• Like
Econ 13
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Econ 13

  • 1,859 views
Uploaded on

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
1,859
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4

Actions

Shares
Downloads
7
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ӨМНӨХ ҮГ “Эдийн засаг: онол, практик” сэтгүүлийн энэхүү дугаарыг МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуулийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн багш, судлаачдын бүтээлүүдээр бэлтгэн гаргав. Зах зээлийн эдийн засгийн нөхцөлд нэн ач холбогдол бүхий маркетинг, олон улсын худалдааны онолын асуудлууд, практикийн зөвлөмжүүдийг багтаасан сэтгүүлийн энэхүү дугаар уншигч та бүхэнд таалагдах болно. Сэтгүүлийн энэ дугаараас байгууллагын маркетингээс эхлээд маркетингийг тойрон эргэлдэж буй зах зээлийн нийгмийн эдийн засгийн төдийгүй байгаль, нийгмийн олон талтай, нарийн төвөгтэй асуудлуудын судалгааны сонирхолтой үр дүнгүүдтэй танилцах боломж байгаа. Шилжилтийн эдийн засаг бүхий манай орны тухайд шинэчлэгдэх, шинээр бий болох замуудаар үүсэн төлөвлшиж байгаа 20 гаруй мянган аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаанд хамаарагдах байгууллагын зах зээлийн судалгаа, түүнчлэн зах зээлийн мэдлэг түгээж байгаа сургалтын байгууллагуудын маркетингийн төлөвлөгөө боловсруулах судалгааны үр дүнгүүд нь өргөн хэрэгцээтэй практикийн ач холбогдолтой байх болно. Түүнээс гадна дэлхийн хөгжил ба ирээдүйн зах зээл, улс орон бүс нутгийн маркетингийн судалгааны сонирхолтой үр дүнгүүд нь уншигч та бүхний мэдлэгийн хүрээг тэлэхэд тус нэмэр болно гэж итгэж байна. Б.Сувд П.Лувсандорж 3
  • 2. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ЗОХИОГЧИД 1. Д.Дагвадорж. Доктор (Sc), профессор. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн эрхлэгч, Монголын Маркетингийн Холбооны ерөнхийлөгч. Судалгааны чиглэл: Маркетингийн онол, практик, эдийн засаг, бизнесийн хөгжил, тогтвортой хөгжлийн асуудлууд. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Тулхтай хөгжил-Монголын ирээдүй” ном, 2002, УБ, “Маркетинг-зах зээлийг эзэмдэх түлхүүр: маркетинг, бизнес, хөгжил” ном, 2004, УБ. 2. Я.Отгонсүрэн. Доктор (Ph), дэд профессор. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн багш. Судалгааны чиглэл: Байгууллагын зах зээлийн онол, практик, маркетингийн удирдлага. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Үйлчилгээний маркетинг”, 2001, УБ, “Байгууллагын харилцааны маркетингийн удирдлага”, 2004, УБ 3. Н.Батнасан. Доктор (Ph), дэд профессор. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн багш. Судалгааны чиглэл: Олон улсын эдийн засаг, маркетинг, хүний хөгжил. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Гадаад худалдаа: Үйл ажиллагааны удирдлага, зохион байгуулалт, эрхзүйн зохицуулалт” ном, 2003, УБ, “Монголын Хүний Хөгжлийн Илтгэл-2003”, УБ 4. Э.Гүргэмжав. Доктор (Ph), тэргүүлэх профессор. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Сургалтын Албаны дарга. Судалгааны чиглэл: Олон улсын худалдаа, бизнес, маркетинг. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Аялал жуулчлалын маркетинг” ном, 1999, УБ, “Олон улсын худалдаа” ном, 2000, УБ 5. Ц.Цолмон. Магистр. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн багш. Судалгааны чиглэл: Олон улсын эдийн засаг, маркетинг. 6. Ц.Нансалмаа. Доктор (Ph). ХААИС-ийн ЭЗБС-ийн Маркетингийн тэнхмийн эрхлэгч. 7. Л.Нямцэрэн. Доктор (Ph). ҮХХ-ийн Глобалчлал, гадаад орчны секторын эрхлэгч. 8. Р.Ринчинбазар. Доктор (Ph). МУИС-ийн МКС-ийн тэнхмийн эрхлэгч. 9. Э.Эрдэнэчимэг. Доктор (Ph). Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийн багш. 10.Ç.Óíäðàõ. Магистр. ÕÀÀÈÑ-ийн ÝÇÁÑ-ийн Ìàðêåòèíãèéí òýíõìийн багш. 11.Ц.Баярмаа. Магистр. Судалгааны чиглэл: Харьцуулсан хэл шинжлэл. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Англи хэлний дасгалууд”, 2005, УБ, “Англи хэлний сонсох дасгалууд”, 2005, УБ 12.С.Галбадрах. Докторант. Судалгааны чиглэл: Бүс нутгийн хөгжлийн менежмент. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Эдийн засгийн ухаан”, 2001 4
  • 3. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 1 ÌÀÐÊÅÒÈÍà ÁÀ ÕӨÃÆÈË: ÖÎÃÖÎЛБÎÐ ÑÓÄАËГÀА Ä.Äàãâàäîðæ Àðãà ç¿éí øèíý õàíäëàãà Ìàðêåòèíã ¿¿ñýë õºãæëèéíõºº õóâüä ÷ ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñýòãýë ç¿é, öýðýã äàéíû íîìëîë çýðýã îëîí øèíæëýõ óõààíû çààã äýýð õºãæñºí áºãººä õºãæëèéí ºíººãèéí øàòàíä ÷ ýíý õàíäëàãà óëàì ëàâøèð÷ áàéãàà íü òîäîðõîé áàéíà. Äàÿí äýëõèéä ºðíºæ áóé ¿éë ÿâö, îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã-áèçíåñèéí ñ¿ëæýý ºðãºæèæ áóé íü øèíý õàíäëàãûã íºõöºëä¿¿ëæ áàéíà. Èéì ÷ ó÷ðààñ 21-ð çóóíû òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿¿äíýýñ õàíäàõ íü õºãæëèéí ëîãèêîîð íºõöºëäºæ áóé áºãººä õ¿íèé íèéãìèéí õºãæëèéí ºíººãèéí øààðäëàãààñ óðãàí ãàð÷ áàéãàà þì. Áýýæèíä áîëñîí “Äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà áà òóëõòàé õºãæèë” ñýäýâò Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí èõ ñóðãóóëèóäûí ïðîôåññîðóóäûí áàãà õóðàë /2004 îíû 12-ð ñàð/ äýëõèé äàÿàð ºðíºæ áóé îëîí óëñûí õóäàëäààíû ¿éë ÿâöàä ä¿í øèíæèëãýý õèéæ Àçèéí ýðäýìòýä ýíý òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ ÷èã áîäëîãûã òîäîðõîéëîí ýíý òàëààðõè áîäîë ä¿ãíýëòèéã ìààíü áàòàòãàæ ºãñºí áèëýý. Áàéãàëèéíõàà äààöàä íèéöñýí õºãæèë äýëõèé äàõèíû çîðèõ ÷èã áîëæ îëîí óëñûí õóäàëäàà, áèçíåñèéí çîõèñòîé áîäëîãîîð òóëõòàé õºãæèëä îéðòîõ íü òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëîîä áàéãààã Äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí òóðøëàãàòàé ýêñïåðò¿¿ä, Ç¿¿í Õîéò Àçèéí ïðîôåññîðóóä îíöëîâ. Ñóäàëãààíû äýýðõè õàíäëàãûã ¿íäýñ áîëãîâîë ºíººãèéí áà èðýýä¿éí õýðýãëýã÷äèéí ýðýëò øààðäëàãà òºâä íü òàâèãäàæ áàéíà. “Ìàíàé ºíººäðèéí ýäèéí çàñàãò àëü ÷ óòãààðàà áàðàà ¿éë÷èëãýýã õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà õ¿í áóþó õýðýãëýã÷ ãîë ¿¿ðýãòýé. Êîìïàíèóä ººð þóã ÷ áóñ õýðýãëýã÷èéã ë òîéðîí ýðãýëäýõ õýðýãòýé áîëîîä áàéíà.” õýìýýí ÀÍÓ- 5
  • 4. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ûí ýäèéí çàñàã÷ Ðîáåðò Æ.Êåéò áè÷ñýí íü ýäèéí çàñãèéí ºðíºë õºãæëèéí ¿íäýñ áîëîîä áàéíà. Õºãæëèéí ñóäàëãààã ìàðêåòèíãèéí êîíöåïöèéí ¿¿äíýýñ äàõèí òîäîðõîéëîõ íü 21-ð çóóí ãàðñààð õ¿í òºðºëõòºíä òóëãàð÷ áàéãàà õàìãèéí ÷óõàë àñóóäàë áîë õºãæèæ áàéãàà áîëîí õºãæèíã¿é îðíóóäûí ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà õ¿í àìûã áàéãàëèéí áàÿëãàà ñ¿éòãýõã¿éãýýð õýðõýí õîîëëîæ óíäëàí, ìàòåðèàëëàã áîëîí îþóíû õýðýãöýýã íü õàíãàõ âý ãýäýã àñóóäàë þì. ªºðººð õýëáýë, äàí ãàíö ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, õóðäöûã ãîëëîäîã õºãæëèéí áàðèìòëàëààñ áàéãàëèéí áîëîìæ äààöûã òîîöñîí õ¿í òºâòýé òóëõòàé õºãæëèéí áàðèìòëàëä øèëæèæ áàéíà. Ýíý íü äàÿàðøëûí ýðýëò áóöàëòã¿é ¿éë ÿâöòàé õîñîëæ õºãæëèéã äàí ãàíö óëñ îðíûõîî äîòîîäîä õàìðóóëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäàë ºðººñãºë áîëæ á¿ñ íóòàã, òèâ äýëõèéí ø¿òýëöýýíä ñóäëàõûã íºõöºëä¿¿ëæ áàéãàà þì.Òýãýõäýý äýëõèéí ºíöºã áóëàí á¿ðèéí õ¿í àðäûí ýðýëò õýðýãöýýã ýí òýðã¿¿íä èø ¿íäýñ áîëãîæ õ¿í, áàéãàëü, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí èíòåãðàë ø¿òýëöýýíä ñóäëàõ íü íýí ÷óõàë áîëæ áàéíà. Ìàðêåòèíã áà áàéãàëü îð÷èí Óëñ îðíóóä ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí òºâøèíãèéí õóâüä ÿëãààòàé áàéäãààñ óëáààëààä ÿíç á¿ðèéí îðíû çàñãèéí ãàçðóóä áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ àñóóäàëä ººð, ººðººð õàíääàã íü àñóóäëûã óëàì õ¿íäð¿¿ëæ áàéäàã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà áàéãàëü îð÷èí áîë äýëõèé äàõèíààðàà õàìãààëàõ ó÷èðòàé íýã óëñ îðíû õèë õÿçãààðààñ äàâñàí àñóóäàë þì.. ªºðººð õýëáýë íýã îðíû áàéãàëü îð÷íû òàëààð áàðèìòàëæ áàéãàà áîäëîãî áóñàääàà òîäîðõîé õýìæýýãýýð íºëººëæ áàéãààã öºëæèëò, øàð øóóðãà, îçîíû öîîðõîéí àñóóäëààð Àçèéí áîëîí äýëõèéí áóñàä îðíû Çàñãèéí ãàçðóóäààñ ÿâóóëæ áóé áîäëîãî õàðóóëæ áàéíà. Îëîíõè îðîíä áàéãàëü îð÷èíûã õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãàà óäààøðàëòàé õýðýãæèæ áàéãàà íü òýäãýýð îðíû îðëîãûí òºâøèí äîîãóóð áàéãààòàé õîëáîîòîé þì. Îëîíõè îðíóóäûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõàä çàðöóóëàõ íººö õàíãàëòã¿é áàéäãèéí çýðýãöýý çàðèì îðíóóä áàÿí óëñ îðíóóäûí ò¿ëõ¿¿ ¿¿ñãýñýí íèéò äýëõèéí õýìæýýíèé áàéãàëü îð÷íû áîõèðäëûã áóðóóëàõàä ººðñäèéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí õóðäöàà çîëèîñëîí áàéæ íýìýð õàíäèâ îðóóëàõûã õ¿ñäýãã¿é áàéíà. Óëñ îðíóóä õºãæëèéí çàéëøã¿é øààðäëàãûí óëìààñ îëîí óëñûí áèçíåñýä òàòàãäàí îðæ áàéãàëü îð÷íû àñóóäëààð îëîí îðíû èðãýä, áàéãóóëëàãà, çàñãèéí ãàçàð õàìòðàí àæèëëàõ øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéãàà áºãººä ýêîëîãèéí îëîí òàëò õàìààðàë íü çàõ çýýë, 6
