5
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
ХҮН АМ БА ХӨГЖИЛ
А.СОЛОНГО
Ýäèéí çàñãèéí õºãæèë, õ¿í àìûí ºñºëò õî¸ðûí õîîðîíä íàðèéí
ò¿âýãòý...
6
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
ªíäºð õºãæèëòýé óëñ îðíóóäûí õºãæëèéí àìæèëòûã èìïîðòëîõ çàìààð
õºãæèë äîðîé óëñóóä õ¿í àì ç¿...
7
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
1990 îí 2004 îí
Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÃ. “Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëä” ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2003,
Ìîíãîë Óëñû...
8
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
çàñàãò àøèãòàé áàéõûí òóëä õ¿ì¿¿ñ ººðèé㺺 ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ,
á¿òýýë÷ áàéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿...
9
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
4. ÕÀÑÑÒ, ͯÁÕÀÑ, 2001. Õ¿í àì áà õºãæëèéí çàð÷ìóóä, îð÷.
ÕÀÑÑÒ
5. David Lucas, Paul Meyer, 1...
10
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
ХҮНИЙ НӨӨЦИЙН БҮРТГЭЛ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ АСУУДАЛ
À.ªíºðæàðãàë
Àëèâàà áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí õàìãèé...
11
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
• Àæèëëàã÷äûã èäýâõèæ¿¿ëýõ
• Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí çîðèëòóóä íü :
• Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ...
12
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààíû îíîë íü àæëûí íèéãýì÷ øèíæ ÷àíàð, õàìòûí
õºäºëìºðèéã óðàìøóóëàõûí à÷ õî...
13
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
õ¿íèé íººöòýé õîëáîîòîé á¿õ çàðëàãóóäûã ¿¿ññýí ¿åä íü øóóä çàðäàë
áîëãîäîã ó÷èð ýíý íººöèéí ...
14
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíä øèíæèëãýý õèéæ øèéäâýð ãàðãàõäàà êîìïàíèéí
àøèãò íºëººëºõ áóñàä õ¿÷èí ç¿é...
15
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
óäèðäëàãûí ìåíåæåð¿¿ä ýíý àñóóäëûã 1980 îíîîñ õîéø èë¿¿ ñîíèðõîæ
ýõýëñýí. Åð íü ñ¿¿ëèéí 20 æ...
16
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
модельд х¿ний нººцийн анхны ºртгийг 2 з¿йлээс б¿рдэнэ гэж
таамагладаг:
Энэ нь ажилтныг элс¿¿...
17
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Х¿снэгт 2
Орлуулалтын ºртºг б¿рдэлт
Орлуулалтын ºртºг
Элс¿¿лэх зардал Дадлагажуулах зардал А...
18
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Íýãä¿ãýýðò àæèëòíû àëáàí òóøààë äýâøèõ øàòëàëûã òîéìëîíî:
Àæëààñ ãàðàõ
Ñàíõ¿¿ ýðõýëñýí îðëîã...
19
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Германсон х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг мºнгººр илэрхийлэх 2 арга з¿йг
санал болгосон:
1. Эзэмшээ...
20
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Õ¿íèéã ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éë òàëààñ íü ñóäëààã¿é ÷ ìàíàé îðîíä õ¿í
êàïèòàëûí îíîëûã ñóäàë...
21
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
3. Х¿ний нººцийг худалдан авалтын ºртºгт оруулж тооцсоноор
компанийг худалдан авагч татварын...
22
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
МАКРО-ЭДИЙН ЗАСГИЙН САНХҮҮГИЙН
ХӨТӨЛБӨР БОЛОВСРУУЛАХ АРГАЧЛАЛ
А.Энхбат
Îëîí Óëñûí Âàëþòûí Ñà...
23
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
îéëãîæ áîëíî. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí òºâä òºëáºðèéí áàëàíñûí
àëäàãäàëò, ºíäºð èíôëÿöè, á¿òýý...
24
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
òóõàéí îðíû ãàäààä ºðºº òºëºõ ÷àäâàð áîëîí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, ¿íèéí
òîãòâîðæèëòûí çîðèëòûã...
25
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷äûí õóâüä äýýðõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ñèñòåìèéí
çýðýãöýý ýäãýýð íü áóñàä ¿ç¿¿ë...
26
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
• Ñóóðü íºõöºë
• Õºòºëáºðèéí íºõöºë
Áîäëîãóóä
• Òºñºâ
• ̺íãº
• Âàëþòûí õàíø
Á¿ðýí öîãö
• Áî...
27
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
2. Áîäèò Ñåêòîð-¯íäýñíèé Òîîöîîíû Ñèñòåì, á¿òýýãäýõ¿¿íèé
òîîöîî ¯íäýñíèé îðëîãî áà ¿íäýñíèé
...
28
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Õ¿ñíýãò 2.
Îðëîãî áà Çàðëàãûí öèêë óðñãàë
Sh Çàñãèéí гаçðûí
ñåêòîð
ªðõ ãýð
Th
Cp
Áàðààíû çàõ...
29
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Ýäèéí çàñãèéã ìàêðîò¿âøèíä ñóäëàõàä äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã
òîîöîîëæ, ãîë ñàëáàðóóääûí ...
30
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Áîäèò ÄÍÁ-èéã ¿éäâýðëýñýí ýöñèéí á¿òýýãäõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý
öýíýýñ èìïîðòûí îðöûí ¿íý öýí...
31
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Òºñâèéí çàðëàãûí çàðèì ãîë òºðë¿¿ä ÿàæ ººð÷ëºãäºõ íü ýäèéí çàñãèéí
áóñàä ¿ç¿¿ëýëòòýé øóóä õî...
32
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Òºñâèéí àëäàãäëûí санхүүжилтийн ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëүүд
Төсвийн алдагдлын эдийн заса...
33
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Òºñâèéí àëäàãäàë ºññºíººñ ¿¿ñýõ íºëººëºë Íèéò ýðýëò, íèéë¿¿ëòèéí
ìóðóé
RMg = f (RY, NER* Pmf...
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Econ 15
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Econ 15

1,876 views
1,841 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,876
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
186
Actions
Shares
0
Downloads
10
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Econ 15

  1. 1. 5 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê ХҮН АМ БА ХӨГЖИЛ А.СОЛОНГО Ýäèéí çàñãèéí õºãæèë, õ¿í àìûí ºñºëò õî¸ðûí õîîðîíä íàðèéí ò¿âýãòýé, óÿëäàà õîëáîî áàéãààã Ìݪ 1300 îíîîñ õ¿í àì, õºãæëèéí àñóóäëààðõè íîìëîë, ¿çýë áàðèìòëàë, îíîëóóäàä òàéëáàðëàñààð èðæýý. Ãýõäýý ýíý õî¸ð õóâüñàã÷ íü íýã íü íýãíèéõýý ó÷èð øàëòãààí áîëîõã¿éãýýð õîîðîíäîî óÿëääàã áàéæ áîëîõ þì. Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ºñºëò íü ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºíä ò¿ëõýö áîëæ áàéíà óó? ýñâýë õ¿í àìûí ºñºëòèéí áóóðàëò íü ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºíä ñààä ó÷ðóóëæ áàéíà óó? ãýõ ìýòèéí àñóóëòóóäàä áèä õàðèóëò øààðääàã. Òýð äóíäàà ºðãºí óóäàì íóòàã äýâñãýðò æèãä áóñ òàðõàí áàéðøñàí, öººí õ¿í àìòàé ìàíàé óëñûí õóâüä õºãæëèéí ãîë ò¿ëõ¿¿ðèéã õ¿í àìûí ºñºëò ãýæ ¿çýæ, òàéëáàðëàõ õàíäëàãà ºíäºð áàéäàã. Ñ¿¿ëèéí 10 ãàðóéõàí æèëèéí õóãöààíä õ¿í àìûí òºðºëòèéí îãöîì áóóðàëòûí íºëººãººð õ¿í àìûí íàñíû á¿òöýä èõýýõýí ººð÷ëºëò ãàð÷ áàéãàà òóë ýíýõ¿¿ õýëýëö¿¿ëãèéã ýðõýì óíøèã÷ òàíòàé õóâààëöàõûã çîðüñîí áèëýý. Õ¿í àìûí ºñºëò ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí õºø¿¿ðýã ìºí ¿¿? Õ¿í àìûí ºñºëò ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã äýìæèí ò¿ëõýö ºãäºã ãýñýí àíõíû ñàíààã Äàíèéí ýäèéí çàñàã÷ Ýñòåð Áîñðàï äýâø¿¿ëñýí áºãººä XVIII çóóíû Åâðîïûí àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàë áîëîí õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëòèéã äàãàëäàí Åâðîïûí õ¿í àì ºññºí ò¿¿õ ¿¿íèéã ãýð÷èëäýã. Ãýõäýý ò¿¿íèé ¿çëèéí ãîë ñàíàà íü õºäºº àæ àõóéí õóâüñãàëòàé õîëáîîòîé ãàð÷ èðæýý. Òóõàéí ¿åèéí Åâðîï, ÀÍÓ-ä ÿâàãäñàí õºãæèëä õ¿í àìûí ºñºëò ãîë õºø¿¿ðýã áîëñîí áàéíà. Çàðèì ò¿¿õ÷èä Åâðîïîä àæ ¿éëäâýðæèëòèéí ºìíº õàëäâàðò òàõëûã á¿ðìºñºí óñòãàñíààð íèéòèéã õàìàðñàí íàñ áàðàëò áóóðñàí ÿâäàë “Àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàëûí î÷“-èéã áàäðààñàí ãýæ ¿çäýã. Àæ ¿éëäâýðæñýí ºíäºð õºãæèëòýé óëñ îðíóóäûí õºãæèëä õ¿í àìûí ºñºëò äýì áîëñîí ãýäãèéã õºãæëèéí ò¿¿õ èëòãýæ áàéãàà áîëîâ÷ ºíººãèéí õºãæèíã¿é îðíóóäòàé õàðüöóóëàõàä ÿëãààòàé ãýäãèéã õºãæëèéí îëîí ¿ç¿¿ëýëò õàðóóëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, ºíººäºð õºãæèë äîðîé óëñ îðíóóä åðºíõèé人 õºãæèíã¿é óëñ îðíóóäûí 200 ãàðóé æèëèéí õóãàöààíä òóóëñàí õºãæëèéí çàìûã äàâòàõã¿é áàéãàà þì.
  2. 2. 6 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê ªíäºð õºãæèëòýé óëñ îðíóóäûí õºãæëèéí àìæèëòûã èìïîðòëîõ çàìààð õºãæèë äîðîé óëñóóä õ¿í àì ç¿éí øèëæèëòèéí1 ¿å øàòóóäàä åð人 30- 50 æèëèéí õóãàöàà çàðöóóëæ áàéíà. Õ¿í àìûí ºñºëò áîëîí ýäèéí çàñãèéí õîîðîíäûí õàðèëöàà íü òóõàéí óëñ îðíû äàìæèí ºíãºð÷ áóé õ¿í àìûí ç¿éí øèëæèëòèéí ÿìàð ¿å øàòàíä áàéãààãààñ èõýâ÷ëýí õàìààðàí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Àæèëëàõ õ¿÷íèé íèéë¿¿ëýëò áóþó õàíãàìæ òàëààñ àâ÷ ¿çâýë ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ÷óõàì àëü íàñíû õ¿í àì èë¿¿ õóðäàöòàé ºñ÷ áàéíà âý ãýäýã íü õàìãèéí ÷óõàë. Òºðºëòèéí áóóðàëòûí íºëººãººð íèéò õ¿í àìä íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí òîî ºñ÷ áàéãàà íü ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã õóðäàñãàæ, “õ¿í àì ç¿éí øèëæèëòèéí íºëººãººð õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûí à÷ààëàë áàãàñíààð àæèëëàõ õ¿÷ îãöîì ºñ÷, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí íèéòèéã õàìàðñàí, íýã óäààãèéí ¿ñðýëò ãàðäàã õ¿í àì ç¿éí óðàìøóóëàë áóþó ò¿ëõýö”-èéã áèé áîëãîäîã. Èéìä õ¿í àì ç¿éí ÷óõàë ýëåìåíò íü õ¿í àìûí íèéò òîî áèø õàðèí íàñíû á¿òýö ãýæ îéëãîæ áîëîõîîð áàéíà. ªºðººð õýëáýë, óëñ îðíû õ¿í àìûí íàñíû á¿òýö íü íèéãìèéí ººð÷ëºëòèéí ãîë ºäººã÷ áîëæ áàéíà. Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí íàñíû á¿òöèéí ºíãºðñºí, îäîî, îéðûí èðýýä¿éí òºëºâ áàéäëûã Çóðàã 1-ä õàðóóëàâ. Ìîíãîë óëñûí õ¿í àì ç¿éí íºõöºë áàéäëààñ ¿¿äýí ñ¿¿ëèéí àðàâ ãàðóé æèëèéí õóãàöààíä õ¿í àìûí á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿í íýëýýä ººð÷ëºãäñºí áàéíà. Õ¿í àì åðºíõèé人 çàëóó íàñíû á¿òýöòýé áàéñíàà èäýðøèõ á¿òýö ð¿¿ øèëæèæ áàéãàà áºãººä õ¿í àì ç¿éí óðàìøóóëàë íýãýíò áîëñîí áàéíà. Òºðºëòèéí ò¿âøíèé áóóðàëòààñ ¿¿äýí íèéò õ¿í àìä õ¿¿õýä íàñíû õ¿í àìûí ýçëýõ õóâèéí æèí áóóð÷, õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àì èë¿¿ õóðäàöòàé ºñ÷ áàéíà. Òºðºëòèéí îãöîì áóóðàëòûí ¿ð äàãàâðààð õ¿í àìûí íàñíû á¿òýö íýëýýä ººð÷ëºãäºæ áàéãàà ÷ õ¿í àìûí õºãøðºëò õºãæèíã¿é îðíóóä äàõü õºãøðºëòèéí ò¿âøèíòýé õàðüöóóëàõàä òèéì èõ áèø áàéãàà ÷ ãýñýí èë¿¿ õóðäàöòàé ÿâàãäàõ òºëºâòýé áàéíà. Çóðàã 1. Ìîíãîë Óëñûí Õ¿í àìûí íàñ-õ¿éñèéí ñóâàðãà, ñîíãîñîí îíîîð 1 Хїн ам ç¿éí øèëæèëòèéí îíîë íü õ¿í àìûí ºñºëòèéã õºãæëèéí ò¿âøèíòýé õîëáîí ñóäëàõàä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Óã îíîëîîð øèëæèëòèéí ýõíèé ¿åä áàéãàà óëñ îðíóóäûí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ìàø äîîãóóð, ýíý íü òºðºëò áîëîí íàñ áàðàëòûí ò¿âøèíã ºíäºð áàéëãàõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëäîã ãýæ òàéëáàðëàäàã. Õàðèí óëñ îðíû õºãæëèéí ò¿âøèí äýýøëýõèéí õýðýýð íàñ áàðàëò, óëìààð òºðºëò áóóð÷, øèëæèëòèéí äàðààãèéí øàòàíä øèëæäýã. Øèëæèëòèéí ñ¿¿ëèéí øàòàíä òºðºëò, íàñ áàðàëòûí ò¿âøèí àëü àëü íü ìàø äîîãóóð ò¿âøèíä õ¿ðäýã.
