeve tëndryshme të një vendi me vende të tjera të botës. Me anë të eksportit një vendkëmben te mira materiale të cilat janë mbi vëllimin e nevojave të popullsisë sëvendit dhe bën shërbime të tjera duke i siguruar të ardhura (deviza) vendit tëcilat I shërbejnë për të paguar borxhet ndaj vendeve të tjera.2-importiMe import kuptojmë blerjen e të mirave materiale dhe të shërbimeve tëndryshme. Pra përmes kësaj forme të tregtisë së jashtme bëhet importimi I tëmirave materiale të cilat nuk prodhohen apo nuk mund të prodhohen në vendinpërkatës. Andaj importi mundëson të bëhet furnizimi me të mira materiale derite të cilat nuk mund të arrihet në mënyrë tjetër.21-NË POLITIKËN E TREGTISË SË JASHTME PËR NGA FORMA DALLOJMËDY SISTEME KRYESOREa-Sistemin e tregtisë së lirëQë paraqet atë formë të politikës së tregtisë së jashtme sipas së cilësmarrëdhëniet ekonomike ndërkombëtare zhvillohen në mënyre të lirë papërzierjen e shtetit pra nën veprimin e lirë të ligjeve ekonomike.b-sistemin e proteksionizmitQë është I kundërte me sistemin e lirë . Në sistemin e proteksionizmit shtetimarr masa mbrojtëse me qëllim të mbrojtjes dhe zhvillimit të ekonomisëkombëtare.22- FAKTORËT QË E KUSHTËZOJNË TREGTINË E JASHTMEJanë Shpërndarja e pabarabartë e pasurive natyrore, Zhvillimi i pabarabartë dhekushtet e ndryshme të prodhimit, Niveli i shpenzimeve të prodhimit. Zhvillimi ikomunikacionit etj.1-Shpërndarja e pabarabartë e pasurive natyroreLendet e para që janë bazë materiale e çdo prodhimi në shoqëri janë tëshpërndara në pikëpamje gjeografike në mënyrë jot ë barabartë në botë. Kështuqë të gjitha vendet janë të detyruara disa më pak e disa më shumë të importojnëlëndë të para nga vendet e tjera.2-Zhvillimi i pabarabartë dhe kushtet e ndryshme të prodhimit Faqe 17 prej 23
  • 18. Në bazë të nivelit të zhvillimit të forcave prodhuese sot ekzistojnëshpërpjesëtime të mëdha në mes të vendeve te botës. Në këtë pikëpamje marrënë tersi bota është e ndarë dyshë, në një anë kemi vendet industrialistë shumëtë zhvilluara dhe në anën tjetër vendet ekonomikisht jo mjaft të zhvilluara.Vendet e zhvilluara prodhojnë produkte finale ndërsa vendet jot ë zhvilluarprodhojnë prodhime parësore.3-Niveli i shpenzimeve të prodhimitNdarja ndërkombëtare e punës ka bërë të mundshëm që ekonomia e një vendi tëparaqitet me përparësitë e saj prodhues në nivel të sektorit. Në shumë vendeekzistojnë firma dhe degë të ndryshme të cilat për shkak të madhësisëprodhuese realizojnë të ardhura të larta apo kanë shpenzime të ulëta për njësi tëprodhimit. Kjo ju mundëson atyre të jenë konkurrent në tregun botëror.4-Zhvillimi i komunikacionitNë fillim ka mundësuar lidhshmëritë e rajoneve dhe të vendeve të botës në njëtreg botëror dhe njëherazi ka shpejtësuar procesin e shkëmbimit ndërkombëtartë mallrave. Pra komunikacioni bën të mundshëm importimin e mallrave për tëcilat ka nevojë një vend dhe eksportimin e të mirave materiale të një vendi nëvendet e tjera.23- INSTRUMENTET KRYESORE TE POLITIKËS SË TREGTISË SË JASHTME1-Masat nacionale dhe2-Masat ndërkombëtare.1-Masat autonome apo nacionale të një vendi mund të ndahen ne:Masat organizative dheMasat rregullativeMASAT ORGANIZATIVE TË POLITIKËS SË JASHTME