Page |1                              E Drejta Ndërkombëtare privateQëndrimet e ndryshme lidhur me kuptimin e së drejtës nd...
Page |2                                 Paraqitja dhe zhvillimi i të DNPDNP është paraqitur atëherë kur format e reja të m...
Page |3Me teorinë e statuteve nënkuptohen koncepcionet e përfaqësuesve të shkallës së statuteve lidhurme zgjidhjen e probl...
Page |4                                Hierarkia e burimeve të së DNPShfaqja e kolizionit të hierarkisë së burimeve të së ...
Page |5         të shteteve të ndryshme me anë të të cilave rregullohen marrëdhëniet juridiko-private me         element t...
Page |6këto degë të së drejtës për objekt të rregullimit i kanë marrëdhëniet juridiko-private por e DNP irregullon vetëm a...
Page |7dhe të përbashkëta për dy arsye.Arsyeja e parë konsiston në faktin se paraqitet si element i formësimit dhe zbatimi...
Page |8Shprehja e elementit të huaj juridiko-privat në të drejta dhe detyrime - në rast semarrëdhënia krijohet në një shte...
Page |9Elementi i huaj juridiko- privat i thjeshtë, unik dhe i një lloji - shprehet si i thjeshtë , unikdhe i një lloji, n...
P a g e | 10juridiko-private si i huaj shprehet vetëm një element i marrëdhënies i cili njëkohësisht shprehet si ivendit d...
P a g e | 11Faktet e identifikimit në subjekt të marrëdhënies juridiko-private - si fakte në bazë tëtë cilave konstatohet ...
P a g e | 12Mënyrat e rregullimit të marrëdhënieve juridiko-private me element të huaj- për rregullimin emarrëdhënieve jur...
P a g e | 13faktet tjera gjatë shqyrtimit të marrëdhënieve juridiko-private me element të huaj dhe e drejta ehuaj trajtohe...
P a g e | 14Arsyet për njohjen dhe zbatimin e të drejtës së huaj materiale - njohja dhe zbatimi i tëdrejtës së huaj nuk ës...
P a g e | 15Gjykatës para së cilës shtrohet çështja Lex Flori, kurse te shkalla e dytë nëse duhet të zbatohet edrejta e hu...
P a g e | 16Roli i shtetësisë si fakt identifikimi konsiston në atë se personi i cili merr pjesë në cilëndo qoftëmarrëdhën...
P a g e | 17Dallimet midis mënyrave kryesore dhe plotësuese të fitimit të shtetësisë - konsistonnë atë se te mënyra kryeso...
P a g e | 18Efektet juridike te natyralizimi - Natyralizimi si mënyrë plotësuese e fitimit të shtetësisë krijonefekte juri...
P a g e | 19Efektet juridike pas humbjes së shtetësisë- Instituti i humbjes së shtetësisë krijon faktejuridike si ndaj sht...
P a g e | 20Pikat e lidhjes për rregullimin e marrëdhënieve juridiko-private me element tëhuaj te personat me dy apo më te...
P a g e | 21të cilit shtrohet çështja në tre raste, rasti i parë është proteksionizmi nacional, rasti i dytëbëhet për shka...
P a g e | 22- Vendbanimi me dëshirë- vullnet ( domicilium) dhe– vendbanimi ligjor ( domicilium necesarium)Dëshmimi i vendb...
P a g e | 23vendit dhe për caktimin e kompetencës së Gjykatës te marrëdhëniet statusore dhe marrëdhëniettrashëgimore me el...
P a g e | 24Si konstatohet përkatësia e personave juridik në rrethana të jashtëzakonshme -Përkatësia e persona juridik në ...
P a g e | 25Te cilat marrëdhënie juridiko- private me element të huaj , vendi ku gjendet sendishërben si fakt identifikimi...
P a g e | 26Vendi ku gjendet sendi, si pikë e lidhjes te sendet e paluajtshme - ekzistojnë disaarsye për zbatimin e vendit...
P a g e | 27propozohet zbatimi lex loci destinationis si fakt vendimtar, në disa legjislacione si faktvendimtarë zbatohet ...
P a g e | 28vendimtarë për caktimin e zbatimit të së drejtës së vendit ose të huaj si fakt vendimtarë primardhe si fakt ve...
P a g e | 29Kuptimi dhe roli i autonomisë së vullnetit të palëve- Autonomia e vullnetit të palëve nëtë DNP nënkupton të dr...
P a g e | 30Afati ( koha) deri kur palët kanë të drejtë ta shfrytëzojnë autonominë - Palët kanë tëdrejtë që ta shfrytëzojn...
P a g e | 31Vendi i lidhjes së kontratës si fakt vendimtarë për rregullimin e përmbajtjes sëkontratës- Vendi i lidhjes së ...
P a g e | 32sistemit juridik, traditës, nivelit të zhvillimit ekonomik, moralit, kulturës. Sipas kësaj rregulle formapunëv...
P a g e | 33bishtërojnë aplikimit të normës juridike e cila do të aplikohej në rrethana normale për rregullimin emarrëdhën...
P a g e | 34Që të aplikohet instituti i Ridërgimit duhet të plotësohen disa kushte dhe atë: kushtet teorikedhe kushti tjet...
P a g e | 35me traktat ndërkombëtarë e as me ligje paralele të miratuara nga shtetet e interesuara.Reciprociteti formal - ...
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

E drejta ndërkombëtare private

26,438

Published on

4 Comments
7 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total Views
26,438
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
575
Comments
4
Likes
7
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

E drejta ndërkombëtare private

  1. 1. Page |1 E Drejta Ndërkombëtare privateQëndrimet e ndryshme lidhur me kuptimin e së drejtës ndërkombëtare private Sipas Kogelit e DN private përkufizohet si tërësi e dispozitave juridike që tregojnë ( udhëzojnë)se e drejta private e cilit shtet është komplete.O-BRIEN te DN private e përkufizon si pjesë të së drejtës nacionale e cila paraqitet në skenekur para Gjykatës Angleze shtrohet çështja që ka të bëjë me fakte, ndodhi dhe transaksionet qëjanë të lidhura me sistemin e huaj juridike, kështu që drejtëshmëria kërkon kthimin e nga aisistem, sipas JEZDIQ-it e DNP ështëdegë e së drejtës së një shteti të caktuar, e cila vetëm në vëllimin nacional, por edhe në vëlliminndërkombëtar.E DN Private si degë e sistemit juridik të një shteti- konkret përfaqëson tërësinë e normavejuridike me anete të të cilave rregullon marrëdhëniet juridiko-private, ku paraqitet elementi i huajjuridiko-privat Emërtimi i së DN Private ( pse ndërkombëtare, pse private)Termi ( nocioni) e ka prejardhjen nga koha kapitalizmit liberal ku e drejta është ndarë në rë drejtënpublike dhe të drejtën private, shprehja e drejtës private përdoret si zëvendësim për numërimin edegëve të së drejtës. Emërtohet si e drejtë ndërkombëtare për shkak të marrëdhëniet të cilat irregullon përmbajnë elemente ndërkombëtare, sepse përmes elementeve të marrëdhënies janë tëlidhura edhe me sovranitetin e shtetit tjetër ose me tepër të shteteve tjera, si burime të kësaj degemund të jenë edhe Konventat ndërkombëtare, pasi të ratifikohen dhe përfshihen në të drejtën eshtetit të vendit. Qëndrimet e ndryshme lidhur me objektin e të DN PrivateE ekzistojnë disa pikëpamje lidhur me objektin e të DNP- sipas një pikëpamje objekt i të DNP janëmarrëdhëniet juridiko-private me element të huaj të cilat rregullohen me normat e së DNP. Sipasqëndrimit tjetër objekt i të DNP janë vetë normat që rregullojnë marrëdhënie të caktuar juridiko-private me element të huaj, që konceptohet objekti i disiplinës shkencore që studion këtë degë tësë drejtës.Drita Shala Prishtine
  2. 2. Page |2 Paraqitja dhe zhvillimi i të DNPDNP është paraqitur atëherë kur format e reja të marrëdhënieve shoqërore nuk kanë mundur tërregullohen me norma juridike të degëve ekzistuese të së drejtës, por e DNP është e kushtëzuarnë rrjedhat shoqërore dhe ekonomike, zhvillimin e forcave prodhuese dhe marrëdhënieve nëprodhim, është më së miri që periodizimi i historikut të së DNP të bëhet me shfaqjen dhezhvillimin nëpër formacione ekonomiko-shoqërore si : në skllavopronari, kapitalizëm dhesocializëm. Zhvillimi i DNP në RomëPas sulmeve ekspansioniste ndaj shteteve tjera Roma u rrit në perandori të mëdha, banorët eterritoreve të pushtuara filluan të përfshihen në jetën ekonomike, ku edhe Pelegrinëve filluan t’junjihen disa të drejta STATUS CIVITATIS filloi t’ju njihej një rrethi më të gjerë të personave, nëfillim latinëve, ndërsa pas ediktit të njohur të imepratorit KARAKAL edhe të gjithë peregrineve nëvitin 212. Zhvillimi i DNP në GreqiNë Greqi nuk është zbatuar e drejta e huaj, gjykatat kanë zbatuar të drejtën e vetë LEX FLORI,kontestet në Greqi janë zgjidhur nëpërmjet arbitrazhit të cilat sipas së drejtës së sotme kanë qenëkonteste të së DNP, arbitrazhet kanë zgjidhur edhe çështje të natyrës politike. Parimi i personaliteteve dhe territorialitetitSi parim kryesor për zgjedhjen e kolizionit të ligjeve është dashur të merret parimi i personalitetit ejo lidhja territoriale. Gjatë përcaktimit të së drejtës kompetente çdo individ marrëdhëniet juridiko-civile do ti rregulloj sipas të së drejtës personale, pra sipas së drejtës së fisit të cilit i takon pamarrë parasysh se ku është krijuar ( në territorin e cilit shtet) marrëdhënia konkrete juridike, parimii territorialitetit ka nënkuptuar që të gjitha raportet juridike të krijuara në territorin e feudalit do tevlerësohen sipas të drejtave që zbatohet në atë feud. Teoria e StatuteveDrita Shala Prishtine
  3. 3. Page |3Me teorinë e statuteve nënkuptohen koncepcionet e përfaqësuesve të shkallës së statuteve lidhurme zgjidhjen e problematikës së kolizionit të statuteve ose të kytymeve, midis qyteteve apoprovincave që janë gjendur në kuadër të një sovraniteti ( shteti) të njëjtë. Kjo teori u lind në Itali nëShek. XIII dhe u zhvilluar nga përfaqësuesit e shkollës Franceze të kytymeve dhe statuteve tëshek. XVI të shkollës Holandezo Flamane të shek XVII, teorisë Gjermane të statuteve të shekXVIII. Burimet e të DNPPasi që e DNP është degë e së drejtës së sistemit juridik pozitiv të një shteti konkret që rregullonmarrëdhëniet juridiko-private me element të huaj, burimet e saj në aspektin formal janë dy llojesh:nacionale dhe ndërkombëtare. Burimetnacionale të së DNP janë: në shtetet anglosaksone si burim nacional primar kohë të gjatë kashërbyer praktika gjyqësore, në SHBA rregullimi juridik i marrëdhënieve të huaja juridiko-privateme element të huaj është në kompetenca të shteteve anëtare, burim më i rëndësishëm i këtyremarrëdhënieve janë precedentët gjyqësorë. Burimetndërkombëtare të së DNP janë konventat ndërkombëtare dhe zakonet ndërkombëtarePse Konventat Ndërkombëtare janë burim i së DNP- Konventat ndërkombëtare janë si burim i sëDNP për shkak se janë akte juridike me anën e të cilave subjektet e së drejtës ndërkombëtare nëmarrëveshje marrin të drejta dhe detyrime reciproke për rregullimin e marrëdhënieve midis tyre. Zakonet ndërkombëtare si burime të së DNPZakonet ndërkombëtare si burim i së drejtës për rregullimin e një marrëdhënie konkrete juridiko-private me element të huaj, vetëm i pranon në mënyrë shprehimore, nëse zakonet udhëzojnë nëzbatimin e tyre si burime konkrete për rregullimin e marrëdhënieve të caktuara apo nëse gjykatatpraktikisht i aplikojnë dhe ua pranojnë cilësinë e burimit, karakteristike për zakonin ndërkombëtarësi burim i së DNP është roli më i vogël se në të drejtën ndërkombëtare publike, përcaktueshmëriadhe subsidiariteti.Drita Shala Prishtine