  3. 3. 7 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê 1990 îí 2004 îí Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÃ. “Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëä” ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2003, Ìîíãîë Óëñûí Ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2004, Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû óëñûí òîîëëîãî-2000: Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí õýòèéí òîîöîî, Óëààíáààòàð Èéìä áèä õ¿í àìûí òîîíä èë¿¿ à÷ õîëáîãäîë ºãºõ ¿¿ ýñâýë íýãýíò áèé áîëîîä õ¿í àìûíõàà á¿òöýä ò¿ëõ¿¿ à÷ õîëáîãäîë ºãºõ ¿¿? Õàðèóëòûí ãîë íü óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí áîäèò íºõöºë áàéäëûã èë¿¿ õàðñàí îíîâ÷òîé ñîíãîëò áàéõ þì. Æóëèàí Ñàéìîí ýäèéí çàñãèéí àõèö ãàðãàõàä “õàìãèéí õýðýãòýé íººö” áîë õ¿í àìûí ºñºëò áºãººä áàéãàëèéí õÿçãààðëàãäìàë íººöèéã òåõíîëîãèéí õºãæ뺺ð îðëóóëæ áîëîõ áà ýíä õàìãèéí ãîë íü õ¿íèé ººðèéí ÷àäàâõè, ÷àäâàð, á¿òýýë÷ áàéäàë èë¿¿ ÷óõàë ãýñýí ñàíààã 1980- ààä îíä äýâø¿¿ëæ áàéæýý. Òýðýýð õ¿í àìûí äóíä çýðãèéí õóðäòàé ºñºëò (õóðäàí ýñâýë õýò óäààí ãýõýýñýý èë¿¿) õ¿ì¿¿í êàïèòàëûã íýìýãä¿¿ëýõýä õàìãèéí òîõèðîìæòîé áºãººä ýíýõ¿¿ ºñºëò íü ýäèéí ýðýãòýé 2 0 0 15 0 10 0 5 0 0 ýðýãòýé 200 150 100 50 0 ýìýãòýé 0 50 100 150 200 0-4 10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70+ ýðýãòýé 200 150 100 50 0 ýìýãòýé 0 50 100 150 200 0-4 10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70+ ýìýãòýé 0 50 100 150 200 0-4 10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70+
  4. 4. 8 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê çàñàãò àøèãòàé áàéõûí òóëä õ¿ì¿¿ñ ººðèé㺺 ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, á¿òýýë÷ áàéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí îð÷èíä ÿâàãäàõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã òàâüæýý (IIPS, Indai, 2002). Ò¿¿íèé ýíý ñàíàà íü ºíººäºð õ¿íèé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿íäñýí çàð÷ìóóäûí íýã áîëîõ õ¿íèé á¿òýýë÷ áàéäëûã äýìæèõ, íýìýãä¿¿ëýõ àñóóäëûã àãóóëæ áàéíà. Òîäðóóëáàë, õ¿ì¿¿ñèéí ÷àäàâõèéã áèé áîëãîõ, õºãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ õºðºí㺠îðóóëæ óëìààð á¿òýýë÷ ÷àäâàðûã íü õàìãèéí äýýä õýìæýýãýýð àøèãëàõ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí îð÷èíã áèé áîëãîõ òóõàé àñóóäàë þì. Èéì áîëîõîîð ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü õ¿íèé õºãæëèéí çàãâàðûí íýãýí ÷óõàë õýñýã áîëîõîîñ ¿íäñýí çàð÷èì íü áèø þì. Õ¿íèé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿¿äíýýñ õºðºí㺠îðóóëàëòûã àâ÷ ¿çâýë äàí ãàíö êàïèòàëààð òóõàéëáàë ìàøèí ìåõàíèçì, áàéøèí áàðèëãà, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè, ýñâýë ìàø ñàéí çàì, õîëáîî õàðèëöààíû ñ¿ëæýý çýðýã äýä á¿òýö áàéãóóëàõàä çàðöóóëàõ ìºí㺠ãýæ ¿çýæ áîëîõã¿é þì. Ýíý íü áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä ãýõ ìýò õ¿ì¿¿í êàïèòàë áóþó ìýäëýã õóðèìòëóóëæ ÷àäâàðæèõ, á¿òýýë÷ áàéæ óã ÷àäâàðàà àøèãëàõ ÷èãëýëýýð õèéãäýõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÷ ìºí áàãòààäàã. Åðºíõèé人, õ¿í àìûí ºñºëòèéí åðºíõèé ò¿âøèí íü ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä àëü íýã íàñíû á¿ëãèéí ºñºëòèéí ò¿âøíýýñ áàãà íºëºº ¿ç¿¿ëäýã àæýý. Áóñàä íàñíû á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöóóëàõàä çàëóó õ¿ì¿¿ñèéí òîî ºñºõ, ÿëàíãóÿà, òºðºëò áóóðàõ ¿éë ÿâö íü ààæèì áèø, îãöîì òîõèîëäîõ íü ýäèéí çàñàãò èë¿¿ àøèãòàé áàéíà. Ìýäýýæ õ¿í àì ç¿éí ººð÷ëºëò íü ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí öîðûí ãàíö õóâüñàã÷ áèø íü îéëãîìæòîé. Õóâü õ¿íèé ýðõ ÷ºëºº, õóâèéí ºì÷èéí ýðõ, ÷ºëººò çàõ çýýë, àðä÷èëñàí çàñãèéí ãàçàð íü òóõàéí óëñ îðîí õºãæèæ, ýäèéí çàñãèéí ºíäºð ò¿âøèíä õ¿ðýõ ¿¿, ýñâýë ýíý ò¿âøèíäýý ñààòàæ, ýäèéí çàñãèéí õóâüä çîãñîíãè áàéäàëä îðîõ óó ãýäýãò ÷óõàë íºëººòýéã îëîí óëñûí òóóëæ ºíãºðººñºí ò¿¿õýí òóðøëàãà õàðóóëñààð áàéíà. Èéìä þóíû ºìíº õ¿í àìûí òîîíû àñóóäëààñ èë¿¿òýé ÷àíàðûí àñóóäàëä îíöãîé àíõààð÷, àæèëëàõ õ¿÷íèé ºíººãèéí áîëîí èðýýä¿éí õàíäëàãûã óõààëãààð õ¿ëýýí àâ÷ òýäíèéã øèíãýýõ ¿ð ä¿íòýé àæèë ýðõëýëòèéã äýìæèõýä õàíãàëòòàé õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä Çàñãèéí ãàçàð õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ õýðýãòýé áàéíà. Ýöýñò íü ä¿ãíýõýä, óëñ ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë òóñãààð òîãòíîë, ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä õ¿í àìûí òîîí õýìæýý ÷óõàë áîëîâ÷ áèä õ¿í àìûí á¿òöèéí ºíººãèéí ä¿ð òºðõèéã îíîâ÷òîé àøèãëàõ íü õºãæëèéí ãîë ò¿ëõ¿¿ð áàéõ áîëíî. Ашигласан материал 1. Micheal P. Todaro, 1992. “Economic Development in the Third World” 2. MPS, IIPS, 2000. "Population and Development: Linkages", Series materials 3. Weeks Jonh. An introduction to Concepts and Issues, 2002
  5. 5. 9 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê 4. ÕÀÑÑÒ, ͯÁÕÀÑ, 2001. Õ¿í àì áà õºãæëèéí çàð÷ìóóä, îð÷. ÕÀÑÑÒ 5. David Lucas, Paul Meyer, 1994. Beginning of population studies, 6. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2002. “Õ¿í àì îðîí ñóóöíû òîîëëîãî: Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí õýòèéí òîîöîî, ñýäýâ÷èëñýí ñóäàëãàà”, Óëààíáààòàð 7. ÍÕÕß, ÕÀÑÑÒ, ͯÁÕÕ, 2004. Óëààíáààòàð õîòûí ÿäóóðàë áà øèëæèõ õºäºë㺺í, ñóäàëãààíû òàéëàí, Óëààíáààòàð 8. Ìîíãîëûí õ¿í àì áà õºãæèë íèéãýìëýã, Õ¿í àìûí ñóðãàëò, ñóäàëãààíû òºâ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, 2004. Ìîíãîëûí õ¿í àìûí íàñ õ¿éñèéí á¿òöèéí ºíººãèéí áà èðýýä¿éí õàíäëàãà, Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ñýòã¿¿ë, äóãààð 10, Óëààíáààòàð
  6. 6. 10 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê ХҮНИЙ НӨӨЦИЙН БҮРТГЭЛ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ АСУУДАЛ À.ªíºðæàðãàë Àëèâàà áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí õàìãèéí ÷óõàë íººöèéí íýã áîë õ¿í áàéäàã. Õ¿íèé íººö áîë áóñàä íººö¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä õàìãèéí øàâõàãäàøã¿é àðâèí áàÿëàã þì. Ó÷èð íü õýðâýý õ¿ì¿¿ñèéã çºâ óäèðäàæ õºãæ¿¿ëæ ÷àäâàë òýä ¿ð àøèãòàé õºäºëìºðëºõèéí çýðýãöýý õºãæèõèéíõýý õýðýýð ñýòãýæ øèíèéã ýðýëõèéëýõ á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýòýé áîëäîã. Äýëõèéí óëñ îðíóóä óäèðäëàãûí “ Õ¿í òºâòýé “ ñòðàòåãèéã áàðèìòëàí óëìààð íèéãýì áàéãóóëëàãûí õºãæèë äýâøëèéí ýõ ñóðâàëæ õ¿í ãýæ ¿çýõ õàíäëàãà íèéòëýã áîëæ áàéíà. Èéì íºõöºëä õ¿íèé íººöèéí óäèðäëàãûí àðãà ç¿éí îíîëûã õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà çàéëøã¿é òàâèãäàæ áàéíà. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò áîë áàéãóóëëàãûí ìåíåæìåíòèéí ÷óõàë õýñýã áºãººä õ¿ì¿¿ñèéí õºäºëìºðèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé àñóóäàë áîëîí àæèëëàã÷äûí áàéãóóëëàãàòàé õàðèëöàõ õàðèëöààã ñóäàëäàã. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ãîë çîðèëãî áîë àæèëòàí á¿ðèéí àâúÿàñ ÷àäâàð íººö áîëîìæóóäûã íýýí èëð¿¿ëæ õºãæ¿¿ëýõ, õ¿ì¿¿ñèéã ñàíàà÷ëàãàòàé àæèëëàõàä óðèàëàí äóóäàõ ºìíºº òàâüñàí çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ õ¿ñýë ýðìýëçëýëòýé áàéõ îð÷èí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðã¿¿ä íü : • Áàéãóóëëàãûí õ¿íèé íººöèéí õýðýãöýýã òºëºâëºõ • Áàéãóóëëàãûã õýðýãöýýò àæèëëàõ õ¿÷íýýð õàíãàõ • Àæëûí ã¿éöýòãýëèéã ¿íýëýõ , öàëèí øàãíàë òîîöîõ • Àæèëëàã÷äûã õºãæ¿¿ëýõ, àæèëëàõ îð÷èíã ñàéæðóóëàõ • ¯ð ä¿íòýé àæëûí õàðèëöàà áèé áîëãîõ áà ñàéæðóóëàõ • Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéã õºòºëæ ìýäýýëëèéí ãàäíû áà äîòîîäûí õýðýãëýã÷äèéã øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð õàíãàõ áà àæèëëàã÷äàä çîðèóëñàí òàéëàí áýëòãýõ ÿâäàë áàéäàã. • Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí çîðèëãóóä íü : • ×àäâàðëàã ìýðãýøñýí àæèë ãîðèëîã÷äûã ººðòºº òàòàõ • ×àäâàðëàã àæèëëàã÷äûã òîãòâîðòîé àæèëëóóëàõ
  7. 7. 11 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê • Àæèëëàã÷äûã èäýâõèæ¿¿ëýõ • Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí çîðèëòóóä íü : • Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ • Õºäºëìºðèéí àìüäðàëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ • Õºäºëìºðèéí ¿éë àæèëëàãàà íü õóóëüä íèéöýæ áàéãàà òàëààð áàòàëãàà ãàðãàõàä îðøèíî. Áèçíåñèéí ºðñºë人í óëàì øèð¿¿ñ÷ äýëõèé íèéò äàÿàðøèæ áàéãààòàé õîëáîîòîéãîîð ºðñºë人íèé ãîë çýâñýã áîëîõ òåõíîëîãèéí äàâóó òàë , øèíý á¿òýýëèéí áà á¿òýýãäõ¿¿íèé øèéäëèéí ïàòåíò, ñòðàòåãèéí áàéð ñóóðü òºäèéëºí à÷ õîëáîãäëîî àëäàæ ºíäºð óð ÷àäâàðòàé õàðèóöëàãàòàé óÿí õàòàí õºðâºõ ÷àäâàðòàé àæèëëàõ õ¿÷ áîëîõ õ¿í áîë òîãòâîðòîé ºðñºëäºõ ãîë ¿íäýñ áîëæ áàéíà. Áàéãóóëëàãûí àìæèëòûí ¿íäýñ íü õ¿ì¿¿ñèéã çºâ óäèðäàõ ÿâäàë ìºí ãýäýãòýé ýíý ñàëáàðûí ýðäýìòýä ñàíàë íýãäñýí áàéäàã. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò íü õ¿ì¿¿ñ àíõ õàìòðàí õºäºëìºðëºæ ýõýëñýí ¿åýñ àëáàí áóñààð õºãæèæ ýõýëñýí ãýæ ¿çäýã. Õàðèí àëáàí ¸ñíû õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ò¿¿õýí õºãæëèéã äºðâºí ¿íäñýí ¿å øàòàíä õóâààäàã. I ¿å - 19- ð çóóíû ñ¿¿ë÷èéí õàãàñààñ äýëõèéí 1-ð äàéí õ¿ðòýë. Ýíý ¿åä àæ ¿éëäâýðèéí íèéãìèéí õàëàìæèéí àæèëòíóóä ãàð÷ èðñýí. ̺í àæèë÷äàä ¿ç¿¿ëæ áàéãàà íèéãìèéí õàëàìæ áîë òýäíýýñ ¿ð øèã õ¿ðòýõèéí ýõëýë ãýäãèéã îéëãîæ àæèë÷äûí àæèëëàõ îð÷èí õºäºëìºðèéí íºõöºëèéã ñàéæðóóëàõ òàëààð ÿíç á¿ðèéí õºòºëáºðèéã ñàíàà÷ëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéñàí. II ¿å – Äýëõèéí 1-ð äàéíû ¿åýñ. Ýíý ¿åä øèíæëýõ óõààíû ìåíåæìåíò Òåéëîðèçìèéí îíîë ¿¿ññýí. Òåéëîðûí íîìëîëîîð êîìïàíèéã ¿ð àøèãòàé àæèëëóóëàõ õàìãèéí ãîë àðãà çàì áîë øèíæëýõ óõààíû õýìæèë ç¿éí çàð÷ìóóäûã àæëûí á¿õ ôðîíòîä òýð äîòðîî õ¿íèé íººöèéí áîäëîãîäîî õýðýãëýõ ¸ñòîé ãýæ íîìëîäîã. Òýð àæèë ¿¿ðýã á¿ðèéã ñóäàëæ àæèë ¿¿ðãèéã ñåãìåí÷ëýõ , àæèë ¿¿ðýã á¿ðèéí òîäîðõîéëîëò áýëòãýõ , àæëûã õàìãèéí ñàéí ã¿éöýòãýõ õ¿íèéã ñîíãîõ , àæëûí àðãà áàðèëä ñóðãàõ,àæëûã ¿ð àøèãòàé çîõèîí áàéãóóëñíû á¿òýýìæèéí ¿ð àøãèéã ýíä îðîëöñîí á¿õ õ¿ì¿¿ñò õ¿ðòýýõýýð øàãíàë óðàìøóóëëëûí òîãòîëöîîã ººð÷ëºí çîõèîí áàéãóóëàõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çñýí. Òåéëîðûí îíîëä àæëûí ñóäàëãàà , çîõèîìæ , àæèëä àâàõ , ñîíãîëò õèéõ , ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ , ¿ð ä¿íä òóëãóóðëàñàí öàëèí õºëñ îëãîõ çýðýã îð÷èí ¿åèéí õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ¿éë àæèëëàãààíû á¿ðäýë õýñã¿¿äèéí ¿íäýñëýëèéã ãàðãàæ èðñýí. III ¿å – 1930 -1980 îí. Ýíý ¿åä õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààíû îíîë õºãæñºí. Ýíý îíîëûí óðñãàëûí ãîë óòãà íü àæèë÷èä àæëàà ã¿éöýòãýõ ÿâöäàà ººðñäèé㺺 èëýðõèéëýõ òºðºëõèéí ñýòãýë ç¿éí õýðýãöýýòýé áàéäàã áºãººä òýä àæèëäàà èäýâõèã¿é õàíäàæ áàéãàà á¿õèé ë èëýðõèéëëèéí ãîë øàëòãààí áîë ìóó çîõèîí áàéãóóëàãäñàí àæèë ¿¿ðýã áàéõ áà ýíý íü òýäíèé òºðºëõèéí á¿òýýë÷ áàéäëàà èëýðõèéëýõ áîëîìæ ºãäºãã¿é.