PARAQITEN NË SISTEME TËNDRYSHME SI;1- sistemi decentralist i organizimit të tregtisë së jashtmeKy është karakteristik për vendet e zhvilluara përkatësisht vendet me ekonomi tëtregut. Këtu parimisht i lejohet çdo subjekti ekonomik të merret me tregti tëjashtme nëse ai tregon interes për këtë dje ka leverdi ekonomike.2- sistemi gjysmë centralist i organizimit të tregtisë së jashtmeNë këto vende me tregti të jashtme kryesisht merren ndërmarrjet shtetërore( ndonëse edhe private) përmes të cilave shteti zbaton politikën e vet në tregtinëe jashtme. Disa prodhime që kanë karakter strategjik apo nacional nuk mund tëkëmbehen me botën pa dhënën e lejes speciale të shtetit.3- sistemi centralist i organizimit të tregtisë së jashtmeSi formë e tregtisë së jashtë karakteristik e vendeve socialiste . në këto shtete Itërë procesi I organizimit dhe afarizmin me tregti të jashtme është përqendruarnë duar të shtetit. Faqe 18 prej 23
  • 19. 24.-MASAT E RREGULLIMIT TË TREGTISË SË JASHTME1-Masat me të cilat ndikohet në lartësinë e çmimeveNë kuadër të këtyre masave janë DOGANAT dhe MASAT JASHTËDOGANOREDOGANAT janë një lloj i tatimit që i paguhet shtetit me të cilin ngarkohet mallime prejardhje të vendit apo të jashtëm, i cili kalon kufirin shtetëror pa marrëparasysh se a është fjala për mallin e importuar, të eksportuar apo transit.Kështu me pagimin e doganës malli i jashtëm barazohet me mallin e brendshëmdhe fiton karakterin e mallit të brendshëm.Sipas qëllimit doganat ndahen:A- dogana fiskaleQë paraqesin burim financiar mjaft të rëndësishëm të hyrave publike të shtetit.Mjetet nga dogana i grumbullon vetëm shteti përmes organe të veta dhe që ishërbejnë për plotësimin e nevojave të përgjithshme dhe të përbashkëta tëpopullsisë.B- doganat ekonomike apo mbrojtëseKanë për qëllim mbrojtjen dhe nxitimin e zhvillimit të ekonomisë kombëtare. Medogana ekonomike rritet aftësia konkurruese e ekonomisë se vendit në tregun ebrendshëm dhe te jashtëm.Sipas origjinës së mallrave doganat ndahen;1. Doganat eksportuese 2-Doganat importuese dhe 3- Doganat transit.Sipas mënyrës së doganimit kemi;Doganat ad valorem-(vlersore) që zbatohen në mënyrë të barabartë dhenjësoj në të gjitha llojet e mallrave edhe pse çmimet e tyre mund të jenë tëndryshme. Me këtë rast dogana paguhet mbi vlerën reale të mallrave dhe atë nëpërqindje të caktuar.Doganat specifikeTë cilat për dallim nga doganat sipas vlerës , janë më të ndërlikuara sepsepërcaktohen për çdo lloj malli veç e veç.Sipas mënyrës së veprimit doganat dallohen;Doganat diferenciale Faqe 19 prej 23
  • 20. Të cilat karakterizohen me qasje të ndryshme të doganimit të mallit varësishtnga cili vend vjen ai mall, në mënyrë të drejtpërdrejt apo më ndërmjetësim dheme çfarë mjetesh të komunikacionit importohet.Doganat preferencialeTë cilat në esencë paraqesin dogana diferenciale me tendencë që një vend aponjë lloj i caktuar i mallit të favorizohet në krahasim me vendet apo llojin emallrave të tjera.Dallohen edhe doganat- ANTI DAMPINGE- që zbatohen ne rastin kur një vend dotë pengojë apo të përkufizojë dumpingun që një vend tjetër e zbaton në tregun ebrendshëm të saj, duke shitur mallin me çmime më të ulëta se sa që janëçmimet vendore