  4. 4. Page |4 Hierarkia e burimeve të së DNPShfaqja e kolizionit të hierarkisë së burimeve të së DNP është e mundshme për dy arsye, sepsenga njëra anë shtrohet çështja e hierarkisë së burimeve midis traktateve ndërkombëtare dheburimeve nacionale dhe në anën tjetër midis burimeve të ndryshme të brendshme të së DNP qërregullojnë çështje të njëjta juridiko-private me element ndërkombëtarë. Raporti midis konventave ndërkombëtare dhe burimeve nacionaleKonventat ndërkombëtare janë çështje që i takojnë të drejtës ndërkombëtare publike, nësemarrëdhëniet juridiko-private me element të huaj mund të rregullohen me burime nacionale të njështeti dhe me burime ndërkombëtare, është rregull në të DNP që të aplikohet e drejtandërkombëtare. Zbrazëtirat juridike në të DNPNë rastet kur nuk mund të gjenden burimet konkrete në konventat ndërkombëtare ose në ligjet eshteteve konkrete, e as në rregullat zakonore shtrohet çështja e zbrazëtirave juridike. Në nenin 2në teorinë juridike shtrohet çështja e interpretimit në aspekt të ngushtë dhe të gjerë, në këtë nenqartë thuhet se në raste të paraqitjes eventuale të zbrazëtirave juridike gjatë aplikimit të këtij ligjiato do të tejkalohen në atë mënyrë që organi para të cilit shtrohet çështja , në fillim do ti aplikojdispozitat dhe parimet e ligjit për zgjedhjen e kolizionit të ligjeve në dispozitat e shteteve tjera nëmarrëdhënie të caktuara, pastaj parimet e sistemit juridik të të RM-së dhe në fund parimet e sëDNP. Kodifikimi i së DNPKodifikimi i DNP nënkupton tubimin dhe sistematizimin e dispozitave me karakter ndërkombëtarëjuridiko-privat nga burime të ndryshme në një tërësi që e bënë ligjdhënësi i një shteti osekonferenca ndërkombëtare diplomatike në bazë të parimeve të caktuara. a) Kodifikimi i së DNP në planin nacional- kodifikimi i dispozitave juridike me anë të të cilave rregullohen marrëdhëniet juridiko-private me element të huaj në shtetet konkrete fillon në shek XIX, në fillim bëhet duke përfshirë normat konkrete në pjesën hyrëse të kodeve civileDrita Shala Prishtine
  5. 5. Page |5 të shteteve të ndryshme me anë të të cilave rregullohen marrëdhëniet juridiko-private me element të huaj. b) Kodifikimi i së DNP në planin ndërkombëtarë- Kodifikimi i së DNP në planin ndërkombëtarë fillon shumë më vonë se kodifikimi nacional. Konferencat e para diplomatike ndërkombëtare të organizatave ndërqeveritare, për kodifiko të së DNP janë mbajtur në fund të shek. XIX . Karakteristikat e këtyre kodifikimeve janë të karakterit regjional: konventat i kanë nënshkruar një numër i madh i shteteve si dhe tendencat e universitetit të kodifikimeve. Metoda e kodifikimit ndërkombëtarë në të DNPKodifikimi dh unifikimi i dispozitave të DNP bëhet në dy mënyra, duke i unifikuar normat ekolizionit dhe duke i unifikuar normat substanciale. Unifikimi i normave të kolizionit është metodëe kodifikimit e cila aplikohet nga ana a shteteve gjate nxjerrjes së ligjeve, kurse në planinndërkombëtarë kryesisht e aplikon konferenca e HAGËS për kodifikimin e DNP. Unifikimi inormave substanciale ( materiale) është metodë e identifikimit sipas së cilës në mënyrë tëdrejtpërdrejtë unifikohen dispozitat juridike me anë të cilave rregullohen marrëdhëniet juridiko-private me element të huaj si në degët tjera të së drejtës. Qëndrimet e ndryshme lidhur me vendimin e së DNP në sistemin juridik konkretEkzistojnë qëndrime të ndryshme të cilat përfshihen në tri grupe:1-Sipas qëndrimit të parë- e DNP është degë e së drejtës ndërkombëtare të përgjithshme të cilëne përbëjnë e drejta ndërkombëtare publike dhe e DNP2- Sipas qëndrimit të dytë – e DNP është pjesë e së drejtës civile të sistemeve juridike të shtetevekonkrete3- Sipas qëndrimit të tretë- e DNP është degë e pavarur e së drejtës në sistemin juridik të çdoshteti Pikëpamjet sipas të cilave e DNP është pjesë e së Drejtës CivileSipas mendimit territorialist i cili është përfaqësuar në teorinë juridike, e DNP është pjesë e sëdrejtës civile, arsyetohet në objektin e njëjtë të rregullimit të së DNP dhe të drejtës civile, të dyDrita Shala Prishtine
  6. 6. Page |6këto degë të së drejtës për objekt të rregullimit i kanë marrëdhëniet juridiko-private por e DNP irregullon vetëm ato të marrëdhënie juridiko-private të cilat përmbajnë në vete elementin e huaj,çdo normë e së DNP e sistemit juridik të shtetit konkret është pjesë përbërëse dhe konstituive enormës adekuate të së drejtës civile të atij shteti. Pikëpamjet sipas të cilave e DNP është degë e pavarur e së drejtësE DNP është degë e pavarure së drejtës sepse i rregullon marrëdhëniet që nuk janë të lidhuravetëm me sovranitetin e shtetit të vendit, por edhe me sovranitetin e shtetit të huaj, pra nukekziston e drejtë ndërkombëtare unike për të gjitha shtetet, por ekzistojnë aq të drejta private saka edhe shtete dhe sisteme juridike në botë.Specifika e objektit që shprehet në elementin e huaj te marrëdhëniet juridiko-private në aspektinjuridik , marrëdhënien e lidh me sovranitetin e vendit dhe sovranitetin e huaj. Argument tjetër përkëto pikëpamje është karakteri i dyllojshëm i burimeve të së DNP, burime të brendshme dheburime ndërkombëtare, për shkak se janë të lidhura me sovranitetin e vendit dhe sovranitetin eshtetit të huaj. Argument i tretë për këto pikëpamje është specifika e sanksionit në të DNP që ebënë të dallohet kjo degë e së drejtës nga çdo degë tjetër. Pikëpamjet sipas së cilave e DNP është pjesë e së Drejtës NdërkombëtareE DNP është pjesë e së drejtës ndërkombëtare sipas këtyre pikëpamjeve: ky qëndrim arsyetohetnë objektin e së DNP, të dyja degët e së drejtës i rregullojnë marrëdhëniet midis shteteve.Arsyetimi i dytë ka të bëjë me kompetencën e organeve të cilat i rregullojnë këto marrëdhënie.Arsyetimi i tretë ka të bëjë me faktin se edhe në të DNP edhe në të drejtën ndërkombëtare publikeburimet janë të përbashkëta, përkatësisht konventat ndërkombëtare dhe zakonet ndërkombëtarejanë burime juridike të përbashkëta. Elementet e përgjithshme të formësimit të normës të së DNPEmërtohen si të përbashkëta për shkak se që nga shfaqja e DNP e deri sot, i referon eksperiencaose hulumtimet e deritanishme të formësimit dhe ndërtimit të kësaj dege të së drejtës, si në suazanacionale ashtu edhe ne suaza ndërkombëtare, marrëdhënia konkrete juridike mund të jetë elidhur me sovranitetin e shtetit të vendit dhe shtetit të huaj, këto elemente janë të përgjithshmeDrita Shala Prishtine
  7. 7. Page |7dhe të përbashkëta për dy arsye.Arsyeja e parë konsiston në faktin se paraqitet si element i formësimit dhe zbatimit të normavetë kësaj dege të së drejtës në sistemet juridike pozitive e të gjitha shteteve, ndërsaarsyeja e dytë konsiston në faktin se aplikohen te të gjitha tërësitë që sajojnë të DNP,përkatësisht edhe të drejtat civile të të huajve, por edhe të të drejtave civile të shtetasve të venditsi dhe kolizionin e ligjeve dhe kolizionin e juridiksioneve. Këto elemente të përgjithshme tëformësimit të normës të DNP janë element i huaj juridiko-privat, fakte në bazë të të cilave krijohetelementi i huaj juridiko-privat, faktet vendimtare dhe shmangiet nga faktet vendimtare. Elementi i huaj juridiko-privatElementi i huaj në një marrëdhënie konkrete juridiko-private është një fakt, një rrethanë faktike ecila një marrëdhënie konkrete juridike të formësuar e lidhë me sovranitetin e shtetit të vendit dhetë huaj, ku për rregullimin e kësaj marrëdhënie janë të interesuara të paktën dy shtete, secili nëbazë të sovranitetit të vet. Rrethanafaktike që e quajnë element të huaj mund të jetë e shprehur në cilindo element të huaj tëmarrëdhënies konkrete si në subjekt, objekt ose të drejta dhe detyrime. Elementi i huaj juridiko-privat mund të jetë i lidhur me sovranitetin e huaj përmes subjektit, nëse njëri nga subjektetmarrëdhënies juridiko-private është shtetas i huaj.Format themelore të shprehjes së elementit të huaj juridiko-privat - janë kur aishprehet në subjekt, objekt dhe të drejta dhe detyrime të marrëdhënieve konkrete juridiko-private.Shprehja e elementit të huaj juridiko-privat në subjekt - Nëse ndërmarrja e cila kanacionalitetin e Republikës së Kosovës lidhë kontratë për shit-blerje me një ndërmarrje në Itali, nëkëtë marrëdhënie elementi i huaj i shpreh Subjektin e marrëdhënieve konkrete, sepse njëri ngasubjektet e marrëdhënies është i huaj, ndërmarrja ka nacionalitet Italian.Shprehja e elementit të huaj juridiko-privat në objekt - Nëse objekti i një pune juridikeështë WISKY i cili gjendet në Angli, element i huaj është shprehur në objekt të marrëdhëniesjuridiko-private.Drita Shala Prishtine