  8. 8. 12 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààíû îíîë íü àæëûí íèéãýì÷ øèíæ ÷àíàð, õàìòûí õºäºëìºðèéã óðàìøóóëàõûí à÷ õîëáîãäîëûã ãîëëîí àâ÷ ¿çäýã áàéõàä øèíý õàðèëöààíû îíîë íü õóâü õ¿íä òºâëºð÷ àæèëëàõ ÿâöäàà ººðèéí ñýòãýë õàíàìæèéã áèé áîëãîõ õóâü õ¿íèé õýðýãöýýã àâ÷ ¿çäýã. IY ¿å – 1980 îíîîñ îäîîã õ¿ðòýë. Ýíý ¿å øàòíû ãîë îíöëîã áîë àæëûí áàéðíû ç¿ãýýñ àæèëòàíä óðüä ºìíºõººñ èë¿¿ ºíäºð øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéãàà áºãººä ò¿¿íèéã õàíãàõûí òóëä àæèëëàã÷èä òàñðàëòã¿é ñóð÷ õºãæèõ õàíäëàãà äàâàìãàéëæ áàéãàà. Èéìä ¿éëäâýð àæ àõóéí ãàçàð áàéãóóëëàãà á¿ð àæèëëàã÷äàà ñóðãàæ õºãæ¿¿ëýõýä àñàð èõ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ áîëñîí ¿å þì. Ýíý ¿åä äýëõèéí óëñ îðíóóä “ Õ¿í òºâòýé “ ñòðàòåãèéã áàðèìòëàõ áîëñîí. Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë ãýäýã íü (ÕÍÁ) õ¿íèé íººöèéí òóõàé ìýäýýëë¿¿äèéã òàíüæ ìýäýõ áà ìýäýýëëèéã ¿íýëæ ñîíèðõîã÷ òàëóóäàä õ¿ðãýõ ïðîöåññ þì. Àìåðèêèéí õºäºëìºðèéí èíñòèòóòýýñ (Work Institute in America) äàðààõ òîäîðõîéëîëòûã ºãñºí íü õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéí àãóóëãûã èë¿¿ òîäîðõîéëäîã: ÕÍÁ ãýäýã íü Àëáàí ¸ñíû áàéãóóëëàãóóäûí ç¿ãýýñ (1) õ¿íèé ìºí ÷àíàðûã òàéëáàðëàõ áà (2) õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã òîîöîõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí òóõàé îíîëûã õºãæ¿¿ëýõ (3) õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã òîäîðõîéëîõ , ¿ð àøèã ¿íý öýíèéã ¿íýëýõ øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé íàéäâàðòàé àðãûã áîëîâñðóóëàõ áà (4) ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõ çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà õýìæýý àâàõ ¿éë àæèëëàãàà þì. ÕÍÁ èéí çîðèëãî íü : 1. Áàéãóóëëàãà çàðäëû㠺㺺æòýé áàéëãàõ çîðèëãîä õ¿ðýõèéí òóëä õ¿íèé íººöèéã îëæ ýçýìøèõ, õàìãèéí ¿ð ºãººæ àâàõ àæëûí áàéðàíä àæèëëóóëàõ , õ¿íèéã á¿õ òàëààð õºãæ¿¿ëýõ, äýìæèõ òàëààð óäèðëàãàä çîðèóëñàí ºðòãèéí õóâüä ¿íý öýíýòýé ìýäýýëëèéã áýëòãýõ 2. Óäèðäàõ àæèëòíóóäàä õ¿íèé íººöèéã àøèãëàõ õàìãèéí ¿ð àøèãòàé ìîíèòîðèíã õèéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ 3. Õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã õÿíàõ,ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ºðòºã ººð÷ëºãäñºí ýñýõ, õýðýâ ººð÷ëºãäñºí áîë íýìýãäñýí ¿¿? ýñâýë õîðîãäñîí óó? ãýäãèéã òîîöîæ áàéõ 4. Óäèðäëàãààñ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áîëîâñîí õ¿÷íèé õîëáîîòîé àðãà õýìæýýíèé ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð äàãàâàðûã òîäîðõîéëæ òýäýíä óäèðäëàãûí çàð÷ìàà áîëîâñðóóëàõàä íü òóñëàõ ÕÍÁ èéí ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëáîë: 1. ÕÍÁ íü óäèðäëàãûí ìàø õ¿÷òýé çýâñýã ìºí. ÕÍÁ íü áàéãóóëëàãûí àæèëëàãñäûí ººðèéí ºðòºã áà ¿íý öýíèéí òàëààðõ ìýäýýëëýýð óäèðäëàãûã õàíãàíà. Ýíý ìýäýýëýë íü áàéãóóëëàãà öààøèä õýðýãöýý øààðäëàãàòàé áîëîâñîí õ¿÷íèéã ñîíãîõîä ÷ àøèãëàãäàíà. ÕÍÁ èéã õºòºëñíººð óäèðäëàãûí ìåíåæåð¿¿äýä õ¿í áîë áàéãóóëëàãûí õàìãèéí ¿íýòýé íººö ãýäãèéã îéëãóóëæ ºãäºã. ÕÍÁ õºòºëäºãã¿é áàéãóóëëàãàä
  9. 9. 13 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê õ¿íèé íººöòýé õîëáîîòîé á¿õ çàðëàãóóäûã ¿¿ññýí ¿åä íü øóóä çàðäàë áîëãîäîã ó÷èð ýíý íººöèéí ºðòºã òîîöîãäîõã¿é, ò¿¿íýýñ ¿¿ñýõ èðýýä¿éí ¿ð ºãººæ òîäîðõîéëîãäîõã¿é. Õàðèí áóñàä ýäèéí çàñãèéí íººöèéí ºðòãèéã òîîöîæ á¿ðòãýæ õóâààðèëäàã. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæåð¿¿ä çºâõºí áîëîâñîí õ¿÷íèéã îëæ àâñàí çàðäëàà òîîöîõîîñ õýòýðäýãã¿é. Åð íü õ¿íèé ÕÍÁ èéí ýöñèéí ¿ð ä¿í áîë - Õ¿íèé íººöèéí çàðäëûã òîîöîõ - Õ¿íèé íººöèéí ¿ð ºãººæèéã òîîöîõ ÿâäàë áàéäàã Áàéãóóëëàãàä áèçíåñèéí çîðèëãîäîî õ¿ðýõýä õ¿íèé íººöèéí àøèãëàëòûí á¿ðòãýë øóóä õàìààðàëòàé áàéõ ¸ñòîé. 2. ÕÍÁ íü çºâõºí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãûã ÷óõàë ìýäýýëëýýð õàíãààä çîãñîõã¿é õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä áàéãóóëëàãûí áîëîâñîí õ¿÷íèé íººöèéí òàëààð ìýäýýëýë ºãäºã. Ýíý íü òýäíèé õºðºí㺺 áàéðøóóëàõ øèéäâýðò ÷óõàë íºëººòýé. Îäîîãèéí ñàíõ¿¿ãèéí á¿ðòãýëýýð õ¿íèé íººöä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò íü õºðºí㺠áîëîõã¿é çàðäàë áîëäîã ó÷ðààñ îðóóëñàí õºðºíãèéí ºãººæèéí ¿ç¿¿ëýëò ãàæèæ áàéíà. Öýâýð àøèã Îðóóëñàí õºðºíãèéí ºãººæ = ---------------------------------- Õºðºíãèéí ä¿í Õºðºí㺠îðóóëàã÷èä õºðºíãèéí ºãººæèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã ¿íäýñëýí øèéäâýð ãàðãàõ ãýæ áàéãàà ë áîë õ¿íèé íººöèéí ºãººæèéã îðîëöóóëæ òîîöîõûã ýðìýëçýõ íü ç¿éí õýðýã áèëýý. ̺í õ¿íèé íººöèéí á¿õ çàðäëûã êàïèòàëæóóëàõã¿é çàðäëààð òîîöñîíîîñ ¿¿ñýõ áàñ íýã íºëºº áîë îðëîãî ¿ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí àøèã áóóðàõ þì. Õýðâýý èéì áîëáîë ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæåð¿¿ä îéðûí àøãèéã èë¿¿ä ¿çäýãýýñ õýòèéí àøãèéã îéøîîõã¿é áîëíî. 3. Áàéãóóëëàãûí àæèëòàíä ñýòãýë õàíàìæ àâ÷ðàíà.Àæèëòàí ººðèé㺺 çºâõºí õºëñíèé àæèë÷èí áèø êîìïàíèéí ¿íý öýíýòýé õºðºí㺠ãýäãèéã ìýäýð÷ àæèëëàñíààð õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ íýìýãäýæ áîëíî. 4. ÕÍÁ íü íèéãìèéí àìüäðàëä ÷ íºëººëíº. Õ¿í àìûã , ¿¿í äîòðîî ¿íäýñíèé öººíõ,ýìýãòýé÷¿¿ä áà åð íü àæèëëàãñäûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ òàëààð õóóëü ä¿ðýì æóðìûã õàòóó ìºðäºæ àæèëëàõûã áèçíåñèéí áàéãóóëëàãóóäààñ óëàì èõ øààðäàõ áîëñîí. ÕÍÁ íü áàéãóóëëàãà àæèëëàãñäûí íèéãìèéí áàéäëûí òàëààðõ õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý õýðõýí áèåë¿¿ëæ áàéãààã ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëîõ áà ýäèéí çàñàã äàõ õ¿í êàïèòàëûí ºñºëò áóóðàëòûã õÿíàõ áîëîëöîîòîé áîëîõ þì. Ìèíèé ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãî áîë ÕÍÁ íü íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí íýã ñàëáàð áîëîõ íü çàéëøã¿éã áàòàëæ íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí ñèñòåìä ñóóëãàæ ºãºõ , õ¿íèé íººöèéí ºðòºã áà ¿íý öýíèéã (¿ð àøãèéã) ¿íýëýõ çàãâàð áîëîí ò¿¿íèéã íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëä òóñãàõ ìýäýýëëèéí ñèñòåìèéã áîëîâñðóóëàõ ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõ ÿâäàë áîëíî. ̺í ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí ãàäíû áà äîòîîäûí õýðýãëýã÷èä íü êîìïàíèéí