për prodhimet përkatëse.Masat jashtëdoganorePërfshinë instrumentet e politikës monetare–kreditore, të politikës fiskale, tëtarifave të komunikacionit etj. Në grupin e masave jashtë doganore më tërëndësishme janë PREMIT që zakonisht u jepen ndërmarrjeve eksportuese dheshumë rrallë ndërmarrjeve importuese.MASAT QË NDIKOJNË NË SASINË E MALLRAVE QË U NËNSHTROHENTRANSAKSIONEVE TË JASHTME.a- ndalesat b- sistemi i lejeve dhe c- kontingjentia-ndalesat-paraqesin masë shtetërore të rëndësishme të politikës së jashtmeme të cilën ndalohet importi, eksportimi apo transitimi i të gjitha apo disa llojevetë mallrave dhe që vlen për të gjitha apo vetëm për disa vende.b-sistemi i lejeve-Me të cilin shteti përcakton në mënyrë të përpiktë llojet dhesasitë e mallrave që mund të importohen apo eksportohen.c-kontigjentet-Paraqesin dispozitat me te cilat lejohet madhësia maksimale eimportit apo e eksportit të prodhimit të caktuar në periudhë të caktuar kohore.25.-MASAT NDËRKOMBËTARE.Mund të jenë më karakter BILATERAL dhe MULTILATERAL. Si instrument kryesori politikës së tregtisë së jashtme janë KONTRATAT NDËRKOMBËTAREEKONOMIKE. Tek këto kontrata zakonisht hasim këto parime.Parimi (klauzola) i favorizimit më të madhNë qoftë se në kontratë ndërkombëtare figuron kjo klauzolë do të thotë se vendit përkatës i njihen të gjitha të drejtat, favorizimet dhe koncesionet që i janëdhënë në parë cilit do vend tjetër,parimi preferencial-mundëson dhënien e koncesioneve speciale një vendi nëkrahasim me vende tjera, Faqe 20 prej 23
  • 21. parimi i tretmanit nacional-Nënkupton që shtetet kontraktuese me rastin ekontraktimit, qytetarët dhe persona juridikë të bashkë nënshkruesit ti trajtojnëpër disa çështje saktësisht të përcaktuara ashtu si i trajtojnë edhe qytetarët dhepersonat juridik të vendit të vet.26-PASQYRA REALE E KËMBIMIT NDËRKOMBËTAR TË ÇDO VENDIPARAQITET PËRMES BILANCIT TË TREGTISË SË JASHTME DHE BILANCITTË PAGESAVE.a-bilanci i tregtisë së jashtme-Paraqet marrëdhëniet e ndryshme ekonomiketë një vendi me vendet e tjera të botës të përfshira në një periudhë të caktuarkohore që zakonisht merret një vend kalanderik.a-bilanci i pagesave-Përfshin të gjitha llojet e transaksioneve ekonomike tëshprehura në vlerë të një vendi ndaj vendeve të tjera të botës në periudhë tëcaktuar kohore që po ashtu merret një vit. Pra bilanci i pagesave paraqetraportin ndërmjet të hyrave dhe të dalave, përkatësisht kredisë ( kërkesës) qëparaqet eksportin dhe debisë ( borxhit) që paraqet importin.27-KONCEPTI I SOTSHËM I SHTETIT TË MIRËQENIES SOCIALEMund të përcaktohet shteti që kujdeset të sigurojë një jetesë të përshtatshmenormale për shtetasit me synimin e arritjes së mirëqenies së përgjithshme. Trikarakteristikat të përbashkëta të tij janë.a- Kryerja e funksionit social për sigurimin e jetesës së përshtatshme tështetasve dhe minimizimin e të këqijave apo vuajtjeve.b- Sistemimi i mjeteve financiare të aprovuara shoqërisht-Kjo shpreh realizimine shpenzimeve duke e veçuar nivelin e shpenzimeve sociale si reflektim iangazhimit të shtetit ndaj jetesës normale.c- Shërbime sociale në të gjitha nivelet e strukturës sociale28-PËRCAKTIME TË PERSONALITETEVE SHTËTËROREa- otto von