  8. 8. Page |8Shprehja e elementit të huaj juridiko-privat në të drejta dhe detyrime - në rast semarrëdhënia krijohet në një shtet, kurse duhet të realizohet në shtetin tjetër, atëherë elementi ihuaj juridiko-privat në të drejtë dhe detyrime.Dallimi i shprehjes së thjeshtë dhe të shumëfishtë te elementi i huaj juridiko-privat - Elementi i huaj shprehet si i thjeshtë në rastin ku në marrëdhënien juridiko-civile, si i huajshprehet vetëm njëri nga elementet e marrëdhënies, përkatësisht si i huaj shprehet vetëm nësubjekt, ose vetëm në objekt ose vetëm në të drejta dhe detyrime, ndërsa elementi i huaj juridiko-privat shprehet si i shumëfishtë në rastin kur në marrëdhënie juridiko-private si të huaj, janë tëshprehura së paku dy ose të gjitha elementet e tij, përkatësisht si i huaj janë shprehurkumulativisht subjekti dhe objekti ose subjekti dhe të drejtat dhe detyrimet, ose objekti dhe tëdrejtat dhe detyrimet, ose subjekti dhe të drejtat dhe detyrimet.Kur shprehet elementi i huaj juridiko-privat si Unik - shprehet si unik kur në marrëdhënieprivate si të huaj janë të shprehura një ose më tepër elemente të marrëdhënies të cilat juridikishtjanë të lidhura vetëm me sovranitetin e huaj: p.sh. kur i huaji e adapton të huajën në shtetin evendit, ose kur i huaji lidhë martesë me një të huaj në shtetin e vendit.Kur shprehet elementi i huaj juridiko-privat si i përzier ( mikste)- është i shprehur si ipërzier kur në marrëdhënie juridiko-private janë të shprehura një ose më tepër elemente tëmarrëdhënies, por juridikisht janë të lidhur me një sovranitet të huaj të njëjtë, p.sh. kur shtetasianglez me shtetasen angleze lidhin martesë në republikën e Kosovës.Kur elementi i huaj juridiko- privat shprehet si i një lloji dhe një gjinie- shprehet si injë lloji, një gjinie kur në marrëdhënie juridiko-civile, si të huaj janë të shprehur një ose më tepërelemente të marrëdhënies, por juridikisht janë të lidhur me një sovranitet të huaj të njëjtë,p.sh. kurshtetasi grek me shtetasen greke lidhin martesë në Republikën e Kosovës.Kur elementi i huaj juridiko- privat shprehet si i llojeve ( gjinive) të ndryshme - është ishprehur si i llojeve-gjinive të ndryshme kur elementet e marrëdhënies janë juridikisht të lidhuranë dy ose më tepër sovranitete të huaja të ndryshme,p.sh. kur shtetasi angleze shtetasen italianelidhin martesë në Republikën e Kosovës.Drita Shala Prishtine
  9. 9. Page |9Elementi i huaj juridiko- privat i thjeshtë, unik dhe i një lloji - shprehet si i thjeshtë , unikdhe i një lloji, nëse në marrëdhënie juridiko-private si i huaj shprehet vetëm një element imarrëdhënies ( vetëm subjekti, vetëm objekti ose vetëm të drejtat dhe detyrimet) i cili element imarrëdhënies juridikisht është i lidhur vetëm me një sovranitet. P.sh. nëse shtetasi italian meshtetasin Italian tjetër lidhin kontratë për shitblerje në Republikën e Kosovës.Elementi i huaj juridiko- privat i thjeshtë, unik i llojeve ( gjinive) të ndryshme -shprehet si i thjeshtë, unik dhe i llojeve ( gjinive) të ndryshme, nëse në marrëdhëniet juridiko-private si i huaj shfaqet vetëm një element i marrëdhënies i cili juridikisht është për dy ose mëtepër sovranitete të huaja,p.sh. nëse shtetasi italian dhe shtetasja austriake lidhin martesë nëRepublikën e Kosovës.Elementi i huaj juridiko- privat i shumëfishtë, unik dhe i një lloji ( gjinie) tëndryshme- shprehet si shumëfishtë unik i llojeve ( gjinive) të ndryshme nëse në marrëdhënietjuridiko-private si të huaj janë të shprehur së paku dy ose të gjitha elementet e marrëdhënies, kuçdo njëri nga elementet e marrëdhënies ose ndonjëri prej tyre juridikisht janë të lidhura për dy osemë tepër sovranitet të huaj p.sh. nëse shtetasi francez me shtetasen zvicerane lidhin martesë nëAustri.Elementi i huaj juridiko- privat i shumëfishtë unik i një lloji ( gjinie)- elementi i huajjuridiko-privat shprehet i shumëfishtë i një lloji ( gjinie) nëse në marrëdhëniet juridiko-private si tëhuaj janë të shprehur së paku dy ose të gjitha elementet e marrëdhënies, ku çdo njëri ngaelementet e marrëdhënies juridikisht është lidhur vetëm me një sovranitet të huaj,p.sh. nëseshtetasi austriak me shtetasen austriake lidhin martesë në Francë.Elementi i huaj juridiko- privat i thjeshtë, i përzier( mikst) dhe i një lloji- shprehet ithjeshtë i përzier dhe i një lloji, nëse në marrëdhënie juridiko-private si i huaj, shfaqet vetëm njëelement i marrëdhënies i cili njëkohësisht shprehet shprehurit si i huaj lidhet vetëm me njësovranitet të huaj të njëjtë,p.sh. nëse ndërmarrja gjermane dhe ndërmarrja Kosovare lidhinkontratë mbi shitblerjen e mallit i cili gjendet në Kosovë.Elementi i huaj juridiko- privat i thjeshtë, i përzier ( mikst) dhe i llojeve( gjinive) tëndryshme - shprehet si i thjeshtë, i përzier dhe i llojeve të ndryshme nëse në marrëdhënieDrita Shala Prishtine
  10. 10. P a g e | 10juridiko-private si i huaj shprehet vetëm një element i marrëdhënies i cili njëkohësisht shprehet si ivendit dhe si i huaj, të shprehurit si i huaj lidhet së paku me dy apo më tepër sovranitete tëhuaja,p.sh. nëse si trashëgimtarë të masës trashëgimore të shtetasit të Kosovës e cila gjendet nëRepublikën e Kosovës, paraqiten shtetasi Turk, Gjerman dhe shtetasi Italian.Elementi i huaj juridiko- privat i shumëfishtë , i përzier( mikst) dhe i një lloji -shprehet i shumëfishtë, i përzier ( mikst) dhe i një lloji( gjinie) nëse në marrëdhënie juridiko-private si të huaj janë të shprehur së paku dy ose të gjitha elementet e marrëdhënies ku çdo njëringa elementet e marrëdhënies është i lidhur me sovranitetin e shtetit të vendit dhe me njësovranitet të shtetit të huaj,p.sh. nëse ndërmarrja kosovare lidh kontratë me ndërmarrjenaustriake për shitblerjen e një sasie të rakisë së rrushit e cila pjesërisht ndodhet në Republikën eKosovës, kurse pjesa tjetër e rakisë ndodhet në një depo në Austri.Elementi i huaj juridiko- privat i shumëfishtë i përzier dhe i llojeve(gjinive) tëndryshme , - nëse në marrëdhënie juridiko-private si të huaj janë shprehur së paku dy apo tëgjitha elementet e marrëdhënies, ku çdo njëri nga elementet ose njëri prej tyre është i lidhurnjëkohësisht edhe me sovranitetin e shtetit të vendit dhe me dy apo më tepër sovranitete të huaja,p.sh. nëse ndërmarrja Kosovare me ndërmarrjen Bullgare lidhin kontratë për shitblerjen e mallit icili pjesërisht gjendet në Greqi, pjesërisht në Itali.Rëndësia e prezencës së elementit të huaj në marrëdhënie juridiko-private - është erëndësishme për shkak se marrëdhëniet nga e drejta civile, e drejta familjare, e drejta e punësdhe e drejta ekonomike i transferon në marrëdhënie të së DNP, i shëndrron në marrëdhënie tëcilat duhet ti rregullojnë dhe normat e së drejtës ndërkombëtare private. Kuptimi dhe roli i fakteve të identifikimitMe fakte të identifikimit kuptohen ato fakte ose kuptime juridike me ndihmën e të cilaveidentifikohet prania e elementit të huaj në një marrëdhënie juridiko-private, roli i fakteve tëidentifikimit është se përmes tyre konstatohet se në marrëdhënien konkrete juridiko-private ka aponuk ka element të huaj, ekziston apo nuk ekziston elementi i huaj.Drita Shala Prishtine
  11. 11. P a g e | 11Faktet e identifikimit në subjekt të marrëdhënies juridiko-private - si fakte në bazë tëtë cilave konstatohet prezenca e elementit të huaj në subjekt te marrëdhënies juridiko-private meelement të huaj për persona fizik janë shtetësia dhe vendbanimi, kurse përkatësia ( nacionaliteti)e personave juridik për personat juridik.Faktet e identifikimit të objektit të marrëdhënies juridiko-private - si fakte në bazë tëtë cilave shfaqet elementi i huaj në objekt të marrëdhënies juridiko-private me element të huajjanë në vendin se ku gjendet sendi dhe përkatësia( nacionaliteti) i mjeteve themelore të transporti( aeroplanit, anijes dhe hekurudhës)Faktet e identifikimit në të drejta dhe detyrime të marrëdhënieve juridiko- private - sifakte në bazë të të cilave konstatohet prezenca e elementit të huaj në të drejta dhe detyrime janë:vendi i lidhjes së punës juridike, vendi i përmbushjes së punës juridike, vendi i selisë së Gjykatëspara së cilës shtrohet çështja e plotfuqishmërisë së punës juridike dhe vendi ku është kryerveprimi kundërligjor.Faktet e identifikimit në marrëdhëniet statusore dhe roli i tyrePikat e lidhjes ( faktet vendimtare)- Elementi i përgjithshëm i lidhjes së formimit dhe zhvillimit tënormës të së drejtës ndërkombëtare private janë faktet vendimtare ose pikat e lidhjes ( point ofcontact,point der attachment).Roli i pikave të lidhjes ( faktet vendimtare)- Konsiston në përcaktimin e rendit juridikkonkret, normat juridike të cilat zbatohen për rregullimin e marrëdhënieve juridiko-private meelement të huaj dh përcaktojnë se të drejtat civile në shtetin e vendit, a do të jenë kompetentGjykata e shtetit të vendit apo e shtetit të huaj.Shmangiet nga normat kompetente të së DNP- dmth kur ligjdhënësi i një shteti në bazë tëelementeve të përgjithshme të theksuara më sipër e formëson normën e së DNP, organi para tëcilit shtrohet çështja që duhet ti zbatoj normat e sistemit juridik të atij shteti nuk do të thotë seduhet patjetër të veproj sipas atyre normave. Shmangiet që aplikohen në të gjitha tërërsit që sajohen në të DNPDrita Shala Prishtine
  12. 12. P a g e | 12Mënyrat e rregullimit të marrëdhënieve juridiko-private me element të huaj- për rregullimin emarrëdhënieve juridiko-private me element të huaj ekzistojnë dy mënyra: direkte dhe indirekte.Mënyra direkte –( e drejtpërdrejtë) e rregullimit të marrëdhënieve juridiko-privateme element të huaj- sipas kësaj mënyre marrëdhëniet juridiko-private me element të huajrregullohen me norma juridike të cilat në mënyrë të drejtpërdrejtë e rregullojnë marrëdhënienkonkrete në tërësi dhe përfundimisht duke i zbatuar vetëm normat substanciale të sistemit juridiktë vendit.Mënyra ( indirekte) e kolizionit e rregullimit të marrëdhënieve juridiko-private meelement të huaj nuk rregullohet drejtpërsëdrejti, por përcaktohet se cila e drejtë do të zbatohete drejta e vendit apo e drejta e shtetit të huaj që të rregullohet marrëdhënia konkrete nëpërgjithësi. Instrumentet themelore dhe esenciale të mënyrës indirekte të rregullimit janë normatspecifike që quhen normat e kolizionit.Instrumentet themelore te mënyra indirekte e rregullimit dhe roli i tyre- si instrumentthemelor të mënyrës indirekte të rregullimit janë normat specifike që quhen normat e kolizionit,roli i tyre është se në bazë të normës së kolizionit nga marrëdhënia konkrete faktike nuk krijohenautomatikisht marrëdhëniet juridike, por me vet lokalizimin e marrëdhënieve faktike krijohenprezumcionet për krijimin e marrëdhënies juridike.Njohja e të drejtës së huaj- organi para të cilit shtrohet çështja juridiko-private me elementtë huaj duhet ta njoh të drejtën e huajnë dy raste kryesore.a) kur norma e kolizionit e sistemit juridik të shtetit të vendit dërgon tek zbatimi i tëdrejtës së huaj që të rregullohet marrëdhënia juridiko-private me element të huaj dhe sipasnormave të kolizionit të juridiksionit.b) shpeshherë duhet ta njoh të drejtën e huaj dhe atëherë kur duhet të veproj sipasnormës së shtetit të vendit të krijoj marrëdhëniet juridiko-private me element të huaj dhe sipasnormave të kolizionit të juridiksioneve. Sistemi për njohjen dhe të provuarit e së drejtës së huajE ekzistojnë dy sisteme për njohjen dhe të provuarit e së drejtës së huaja) Sipas sistemit të parë i cili zbatohet në shtetet anglosaksone, e drejta e huaj trajtohet siDrita Shala Prishtine
