• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Penologjia
 

Penologjia

on

  • 5,818 views

 

Statistics

Views

Total Views
5,818
Views on SlideShare
5,818
Embed Views
0

Actions

Likes
9
Downloads
185
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Penologjia Penologjia Document Transcript

    • Kuptimi dhe lënda e penologjisëPenologjia studion ekzekutimin e të gjitha sanksioneve penale e jo vetëm të dënimeve.Kjo shkencë përpos dënimeve, merret edhe me trajtimin dhe studimin e sanksioneve tëtjera psh., të masave të sigurisë-dënimeve plotësuese, masave edukative-korrektuese,pastaj me zhvillimin dhe evolucionin e sanksioneve penale, organizimin e institucionevetë ndryshme korrektuese-përmirësuese dhe me metodat e riintegrimit dhe riintegrimit tëtë dënuarve.Penologjia është shkencë teorike, pozitivo-juridike (sepse shpjegon dhe interpreton tëdrejtën e ekzekutimit të sanksioneve penale).Termin penologji për herë të parë e ka përdorur autori Gjerman Franc Liber në vitin1845.Zhvillimi i penologjisë në drejtim të pavarur.Faza e parë - në shek. 18 në kohën e sistemeve skllavopronare dhe feudale, çështja eekzekutimit të dënimeve nuk është trajtuar në pikëpamje shkencore. Dënimet më tëshpeshta kanë qenë gjymtimi, rrahja me kamxhik, gozhdimi në kryq, ngulja në çengelose në hu, prerja e gjuhës, veshëve, nxjerrja e syve, prerja duarve etj.Pionierët e penologjisë : Xhon Huard, Xheremi Benthan në Angli, Vagnic, Armin, Julius,Liber në Gjermani, Mirabo, Luka në Francë, Bengjamin Frenklin në Amerikë etj.Autori Gjerman në 1828 boton librin me titull "Shkenca mbi burgjet", dhe studimin"Sistemet penitensiare të shteteve të evropës dhe amerikane"Faza e dytë - shek 19-20, koha kur pikëpamjet dhe mendimet lidhur me shkaqet e krimitndërrojnë në mënyrë esenciale dhe tani shtrohet nevoja e trajtimit dhe studimit tëpersonalitetit të kryesit të veprës penale.Autorët më të njohur ishin amerikanë :Reckles, Saterlanc, Barns dhe Piter, Taft, Eliot,Xhonson, Koldvell, Xhons etj.Në Evropë ishin: Gross, Selig, Eksner, Konstant, Radzinoviq etj.Faza e tretë – Penologjinë e trajtojnë si shkencë plotësisht të pavarur. Kongresi i IIIndërkombëtar për të drejtën penale, i mbajtur në Palermo 1933, është kërkuar që lidhurme ekzekutimin e sanksioneve penale të nxirren ligje të veçanta e jo të trajtohen nëkuadër të kodit penal.Lënda e Penologjisë (Penologjia është shkencë juridike pozitive).Penologjia është e drejta mbi ekzekutimin e sanksioneve penale është një shkencëteorike dhe praktike mbi aplikimin dhe efikasitetin e sanksioneve penale e cila duke Page 1 of 24
    • shfrytëzuar njohuritë dhe të arriturat e shkencave të tjera, studion dhe përsosorganizimin , mjetet dhe metodat e ekzekutimit të sanksioneve penale, me qëllim tëriedukimit dhe riintegrimit më të suksesshëm të personave të dënuar dhe pengimit tëaktivitetit kriminal në shoqëri.Lëndë e trajtimeve konkrete të penologjisë janë: sanksionet penale të cilat si masa përpengimin e kriminalitetit mund të jenë të llojllojshme dhe personi i dënuar si subjekt ipërgjegjshëm juridiko penal.Penologjia është shkencë empirike sepse studion dhe analizon problematikën eekzekutimeve të sanksioneve penale të cilat shqiptohen dhe zbatohen nga gjykata dheinstitucionet e ndryshme.Metodat e PenologjisëStudimi i rasteve individuale, personalitetit, bashkëbisedimit, klinike, anketës,intervistës, krahasimit, matjes, statistikore, studimit të lëndëve gjyqësore, studimit tëdosjeve të të dënuarve etj.Raporti i penologjisë me shkencat e tjeraPenologjia ka raporte me të drejtën penale, kriminologjinë, politikën penale,pedagogjinë, andragogjinë, psikologjinë dhe sociologjinë.Penologjia dhe e drejta penale – E drejta penale duke definuar veprat penale dhe dukepërcaktuar sanksionet penale, cakton suazat edhe të lëndës së penologjisë.Penologjia dhe kriminologjia – Penologjia shfrytëzon metodat dhe mjetet ekriminologjisë e sidomos analizën e faktorëve subjektiv dhe social të sjelljes delikuente,e të cilat kanë rëndësi fundamentale për penologjinë bashkëkohore.Penologjia dhe politika kriminale – Penologjia në bazë të përvojës bën vërejtje,sugjerime dhe propozime, drejtpërdrejtë apo tërthorazi politikës kriminale, që ajo të bëjëndërrimeve dhe inovacione duke aplikuar metoda më efikase kundër kriminalitetit.Penologjia dhe pedagogjia – Penologjia shfrytëzon metodat, mjetet dhe instrumentet epedagogjisë në procesin e edukimit të personave të rinj gjegjësisht të miturve dhe tërriturve në procesin e edukimit dhe riintegrimit.Penologjia dhe andragogjia – raporti i tyre konsiston në edukimin dhe riintegrimin epersonave të rritur të dënuar, të cilët nuk kanë arritur të fitojnë njohuri elementareedukative dhe arsimore pasi që kanë qëndruar gjatë në institucione korrektuese.Penologjia dhe psikologjia – Penologjia përmes instrumenteve të ndryshme psikologjikearrin që të njoh personalitetet e personave të dënuar dhe pastaj atyre t’iu përshtatmetodat e ndryshme të tretmanit me qëllim riedukimi dhe riintegrimi. Page 2 of 24
    • Penologjia dhe sociologjia – Sociologia i ofron penologjisë të dhëna mbi aktivitetinkriminal të personit të dënuar, gjendjen e tij ekonomike, familjare, nivelin kulturor, socio-ekonomik etj. Kapitulli II Reagimi ndaj kriminalitetit gjatë historisëFormat e reagimit ndaj kriminalitetitFormat e reagimit janë ndarë në dy periudha : Periudha e reagimit privat dhe publik-shtetëror.Reagimi privat - Tri fazat e reagimit privat janë:1-Përzënia apo dëbimi nga bashkësia2-Hakmarrja/gjakmarrja (3 etapa : shpagimit/frikësimit, humanitare dhe individualizimit)Etapën humanitare - kanë kontribuar mendimtarët Tomas Mor (Utopia), Eroa, HugoGrocius (de jure belli et pacis), Bekon, Lok, Hobs, Monteskje (fryma e ligjit), Zh.Zh.Ruso (mbi kontratën shoqërore). Shkolla klasike juridiko-penale Cesare Bekarie (mbikrimin dhe dënimin) i cili është pionier i abolicionist. Anselm Fojerbah, Jeremi Bentham.Etapa e individualizimit – dënimi t’u përshtatet vetive dhe cilësive subjektive të kryesvetë veprave penale.Individualizimi sipas shkollës pozitiviste italiane Qesaro Lombrozo, Enriko Feri dheRafaello Garofallo,Individualizimi sipas shkollës sociologjike- Fanc List, Van Hamel dhe A. Prins.Individualizimi sipas shkollës së mbrojtjes së re shoqërore- Filipo Gramatika dhe MarkAnseli, të cilët angazhohen për dejuridizimin/spastrimin nga nocionet abstrakte të sëdrejtës penale, riintegrimin e kryesit.3-Pajtimi me shpërblim apo kompozicioni. Teoritë mbi bazën juridike dhe qëllimin e ndëshkimit – dënimit. Kapitulli IIIPikëpamjet më të njohura janë teoritë: idealiste/metafizike; kontratës shoqërore,juridike, sociologjike.Teoritë idealiste dhe metafizike – ndëshkimin e shpjegojnë me interpretime dhe kuptimefilozofike dhe idealiste. Sipas saj është kërkesë imperative e drejtësisë absoluteinsistimi që kryesi të dënohet patjetër. Page 3 of 24