  10. 10. 14 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíä øèíæèëãýý õèéæ øèéäâýð ãàðãàõäàà êîìïàíèéí àøèãò íºëººëºõ áóñàä õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí íýãýí àäèë àæèëëàãñäûí ÷àäâàð ÷àíñàà, êîìïàíèàñ õ¿íäýý îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëòûí íºëººã ìºí ñóäëàõ øààðäëàãàòàéã õàðãàëçàí øèíæèëãýýíèé çàãâàð áîëîâñðóóëàõ çîðèëãîòîé. XYII çóóíä Àíãëèéí ñîíãîäîã óëñ òºð ýäèéí çàñãèéí óõààíûã ¿íäýñëýã÷äûí íýã Â.Ïåòòè õóâü õ¿íèé õºäºëìºðëºõ ÷àäâàðûí ºðòãèéã ìºí㺺ð èëýðõèéëýõ àíõíû îðîëäëîãûã õèéæ áàéñàí. (Ïåòòè.Â. Ýêîíîìè÷åñêèå è ñòàòèñòè÷åñêèå ðàáîòû , 1940ã. Ìîñêâà) Ò¿¿íèé îíîëîîð õ¿íèé ¿íý öýíý ãàçðûí ºðòãèéí íýãýí àäèë ò¿¿íèé íýã æèëä îëäîã îðëîãûã 20 äàõèí ºñãºñºíòýé òýíö¿¿ ãýæ ¿çýæ, òýð ¿åèéí Àíãëèéí õ¿í àìûã 520 ñàÿ ôóíò ñòåðëèíãýýð ¿íýëñýí . Ïåòòè íèéãìèéí áàÿëàã áîë èðãýäèéí ÿìàð õºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà áîëîí òýäíèé õºäºëìºðò õàíäàõ ÷àäâàðààñ õàìààðíà ãýæ ¿çýæ áàéñàí ó÷ðààñ íýã òîì õ¿íèéã 2 õ¿¿õýäòýé òýíö¿¿, íýã óñàí öýðýã 3 òàðèà÷èíòàé òýíö¿¿ ãýõ ìýòýýð òîîöîæ Àíãëèéí íýã èðãýí îéðîëöîîãîîð 80 ôóíò ñòåðëèíãèéí ¿íýòýé ãýæ ãàðãàæ áàéñàí áàéíà. 1812 îíä Îðîñä Ëþäâèã ßêîá ÷ºëººò èðãýí áà õàìæëàãàò òàðèà÷íûã õºëñëºõ çàðäëûã õàðüöóóëàí òîîöîîëæ ï¿¿ áà øóóäàé õàð áóäààíû äºðºâíèé íýã ãýõ ìýò áîäèò õýìæèãäõ¿¿íýýð èëýðõèéëæ áàéñàí. Òýð òîîöîîíäîî àíõ óäàà õ¿ëýýæ àâààã¿é îðëîãî áóþó îäîîãèéíõîîð àëäàãäñàí áîëîìæèéí ºðòºã ãýäýã îéëãîëòûã àøèãëàñàí áàéíà. (Äÿòëîâ Ñ.À. Îñíîâû òåîðèè ÷åëîâå÷åñêîãî êàïèòàëà, ÝÓÔ,1992) ÕÕ çóóíä õ¿ì¿¿í êàïèòàëûí îíîëûã áîëîâñðóóëñàí 2 ýðäýìòýí ýäèéí çàñãèéí ñàëáàð äàõ Íîáåëèéí øàãíàëûã õ¿ðòñýí íü 1979 îíä Òåîäîð Øóëüö, 1992 îíä Ãýðè Áåêêåð íàð þì. Õ¿ì¿¿í êàïèòàë ãýäýã áîë õ¿í á¿ðò áàéäàã ìýäëýã ÷àäâàð äàäàë çàíøëûí õýì õýìæýý íººö þì. Ò¿¿íä õºðºí㺠îðóóëíà ãýäýã íü ò¿¿íä áîëîâñðîë îëãîõ , ìýðãýæëèéí äàäëàãà õóðèìòëóóëàõ , ýð¿¿ë ìýíäèéã íü õàìãààëàõ, íèéãìèéí àñóóäëûã íü øèéäâýðëýõ, ìýäýýëýë ºãºõèéã îéëãîíî. Øóëüö Õ¿í - êàïèòàëûí òóõàé ¿íäñýí îíîëûã áîëîâñðóóëæ äýëãýð¿¿ëñýí áîë Áåêêåð Õ¿í - Êàïèòàëä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò áîëîõ áîëîâñðîëûí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã ñòàòèñòèê àðãààð òîîöñîí. Áîëîâñðîëûí ýäèéí çàñãèéí ¿ð ºãººæèéã òîîöîõûí òóëä Áåêêåð äýýä áîëîâñðîëòîé õ¿íèé íàñàí òóðøèä àâàõ öàëèí õºëñíººñ äóíä ñóðãóóëü òºãññºí õ¿íèé íàñàí òóðøèä àâàõ öàëèí õºëñèéã õàñ÷ áîëîâñðîëûí îðëîãûã òîäîðõîéëñîí. Ñóðãàëòûí çàðäàëä ñóðãàëòûí òºëáºð , äîòóóð áàéðíû ãýõ ìýò øóóä çàðäëûã îðóóëàõààñ ãàäíà àëäàãäñàí áîëîìæ áóþó ñóðàëöàõ õóãàöààíû àâ÷ ÷àäààã¿é öàëèíã îðóóëæ òîîöñoí áàéíà. Àëäàãäñàí öàëèí áîë ñóðãàëòàíä çàðöóóëñàí öàãèéí ¿íý öýíý áóþó îðëóóëàëòûí ºðòºã ãýñýí ¿ã þì.Áîëîâñðîëûí îðëîãûã çàðäàëä íü õàðüöóóëæ áîëîâñðîëûí ¿ð àøãèéã òîîöñîí áà ýíý íü æèëèéí îðëîãûí 12% -14% áàéõ þì ãýñýí òîîöîîã õèéñýí áàéíà. Ìèíèé ñóäàëãààãààð Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéí àñóóäëûã 1960 ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýð ÿðèãäàæ ýõýëñýí áà èë¿¿ ìýðãýøñýí ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷èí ãàð÷ èðñýí , êîìïàíèóäûí íýãäýæ íèéëýõ ¿éë ÿâö èõýññýíýýð
  11. 11. 15 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê óäèðäëàãûí ìåíåæåð¿¿ä ýíý àñóóäëûã 1980 îíîîñ õîéø èë¿¿ ñîíèðõîæ ýõýëñýí. Åð íü ñ¿¿ëèéí 20 æèëä óäèðäëàãûí øèíæëýõ óõààí 2 ç¿éëèéã ë òîéð÷ ÿðüæ áàéãàà íü (èííîâàöèÿ) øèíý÷ëýë áà õ¿íèé íººö (÷åëîâå÷åñêèå ðåñóðñû) þì. Óäèðäëàãûí ñàëáàðò õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéí òàëààð ñóäàëãàà õèéäýã ýðäýìòäèéí òºëººëºã÷ áîë Àìåðèêèéí ýðäýìòýí Ýðèê Ôëàìõîëüö , Ãåðìàíñîí À.Ã, Õåíäðèêñåí Ý.Ñ íàð þì. Ýðèê Æ.Ôëàìõîëüö íü ÀÍÓ ûí Ëîñ Àíæåëîñ, Êàëèôîðíèéí èõ ñóðãóóëèéí Áàéãóóëëàãà ñóäëàëûí òºâ áîëîí Àíäåðñîíû áàêàëàâðûí äàðààõ ìåíåæìåíòèéí ñóðãóóëèéí Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò áà Áàéãóóëëàãûí òºëºâ áàéäëûí (organizational behavior) òýíõìèéí ïðîôåññîð õ¿í þì. Ò¿¿íèé ñóäàëãààíû ÷èãëýë íü : 1. Áàéãóóëëàãûí õºãæëèéí ñòðàòåãè (áàéãóóëëàãûí àìæèëò áà áóóðàëò) , áàéãóóëëàãûí ºñºëòèéí ÿëãààòàé øàòóóäàä øààðäàãäàõ øèëæèëòèéí áàéäàë 2. Áàéãóóëëàãûí ñî¸ëûí ìåíåæìåíò áà õýìæ¿¿ð 3. Áàéãóóëëàãûí õÿíàëòûí ñèñòåì áà áàëàíñ 4. Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë þì. Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéí òàëààð Ôëàìõîëüöûí á¿òýýë¿¿ä íü : - 1971 îí, A Model for human resourse Valuation: A Stochastic Process with Service Rewards, Accounting Review ñýòã¿¿ë, April 1971 Õ¿íèé íººöèéã ¿íýëýõ ñòîõàñòèê çàãâàð - 1974 îí, Human resourse accounting . Encino, California: Dickenson Publishing Co. Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë øèíæèëãýý - 1975 îí, The metaphysics of human resourse accounting and its implications for managerial accounting. Accounting Forum îð÷óóëàõ - 1975 îí , Human resourse accounting for CPA firms. Certified Public Accountant Jourrnal, 45 Àóäèòûí ôèðì¿¿äèéí õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë øèíæèëãýý -1984 îí, Human resourse accounting. Jossey-Bass publishers,Los Angeles. - Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë øèíæèëãýý - 1989 îí, Valuing human resourses in buying service companies. Mergers and Acquisitions,23 - Õóäàëäààíû êîìïàíèóäàä õ¿íèé íººöèéã ¿íýëýõ íü Õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã ÿàæ òîäîðõîéëîõ âý ? Õ¿íèé íººöèéí àíõíû ºðòãèéã òîäîðõîéëîõ õýä õýäýí çàãâàð áàéãààãààñ õàìãèéí ýíãèéí îéëãîìæòîé çàãâàð áîëîõ Ôëàìõîëüöûí çàãâàðûã òîìú¸îëáîë : Х¿ний нөөцийг хөрөнгө гэж ¿звэл ямар зардлыг анхны ºртºгт оруулах яаж элэгд¿¿лэх болон яаж данснаас хасах зэрэг асуултууд гарч ирнэ. Ôëàìõîëüö õ¿íèé íººöèéã á¿ðòãýëä 2 ÿíçààð á¿ðòãýæ áîëíî ãýæ ¿çäýã: 1. Анхны өртгөөр б¿ртгэх (original or historical cost) Анхны ºртºгт ажиллагсдыг элс¿¿лэх, хºлслºх мэргэжилд сургах б¿х зардлыг капиталжуулж оруулна. Дараа ¿еэс анхны ºртгийг элэгд¿¿лнэ. Эриê Флэмхольцын боловсруулсан х¿ний нººцийн ºртгийг тооцох
  12. 12. 16 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê модельд х¿ний нººцийн анхны ºртгийг 2 з¿йлээс б¿рдэнэ гэж таамагладаг: Энэ нь ажилтныг элс¿¿лэх зардал (acquisition costs) ба ажилтныг дадлагажуулах зардал (learning costs) юм. Х¿снэгт-1 Анхны ºртºг б¿рдэлт Анхны ºртºг Ажилтныг элсүүлэх зардал Ажилтныг дадлагажуулах зардал Шууд Шууд бус Шууд Шууд бус Элсэлтийн Хайгуулчийн Шилж сонгох Бүртгэх Ажлын байр олгох Тушаал дэвших эсвэл дотроосоо øèëæ¿¿ëýõ Танилцуул ах аялал Ажлын байран дээр сургах Сургагчийн зааварчлага ºгºхºд зарцуулах цаг Дадлагажих ¿ед хамт ажиллагёдын хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах Шинэ ажилтны хºдºлмºрийн б¿тээмж бага байх Элслэлтийн ба хайгуулчийн зардал нь тохиромжтой нэг л х¿нийг сонгохын тулд гарч байгаа зардал юм. Жишээлбэл 20 х¿нийг хайсан судалсан ярилцлага хийсэн б¿х зардлыг элс¿¿лсэн 2 х¿нд хувааж б¿ртгэх хэрэгтэй. Ажлын байр олгох зардал гэдэг нь шинэ ажилтанд зориулж байгууллагаас ажлын байр бэлтгэхэд гарах зардал юм. Танилцуулах аялалын зардал нь компанийн ¿йл ажиллагаа, ¿йлдвэрлэлийн цех тасаг, ажлын талбартай танилцах, ажлын байр ажил ¿¿ргийн хуваарийг танилцуулах зардал юм. Энэ аргын давуу тал нь зардал бол ºртгийн хэмж¿¿р байдаг гэсэн хºрºнгийг ¿нэлж б¿ртгэх нийтээр х¿лээн зºвшººрºгдсºн ерºнхий зарчмыг баримталж байна. Сул тал нь мºн л хºрºнгийг ºртгººр ¿нэлж б¿ртгэхэд гардаг дутагдалтай тал болох зах зээлийн ¿нийг тусгадагг¿й мºн т¿¿ний ºртгийг зºвхºн гарсан зардлаар л хэмжиж байгаа явдал юм. 2. Оруулалтын ºртгººр á¿ðòãýõ (Replasement cost) Энэ арга нь х¿ний нººцийн ºртгийг тодорхойлохдоо ажилтныг ººр ажилтнаар орлуулан ажиллуулахад (замещение) гарах зардлаар хэмжиж б¿ртгэх арга юм. Орлуулалтын ºртгийн аргын ¿ед анхны ºртгийн аргаас ялгаатай нь х¿ний нººцийн ºртºгт бас нэг элемент нэмэгдэж байгаа нь ажилтныг элс¿¿лэх дадлагажуулах зардлаас гадна ажлаас халагдах ¿еийн зардлыг (separation costs) оруулдаг.