  • 5. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ìàðêåòèíãèéí õ¿ðýýíä õàìòðàõ, óëìààð îëîí óëñûí õóäàëäàà, áèçíåñèéí íÿãò óÿëäààã øààðäàæ áàéíà. Îëîí óëñûí õóäàëäààíû ãýðýý õýëýëöýýð¿¿ä íü ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í, ò¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãè, áàéãàëü îð÷èíòîé õîëáîãäîõ ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéã èë¿¿ äýìæèí ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä îðóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí çàðäëûã áàãàñãàõ íºëººòýé þì. Èéì ÷ ó÷ðààñ äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà áà äàÿí äýëõèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéí àñóóäëóóäûã óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé áîëñîíûã ñàÿõàí Áýýæèíä áîëñîí Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí ïðîôåññîðóóäûí áàãà õóðàë äàõèí íîòëîâ. Ýðäýìòäèéí ýìïèðèê ñóäàëãààãààð áàéãàëü îð÷íûã áîõèðäóóëàõ òºâøèí õºãæëèéí ýõýí ¿åä èõýýð ¿¿ñýæ óëñ îðîí îðëîãûí òîäîðõîé òºâøèíä õ¿ðñýí ¿åä ýðãýí áóóðäàã íü àæèãëàãäñàí áà ýíý àæèãëàëò íü áàéãàëü îð÷íû Êóçíåöèéí ìóðóéíààñ òîäîðõîé õàðàãäàíà. / 1-ð çóðàã / 1-ð çóðàã Ýõ ñóðâàëæ: Trade and environment. WTO publications. 1999. p-32 Ýíäýýñ ¿çâýë, äàÿí äýëõèéí ºíººãèéí íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çýæ èðýýä¿éä áàéãàëèéã íºõºí ñýðãýýõ çîðèëãîîð ñàÿ ñàÿ äîëëàð çàðöóóëàõã¿é áàéõààð îäîîíîîñ îð÷èíä ýýëòýé áèçíåñ ýðõëýõ íü áèçíåñèéí õºãæëèéí õàìãèéí àëñûã õàðñàí çàãâàð, óãòàõ ñòðàòåãè áîëæ áàéíà. Îðëîãûí òºâøèí ºñºæ áàéãààãèéí íºëººã ººð ºíö㺺ñ íü õàðñàí ñóäàëãàà ÷ áèé. ¯¿íèéã èëýðõèéëýõ U õýëáýðèéí ìóðóé íü õîòûí àãààð áîëîí óñíû áîõèðäëûã èëýðõèéëíý ãýæ ¿çäýã. ªºðººð õýëáýë ýäèéí 7
  • 6. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик çàñãèéí õºãæëèéí õóâüä ºñºõ òóñàì òóõàéí õîò, ä¿¿ðýãò õ¿í àìûí òºâëºðºë èõñýæ òýäíèé ¿éëäâýðëýë áà õýðýãëýýíèé ä¿íä áîõèðäîë íýìýãäýíý ãýñýí ¿ã. Æèøýý íü: Óëñ îðíû õºãæ뺺ð íü áîõèðäîë èõ ¿¿ñãýäýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò áà èìïîðòûí õàðüöààã õàðóóëñàíûã äàðààõ çóðãààð õàðóóëúÿ /2-ð çóðàã/. 2-ð çóðàã Ýõ ñóðâàëæ: Trade and environment. WTO publications. 1999. p-32 Ìîíãîë øèã áàãà îðëîãîòîé óëñ îðíóóä õàðüöàíãóé áîõèðäîë áàãà ÿëãàðóóëäàã á¿òýýãäýõ¿¿í ýêñïîðòîëäîã íü ýíäýýñ õàðàãäàæ áàéãààãèéí çýðýãöýý ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäààñ áàéãàëèà áîõèðäóóëàõ á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàí àâàõ ìàãàäëàë èõýýõýí ºíäºð áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Åðºíõèé人 óëñ îðíóóä àæ ¿éëäâýðæýýä èðýõýýðýý èõ áîõèðäîë ¿¿ñãýæ áàéñàí ò¿¿õ ìàíàé äýëõèéä ò¿ãýýìýë áºãººä ýíäýýñ ãàð÷ áóé ãîë ä¿ãíýëò áîë áàãà áóé îðíóóä õºãæèíã¿é îðîíòîé õóäàëäàà õèéõäýý áàéãàëü îð÷èíîî áîõèðäóóëàõ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã èìïîðòëîõîîñ ñýðãèéëýõ õýðýãòýé. Ýíý áîë ìàðêåòèíãèéí îëîí òàëò ñóäàëãàà õèéõèéã àÿíäàà íºõöºëä¿¿ëæ áàéíà. Ìàðêåòèíã ýäèéí çàñãèéí áà õ¿íèé õºãæèëä õºòëºã÷ 8
  • 7. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Äýëõèé áàíêíû ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí òàéëàíãààñ ¿çâýë, ÀÍÓ, ßïîí, Ãåðìàí çýðýã ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóä äýëõèéí ýêñïîðòûí 9,2-11,5 õóâèéã ýçýëæ áàéãàà áºãººä íýã õ¿íä íîîãäîõ ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëò 1,7-3.6 õóâüä õ¿ð÷ áàéíà. Äýýðõè îðíóóä äýýð Ôðàíö, Èõ Áðèòàíè, Èòàëèéã íýìáýë äýëõèéí ýêñïîðòûí 70 îð÷èì õóâèéã ýçýëæ áàéãàà þì. Ýíý áîë ýêñïîðò ºíäºð ä¿íòýé õèéäýã óëñ îðíóóäûí íýã õ¿íä íîîãäîõ ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ºíäºð áàéãàà áºãººä õºãæèíã¿é îðíóóä äýëõèéí íèéò ýêñïîðòûí 3/2 õóâèéã õèéæ áàéãàà íü íýã òàëààñ òýäíèé õºãæèëä ãàäààä õóäàëäàà áóþó îëîí óëñûí áèçíåñ ÿìàð ÷óõàë áàéäãèéí èëðýë, íºãººòýéã¿¿ð òóõàéí óëñ îðíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàð èëýðõèéëýë, îëîí óëñûí ìàðêåòèíãèéí ÷àäâàðûí èëýðõèéëýë áîëíî. Ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã ÿâöóó óòãààð íü íýã õ¿íä íîîãäîõ ¯ÍÁ ýñâýë ÄÍÁ-íèé ºñºëòººð, ºðãºí óòãààð íü àæèëã¿éäýëã¿é, èíôëÿöèã¿é, ÄÍÁ ºñºëòòýé áàéõ áàéäëààð íü ä¿ãíýäýã áèëýý. Çàðèì íýãýí ëîãèê øèíæèëãýý õèéæ ¿çüå. Çàõ çýýëýý õèð îíîâ÷òîé òîäîðõîéëæ ìàðêåòèíãèéí áîäëîãîî õýðýãæ¿¿ëñíýýñ ¿éëäâýðëýëèéí ãàðö íýìýãäýõ ÷àäàìæ õàìààð÷ áàéíà. ͺ㺺òýéã¿¿ð ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä õýðýãëýã÷èéí ñýòãýë õàíàæ á¿òýýìæ íü äýýøèëæ ¿¿íèéõýý ¿ð ä¿íä õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð íü íýìýãäýõ áºãººä àæèëëàæ áàéãàà áàéãóóëëàãûíõ íü íèéë¿¿ëýëò ºñºæ, õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã íü ¿éëäâýðëýí íèéë¿¿ëäýã áàéãóóëëàãóóäûíõ íü ýðýëò íýìýãäýõ áà ýäãýýðèéí ¿íäñýí äýýð ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéí õóóëèàð ¿éëäâýðëýë íýìýãäýíý. Èéíõ¿¿ ñýòãýë õàíàìæèéã ìýäýðñýí õýðýãëýã÷ äàõèí õóäàëäàí àâàëò õèéæ ýñâýë ººðèéí îéð òîéðíûõîíäîî òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý àøèãò áàéäàë, õàíàìæ ýäë¿¿ëýõ ÷àäâàðûí òóõàé ýåðýã ìýäýýëëèéã öàöñàíààð ýðýëò ºñºõ áà äóíä áà áîãèíî õóãàöààíä íèéë¿¿ëýëò ºñºæ áàéíà. Íèéë¿¿ëýëò ºñºí áîðëóóëàëò õèéãäýõýä óðò õóãàöààíä áàéãóóëëàãóóä ºðãºæèëòèéí ¿ð ºãººæèéã ìýäðýõýä õ¿ðãýæ íèéò ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºíä áàãà áàãààð õóâü íýìðýý îðóóëöãààíà. Ýíäýýñ îíîâ÷òîé ìàðêåòèíã õ¿íèéã õºãæ¿¿ëæ, ºâ òýãø õºãæèë á¿õèé õ¿í ýäèéí çàñãèéí çàñãèéí ºñºëòèéí òóëãóóð áîëæ áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæ áîëíî. Ìàðêåòèíã íü áèçíåñ ºðãºæèõ ñóóðü íü áîëæ áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààíû øèíý÷ëýë ºðãºæèëò, óðò õóãàöààíû îðøèí òîãòíîëîîð äàìæèí óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí íàéäâàðòàé ãàðààã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéò íèéë¿¿ëýëò íèéò ýðýëòýýñýý äàâàõàä ºðñºë人í õýðýãëýã÷äèéí õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðûí òºëºº óëàì øèð¿¿ñäýã áºãººä ÷óõàì ýíý ¿åä òýäãýýð á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàíààã îëîõîîñ ýõëýýä ÿìàð øèíæ ÷àíàðòàéãààð áèé áîëãîí ÿìàð õýðýãëýã÷äèéí ñåãìåíòýä õ¿ðãýõ çýðýã á¿õèé ë àñóóäàë ìàðêåòèíãòàé õîëáîîòîé. 9
  • 8. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Äýëõèéí õýìæýýãýýð ñ¿¿ëèéí 50 æèëä ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò àæèëëàãñàäòàé õàðüöóóëàõàä ìàðêåòèíãèéí áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò àæèëëàãñäûí òîî ýðñ õóðäòàé ºñºæ áàéãàà õàíäëàãà àæèãëàãääàã. Ýíý áîë ìàðêåòèíã ººðºº õ¿í õºãæèõ õ¿ðýý, ýäèéí çàñãèéã ºðí¿¿ëýõ íºõöºë íü áîëæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Ìàðêåòèíãèéí áàðèìòëàëààð íèéãìèéã æîëîîäîõóé /Àëñûí õàðààíû öîãö ìàðêåòèíã/ Дэвшил хºгжлийн шинэ шатны агуулга нь ¿йлдвэрлэл, ¿йлчилгээ, улмаар нийгмийн амьдралын б¿хий л х¿рээнд эрэлт хэрэгцээ, зах зээлийн шаардлагà ò¿¿íèé äýýð õ¿íèé õºãæèë, õ¿ðýýëýõ îð÷èíîî õàìãààëàõ àñóóäëóóäûã òºâ人 òàâüñàí íèéãìèéí õàjèóöëàãûí маркетингийн менежментийг хэрэгж¿¿лэхэд оршиж байна. Ýíý íü монгол улсын ¿ндэсний эрх ашгаас урган гарч байгаа юм. Ү¿нийг би алсын харааны öîãö маркетинг /АХÖМ/ хэмээн тодорхойлж байна. Ýíý áîë ºнººгийн зах зээлийн тºдийг¿й ирээд¿йн зах зээл, õ¿ðýýëýõ îð÷èíû тºлºв байдлыг урьдчилан мэдэж т¿¿нд зохицох болон урьдаас таамаглааг¿й нºхцºл байдал ¿¿сэхэд т¿¿нийг амжилттай даван гарах чадварыг тºлºвш¿¿лэх т¿¿нчлэн ººрийн б¿тээгдэх¿¿н ¿йлчилгээндээ èðýýä¿é ¿åèéíõíèé ýðýëò øààðäëàãûã òîîöîí найдвартай зах зээл б¿рд¿¿лýí íèéãìèéã òóëõòàé õºãæ¿¿ëýõýä чиглэх маркетингийн стратеги, бодлого, ¿йл ажиллагаа юм. Алсын харааны öîãö маркетинг, т¿¿нийг практикт хэрэгж¿¿лэх асуудлыг тогтолцоонд оруулан схемээр илэрхийлбэл дараах байдалтай байна. 10
  • 9. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Хэрэгжилт илрэх хүрээ Бизнесийн бүх хүрээ Тулгуур хүч Õýðýãëýã÷èéí ýðýëò, õ¿íèé õºãæèë, õ¿ðýýëýõ îð÷èíîî õàìãààëàõ ýðõýì çîðèëãîä íèéöñýí õ¿í àðä Õºòëºã÷ õ¿÷ Төрийн удирдлага Иргэний нийгэм шашин соёл Õ¿í, áàéãàëü, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí ø¿òýëöýýã äýýäýëñýí ìàðêåòèíèéí ñýòãýëãýýòýé ìýðãýæèëòí¿¿ä, áèçíåñìåí¿¿ä, òºð çàñãèéí ç¿òãýëòí¿¿ä Àëñûí õàðààíû öîãö ìàðêåòèíãàä ñóóðèëàí õºãæèõ íèéãýì ÀÕÖÌ-ä ñóóðèëàí õºãæèõ çàõ çýýë Ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéí òýíöýëýýð õºãæèõ çàõ çýýë Алсын харааны öîãö маркетинг Эцсийн үр дүн мэдээлэл мэдээлэл Çàõ çýýëèéí òºëºâøèë õºãæëèéí õýëáýðøèë Нийгмийн хариуцлагын бизнес, сайн засаглал, тулхтай хөгжил Èíãýõëýýð, ìаркетингийн ¿зэл баримтлалыг бизнесийн философийн хувьд нь хэрэгж¿¿лээд зогсохг¿й нийгэм, эдийн засаг, оюуны х¿рээний хºгжлийг эрэлт хэрэгцээгээр жолоодох нь т¿¿ний ºнººгийн хºгжлийн ¿ндсэн онцлог áîëîîä áàéíà. Энэ ¿йл явц алсын харааны öîãö маркетингааð дамжин хэрэгжих бºгººд ирээд¿й ¿еийнхээ хэрэгцээг бодолцож эдийн засаг нийгмээ цогцоор нь хºгж¿¿лэх тóëõòàé хºгжèл/ sustainable development/-ийн эрхэм зорилготой нийцэж байна. ÀÕÖÌ-èéí áàðèìòëàë íü óãààñ äàÿàðøëûí àñóóäàëòàé óãøèë íýãòýé áºãººä ìàðêåòèíã áèçíåñ, áàéãàëü îð÷èíûã õàìãààëàõ àñóóäëóóä äýëõèéí ýäèéí çàñàã, çàõ çýýëèéã óëàì á¿ð õàìðàõ áîëæ ýêñïîðòûí 11