    • Pikëpamja e drejtësisë hyjnore- e drejta e shtetit dhe shoqërisë të shqiptojë dhe tëekzekutojë dënime rrjedh nga perëndia.Pikëpamja e drejtësisë morale – baza juridike dhe shoqërore e së drejtës së shtetit qëtë shqiptojë edhe ekzekutojë dënime, qëndron në normat morale, në moralin si sistemuniversal i rregullimit të sjelljeve dhe jetës njerëzore.( Platoni, Kanti).Pikëpamja e drejtësisë ligjore – në shoqëri ekziston një drejtësi ligjore absolute,pavarësisht nga vullneti i njerëzve dhe grupeve të caktuara. Ajo drejtësi ligjore synon tambajë një rend dhe një rregull- në harmoni dhe në pajtim me ligjet.Përfaqësues kryesor ishte Hegeli.Teoritë e kontratës shoqërore – Hugo Grocius dhe Zh.ZH. Ruso botëkuptimet e tyrembi të drejtën natyrore. Njeriu të drejtat e veta vullnetarisht ia delegon shtetit.Teoritë juridike- normativiste – bazën juridike dhe shoqërore të së drejtës së shtetit qëtë shqiptojë dhe ekzekutojë dënime e gjejnë në legjislaturën pozitive të një vendi.Përfaqësues Karl Binging.Teoritë sociologjike – përfaqësues Gjermi Bentham bazën juridike dhe shoqërore tështeti që të shqiptojë dënime qëndron në dobishmërinë e dënimit për mbrojtjen eshoqërisë. Franc von List thotë se baza juridike dhe shoqërore e dënimit qëndron nëdomosdoshmërinë e ruajtjes së rendit juridik.Teoritë mbi qëllimin e ndëshkimit.Mendimet e filozofëve grekë; Platoni dhe Aristoteli, Romakë: Seneka, Ciceroni dheJustiniani.Lidhur me qëllimin dhe arsen e ndëshkimit, kemi disa mendime dhe teori: mendimetabsolute, relative dhe të përziera.Teoritë absolute mbi qëllimin e ndëshkimit – Arsyeja e ndëshkimit është hakmarrja,kthimi i së keqes me të keqe më të madhe. Sipas Kanti-t, qëllimi i dënimit ështëhakmarrja, si imperativ i ndërgjegjes morale të drejtësisë morale.Sipas Hegel-it, qëllimi i dënimit është hakmarrja si domosdoshmëri dialektike ligore.Teoritë relative mbi qëllimin e ndëshkimit – Bekarie, Fojerbah, Ruso, Bentham. Këtoteori qëllimin e orientojnë kah e ardhmja, që të pengohet kryerja e krimeve. Lidhur memënyrën e arritjes së preventivës dhe parandalimit dallojmë teorinë e preventivësspeciale dhe gjenerale.Teoritë e preventivës speciale: qëllimi konsiston në ndikimin preventiv në kryesin e VP, Page 4 of 24
    • sipas kësaj kemi teoritë e preventivës speciale: Teoria e frikësimit me anë tëekzekutimit të dënimit, teoria e kujdestarisë, teoria e përmirësimit dhe teoria eriintegrimit.Teoritë e preventivës gjenerale: qëllimi konsiston në ndikimin tek qytetarët që mos tëkryejnë vepra penale. Lidhur me realizimin e qëllimit të preventivës gjenerale dallojmëteorinë e frikësimit duke paraparë dënimet, teorinë e frikësimit duke ekzekutuar dënimetdhe teoria e vërejtjes.Teoritë e përzieraTeoritë e përziera theksojnë se dënimi në esencë në vetvete përmban edhe elementetë hakmarrjes, edhe elemente te pengimit dhe të përmirësimit. Këto teori bëhendominuese dhe në praktikën ligjdhënëse, praktikën gjyqësore.Teoritë bashkëkohoreVërehet angazhimi që të eliminohet praktika e etiketimit, njollosjes dhe stigmatizimitmoral të personave që kanë kryer sjellje të ndryshme kriminale. Insistohet që personate dënuar pas përfundimit të procesit të riintegrimit të kyçen në proceset normalejetësore pa pengesa dhe pa etiketime, si ndodhte më parë.Penologu francez P.Kornil, thekson se në pikëpamje psikologjike është e mundur qëqëllimi i riedukimit dhe i frikësimit të arrihet në të njëjtën kohë. PJESA DYTË SANKSIONET PENALE DHE EKZEKUTIMI I TYRE Sanksionet penale si masa të reagimit të shtetit ndaj krimit Kuptimi dhe llojet e sanksioneve penale Kuptimi i sanksioneve penale Sanksionet penale janë masa të shtrëngimit të parapara me dispozita pozitive ligjore të cilat aplikohen ndaj kryesve të veprave penale me të cilat shoqëria mbrohet nga kriminaliteti. Paraparja dhe aplikimi i të gjitha sanksioneve penale në një shtet sipas dispozitave penale quhet sistem i sanks. penale. Sanksionet penale si masa mbrojtëse cilësohen mjetet për pengimin e kriminalitetit sigurimin e rendit shoqëror nga atakimet e rrezikshme dhe kundërligjore të individëve dhe grupeve të caktuara. Sanksionet penale janë polivalente për nga funksionet e tyre dhe pluraliste për nga llojet dhe struktura e tyre. Page 5 of 24
    • Pa marrë parasysh dallimet terminologjike në emërtimin e sanksioneve penale sipaskodeve penale të shteteve të ndryshme ato mund të ndahen në :Dënime,Masa të ndryshme të zëvendësimit të dënimeve ose dënime alternative,Dënime plotësuese-dënimet plotësuese si sanksione të veçanta penale që aplikohenndaj delikuentëve të rrezikshëm, nga shprehitë ose ndaj delikuentëve profesional,Masa të trajtimit të detyrueshëm të personave me çrregullime mendore,Masa edukative korrektuese si sanksione të veçanta penale ndaj delikuentëve tëmitur.Sanksionet penale në sistemin bashkëkohor të ndëshkimit kanë karakter dualistdmth., ndaj kryesve të veprave penale mund të shqiptohen dhe ekzekutohen dënimetdhe zëvendësimet e tyre.Sanksionet penale sipas legjislacionit të ri penal të Kosovës.Sanksionet penale në Kodin e përkohshëm penal të Kosovës.Sanksione penalenumërohen: 1. Dënimet kryesore, 2. Dënimet alternative, 3. Dënimet plotësuese, 4. Vërejtja e gjykatësMasa të trajtimit të detyrueshëm numërohen:Trajtimi i detyrueshëm psikiatrik për kryerësit të veprës penale me paaftësi mendore,Trajtimi i detyrueshëm psikiatrik për kryerësit e veprës penale me aftësi të zvogëluarmendore,Trajtimi i detyrueshëm përmes rehabilitimit të kryerësve të veprave penale të varurnga droga dhe alkooli.Qëllimet e këtij kodi janë :o Të parandalojë kryerësin nga kryerja e veprës penale në të ardhmen dhe të bëjërehabilitimin e tij,o Të përmbajë persona të tjerë nga kryerja e veprës penale.Sipas nenit 35 të Kodit penal të Kosovës janë përcaktuar llojet e dënimeve : Dënime kryesore, Dënime alternative Dënime plotësuese.Dënimet kryesoreDënimi me burgim afatgjatë, Dënimi me burgim dhe Dënimi me gjobë.Dënimi me burgim afatgjatë: Page 6 of 24