  13. 13. P a g e | 13faktet tjera gjatë shqyrtimit të marrëdhënieve juridiko-private me element të huaj dhe e drejta ehuaj trajtohet si fakt të cilin vet palët pjesëmarrëse në procedurë duhet ta argumentojnë si çdofakt tjetër.b) Sipas sistemit të dytë i cili zbatohet në një numër të madh të shteteve si: Austri, Gjermani,Suedi, Brazil, Finlandë, Turqi etj, sipas sistemit juridik të këtyre shteteve njohja dhe të provuarit etë drejtës bëhet sipas detyrës zyrtare ( ex officio) nga Gjykata ose organi i cili duhet ta zbatoj tëdrejtën e huaj.- Njohja dhe të provuarit e të drejtës së huaj sipas sistemit që zbatohet në shtetetanglosaksone- sipas këtij sistemi i cili zbatohet në shtetet anglo-saksone e drejta e huajtrajtohet sikurse faktet tjera gjatë shqyrtimit të marrëdhënieve juridiko-private me element të huaj,trajtohet si fakt të cilin palët pjesëmarrëse duhet ta respektojnë si çdo fakt tjetër. -Njohja dhe të provuarit e së drejtës së huaj sipas detyrës zyrtare( ex officio) –bëhet nga Gjykatat ose organi i cili duhet ta zbatoj të drejtën e huaj materiale. Organi para të cilitshtrohet çështja në mënyrë zyrtare njihet me të drejtën e huaj përmes Ministrive tëJurisprudencës dhe organeve për komunikim ndërkombëtarë ( ministrive për punë të jashtme)përfaqësive diplomatike dhe konzulare në shtetin e vendit të tij.E drejta që zbatohet nëse nuk mund të njihet e drejta e huaj- e drejta e cila zbatohetnëse nuk mundë të njihet e drejta e huaj, në këtë rast legjislacionet e disa shteteve e zbatojnëligjin e Gjykatës para së cilës shtrohet çështja ( lex flori) .Njohja dhe të provuarit e së drejtës së huaj në shtetet me sistem të përbërëjuridik - Struktura e brendshme organizative e këtyre shteteve i jep shkas ekzistimit të rregullavetë kolizionit të brendshëm të ligjeve, që kanë për detyrë të përcaktojnë të drejtën kompetente qëtë zbatohet te marrëdhëniet që janë të lidhura me rajonet juridike të këtyre njësive ( kantone,provinca, republika etj)Ndryshimi i të drejtës së huaj materiale që duhet të zbatohet nga organi i shtetit tëvendit - Në drejtësi zbatohet sipas të cilit ligji më i ri e shfuqizon ligjin e vjetër, por te e DNPndonjëherë hiqet dorë zbatimi i këtij parimi, d.m.th. nuk është e domosdoshme që patjetër tëzbatohet ligji i ri, sidomos në rastet kur palët nuk e kanë pasur parasysh gjatë lidhjes së punësjuridike.Drita Shala Prishtine
  14. 14. P a g e | 14Arsyet për njohjen dhe zbatimin e të drejtës së huaj materiale - njohja dhe zbatimi i tëdrejtës së huaj nuk është vetëm mënyrë logjike e rregullimit të marrëdhënieve specifike-juridike,por është gjest shumë i rëndësishëm për ta ruajtur prestigjin dhe baraspeshën ndërkombëtare tëinteresave. CILËSIMI ( kualifikacioni)Cilësimi etimologjikisht e ka prejardhjen nga fjala latine QUALIFARE që do të thotë të zgjedhëshnjërin në mesin e të barabartëve. Cilësimi është institut juridik me anë të cilit caktohet sekategoritë juridike dhe nocionet juridike të përmbajtura në normat e së drejtës ndërkombëtareprivate do të kuptohet ashtu siç e parasheh e drejta e vendit apo e drejta e huaj.A është Cilësimi interpretim i së drejtës? Cilësimi ka ngjashmëri të madhe meinterpretimin i cili shfaqet te të gjitha lëmit e zbatimit të së drejtës por ekziston dallim i madh midistyre. Interpretimi bëhet në kuadër të një të drejte dhe se gjatë cilësimit çdo herë kërkohetkuptimi juridik në suaza të një të drejte konkrete.Cilësimi i kategorisë juridike - nënkupton nën vënien e tyre nën normën e caktuar tëkolizionit, sepse dilema shtohet se cilat nga dy ose më tepër norma të kolizionit do të zbatohet,zbatimi i tyre varet nga ajo se si do të kuptohen kategoritë konkrete.Cilësimi i pikave të lidhjes – si pika të lidhjes ( fakte vendimtare) të kategorive të caktuara tëmarrëdhënieve juridiko-private me element të huaj paraqiten,p.sh. shtetësia,vendbanimi, vendi kugjendet sendi, vendi i lidhjes së punës juridike, vendi i përmbushjes juridike, vendi i kryerjes sëdeliktit.Mënyrat e zgjedhjes së Cilësimit - janë: cilësimi sipas Lex Flori, Lex Causae, sipaskuptimeve autonome dhe zgjedhja sipas cilësimit të shkallëzuar.Cilësimi sipas Lex Flori - Cilësimi sipas ligjit të Gjykatës para së cilës shtrohet çështja ( lexflori) arsyetohet me faktin se gjatë cilësimit shtrohet çështja e të kuptuarit të drejtë të normës sëkolizionit, kurse norma e kolizionit juridikisht mund të sqarohet dhe të kuptohet brenda sistemitdhe sipas nocioneve të atij sistemi juridik që i takon, në rastin konkret është ligji i Gjykatës pas sëcilës shtrohet çështja, secila Gjykatë niset nga normat e kolizionit të shtetit të vet.Cilësimi sipas Lex Causae apo Cilësimi i shkallëzuar - Sipas këtij lloji të cilësimit çdoherë gjatë përcaktimit dhe interpretimit të normës së kolizionit, si pikënisje shërben e drejta eDrita Shala Prishtine
  15. 15. P a g e | 15Gjykatës para së cilës shtrohet çështja Lex Flori, kurse te shkalla e dytë nëse duhet të zbatohet edrejta e huaj si e drejtë kompetente, interpretimi i saj bëhet sipas nocioneve të përmbajtura nëLex Causae.Cilësimi sipas kuptimeve autonome( teoria e cilësimit Internacional) – Sipas teorisëautonome Cilësimi nuk duhet të bëhet sipas Lex Flori as sipas Lex Causae, respektivisht pa umbështetur dhe bazuar në një të drejtë nacionale, por duhet të zbatohen kuptimet autonomepavarësisht nga të drejtat nacionale dhe në këtë mënyrë praktikisht të evitohet problemi i cilësimit.Cilësimi sipas metodës së shkallëzimit - Themelues është Schnitizer, sipas kësaj teoriedispozitat materiale dhe të kolizionit duhet të interpretohen çdo herë sipas atij sistemi juridik që itakojnë. Qështja paraprake ( prejudiciale)Trajtohet si tërësi në vete dhe e pavarur.Çështja paraprake përkufizohet si marrëdhënie juridike nga diapozitivi i normës materiale-juridike,respektivisht të drejtës kompetente për çështjet kryesore ( Legis Causae). Arsyet dhe kushtet për shtruarjen e çështjeve paraprakeQështjet paraprake në të DNP shtrohen nëse plotësohen tri kushte:a) kushti i parë – që sipas normës së kolizionit të shtetit para organit të të cilit shtrohet çështjapatjetër të jetë kompetente e drejta e huaj materiale,b) kushti i dytë- në vete ka tri nën kushte si: 1) çështja paraprake që shtrohet para organit tështetit të vendit, patjetër duhet të përmbaj element të huaj, 2) çështja paraprake patjetër duhet tëjetë tërësi e pavarur juridike dhe 3) për zgjedhjen e çështjes paraprake patjetër duhet tëekzistojnë normat specifike të kolizionit,c) sipas kushtit të tretë - rezultati juridiko-material deri tek i cili shpie ligjshmëria duke ubazuar në Lex Flori duhet të ndryshoj nga rezultati juridiko-material deri tek i cili arrihet nëse faktivendimtarë zbatohet Lex Causae. Shtetësia si fakt identifikimiDrita Shala Prishtine
  16. 16. P a g e | 16Roli i shtetësisë si fakt identifikimi konsiston në atë se personi i cili merr pjesë në cilëndo qoftëmarrëdhënie juridiko-private, nuk është shtetas i vendit që të konstatohet se një marrëdhënie etillë nuk rregullohet me normat e degëve tjera të sistemit juridik të shtetit të vendit, por rregullohetme normat e së DNP. Kuptimi ishtetësisë si tërësi juridike- si tërësi juridike shtetësia nënkupton tërësinë e normave juridiketë sistemit juridik të një shteti konkret që përcaktojnë mënyrën e fitimit dhe të humbjes tështetësisë.Kuptimi i shtetësisë si lidhje juridike- Shtetësia si lidhje juridike e karakterit juridiko-publikështë lidhje e përhershme e personi fizik në një shtet të caktuar sovran, lidhje që shprehet me njëvarg të drejtash dhe detyrash në raport me shtetin, sipas së cilës personi fizik në mënyrë formale-juridike i gëzon të gjitha të drejtat civile, politike dhe ekonomike-sociale, por pa marrë parasysh sea gjendet në territorin e shtetit të vetë po në territorin e shtetit të huaj.Qëndrimet e ndryshme për kuptimin e shtetësisë - sipas një qëndrimi shtetësia ështëlidhje kontraktuese midis shtetit dhe personit fizik, në bazë të së cilës lidhje krijohen të drejtat dhedetyrimet reciproke, sipas pikëpamjes tjetër përfaqësuesi kryesor i së cilës është NIBOZET,shtetësia është lidhje politike dhe shpirtërore midis personit fizik dhe shtetit sovran.Mënyra e fitim të shtetësisë - me mënyrat e fitimit të shtetësisë nënkuptohen ato institute meanë të cilave vihet lidhja juridike e personit fizik me personalitetin personal të një shteti konkret.Faktorët që ndikojnë në fitimin e shtetësisë- janë politika populacioniste e shtetit, faktorëtekonomik, politika e kolonizimit, çështjet e ndërrimit të kufijve të shteteve në mënyrë paqësoredhe krijimi i shteteve të reja.Mënyrat kryesore të fitimit të shtetësisë – janë Jus sanguinis ( sipas prejardhjes sëgjakut) dhe Jui soli ( sipas së drejtës së shtetit të lindjes)Fitimi i shtetësisë sipas sistemit Jus Sanguinis të tipit të ri – te fitimi i shtetësisë të tipittë ri nuk i jepet përparësi shtetësisë së babait, po shtetësia e fëmiut përcaktohet sipas shtetësisësë të dy prindërve, pavarësisht nga vendi se ku ka lindur brenda apo jashtë kufijve të shtetit nëfjalë.Drita Shala Prishtine