  13. 13. 17 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Х¿снэгт 2 Орлуулалтын ºртºг б¿рдэлт Орлуулалтын ºртºг Элс¿¿лэх зардал Дадлагажуулах зардал Ажлаас халах зардал Шууд Шууд бус Шууд Шууд бус Шууд Шууд бус -Элсэлтийн -Хайгуулчийн -Шилж сонгох -Б¿ртгэх -Àжлын байр олгох -Тушаал дэвших эсвэл дотроосоо øèëæ¿¿ëýõ - Танилцуул ах аялал -Ажлын байран дээр сургах -Сургагчийн зааварчлага ºгºхºд зарцуулах цаг -Дадлагажих ¿ед хамт ажиллагёдын хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах -Шинэ ажилтны хºдºлмºрийн б¿тээмж бага байх Тэтгэмж олгох -Халагдахын ºмнº хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах -Хамт ажиллагсдын хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах -Сул зогсолтын зардал гарах Ажлаас халагдах ¿еийн зардал гэдэг нь ажилтанд тэтгэмж ºгºх шууд зардлаас гадна ажилтныг халагдах шийдвэр гаргаснаас хойш ººрийн ба хамтран ажиллагсдын хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах, шинэ ажилтныг олох а¿ртэл сул зогсолтын гэх мэт шууд бус зардал орно. Орлуулалтын ºртгººр б¿ртгэх аргын давуу тал нь: 1. Ажилтны албан тушаалын хувьд хувь х¿нийх нь хувь ажлын б¿тээмжийг ¿нэлэх боломжтой. 2. Х¿ний нººцийг тºлºвлºх хянахад арай ил¿¿ боломжтой болно. 3. Байгууллагаас х¿ний ¿р ашгийг ¿нэлэх бусад сонголтот (альтернатив) арга хэрэглэх боломжтой. Дутагдалтай тал нь энэ арга их субъектив, хувь х¿ний санаа бодол чухал ¿¿рэгтэй. Õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã ¿íýëýõ áàñ íýã õóâèëáàð áîë Õåêèìüÿí, Äæîóíñ íàðûí (Hekimian and Jones) íàðûí ñàíàë áîëãîæ áàéãàà àëäàãäñàí áîëîìæèéí ºðò㺺ð (opportuniti cost) èëýðõèéëýõ àðãà þì. Ýíý àðãûã õºðºíãèéã ººðººð àøèãëàõ áîëîìæ áàéâàë ë õýðýãëýäýã. Хамгийн оновчтой, ººр ажлын байранд ажиллахдаа авах байсан цалин хºлсний хэмжээгээр х¿ний нººцийн ºртºг тодорхойлогдоно. Энэ аргын давуу тал нь х¿н б¿р ººр ººр ºртºгтэй байх боломж олгодог. Гэвч энэ арга нь хувь х¿ний àæèëëàæ байгаа нэгжийн удирдлагын санаа оноо тэдний мэдээлэл олж авах чадвараас хамааралтай. Тийм ч их эрэлттэй байдагг¿й ажиллагсад ¿íэг¿й юм уу маш бага ¿нээр ¿нэлэгдэж болзошг¿й юм. Õ¿íèé íººöèéã ¿íýëýõ Ñòîõàñòèê óðàìøóóëëûã ¿íýëýõ çàãâàð áàéäàã. Ýíý çàãâàðò ã¿éöýòãýõýýð õ¿ëýýãäýæ áàéãàà àæèë ¿¿ðãèéí õóâààðèéã ¿íýëæ àæèëòíóóäûí ºðòãèéã òîîöîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çäýã. Àæèëòàí òóõàéí áàéãóóëëàãàäàà ÿìàð àëáàí òóøààëä àæèëëàõ áîëîìæòîéã òîäîðõîéëíî. 1. Àëáàí òóøààë òóñ á¿ðèéí ºðòãèéã òîäîðõîéëíî. 2. Àæèëòíû áàéãóóëëàãàä öààøèä àæèëëàõ õóãàöààã òîãòîîíî. 3. Äýýðõ àëáàí òóøààëä àæèëòàí õýçýý äýâøèí àæèëëàæ áîëîõ ìàãàäëàëûã îëíî. 4. Èðýýä¿éí îðëîãûã äèñêàóí÷èëæ ºíººãèéí ¿íý öýíèéã îëíî.
  14. 14. 18 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Íýãä¿ãýýðò àæèëòíû àëáàí òóøààë äýâøèõ øàòëàëûã òîéìëîíî: Àæëààñ ãàðàõ Ñàíõ¿¿ ýðõýëñýí îðëîã÷ çàõèðàë Åðºíõèé ñàíõ¿¿÷ (íÿãòëàí áîäîã÷) Àõëàõ íÿãòëàí áîäîã÷ Íÿãòëàí áîäîã÷ Òóñëàõ íÿãòëàí áîäîã÷ Õî¸ðäóãààðò òóõàéí àëáàí òóøààëä àæèëëàõäàà àæèëòíû áàéãóóëëàãàäàà îðóóëàõ öýâýð îðëîãûã òîäîðõîéëíî. Ýíý íü àæèëòàí á¿ðèéí êîìïàíèéí íèéòèéí òîãîîíä îðóóëàõ õóâü íýìðèéã ¿íýëæ ìºí㺺ð èëýðõèéëíý ãýñýí ¿ã þì. ¯¿íèéã 2 àðãààð òîîöîæ áîëíî. 1. Íèéò ã¿éöýòãýñýí áîëîí èðýýä¿éä ã¿éöýòãýõ àæëûí íýãæèä íîãäîõ îðëîãûã îëíî. Íýãæ á¿òýýãäõ¿¿íä ÿìàð õýìæýýíèé îðëîãî íîîãäîæ áàéãààã îëíî ãýñýí ¿ã þì. Æèøýýëáýë: Ǻâëºõ ¿éë÷èëãýýíèé êîìïàíèä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýé ÿðèëöñàí 1 öàãò íîîãäîõ îðëîãûã îëæ áîëíî. Ǻâëºã÷- àæèëòàí á¿ðèéí íèéò àæèëëàñàí öàãèéã 1 öàãò íîîãäîõ îðëîãîîð ¿ðæ¿¿ëæ çºâëºã÷- àæèëòàí á¿ðèéí íèéò îðëîãûã îëæ áîëíî. 2. Ýñâýë êîìïàíèéí èðýýä¿éí íèéò îðëîãûí ïðîãíîçûã îëîîä ò¿¿íèéãýý õ¿íèé íººö áà áóñàä íººö¿¿äýä íîîãäîõ íü ãýñýí áàéäëààð õóâààðèëæ áîëíî. Õ¿íèé íººöºä íîîãäîõ îðëîãûã õ¿í òóñ á¿ðä õóâààðèëíà. Ãóðàâäóãààðò Àæèëòíû òóõàéí áàéãóóëëàãàä àæèëëàõ õóãàöààã òîãòîîíî: Àæèëëàõ íèéò õóãàöààã îëîõäîî õóâü õ¿íèé õ¿ñýë, áèåèéí ýð¿¿ë ìýíä , ýìîöè , áàéãóóëëàãààñ àæèëòíûã àæèëä àâàõ, òóøààë äýâø¿¿ëýõ , àæëààñ õàëàõ áîëîí øàãíàæ óðàìøóóëàõ òàëààð ÿâóóëäàã áîäëîãî , àæèëòíû õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýð õºðâºõ ÷àäâàð çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çíý. Àæèëòíû àæèëëàõ õóãàöààã îëîõäîî ýêñïåðò¿¿äèéí (óäèðäàõ àæèëòíóóä , õàìòðàí àæèëëàãñàä, õàðèëöàã÷èä ) ¿íýëãýýã ¿íäýñëýæ áîëíî.Ýñâýë óëàìæëàëò àðãààð áóþó áàéãóóëëàãàä õóðèìòëàãäñàí ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àøèãëàíà. ĺðºâä¿ãýýðò: Àëáàí òóøààë àõèõ çàìûã õàëàãäàõ õ¿ðòýë íü ÿìàð ÿìàð àëáàí òóøààëä áîëîìæòîéã òîîöîõäîî àëáàí òóøààë òóñ á¿ð äýýð àæèëëàõäàà àæëààñ õàëàãäàõ ìàãàäëàëûã òîîöíî. Àæèëëàõ ñ¿¿ë÷èéí æèë àæëààñ õàëàãäàõ ìàãàäëàë 100% áàéõ ¸ñòîé. Òàâäóãààðò : Îðëîãûã äèñêàóí÷ëàíà. Äàðàà íü èðýýä¿éí àæëûí õ¿ëýýãäýæ áàéãàà ¿íý öýíèéí íèéëáýðýýð àæèëòíû ºðòãèéã òîãòîîíî. Х¿ний нººцийн ¿р ашиг, ¿нэ цэнийг ÿàæ ¿нэлэх âý? Аливаа хºрºнгº ºртºгтэй байна гэдэг нь ºгººж ºгнº гэсэн ¿г. Хэдийгээр ажилтныг ¿нэлж б¿ртгэлд тусгаж болж байгаа болов÷ т¿¿ний эдийн засгийн ¿р ºгººжийг хувь х¿ний хувьд тооцоход х¿ндрэлтэй. Яг адилхан ºртгººр б¿ртгэгдсэн 2 х¿ний компанид авчрах ¿р ºгººж ººр ººр байна. Х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг тооцох судлаачдын боловсруулсан хэд хэдэн хувилбар байдаг байна. ¯¿нд:
  15. 15. 19 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Германсон х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг мºнгººр илэрхийлэх 2 арга з¿йг санал болгосон: 1. Эзэмшээг¿й г¿¿двилийн арга (Unpurchased goodwill method) Компанийн ашиг салбарын дундаж юмуу хэвийн ашгаас ил¿¿ байгаà нь нэмэлт ¿йл ажиллагааны актив т¿¿н дотроо х¿ний нººц байна гэсэн ¿г юм. Тухайн байгууллагын ажилтнуудын чадвараас шалтгаалж ил¿¿дэл ашиг олж байна гэж ¿здэг. Удирдлагын удирдах ур чадвар, ажиллагсдын хувийн онцгой зан чанар, нийгэмд эзлэх байр суурь цаашилбал ¿йлчил¿¿лэгчтэй тогтоосон эелдэг харилцааны ºндºр соёл компанийн нэр х¿ндийг ºргºх худалдааны тааламжтай нºхцºл зэргээс ¿¿дэлтэй г¿¿двил байна гэж ¿здэг. Ñàíõ¿¿ãèéí Òàéëàãíàëûí Îëîí Óëñûí Ñòàíäàðò 38-д энэ тухай бий, ¿¿нийг дотооддоо бий болсон г¿¿двил гэж ¿зэж íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëä б¿ртгэхг¿й байгаа. Худалдан авсан г¿¿двилийг б¿ртгэхýýð стандартад заасан. 2. Одоогийн ºртгийг тохируулах арга (Adjusted present value method) ªнгºрсºн 5 жилийн цалингийн зардлын жигнэсэн дундаж ба цаашдын 5 жилийн цалингийн зардлын ºнººгийн ¿нэ цэнэд ¿ндэслэн тооцож х¿ний нººцийг ¿нэлэх алвтернатив арга юм. Гарсан д¿нг хºдºлмºрийн б¿тээмжийн факторын коеффициентээр залруулна. Энэ 2 арга нь маш субектив ба тооцооллын ¿р д¿н ойролцоо гардгаараа сул талтай. Х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг мºнгººр хэмжих бас нэг хувилбар нь Английн эрдэмтэн Фармар ба Робинсон нарын британскийн хандлага (британский подход) гэж байдаг. Энэ арга нь хувь х¿нд ганцааранд нь зарцуулсан зардал байгууллагад ¿р ºгººж авчирч чадахг¿й гэсэн таамаглалд ¿ндэслэдэг. Ажилтнуудыг ¿ндсэн 4 группд хуваадаг: • Дээд шатны удирдлагынхан • Дунд шатны удирдлагыхан • Хяналт шалгалтынхан • Конторын ажилтнууд, боловсон х¿снийхэн ба ¿йлдвэрийн ажиллагсад . Групп тус б¿рд х¿ний нººцийн хамтын (совокупный )¿нэ цэнийг тооцож х¿н тус б¿рд ¿рж¿¿лэгчийн аргыг (multiplier method) ашиглан хуваарилдаг. Энэ аргын дутагдалтай тал нь хамтын ¿нэ цэнийг хуваарилах суурь болох хувь х¿ний хºдºлмºр оролцоог тодорхойлоход субъектив (хувийн санал давамгайлах) байдаг явдал юм. Лев, Шварц нарын санал болгож байгаа х¿ний нººцийн мºнгºн ¿нэлгээний загварт (monetary human resource valuation model) х¿ний нººцийн эдийн засгийн ºртгийг орлох з¿йл бол ердºº л т¿¿ний цалин хºлс гэж ¿здэг. Äээрх загвар тус б¿р х¿ний нººцийг т¿¿ний онцлогийг тусгаж ¿нэлэхийг ººр ººрийнхººрºº оролдож байгаа боловч яг ºнººдºр нийтээр х¿лээн зºвшººрºгдºж олон компаниуд ашиглаж байгаа х¿ний нººцийг ¿нэлэх загвар байхг¿й байна.