    • Ky dënim nuk mund të parashikohet si dënim kryesor i vetëm për një vepër penale tëveçantë, por çdo herë parashikohet në mënyrë alternative me dënimin me burgim.Min/max i dënimit 21-40 vjet.Dënimi me burgim:Min/max i dënimit 15 ditë-20 vjet. Në rastet e shqiptimit të dënimit me burgim deri në 3muaj, gjykata mund të vendos të zëvendësoj me: dënimin me gjobë ose me dëniminme punë në dobi të përgjithshme (me pëlqim të kryesit)Dënimi me gjobë:Është dënim kryesor por mund të shqiptohet edhe si dënim plotësues. Min/Max idënimit është 50 € deri 25.000 €. Kur vepra penale është kryer me qëllim të fitimit tëdobisë pasurore dënimi mund të jetë më i lartë se 500.000€ .Zëvendësimi i dënimit (me burgim ose me gjobë) me urdhrin për punë në dobi tëpërgjithshme.Gjykata me pëlqimin e personit të dënuar mund të shqiptojë Urdhrin për punë në dobitë përgjithshme si zëvendësim të dënim me burgim ose dënimit me gjobë.Urdhri për punë në dobi të përgjithshme (deri 1 vjet) e urdhëron gjykata (në interes tëorganit shtetëror, institucionit publik ose humanitar) për një periudhë të caktuar koheprej 30-240 orë pune. Shërbimi sprovues vendos për llojin e punës.Dënimet alternative:Dënimin me kusht, Dënimi me kusht me urdhër për trajtim të detyrueshëmrehabilitues. Dënimi me kusht me urdhër nga shërbimi sprovues. Dënimi me kusht meurdhër për punë në dobi të përgjithshme dhe gjysmë lirinë.1- Dënimi me kushtËshtë dënim alternativ të cilin e shqipton gjykata në procedurë gjyqësore kryesve tëveprës penale për të cilin është paraparë dënimi me burgim deri në 5 vite ose ështëparaparë dënimi me gjobë, dhe në të njëjtën kohë urdhëron që ky dënim të mosekzekutohet, nëse personi i dënuar për kohën e caktuar nga gjykata nuk kryen vepërtjetër. Dënimi me kusht mund revokohet.2- Dënimi me kusht me urdhër për trajtim të detyrueshëm rehabilituesPër nga natyra përmbajtjesore e këtij dënimi të përcaktuar në nenin 50 KPPK, rrjedhse gjykata i shqipton të dënuarit dënimin me burgim dhe në të njëjtën kohë ia pezullonekzekutimin e tij, e njëherit e urdhëron personin e dënuar për të mbajtur kontakte meshërbimin sprovues. Ky dënim alternativ në aspektin kohor shqiptohet nga 6 muaj deri3 vjet.Gjykata mund të shqiptojë një apo më shumë lloje te detyrimeve : Mjekimi, trajnimi,vizita te psikologu, aktivitete punuese, shfrytëzimi i pagës për detyrime familjare, heqjadorë nga alkooli apo droga, shoqërimi me të dyshuar etj.3- Dënimi me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshme Page 7 of 24
    • Gjykata për të shqyrtuar këtë dënim, duhet të plotësohen këto kushte: kryesit tëveprës penale t’i jetë shqiptuar dënimi me gjobë deri 25000euro, ose me burgim derinë një vit, të jetë dhënë pëlqimi nga personi i dënuar për shqiptimin e këtij dënimi, tëekzistojë vlerësimi për këtë dënim në raportin e shërbimit sprovues. Gjykata caktonorarin e orëve të punës, ndërsa, shërbimi sprovues vendos për llojin e punës.4- GjysmëliriaGjysmëliria është dënim alternativ të cilin gjykata ia shqipton kryesit të veprës penalee i cili konsiston në faktin se personit të cilit i shqiptohet dënimi me burgim deri në njëvit, e i cili konsiston në ekzekutimin e këtij dënimi në gjysëmliri për shkak tëdetyrimeve të personit të dënuar lidhur me punën, arsimimin, kualifikimin ose aftësiminprofesional, përgjegjësinë esenciale familjare apo për nevojën për trajtimoserehabilitim mjekësor. I dënuari kohën tjetër duhet ta kalojë në institucioninpenitensiarDënimet plotësueseDënimet plotësuese gjykata i shqipton krahas dënimit kryesor ose dënimit alternativme qëllim të mënjanimit të kushteve dhe rrethanave të cilat mund të ndijojnë qëkryerësi në të ardhmen të kryejë vepra penale. Dënimet plotësuese janë:Gjoba,Heqja e të drejtës për t’u zgjedhur,Ndalimi i ushtrimit të profesionit në administratën publike ose në shërbimin publik,Ndalimi i ushtrimit të profesionit aktiviteteve ose detyrës,Ndalimi për të drejtuar automjetin,Marrja e lejes së vozitjes,Marrja e sendit,Urdhri për publikimin e aktgjykimit dhe dëbimi i të huajit nga territori i Kosovës,Vërejtja e gjykatës.Masat e trajtimit të detyrueshëmJanë sanksione të veçanta që u shqiptohen kryesve të veprave penale të cilët nëmomentin e kryerjes kanë pasur çrregullime mendore ose kanë qenë të varur ngadroga dhe alkooli.. Rregullorja "Mbi procedurën penale ku përfshihen kryes meçrregullime mendore" ka paraparë këto masa të trajtimit të detyrueshëm psikiatrik:Trajtimi i detyrueshëm psikiatrik me ndalim, (kur ekziston rreziku i kryerjes së vepravetjera të rrezikshme)Trajtimi i detyrueshëm psikiatrik në liri.Sanksionet penale sipas ligjit penal për të mitur i Kosovës Masat e Masat Dënimet Masat e trajtimit të Dënimet diversitetit edukuese plotësuese detyrueshëmMasat e diversitetit:Kanë për qëllim rehabilitimin dhe riintegrimin e tyre. Janë paraparë këto masa të Page 8 of 24
    • diversitetit:Kërkim falje nga i mituri palës së dëmtuar,Ndërmjetësimi në mes të të miturit dhe familjes së tij,Kompensimi i dëmit palës së dëmtuar,Vijimi me rregull i shkollimit nga i mituri,Pranimi i punësimit apo aftësimit në ndonjë profesion i të miturit,Kryerja e punëve pa pagesë në dobi të përgjithshme në pajtim me aftësitë e të miturit,Edukimi me rregullat e trafikut,Këshillimi psikologjik.Masat edukative:Kanë për qëllim rehabilitimin dhe zhvillimin edukativ. Janë paraparë këto masaedukative:Masat disiplinore (qortimi gjyqësor dhe dërgimi në qendrën disiplinore)Masat e mbikëqyrjes së shtuar ( mbikëqyrja e shtuar nga prindi, adoptuesi, kujdestari,organi i kujdestarisë)Masat institucionale ( dërgimi në institucionin edukativ, edukativo-korrektues,institucioni me kujdes të posaçëm)Dënimet ndaj kryesve të mitur:GjobaUrdhëri për punë në dobi të përgjithshmeBurgimi për të miturSanksionet penale sipas kodit të Shqipërisë Dënimet kryesore Dënimet plotësuese Masat mjekësore Masat edukative Kapitulli VKarakteri dhe llojet e sanksioneve penale para paraqitjes së dënimit me burgimLlojet e dënimeve para paraqitjes së dënimeve me burgimNë shoqëritë primitive format kryesore të reagimit ishin: Përzënia, Hakmarrja dheKompozicioni.Hakmarrja pas themelimit të shtetit transformohet në dënim me vdekje ose në dënimetrupore e fizike.Kompozicioni transformohet në dënim pronësor, dënim me gjobë.Dënimet të cilat ishin në zbatim deri me paraqitjen e dënimit me burgim kanë qenë tëllojllojshme dhe klasifikohen : Me punë të rëndë Eliminuese Trupore Morale Pronësore fizike Page 9 of 24
    • Dënimet eliminuese : 1-Dënimi me vdekje, 2-Dëbimi, 3-Deportimi, 4-RelegacioniDëbimi: dënimin e parashikojnë ligjet më të vjetra, si ligji hamurabit, drakonit, solonit,12 tabelave etj.Depërtimi : Për herë të parë në Portugali dhe Spanjë në shek.15. Parashihet me ligjnë vitin 1717 në Angli.Relegacioni: Personi pas mbajtjes së dënimit kryesor, dërgohej në një vend tjetër përkohë të caktuar.Dënimet trupore: Llojet e dënimeve trupore janë: Gjymtimet, Rrahjet.Dënimet me punë të rëndë fizike : Puna fizike në anije si lundërtar dhe veltar, puna nëxeherore, puna në plantazhe, puna në mihje, thyerjen e gurëve, çeljen e hapësirave tëreja tokësore etjDënimet morale dhe çnjerëzuese : Kishin për qëllim degradimin, me shenjim në fytyrëme vulë-nishan, marrjen e titujve.Dënimet plotësuese : Konfiskimi i pasurisë (pjesshëm apo i plotë) dënimi me gjobë nëtë holla shumëfish. Kapitulli VI Dënimet me burgim dhe ekzekutimi i tyreParaqitja e dënimeve me burgim dhe burgjet e paraDënimet me burgim janë sanksione penale të cilat aplikohen më së shumti nëpraktikën gjyqësore. Burimet historike flasin se e drejta e