  17. 17. P a g e | 17Dallimet midis mënyrave kryesore dhe plotësuese të fitimit të shtetësisë - konsistonnë atë se te mënyra kryesore, shtetësia fitohet me lindje, kurse te mënyra plotësuese e fitimit tështetësisë, shtetësia nuk fitohet nga momenti i lindjes.Si fitohet shtetësia e Rep. së Maqedonisë- cili ligj e rregullon këtë materie -shtetësia e Rep. të Maqedonisë fitohet: me anë të prejardhjes - Ius Sanguinis, lindjes në territorine Maqedonisë - Ius Soli , natyralizimit dhe sipas traktateve ndërkombëtare. Këtë matrje erregullon ligji për shtetësinë e Republikës së Maqedonisë i vitit 1992.Mënyrat plotësuese të fitimit të shtetësisë - janë natyralizimi dhe fitimi i shtetësisë sipastraktateve ndërkombëtare.Kuptimi i natyralizimit - natyralizimi është mënyra plotësuese e fitimit të shtetësisë sipas sëcilës shtetasi i huaj ose apatridi me anë të aktit juridik të një shteti konkret i cili nxirret sipaskërkesës së personit të interesuar e fiton shtetësinë e atij shteti.Kategorizimi i llojeve të natyralizimit - mund ët bëhet si: natyralizimi i madh dhe natyralizimivogël.Fitimi i shtetësisë sipas natyralizimit të rregullt - Shtetësia sipas natyralizimit të rregullt efiton çdo i huaj i cili paraqet kërkesën, i plotëson kushtet e caktuara dhe me nxjerrjen e vendimitnga ana e organit kompetent e fiton shtetësinë e shtetit konkret.Natyralizimi me lehtësim - sipas këtij lloji të natyralizimit fitimi i shtetësisë u lejohet njëkategorie të caktuar të huajsh, nga ta kërkohet të plotësojnë më pak kushte se te natyralizimi irregullt, secili shtet i cakton kushtet dhe kategorinë e caktuar të huajve p.sh. në Republikës sëShqipërisë dekreti i shtetësisë i vitit 1998 në nenin 10 parasheh se për jo më pak se tre vjetësh,nëse dëshiron mund ta fitoj shtetësinë shqiptare me natyralizim.Natyralizimi i jashtëzakonshëm- Sipas këtij natyralizimi fitimi i shtetësisë u mundësohetatyre të huajve që kanë merita të veçanta për shtetin e të cilit dëshirojnë ta fitojnë.Drita Shala Prishtine
  18. 18. P a g e | 18Efektet juridike te natyralizimi - Natyralizimi si mënyrë plotësuese e fitimit të shtetësisë krijonefekte juridike, si ndaj personit që fiton shtetësi të re, ashtu edhe ndaj anëtarëve të familjes së tij (gruas dhe fëmijëve).Fitimi i shtetësisë me ndryshime territoriale - Që të fitohet shtetësia sipas ndryshimeveterritoriale respektivisht traktatet ndërkombëtare duhet të plotësohen këto kushte: a) të ekzistojtraktati ndërkombëtarë i cili e rregullon mundësinë e fitimit të shtetësisë, b) ndryshimi i sovranitetitmbi territoret e caktuara të shteteve konkrete dhe c) e drejta e optimit të popullsisë që të zgjedhmidis dy shteteve. Mënyra e humbjes së shtetësisëShtetësia mund të humbet me vdekjen e personit fizik, ose derisa personi fizik është gjallë mevendimin e organit të shtetit konkret. Kur shtetësia të humbet për shkak të vdekjes së personitfizik krijohen efekte juridike vetëm ndaj personit të vdekur, nëse shtetësia humbet me vendim tëorganit të shtetit konkret mund të krijohen efekte juridike edhe ndaj anëtarëve të familjes së tij.Humbja e shtetësisë me dalje nga shtetësia ( lënda e shtetësisë) – Për shkaqe tëndryshme shtetasi i një shteti mund të ndërpresë lidhjen faktike me shtetin, shtetas i ti cilit ështëdhe të krijohen lidhje të asaj natyre, madje edhe të fitoj shtetësinë e shtetit tjetër.Humbja e shtetësisë me heqje dorë- Shtetësia me anë të heqjes dorë pushon në rastet kurjepet deklaratë nga personi i cili e ka shtetësinë e shtetit nga e cila heqë dorë, nëse janëplotësuar kushtet e parapara me ligj të atij shteti, në këtë rast duhet të plotësohen dy kushte që tëpushoj shtetësia me heqje dorë : shfaqja e dëshirës së personit të interesuar dhe plotësimi ikushteve të caktuara të parapara me ligj.Humbja e shtetësisë me marrje- Shtetësia me marrje humbet sipas vendimit të organitkompetent nëse shtetasi i shtetit të vendit duke ushtruar veprime aktive merr qëndrimin jo lojalndaj shtetit të vendit.Humbja e shtetësisë për shkak të mungimit - Mungimi përkufizohet si mënyra e humbjessë shtetësisë sipas së cilës shtetasi humb shtetësinë me vendimin e organit konkret, për shkak sedisa vite me radhë qëndron jashtë shtetit shtetas i të cilit është.Drita Shala Prishtine
  19. 19. P a g e | 19Efektet juridike pas humbjes së shtetësisë- Instituti i humbjes së shtetësisë krijon faktejuridike si ndaj shtetasit i cili e ka humbur shtetësinë, ashtu edhe ndaj anëtarëve të familjes së tij.Re-integrimi- Personi i cili dikur e ka pasur shtetësinë e shtetit konkret dhe pastaj e ka humburme anë të re-integrimit përsëri e fiton shtetësinë e shtetit të njëjtë, me atë rast fiton të gjitha tëdrejtat që i kanë shtetasit e atij shteti, që nga momenti i plotfuqishmërisë së vendimit të nxjerr ngaorgani kompetent, është formë e veçantë e fitimit të shtetësisë dhe personi i interesuar duhet tiplotësoj kushtet e parapara në të drejtën e shtetit konkret dhe të parashtroj kërkesën me shkrim.Kolizioni i shtetësive- Në rastet kur personi nuk i plotëson kushtet për fitimin e shtetësisësipas të drejtës së asnjë shteti, shtrohet çështja e konfliktit negativ të shtetësisë, kurse në rastetkur personi i plotëson kushtet për fitimin e shtetësisë sipas të drejtës së dy apo më tepërshteteve, atëherë shtrohet problemi i konfliktit pozitiv të shtetësive.Konflikti negativ i shtetësisë - Në shkencën juridike njihen këto kategori të personave pashtetësi ( apatridëve) , apatridët nga lindja dhe apatridët pas lindjs, apatridët në kuptimin klasikdhe kategoria e veçantë e apatridëve dhe apatridët “de jure” dhe apatridët “de facto”Personat me disa shtetësi —janë ata persona të cilët njëkohësisht janë të lidhur juridikisht mesovranitetin personal të dy apo më tepër shteteve.Shtetësia efektive - Si kriter për përcaktimin e shtetësisë efektive merret gjuha amtare,momenti i fitimit të shtetësisë, ku përparësi efektive i jepet asaj shtetësie që personi e ka fituar tëfundit. Ligji i të DNP i aplikon dy kritere: vendbanimin dhe shtetësinë efektive.Dëshmimi i shtetësisë - Dëshmimi i shtetësisë së vendit në shtetin e huaj si rregull bëhet meanë të certifikatës së shtetësisë . Përveç certifikatës së shtetësisë si provë për të dëshmuarshtetësinë mund të shërbej edhe pasaporta e shtetit të huaj, pastaj aktvendime te lëshuara ngaorganet kompetente( p.sh. për natyralizim). Fuqia argumentuese u njihet dokumenteve të huajapublike vetëm nëse ekziston reciprociteti midis shtetit organi i të cilit e ka lëshuar dokumentin dheshtetit ku ai duhet të përdorët. Shtetësia si fakt vendimtarëDrita Shala Prishtine
  20. 20. P a g e | 20Pikat e lidhjes për rregullimin e marrëdhënieve juridiko-private me element tëhuaj te personat me dy apo më tepër shtetësi – Shtetësia nuk paraqitet te të gjithamarrëdhëniet juridiko-private me element të huaj. Marrëdhëniet te të cilat shtetësia paraqitet sifakt vendimtarë ( pikat e lidhjes) janë marrëdhëniet statusore dhe marrëdhëniet trashëgimore.Te cilat marrëdhënie shtetësia paraqitet si pikë e lidhjes dhe roli i saj- marrëdhëniate të cilat shtetësia paraqitet si pikë e lidhjes ( fakt vendimtarë) janë marrëdhëniet statusore dhemarrëdhëniet trashëgimore, Roli i saj ndikon te rregullimi i marrëdhënieve statusore, është merëndësi të veçantë te shtetet e emigracionit.Te cilat shtete, shtetësia është fakt vendimtarë dhe pse? Nga viti 1865 shtetësia sifakt vendimtarë fiton përkrahje në të gjitha sistemet juridike të Evropës Kontinentale, për shkak seshtetet e Evropës Kontinentale bëjnë përpjekje që në marrëdhëniet statusore të shtetasve të tyreçdo herë të zbathet e drejta e tyre si Lex Nationalis.Te cilat shtete vendbanimi është fakt vendimtarë dhe pse? - Vendbanimi është faktvendimtarë sipas Kodit civil francez të vitit 1804, më pas këtë e ka zbatuar edhe Kodi civilAustriak.Roli i shtetësisë si fakt vendimtarë për gëzimin e të drejtave statusore- Ekzistonatëherë kur shtetasi i huaj duhet të gëzoj ndonjë të drejtë statusore ndaj shtetasit të vendit.Roli i shtetësisë si fakt vendimtarë te caktimi i kompetencës së Gjykatës temarrëdhëniet statusore - Mendohet në rolin e shtetësisë në tri drejtime 1) si fakt vendimtarëme gëzimin e të drejtave statusore, 2) si fakt vendimtarë lidhur me zbatimin e të drejtës së huajose të drejtës së shtetit të vendit, si dhe 3) fakt vendimtarë për caktimin e kompetencës sëGjykatës së shtetit ose Gjykatës së huaj. Shtetësia shërben si fakt vendimtarë për caktimin ekompetencës së Gjykatës së shtetit të vendit ose Gjykatës së shtetit të huaj, kurse si palëndërgjyqësore paraqiten vetëm shtetasit e vendit.Shmangia nga shtetësia si fakt vendimtarë - Shtetet e emigracionit të cila te zbatojnështetësinë si fakt vendimtarë të marrëdhënieve statusore me element të huaj, bëjnë shmangienga zbatimi i ligjit nacional dhe nga kompetencat e Gjykatës Nacionale të personit për statusin eDrita Shala Prishtine
  21. 21. P a g e | 21të cilit shtrohet çështja në tre raste, rasti i parë është proteksionizmi nacional, rasti i dytëbëhet për shkak të masave të përkohshme, rasti i tretë bëhet për shkaqe humanitare.Shmangia nga shtetësia si fakt vendimtarë për shkak të masave të përkohshme -Këto masa ndërmerren për arsye se organet ose Gjykata e shtetit, shtetas i të cilit është personipër statusin e të cilit shtrohet çështja nuk kanë mundësi dhe nuk janë në gjendje që menjëherë tëndërmarrin masa konkrete për mbrojtjen e interesave të personit të cilat janë të domosdoshmedhe duhet të ndërmerren patjetër, qoftë për ta mbrojtur personin për statusin e të cilit bëhet fjalë,ose pasuria e tij në shtetin ku ndodhet.Shmangia nga shtetësia si fakt vendimtarë për shkaqe humanitare - Shmangia ngazbatimi i ligjit nacional dhe kompetencës së Gjykatës Nacionale të marrëdhënieve statusore vjennë shprehje kur personi është pa shtetësi ( apatridi).Roli i shtetësisë si fakt vendimtarë te marrëdhëniet trashëgimore- roli i faktitvendimtarë te të gjitha këto marrëdhënie trashëgimore konsiston në përcaktimin dhe përgjigjen nëpyetjen se shtetasi i huaj a mund të trashëgoj, sipas cilës së drejtë do të shqyrtohet trashëgimia, ado të jetë kompetente Gjykata e shtetit të vendit apo Gjykata e huaj.Shtetësia si fakt vendimtarë për caktimin e zbatimit të së drejtës kompetente temarrëdhëniet trashëgimore me element të huaj - Ekzistojnë dy sisteme si fakte vendimtarepër të caktuar të drejtën kompetente sipas së cilës do të çelet trashëgimia e de cejusit( trashëgimlënësit), sipas sistemit të parë- në tërë trashëgimin dhe te trashëgimia që ka përobjekt sendet e paluajtshme dhe të luajtshme zbatohet vetëm Ligji Nacional ( lex nationaliti0 ligji ishtetësisë) i trashëgimlënësit sepse në sistemin juridik të këtyre shteteve tërë trashëgimiatrajtohet si e njësuar dhe si fakt vendimtarë merret shtetësia e trashëgimlënësit,sipas sistemit të dytë - zbatohet ligji i shtetit ku ndodhet masë trashëgimore e paluajtshme( lex rei bitae) kurse trashëgimin e pasurisë së luajtshme zbatohet e drejta e shtetësisë ( lexnationalitis) së trashëgimlënësit ( de cujusit).Kuptimi dhe llojet e vendbanimit si fakt vendimtarë- Me vendbanim si fakt identifikimikuptojmë pranin e elementit të huaj juridiko-privat në subjekt.Në të DNP ekzistojnë dy lloje të vendbanimit:Drita Shala Prishtine