  • 10. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé äýëõèéí çàõ çýýë äýõ ñèéìõèéã îëæ õàðàõ, ººðººð õýëáýë îëîí óëñûí ìàðêåòèíãèéã ýçýìøèõ íü áîäèòîé õºãæëèéí ¿íäýñ áîëîí õóâèð÷ áàéíà. Ýíý á¿õíýýñ ä¿ãíýæ ¿çâýë, ìàðêåòèíã òóëõòàé õºãæëèéí óãòâàð íºõöºë, ò¿ëõ¿¿ð õ¿÷èí ç¿éë ãýäýã íü èëýðõèé áàéãàà áºãººä ìàíàé ýäèéí çàñàã÷èä, ìàðêåòèíãèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä öîãö ñóäàëãàà õèéæ áàéæ ë íèéãìèéí õºãæèëä äîðèâòîé õóâü íýìðýý îðóóëàõ áîëíî. Àøèãëàñàí ìàòåðèàë: 1. Ö. Àäüÿàñ¿ðýí íàð. Òîãòâîðòîé õºãæèë. Ñóðàõ áè÷èã. ÓÁ.2003. 2. Garry P.Sampson and W.Bradnee Chambers. Trade Environment and Millennium Second edition. United University press. 2004 3. Ä.Äàãâàäîðæ. Ìàðêåòèíã-çàõ çýýëèéã ýçýìäýõ ò¿ëõ¿¿ð óõààí: ìàðêåòèíã, áèçíåñ, õºãæèë. ÓÁ. 2004. 4. Ä.Äàãâàäîðæ. Òóëõòàé õºãæèë-Ìîíãîëûí èðýýä¿é. ÓÁ. 2002. 5. Ï. Î÷èðáàò íàð. Òîãòâîðòîé õºãæèë. Áàãøèéí íîì. ÓÁ. 2004 6. Trade and Environment. WTO publications. 12
  • 11. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 2 ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ҮÉË ЯÂÖÛÍ ӨÍӨӨÃÈÉÍ ÇÀÕ ÇÝÝЛ ÄÝÕ ÕÀÐÈËÖÀÀ ÕÎËÁÎÎÍÛ ÒӨËӨ ÁÀÉÄÀË Я.Отгонсүрэн Íèéãýì ò¿ðãýí õóðäàöòàé õºãæèæ ºðñºë人í óëàì ýð÷ õ¿÷òýé áîëæ áàéãàà ºíºº ¿åä õýðýãëýýíèé çàõ çýýëòýé çýðýãöýí îðøèæ áàéãàà 25 ìÿíãà îð÷èì àæ àõóéí íýãæèéã áàãòààñàí áàéãóóëëàãûí òîì çàõ çýýëèéí õóâüä ìàðêåòèíãèéí îíöëîã ÿëãààòàé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ àñóóäàë ç¿é ¸ñíû õýðýã áîëæ áàéãàà áèëýý. Ýíý íü îëîíõ áàéãóóëëàãàä áèçíåñèéí äàðààõ íèéòëýã ä¿ð òºðõ áàéäàãòàé õîëáîîòîé þì. ¯¿íä: 1. Áàéãóóëëàãóóä ýöñèéí õýðýãëýã÷èéí çýðýãöýý áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èä òºâëºðñºí õóäàëäàí áîðëóóëàëò õèéäýã. 2. Òîìîîõîí áàéãóóëëàãà - õóäàëäàí àâàã÷äààð çóó÷ëàí ýöñèéí õýðýãëýã÷èä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. 3. Áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èä äàãíàñàí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. 4. Øóóä áà øóóä áóñ õàðèëöààòàé ººð îëîí áàéãóóëëàãàòàé àæèë òºðëèéí õàðèëöàà òîãòîîäîã çýðýã íèéòëýã áàéäàëòàé õîëáîîòîé óðãàí ãàð÷ áàéãàà àñóóäàë þì. /Çàãâàð ¹1/ Áèçíåñèéí õàðèëöààíû òºðºë, õýëáýð Çàãâàð ¹1 ¯éëäâýð Эцсийн хэрэглэгч Байгууллага-худалдан авагч ¯éëäâýð Зуучлагч ХА Эцсийн хэрэглэгч ¯éëäâýð Байгууллага-худалдан авагч ¯éëäâýð ХА байгууллага Бусад О/Н. харилцагч 13
  • 12. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ýíý íü àëèâàà áèçíåñ áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëýýñ àíãèä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàãã¿é ãýäãèéã õàðóóëæ áàéãàà õýðýã. Òèéìä áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëèéí ýíý ºðãºí õ¿ðýýòýé õàðèëöààíû ÿâöàä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíû äîòîð áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èéí áîëîí áóñàä õàðèëöàã÷äûí çàí òºëºâèéí îíöëîãò òîõèðñîí ÿëãààòàé ìàðêåòèíã õýðýãæ¿¿ëýõ íü á¿òýýãäýõ¿¿íýý àìæèëòòàé áîðëóóëàõ, ºðñºë人íä ÿëàõ, ñàíõ¿¿ãèéí ºíäºð ÷àäâàðûã îëæ àâàõ ãîë ¿íäýñ áîëîõ ó÷èðòàé þì. Ýíý ó÷èð áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí îëîí çàíãèëàà àñóóäàë ãàäààä, äîòîîäûí ýðäýìòýä, òºäèéã¿é áèçíåñèéí óäèðäàã÷äûí àíõààðëûã ç¿é ¸ñîîð òàòäàã. Òèéìä áèä áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû àæèëä çîõèõ õóâü íýìýð áîëîõ ¿¿äíýýñ 2003 îíä “Áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû ìàðêåòèíãèéí óäèðäëàãûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àñóóäàë” íýã ñýäýâò á¿òýýë, 2004 îíä “Áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû ìàðêåòèíãèéí óäèðäëàãà” ñóðàõ áè÷ãèéã íèéòýä òîëèëóóëñàí þì. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû àæëûí õ¿ðýýíä õèéãäñýí áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà õîëáîîíû íýãýí ç¿éëèéã òóñãàéëàí àâ÷ ýíý óäàà òà á¿õíèé ñîíîðò òîëèëóóëæ áàéíà. Áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà íü õóäàëäàí àâàã÷èä òºâëºðñºí õóâèéí áà õóâèéí áóñ õàðèëöààíû õîëüöûí íýãäýë áºãººä õóâèéí õóäàëäàà, èëãýýìæ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé êàòàëîãè, íîì òîâõèìîë, ¿çýñãýëýí õóäàëäàà, õýâëýë ìýäýýëýë áîëîí îëîí íèéòèéí õàðèëöààíû õýðýãñýë, ñóðòàë÷èëãàà áà óðàìøóóëàëò õóäàëäàà çýðýã àðãà õýðýãñëýë¿¿äèéã ººðòºº àãóóëäàãààðàà ýöñèéí õýðýãëýã÷èéí ìàðêåòèíãààñ ÿëãààòàé áàéäàã. Ýäãýýð àðãà õýðýãñëýë¿¿ä íü õýäèéãýýð ¿ð ä¿íãèéí òàëààð õàðèëöàí àäèëã¿é áîëîâ÷ áîðëóóëàëòûí ÿâö äàõ õóäàëäàí àâàëòûí øèéäâýð ãàðãàõ ¿å øàò á¿ðä ÿëãààòàé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãóóëëàãûí íýð õ¿íä áà á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààðõ õóäàëäàí àâàã÷äûí ìýäëýãèéã õºãæ¿¿ëýí óëìààð òýäíèéã áîëîìæèò õóäàëäàí àâàã÷ áîëãîõîä òîäîðõîé õóâü íýìýðòýé. Àëèâàà êîìïàíè áà áóñàä õàðèëöàã÷äûí àíõààðëûí òºâä õóäàëäàí àâàã÷ áàéõ òóë õàðèëöàà õîëáîîíû ìºí ÷àíàð íü òýäíèé îþóí ñàíààíä ººð÷ëºëò õèéæ ñîíèðõîã÷äûí õàíäëàãûã íü ààæìàà𠺺ð÷ëºõ çàìààð áàðàà ¿éë÷èëãýýã õóäàëäàí àâàõàä õ¿ðãýí áîëîìæèò õýðýãëýã÷ áîëãîí õóâèðãàõàä ÷èãëýãäýæ áàéäàã. Ýíý òàëààð çàðèì ñóäëàà÷èä õóäàëäàí àâàã÷èéí ñýòãýõ¿éä íºëººëºõ ¿éë àæèëëàãààã õàðèëöàà õîëáîî ãýäýã áîë íºãºº õýñýã íü áîäèò õóäàëäàí àâàã÷èéí çàí òºëºâèéã ¿íäýñëýëòýé òîãòîîõ ¿å øàò ãýæ ¿çäýã þì. Ýíäýýñ íýãäýõ òàëûã áàðèìòëàã÷ ýðäýìòýí Ëàâèæ, Ñòåéíåð íàðûí èäýâõæ¿¿ëýëòýýð äàìæèí õóäàëäàí àâàã÷èä íºëººëºõ ¿éë ÿâöûí çóðãààí øàòëàëòàé çàãâàðûã ñóäàëæ õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºðò òóñãàõ íü ¿ð ä¿íòýé ãýæ îëîí ýðäýìòýí õ¿ëýýí çºâøººðäºã. /Çàãâàð ¹2/ Õóäàëäàí àâàã÷èä íºëººëºõ ¿å øàòíû çàãâàð ¹2 Õóäàëäàã÷ òàëààñ Õóäàëäàí àâàã÷ òàëààñ Ñîíèðõóóëàõ Ñîíèðõîõ 14
  • 13. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ìýä¿¿ëýõ Ìýääýã áîëîõ Õîëáîî òîãòîîõ Õîëáîãäîõ Èë¿¿ä ¿çäýã áîëãîõ Èë¿¿ä ¿çäýã áîëîõ Èòã¿¿ëýõ Èòãýæ ¿íýìøèõ Õóäàëäàõ Õóäàëäàí àâàõ Ýíý ó÷èð áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí óäèðäëàãûí ¿ð ä¿íä õàðèëöàà õîëáîîíû áîäëîãûí öîãö ¿éë ÿâö èõýýõýí íºëººòýé. Õàðèí ìàíàéä õàðèëöààíû èéì áîäëîãî äóòàãäàëòàéãààñ ýíý íü èõýíõäýý òîõèîëäëûí øèíæòýé ÿâàãääàã. Òèéìýýñ õóäàëäàí àâàã÷ òºäèéã¿é áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷, çóó÷ëàã÷, áóñàä õàðèëöàã÷äûã õàìàðñàí áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû ñòðàòåãèéí øèíæòýé áîäëîãî íýí ÷óõàë áàéíà. Õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí æèøýýí äýýð áàéãóóëëàãûí áèçíåñèéí õàðèëöààã òîäîðõîéëîí àâ÷ ¿çâýë äàðààõ àðàâ ãàðóé ¿íäñýí õàðèëöàã÷ áàéæ áîëäîã. /Зàãâàð ¹3/ Õ¿íñíèé êîìïàíèéí õàðèëöàã÷èä Çàãâàð ¹3 Áàéãóóë ëàãà- õóä/àâàã÷ Áàíê, ñàíõ¿¿/ áàé/ãà Òºâ, îðîí íóòãèéí çàñàã/çàõè ðãàà áàé/ãà Õóäàë äààíû òºëºº ëºã÷ Õ¿íñíèé êîìïàíè ªºðèéí õàìò îëîí Ýöñèéí õýðýã ëýã÷ Õóâüöàà ýçýì øèã÷ Õýâëýë, Ìýäýý- ëýëèéí áàé/ãà ÁÍ Î/Í-èéí áóñàä õàðèë öàã÷ Áóñàä õàðèë öàã÷ Áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà õîëáîîíû ¿íäñýí ãîë çîðèëãî íü ýäãýýð õàðèëöàã÷ òóñ á¿ðèéí îíöëîãò òîõèðñîí ÿëãààòàé êîììóíèêàöûí àðãà õýðýãñëýëèéã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäàë áàéõ þì. 15
  • 14. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà õîëáîîíû ¿éë ÿâöûã òîãòîîñîí äýñ äàðààëàë, òóñãàé òºëºâëºãººíèé ¿íäñýí äýýð õèéõ íü ç¿éòýé. Ýõíèé øàò áîëîõ õàðèëöààíû çîðèëãûã çºâ òîãòîîõ àñóóäëààñ ¿ðã¿é çàðäàë ¿¿ñýõ, öàã õóãàöàà àëäàõ çýðýã îëîí ç¿éëýýñ ñýðãèéëýõ íü îéëãîìæòîé þì. Áèä åðºíõèé人 ºìíº àâñàí õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí æèøýýí äýýð õàðèëöààíû çîðèëãûã õàðèëöàã÷ á¿ðýýð äàðààõ áàéäàëòàé áàéæ áîëîõ þì ãýæ ¿çýæ áàéíà. Áàéãóóëëàãà õàðèëöàã÷ á¿ðèéí îíöëîãòîé õàðèëöààíû çîðèëãî Çîðèëòîò õàðèëöàã÷ Õàðèëöààíû çîðèëãî 1.Õàìò îëîí -Àæèëëàõ íºõöëèéã õàíãàõ, ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ÿâóóëàõ, õºäºëìºðèéí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, óðàìøóóëàõ, á¿òýýìæ áà ñàõèëãûã äýýøë¿¿ëýõ ã.ì 2.Õóâüöàà ýçýìøèã÷ -Íîãäîë àøèã, áóñàä îðëîãûã ºñãºõ, õóâààðèëàëòàíä õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéã îðîëöóóëàõ, ìýäýýëýëýýð õàíãàõ, ñîíèðõëûã íýãòãýõ, ìàðãààíòàé àñóóäëûã ýâ ç¿éãýýð øèéäýõ ã.ì 3.Õóäàëäààíû òºëººëºã÷èä -Àæëûí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, áîðëóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõýä á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿íèéí ¿ð ä¿íòýé áîäëîãî ÿâóóëàõ, ò¿ëõýö ºãºõ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ, øàëãàðóóëàëò ÿâóóëàõ ã.ì 4.