shteteve të lashta (kineze,asirase, egjiptiane) e kanë njohur burgun. Në greqinë dhe romën e vjetër kanëekzistuar burgje të cilat janë vendosur në kështjella "Bastilles" ose bodrumet e kalave"Qubliettes".Në romë ka qenë i njohur burgu i "Tullanium" ku mbaheshim tëparaburgosurit deri në ekzekutimin e dënimit.Juristi romak Ulpian, shprehet se "Burgjet duhet të përdoren vetëm për mbajtjen e tëdënuarve e jo për ndëshkimin e tyre".Kodi penal i Karolinës "Constitutio Criminalis Carolina" e ka njohur burgun epërjetshëm.Institucioni i parë i burgut konsiderohet burgu "Bridvell" në Londër i themeluar ngaEduardi VI në vitin 1553.Papa Klementi XI në Romë themeloi burgun për të mitur "Shën MIkeli" , në hyrjen eburgut shkruhej "Nuk mjafton të ndëshkosh njerëzit që kanë kryer krime por duhet qët’i përmirësosh ata, me edukim dhe punë".Burgimi i formë e heqjes së lirisë dhe mjet i mbrojtjes nga kriminaliteti ka kaluar në dyfaza kryesore: faza preventive dhe faza e dënimit si mjet dhe sanksion penal. Burgimindërmerrej edhe si masë e ndalimit derisa kryesi të kryente obligimet materiale.Faktorët që kanë ndikuar në paraqitjen e dënimit me burgimMendimet dhe idetë humaniste e përparimtare të filozofëve dhe shkollave të ndryshme Page 10 of 24
    • (T.Mor, H.Grocius, Zh Ruso, Monteskje, C.Bekarie, Xhon Huard)Idetë dhe kontributi i revolucionit francez dhe legjislacioni i tij penal dhe ndikimi ipranisë së lirive&drejtave qytetare (dalin në pah parimet e shkollave dhe lëvizjevehumaniste historiko-juridike : parimi i ligjshmërisë, barazisë qytetare etj, nga të cilatjeta e njeriut, liritë dhe të drejtat e qytetarëve fitojnë një cilësi dhe kualitet të veçantë)Shfrytëzimi i punës së personave të dënuar si fuqi e lirë punëtore (Fuqia e lirëpunëtore e personave të dënuar dhe dëshira e shoqërisë borgjeze që të përfitojëkapital)Fazat e dënimeve me burgim dhe transformimi i tyreDënimi me burgim si sanksion penal për herë të parë është paraparë në Kodin PenalFrances të vitit 1792, dhe kodin e Napolonit të vitit 1810. Rruga e transformimeve dhendryshimeve të dënimeve me burgim përcillet në dy faza kryesore:Faza e parë : përfshinë kohën që nga paraqitja e këtyre dënimeve deri mesi i shek 20,kjo fazë karakterizohet meafirmimin e dënimeve me heqjen e lirisë si dënime më të favorshme për kryesin, llojete dënimeve ishin: burgimi,internimi, burgu i rëndë, burgu shtëpiak, burgu i përjetshëm, burgu me pranga, burgu ilehtë etj.Karakteristikë ka qenë ekzistimi i një numri të madh të formave të dënimeve:- Kodi i Napolonit 1810, parasheh: burgimin, internimin, burgun me punë tëdhunshme, burgun përmirësues, burgun policor, burgun e rëndë, burgun epërjetshëm.- Kodi penal i Gjermanisë, 1871, parasheh: burgimin, internimin, burgun e zakonshëm,B. e rëndë,B. e përjetshëm.- Kodi penal i Belgjikës, 1865, parasheh: burgimin, B. policor, internimin, B. e rëndë,B. e përjetshëm, burgun mepunë të detyrueshme.- Anglia (nuk e ka bërë kodifikimin) parasheh: burgun, B. e zakonshëm, B. e rëndë,B.punë detyrueshme,B. përjetshëm- Kodi penal i Italisë, parasheh: burgimin, burgun e zakonshëm, burgun e rëndë,burgun e përjetshëm.- Kodi penal i Spanjës, parasheh: Burgimin, e zakonshëm, e rëndë, e përjetshëm, B.me depërtim dhe internimin.Faza e dytë : përfshin kohën e përpjekjeve të mëdha për transformimin e plotë tëqëllimit dhe të karakterit të dënimit me burgim. Autorët mendojnë se dënimet meburgim duhet të unifikohen dhe të reduktohen në një dënim.Zhan Pinatel thekson se duhet të braktiset mendimi se duke mbajtur personin edënuar të privuar nga liria ai mund të përgatitet për jetë në liri dhe mund tëpërmirësohet dhe riedukohet me sukses.Faza tretë : përfshin masat e reja si: masat e diversitetit ndaj të miturve, dënimetalternative, dënimet me kusht, dënime plotësuese dhe format tjera të zëvendësimit të Page 11 of 24
    • dënimit me burgimSistemet kryesore të ekzekutimit të dënimit me burgimKuptimi dhe llojetSistemet dhe metodat e ekzekutimit të dënimit me burgim në mënyrë kronologjike,historike konsiderohen: Sistemi i burgut Sistemi i Sistemi i Sistemi i Sistemi kolektiv qelisë heshtjes pikave progresivSisteme që mbështeten në idetë bashkëkohore të riintegrimit të personavekonsiderohen: Sistemi i sistemi bashkëkohor klasifikimit modernSistemi i burgu kolektiv : Konsiderohen si "Universitete të vërteta të krimit", ku ishin tëpranishme: prostitucioni, bixhozi, alkoolizmi, mashtrimet, vrasjet etj. Kritikë të këtijsistemi kanë qenë Xhon Huard, Gjermi Bentan , Mirabo etj.Sistemi i qelisë ose izolimit : Në literaturë mendohet se vetëm me sistemin e izolimitfillon ekzekutimi i vërtetë i dënimit-burg.Ndryshe quhet edhe sistemi pensilvanik apo filadelfik, për shkak se për herë të parë uparaqit në Filadelfi në vitin 1790.Përmenden dy varianta të këtij sistemi: sistemi klasik i qelisë dhe sistemi i heshtjesapo Obernit (Auburn)Sistemi i qelisë apo izolimit klasik ka qëndruar më së shumti në praktikën penitensiare(që nga viti 1818).Si përparësi është pengimi i ndikimit negativ të personave të dënuar në njëri tjetrin,evitohet mundësia e ikjes, eliminohen mundësitë e trazirave dhe kryengritjeve tëdënuarve. Si të meta kanë qenë pasojat e rënda shëndetësore psikike dhe fizike,qëndrimi në burg për shumë delikuentë është bërë faktorë kriminogjen. Në penologjiquhet përshtatje e jetesës në burg.Sistemi i heshtjes ose Obernit (Auburnqytet në Nju Jork). Sipas këtij sistemi personate dënuar natën, qëndrojnë të ndarë nga njëri tjetri dhe të izoluar plotësisht, ndërsaditën dërgohen në punë. Ata e kanë pasur të ndaluar çdo bisedë dhe komunikim mestyre me qëllim të pengimit të infektimit kriminal. Obligoheshin puna kolektive, ndarjadhe klasifikimi në grupe, aftësimi, përfitimi i mjeshtërive të caktuara.Sistemi progresiv – Për herë të parë parashikohen mjetet stimuluese dhe shpërblimi Page 12 of 24