  22. 22. P a g e | 22- Vendbanimi me dëshirë- vullnet ( domicilium) dhe– vendbanimi ligjor ( domicilium necesarium)Dëshmimi i vendbanimit- Te dëshmimi i vendbanimit varet se cili vendbanim dëshmohetvendbanimi ligjor apo vendbanimi me dëshirë sepse dallohen mënyrat e të provuarit.– Vendbanimi ligjor – krijohet atëherë kur shprehimisht e cakton ligji dhe në shumicën erasteve dëshmohet me anë të dokumenteve të lëshuara zyrtare nga organet kompetente, ndërsa– vendbanimi sipas dëshirës - provohet duke konstatuar se personi a është juridikisht i aftëpër të vepruar, të ketë zotësi juridike, të jetë i vendosur në një shtet.Roli i vendbanimit si fakt vendimtarë - Vendbanimi si fakt vendimtarë ka rol primar dhe faktvendimtarë subsidiar për zbatimin e së drejtës së shtetit të vendit ose të huaj dhe mundësinë eushtrimit të të drejtave të caktuara civile nga të huajt në territorin e shtetit.Te cilat shtete vendbanimi paraqitet si fakt vendimtarë - Vendbanimi si fakt vendimtarëkryesisht paraqitet te shtetet e imigracionit, por vendbanimi si fakt vendimtarë gjithashtu paraqitetedhe në shtetet e emigracionit, por ka rol subsidiar.Te cilat marrëdhënie juridiko- private me element të huaj paraqitet vendbanimi sifakt vendimtarë - Vendbanimi si fakt vendimtarë paraqitet te këto marrëdhënie juridiko-privateme element të huaj: te marrëdhëniet statusore dhe te marrëdhëniet trashëgimore me element tëhuaj.Vendbanimi si fakt vendimtarë primar, cili është roli - Roli i vendbanimit si faktvendimtarë primar është se shtetet e imigracionit i japin rol dhe rëndësi faktit vendimtarë primar,vendbanimi lidhur me zbatimin e së drejtës dhe përcaktimit të kompetencës së Gjykatës temarrëdhëniet statusore dhe trashëgimore, kurse shtetet e emigracionit i japin rol faktit vendimtarëprimar shtetësisë me qëllim që ndaj shtetasve të vetë te të njëjtat marrëdhënie të zbatohet edrejta e tyre.Vendbanimi si fakt vendimtarë subsidiar, çfarë roli ka – Vendbanimi si fakt subsidiar karol për gëzimin e të drejtave të caktuara civile nga të huajt për zbatimin e të drejtës së huaj apo tëDrita Shala Prishtine
  23. 23. P a g e | 23vendit dhe për caktimin e kompetencës së Gjykatës te marrëdhëniet statusore dhe marrëdhëniettrashëgimore me element të huaj.Vendbanimi si fakt vendimtarë subsidiar për gëzimin e të drejtave civile nga tëhuajt- Gëzimi i të drejtave të caktuara civile nga të huajt në shtetin e vendit kushtëzohet meekzistimin e vendbanimit të të huajve në shtetin e vendit.Vendbanimi si fakt vendimtarë subsidiar për caktimin e zbatimit të së drejtëskompetente- Vendbanimi shërben si fakt vendimtarë për caktimin e zbatimit të së drejtës sështetit ose të drejtës së shtetit të huaj në shtetet konkrete te marrëdhëniet trashëgimore.Përkatësia e personave juridik si fakt identifikimi - Përkatësia e personave juridik ështëlidhje juridike midis personit juridik dhe sovranitetit të shtetit konkret sipas së cilës ai person ështëtitullar i të drejtave të caktuara dhe është nën juridiksionin e shtetit konkret.Marrëdhëniet te të cilat përkatësia e personave juridik paraqitet si fakt identifikimidhe roli- Përkatësia e personave juridik paraqitet si fakt identifikimi te marrëdhëniet statusoredhe marrëdhëniet trashëgimore me element të huaj, Roli përkatësisë së personave juridik si faktnë bazë të të cilit krijohet elementi i huaj juridiko-privat, konsiston me identifikimin e prezencës sëelementi të huaj në subjekt të marrëdhënies juridiko-private dhe ka të njëjtën detyrë si shtetësiadhe vendbanimi te marrëdhëniet statusore me element të huaj.Personat juridik që kanë përkatësin e një shteti dhe roli i tyre- Janë personat juridik tësë drejtës civile( private) dhe shtetit me derivatet e tij. Personat juridik të së drejtës civile janë merëndësi ( rol) të veçantë për të DNP sepse përmes tyre realizohet qarkullimi dhe këmbimi imallrave dhe shërbimeve.Si konstatohet përkatësia e personave juridik në rrethana normale - Përkatësia epersonave juridik në rrethana normale konstatohet në bazë të disa kritereve si:- sipas vendit të selisë së administratës,- sipas vendit të regjistrimit të tij,- sipas qendrës së eksploatimit, përkatësisht qendrës së aktiviteteve ekonomike.Drita Shala Prishtine
  24. 24. P a g e | 24Si konstatohet përkatësia e personave juridik në rrethana të jashtëzakonshme -Përkatësia e persona juridik në rrethana të jashtëzakonshme konstatohet në bazë të asaj se kushe bënë kontrollimin e kapitalit.Përkatësia personave juridik si fakt vendimtarë- Përkatësia e personave juridik si fakt vendimtarëekziston vetëm te marrëdhëniet statusore juridiko-private me element të huaj.Përkatësia e personave juridik si fakt vendimtarë primar te caktimi i kompetencëssë Gjykatës - Si fakt vendimtarë primar zbatohet përkatësia e personit juridik dhe për likuidimështë kompetente Gjykata e shtetit përkatësin e të cilit e ka personi juridik.Përkatësia e personave juridik si fakt vendimtarë subsidiar te caktimi ikompetencës së Gjykatës- Përkatësia e personave juridik shërben si fakt vendimtarësubsidiar në legjislacionet e disa shteteve, nëse te marrëdhëniet kontraktuese me element të huajjuridiko-privat krijohen konteste midis palëve, kompetente është Gjykata e shtetit përkatësin e kapersoni juridik.Përkatësia e personave juridik si fakt vendimtarë për caktimin e zbatimit të sëdrejtës- Përkatësia e personit juridik nënkupton lidhjen juridike me sovranitetin e shtetit konkret,sipas analogjisë së shtetësisë te personi fizik, për marrëdhëniet statusore te personave juridikzbatohet ligji nacional i tyre.Përkatësia e personave juridik si fakt vendimtarë për caktimin e zbatimit të sëdrejtës kompetente te marrëdhëniet e detyrimeve- Kur njihet dhe pranohet një personjuridik edhe jashtë kufijve të shtetit, ai është bartës i të drejtave dhe detyrimeve edh enë shtetettjera, për marrëdhëniet detyrimore dhe juridiko- sendore me element të huaj zbatimi i së drejtëskompetente varet nga faktet vendimtare nga të cilat varet zbatimi i të drejtës së huaj ose të venditedhe për personat fizik.Faktet e identifikimit në objekt te marrëdhënies juridiko-private me element të huajdhe roli i tyre- Si fakte të identifikimit në objekt janë vendi ku gjendet sendi dhe përkatësia emjeteve themelore të transportit . Roli i tyre konsiston në objektin e marrëdhënies juridiko-privatei cili mund të ndodhet në shtetin e huaj, ndërsa subjekti në shtetin e vendit.Drita Shala Prishtine
  25. 25. P a g e | 25Te cilat marrëdhënie juridiko- private me element të huaj , vendi ku gjendet sendishërben si fakt identifikimi-Roli- vendi ku gjendet sendi shërben si fakt identifikimi te sendetjo trupore.Vendi ku gjendet sendi jo trupor ( kërkesat) si fakt identifikimi - Si vend ku gjendetsendi jo trupor ( kërkesa) konsiderohet vendi ku është domicili ( vendbanimi) i debitorit( borxhliut),ndërsa në disa sisteme juridike merret domicili ( vendbanimi ) i kreditorit.Kuptimi i përkatësisë të mjeteve themelore të transportit- Përkatësia ( nacionaliteti) imjeteve themelore të transportit është lidhje juridike midis sovranitetit të shtetit konkret dhemjeteve themelore të transportit edhe atëherë kur këto mjete gjenden jashtë territorit të shtetitpërkatësin e të cilit e kanë.Si konstatohet përkatësia e mjeteve themelore të transportit dhe roli i tyre si faktidentifikimi - Përkatësia e mjeteve themelore të transportit konstatohet me anë të regjistrave kuato janë të regjistruara, si shenja të jashtme për përkatësinë e këtyre mjeteve shërbejnë: flamuriqë e përdor anija gjatë lundrimit, shenjat nacionale të aeroplanit dhe trenit për regjistrimin e tyre,Roli i tyre si fakt identifikimi konsiston në ekonomi politike dhe siguri që kanë mjetetthemelore të transportit për një shtet ato janë nën kontrollin direkt të shtetit, çdo shtet në mënyrëindividuale i cakton kriteret dhe kushtet në të cilat bëhet regjistrimi i tyre.Faktet vendimtare në objekt te marrëdhënies juridiko -private me element të huaj dhe rolii tyre- Vendi ku gjendet sendi dhe nacionaliteti i mjeteve themelore të transportit paraqiten si faktnë bazë të të cilave krijohet elementi i huaj juridiko-privat, pra fakte të identifikimit, përmes tëcilave identifikohet prezenca e elementit të huaj në objekt janë edhe fakte vendimtare,Roli i tyre konsiston në përcaktimin e ushtrimit të të drejtave civile, përkatësisht i huaji amundet në territorin e shtetit të vendit të gëzoj të drejta konkrete civile, cila Gjykatë do të jetëkompetente dhe cilat norma juridiko-private do të zbatohen te marrëdhënia juridiko-private meelement të huaj.Vendi ku gjendet sendi si fakt identifikimi - Vendi ku gjendet sendi është fakt vendimtarë tepronësia, servitutet, pengu i dorës, hipoteka, qiraja, e drejta e banimit, e drejta e parablerjes, edrejta e ndërtimit etj.Drita Shala Prishtine