Áàéãóóëëàãà õóäàëäàí àâàã÷, çóó÷ëàã÷èä -¯íý, á¿òýýãäýõ¿¿íèé óÿí õàòàí áîäëîãî áàðèõ, áîðëóóëàëòûã óðàìøóóëàõ, çàð ñóðòàë÷èëãààã õàìòðàí õèéõ, ãýðýýã áèåë¿¿ëýõ, á¿òýýãäýõ¿¿í áîðëóóëàõ îíöãîé ýðõ îëãîõ, óðò õóãàöààíû ò¿íøèéí õàðèëöàà òîãòîîõ ã.ì 5.Ýöñèéí õóäàëäàí àâàã÷ -Ýðýëò ñóäëàõ, çàõ çýýëèéã õýñýã÷ëýõ, òýäíèé àíõààðëûã òàòàõ, èòãýëèéã îëæ àâàõ, ºíäºð ÷àíàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàõ, îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ õàðèëöààã ñàéæðóóëàõ ã.ì 6.Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà -Òîõèðîìæòîé íºõö뺺ð çýýë àâàõ, ãýðýýã ìºðäºõ, ìºíãºí ã¿éëãýý õèéõ ã.ì 7.Áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷, õàíãàìæèéí áàéãóóëëàãà -Íèéë¿¿ëýëòèéí ÷àíàð, ¿íý, òýýâýðëýëòèéí àñóóäëààð òîõèðîëöîîíä õ¿ðýõ,ãýðýýíèé ñàõèëãûã áèåë¿¿ëýõ ã.ì 8.Õýâëýë, áóñàä îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà -Êîìïàíè, ò¿¿íèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààð íèéãìèéí äóíä ýåðýã íºëººëëèéã îëæ àâàõ, îëîí íèéòèéí ñóðòàë÷èëãààíä õýâëýë ìýäýýëèéã ºðãºí àøèãëàõ ã.ì 9.Òºâ, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà -Õóóëü òîãòîîìæèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã öàã òóõàéä íü îëæ àâàõ, áèåë¿¿ëýõ, òºâ, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãûí äýìæëýã îëîõ, îðîí íóòãèéí øèíæòýé ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõòýé îðîëöîõ, àæëûí áàéð áèé áîëãîõ ã.ì 10.Íàì, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà -Íèéãìèéí õàëàìæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, õýðýãëýã÷èéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, áàéãàëü, îð÷èí,ýêîëîãèéí öýâýð áàéäëûã ýðõýìëýõ, à/à-í ¿/à-íû ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýýã ñàõèõ ã.ì 11.Áèçíåñèéí áóñàä õàðèëöàã÷ -Ãýðýýíèé ñàõèëãûã ñàõèí áèåë¿¿ëýõ, áèåëýëòèéã õàìòðàí ä¿ãíýõ, èòãýëèéã îëæ àâàõ, çàðèì õºíãºëºëò àâàõ, ò¿íøèéí îëîí õýëáýðèéí õàðèëöàà òîãòîîõ ã.ì Áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû çîðèëãî òîäîðõîéëæ áàéãàà íü íýã ¸ñîíäîî çîðèëòîò ñîíñîã÷, òýäíèé çàí òºëºâèéí ÿëãààã òîãòîîõ àæëûí ýõëýë áîëæ áàéãàà õýðýã þì. Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ýíý áàéäàë ïðàêòèêò òóí õàíãàëòã¿é áàéäàã íü àæèãëàãäñàí. ¯¿íýýñ áîëæ áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà õîëáîîíû ñòðàòåãèä àëääàã íýã íèéòëýã ç¿éë 16
  • 15. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик íü èõýíõäýý ñîíñîã÷èä ìýäýýëëèéã èæèë ò¿âøèíä õ¿ëýýæ àâäàã ãýæ òîîöäîã ÿâäàë þì. Õàðèëöàã÷ á¿ð êîìïàíèéí òàëààð àäèëõàí ¿íýëãýýòýé áàéäàãã¿éí äýýð õóãàöààíû òóðøèä õàðèëöàà õîëáîîíû áîëîìæ íü ÷ èæèë áàéæ ÷àääàãã¿é òóë òýäýíä õàðèëöàà õîëáîîíû ÿëãààòàé ñòðàòåãè áàðèõ õýðýãòýé áàéäàã þì. Òèéìýýñ çîðèëòîò ñîíñîã÷èéã èäýâõòýé, èäýâõã¿é ãýæ õóâààãààä èäýâõã¿é ñîíñîã÷äûã ºíºº ¿åä áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëä ò¿ãýýìýë õýðýãëýãäýæ áóé ãîë íýðèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëàí èäýâõæ¿¿ëýõ íü íýí ÷óõàë áàéíà. Õàðèí ýäãýýð õàðèëöàà õîëáîîíû õýðýãñëýë¿¿äèéí ¿ð àøãèéã òîäîðõîéëîõ íü ¿ð ä¿íòýé õàðèëöààíû õýðýãñëýëèéã ººðèéí áèçíåñèéí îíöëîãòîî òîõèðóóëàí õýðýãëýõ áîëîìæèéã îëãîõ à÷ õîëáîãäîëòîé ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé þì. Ìàíàéä õàðèëöàà õîëáîîíû õýðýãñëýëèéí ¿ð àøãèéí òàëààð õèéñýí õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà õîâîð áàéäàã. Ãàäíû ýðäýìòäèéí õàðèëöàà õîëáîîíû ÿíç á¿ðèéí õýðýãñëýëèéí õ¿ì¿¿ñò õýðõýí íºëººëºõ ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ òàëààð ìàðêåòåðóóäûí äóíä ÿâóóëñàí íýãýí ñóäàëãààíààñ ¿çâýë òýäãýýð íü äàðààõ áàéäëààð æàãññàí áàéíà. /Х¿ñíýãò ¹1/ Ìàðêåòåðóóäûí õàðèëöàà õîëáîîíû õýðýãñëýëèéã ¿ð àøãààð íü ¿íýëñýí áàéäàë Х¿ñíýãò ¹1 Õàðèëöààíû òºðë¿¿ä ¿íýëãýýíèé æàãñààëò Äóóäëàãà õóäàëäàà 100 Êàòàëîãè, êàëåíäàðü, òóñãàé õóóäàñ 46 Øóóäàí õàðèëöàà 39 Çàð ñóðòàë÷èëãàà 38 ¯çýñãýëýí õóäàëäàà 35 Äýýæ çàãâàð, òóðøèëò àìòëàõ õóäàëäàà 34 Îëîí íèéò, õýâëýë ìýäýýëëèéí õàðèëöàà 31 Õýðýãëýã÷äýä òºâëºðñºí ¿éë÷èëãýý 26 Óðàìøóóëàëò õóäàëäàà 24 Ìºí ¿çýñãýëýí áà ÿàðìàã õóäàëäààíû ¿ð àøãèéã áàéãóóëëàãóóä õýðõýí ¿íýëäãèéã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð ÿâóóëñàí ººð íýãýí ñóäàëãààíä àæ ¿éëäâýðèéí 147, ºðãºí õýðýãëýýíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé 44, õàðèí ¿éëäâýðëýëèéí áóñ 64 òºëººëºã÷èä îðîëöñîí. Ýíý ñóäàëãààã øóóäàíãààð àâ÷ýý. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷èä ¿çýñãýëýí õóäàëäààíû à÷ õîëáîãäëûã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëñîí áàéíà. ¯¿íä: 1.øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òàíèóëàõ 2.áîëîìæèò õóäàëäàí àâàã÷èäòàé áèå÷ëýí õàðèëöàà òîãòîîõ 3.êîìïàíèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áà íýð õ¿íäèéã ºñãºõ 4.õóäàëäààíû òºâèéí õ¿ì¿¿ñòýé õîëáîî òîãòîîõ 5.øóóä áîðëóóëàëò õèéõ 17
  • 16. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 6.õýòèéí òºëºâºº òîäîðõîéëîõ áîëîìæ îëîõ 7.îâîðòîé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äýëãýí ¿ç¿¿ëýõ 8.ãýðýýò áîðëóóëàã÷äûã øèíýýð ýëñ¿¿ëýõ 9.áîëîìæèò õóäàëäàí àâàã÷äûí äàëä øààðäëàãûã òîäîðõîéëîõ 10.ºðñºëäºã÷èéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿íýëýõ 11.îäîîãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé øèíý õýðýãëýýã èëð¿¿ëýõ 12.áîðëóóëàã÷, õýðýãëýã÷, ºðñºëäºã÷人ñ øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàíàà îëîõ 13.øèíý íèéë¿¿ëýã÷èéã íýìæ èëð¿¿ëýõ 14.ºðñºëäºã÷èéí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã ñóäëàõ 15.áîðëóóëàëòûí øèíý áîëîâñîí õ¿÷íèéã äàäëàãàæóóëàõ 16.õóäàëäàí àâàã÷òàé òààòàé íºõöºëä óóëçàõ çýðýã áîëíî. Ýíäýýñ ¿çýõýä õàðèëöàà õîëáîîíû õýðýãñëýëèéã ñîíãîõäîî òýäãýýðèéí çàðäàë, òºñâèéã òîîöîæ ¿çýõèéí çýðýãöýý òóðøëàãàòàé ìåíåæåð¿¿äèéí ñàíàëûã àâ÷ áîäèò ¿íýëýëò ºãºõ íü ç¿éòýé. Áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëä ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã ¿çýñãýëýí áà ÿàðìàã õóäàëäààíû òºðºë ìåíåæåð¿¿äèéí äóíä ºíäºð ¿íýëãýýòýé áàéäàã. Õàðèí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí õàíäëàãààñ õàðâàë äýëõèéí õºãæèëòýé îðíû òîï êîìïàíèóä íèéòýä õàíäñàí ñóðòàë÷èëãààíû õýëáýðýýñ ¿íäñýíäýý òàòãàëçàõ áîëæýý. Òóõàéëáàë, ÀÍÓ-ä ñóðòàë÷èëãààíû çàðäëûã 70-25 õóâü áîëòîë áóóðóóëæ ¿¿íèé îðîíä áîðëóóëàëòûí óðàìøóóëàëä èë¿¿ àíõààðàë òàâèõ áîëñîí áàéíà. Ìàíàé ïðàêòèêò ¿çýñãýëýí õóäàëäàà çîõèîí áàéãóóëàõ õýëáýð íýëýýä íèéòëýã ÷ ýíý íü ãîë òºëºâ ýöñèéí õýðýãëýã÷èä õàíäñàí áàéäàã. “Ýð¿¿ë õ¿íñ 2004” ¿çýñãýëýíä îðîëöîã÷äûí äóíä õèéñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä 70 õóâü íü èéìýðõ¿¿ ¿çýñãýëýíä òîãòìîë îðîëöäîã ãýñýí áîëîâ÷, çàõ çýýëä õàíäñàí áèå äààñàí ¿çýñãýëýí õýëáýðèéí àæèëä õýðõýí õàíääàãèéã òîäðóóëàí àâ÷ ¿çýõýä äºíãºæ 12.5 õóâü íü õàíãàëòòàé õàðèóëò ºã÷, 55 õóâü íü îãò ñàíàà òàâüäàãã¿é ãýñýí áàéíà. Èëòãýëèéí ¿íäñýí àñóóäàëòàé õîëáîãäóóëàí ìàíàé îðíû áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà äîòîîäûí áîëîí õàìòàðñàí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé çàðèì êîìïàíèä àæèãëàëò, ÿðèëöëàãà õýëáýðèéí ñóäàëãààã ÿâóóëàõûí çýðýãöýý 300 îð÷èì àæ àõóéí íýãæýýñ ò¿¿âýð ñóäàëãàà àâñàí. Áàéãóóëëàãûí çàõ çýýë äýõ õàðèëöàà, õîëáîî áóþó èäýâõæ¿¿ëýëòèéí òàëààð ìàíàé îðíû êîìïàíè, àæ àõóé íýãæèéí äèéëýíõ íü ìýäëýã íèìãýíòýé, ò¿¿íèéã ñóðòàë÷èëãààíû õýëáýð òºäèé ¿çäãýýñ ãàäíà çºâõºí õýðýãëýã÷èéí çàõ çýýëä çîðèóëàí çàð ñóðòàë÷èëãààã öººí õýëáýðýýð ñîíãîëò ìóóòàé ÿâóóëäàã íü ñóäàëãààãààð õàðàãäñàí þì. Òèéìýýñ ÿâóóëñàí ñóðòàë÷èëãààíû àæëûí ýöñèéí ¿ð ä¿íã õýìæäýãã¿é, íýãýí õýâèéí áèå áèåíýý äóóðàéñàí çàãâàð òºäèé ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëäàãààñ òýð íü èõýíõäýý çîðèëòîò õýðýãëýã÷äýäýý õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é ¿ðã¿é çàðäàëä áîëäîã áîë äýëõèéí õýìæýýíä ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà 18