    • për të dënuarit me sjellje të mira dhe punë të suksesshme.I dënuari gjatë mbajtjes sëdënimit, kalon nëpër faza në mënyrë progresive duke ndryshuar pozitën tij.Sistemi progresiv anglez: (1853) – sipas këtij sistemi të dënuarit gjatë ekzekutimit tëdënimit me burgim, kalojnë 3 faza:Faza I: është qëndrimi në qeli por me disa përmirësime në ushqim, higjienë, literaturë,vizita nga familjarët.Faza II: të dënuarit gjatë ditës punojnë (mjeshtri) së bashku pa obligim të heshtjes,ndërsa natën qëndrojnë në qeli të veçanta., nxitja e të dënuarve që ata vetë tëndikojnë në përmirësimin e pozitës së tyre gjatë kohës së mbajtjes së dënimit meburgim.Faza III: qëndron në lëshimin me kusht , dmth., lirohen para kohe dhe dalin në liri pambajtur tërë dënimin e paraparë.Personat e dënuar gjatë qëndrimit në ent, sipas këtij sistemi, kanë një jetë dinamike.Pozita e tyre ndërron shkallë-shkallë. Ndërrimi i kësaj pozite në pjesë më të madhevaret prej vetë personave të dënuar.Sistemi progresiv irlandez : Risi është faza 4 lirimi me kusht – të dënuarit para se tëlirohen me kusht duhet të vendosen në një objekt të veçantë ku kushtet e jetës dhepunës janë krejtësisht tjera nga ato të personave që gjenden në fazën e burgut tëpërbashkët. Dërgimi dhe vendosja e personave të dënuar në paralelen për të lirë,bëhej nga një këshill i veçantë.Sistemi i pikëve (ose Mokanakut) – Dënimi për secilin të dënuar është shprehur menjë shumë të poenave dhe të pikëve, të cilat nëse të dënuarit i fitonin kishinbenificione të ndryshme dhe në fund arrinin të fitonin lirinë para kohe. Në fazën e tretëgrupi shpërndahet dhe secili fitonte nga një shtëpizë dhe tokë ku mund të merrej mepunë bujqësore.Sistemi i klasifikimit ose i Gjenevës : Kishte 3 faza: faza e qelisë, faza e burgut tëpërbashkët dhe faza e daljes para kohe në liri. Interesant është faza e dytë në të cilëntë dënuarit sipas kritereve subjektive dhe objektive klasifikoheshin në grupe,nëngrupe, klasë, paralele me qëllim të pengimit të ndikimit. Klasifikimi bëhej sipaskritereve juridiko-penale, veprave penale, shkallës së përgjegjësisë, motivit të kryerjesdhe recidivizmit.Sistemi modern ose bashkëkohor.- Personat e dënuar të përgatiten që të kyçe paprobleme në jetën në liri.Në paraqitjen esistemit ndikim të madh kanë pasur shkencat e kriminologjisë, drejtëspenale, psikologjisë, penologjisë. Page 13 of 24
    • Shkolla juridike-penale ka kontribuar në respektimin dhe aplikimin e parimeve tëligjshmërisë dhe humanitetit.Shkolla pozitiviste ka kontribuar për njohjen e personalitetit sidomos të vetivebiologjike, anatomike dhe psikologjike.Shkolla e mbrojtjes së re shoqërore ka kontribuar në paraqitjen e klasifikimit tëpersonave të dënuar.Në sistemin modern nuk është e pranishme faza e izolimit të personave të dënuar, poraplikohet si masë disiplinore.Faza I – fillon me vrojtimin dhe studimin e personit të dënuar (ekspertëve psikologji,sociologji, kriminologji, pedagogji)Faza II – bëhej klasifikim i gjerë, të dënuarit në bazë të punës dhe aftësimit fitonin tëdrejta dhe benificione.Faza III – lëshimi me kusht dh ndihma postpenale ndaj të dënuarve (iu sigurohej puna,banimi, etj)Gjatë qëndrimit të ente , të dënuarit kalojnë nëpër disa institucione të tipit të veçantë;të hapura, vikende etj, ku puna dhe jeta e personave të dënuar është shumë afërpunës dhe jetës në liri. Kapitulli VIIRoli i organizimit dhe asociacioneve ndërkombëtare për zhvillimin dhepërsosjen e ekzekutimit të sanksione penaleOrganizatat, shoqatat dhe asociacionet më të njohura që kanë dhënë kontribut nëkëtë drejtim përmenden:Komisioni ndërkombëtar për të drejtën penale dhe institucionet korrektuese,Komisioni për çështje sociale i OKB-së,Shoqata ndërkombëtare për kriminologji,Shoqata ndërkombëtare për mbrojtjen shoqërore, Page 14 of 24
    • Shoqata ndërkombëtare për të drejtën penale.Posaçërisht janë të vlefshme Rregullat standarde minimale të OKB-së mbi trajtimin etë burgosurve dhe rregullat Evropiane të burgut për të cilat do të bëhet fjalë në pjesëne IV gjegjësisht në shtojcën e këtij teksti.1- Komisioni ndërkombëtar për të drejtën penale dhe institucionet korrektueseKontribut i komisionit është hartimi i disa rregullave standarde minimale për trajtimin etë burgosurve nëpër ente me titull "Përmbledhje rregullash mbi trajtimin e tëburgosurve" i cili aprovohet më 1934 nga Lidhja e Popujve. Ky komisionndërkombëtar, shndërrohet në organ të veçantë të Organizatës së Kombeve tëBashkuara, në kuadër të Fondacionit ndërkombëtar për të drejtën penale dhe trajtimine të burgosurve.2- Komisioni për çështje sociale i OKB-së mbi parandalimin e kriminalitetit dhetrajtimin e delikuentëve.Ky komision ka mbajtur disa kongrese ku janë trajtuar çështjet e ekzekutimin edënimeve me burgim. OKB më 1975 ka aprovuar Rezolutën "Deklarata mbi mbrojtjene të gjithë personave nga torturat dhe dënimet e vrazhda, johumane dheposhtëruese". Është theksuar se aplikimi i dënimit me burgim duhet të jetë si mjet ifundit i pengimit të kriminalitetit e jo si mjet i rregullt. Ky kongres njihet nga fakti se kaaprovuar tri rezoluta:1- " Mbi nevojën e kërkimit të alternativave për burgun ose dënimin me burgim",2- "Problematika e femrave si delikuente dhe si persona të dënuar",3- "Kërkimin dhe përsosjen e masave të ndryshme mbi riintegrimin social të dënuarveme burgim".3- Shoqata ndërkombëtare për Mbrojtjen e Re ShoqëroreKjo shoqatë nga ndikuar në paraqitjen e reformave rrënjësore penitensiare në shumështete, individualizmin e tretmanit të personave të dënuar, inaugurimin dhe rregulliminligjor të vrojtimit dhe observimit të personalitetit të të dënuarve në institucionekorrektuese. Gjithashtu, shoqata ka insistuar që personeli i institucioneve korrektuesetë ketë sjellje të mira.Në këtë kongres u paraqit ideja që drejtoria e institucioneve korrektuese varësisht prejsuksesit të procesit të riintegrimit të ketë mundësi që të bëjë ndryshimin e zgjatjes sëdënimit me burgim ose të lejojë që të dalin para kohe në liri.4- Shoqata ndërkombëtare për kriminologjiSi çështje kryesore kjo shoqatë ka trajtuar temën "Burgu si faktor kriminogjen".Ndikimet negative që manifestohen në jetën fizike të personit të dënuar, paraqiten sirezultat i ushqimit të dobët, i vendosjes dhe kushteve të vështira në lokalet e burgut,veshmbathjes joadekuate, të higjienës dhe qëndrimin rigoroz të personelit të burgjeve.Sjelljet e këtilla ndikojnë që te të dënuarit të paraqiten deformime të ndryshme psikike,si egoizmi, poltronizmi, agresiviteti, inferioriteti etj. Page 15 of 24
    • Është konstatim se burgu klasik sjell çrregullimin e raporteve familjare, shkurorëziminapo shkatërrimi i bashkësisë familjare, ndarjen e fëmijëve, ngeljen e të miturve pambrojtje dhe kujdes etj.Kjo shoqatë insiston në transformimin rrënjësor të burgut klasik në një ent modern tëriedukimit dhe përmirësimit.Kjo shoqatë ka dhënë kontribut të madh për përsosjen e metodave dhe mjeteve mëbashkëkohore për individualizimin e procesit të tretmanit të personave të dënuarnëpër institucione korrektuese.5- Shoqata ndërkombëtare për të drejtën penaleKjo shoqatë ka trajtuar problematikën e sanksioneve penale (kongresi XI, 1974 nëBudapesht). Kanë dalur propozime të reja që dënimet me burgim të zëvendësohenme dënime dh masa të tjera, e sidomos me dënimin me të holla, dënimin me kusht etj.Rregullat Standarde Minimale të OKB-së mbi trajtimin e personave të burgosur.Ky dokument (versioni final) është aprovuar në Gjenevë 1955, ndërsa këshilli iekonomik-social i OKB-së, e ka vërtetuar me rezolutë të veçantë në vitin 1957.Rregullat standarde minimale, pas aprovimit të tyre, bëhen një prej burimeve dhethemeleve kryesore në të cilat mbështetet praktika e trajtimit të personave të dënuarnëpër burgje dhe ente ndëshkimore.Këto