  26. 26. P a g e | 26Vendi ku gjendet sendi, si pikë e lidhjes te sendet e paluajtshme - ekzistojnë disaarsye për zbatimin e vendit ku gjendet sendi si pikë e lidhjes dhe atë:- arsyet teorike - konsistojnë në determinizmin e paluajtshmërisë si pjesë të territorit të shtetitkonkret mbi të cilin shtrihet sovraniteti i shtetit- arsyet praktike - konsistojnë në zbatimin e rregullores Lex Rei Sitae , paluajtshmërit iarsyetojnë edhe shkaqet praktike,- arsyet esenciale të vërtetaVendi ku gjendet sendi si fakt vendimtarë për gëzimin e të drejtave civile nga tëhuajt- Shteti konkret këto dispozita këto dispozita i zbaton vetëm në rastet kur i huaji duhet tigëzoj të drejtat sendore, p.sh. të bëhet pronar i paluajtshmërive të krijoj servitute hipotekë etj.Vendi ku gjendet sendi si fakt vendimtarë për caktimin e zbatimit të së drejtëskompetente te sendet e paluajtshme - vendi ku gjendet sendi i paluajtshëm është faktvendimtarë për caktimin e zbatimit të së drejtës së shtetit të vendit ose të drejtës së huaj te fitimi ipronësisë, te marrëdhëniet tjera juridiko-sendore( hipotekë, servitutet etj) dhe format e kontrataveqë kanë për objekt pasurit e paluajtshme .Vendi ku gjendet sendi si fakt vendimtarë për caktimin e zbatimit të së drejtëskompetente te sendet e luajtshme - Përcaktimi i zbatimit të së drejtës së shtetit të vendit osetë huaj në marrëdhënien juridiko-sendore që kanë për objekt sendet e pa luajtshme bëhet sipasdy sistemeve: -sipas sistemit ë parë - e drejta kompetente caktohet varësisht se ku gjendet sendi,- sipas sistemit të dytë – bazohet në fiksionin se zbatimi i së drejtës së shtetit të vendit ose tëdrejtës së huaj që kanë për objekt sendet e luajtshme përcaktohet sipas rregullës mobiliapersonam seguntur .Faktet vendimtare për caktimin e zbatimit të së drejtës kompetente te sendet nëtransit ( res in transitu) – Sendi në transport transit konsiderohet sendi i luajtshëm trupor qëështë në transport dhe ndodhet në territorin e shtetit që nuk është as shtet i eksportit e as shtet iimportit, në të DNP shtrohet nevoja që res in transitu të kenë trajtim të veçantë juridik, në teoriDrita Shala Prishtine
  27. 27. P a g e | 27propozohet zbatimi lex loci destinationis si fakt vendimtar, në disa legjislacione si faktvendimtarë zbatohet ligji i vendit të destinimit.Përkatësia e mjeteve themelore të transportit si fakt vendimtarë ( roli)- Roli i faktitvendimtarë te përkatësia e mjeteve themelore të transportit konsiston në përcaktimin e mundësisëse mjetet themelore të transportit që kanë përkatësi të huaj në territorin e shtetit të vendit a mundtë ushtrojnë të drejta të caktuara civile, të përcaktojnë kompetencën e Gjykatës së shtetit të venditose shtetit të huaj te kontestet juridiko-sendore me element të huaj, që kanë për objekt mjetetthemelore të transportit dhe të përcaktoj zbatimin e të drejtës së shtetit të vendit ose të huaj temarrëdhëniet juridiko-sendore dhe te marrëdhëniet kontraktuese që krijohen lidhur me mjetetthemelore të transportit.Përkatësia e mjeteve themelore të transportit si fakt vendimtarë për gëzimin e tëdrejtave civile nga të huajt- Varësisht nga përkatësia që kanë mjetet themelore të transportitgëzojnë të drejtat konkrete civile:- caktimi i tonazhit dhe vëllimit të anijes bëhet sipas sistemit juridik të shtetit përkatësinë etë cilit e ka anija, flamurit të shtetit që valon gjatë lundrimit,- bartja e udhëtarëve dhe mallrave midis dy limaneve ose aeroporteve në territoret eshtetit të vendit, i lejohet dhe mundësohet anijes ose aeroplanit që ka përkatësi të shtetit të vendit,- e drejta e peshkimit në ujërat territoriale u lejohet vetëm anijeve që kanë përkatësinë eshtetit të vendit, që lundrojnë nën flamurin e shtetit të vendit.Përkatësia e mjeteve themelore të transportit si fakt vendimtarë për caktimin ekompetencës së gjykatës ( së vendit ose të huaj) – varësisht nga përkatësia e mjetevethemelore të transportit caktohet edhe kompetenca e Gjykatës së shtetit të vendit ose të huaj kurshtrohet çështja e kontesteve juridiko-sendore me element të huaj që kanë objekt mjetetthemelore të transportit ( anijes, aeroplanit) . Kompetenca e Gjykatës për shqyrtimin e kontestevejuridiko-sendore që për objekt kanë anijen ose aeroplanin, përcaktohet sipas regjistrimit të këtyremjeteve në regjistrat e shteteve konkrete.Përkatësia e mjeteve themelore të transportit si fakt vendimtarë për zbatimin e tëdrejtës kompetente të vendit ose të huaj- Përkatësia e këtyre mjeteve të transportit si faktDrita Shala Prishtine
  28. 28. P a g e | 28vendimtarë për caktimin e zbatimit të së drejtës së vendit ose të huaj si fakt vendimtarë primardhe si fakt vendimtarë subsidiar.Përkatësia e mjeteve themelore të transportit merret si fakt vendimtarë primar te marrëdhënietjuridiko-sendore që kanë për objekt anijen ose aeroplanin, ndërsa përkatësia e mjeteve themeloretë transportit si fakt vendimtarë subsidiar në legjislacionet e disa shteteve te kontrata përtransportin e mallrave, nëse palët me marrëveshje nuk e caktojnë të drejtën kompetente e cilado të zbatohet.Faktet e identifikimit në të drejta dhe detyrime dhe roli i tyre - Si fakte në bazë të tëcilave shprehet elementi i huaj juridiko-privat në të drejta dhe detyrime janë: vendi i lidhjes sëpunës juridike, vendi i përmbushjes së punës juridike, vendi i selisë së Gjykatës dhe vendi kuështë kryer veprimi kundërligjor.Roli i tyre konsiston në atë se elementi i huaj juridiko-privat mund të jenë persona fizik dhe juridikqë kanë shtetësinë e shtetit të vendit, që në atë marrëdhënie të jetë elementi i huaj juridiko-privatnë të drejta dhe detyrime.Faktet vendimtare te marrëdhëniet detyrimore me element të huaj - Zbatohen dy llojetë fakteve vendimtare si : 1) faktet vendimtare që kanë të bëjnë me përmbajtjen e marrëdhënievekontraktuese dhe 2) faktet vendimtare që zbatohen te forma e marrëdhënieve kontaktuese. Lidhurme përmbajtjen e marrëdhënieve kontraktuese- si fakte vendimtare për zbatimin e së drejtës sështetit të huaj dhe për caktimin e kompetencës së Gjykatës së shtetit të vendit ose të huaj merretvullneti i palëve ( lex autonomia), kurse fakt vendimtarë subsidiar merret vendi i lidhjes së punësjuridike ose i përmbushjes së punës juridike ose vendi i Gjykatës për atë cilës i shtrohet çështjaose kumulativisht vendi i lidhjes dhe vendi i ekzekutimit të punës juridike.Faktet vendimtare te përmbajtja e marrëdhënieve kontraktuese me element tëhuaj - Për dallim nga faktet vendimtare tjera që janë të karakterit objektiv, autonomia e vullnetit tëpalëve përfaqëson mundësin e paraparë me ligj që palët kontraktuese vet ta përcaktojnë tëdrejtën kompetente ose organin kompetent për zgjedhjen e kontesteve që mund të paraqitengjatë përmbushjes së kontratës.Drita Shala Prishtine
  29. 29. P a g e | 29Kuptimi dhe roli i autonomisë së vullnetit të palëve- Autonomia e vullnetit të palëve nëtë DNP nënkupton të drejtën e palëve që për disa marrëdhënie kontraktuese me element të huaj,në mes veti me marrëveshje të një shteti të caktuar për vlerësimin e plotfuqishëm juridik të tëdrejtave dhe detyrimeve të tyre,Roli i autonomisë konsiston në arsyet praktike për shkak të vështirësive që paraqiten gjatëpërcaktimit të së drejtës kompetente te kontratat.Autonomia e palëve si fakt vendimtarë dhe kufijtë e zbatimit – Mundësia e zbatimit qëpalët kontraktuese me marrëveshje dhe dëshirë ta caktojnë të drejtën kompetente, parimishtlirohet te të gjitha kontratat juridiko-civile dhe juridiko-ekonomike, por mund të përfshihen kufizimekonkrete në lëmin e transportit ndërkombëtarë me anë të konventave të cilat rregullojnëtransportin ndërkombëtarë rrugor.Autonomia e vullnetit të palëve dhe dispozitat imperative ( Jus Cogens) - Në të DNPekzistojnë dy koncepcione të kundërta për natyrën juridike të autonomisë si: koncepcioni kolozivdhe koncepcioni material juridik.Sipas koncepcionit KOLOZIV juridik – autonomia e vullnetit të palëve është fakt vendimtarëqë përcaktojnë të drejtën kompetente, normat e së cilës do të zbatohen si normat imperativeashtu edhe ato dispozitave.Sipas koncepcionit MATERIAL juridik - autonomia e vullnetit të palëve në esencë nënkuptongjerësinë e njëjtë të zgjedhjes që kanë palët.Llojet e autonomisë së vullnetit të shprehur të palëve - Varësisht nga rrethanat se siështë zgjedhur e drejta kompetente nga palët kontraktuese dallohen: autonomia e shprehur dheautonomia e heshtur e vullnetit të palëve.a) Autonomia e shprehur e vullnetit të palëve është atëherë kur palët shprehimisht epërcaktojnë të drejtën e cila do të zbatohet për rregullimin e marrëdhënies së tyre kontraktuese.b) autonomia e heshtur e vullnetit të palëve ekziston atëherë kur palët nuk e caktojnë nëmënyrë shprehimore të drejtën kompetente.Drita Shala Prishtine
  30. 30. P a g e | 30Afati ( koha) deri kur palët kanë të drejtë ta shfrytëzojnë autonominë - Palët kanë tëdrejtë që ta shfrytëzojnë autonominë në momentin dhe kohën e lidhjes së kontratës, por edhe palidhjes së kontratës ( më vonë).Kufizimi i autonomisë së vullnetit të palëve ( copëtimi i kontratës) – Deri tek kufizimi imë tepër të drejtave te kontrata e njëjtë zakonisht vjen për dy arsye, dhe atë për shkak se ligjiparasheh fakte vendimtare të ndryshme lidhur me shumë çështje të ndryshme: një faktvendimtarë parashihet për formën e kontratës, kurse fakti tjetër vendimtarë lidhur me të drejtatdhe detyrimet.Arsyeja e dytë është për shkak se palët kontraktuese mund të zgjidhin të drejta të ndryshmelidhur me pjesët e ndryshme të kontratës ose sipas të drejtës të cilën e kanë zgjedhur palët nukmund ti rregullojnë të gjitha çështjet sipas saj.Përjashtimi i vullnetit të autonomisë së palëve te disa marrëdhënie kontraktueseme element të huaj- Autonomia e vullnetit të palëve përjashtohet në tërësi me sistemet juridiketë shteteve konkrete, kur marrëdhëniet kontraktuese kanë për objekt sendet e paluajtshme anijetdhe aeroplanët, gjithashtu autonomia e vullnetit të palëve përjashtohet në tërësi apo pjesërisht tedisa lloje të kontratave, kryesisht te shumica e kontratave të cilat nuk e kanë prejardhjen nga edrejta romake dhe në fund autonomia e vullnetit është përjashtuar me dispozitat materiale juridikete punët bursare të cilat për shkak të natyrës dhe specifikave të tyre u nënshtrohen formalitetevedhe kushteve të veçanta të bursës.Autonomia e vullnetit të palëve si fakt vendimtarë për caktimin e kompetencës sëGjykatës- Autonomia e vullnetit mund të paraqitet si kriter për caktimin e kompetencës sëGjykatës ose arbitrazhit që d.m.th. palëve te marrëdhëniet kontraktuese me element të huaj përshqyrtimin e marrëdhënies së tyre detyrimore ju lejohet ta caktojnë kompetencën e Gjykatës sështetit konkret ose të arbitrazhit të tregtisë së jashtme, palët mund ta caktojnë në mënyrëshprehimore dhe heshturazi. Caktimi i kompetencës së arbitrazhit nga palët në mënyrëshprehimore bëhet me anë të marrëveshjes për arbitrazhin, ndërsa i kompetencës së Gjykatësme marrëveshje prerogative.Drita Shala Prishtine