  16. 16. 20 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Õ¿íèéã ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éë òàëààñ íü ñóäëààã¿é ÷ ìàíàé îðîíä õ¿í êàïèòàëûí îíîëûã ñóäàëñàí ýðäýìòýí áîë óëñ òºðèéí ç¿òãýëòýí ôèëîñîôèéí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð àêàäåìè÷ Ö.Áàëõààæàâ ãóàé þì. Ö.Áàëõààæàâ ãóéàí õ¿í ñóäëàëûí ñýäâýýð áè÷ñýí 50 ãàðóé ñýäýâ áàéãààãààñ çàðèìààñ íü äóðäâàë Õ¿íýýñ àðãàìæñàí áîäîë (1992), Õ¿í õîðâîîãòéí òóõàé áîäîë (1995), Õ¿¿õýä áà òîì õ¿í (1992), Õ¿íã¿é õºãæèë õààíà ÷ áàéõã¿é (1996), Ìàë÷èí çàÿà ìîíãîë çàÿà (1996), Õ¿íèé òóõàé 20 áîäîë (1996), Õ¿í áà ÕÕ çóóí (2000), Õ¿íèé óóðàã òàðõèíû õ¿÷èí ÷àäàë (1998) þì. Åð íü àëèâàà ç¿éëñèéã áàëàíñûí õºðºí㺠òàëä ººðººð õýëáýë àêòèâä îðóóëàõàä äàðààõ 3 øàëãóóðûã çàéëøã¿é õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã íü 1. èðýýä¿éí ýäèéí çàñãèéí ºãººæòýé áàéõ 2. ìºí㺺ð õýìæèæ áîëîõóéö áàéõ áà 3. ýçýøèã÷ýýñ ò¿¿íèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ þìóó õÿíàëò òàâüæ ÷àääàã áàéõ ÿâäàë þì. ÕÍÁ èéã äýìæèã÷èä õ¿íèé íººöèéã äýýðõ øàëãóóðóóäûã á¿ðýí õàíãàõ ó÷èð àêòèâûí ñàëøã¿é õýñýã ìºí ãýæ ¿çäýã áîëîâ÷ ÿã ò¿¿íèéã ¿íýëæ á¿ðòãýëä òóñãàõ òàë äýýð ìàðãàëäàæ áàéíà. Àìåðèêèéí õºäºëìºðèéí èíñòèòóòûí òàéëàíä òýìäýãëýñíýýð õ¿íèé íººöèéã õºðºíãºíä òîîöîæ áîëîõã¿éí øàëòãààí áîë êîìïàíè õ¿íèéã àëáàí ¸ñîîð ºì÷ëºõ ýðõ áàéõã¿é ãýæ ¿çäýã ìºí Jauch ,R áà Skigen, M íÿãòëàí áîäîã÷èä õ¿íèé íººöèéã ¿íýëýõ ìýäýýëëèéí ñèñòåì áîëîâñðóóëàõ ÷àäâàðã¿éí äýýð Nicholls èéí áè÷ñýíýýð íýãýíò õºðºíãºíä á¿ðòãýëýý ÷ ò¿¿íèéã ýëýãä¿¿ëýõ áîëîí ò¿¿íä íýìæ õºðºí㺠îðóóëàõ (êàïèòàëæèõ çàðäàë ãàðàõ ) ¿åä á¿ðòãýëèéí õ¿íäðýë ¿¿ñíý ãýæ ¿çäýã. 1. Х¿ний нººцийн б¿ртгэлийн системийн тогтсон загвар хараахан тогтоог¿й манай нºхцºлд х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг ¿нэлэх хамгийн энгийн хэрэглээ бол худалдах ¿ед ¿¿сэх г¿¿двилийн тооцоо юм. Êîìïàíèéã õóäàëäàõ ¿åä ò¿¿íèé öýâýð õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿íýýñ èë¿¿ ìºí㺠òºëíº ãýäýã áîë õóäàëäàãäàæ áàéãàà êîìïàíèéí çàõ çýýëä ýçëýõ áàéð ñóóðü èõ, íýð õ¿íäòýé áàéãààãèéí èëðýë áîëîâ÷ õàìãèéí ãîë íü òýíä áàéãàà àæèëëàã÷èäûí óð ÷àäâàð , ìýäëýã áîëîâñðîë, òàíèë òàë , àæëàà ãàðãóóä ìýääýã ÷àíàðò èë¿¿ ìºí㺠òºëæ áàéíà ãýñýí ¿ã þì. 1985 онд General Motors Corporation Hugnes Aircraft компанийг 5,2 сая доллараар худалдан авах ¿ед ¿¿ссэн 4,4 сая долларын г¿¿двилийн ихэнх хэсгийг Hugnes-ийн ажилтнуудын мэдлэг чадвар, туршлагад тºлºгдсºн мºнгº гэж ¿здэг. 2. Компанийг худалдан авагч нь ºмчлºгч солигдсон нºхцºлд ч х¿ний нººцийг хадгалахыг эрмэлзэх ёстой. Компанийг худалдах ººрчлºн зохион байгуулах ¿ед ажилтнууд халагдаж солигддог, энэ нь ялангуяа ¿йлчилгээний салбарын компаниудыг дампууралд х¿ргэж болно. Мэдлэг туршлагатай ажилтныг хална гэдэг нь ¿нэ цэнэтэй активыг л устгаж байна гэсэн ¿г боллоо.
  17. 17. 21 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê 3. Х¿ний нººцийг худалдан авалтын ºртºгт оруулж тооцсоноор компанийг худалдан авагч татварын хэмнэлт авч болох юм. Ер нь ХНБ-ийн асуудлуудыг ¿ргэлжл¿¿лэн судалж шийдвэрлэх нь байгууллагын удирдлагад ч, хºрºнгº оруулагчдад ч ер нь нийгэмд чухал ач холбогдолтой. Х¿ний нººц нь компанийн ¿р ашгийг дээшл¿¿лэх чухал нººц болохынх нь хувьд удирдлагаас шийдвэр гаргахдаа ХНБ - ийн мэдээллийг заавал тооцож байх шаардлага з¿й ёсоор тавигдаж байна. Компани ажилтныхаа мэргэжил мэдлэгийг дээшл¿¿лэх, нийгмийн асуудлыг нь анхаарах зэрэг ер нь х¿нд ямар хэмжээний хºрºнгº зарцуулж байгаагаар нь компанийн хºгжлийг тодорхойлж болно. Улс орны хэмжээнд ч х¿нийг л хºгж¿¿лбэл улс орны эдийн засаг хºгжинº гэсэн ¿зэл баримтлалыг нийтээр зºвшººрч байгаагийн жишээ бол АНУ-ын дотоодын нийт б¿тээгдэх¿¿ний 15% нь х¿ний нººцºд оруулсан хºрºнгº оруулалт эзэлж байгаагаас харагдаж байна. Х¿ний нººцийí á¿ðòãýë мэдээллийн системийг боловсруулах íü Компаниудад ХНБ-ийн хамгийн энгийн систем нºгººд нь ил¿¿ боловсронгуй систем ашиглагдах ёстой. Гэхдээ компани ºсºн дэвжихийн хэрээр ХНБ-ийн систем боловсронгуй болгох ёстой. ХНБ-ийн систем дараах шаталбартай байхыг санал болгож байна. I ХНБ-ийн энгийн систем II ХНБ-ийн суурь систем III ХНБ-ийн завсар ¿еийн (дунд шатны) систем IY ХНБ-ийн ахисан шатны систем Y ХНБ-ийн глобал систем Эдгээр систем нь дараах з¿йлсийг б¿рэн хангасан байх ёстой. 1Х¿ний нººцийн тºлºвлºлт 3. Боловсон х¿чнийг олж бэлтгэх сургах санх¿¿жилтийг шийдвэрлэх 4. Х¿ний нººцийг хадгалах тогтвортой ажиллуулах хºтºлбºр 5. Х¿ний нººцийг ¿нэлэх 6. Х¿ний нººцийн удирдлагын ¿р ашгийг хянах Аль системийг ашиглахаа шийдэхдээ байгууллага дараах з¿йлсээ харгалзан ¿знэ:. 1. Байгууллагын зохион байгуулалтын хэлбэр 2. Т¿¿ний хэмжээ ба б¿тэц 3. Одоогийн хэрэглэж байгаа системийнхээ боломж х¿чин чадал 4. Х¿ний нººцийг б¿ртгэх ºгºгдлийн сангийн ¿нэн зºв байх чадвар ХНБ-ийн системээ боловсруулахдаа дараах 5 шатаар г¿йцэтгэж болно. 1. Системийн зорилгоо тодорхойлох 2. Хэмжих системээ боловсруулах 3. ªгºгдлийн санг бий болгох 4. Системийг турших, шаардлагатай бол ººрчлºх. 5. Системийг байгууллагадаа нэвтр¿¿лэх
  18. 18. 22 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê МАКРО-ЭДИЙН ЗАСГИЙН САНХҮҮГИЙН ХӨТӨЛБӨР БОЛОВСРУУЛАХ АРГАЧЛАЛ А.Энхбат Îëîí Óëñûí Âàëþòûí Ñàíä õýðýãëýäýã ìàêðî-ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àðãà÷ëàëûã “Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð” çîõèîõ ãýæ íýðëýäýã áºãººä ýíý íü õàðèëöàí óÿëäààòàé ñåêòîðûí òîîöîîíóóä èéì õºòºëáºðèéí ¿íäýñëýë áîëäîãтой холбоотой. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü íèéò çàðëàãà, îðëîãî, ¿éëäâýðëýë, àæèë ýðõëýëò, ¿íý, öàëèí, ãàäààä õóäàëäàà, òàòâàðûí îðëîãî, óëñûí çàðäàë, ìºíãºíèé õýìæýý çýðýã ýäèéí çàñãèéã á¿õýëä íü õàìàðñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñóäëàõ íýã àðãà õýðýãñýë áîëäîã. Ýíý íü ïðàêòèêò íýãä¿ãýýðò äýýðõè íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ººð÷ëºëòèéã òàéëáàðëàõ, õî¸ðäóãààðò ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí ¿éë ÿâöûí ¿ð äàãàâðûã òîîöîîëæ òîäîðõîéëîõ, ãóðàâäóãààðò óëñ îðíû óäèðäëàãûã ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäëýã, ìýäýýëýëýý õàíãàæ ºãºõ ãýñýí ãóðâàí ãîë çîðèëòûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýãäýíý. Ýäèéí çàñãèéã ìàêðîò¿âøèíä ñóäëàõàä äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîîëæ, ãîë ñàëáàðóóäûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã èëð¿¿ëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áºãººä Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ýíý õî¸ð çîðèëòûã õàìòàä íü øèéäýæ ºãäºã. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí àãóóëãà ìºí ÷àíàð çîðèóëàëò Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð çîõèîëò íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àðãà÷ëàë þì. ªºðººð õýëáýë ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí óÿëäààòàé ñåêòîðûí òîîöîîíóóä ýíý õºòºëáºðèéí ãîë ¿íäýñ áîëíî. Èéìýýñ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã õàíãàõ áîäëîãûí àðãà õýìæýýíèé èæ á¿ðýí öîãö þì. Ò¿¿í÷ëýí, Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òàëààð äýâø¿¿ëñýí áàãö çîðèëãîä õ¿ðýõèéí òóëä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõýýð áîëîâñðóóëñàí áîäëîãûí àðãà õýìæýýíèé á¿ðýí öîãö ãýæ
  19. 19. 23 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê îéëãîæ áîëíî. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí òºâä òºëáºðèéí áàëàíñûí àëäàãäàëò, ºíäºð èíôëÿöè, á¿òýýãäýõ¿¿íèé áóóðàëò áóþó õýò áàãà ºñºëòººð èëýðäýã íèéò ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéí òýíöâýðèéí çºð÷ëèéã àðèëãàõ çîðèëò îðøäîã. Èéíõ¿¿ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü íèéò çàðëàãà, îðëîãî, ¿éëäâýðëýë, àæèë ýðõëýëò, ¿íý, öàëèí, ãàäààä õóäàëäàà, òàòâàðûí îðëîãî, óëñûí çàðäàë, ìºíãºíèé õýìæýý çýðýã ýäèéí çàñãèéã á¿õýëä íü õàìàðñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñóäëàõ íýã àðãà õýðýãñýë áîëäîã. Ýíý íü ïðàêòèêò íýãä¿ãýýðò äýýðõè íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ººð÷ëºëòèéã òàéëáàðëàõ, õî¸ðäóãààðò ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí ¿éë ÿâöûí ¿ð äàãàâðûã òîîöîîëæ òîäîðõîéëîõ, ãóðàâäóãààðò óëñ îðíû óäèðäëàãàä ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäëýã, ìýäýýëëýýð õàíãàæ ºãºõ ãýñýí ãóðâàí ãîë çîðèëòûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýãäýíý. Èéíõ¿¿ ýäèéí çàñãèéã ìàêðîò¿âøèíä ñóäëàõàä äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîîëæ ãîë ñàëáàðóóäûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã èëð¿¿ëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áºãººä ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ýíý õî¸ð çîðèëòûã õàìòàä íü øèéäýæ ºãäºã áàéíà. “Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð” ãýæ íýðëýäýã ìàêðî-ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àðãà÷ëàëûã ÎÓÂÑ-èéí øóãàìààð áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëäýã àæýý. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òýíöâýð àëäàãäñàí íºõöºëä íººö áàÿëãèéí îäîîãèéí áàéãàà ò¿âøèí áà ò¿¿íèéã øààðäàæ áàéãàà õýìæýýíèé õîîðîíäûí çºð¿¿ã àðèëãàõûí òóëä ýäèéí çàñàãò áîäëîãûí ººð÷ëºëò, çàñâàð çîõèöóóëàëò õèéõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Èéì çîðèóäûí áîäëîãûí ÷àíàðòàé àðãà õýìæýýã ýðòõýí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõã¿é áîë àÿíäàà çàìáàðààã¿é, ¿ð àøèã ìóóòàé çîõèöîëò õèéãäýõýä õ¿ðãýäýã. Æèøýýëáýë, èìïîðòûí çîðèëãîîð ãàäààä âàëþòûí íººöèéã èõ çàðöóóëáàë íººö áàãàñàõàä õ¿ð÷ óëìààð òºëáºðèéí òýíöëèéã ñàéæðóóëàõ áîëîîä áóñàä ÷èãëýëýýð îðæ èðýõ ãàäààä ýõ ¿¿ñâýð õîìñäîõ áîëíî. Ýíý íü èìïîðòûã ýðñ áóóðóóëàõ, óëìààð ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, àìüæèðãààíû ò¿âøèíä ìóóãààð íºëººëíº. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí ãîë îíöëîã íü çîõèöóóëàõ àðãà õýìæýýã öàã àëäàëã¿é õýðýãæ¿¿ëýõ çàìààð ãàäààä ñàíõ¿¿æèëòèéã çîõèñòîé õýìæýýãýýð õàíãàæ ýäèéí çàñãèéí øààðäëàãàòàé ººð÷ëºëò çîõèöóóëàëòûã çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õèéæ ã¿éöýòãýõýä îðøèíî. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðò äîòîîäûí ýðýëòèéã õÿíàæ òºëáºðèéí áàëàíñûí òýíöâýð àëäàãäàõ áàéäëûã çàñàõàä ìºíãº, òºñºâ áîëîí âàëþòûí õàíøíû áîäëîãîä ãîëëîí ò¿øèãëýäýã áîëîâ÷ áóñàä áîäëîãî ÿëàíãóÿà íèéë¿¿ëýëòèéã ºñãºõºä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã ìºí òóñãàäàã. Èéì ººð÷ëºëò çîõèöóóëàëò íü ¿éëäâýðëýë áóóð÷, àæèëã¿éäýë èõñýõ ¿ð äàãàâðûã 纺ëð¿¿ëæ, ýöñèéí ä¿íäýý öààøèä òîãòâîðòîé áàéæ ÷àäàõóéö òºëáºðèéí áàëàíñûí ä¿íä õ¿ðãýõ ó÷èðòàé àæýý. Òºëáºðèéí áàëàíñûí òîãòâîðòîé áàéõ ä¿í ãýäãèéã óðñãàë òîîöîî, äóíä õóãàöààíä ÿàæ õºãæèæ ººð÷ëºãäºõ òºëºâ õàíäëàãàòàé óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Óëñ îðîí á¿ð õàðèëöàí àäèëã¿é áîëîâ÷ åðºíõèé人 óðñãàë òîîöîîíû òîãòâîðòîé áàéæ ÷àäàõ ä¿í íü ãàäíààñ îðæ èðæ áàéãàà êàïèòàëûí õýìæýý íü óäààí õóãàöààãààð ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ õ¿ðýõ¿éö áºãººä