rregulla kanë për qëllim eliminimin dhe braktisjen e metodës së maltretimit fizikdhe psikik të personave të burgosur nëpër burgje. Këto rregulla trajtojnë dherregullojnë disa grupe të çështjeve, p.sh., parimet themelore mbi organizimin eburgjeve dhe institucioneve, pranimin e të dënuarve dhe vendosjen e tyre në burgjedhe ente, klasifikimin dhe kategorizimin e personave të dënuar, trajtimin dhe sigurimine higjienës personale, veshmbathjes, ushqimit, organizimin e kohës së lirë, aktivitetetsportive dhe kulturore dhe ndihmën shëndetësore, mbajtjen e rendit, disiplinës endëshkimit të të burgosurve dhe me aplikimin e mjeteve të dhunës ndaj tyre,kontaktimi i të dënuarve me botën e jashtme, informimin dhe të drejtën e ankesës.Rregullat trajtojnë obligimin e institucioneve për kategorizimin e të burgosurve sipas:gjinisë, moshës, llojit të dënimit, llojit të veprës penale, karrierës kriminale etj.Përcaktohen kriteret për sasinë e dritës natyrore, ajrit të pastër, hapësirës, nxehjes,dhomave , ujit të pijes etj.Nëse rrezikohet rendi dhe qetësia justifikohen forca fizike ndaj të burgosurve.Rregullat Evropiane të burgut Page 16 of 24
    • Këshilli Evropës ka aprovuar një rekomandim të cilat përmbajnë çështjet e pranimit tëdënuarve, evidentimin, klasifikimin, vizitat , korrespodenca etj. KE rekomandon që tëburgosurve t’u lejohet të marrin pjesë në edukim jashtë burgut.Ekzekutimi i dënimeve me burgim dhe tretmani i të burgosurveMe nocionin riedukim, risocializim dhe riintegrim, duhet të kupohet një gjendje tjetërkualitative, sipas së cilës personi i dënuar, gjatë qëndrimit në ent dhe në bazë tëtretmanit të zbatuar atje, ka ndryshuar esencialisht. Gjatë procesit të riintegrimit, tëburgosurit duhet të binden se problemet, mosmarrëveshjet dhe konfliktet e tij nëshoqëri, nuk vijnë vetëm nga mjedisi që e rrethon, por shpesh janë produkt i gjendjespsikike dhe shpirtërore të personalitetit të tij. Ata duhet t’iu nënshtrohen procesit tëtretmanit, të arrijë që t’i harmonizojë kërkesat, motivet dhe dëshirat e tij personale, meraportet e mjedisit, me normat dhe rregullat ligjore që vlejnë në shoqëri.Tretmani – trajtimi i personave të dënuar si kusht për riintegrimin e tyreMe tretman nënkuptohet një aktivitet i paramenduar dhe i organizuar mirë me qëllim tëriedukimit dhe riintegrimit të personave të dënuar. Tretmani kuptohet si punë eveprimeve për riintegrim, edukim, angazhim në punë, angazhim në aktivitete të lira,aftësimin profesional. Në kuptimin e gjerë trajtimin e delikuentit në të gjitha fazat endriçimit të rastit kriminal.Tretman në kuptimin e plotë është tretmani gjatë kohës sëqëndrimit të personave të dënuar në institucione.Për realizimin e tretmanit dhe arritjen e qëllimit përfundimtar të ekzekutimit të dënimitme burgim janë të domosdoshme të plotësohen dhe realizohen disa kushte të cilatkanë të bëjnë me:1. Individualizimi i tretmanit të personave të dënuar – nënkuptohet përshtatja emetodave dhe mjeteve të ndikimit personalitetit të tyre (sipas vetive dhe cilësivepsikike, sociale dhe kulturore të personave të dënuar), për t’u realizuar me suksesindividualizimi i tretmanit është e domosdoshme studimi, observimi dhe njohja epersonalitetit të dënuarit.Observimi dhe studimi i të dënuarve- ekziston observimi shkencor dhe empirik.o Observimi shkencor: bëhet në institucione të veçanta shkencore ku personat edënuar i nënshtrohen një studimi dhe analize të gjithanshme të vetive psikike,biologjike dhe sociale. Këto institucione qendra observimit, qendra klasifikimi, qendrapër diagnostifikim, qendra të tirazhit, zyra të observimit dhe hulumtimit etj.o Studimi dhe observimi empirik: zbatohet në institucionet korrektuese ku zbatohennga ekipe ekspertësh të lëmenjve të ndryshëm (socialë, edukatorë, psikologë, mjekë,juristë etj). Observimi bëhet me rastin e pranimit të personit të dënuar në ent dhe aiobservim mund të vazhdojë më tej. Studimet dhe observimet në qendrat e observimit,zakonisht bëjnë hulumtime të natyrës psikologjike dhe sociologjike të personave tëdënuar. Page 17 of 24
    • Studimet dhe observimet psikopatike, përfshinë studimin e gjendjes dhe tëndryshimeve anatomike fizike dhe sferën e jetës psikike të personalitetit të tëdënuarve. Me anë të testeve të cilat përcaktojnë shkallën e inteligjencës, vetitë ekarakterit, temperamentit, orientimin profesional të të dënuarit etj. Ndërsa, me metodabiometrike përcaktohet shkalla e vetëdijes, e të mbajturit mend, format e reagimeve,aftësia e gjykimeve etj.Studimet dhe kërkimet sociologjike, të personalitetit të të dënuarit kanë të bëjnë mekërkimin e kushteve sociale të ambientit dhe familjes ku është rritur dhe formuarpersoni i dënuar. Me qëllim të caktimit të shkallës së ndikimit të këtyre rrethanave nësjelljen kriminale përdoren metodat si: anketa, intervista, bashkëbisedimi etj.Kërkimeve përfshijnë analizën e rrethanave sociale, ekonomike, familjare, kulturore epolitike. Për vëllimin dhe observimin e studimit të personave të dënuar veçohen disalloje të observimit. Observimi fakultativ, observimi obligativ, observimi gjyqësor-kriminologjik, observimi penitensiar.- Observimi Kriminologjik dhe gjyqësor- qëllimi është individualizimi i përgjegjësisë,- Observimi penitensiar, qëllimi është përshtatja e masave, metodave e mjeteve,personit të dënuar, për riedukimin dhe riintegrimin e tij.- Observimi fakultativ, bëhet vetëm ndaj atyre që tregojnë disa parashenja dhe sjelljedevijonte të në intensiteti më të madh.- Observimi obligator, është i detyrueshëm për të gjithë të dënuarit.2. Klasifikimi i personave të dënuar : karakteristikë e përbashkët i klasifikimit ështëindividualizimi i përgjegjësisë penale, individualizimi i dënimit dhe individualizimi itretmanit me qellim të përmirësimit të tyre. Klasifikimi është një proces permanentgjatë tërë tretmanit penitensiar. Llojet dhe kriteret e klasifikimit janë:a) Klasifikimi i jashtëm (ekstrem) quhet klasifikim horizontal në bazë të disa kritereveobjektive. Me rastin e këtij klasifikimi mirren parasysh mosha, gjinia, lloji i veprëspenale, lloji i dënimit dhe lartësia e tij dhe recidivizmi. Këtë ndarje e bën vetë ligji apogjykatat gjatë trajtimit, gjykimit dhe shqiptimit të dënimit me burgim.b) Klasifikimi i brendshëm (intern), quhet klasifikim vertikal i cili bëhet brendainstitucioneve korrektuese i cili bëhet në bazë të vetive, cilësive dhe karakteristikavesubjektive. Grupet duhet të kenë veti heterogjene. Klasifikimin e bëjnë komisioneprofesionale me ekspertë të lëmenjve dhe profileve të ndryshme shkencore dheprofesionale.3. Klasifikimi dhe kategorizimi i institucioneve korrektuese – nënkuptonthemelimin e institucioneve të llojllojshme, me qëllim të zbatimit të tretmanit dhepërshtatjes më të suksesshme të kërkesave për riedukimin dhe riintegrimin e Page 18 of 24