  • 17. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик õîëáîî íü íèéãìèéí íýëýýä ýðýëòòýé ¿éë ÿâö áîëîí áîäèòîéãîîð õºãæèæ áàéãàà áºãººä áèçíåñìåí¿¿ä èäýâõæ¿¿ëýëòèéã õýðýãëýã÷äýä áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé òóõàé ìýäýýëëèéã õ¿ðãýõ õàìãèéí ãîë õýðýãñýë ãýæ ¿çäýã. Ìàíàé îðíû áàéãóóëëàãóóäûí äóíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû çàðèì ¿ð ä¿íã Õ¿ñíýãò ¹ 2,3-ä àâ÷ ¿çëýý. Ýíäýýñ ¿çýõýä íèéò èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ä¿íä òåëåâèçèéí ñóðòàë÷èëãàà 44.3%, ñîíèí, ñýòã¿¿ëèéíõ 22% ýçýëäýã áºãººä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, çóó÷ëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí èõýíõ íü òåëåâèçûí ñóðòàë÷èëãààã ãîëëîäîã àæýý. Õàðèí èäýâõæ¿¿ëýëòèéí áóñàä õýëáýð äºíãºæ 16.4% èéã ýçýëæ áàéãàà íü òóéëûí õàíãàëòã¿é ¿ç¿¿ëýëò þì. Áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëä ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã èäýâõæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýðýãñýë Õ¿ñíýãò ¹2 Çàõ çýýëèéí òºðºë ¯éëäâýðëýã÷ ¯éëäâýð ¿éë÷èëãýý Çóó÷ëàã÷ Çàñãèéí ãàçàð Àøãèéí áóñ Ä¿í Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýðýãñýë òîî % òîî % òîî % òîî % òîî % òîî % Òåëåâèç 19 39.6 37 48 26 44.8 13 50 30 41.1 125 44.3 Ðàäèî 6 12.5 6 7.8 6 10.3 7 9.6 25 8.7 Ñýòã¿¿ë, ñîíèí 12 25 22 28.6 13 22.4 6 23.1 9 12.3 62 22 Çàðëàëûí ñàìáàð 7 14.6 4 5.2 7 12.1 1 3.8 5 6.8 24 8.5 Áóñàä 4 8.3 8 10.4 6 10.3 6 23.1 22 30.2 46 16.4 Ä¿í 48 100 77 100 58 100 26 100 73 100 282 100 Äèéëýíõ áàéãóóëëàãà çàð ñóðòàë÷èëãàà, èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿ð ä¿íä áîðëóóëàëòûí õýìæýý, õýðýãëýã÷èéí òîîíû ººð÷ëºëò ãàðíà ãýäýãò èòãýäýã íü äýýðõ ñóäàëãààãààð õàðàãäàæ áàéãàà ÷ ïðàêòèêò ò¿¿íèé ¿ð ä¿íã õýìæèæ ¿çäýãã¿é áàéíà. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 19.8% íü ñóðòàë÷èëãààíû ¿ð ä¿íã õýìæèõ òàëààð îãòõîí ÷ ñàíàà òàâüäàãã¿é ãýæýý. Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿ð íºëººã õýìæèõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä Õ¿ñíýãò ¹3 Çàõ çýýëèéí òºðºë ¯éëäâýðëýã÷ ¯éëäâýð Үéë÷èëãýý Çóó÷ëàã÷ Çàñãèéí ãàçàð Àøãèéí áóñ Ä¿í Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿ð íºëººã ÿàæ õýìæäýã âý òîî % òîî % òîî % òîî % òîî % òîî % Áîðëóóëàëòûí ºñºëò 18 37.5 23 29.8 32 55.2 2 7.7 2 2.7 77 27.3 Õýðýãëýã÷èéí ºñºëò 12 25 32 41.5 17 29.4 4 15.4 7 9.6 72 25.5 Àæèë÷äûí óðàì 1 2.1 2 2.6 1 3.8 15 20.5 19 6.7 Áàéãóóëëàãûí íýð õ¿íä 5 10.4 9 11.7 4 6.8 10 38.5 21 28.7 49 17.4 Çàðäàë 1 2.1 3 3.8 2 3.4 2 7.7 1 1.3 9 3.2 Õýìæäýãã¿é 11 22.9 8 10.6 3 5.2 7 26.9 27 37.2 56 19.8 Ä¿í 48 100 77 100 58 100 26 100 73 100 282 100 Åð íü ïðàêòèêààñ àæèãëàõàä èäýâõæ¿¿ëýëòèéí çàðäàë òºñâèéã ¿íäýñëýëòýé çîõèîõ, ýöñèéí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ àñóóäàë øààðäëàãààñ íýëýýä õîöðîãäñîí áàéäàë àæèãëàãääàã. Ýíý áàéäàë íü áàéãóóëëàãûí èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿ð ä¿íä ýðãýëçýõ õàíäëàãûã òºð¿¿ëýõ ¿íäýñ áîëæ áàéíà. 19
  • 18. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí øèíæèëãýýã õýðýãëýõ íü áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíä ÿìàð ¿ð ºãººæòýé, ÿìàð àðãà÷ëàë, ÿìàð ñóâãèéã õýðõýí ÿàæ àøèãëàõ òóõàé ìàðêåòèíãèéí ìåíåæåð øèéäâýð ãàðãàõ áàðüöòàé áîëãîäîã. ͺ㺺 òàëààñ èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ÿìàð ÷ õýëáýð íü òîäîðõîé çàðäëààð á¿òäýã ó÷ðààñ ýíä çàðäëûí ¿ð àøèãò áàéäàë õàðàãäàõ ó÷èðòàé. ªíººäºð èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿éë ÿâöûã øèíý øàòàíä ãàðãàõàä áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èä àíõààðàë òàâèõ, òýäíèé õ¿ñýë õàíäëàãàä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëòèéã ñóäëàõ, òîãòâîðòîé õîëáîî òîãòîîõîä òóñëàõ áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºð ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà. Õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºð íü ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººíèé íýãýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Õàðèí ¿¿íä õàéíãà õàíäñíààñ ¿¿äýýä õóäàëäàí àâàã÷ áàéãóóëëàãàä 3 òºëºâèéí ýðãýëçýý òºðäºã íü õèéñýí ñóäàëãààíààñ õàðàãäñàí. ¯¿íä: 1. Áàðàà õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàæ ÷àäàõ óó, ¿ã¿é þó ãýäãýýñ õàìààðààä õýðýãöýýíèé ýðãýëçýý òºðäºã àæýý. Õýðýãöýýíèé ýðãýëçýý ¿¿ñýõ ¿åä õóäàëäàí àâàã÷èä áàðààíû ¿íèéã áèø èë¿¿ ÷àíàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í, ìàø èòãýëòýé áèçíåñèéí õàðèëöààã ÷óõàëä ¿çýõ íü ãàðöààã¿é. 2. Çàõ çýýëä îëîí õóäàëäàà÷èí ººð ººðèéí îíöëîãòîé áàðààã íèéë¿¿ëæ, ºðñºë人í õ¿÷òýé áîëæ áàéãààãààñ õýíýýñ õóäàëäàí àâàõ òàëààð øèéä ãàðãàõàä çàðäàë ºíäºðòýé òóë çàõ çýýëèéí ýðãýëçýý òºðäºã. 3. Áàðààã õóäàëäàã÷ààñ õóäàëäàí àâàã÷ ðóó øèëæ¿¿ëýí ºãºõ ¿éë àæèëëàãààíû ¿åä ìàãàäã¿é áèçíåñèéí õàðèëöààíû ñî¸ëûí ò¿âøèí áà óäèðäëàãûí ÷àäâàðûí ÿëãààíààñ õàìààðàí àæèë õýðãèéí ýðãýëçýý áèé áîëäîã áàéíà. Çàõ çýýëèéí òºðºë áà õàðèëöàã÷ áàéãóóëëàãàà íýðëýñýí áàéäàë Õ¿ñíýãò ¹4 Çàõ çýýëèéí òºðºë Õàðèëöàã÷ 5 áàé/ãàà íýðëýñýí áàéäàë ¯éëäâýð Үéë÷èëãýý Çóó÷ëàã÷ Çàñãèéí ãàçàð Àøãèéí áóñ Ä¿í Á¿òýí 52.1 51.9 48.3 69.2 43.8 50.7 Õàãàñ íýðëýñýí 41.6 37.7 29.3 23.0 27.4 32.6 Íýðëýýã¿é 6.3 10.4 22.4 7.8 28.8 16.7 Ä¿í 17.0 27.3 20.6 9.2 25.9 100.0 Ýäãýýð ýðãýëçýý íü öààøäàà áàéãóóëëàãà õîîðîíäûí óðò õóãàöààíû íàéäâàðòàé ò¿íøëýë áèé áîëîõîä ñààä ó÷ðóóëäàã àæýý. Ìàðêåòèíãèéí áîëîí áîðëóóëàëòûí àæèëòíóóä íü õàðèëöàã÷äàà õýð ìýääýãèéã òîäðóóëàõ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã áèä 4-ð õ¿ñíýãòýýñ õàðæ áîëíî. Òàíàé áàéãóóëëàãàòàé òîãòìîë õàðèëöàã÷ ýõíèé òàâàí ãàçðûã íýðëýíý ¿¿ ãýñýí àñóóëòàíä ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 32.6 õóâü íü õàãàñ äóòóó íýðëýæ, 20
  • 19. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 16.6 õóâü íü îãò íýðëýõã¿é áàéãàà íü îëîí áàéãóóëëàãàä áàéíãûí ò¿íøýý îëæ òýäýíòýé ã¿íçãèé õàðèëöàà òîãòîîõ òàëààð äóòàãäàë îðøñîîð áàéãààã èëòãýæ áàéíà. ̺í õàðèëöààíäàà ÿìàð õýëáýðèéã ãîëëîí õýðýãëýäãèéã òîãòîîõîä íèéò ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí áàéãóóëëàãûí 51.8 õóâü íü ãýðýýòýé, 8.1 õóâü íü èòãýëöëèéí ãýðýýòýé, 31.2 õóâü íü ýíãèéí õàðèëöààòàé àæèëëàäàã ãýæýý. Ýíý íü áàéíãûí òóóøòàé õàðèëöàà òîãòîîõ àñóóäàë õîöðîãäîíãóé áàéãààã äàâõàð íîòîëæ áàéãàà õýðýã. /Õ¿ñíýãò¹ 5/ Çàõ çýýëèéí òºðºë áà õàðèëöààíû õýëáýðèéí õàìààðàë Õ¿ñíýãò ¹5 Çàõ çýýëèéí òºðºë Õàðèëöààíû õýëáýð ¯éëäâýð Үéë÷èëãýý Çóó÷ëàã÷ Çàñãèéí ãàçàð Àøãèéí áóñ Ä¿í Ýíãèéí õàðèëöàà 31.2 24.6 15.5 42.3 36.5 31.2 Èòãýëöëèéí ãýðýý 10.5 3.9 10.3 7.7 9.6 8.1 Ãýðýýãýýð 52.0 65.0 65.5 27.0 35.6 51.8 Áóñàä 6.3 6.5 8.7 23.0 8.3 8.9 Ä¿í 17.0 21.3 20.6 9.2 25.9 100.0 Õàìòûí àæèëëàãààíû ÿâöàä ÿìàð áýðõøýýë ãàðäàãèéã òîäðóóëæ ¿çýõýä äàðààõ áàéäàë õàðàãäñàí þì. Ò¿íøèéí õàðèëöàà òîãòîîñîí æèëýýñ ¿ë õàìààðàí íèéòëýã òîõèîëääîã áýðõøýýë íü òºëáºð òîîöîîòîé õîëáîîòîé /40.1 õóâü/ õîëáîãäîí ¿¿ñäýã áàéíà. Äàðàà íü õóäàëäàí àâàëò íü áàãà, òîãòìîë õàðèëöàà òîãòîîõ òàëààð äóòàãäàëòàé /10 ãàðóé õóâü/ ãýæ ¿çæýý. Ýíý áàéäëûã ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé òîìîîõîí õýä õýäýí áàéãóóëëàãûí /Âàãíåð Àçè, ßïîíû Êîìàöó, Îðîñûí Çàðóáåæüñòðîé/ áèçíåñèéí õàðèëöààíû áàéäàëä ìºí àæèãëàëò õèéæ òîäðóóëàí ñóäàëæ ¿çñýí þì. Ãîë ò¿íøòýéãýý õàìòðàí àæèëëàñàí æèë áà õàðèëöààíä ãàðäàã áýðõøýýëèéí õàìààðàë Õ¿ñíýãò ¹ 6 Ãîë ò¿íøòýé õàìòðàí àæèëëàñàí æèë Õàðèëöààíä ãàðäàã ãîë áýðõøýýë 0-1 1-3 3-5 5-10 10 äýýø Ä¿í Òºëáºð òîîöîîã õóãàöààíä íü õèéääýãã¿é 31.8 28.5 46.0 51.8 48.7 40.1 Òîãòìîë áóñ õàðèëöààòàé 13.7 15.7 7.9 12.9 7.4 12.1 Õóäàëäàí àâàëò áàãà 18.2 13.8 11.1 3.7 7.4 10.6 Áèçíåñèéí ñî¸ë ìóó - 2.0 1.6 1.9 2.5 1.8 Öàã áàðüäàãã¿é 9.1 5.8 4.8 7.4 4.8 6.0 Ãýðýýíèé ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëäýãã¿é 4.5 9.8 3.2 1.9 9.7 6.4 ÿéöýòãýëèéí õÿíàëò ìóó 4.5 4.9 4.8 1.9 2.5 3.9 Òýýâýðëýõ àæëûí õ¿íäðýë 4.5 11.7 9.5 5.6 4.9 8.5 Áóñàä 13.7 7.8 11.1 12.9 12.1 10.6 Ä¿í 7.8 36.2 22.3 19.2 14.5 100.0 Ýäãýýðýýñ òºëººëæ àâ÷ ¿çâýë Âàãíåð Àçè êîìïàíè ãýõýä ë áàéãóóëëàãóóä òºëáºð òîîöîîã õóãàöààíä íü õèéäýãã¿é, ãýðýýíèé 21
  • 20. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëäýãã¿éãýýñ ãàäíà ººð îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ áîëæ áèçíåñèéí õàðèëöààíä ñýâ ñóóëãàäàã ãýæ ¿çæýý. Æèøýý íü Àòàð ºð㺺 ¿éëäâýð 1996-2000 îíû õîîðîíä 53 áàéãóóëëàãûí 33.8 ñàÿ òºãðºãèéí ýðãýëçýýòýé àâëàãûã íàéäâàðã¿éä òîîöñîí áîë Âàãíåð Àçè êîìïàíè ãýõýä 5 æèëä íèéòäýý 88.5 ñàÿ òºãðºãèéí õóãàöàà õýòýðñýí àâëàãàòàé áàéãàà íü ñóäàëãààíààñ õàðàãäñàí þì. Ìàíàé îðíû áàéãóóëëàãûí çàí òºëºâ, õàðèëöààíä õèéñýí ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í íü áàéãóóëëàãûí çàõ çýýë äýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà íèéò àæ àõóéí íýãæ õàðèëöàã÷ á¿ðò òîõèðñîí õàðèëöàà õîëáîîíû àðãà õýðýãñëýëèéã ¿ð ä¿íòýé õýðýãëýõ òàëààð äóòàãäàëòàé áàéãààãààñ îëîí òºðëèéí áýðõøýýë ¿¿ñäýã áºãººä ýíý íü öààøäàà áèçíåñèéí óðò õóãàöààíû õàðèëöààíä ìóóãààð íºëººëæ áàéãàà íü õàðàãäñàí þì. Ýíý íü áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èéí çàí òºëºâèéí îíöëîãò òîõèðñîí èäýâõæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýðýãñëýëèéã ñîíãîí ò¿¿íä çîðèóëñàí çàðäëûã çîõèñòîé õýìæýýíä õ¿ðòýë òºëºâëºæ çàðöóóëàõûí ÷óõëûã õàðóóëæ áàéíà. Òèéìä áàéãóóëëàãà õîîðîíäûí õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ¿éë àæèëëàãààã ºíººãèéí øààðäëàãàä õ¿ðãýõèéí òóëä ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººòýé àæèëëàõûí çýðýãöýý õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºðèéã çîðèëòîò çàõ çýýëèéí îíöëîãò òîõèðñîí áàéäëààð òºëºâëºæ õýðýãæ¿¿ëýõ áà ò¿¿íèé ¿ð ä¿íã òîîöîæ áàéõ, á¿õ ë áàéãóóëëàãàòàé ñòðàòåãèéí óðò õóãàöààíû ò¿íøëýë òîãòîîí àæèëëàõàä àíõààðàõ íü ç¿éòýé þì. Ýöýñò íü áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºðèéí íýãýí õýëáýð á¿òöèéã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ òºëºâëºãºº íü áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ þì. Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí òºëºâëºãººíèé á¿òýö ¹ Õàìðàõ àãóóëãà 1 Îðøèë õýñýã: /Êîìïàíè, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷, çàõ çýýëèéí òºðõ, ìàðêåòèíãèéí õîëüöûí àñóóäëûã èäýâõæ¿¿ëýëòòýé õîëáîí ãàðãàõ/ 2 Çîðèëãî: /Åðºíõèé áà òóñãàé çîðèëãóóä, ýäãýýðèéí øàëãóóð/ 3 Ñàíõ¿¿, òºñºâ: /ßìàð õýìæýýíèé çàðäàë õýðýãòýé, ÿàæ öóãëóóëàõ âý, ò¿¿íèé õÿíàëò/ 4 Ñòðàòåãè: /Çîðèëòîò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä þó õýëýõ þì, ¿¿íèéã õýðõýí õýëýõ âý, ÿàæ õ¿ðãýõ, ¿ð ä¿íã íü ÿàæ õýìæèõ âý/ 5 ¯íäñýí õºòºëáºð: /¯éë àæèëëàãààíû ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà ÿìàð áàéõ âý, ýíý íü õýðõýí ºðíºí ÿâàãäàõ âý/ 6 Õýðýãæ¿¿ëýëò: /Õýí áàòëàí çºâøººðºõ, õýí ¿éë àæèëëàãààã õîëáîõ, õýí õàðèóöàõ áà ã¿éöýòãýõ ã.ì/ Àøèãëàñàí ìàòåðèàë: 1. Я. Отгонсүрэн, “Байгууллагын харилцааны маркетингийн удирдлага” 2004, Улаанбаатар 22