  20. 20. 24 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê òóõàéí îðíû ãàäààä ºðºº òºëºõ ÷àäâàð áîëîí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, ¿íèéí òîãòâîðæèëòûí çîðèëòûã õàíãàõóéö ò¿âøèí ãýæ òîäîðõîéëæ áîëíî. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü èðýýä¿éä ÷èãëýñýí àãóóëãàòàé áàéõ íü ìýäýýæ áºãººä äóíä õóãàöààã îéðîëöîîãîîð 5 æèë ãýæ ¿çýæ áîëîõ áîëîâ÷ áàñ ÿã òîãòîîñîí ãýæ õàòóó õýëæ áîëîõã¿é þì. Õàðèí èæ á¿ðýí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ òóëãàìäñàí øààðäëàãà, ìýäýýëëèéí îéð áýëýí áàéäàë çýðãýýñ ¿¿äýí èðýõ îíû ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ÿìàãò íàðèéâ÷èëñàí äýëãýðýíã¿é õýëáýðýýð õèéãääýã áà äàðàà æèë¿¿äèéí õºòºëáºð àðàé òîâ÷, ãîë íü ãàäààä ñåêòîðûí ººð÷ëºëò çîõèöóóëàëòûí ¿ð äàãàâðûí àñóóäàëä òºâëºðñºí áàéäàã. Ýíý àñóóäëûã ñóäëàñíû ¿ð ä¿íä Ìîíãîë Óëñàä ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ öàã íýãýíò áîëæýý ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîë ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëäîã áîëîõ íü áèäýíä îéëãîãäîæ áàéãàà. ͺ㺺 òàëààñ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí á¿õ òîîöîîã ººðòºº íýãòãýí èëýðõèéëýõ áîëîìæòîé. ×óõàì ýíý óòãààðàà ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâëºëò ïðîãíîç÷ëîëûã èëýðõèéëæ áàéíà. Èéìýýñ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâëºëòºä ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éã íýâòð¿¿ëýõ ñàíàëòàé áàéãàà þì. Ýíý íü øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé, îëîí óëñûí ïðàêòèêò õýðýãëýãäýæ áàéãàà, ¿íäýñíèé ýäèéí çàñãèéí ìàêðî òºëºâëºëòèéí ¿íäñýí õýëáýð áîëæ ÷àäàõ þì. ×óõàì ýíý ó÷ðààñ áèä ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâëºëò óäèðäëàãàä øèíý÷ëýë õèéõ ñàíàë äýâø¿¿ëæ áàéãàà þì. ªíººãèéí ìàêðî òºëºâëºëòèéí ¿íäñýí ¿íäñýí ãóðâàí ÷èãëýë áîëîõ òºñâèéí òºëºâëºëò, ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí ÷èãëýë , ìºíãºíèé áîäëîãî á¿õýëäýý ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðò íýãäýæ, õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîòîéãîîð îðîõ áîëíî. Èíãýñíýýð õºãæëèéí íýãäñýí áàðèìò áè÷ãèéã áîëîâñðóóëæ ìºðäºõ áîëîìæòîé áîëæ òºð çàñãèéí õºãæèëèéí áîäëîãî öýãöòýé, èæ á¿ðýí, áàëàíñæñàí õýëáýðò îðíî. Íýãýíò ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ãýæ îëîí óëñûí ò¿âøèíä õýðýãëýæ ã¿éöýòãýõ áîëñîí íü òîõèîëäëûí õýðýã áèøèéã áàñ íîòîëæ áàéãàà þì. Ýíý õºòºëáºð íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ò¿âøèíä õîëáîæ, çîõèöóóëàëò õèéæ, õºãæèëèéã àãóóëæ, òºëºâëºõ, òàéëàãíàõ áîëîìæ á¿õèé ñåêòîð íü þó âý ãýäãèéã ÷ òîäðóóëæ ºã÷ áàéíà. ×óõàìäàà áîäèòîéãîîð òîîöîæ àæèëëàõ ñàëáàð íü òºð çàñãèéí õ¿ðýýíä ñàíõ¿¿ãèéí õ¿ðýý áèëýý. ×óõàì ýíý óòãààðàà ìàêðî ýäèéí çàñãèéí Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ãýæ íýðëýãäñýí. ¯¿íèéã æèíõýíý óòãààð íü õýðýãæ¿¿ëýõ öàã íýãýíò áîëæýý. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí õ¿ðýý Ýäèéí çàñãèéí áàéäàëä ¿íýëãýý ºã÷, ººð÷ëºëò çîõèöóóëàëòûí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä øààðäàãäàõ ìýäýýëëèéã ¿íäýñíèé òîîöîî, òºëáºðèéí áàëàíñ, òºñâèéí áîëîí ìºíãºíèé òîîöîîã õàìàðñàí ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí óÿëäààòàé ñèñòåì ë á¿ðä¿¿ëæ ºãäºã. Ýäãýýð òîîöîîíû õàðèëöàí óÿëäàà íü àëü íýã ñàëáàðûí îðëîãîîñ äàâñàí çàðëàãûã ººð íýã ñàëáàðûí õýìíýëòýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áà íèéò ýäèéí çàñãèéí èë¿¿äýë çàðëàãûã çºâõºí ãàäààä ýõ ¿¿ñâýðýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý ãýäýã ¿íýíèéã òîä òîìðóóí õàðóóëæ ºãäºã. Ýíý áîë õºãæèæ áàéãàà, ÿäóó áóóðàé îðíóóäàä øóóä õîëáîîòîé þì.
  21. 21. 25 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷äûí õóâüä äýýðõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ñèñòåìèéí çýðýãöýý ýäãýýð íü áóñàä ¿ç¿¿ëýëòýýñ õýðõýí õàìààð÷ ººð÷ëºãäºõèéã õàðóóëñàí òîìú¸îëëûí áàãö øààðäàãäàíà. Ýäãýýðèéí îðîëöîîòîéãîîð ýäèéí çàñãèéí çàãâàðûã á¿ðä¿¿ëýõ áºãººä ò¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð èíôëÿöè, òºëáºðèéí áàëàíñ çýðãèéã õÿíàæ óäèðäàõ áîëîëöîîòîé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àâ÷ ¿çýæ, ¿íýëãýý ºãºõ áîëîìæ á¿ðäýíý. Èéìýýñ àëèâàà áîäëîãûí àðãà õýìæýýíèé ¿ð äàãàâðûã á¿ðýí òîîöîîëîõîä ýäèéí çàñãèéí á¿õ ñåêòîðûã çýðýã àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé íü îéëãîìæòîé þì. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõàä ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áà ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, èíôëÿöè òºëáºðèéí áàëàíñ çýðýã ýöñèéí çîðèëò áîëîõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õîîðîíä òîãòâîðòîé õàìààðàë ¿éë÷èëæ áàéãàà ãýæ ¿çäýã áîëîâ÷ õýðýã äýýðýý ýäãýýð õàìààðëûã íàðèéí òîãòîîõ íýí áýðõòýé áºãººä îðîí òóñ á¿ðèéí óëñ òºð, á¿òöèéí áîëîîä öàã õóãàöààíû îíöëîãîîñ øàëòãààëàí ººð ººð áàéäàã. ßëàíãóÿà á¿òöèéí ã¿íçãèé ººð÷ëºëò, áîäëîãûí øèíý÷ëýë õèéæ áàéãàà íºõöºëä øèíý÷ëýëèéí áóþó äàðààõ ¿åèéí õàðèëöàí õàìààðàë ºìíºõ ¿åèéíõýýñ ýðñ ººð÷ëºãääºã òóë ýäèéí çàñãèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ àæëûã óëàì õ¿íäðýëòýé áîëãîäîã òàë áèé. ̺í áîäëîãî àðãà õýìæýýíýýñ ¿ð ä¿í ãàðàõ õóãàöàà, èðýýä¿éí òàëààðõ õ¿ì¿¿ñèéí òºñººëºë èòãýë, ¿íýìøèë, îëîí øàëòãààíò àðãà õýìæýýíèé äîòîîä óÿëäàà çîõèöóóëàëò çýðýã íü àæëûã óëàì õ¿íäð¿¿ëæ, ýöñèéí ¿ð ä¿í ÿã ÿìàð áîëîõûã áàòòàé òîãòîîõ íü áàñ ò¿âýãòýé þì. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí á¿òýö Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðò ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýýíä äýâø¿¿ëæ áàéãàà çîðèëòóóä, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýðýãñëèéã áàãòààñàí áàéíà ãýäãèéã ºìíº òýìäýãëýñýí áèëýý. Èéìýýñ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð äàðààõ á¿òýöòýé áàéíà. • Áîäèò ñåêòîð • Çàñãèéí ãàçðûí ñåêòîð • Ìºíãºíèé ñåêòîð • Ãàäààä ñåêòîð • Óÿëäàà õàìààðàë Õ¿ñíýãò 1 Òîîöîî Ñåêòîð • ¯íäýñíèé îðëîãî áà çàðëàãûí òîîöîîíóóä Áîäèò ñåêòîð • Òºëáºðèéí áàëàíñûí òîîöîîíóóä Ãàäààä ñåêòîð • Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí ñòàòèñòèê Çàñãèéí ãàçðûí ñåêòîð • Ìºíãºíèé òîîöîîíóóä ̺íãºíèé ñåêòîð
  22. 22. 26 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê • Ñóóðü íºõöºë • Õºòºëáºðèéí íºõöºë Áîäëîãóóä • Òºñºâ • ̺í㺠• Âàëþòûí õàíø Á¿ðýí öîãö • Áîäèò ñåêòîð • Òºëáºðèéí áàëàíñ • Çàñãèéí ãàçàð • Ìºíãºíèé ñåêòîð Íèéöòýé áàéõ Çîðèëòóóä • Òîîöîîíû õ¿ðýý ªñºëò • Áîäëîãî áîëîí çîðèëò Èíôëÿöè • Òýíöâýðèéí øèíæ ÷àíàð Òºëáºðèéí áàëàíñ Èðýýä¿éä ÷èãëýñýн ÑÀÍÕ¯¯ÃÈÉÍ Øèíæèëãýý ÕªÒªËÁªÐ Òààìàãëàë Áîäëîãûí çºâëºìæ
  23. 23. 27 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê 2. Áîäèò Ñåêòîð-¯íäýñíèé Òîîöîîíû Ñèñòåì, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîöîî ¯íäýñíèé îðëîãî áà ¿íäýñíèé Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí óõààí íü íèéò çàðëàãà, îðëîãî ¿éëäâýðëýë, àæèë ýðõëýëò, ¿íý, öàëèí, ãàäààä õóäàëäàà, òàòâàðûí îðëîãî, óëñûí çàðäàë, ìºíãºíèé õýìæýý çýðýã ýäèéí çàñãèéã á¿õýëä íü õàìàðñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñóäàëäàã. Ïðàêòèêò ýíý íü äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëòèéí ººð÷ëºëòèééã òàéëáàðëàõ, ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí ¿ë ÿâöûí ¿ð äàãàâðûã òîîöîîëæ òîäîðõîéëîõ, óëñ îðíû óäèðäëàãûã ýäèéí çàñãèééí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäëýã óäèðäàìæààð çýâñýãëýæ ºãºõ ãýñýí ãóðâàí ãîë çîðèëòòûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýíý. Ýäèéí çàñãèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéæ, ¿éë ÿâäëûí ó÷èð øàëòãààíûã îéëãîõ, óëìààð áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä þóíû ºìíº äýýðõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õýìæèõ øààðäëàãàòàé. Ìàêðî ýäèí çàñãèéí ãîë õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéí òàëààðõ ìýäýýëëèééã á¿ðòãýæ ñèñòåì÷ëýõ àðãà íü ¿íäýñíèé òîîöîî þì. ¯íäýñíèé òîîöîîíû õàìãèéí ñóóðü îéëãîëò áîë íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í áºãººä çàõ çýýëèéí îðíóóäàä ò¿¿íèéã ¯íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ¯ÍÁ áóþó Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ãýæ íýðëýäýã. Ò¿¿íèéã òîîöîîëîõîä ͯÁ-ýýñ áîëîâñðóóëñàí ¯íäýñíèé òîîöîîíû ñèñòåìèéã ¯ÒÑ áàðèìòàëäàã áà ýíý àðãà÷ëàëûã õàìãèéí ñ¿¿ëä 1993 îíä øèíý÷èëñýí. ¯ÒÑ íü òîäîðõîé öàã õóãàöààíä òóõàéí ýäèéí çàñàãò øèíýýð áèé áîëãîñîí ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýìæèõ áºãººä ò¿¿íýýñ ýíý îðîí þóã ÿìàð õýìæýýãýýð, ÿìàð ñàëáàðò ¿éëäâýðëýæ îðëîãî íü ¿éëäâýðëýëèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä, òóõàéëáàë õºäºëìºð êàïèòàëä ÿàæ íîãäîæ áàéíà ãýäãèéã õàðæ áîëíî. Ýäèéí çàñãèéí øèíæýý÷, ñóäëàà÷, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èéí àëü íü ÷ ¿íäýñíèé òîîöîîã¿éãýýð àæèëëàõ àðãàã¿é, ÿàãààä ãýâýë ýíý áîë: • Ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, òºëºâèéã øèíæëýõýä ãîë ¿¿ðýãòýé õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñèñòåì÷ëýõ ñòàòèñòèêèéí àðàã ÿñ. • Ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëò õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ õýìæ¿¿ð • Ýäèéí çàñãèéí áîäèò áàéäëûã ò¿¿íèé õ¿ð÷ ÷àäàõ áîëîìæòîé õàðüöóóëæ õàðàõ àðãà • ßíç á¿ðèéí îðíû ýäèéí çàñãèéã õîîðîíä íü æèøèæ ¿çýõ áîëîìæ þì.