    • personave të dënuar. Klasifikimi bëhet në bazë të kritereve objektive (llojit të veprëspenale, lloji dënimit, lartësia e dënimit, mosha, gjinia)a) Institucionet korrektuese në Kosovë ndahen në:1- Burgje për ekzekutimin e dënimit me burgim,2- Burgje për ekzekutimin e dënimit me burgim afatgjatë,3-Qendra të paraburgimit për ekzekutimin e paraburgimit dhe dënimeve të burgimitderi në 3 muaj,4- Burgje për femra për ekzistimin e dënimit me burgim,5- Burgje për femra për ekzekutimin e dënimit me burgim,6- Burgje për të mitur,7- Institucionet korrektuese për ekzekutimin e masave edukative,8- Burgje- spitale për trajtimin e të paraburgosurve dhe personave të dënuar tësëmurë.b) Llojet dhe kriteret e klasifikimit të institucioneve- Organizimi horizontal dhe vertikal,- Institucione të përgjithshme dhe të veçanta,- Institucione dhe burgje,Sipas moshës dhe kategorisë: Institucione korrektuese dhe institucione edukative përtë mitur,Sipas gjinisë institucionet ndahen në: Institucione për femra dhe institucione përmeshkuj,Sipas rajonit institucionet ndahen në: Institucione lokale, rajonale, republikane dhefederale.Sipas shkallës së sigurisë institucionet mund të jenë: Të tipit të mbyllur, të tipit gjysmëtë hapur, të tipit të hapur.Ndarja dhe klasifikimi vertikal bëhet në bazë të kritereve subjektive : institucionespeciale për të mitur të rinj, për të rritur, për të dënuar nga shprehitë, për të dënuar përdelikte në trafikun rrugor, për persona të sëmurë që kanë kryer krime, për trajtimin dherehabilitimin e të dënuarve alkoolistë dhe narkomanë, për të dënuar me çrregullimementale.Në Kosovë ekzistojnë këto lloje të institucioneve:1. Institucioni korrektues në Dubravë,2. Institucioni korrektues në Lypjan3. Burgjet e qarkut në Mitrovicë, Prishtinë, Prizren, Pejë, Gjilan etj.Institucionet korrektuese sipas lartësisë dhe zgjatjes së dënimit, ndahen në burgje dheinstitucione korrektuese.Burgjet janë institucione të themeluara në qendra komunale apo rajonale, kuzakonisht bëhet ekzekutimi i dënimit me burgim, me kohëzgjatje të shkurtër.Institucionet korrektuese zakonisht janë institucione më të degëzuara dhe më tëorganizuara në të cilat mbahet dënimi me burgim me një kohëzgjatje më të madhe.Mund të jenë të tipit të përgjithshëm dhe të specializuara. Page 19 of 24
    • Institucionet korrektuese ndahen edhe sipas kriterit të shkallës së sigurisë, në :o Institucione të tipit të mbyllur ose shkallës së lartë të sigurisë (sigurim objektivo-subjektiv)o Institucione të tipit gjysmë të mbyllur ose me shkallë të mesme të sigurisë(sigurimfizik ose personal)o Institucione të tipit të hapur ose me shkallë të ultë të sigurisë(shkallë më të ulët tësigurimit) Kapitulli IX Mjetet dhe metodat e tretmanit të dënuarve me burgim1. Kuptimi dhe rëndësia dhe llojet e mjeteve dhe metodave të tretmanit tëpersonave të dënuarSi metodë e riintegrimit mund të definohet shfrytëzimi i planifikuar i një grumbulli tëmjeteve, formave dhe faktorëve. Metodat e trajtimit kanë të bëjnë me veprimet dhemasat që i ndërmerr personeli i institucionit ndaj të dënuarve, ndërsa metoda eriintegrimit të tyre nënkupton një zgjedhje të vetëdijshme të veprimeve, masave dhemjeteve të caktuara me qëllim të riedukimit dhe riintegrimit të personave të dënuar.Metodat që aplikohen në rrugën e përmirësimit dhe riedukimit janë:1. Puna e personave të dënuar,2. Puna individuale e personelit të institucionit me persona të dënuar,3. Puna grupore e personelit të institucionit me persona të dënuar,4. Vetorganizimi i personave të dënuar,5. Arsimimi dhe shkollimi i personave të dënuar,6. Aftësimi i profesional i personave të dënuar,7. Organizimi i jetës kulturore-zbavitëse e sportive i personave të dënuar.Puna e personave të dënuar: qëllimi dhe karakteri i punës së personave të dënuar,gjithmonë është varur nga qëllimi i dënimit me burgim gjatë fazave të ndryshme tëaplikimit të tij:Faza I - ka pasur karakter shpagimi dhe hakmarrje ndaj të dënuarve (Shtrati i fortë,ushqim i ligë dhe punë e rëndë)Faza II – kur dënimi me burgim bëhet dënim dominues në legjislacionin penal pozitiv,puna paraqitet si mjet përmirësimi.Faza III- Kur puna trajtohet si masë, mjet dhe metodë e rëndësishme për riedukimindhe riintegrimin e të dënuarve.Nga rregullat standarde minimale të OKB-së, dalin përfundime se puna të dënuarve umundëson fitimin e shprehive të punës, ruajtjes dhe përsosjes së shprehive tëmëparshme pozitive, aftësimin dhe përgatitjen profesionale, sigurimin e të ardhurave. Page 20 of 24
    • Format e organizimit të punës së personave të dënuar, ndahen në dy grupe:1. Sistemi i organizimit të punës private (me qira, me kontratë, sipas njësive punuese,organizim publik)Sistemi i organizimit të punës publike (punë për llogari të shtetit, për nevoja të shtetit,për punët publike, punës me ndërmarrje në liri)2. Puna e personelit penitensiar me personat e dënuar – veçanërisht përmendetpuna individuale e edukatorit, puna grupore me personat e dënuar dhe format e tjera.- Përgatitja dhe aftësia profesionale e personelit të institucionit korrektues : kërkohetqë personeli penitensiar, sidomos edukatorëve, punëtorëve socialë, mjekët,psikologët, instruktorët, gardianët dhe rojet e institucioneve, të kenë njohuri dhepërgatitje elementare profesionale dhe praktike nga fusha e pedagogjisë, sociologjisë,psikologjisë, andragogjisë, kriminologjisë, të drejtës penale, penologjisë etj.- Puna individuale e edukatorit me personat e dënuar – Kjo punë lidhet me nevojën enjohjes së plotë të personalitetit të të dënuarit, përcjelljen e punës dhe sjelljeve të tijnë ent, me bisedat, këshillimet, arsimimin, dhe orientimin profesional. Edukatori apopedagogu duhet që, më parë, të konsultojë dhe studiojë dokumentacionin e plotë tëgjykatës, të studioj dosjen penologjike dhe anketën sociale. Lidhur me njohjen epersonalitetit të të dëmtuarit nga ana e edukatorit apo pedagogut, janë me rëndësidiagnoza kriminale, prognoza sociale dhe propozimet për zbatimin e tretmanit, të cilatjanë përpunuar nga ekipi i ekspertëve të qendrës observuese. Lidhur me raportin dhemënyrën e kontaktimit të edukatorëve dhe pedagogëve me personat e dënuar,përmenden disa metoda: Bindjes, krijimit të shprehive, nxitjes, premtimit-dhuratave-shpërblimeve, shtrëngimit dhe ndëshkimit.Metoda e bindjes: edukatorët insistojnë që t’i bindin të dënuarit t’i respektojnë rregullate rendit shtëpiak, obligimet dhe detyrimet tjera.Metoda e shprehive: kanë të bëjnë me shprehitë për punë, për higjienë personale dhelokalit, mjeshtrive etj.Metoda e nxitjes: te personi i dënuar të zgjon motive, dëshira dhe vullnet pozitiv dukepremtuar, notuar, lavdëruar, dhurata, organizimi i garave etj.Metoda e premtimit, dhuratave dhe shpërblimeve në mënyrë publike:Metoda e shtrëngimit dhe ndëshkimit: ndërmerren kur metodat tjera nuk kanë efekte.Mjetet më të shpeshta janë qortimi, vërejtja, kontrolli, mbikëqyrja, kërcënimi, ndalesate ndryshme, detyrimi i veprimit të caktuar.- Puna e punëtorëve socialë me personat e dënuar: personi social ka për detyrë tëndikojë te personat e dënuar, që ta tejkalojnë gjendjen e krijuar me faktin e kryerjes sëkrimit dhe privimit nga liria, t’iu ndihmojë atyre në sanimin e marrëdhënieve të prishura Page 21 of 24