  • 21. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 2. ß. Îòãîíñ¿ðýí, “Áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû ìàðêåòèíãèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àðãà çàì” ìîíîãðàô, 2003, Óëààíáààòàð 3. Ô. Котлер, Marketing management, 2000 23
  • 22. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 3 ÌÎÍÃÎË ÓËÑ ÄÀÕÜ ÃÀÄÀÀÄÛÍ ØÓÓÄ ÕªÐªÍê ÎÐÓÓËÀËÒ ÁÀ ÄÍÁ-ÈÉ ªÑªËÒÈÉÍ ÕÀÐÈËÖÀÍ ÕÀÌÀÀÐÀË Н.Батнасан 1990-2003 îíóóäàä íýã õ¿íä íîãäîõ øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý 386.8 äàõèí ºññºí1 áîë ÄÍÁ-èé åð人 ë 10.5%-èàð ºññºí íü äýëõèéí äóíäæààñ 3.7 äàõèí äîîãóóð2 áàéíà. Èéìýýñ Ìîíãîë óëñàä õèéãäñýí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí áîëîí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí õàðèëöàí õàìààðëûã ñóäàëæ, ò¿¿íä øèíæèëãýý õèéõ øààðäëàãàòàé áàéãàà þì. Ýíý íü ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí òàëààðõè áîäëîãûí øèéäâýð¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ, òîäîðõîéëîõîä íýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë áèëýý. Îëîíõè ñóäàëãààíû àæëóóä ÃØÕÎ-ûã õèéæ áóé õºðºí㺠îðóóëàã÷ îðíû ç¿ãýýñ õºäºëìºð, ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýìæèä ÿìàð íºëººëºë ¿ç¿¿ëñíèéã òºâëºð÷ ñóäàëñàí áàéäàã. Õàðèí ýíä àðàé ººð áàéäëààð, òîäðóóëáàë Balasubramanyam áîëîí áóñàä ýðäýìòýä (1996), ò¿¿í÷ëýí Carkovic & Levine (2002) íàðûí ÄÍÁ-èé ºñºëòèéã ÃØÕÎ-òàé õîëáîæ, ò¿¿íèéã õºäºëìºð áà êàïèòàëûí ºñºëòòýé ç¿éðëýí, åðäèéí ¿éëäâýðëýëèéí ôóíêö äýýð òóñãàæ ñóäàëñàí çàãâàðûã àâ÷ àøèãëàâ. Ìîíãîë øèã áàãà áóóðàé îðîíä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ñàéí òåõíîëîãè, èë¿¿ ºíäºð ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷íèéã äàãóóëàí àâ÷ èðäýã ãýäýãòýé ìàðãàõã¿é áîëîâ óó. ¯¿íýýñ ¿íäýñëýí äýýðõ çàãâàðò ¿éëäâýðëýëèéí ôóíêöýä ãàäààäûí áîëîí äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òóñ òóñàä íü ¿ë õàìààðàõ õóâüñàã÷ áîëãîí àâ÷ ¿çñýí áàéäàã. Òèéìýýñ áèä ¿éëäâýðëýëèéí ôóíêöûã åðäèéí õýëáýðýýð äàðààõü áàéäëààð òîìü¸îëæ áîëîõ þì: 1 ÃÕÃÕÎÀ-èéí ìýäýý, “World Investment Report 2004”-ò òóëãóóðëàí õèéñýí çîõèîã÷èéí òîîöîîëîë 2 World Bank “World Development Indicators”, “Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëä” ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë, “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2003”-ò òóëãóóðëàí õèéñýí çîõèîã÷èéí òîîöîî 24
  • 23. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Y=g (L, K, F, t) [1] Ýíä Y-ýýð áîäèò ÄÍÁ-èé õýìæýýã, L-ýýð õºäºëìºðèéã, K-ààð äîòîîäûí êàïèòàëûí ºðòãèéã, F-ýýð ãàäààäûí êàïèòàëûí ºðòãèéã, t-ýýð òåõíèêèéí äýâøëèéã õàðóóëàõ öàã õóãàöààíû õàíäëàãûã òºëººë¿¿ëýâ. Äýýðõ ôóíêöûã øóãàìàí õýëáýðò îðóóëàõûí òóëä 2 òàëààñ íü Log àâàõàä ÄÍÁ-èé ºñºëò íü äàðààõü õýëáýðýýð èëýðõèéëýãäýæ áàéíà. y= α+ β1l + β2k + β3f [2] Òîìü¸îíä áàéãàà æèæèã ¿ñã¿¿ä íü ºñºëòèéí õóâèéã, áåòà êîýôôèöèåíò íü ÄÍÁ-èé ºñºëòèéí ìýäðýìæèéã èëýðõèéëäýã. Ãàäààäûí áîëîí äîòîîäûí êàïèòàëûí ºðòãèéã Balasubramanyam íàð (1996) ÄÍÁ-ä ãàäààäûí áîëîí äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýçëýõ õóâèéí æèíã îðóóëàí àøèãëàñàí áºãººä áèä ýíýõ¿¿ òîîöîîíäîî ýíýõ¿¿ àðãûã àøèãëàâ. Ó÷èð íü ãàäààäûí áîëîí äîòîîäûí êàïèòàëûí ºðòãèéí õýìæýýã öàã õóãàöààíû ¿ðãýëæëýëä òîîöîæ ãàðãàñàí ñòàòèñòèê ìýäýýëýë áàéõã¿é þì.. GDP=6.67l 0.85 k 0.18 f 0.8 Òîîöîîíîîñ ¿çýõýä ÄÍÁ-èé ºñºëò ãàäààä äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëò (k/y; f/y)-ûí êîýô-ôèöèåíòýýñ áóñ, õàðèí àæèëëàãñäûí òîîíû ºñºëòèéí êîýôôèöèåíòýýñ ñòàòèñòèê õàìààðàë èõòýé áàéíà. Àæèëëàãñäûí òîîíû ºñºëòººñ õàìààðàõ ÄÍÁ-èé ºñºëòèéí ìýäðýìæ 0.85 áàéãàà íü äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòààñ õàìààðàõ ìýäðýìæ (0.18), ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòààñ õàìààðàõ ìýäðýìæ (0.08)-èéí àëü àëèíààñ ºíäºð, ººðººð õýëáýë ÄÍÁ-èé ºñºëò àæèëëàãñäûí òîîíû ºñºëòººñ èë¿¿ ºíäºð õàìààðàëòàé ãýñýí ñîíèðõîëòîé ¿ð ä¿í ãàðëàà. Òîîöîîëëîîñ ¿çýõýä ÄÍÁ-èé ºñºëò íü ãàäààäûí áóñ õàðèí äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòààñ èë¿¿ èõ õàìààðàëòàé áàéíà. ¯ë õàìààðàõ õóâüñàã÷ áîëãîí àâñàí äýýðõ 3 õ¿÷èí ç¿éë íü ÄÍÁ-ä ãàðñàí ººð÷ëºëòèéí 74.0%-èéã òàéëáàðëàæ áàéíà. Õýäèéãýýð ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Ìîíãîë óëñàä õèéãäñýí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò õýìæýýíèé õóâüä ¿ëýìæõýí ºñ÷, ÄÍÁ-èé 15%-òàé òýíöýõ áîëñîí õýäèé ÷ ÄÍÁ-èé 1989-2003 îíû õîîðîíäîõ ºñºëòºä íºëººëºë áàãàòàé áàéæýý. Îíîëûí õóâüä õºðºí㺠îðóóëàëò íü ¿éëäâýðëýëèéã ºðãºòãºæ, á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëäýã áîëîâ÷ áîäèò àìüäðàë äýýð òèéì áàéäàë àæèãëàãäñàíã¿é. Ìîíãîë óëñ 1989-2003 îíóóäàä íýýëòòýé ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîíä øèëæèõ øèëæèëò õèéæ, õóäàëäàà õºðºí㺠îðóóëàëòûí èë¿¿ òààëàìæòàé îð÷èí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëñýí áîëîâ÷ ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý áà ¿ð àøãèéí àëü àëü íü õºðºí㺠25
  • 24. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик îðóóëàëòûã õ¿ëýýí àâàã÷ îðíû õóäàëäààíû äýãëýìýýñ õàìààðäàã òóõàé Bhagwati (1978)-èéí ñóäàëãààíû òààìàãëàë Ìîíãîëûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ïðàêòèêò áèåëýãäñýíã¿é. ¯¿íèéã òàéëáàðëàõ õýä õýäýí ¿íäýñëýë áàéæ áîëîõ þì. Õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ áóé îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñòýí äàìíàñàí êîðïîðàöèóä õºðºí㺠îðóóëàëòûíõàà ¿ð àøãèéã “øèëæèõ ¿íý”-ýýð äàìæóóëàí òîëãîé êîìïàíèäàà òºâëºð¿¿ëäýã áàéæ áîëîõ þì. Õèéãäýæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëò íü ãîë òºëºâ óóë óóðõàé, íýõìýë ñ¿ëæìýëèéí ñàëáàð ãýõ ìýò òåõíèê òåõíîëîãèéí áàãòààìæ ìóóòàé ñàëáàðóóäàä õèéãäñýí òóë á¿òýýìæèéã òºäèéëºí èõýýð íýìýãä¿¿ëæ ÷àäààã¿é áàéæ áîëîõ þì. Òåõíèê òåõíîëîãèéí ºíäºð õºãæèë á¿õèé óëñ îðíóóäààñ õèéæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý õàðüöàíãóé áàãà áàéãààãààñ õèéãäýæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëò õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã òºäèéëºí íýìýãä¿¿ëñýíã¿é. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õóãàöààíû ÄÍÁ-èé ºñºëò íü ÕÀÀ, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàð ãýõ ìýò õºðºí㺠îðóóëàëò áàãà øààðääàã àæëûí áàéðíû òîîã èõýýð íýìýãä¿¿ëäýã ñàëáàðóóäûí ºñºëòººñ õàìààðàë èõòýé áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÄÍÁ-ä ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí ýçëýõ õóâèéí æèí òàñðàëòã¿é ºñ÷, 2003 îíä ÄÍÁ-èé 51.5%- òàé òýíöýõ áîëæýý.3 Äýëõèéí çàõ çýýë äýõ ò¿¿õèé ýäèéí ¿íèéí óíàëò ÃØÕÎ-ä äèéëýíõè õóâèéã ýçýëæ áóé óóë óóðõàé, ÌÀÀ-í ò¿¿õèé ýä áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýë, àøèãò àæèëëàãààíä ìóóãààð íºëººëñºí. Õèéãäýæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàãàã¿é õýñýã íü àøèãò ìàëòìàëûí ãåîëîãè, õàéãóóëûí ÷èãëýëä õèéãäñýí áºãººä ýíý ÷èãëýëèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð ºãººæ íü àøèãò ìàëòìàëûã îëáîðëîæ ýõýëñýí ¿åýñ ýõëýí ãàðäàã. Ìîíãîë óëñûí ãàçàðç¿éí áàéðøèë, äýä á¿òöèéí õºãæèëò çýðãýýñ øàëòãààëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ýêñïîðòëîõ, èìïîðòëîõ, äîòîîäîä òýýâýðëýõ çàðäàë ºíäºð ò¿âøèíä áàéäàã áºãººä ýíý íü õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð àøèãò òîäîðõîé õýìæýýãýýð íºëººëäºã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí òàòâàðûí ºíäºð çàðäëààñ çàéëñõèéí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí ãàçðóóä îðëîãîî èõ õýìæýýãýýð íóóäàã áàéæ áîëîõ òàëòàé þì. Ýðäýìòýí Hanson (2001)-íû íîòîëæ áàéãààãààð îðëîãûí òàòâàð áàãà áàéõ íü ÃØÕÎ-ûã òàòàõàä òºäèéëºí íºëººëäºãã¿é áàéíà. Òèéìýýñ ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõûí òóëä õºðºí㺠îðóóëàëòûí èë¿¿ òààëàìæòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ, òóõàéëáàë ýäèéí çàñãèéí ºíäºð ºñºëò, ºíäºð áîëîâñðîëòîé àæèëëàõ õ¿÷èí, ñàéòàð õºãæñºí äýä 3 “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë” 2003 26