  31. 31. P a g e | 31Vendi i lidhjes së kontratës si fakt vendimtarë për rregullimin e përmbajtjes sëkontratës- Vendi i lidhjes së kontratës ( lex loci cantractus) është fakt më i vjetërvendimtarë, prejardhjen e ka që nga koha e Bartoleusit . Me zhvillimin intensiv të komunikacionitsi dhe formave të llojllojshme të komunikimit përmes telefonit, telefaksit, teleprinterit, fax-it, email-it etj. gjithnjë e më vështirë përcaktohet vendi i lidhjes së kontratës, shpesh mund të jetë irëndësishëm, p.sh. njëra palë është në kalim e sipër ose kontrata lidhet në mungesë, në kushtebashkëkohore ligji i vendit të lidhjes së kontratës zbatohet si fakt vendimtarë ndihmës.Vendi i përmbushjes së kontratës si fakt vendimtarë për rregullimin e përmbajtjessë kontratës- Vendi i përmbushjes së kontratës mund të jetë i rastësishëm ngase ai është vendiku kontrata duhet të përmbushet dhe se lidhshmëria me vendin e përmbushjes çdo herë ështëorganike, vendi i lidhjes së kontratës mund të jetë i rastësishëm, ndërsa vendi i përmbushjes sëkontratës është fakt vendimtarë i sigurt ku kontrata duhet të përmbushet.Vendbanimi ose selia e debitorit të detyrimit karakteristike si fakt vendimtarë - Nëteorinë dhe praktikën e shteteve të ndryshme vendbanimi i borxhliut të detyrimit si karakteristikëgjithnjë e më tepër zbatohet si fakt vendimtarë, kjo lidhje nuk është e rastësishme por është etheksuar dhe e fuqishme dhe relativisht lehtë mund të provohet, ky fakt vendimtarë zbatohet edhenë Konventën e Hagës për të drejtën e cila zbatohet për shitjen e mallrave 1986.Lidhshmëria më e afërt si fakt vendimtarë për caktimin e të drejtës kompetente -parimi i lidhshmërisë më të ngushtë sipas të gjitha gjasave ka filluar të zbatohet në sistemin juridikAnglez, kah fundi i shekullit të kaluar , parimi i lidhshmërisë më të afërt bënë pjesë në faktetvendimtare suazore te të cilat vlerësimin e lidhjes juridike me marrëdhënien konkrete nuk e kabërë paraprakisht ligjdhënësi, por kjo çështje i lihet në dispozicion gjykatësit, kështu që ligjvënësijep vetëm vendime suazore. LOCUS REGIT ACTUMPër rregullimin e formës së marrëdhënieve detyrimore në të gjitha shtetet, por jo çdo herë për tënjëjtat raste aplikohet rregulla: Locut Regit Actum.Arsyeshmëria dhe aplikimi i të drejtës materiale të vendit të lidhjes së punës juridike( locus regitactum) arsyetohet me faktin se dispozitat për formën në çdo shet u përshtaten specifikave tëDrita Shala Prishtine
  32. 32. P a g e | 32sistemit juridik, traditës, nivelit të zhvillimit ekonomik, moralit, kulturës. Sipas kësaj rregulle formapunëve juridike caktohet sipas vendit të krijimit të tyre. Ky fakt vendimtarë aplikohet te të gjithaaktet juridike përfshirë jo vetëm deklarimin e vullnetit të palëve për formën por edhe procedurënpara organit administrativ ose gjyqësorë. Rendi Publik NdërkombëtarëGjatë rregullimit të marrëdhënieve juridiko-privat me element të huaj, herë herë duhet të aplikohete drejta e huaj dhe e drejta e vendit. Normat e kolizionit të çdo shteti parashohin se a do tëaplikohet, kur do të aplikohet dhe sipas cilës së drejtë të huaj do të rregullohet marrëdhëniajuridiko-private me element të huaj.Kundruall supozimit se duhet të aplikohet e drejta e huaj imponohen kufizime gjatë aplikimit tëasaj të drejte edhe atëherë kur deri tek aplikimi dërgon norma kolizionit të shtetit të vendit ngasezgjidhjet deri te të cilat do të arrihej në rastin konkret janë në kundërshtim me parimet themeloretë sistemit juridik të shtetit të vendit. Sipas të cilave kritere do të aplikohet e drejta e huaj epërcakton ligjvënësi i çdo shteti.Në doktrinën juridike janë të njohura dy lloje përkufizimesh për rendin publik ndërkombëtarë:përkufizimet eklektike dhe përkufizimet abstrakte .Sipas përkufizimeve eklektike - rendi publik ndërkombëtarë nënkupton tërësinë e ligjeveimperative të cilat duhet patjetër të aplikohen gjatë rregullimit të marrëdhënieve juridiko-privateme element të huaj.Sipas përkufizimeve abstrakte – në mënyrë të përgjithësuar theksohet se rendi publikndërkombëtarë është një institut me karakter të jashtëzakonshëm dhe se rrethi i normave që esajojnë rendin publik të një shteti mund të përfshihen me një klauzol të përgjithshme. Bishtërimi i ligjitBishtërimi i ligjit përkufizohet si shmangie nga aplikimi i normave kompetente të shtetit të venditnë bazë të veprimeve konkrete të individëve.Bishtërimi i ligjit ka mbështetje në teorinë për keqpërdorimin e së drejtës edhe në të drejtën ebrendshme edhe në të drejtën ndërkombëtare ka raste kur persona të caktuar tentojnë tiDrita Shala Prishtine
  33. 33. P a g e | 33bishtërojnë aplikimit të normës juridike e cila do të aplikohej në rrethana normale për rregullimin emarrëdhënies juridiko-private me element të huaj.Bishtërimi i ligjit është një nga llojet e keqpërdorimit të së drejtës, elementet konstituive janë tre: -Shfrytëzimi i të drejtës subjektive (të pranuar dhe të lejuar me ligj)- Qëllimi për t’ju shmangur aplikimit të normës kompetente ( të arrihet qëllimi që është nëkundërshtim me ligjin)të së DNP duke e ndryshuar me mjete legale( të lejuara) njërin nga faktete identifikimit dhe me ndihmën e faktit vendimtarë të aplikohet e drejta e huaj dhe pasojat juridike( sanksioni). Që të vij deri te bishtërimi i ligjit patjetër duhet të plotësohet kushti subjektiv ( qëllimipër t’ju shmangur aplikimit të normës kompetente dh kushti objektiv ( ndryshimi me mjetet elejuara të faktit vendimtarë).Sanksioni te bishtërimi i ligjit varet nga mënyra e shmangies së normave dhe nga pasojat ebishtërimit.Instituti i bishtërimit të ligjit ka disa ngjashmëri me rendin publik ndërkombëtarë. Në të dyja rastetvjen në shprehje shmangia nga efektet e rregullta të normës së kolizionit. Shmangiet që aplikohen te disa tërësi të së DNPShmangiet që aplikohen te disa tërësi që e sajojnë të DNP janë: Ridërgimi dhe Retorsioni .Ridërgimi si një institut i korrektimit të normës së kolizionit përkatësisht i shmangieve nga normatkompetente të së DNP aplikohet te të drejtat civile të të huajve që në territorin e shtetit të vendit tëkrijojnë marrëdhënie juridiko-private me element të huaj dhe te kolizioni i juridiksioneve. RIDËRGIMI ( Renvoi)Instituti i Ridërgimit për dallim nga rendi publik ndërkombëtarë dhe bishtërim i ligjit paraqitet vetëmte mënyra kolizive e rregullimit të marrëdhënieve juridiko-private me element të huaj dhe ështëspecifik vetëm për të DNP. Ridërgimi vjen në shprehje në rastet kur norma e kolizionit që tarregulloj një marrëdhënie juridiko-private me element të huaj dërgon tek aplikimi i të drejtës sështetit të huaj, si të asaj materiale ashtu edhe të drejtës kolizive.Drita Shala Prishtine
  34. 34. P a g e | 34Që të aplikohet instituti i Ridërgimit duhet të plotësohen disa kushte dhe atë: kushtet teorikedhe kushti tjetër që të lidhet me normën e kolizionit aplikimi i së cilës shprehet me ekzistimin egjendjes faktike.Kushti parimor juridik konsiston në pranimin e koncepcionit sipas së cilit normat e kolizionitdërgojnë tek aplikimi i të drejtës konkrete në tërësi e jo vetëm në aplikimin e të drejtës materiale.Kushti tjetër që të vij deri te Ridërgimi është ekzistimi i normave të ndryshme të kolizionit midis tësë drejtës së vendit dhe të drejtës së huaj për të njëjtën kategori të marrëdhënieve juridiko-privateme element të huaj. Kushti itretë i cili duhet të plotësohet që të vij te Ridërgimi ka të bëjë me radhitjen e atillë të fakteve qëmundësojnë që kriteret e ndryshme të pranuara në dy ose më tepër norma të kolizionit të jenë nërastin konkret për shtetet e ndryshme. RECIPROCITETIReciprociteti është shprehje e aspiratës që të sigurohet bashkëpunimi reciprok dhe i barabartë,përkatësisht i ndërsjellë në mes të shteteve. Reciprociteti është instrumenti harmonizimit tësistemeve juridike pa marrëveshje të drejtpërdrejtë dhe të bazohet në parimin e të drejtës romake( do ut des ) të jap që të më japësh.Reciprociteti është relacion midis dy shteteve sipas të cilit secili prej tyre garanton trajtimin ecaktuar juridik të shtetasve të shtetit të huaj, ose ua njeh të drejtat që dalin në bazë të ligjeve tëatij shteti, nëse edhe ai kështu vepron me shtetasit e shtetit të vendit dhe me të drejtat e krijuarasipas ligjit të tij.Në teorinë e së DNP reciprociteti trajtohet në dy mënyra : nga aspekti i mënyrës së krijimit( formës) ku dallojmë tri lloje të Reciprocitetit : 1) reciprociteti ligjor, 2) diplomatik dhe 3) faktik dhenga aspekti i përmbajtjes ku dallojmë reciprocitetin 1) formal,2) material dhe 3)efektiv.Reciprociteti diplomatik- krijohet me marrëveshje të drejtpërdrejtë bilaterale ose multilateralemidis shteteve. Reciprocitetiligjor - krijohet me miratimin e ligjeve paralele nga shtetet e interesuara . Reciprocitetifaktik- ekziston atëherë kur ushtrimi i të drejtave konkrete nga të huajt nuk është i garantuar asDrita Shala Prishtine
  35. 35. P a g e | 35me traktat ndërkombëtarë e as me ligje paralele të miratuara nga shtetet e interesuara.Reciprociteti formal - ekziston atëherë kur shteti i vendit dhe shteti i huaj i barazojnë të huajtdhe shtetasit e vendit lidhur me ushtrimin e të drejtave konkrete.Reciprociteti material - u mundëson të huajve ushtrimin e të drejtave të njëjta t cilat shtetasit eshtetit të vendit mund ti ushtrojnë në shtetin e huaj.Reciprociteti efektiv - i mundëson të huajit ushtrimin e të drejtave të caktuara në shtetin evendit, në qoftë se mund ti ushtroj ato të drejta shtetasi i vendit në shtetin e huaj, në atë sasi dhemënyrë që të aplikohet në shtetin e huaj. RETORSIONIRetorsioni në të DNP është institut i shmangies nga normat kompetente përkatësisht ështëinstrument i korrektimit të normave të kolizionit nga organet e shtetit të vendit. Më së tepërmishprehet tek ushtrimi i të drejtave civile të të huajve dhe te njohja dhe ekzekutimi i vendimeve tëhuaja gjyqësore.Retorsioni shprehet në rastet kur gjykatësi ose ndonjë organ tjetër i vendit nuk i njeh të huajit disatë drejta, nuk e pranon kompetencën e Gjykatës së huaj, e cila do të duhej të aplikohej sipasnormave të kolizionit të shtetit të vendit për arsye se edh shteti i huaj nuk ua njeh disa të drejtashtetasve të shtetit të vendit, nuk i njeh vendimet e gjykatave të tij dhe nuk e aplikon të drejtën etij.Drita Shala Prishtine

×