    • dhe të çrregulluara familjare, martesore dhe të marrëdhënieve tjera.Punëtorët socialë duhet të hartojë një analizë sociale me konstatime dhe mendime tëcilat janë të rëndësishme për procesin e tretmanit dhe të riintegrimit të personave tëdënuar. Kjo analizë, ndahet në tri pjesë kryesore.- Në pjesën e parë të analizës sociale janë: të dhënat mbi gjendjen sociale ( të dhënatmbi martesën dhe marrëdhëniet martesore, të dhënat mbi familjen dhe raportetfamiljare, të dhënat mbi numrin e anëtarëve të familjes, të dhënat mbi profesionin,moshën, gjininë dhe kushtet tjera.- Në pjesën e dytë të analizës sociale hartohet anamneza kriminologjike.- Pjesa e tretë përmban shënime të sintetizuara nga dy pjesët (dmth.Diagnozasociale)Punëtori social kontribuon në procesin e klasifikimit të personave të dënuar në grupedhe nëngrupe, në zgjedhjen e mosmarrëveshjeve dhe konflikteve në mes tëpersonave të dënuar, në zgjedhjen dhe evitimin e mosmarrëveshjeve në mes tëpersonave të dënuar dhe personelit të institucionit, në zgjedhjen dhe përmirësimin emarrëdhënieve në mes të dënuarve dhe familjeve të tyre.Punëtori social mund të japë ndihmë të madhe në organizimin dhe përgatitjen e daljessë personave të dënuar në liri, t’u ndihmojë personave të dënuar që kur të dalin në liri,t’i zgjidhin disa çështje dhe probleme vitale për jetën e tyre. Fjala është për: sigurimine punësimit, sigurimin e banimit, vazhdimin e shërimit dhe mbrojtjes shëndetësore,përmirësimin e marrëdhënieve të çrregulluara familjare dhe një varg problemesh tjera.- Puna e mjekut dhe e punëtorëve shëndetësorë me personat e dënuar – kanë ndikimtë madh, si në tretmanin individual të personave të dënuar ashtu edhe në atë kolektiv.Nga praktika penitensiare theksohet se personat e dënuar i besojnë mjekut dhepsikiatrit dhe rrëfejnë disa çështje, probleme dhe preokupime intime të cilat personelitjetër i institucionit nuk mund t’i hetojë dhe t’i dijë.Propozimet dhe mendimet profesionale të punëtorëve shëndetësorë, lidhur mecaktimin e vendit të punës, me kushtet e vendosjes dhe veshmbathjes, me ushqimindhe llojin e ushqimit si dhe me ndërmarrjen e masave disiplinore ndaj të dënuarve,kanë rëndësi dhe ndikim të veçantë në procesin e tretmanit të personave të dënuargjatë qëndrimit në institucione korrektuese.-Puna e instruktorëve me personat e dënuar – Instruktorët, si mjeshtër dhe ekspertë tëprofileve të ndryshme kanë detyrë që t’i mësojnë dhe aftësojnë personat e dënuar nëprocese të ndryshme të punës, në teknologji dhe në mjeshtri të caktuara. Instruktorëtmund t’i përfitojnë ata që me më vullnet të kyçen në procesin e punës, që meinteresim të fitojnë shprehi pune, të zënë e mësojnë mjeshtri, t’i përsosin ato, të fitojnë Page 22 of 24
    • kualifikime dhe tituj të caktuar, të nxisin iniciativën për angazhime krijuese në punë.Instruktori, nxit dhe kultivon kultin e punës. Në këtë mënyrë, mënjanohen vetitënegative siç janë: agresiviteti, egoizmi, parazitizmi dhe dukuri tjera3- Metodat e tretmanit grupor me personat e dënuar : puna grupore nënkuptonudhëheqjen dhe organizimin nga ana e personelit të institucionit të bisedavekontakteve dhe debateve të ndryshme me personat e dënuar me qëllim të riedukimitMetodat grupore mund të zbatohen në formë të metodave të këshillimeve grupore dhetë psikoterapisë grupore.- Metodat e këshillimeve grupore – nënkupton bisedën me një grup të personave tëdënuar. Grupi mund të jetë prej 5-10 persona. Biseda dhe debati duhet të zhvillohetnë tryezë të rrumbullakët, jashtë lokaleve të mbyllura të institucionit. Puna grupore dhekëshillimet grupore e trimërojnë personat e dënuar i afrojnë atij mundësi që të ndeshetme realitetin,ashtu si është.- Metoda e psikoterapisë grupore – angazhohet për njohjen më të thellë të vetive dhecilësive individuale të personit të dënuar. Ajo planifikon teknika dhe ecuri tëpsikanalizës së Frojdit. Metoda e këshillimeve grupore kishte për qëllim që të ndikojëqë ata t’i eliminojnë disa simptoma të gjendjeve neurotike. Metoda e psikoterapisëgrupore bën shpjegime të natyrës gjenetike dhe sjelljeve dhe qëndrimeve të dënuarve.Metoda e psikoterapisë grupore, të gjitha njohuritë mbi të dënuarin i grumbullon meanë të aplikimit të testeve psikopatike dhe sociopatike.4- Vetorganizimi i personave të dënuar – personat e dënuar vetorganizohen, eadministrojë vetë jetën dhe punën në ent, i qeverisin vetë aktivitetet lidhur meprodhimin, aktivitetet e jetës kulturore-zbavitëse, sportive etj.Kjo mënyrë e organizimit ndikon në eliminimin e disa dukurive kriminale dhe negative,brenda në ent, si kontrabandës me drogë vjedhjeve, aplikimit të dhunës, rrahjeve,konflikteve apo mosmarrëveshjeve në mes të dënuarve i zgjidhte këshilli i veçantë, ipërbërë nga vetë të dënuarit me burgim, i cili caktonte dhe ndërmerrte masa tëndryshme ndaj personave të dënuar. Vendimet dhe qëndrimet e "Këshillave" të tilla tëtë dënuarve, kanë pasur më shumë autoritet se sa vendimet e drejtorisë.5- Arsimimi dhe ngritja profesionale si metodë e trajtimit të personave tëdënuar – për arritjen e nivelit dhe shkallës së arsimimit e shkollimit si dhe aftësiveprofesionale, personave të dënuar i’u lëshohen dëftesa, diploma dhe certifikata të cilatvlejnë edhe në liri. Disa personave të dënuar të cilët tregojnë sukses të veçantë, qëarrijnë rezultate të posaçme në mësim, në punë praktike në inovacione dhe përparimeteknike, drejtoria e institucioneve korrektuese ua mundëson që këtë aftësi dhe talenttë tyre pa pengesa edhe jashtë institucionit. Ligji mbi ekzekutimin e sanksionevepenale të Kosovës ka trajtuar problematikën e aftësimit profesional dhe arsimimit tëpersonave të burgosur që gjenden në institucionet korrektuese. Page 23 of 24
    • 6- Aktivitetet kulturore, argëtuese dhe sportive me të dënuar – metodë dhe faktor i fuqishëm për riedukimin dhe përmirësimin e personave të dënuar, konsiderohet edhe organizimi i jetës kulturore-argëtuese dhe sportive. Të gjitha institucionet korrektuese duhet të disponojnë me biblioteka dhe salla të leximit, të nxirren gazeta dhe fletushka të cilat pasqyrojnë punën dhe jetën e të dënuarve, shkrimet dhe punimet në gazetat e tilla përgatiten nga personat e dënuar. Nëpërmjet garave të këtilla sportive, te personat e dënuar, zhvillohet fryma e jetës kolektive, besimi reciprok e humaniteti. Në anën tjetër, flaken disa veti, si egocentrizmi, agresiviteti, parazitizmi etj.. Page 24 of 24