  24. 24. 28 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Õ¿ñíýãò 2. Îðëîãî áà Çàðëàãûí öèêë óðñãàë Sh Çàñãèéí гаçðûí ñåêòîð ªðõ ãýð Th Cp Áàðààíû çàõ çýýë Yh Ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýл ¯éëäâýðëýëèéí çàõ çýýëèéí Àæ ¿éëäâýð¿¿ä õ¿÷èí ç¿éë Ãàäààä ñåêòîð Yh = Cp + TH + Sh Yh - ªðõ ãýðèéí îðëîãî Cp - Õóâèéí õýðýãëýý Th - ªðõ ãýðèéí òàòâàð Sh - ªðõ ãýðèéí õàäãàëàìæ
  25. 25. 29 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Ýäèéí çàñãèéã ìàêðîò¿âøèíä ñóäëàõàä äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîîëæ, ãîë ñàëáàðóóääûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã èëð¿¿ëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áºãººä ¯ÒÑ ýíý õî¸ð çîðèëòûã õàìòàä íü øèéäýæ ºãäºã. Òºâëºðñºí òºëºâëºëòèéí îðíóóäàä õýðýãëýæ áàéñàí ìàòåðèàëëàã á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñèñòåìä ìàòåðèàëëàã öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í ãýäýã îéëãîëòûã ñóóðü áîëãîí àâ÷ ¿çäýã áà ýíý íü êàïèòàëûí ýëýãäýë áîëîí ìàòåðèàëëàã áóñ ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò áèé áîëñîí íýì¿¿ ºðòãèéã îðõèãäóóëäãààðàà Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ ÿëãààòàé. Îðîí á¿ðèéí çàðèì îíöëîã áàéäàã õýäèéí áîëîâ÷ çàð÷ìûí õóâüä ìàòåðèàëëàã ¿éë÷èëãýýíä çºâõºí ¿éëäâýðëýëèéí “¿ðãýëæëýë” ãýæ òîîöîãääîã òýýâýð õàäãàëàëò, áîðëóóëàëòûí õîëáîãäîëòîé ¿éë÷èëãýýã îðóóëäàã áàéâ. Èéìä ýäãýýð îðíû õóâüä ÄÍÁ ìàòåðèàëëàã öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ 20-30 õóâü ºíäºð ãàðàõ íü áàéäàã. ßëàíãóÿà óëñààñ ¿ç¿¿ëæ áàéãàà ¿éë÷èëãýý òîîöîãääîãã¿é òàëòàé. Öýâýð ìàòåðèàëëàã á¿òýýãäýõ¿¿í äýýð êàïèòàëûí ýëýãäýë, ìàòåðèàëëàã áóñ ¿éë÷èëãýýã íýìæ, ìàòåðèàëëàã á¿òýýãäýõ¿¿íä äàâõàð òîîöîãäñîí ìàòåðèàëëàã áóñ ¿éë÷èëãýýíèé îðöûã õàñâàë ÄÍÁ ãàðàõ ¸ñòîé. Õ¿ñíýãò 2. Cp + Ip + G + NX = Ye +Tg Cp - Õóâèéí õýðýãëýý Ip - Õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëò G - Çàñãèéí ãàçðûí çàðëàãà NX - Öýâýð ýêñïîðò ¯e - ¯éëäâýð¿¿äèéí îðëîãî Tg - Èìïîðò áîëîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàòâàð
  26. 26. 30 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Áîäèò ÄÍÁ-èéã ¿éäâýðëýñýí ýöñèéí á¿òýýãäõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý öýíýýñ èìïîðòûí îðöûí ¿íý öýíèéã õàññàí ä¿íãýýð òîîöäîã. Òîîöîîíû äàâõàðäëààñ çàéëñõèéõèéí òóëä ýöñèéí á¿òýýãäõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä îðñîí çàâñðûí á¿òýýãäõ¿¿íèé ¿íèéã ýíý òîîöîîíä õàñàæ òîîöíî. Æèøýýëáýë: òàëõíû ¿íèéã òîîöîõûí òóëä óëààí áóóäàé, ãóðèëûí ¿íèéã õàñàõ áîëíî. ¯éëäâýðëýëèéí ãàðöûã äîòîîä áà ãàäààä çàõ çýýë äýýð áîðëóóëäàã. ÄÍÁ- èéã òîäîðõîéëîõ ýíýõ¿¿ àðãûã ãàðöûí àðãà õýìýýí íýðëýäýã. ̺í áîäèò ÄÍÁ íü áàðàà, òàâààðûí ¿éëäâýðëýëèéí ÿâöàä ¿éëäâýðëýëèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí (àæèëëàõ õ¿÷, ãàçàð, êàïèòàë) áèé áîëãîñîí îðëîãîòîé òýíöäýã. Îðëîãî íü öàëèí õºëñ, àøèã, ò¿ðýýñ áà çýýëèéí õ¿¿ã áàãòààíà. Áîäèò ÄÍÁ-èéã òîîöäîã ýíý àðãûã ºðòãèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí àðãà áóþó íýì¿¿ ºðòãèéí àðãà ãýäýã. Íýì¿¿ ºðòºã ãýäýã íü òîäîðõîéëîëòûí õóâüä ¿éëäâýðëýãäñýí á¿õ áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý öýíýýñ ¿éëäâýðëýëä õýðýãëýãäñýí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé îðöûí ¿íý öýíèéã õàññàíòàé òýíö¿¿ þì. Îëñîí îðëîãî íü ýöýñòýý çàðöóóëàãäàõ áîëíî. Îðëîãî îëîã÷èä íü ò¿¿íèéõýý çàðèì õýñãèéã çàðöóóëíà. Òýäãýýðèéí îðëîãûí õóðèìòëóóëñàí õýñýã íü ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàã÷ áàéãóóëëàãóóäààð äàìæèí õóâèéí ñåêòîðûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã. Îðëîãûí òîäîðõîé õýñýã íü òàòâàðò òºëºãäºí çàñãèéí ãàçðûí çàðëàãûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý. ̺í îðëîãûí òîäîðõîé õýñýã èìïîðòîíä çàðöóóëàãääàã. Õàðüÿàò ýòãýýäèéí íèéò çàðëàãààñ èìïîðòîíä çàðöóóëàãäñàí ä¿íã õàñààä ýêñïîðòûã íýìâýë áîäèò ÄÍÁ-òýé òýíöýõ áîëíî. ÄÍÁ-èéã òîäîðõîéëîõ ýíý àðãûã çàðëàãûí àðãà ãýæ íýðëýäýã áèëýý. Çàðëàãûã çàõ çýýëèéí ¿íýýð òîîöäîã áºãººä ýíý ¿íý íü øóóä áóñ òàòâàð áîëîí òàòààñààñ õàìààðàí áàðàà, ¿éë÷èëãýýã áîðëóóëàã÷èéí îëæ àâ÷ áóé ¿íýýñ ÿëãààòàé áàéæ áîëíî. Ãàðö áà îðëîãûí àðãààð òîîöñîí ÄÍÁ äýýð øóóä áóñ òàòâàð áà òàòààñûã íýìñíýýð çàðëàãûí àðãààð òîîöñîí ä¿íòýé òýíö¿¿ áîëäîã. ßíç á¿ðèéí çàñâàð, çàëðóóëãà õèéñíèé äàðàà ãàðö, îðëîãî, çàðëàãà çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü õîîðîíäîî òýíö¿¿ áàéäàã áîë çàëðóóëãûã õèéõèéí ºìíº ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü çàéëøã¿é òýíö¿¿ áàéõ àëáàã¿é. 3. Çàñãèéí ãàçðûí Ñåêòîð- Çàñãèéí ãàçðûí çàðëàãà óðüä÷èëàí òîîöîõ íü Çàðëàãà, öýâýð çýýëèéã ÄÎÒÎÎÄÛÍ ÍÈÉ˯¯ËÝËÒ ªÑͪ ÕÓÂÈÉÍ ÇÀÐËÀÃÀ (Cp + Ip) ÓÍÀÍÀ GNDI + M = Cp + Ip + G + E ÃÀÄÀÀÄ ÍÈÉ˯¯ËÝËÒ ªÑͪ ÝÊÑÏÎÐÒ ÓÍÀÍÀ
  27. 27. 31 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Òºñâèéí çàðëàãûí çàðèì ãîë òºðë¿¿ä ÿàæ ººð÷ëºãäºõ íü ýäèéí çàñãèéí áóñàä ¿ç¿¿ëýëòòýé øóóä õîëáîîòîé. Óëñûí ñåêòîðûí öàëèíãèéí ºñºëò ãýõýä òºðèéí àëáàíû öàëèíãèéí òàëààð, ÿëàíãóÿà èíôëÿöèòàéé èíäåêñ÷ëýõòýé õîëáîãäóóëàí ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãî, õóâèéí ñåêòîðûí öàëèíãèéí ò¿âøèíãýýñ øàëòãààëíà. Òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æèõ áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ¿íèéí ò¿âøèíã äàãàæ ºñºõ áîëîâ÷ òºñºâ çàðöóóëàõ æóðìààñ øàëòãààëàí ºñºëò èõ áàãà áàéæ áîëíî. Òºñ⺺ñ òºëºõ õ¿¿ãèéí òºëáºð íü äîòîîä ãàäààäûí õ¿¿ãèéí ò¿âøèí, çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä äîòîîä ºðèéí õýìæýýíýýñ øàëòãààëíà. Çàðèì øèëæ¿¿ëýõ òºëáºðèéã ìºí òîîöîîëæ áîëíî. Æèø: àæèëã¿éäëèéí òýòãýìæ ýäèéí çàñãèéí áàéäàëòàé, ºíäºð íàñíû òýòãýâýð õ¿í àì ç¿éí ººð÷ëºëòòýé õîëáîîòîé. Çàðèì îðíû òóõàéä õºðºíãèéí çàðäàë ãàäààä ñàíõ¿¿æèòèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ èõýýõýí øàëòãààëäàã. Ýöñèéí ä¿íä çàñãèéí ãàçðûí çàðäàë äýâø¿¿ëæ áàéãàà áîäëîãîîñ ¿ëýìæ õýìæýýãýýð õàìààðàõ áºãººä óäèðäëàãûí øèéäâýðýýñ øàëòãààëàí ººð÷ëºãäºíº. ̺í çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí íèéò çàðëàãûí õÿçãààðëàëò íü îðëîãûí òîäîðõîé ç¿éë àíãèéã ºñãºõ áîëîìæèä íºëººëäºã. Ñàíõ¿¿æèëòèéã óðüä÷èëàí òîîöîõ íü Ñàíõ¿¿æèëòèéã òîîöîõîä ãàäààä ñàíõ¿¿æèëò, áàíêíû áóñ äîòîîäûí çýýë, áàíêíû ñèñòåìýýñ àâàõ äîòîîäûí çýýë ãýñýí ãóðâàí ýõ ¿¿ñâýðèéã àâ÷ ¿çíý. Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýë àâàõ òºëºâëºãºº, ºðèéí òºëáºð õèéõ õóâààðü íü ãàäààä ñàíõ¿¿æèëòèéí òîîöîî õèéõ ãîë ¿íäýñëýë þì. Òýãýõäýý ãàäààä çýýëä¿¿ëýã÷äèéí áàéäàë, øèíý çýýë àâàõ, ºð òºëºõ òàëààð òºëáºðèéí áàëàíñûí êàïèòàë òîîöîîíä òóñãàãäñàí òºëºâòýé íÿãò óÿëäñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. Õýðýâ ãàäààä ºðèéí ò¿âøèí áóþó á¿òýö õ¿íäðýë ó÷ðóóëàõóéö áàéâàë ýíý àñóóäëûã èë¿¿ ºðãºí óòãààð àâ÷ ¿çýæ òîîöîîíäîî òóñãàõ íü ç¿éòýé. Áàíêíû áóñ äîòîîäûí çýýëèéí òóõàéä çàñãèéí ãàçðààñ äîòîîäûí ñàíõ¿¿ãèéí áàééãóóëëàãóóä áîëîí áóñàä çýýëä¿¿ëýã÷äýä ººðèéí ¿íýò öààñûã õýð õýìæýýãýýð áîðëóóëæ ÷àäàõ âý ãýäãèéã öýâýð ä¿íãýýð íü òîãòîîõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íòýé óÿëäóóäëàí õ¿¿ãèéí ò¿âøèí áîëîí çàñãèéí ãàçðûí áóñ ¿éë àæèëëàãàà, ÿëàíãóÿà õóâèéí ñåêòîðûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýðò ÿàæ íºëººëºõèéã àíõààð÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Áàíêíû ñèñòåìýýñ àâàõ çýýëèéí öýâýð ä¿íã ñàíõ¿¿æèëòèéí ¿ëäýãäëýýð ãàðãàõ áºãººä ýíý íü äîòîîäûí íèéò çýýëèéí ºñºëòèéí òàëààð òàâüñàí çîðèëòòîé òîõèð÷ áàéõ õýðýãòýé.
  28. 28. 32 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Òºñâèéí àëäàãäëûí санхүүжилтийн ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëүүд Төсвийн алдагдлын эдийн засашт үзүүлэх нөлөөллүүд ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÍªÕ֪˯¯Ä ͪ˪ªËªÕ ÍÜ ÁÀÍÊ Á¯ÐÝÍ ÀÆÈË ÝÐÕËÝËÒ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË ÁÀÍÊ ÁÓÑ ÕªÐªÍê Á¯ÐÝÍ ÀØÈÃËÀËÒ ÈÍÔËßÖÈ ÃÀÄÀÀÄ ÂÀËÞÒÛÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÕÀÍØ ÓÐÑÃÀË ÄÀÍÑ ÕÓÂÈÉÍ Ñ¨ÊÒÎÐ Á¯ÐÝÍ ÀÆÈËËÀÕ ÍÈÉÒ ТӨЛБӨРИЙН ТЭНЦЭЛ ÌªÍêÍÈÉ ¯ÍÝ ЦЭНЭ ГАДААД ӨР ÄÎÒÎÎÄ ªÐ
  29. 29. 33 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê Òºñâèéí àëäàãäàë ºññºíººñ ¿¿ñýõ íºëººëºë Íèéò ýðýëò, íèéë¿¿ëòèéí ìóðóé RMg = f (RY, NER* Pmf/ P, XDEMAND) RXg = f (RY, NER* Pxf/P, XDEMAND) Çàñãèéí ãàçðûí õóâüä òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ¿íäñýí òàâàí àðãà áèé. ¯¿íä: - òºâ áàíêíààñ çýýë àâàõ - àðèëæààíû áàíêíààñ çýýë àâàõ - äîòîîäûí áàíêíû áóñ áàéãóóëëàãóóäààñ çýýë àâàõ - àêòèâ áîðëóóëàõ - ãàäààäûí çýýë çýðýã áîëíî. Òºâ áàíêíààñ çýýë àâàõ Òºñâèéí àëäàãäëûã Òºâ áàíêíû çýýëýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý ãýäýã íü ¿íäñýíäýý øèíýýð ìºí㺠õýâëýí ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãàà þì. Ýíý àðãûã õýò èõ ÍÝ Øèíý ÍÝ ÍÍ P 11 P 0 Y0 Y 1 Ìàø èõ öèêë àæèëã¿éäýë Á¿ðýí àæèë ýðõëýëò

×