  • 25. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик á¿òöèéã áèé áîëãîõ çýðýã àñóóäàëä èë¿¿òýé àíõààðàõ íü ç¿éòýé áîëîâ óó. Ýíýõ¿¿ øèíæèëãýýíýýñ “Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã îðóóëàõ òàëààð àíõààðàõ íü ç¿éòýé áîëîâ÷ îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òîãòîîí áàðèõ, ò¿¿íýýñ ¿ð øèìèéã íü õ¿ðòýõ òàë äýýð áîäëîãûí õóâüä èë¿¿ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé” ãýñýí ãîë ä¿ãíýëòèéã õèéæ áîëîõîîð áàéíà. Àøèãëàñàí ìàòåðèàë: 1. “International financial statistics” 2002, 2003 2. “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 2003” ÓÁ 2004 3. “Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëä” ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë” ÓÁ 2004 4. “World Investment Report 2004” 5. “World Trade Report 2004” 6. Banerjee, A., Galbraith, J.W. and Dolado, J. (1990). Dynamic specification and linear transformations of the autoregressive-distributed lag model. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52, 95-104. 7. Clements, M.P. and Hendry, D.F. (1995). Forecasting in cointegrated systems. Journal of Applied Econometrics, 10, 127-146. 8. Engle, R.F. and Yoo B.S. (1987). Forecasting and testing in co-integrated systems. Journal of Econometrics, 35, 143-159. 9. Harvey, A. (1997). Trends, cycles and autoregressions. Economic Journal, 107, 192-201. 10. Hendry, D.F. (1995), Dynamic Econometrics, Oxford University Press, Oxford. Èíòåðíåò õàÿãóóä: 1. World Bank Group; IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID - http://www.worldbank.org 2. International Monetary Fund (IMF) - http://www.imf.org 3. World World Trade Organization (WTO) - http://www.wto.org 4. UN Databases - http://www.unctad.org 27
  • 26. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 4 ÃÀÄÀÀÄ ÕÓÄÀËÄÀÀÍÛ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊ ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÀÐÃÀ ÇҮÉà ÁÎËÎÂÑÐÎÍÃÓÉ ÁÎËÃÎÕ ÍÜ Ý.ÿðãýìæàâ, À.Äýìáýðýë Íýã. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ñóäàëãààíû îäîîãèéí àðãà ç¿é Гадаад худалдааны статистик мэдээлэл гаргах аргачлалыí òàëààð. Гадаад худалдааны үр ашгийг зөв тооцох хамгийн гол үндэс бол гадаад худалдааны статистик мэдээллийг гаргах аргачлалаас шалтгаална. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêèéã 1993 îíîîñ ºìíºõ õóãàöààíä ýêñïîðò, èìïîðòûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí ¿éëäâýð, àæ àõóéí ãàçðóóä ¿éë àæèëëàãààíûõàà òàëààðõè ñòàòèñòèêèéí òàéëàí ìýäýýã ãàäààä õóäàëäààíû áàéãóóëëàãàä ºã÷, ýäãýýð ìýäýýã Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàì íýãòãýí Ñòàòèñòèêèéí òºâ áàéãóóëëàãàä äàìæóóëàí ºãºõ æóðìààð ãàðãàæ áàéñàí. 1990 îíîîñ ãàäààä õóäàëäààíû ñàëáàðò îðîëöîã÷ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýäèéí òîî ýðñ íýìýãäñýíýýð ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã á¿ðòãýõ, öóãëóóëàõ õóó÷èí àðãûã àøèãëàõ áîëîìæã¿é áîëñîí þì. Òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãèéí ¿åä ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í îðíóóä íýãäñýí àðãà÷ëàëààð ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ãàðãàäàã áàéñàí. Харин 1995 îíîîñ ýõýëæ ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêèéã îëîí óëñûí æèøèãò íèéöð¿¿ëæ “Ãàäààä õóäàëäààíû ãààëèéí ñòàòèñòèêèéí àðãà÷ëàë”-ûã Ìîíãîë Óëñûí Ñòàòèñòèêèéí Òºâ Ãàçàð, Ìîíãîë Óëñûí Ãààëèéí Åðºíõèé Ãàçðààñ øèíýýð áîëîâñðóóëàí áàòàëæ ãàðãàñàí áºãººä 1997 îíä óã àðãà÷ëàëûã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëæ ìºðäñºí. 1998 îíä ͯÁ-ûí Ýäèéí Çàñàã, Íèéãìèéí Ǻâëºëèéí Ñòàòèñòèêèéí Õýëòýñ “Ãàäààä õóäàëäààíû ¿íäñýí çàð÷èì, òîäîðõîéëîëò” ãýñýí àðãà÷ëàë, çºâëºìæèéã ãàðãàæ ãèø¿¿í îðíóóääàà ìºðäºõèéã ñàíàë áîëãîñîí þì. Ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàë, çºâëºìæèéã ¿íäýñëýæ ¯ÑÃ, ÃÅà õàìòðàí “Ìîíãîë 28
  • 27. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик óëñûí ãàäààä õóäàëäààíû áàðàà ýðãýëòèéí ãààëèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ýìõëýí ãàðãàõ àðãà÷ëàë”-ûã äàõèí øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêò 2002 îíîîñ ìºðäºæ àæèëëàæ áàéãàà. Ãàäààä õóäàëäààíû ãààëèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëýë ãàðãàõ àðãà÷ëàë áîëîí ÎÓÂÑ-ààñ ãàðãàñàí Òºëáºðèéí òýíöëèéí àðãà÷ëàëûí äàãóó Ìîíãîëáàíêíû àæ àõóéí íýãæ¿¿äýýñ õóäàëäàí àâ÷, ãàäààäàä ãàðãàæ öýâýðø¿¿ëæ, ãàäààäûí áàíêèíä õàäãàëóóëäàã àëòíààñ áàíêíû áóñ áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæèä çàðñàí àðèëæààíû çîðèóëàëòòàé ìºíãºæººã¿é àëòûã 2002 îíû 10 ñàðààñ ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýíä òóñãàí òîîöäîã áîëîâ. Ãàäààä õóäàëäààíû ãààëèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ãàðãàõ ¿íäñýí á¿ðòãýë íü ãààëèéí õèëýýð íýâòð¿¿ëñýí áàðààíû òàëààðõè õýðýãöýýòýé á¿õ ìýäýýëëèéã àãóóëñàí ãààëèéí ìýä¿¿ëýã áºãººä ãààëèéí á¿ðä¿¿ëýëò õèéñýí ýöñèéí ºäðººð ýêñïîðò, èìïîðòûã á¿ðòãýæ ñòàòèñòèêèéí àëáàí ¸ñíû ìýäýýíä òóñãàæ áàéíà. Áàðààíû á¿ëýã, íýð òºðëèéã Äýëõèéí Õóäàëäààíû Áàéãóóëëàãààñ áîëîâñðóóëñàí “Áàðààã òîäîðõîéëîõ, êîäëîõ óÿëäóóëñàí ñèñòåì”-èéí àíãèëàëûí äàãóó ãàðãàæ áàéíà. Àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèêèéí òàéëàíä ýêñïîðò, èìïîðòûí íèéò õýìæýýã äàðààõè á¿ëãýýð ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íä: • âàëþòûí òºëáºðò õóäàëäàà • áàðàà ñîëèëöîî • òºëáºðò çîðèóëñàí áàðàà • ãàäààäûí çàõèàëàã÷èéí ìàòåðèàë, ò¿¿ãýýð õèéñýí áàðàà • ãàäààäûí çýýëèéí õºðºí㺺ð íèéë¿¿ëñýí áàðàà • ãàäààäûí òóñëàìæèéí áàðàà • õºðºí㺠îðóóëàëòààð íèéë¿¿ëñýí áàðàà Ýêñïîðòûí áàðààã ÄÀÔ – Ìîíãîë óëñûí õèë íºõöëèéí ¿íýýð òîîöäîã. Èìïîðòûí áàðààã Ìîíãîë óëñûí õèë õ¿ðòýëõ á¿õ çàðäëûã øèíãýýñýí ÑÈÏ-Ìîíãîë óëñûí õèë íºõöëèéí ¿íýýð ¿íýëæ ñòàòèñòèêò á¿ðòãýæ áàéíà. Ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû ¿íèéã àìåðèê äîëëàðò øèëæ¿¿ëýõäýý ãààëèéí àíõíû áîëîí ýöñèéí á¿ðä¿¿ëýëò õèéñýí ºäðèéí Ìîíãîë áàíêíû âàëþòûí õàíøèéã õýðýãëýæ áàéíà. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ñóäàëãààíû îäîîãèéí àðãà÷ëàë. Гадаад худалдааны үр ашгийн ñòàòèñòèê ñóäàëãààã ãàäààä õóäàëäààíû ¿íèéí áîëîí òîî õýìæýýíèé èíäåêñèéí òîîöîîí äýýð òóëãóóðëàí õèéæ байна. 29
  • 28. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ýäãýýð èíäåêñèéã òîîöîõäîî Ãààëèéí Åðºíõèé Ãàçðûí æèëèéí ýöñèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí äýëãýðýíã¿é íýð òºðëèéã àøèãëàäàã. Гадаад худалдааны үр ашгийн тооцоо, судалгаа хийх гол зорилго íü ãàäààä õóäàëäààíû àøèã àëäàãäàë, ò¿¿íä íºëººëñºí õ¿÷èí ç¿éëèéã òîäîðõîéëîõ ÿâäàë þì. Ийм ñóäàëãààíä ýêñïîðò, èìïîðòûí ãîë íýðèéí áàðààíуудûн íýãæèéí äóíäàæ ¿íèéí áîëîí òîî õýìæýýíèé ººð÷ëºëòèéã õàðóóëæ, ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû äóíäàæ ¿íý, òîî õýìæýý ººð÷ëºãäñºíººñ õýäèé õýìæýýíèé âàëþòûí îðëîãî îëîõ áîëîìæèéã àëäñàíûã õàðóóëæ áàéãàà þì. ¯¿íýýñ ãàäíà ãàäààä õóäàëäààíû ãîë íýðèéí áàðààíû íýãæèéí äóíäàæ ¿íèéã õóäàëäààíû ò¿íø îðíóóäààð õàðóóëæ, òóõàéí áàðààã àëü îðîíä õàìãèéí ºíäºð áóþó áàãà ¿íýýð õóäàëäàâ, àëü îðíîîñ õàìãèéí ºíäºð áóþó õàìãèéí áàãà ¿íýýð õóäàëäàí àâàâ, òóõàéí îðîíä õóäàëäñàí áóþó òóõàéí îðíîîñ õóäàëäàí àâñàí áàðààíû ¿íý ºìíºõ îíîîñ õýðõýí ººð÷ëºãäñºí çýðãèéã õàðóóëíà. Ò¿¿í÷ëýí ãàäààä õóäàëäààíû ¿íý, òîî õýìæýýíèé åðºíõèé èíäåêñ áîëîí òýäãýýðèéí õàðüöàà, õóäàëäààíû íºõöëèéí êîýôôèöèåíòèéã тооцдоã. Ýäãýýð àñóóäëóóäûã ñóäëàí òîäîðõîé ñàíàë, àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõýä ãàäààä õóäàëäààíû ¿íèéí áîëîí òîî õýìæýýíèé ººð÷ëºëòèéí òàëààðõè ñóäàëãààíû ìàòåðèàëûí à÷ õîëáîãäîë îðøèíî. Үнийн индекс тооцох òàëààð. Ãàäààä õóäàëäààíû үр ашгийг тооцох хамгийн гол арга бол экспорт, импортын үнийн болон тоо хэмжээний индексийн тооцоо юм. ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí ãàçðààñ ͯÁ-ûí Ñòàòèñòèêèéí õýëòñýýñ áîëîâñðóóëæ ãàðãàñàí ãèø¿¿í îðíóóäàä õýðýãëýõèéã çºâëºìæ áîëãîñîí “Îëîí Óëñûí õóäàëäààíä õýðýãëýæ áàéãàà ¿íèéí èíäåêñèéí àðãà÷ëàë”-ä íèéö¿¿ëýí 1997 îíä áàòàëñàí “Ìîíãîë Óëñàä ãàäààä õóäàëäààíû ¿íèéí áîëîí òîî õýìæýýíèé èíäåêñ òîîöîõ àðãà÷ëàë”-ûí äàãóó ýêñïîðò, èìïîðòûí ¿íèéí áîëîí áèåò õýìæýýíèé èíäåêñèéí òîîöîîã õèéæ áàéãàà áîëíî. Ãàäààä õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñèéí ¿ç¿¿ëýëò íü õóäàëäààíû ñóäàëãàà, øèíæèëãýý, ìýäýýëëèéí àæëûã çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí óòãà àãóóëãààð áàÿæóóëæ, õóäàëäààíû ¿éë àæèëëàãàà, ãàäààä õóäàëäààíû ¿ð àøèã, íºõöëèéã áîäèòîé ¿íýëæ ä¿ãíýõ, ò¿¿íèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òîîöîîíû ¿íäýñëýëèéã ñàéæðóóëàõûí çýðýãöýý äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ¿íäýñíèé òîîöîîíû äàíñóóäûã áàéãóóëàõàä îðäîã øààðäëàãàòàé çàðèì ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõîä àøèãëàãäàæ áàéíà. 30