bismark-Kancelari i par i Gjermanisë së bashkuar që konsiderohetsi pionier i hershëm i politikave të sigurimeve sociale i cili lidhi fjalën mirëqenieme fjalën shtet.b-uinston çerçil-I cili dha një mision të ri politik për shtetin duke vënë theksinnë mirëqenien dhe në të drejtat ekonomike dhe sociale të individëve që duhet tësigurohen Brenda këtij shteti dhe kështu sipas tij do të shmangeshin rreziqetshkatërrimtare që vinin nga socialistët marksistë.c-frenklin ruzvelti-Presidenti i SHBA-ve i cili deklaronte se Qeveria ka detyrë tepërcaktuar që të përdorë të gjithë pushtetin dhe resurset e saj për të përballurproblemet e reja sociale , ti sigurojë personave të drejtën në jetën e tyreekonomike dhe politike, lirinë dhe kërkimin e lumturisë. Faqe 21 prej 23
  • 22. d- uilliam beverixh-Sipas tij shteti i mirëqenies është ai që vendos të luftojëpesë të këqijat e njerëzimit për arritjen e një mirëqenie të p[përgjithshme kusecili të ketë para të mjaftueshme, shëndet të mirë, kushte të mira strehimi ,arsimim të mirë etj.e- T.h. marshall-Shquhet për kontributin që ka dhënë në studimin dhepërcaktimin e kategorive të të drejtave dhe lirive të njeriut.29-DY TIPARET MË THELBËSORE TË SHTETIT TË MIRËQENIES SOCIALE JANË:A- Ndërhyrja e shtetit në një shkallë apo masë të gjerë në sferën e jetësekonomike dhe sociale dhe kështu mirëqenia sociale behet pjesë integrale efunksionit të shtetit .B- I dyti ka të bëjë me evidentimin e kategorisë së të drejtave të individit nësferën ekonomike dhe sociale, me fjalë të tjera e drejta sociale si një e drejtë epadiskutueshme, si një e drejtë natyrore.30-KOMPONENTËT KRYESORË TË SHTETIT TË MIRËQENIES SOCIALE JANËa-sigurimi social-Apo mbrojtja shoqërore ka të bëjë me kujdesin, mbrojtjen ,sigurimin më përfitime materiale të shtresave në periudha më kritike të jetës sëtyre normale, kur ata gjenden në mes të vështirësive ekonomike si psh, kur janëtë sëmurë, ose të paaftë për të bërë punë, në pleqëri, fëmijët jetimë , grat eveja.b-asistenca sociale-E njohur si përfitim i kompensimit social ku futet asistencaose përfitimi për veteranët e luftës, ndihma për fëmijët e vegjël, ndihma përgratë shtatzëna dhe në përgjithësi ndihma për të varfëritë.1-faktori demografik-Ka të bëjë me raportin midis grup moshave të reja dhetë vjetra, numrit të grave dhe të burrave, raportin në mes të sëmurëve dhe teshëndoshëve dhe midis lindshmërisë dhe vdekshmërisë. Pra tani vdekshmëria kazbritur dhe është rritur jetëgjatësia .2-faktori ekonomik-Në përgjithësi mund të thuhet se zhvillimi i mirëqenies ecinë përputhje me fazat apo epokat e zhvillimit ekonomik, të shtimit të prodhimitkombëtar dhe të rritjes së të ardhurave. Sa më të mëdha të jenë të ardhurat aqmë e lartë është mirëqenia dhe e kundërta, kur të ardhurat janë të pakta , tëpamjaftueshme edhe mirëqenia nuk është e mire.3-faktori politik-Në radhën e ndikimit të faktorëve është edhe ai politik që gjenzbatim përmes programeve të ndryshme të partive politike të cilat përfaqësojnëalternative të ndryshme.4-faktori i jashtëm-Së fundi është faktori i jashtëm ose ndërkombëtar ai i cilika të bëjë me ndikimet që vendet apo shtetet ushtrojnë ndaj njëri tjetrit. Faqe 22 prej 23
  • 23. Faqe 23 prej 23