  • 29. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ¯íèéí èíäåêñèéí òîîöîîíû àæëûí ÷àíàð íü ãààëèéí ñòàòèñòèêèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû íýð òºðëèéí òîî, ¿íèéí ¿íýí çºâ áàéäàë, ìýäýýíä òóñãàãäàæ áàéãàà áàðààíû á¿ëýã, äýä á¿ëãèéí á¿òöýýñ øóóä õàìààð÷ áàéíà. Óëñûí õèëýýð îðñîí, ãàðñàí áàðààíû óðñãàë õºäºë㺺íèéã á¿ðòãýäýã ãààëèéí ìýä¿¿ëýã íü ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõ ýõ ¿¿ñâýð, àíõäàã÷ áàðèìò áîëíî. Ìîíãîë Óëñûí Ãààëèéí Åðºíõèé Ãàçàð ГАМАС программаар мэдээллийг íýãòãýí áîëîâñðóóëæ “ýêñïîðò èìïîðòûí áàðààíû ã¿éöýòãýë” ãýñýí ñòàòèñòèêèéí àëáàí ¸ñíû ìýäýýëëèéã ñàð á¿ð ãàðãàäàã áºãººä ýíýõ¿¿ ìýäýýëýëä òóñãàãäñàí áàðààíû íýð òºð뺺ð áàðàà òóñ á¿ðèéí äóíäàæ ¿íèéã òîîöîæ ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöдîг. Îëîí óëñûí õóäàëäààíä ìºðäºæ áàéãàà “Áàðààã òîäîðõîéëîõ, êîäëîõ óÿëäóóëñàí ñèñòåì” – èéí àíãèëëûí äàãóó ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû íýð òºðºë, á¿ëýã, õýñãèéí ¿íèéí èíäåêñèéã òîäîðõîéëîõ áºãººä 4, 6, 8 îðîíòîé öèôðýýð êîäëîãäñîí áàðààíû íýð òºð뺺ð òºëººëºã÷ áàðààã ñîíãîж байна. Áàðààíû ñàãñûã 3 æèë òóòàì äàõèí õÿíàí ¿çýæ, øààðäëàãàòàé áîë ò¿¿íèéã ººð÷ëºí òîãòîîõ áºãººä ñàãñàíä îðñîí áàðàà õóäàëäààíààñ õàñàãäñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã èæèë òºðëèéí ººð áàðààãààð îðëóóëæ, íýãæèéí ¿íèéí äèíàìèêèéã òóõàé á¿ðä íü çàñâàðëàõ ó÷èðòàé. Ñîíãîæ àâñàí áàðàà íü îëîí íýð òºð뺺ñ á¿ðäýæ áàéâàë àëü áîëîõ íýã íýð òºðëèéí, øèíæ ÷àíàðûí õóâüä èæèë òºñòýé, íýãæèéí ¿íý íü îíöûí èõ ÿëãààòàé áóñ áàéõ øààðäëàãàòàé. Ýêñïîðòëîñîí áóþó èìïîðòëîñîí áàðààíû íèéò ¿íý (ºðòºã) íü áèåт õýìæýýã ò¿¿íèé íýãæèéí ¿íýýð ¿ðæ¿¿ëñýíòýé òýíö¿¿. ¯¿íèéã òîìú¸îíä îðóóëáàë: Vnt = pntqnt (1) Vnt - ¿íý (¿íèéí ä¿í áóþó ºðòºã) n – áàðààíû íýð òºðºë t – òàéëàíò ¿å pnt -níýð òºðëèéí áàðààíû ¿íý, òàéëàíò ¿å qnt – n íýð òºðëèéí áàðààíû áèå õýìæýý, òàéëàíò ¿å Ýäèéí çàñãèéí ñòàòèñòèêò ãîë òºëºâ 2 òîîíû õàðüöààã èíäåêñ ãýæ íýðëýõ áºãººä òàéëàíò õóãàöààíä ýêñïîðòëîñîí áóþó èìïîðòëîñîí áàðààíû ¿íèéí ä¿íã ñóóðü ¿åèéíõòýé õàðüöóóëñàí èíäåêñ äàðààõ òîìú¸îãîîð èëýðõèéëýãäýíý. Vin = vnt/vno (2) 31
  • 30. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик i – èíäåêñ o – ñóóðü ¿íý Ýíý òîìú¸îãîîð (2) ºðòãèéí èíäåêñ òîäîðõîéëîãäîíî. ªºðººð õýëáýë òóõàéí ¿åèéíõýý ¿íýýð èëýðõèéëýãäñýí õàðüöàà þì. Òîìú¸î 1-èéã ¿íäýñëýæ, ºðòãèéí èíäåêñèéã ¿íèéí áîëîí áèå õýìæýýíèé èíäåêñýýð èëýðõèéëæ áîëíî. ¯¿íèéã ¿ç¿¿ëâýë: pin = pnt /pno áà qin = qnt/qno (3) Ýíä pin - n áàðààíû õóâèéí èíäåêñ, qin – n áàðààíû áèå õýìæýýíèé èíäåêñ pnt áóþó qnt – n áàðààíû òàéëàíò ¿åèéí ¿íý áîëîí áèåò õýìæýý áºãººä ºðòãèéí èíäåêñèéí òîìú¸îã (2)-ã äàðààõ áàéäëààð èëýðõèéëæ áîëíî. ¯¿íä: vin = pnt qnt /pno qno = pin∗ qin (4) Òîìú¸î 4-ººñ ¿çýõýä òàéëàíò ¿åèéí ºðòãèéí õýìæýýã ñóóðü ¿åèéí ºðòãèéí õýìæýýíä õàðüöóóëñàí õàðüöààã ºðòãèéí èíäåêñ ãýíý. ªðòãèéí èíäåêñò íºëººëæ áàéãàà òîî, õýìæýýíèé íºëººëëèéã àðèëãàæ, çºâõºí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã õàðóóëàõûí òóëä ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõ øààðäëàãà ãàðäàã. Îëîí óëñûí ïðàêòèêò ¿íèéí èíäåêñèéí 3 õýëáýð (àðãà) áàéíà. ¯¿íä: Ëàñïåéðåñèéí, Ïààøåãèéí, Ôèøåðèéí ãýñýí 3 õýëáýðèéí èíäåêñ áàéãàà þì. Èõýíõ îðíóóä Ëàñïåéðåñèéí àðãààð ¿íèéí èíäåêñèéã òîäîðõîéëæ áàéãàà áºãººä ͯÁ-ûí ñòàòèñòèêèéí àæëûí ïðàêòèêò ÷ èíäåêñèéí ýíý õýëáýðèéã õýðýãëýæ áàéíà. ¯íèéí èíäåêñ òîîöîõ Ëàñïåéðåñèéí áîëîí Ïààøåãèéí òîìú¸îã ¿ç¿¿ëüå: PIL - ¿íèéí èíäåêñ Ëàñïåéðåñ ãýñýí ¿ãèéí ýõíèé ¿ñã¿¿ä, àíãëèàð PIP - ¿íèéí èíäåêñ Ïààøå ãýñýí ¿ãèéí ýõíèé ¿ñã¿¿ä, àíãëèàð Ñóäàëãààíû çîðèëãîîñ õàìààð÷ ýíý 2 èíäåêñèéí àëèéã íü ÷ àøèãëàæ áîëíî. Îëîí óëñûí ñòàòèñòèêèéí àæëûí ïðàêòèêò ¿íäýñíèé òîîöîîíû çàðèì ¿ç¿¿ëýëòèéã çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð ¿íýëýõ, äîòîîäûí íèéò (5) ∑ ∑= qp qp ntno ntnt PIP (6) ∑ ∑= qp qp nono nont PIL 32
  • 31. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик á¿òýýãäýõ¿¿íèé äåôëÿòîð, ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõîä Ëàñïåéðåñèéí òîìú¸îã õýðýãëýäýã. Îëîí óëñûí õýìæýýíä ìºðäºæ áàéãàà àðãà÷ëàëûí äàãóó áàðàà òóñ á¿ðèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí íèéò ä¿íä ýçëýõ õóâèéã èíäåêñèéí æèí áîëãîí àâ÷ ¿íèéí åðºíõèé áîëîí á¿ëãèéí èíäåêñèéã òîîöíî. Ýêñïîðò, èìïîðòûí íèéò ä¿íä áàðàà òóñ á¿ðèéí ýçëýõ õóâèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð òîîöíî. Òîìú¸î 7 íü ñóóðü ¿åèéí áàðàà òóñ á¿ðèéí ¿íèéí ä¿íã ìºí ¿åèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí íèéò ä¿íä õàðüöóóëñàí õàðüöàà áîëíî. ¯¿íèéã òîîöîõäîî òýã á¿õëèéí àðä 5 îðíû íàðèéâ÷ëàëòàé àâíà. Æèøýýëáýë: 0.00001 ãýñýí õýëáýðòýé áàéíà. Çàðèì áàðààíû íèéò ä¿íä ýçëýõ õóâü ìàø áàãà áàéäàã áºãººä ò¿¿íèéã òîîöîîíä õàìðóóëàõûí òóëä 5 îðíû íàðèéâ÷ëàëòàé àâ÷ áàéãàà þì. Áàðàà òóñ á¿ðèéí òàéëàíò ¿åèéí ¿íèéã èíäåêñ àøèãëàí äàðààõ áàéäëààð (pnt=pit∗pno) èëýðõèéëæ, ¿¿íèéã Ëàñïåéðåñèéí ¿íèéí èíäåêñèéí òîìú¸îíä îðóóëúÿ. áóþó Ýíäýýñ: Òîìú¸î 10 áîë ýêñïîðò, èìïîðòûí ¿íèéí åðºíõèé áîëîí á¿ëãèéí èíäåêñèéã òîîöîõ òîìú¸î áîëíî Ýêñïîðò, èìïîðòûí ã¿éöýòãýëèéã òîãòìîë ¿íýýð (çýðýãö¿¿ëýõ) ¿íýëýõäýý ºðòãèéí èíäåêñèéã ¿íèéí èíäåêñýä õóâààæ ãàðãàíà. ¯¿íèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð èëýðõèéëíý. ¯¿íä: ∑ = qp qP W nono nono no (7) ∑ ∑∑ ∑ ∑ ∑ === qp qp pi qp qppi qp qp nono nono n nono nonon nono nont PIL (8) (9) ∑= wpi on PIL ∑ ∑= w piw no no PIL wp wp nono nont PIL ∑ ∑= áóþó (10) qp p pqp p p qp ntno nt nontnt no nt ntnt ==: (11) 33
  • 32. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик pno qnt - ýêñïîðò, èìïîðòûí òàéëàíò ¿åèéí áèå õýìæýýã ñóóðü ¿åèéí ¿íýýð ¿íýëñýí, Ýêñïîðò, èìïîðòûí ºðòãèéí èíäåêñèéã Ïààøåãèéí ¿íèéí èíäåêñò õóâààæ, ýêñïîðò, èìïîðòûí áèå õýìæýýíèé èíäåêñèéã òîäîðõîéëíî. ¯¿íèéã òîìú¸îãîîð ¿ç¿¿ëáýë: QIP- Ïààøåãèéí áèåò õýìæýýíèé èíäåêñ ãýñýí ¿ãèéí ýõíèé ¿ñã¿¿ä, àíãëèàð Ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû ¿íèéí èíäåêñèéã ¿íèéí åðºíõèé èíäåêñ, áàðààíèé á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñ, áàðààíû íýãæèéí ¿íèéí èíäåêñ ãýæ àíãèëíà. ¯íèéí åðºíõèé èíäåêñ ãýäýã íü ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû íèéò ä¿íãýýð òîîöîæ ãàðàõ èíäåêñèéã åðºíõèé èíäåêñ, áàðààíû á¿ëýã òóñ á¿ðýýð òîäîðõîéëîãäîõ èíäåêñèéã á¿ëãèéí èíäåêñ ãýíý. Òóõàéëáàë, “Áàðààã êîäëîõ, òîäîðõîéëîõ óÿëäóóëñàí ñèñòåì” – èéí 21 á¿ëýã òóñ á¿ðýýð ¿íèéí èíäåêñ òîîöíî. Áàðààíû íýð òºðëèéí íýãæèéí (êã, ëèòð, øèðõýã çýðýã) òàéëàíò áóþó ñóóðü ¿åèéí ¿íèéí õàðüöààã áàðààíû íýãæèéí ¿íèéí èíäåêñ ãýíý. ̺í ò¿¿í÷ëýí ãàäààä õóäàëäààíû ãîë õýëáýð¿¿äýýð, òóõàéëáàë, âàëþòûí òºëáºðò õóäàëäàà, áàðàà ñîëèëöîî, çýýëèéí áàðàà, òóñëàìæèéí áàðàà, õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàðàà, ãàäààäûí çàõèàëàã÷èéí ìàòåðèàë çýðýã õóäàëäààíû õýëáýð á¿ðýýð ¿íèéí èíäåêñийг òîäîðõîéëж болно. Ãààëèéí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýíä òóñãàãäàæ áàéãàà ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû íýãæèéí ¿íèéã õèëèéí ¿íý ãýõ áºãººä ¿íèéí èíäåêñèéã õèëèéí äóíäàæ ¿íèéí èíäåêñ ãýæ íýðëýдэг. Худалдааны нөхцлийг тооцоæ ñóäàëãàà ä¿ãíýëò õèéõ òàëààð. Ãàäààä õóäàëäààíû òºëºâ áàéäàë, õàíäëàãàä ¿íýëýëò, ä¿ãíýëò ºãºõºä õóäàëäààíû íºõöëèéã òîîöîõ ÿâäàë èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ýêñïîðòûí äóíäàæ ¿íèéí èíäåêñèéã èìïîðòûí äóíäàæ ¿íèéí èíäåêñò õàðüöóóëñàí õàðüöààã õóäàëäààíû íºõöºë ãýæ íýðëýäýã áºãººä эíý õàðüöàà 1-ýýñ äýýø ãàðâàë õóäàëäààíû íºõöºë òààëàìæòàé áàéíà ãýæ ¿çäýã. QIP PIL VI qp qp qp qp qp qp nono ntno ntno ntnt nono ntnt === ∑ ∑ ∑ ∑ ∑ ∑ : 34 %100* Lpi TOT = Lpx
  • 33. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик TOT- худалдааны нөхцлийн индекс (terms of trade) Lpx- экспортын Ласпейресийн үнийн индекс Lpi- импортын Ласпейресийн үнийн индекс ̺í ÿìàð íýãýí ñóóðü îíòîé õàðüöóóëàí ººð÷ëºãäñºí õýìæýýãýýð íü õóäàëäàà õýð ñàéæèðñàí áîëîí áóóðñàí áîëîõûã õýìæäýã áèëýý. Өөрөөр хэлбэл хóäàëäààíû íºõöëèéí èíäåêñèéã 2 ÿíçààð òàéëáàðëàäàã áàéíà. ¯¿íä: 1. Èíäåêñ 1 áóþó 100 õóâèàñ èë¿¿ òîõèîëäîëä òàéëàíò ¿åèéí õóäàëäààíû íºõöºë íü ñóóðü áîëãîæ àâñàí ¿åòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ òààëàìæòàé áàéñàí áàéíà ãýæ ¿çíý. ªºðººð õýëáýë ñóóðü ¿åòýé õàðüöóóëñàí ýêñïîðòûí æèãíýñýí äóíäàæ ¿íèéí ºñºëò èìïîðòûí æèãíýñýí äóíäàæ ¿íèéí ºñºëòººñ èë¿¿ áàéãàà íºõöºëä èíäåêñ 1 áóþó 100 õóâèàñ äàâæ ãàðäàã áàéíà. Èìïîðòûí ¿íý õÿìäðàõ íü ýêñïîðòûí ¿íý ºñºõòýé èæèë íºëººëºë ¿ç¿¿ëíý. Æèøýý íü 1999 îíûã ñóóðü áîëãîñîí ìàíàé óëñûí õóäàëäààíû íºõöºë 2000 îíä 117.7 áàéñàí ãýâýë 2000 îíû õóäàëäààíû íºõöºë 1999 îíûã áîäâîë èë¿¿ òààëàìæòàé íºõöºëä áàéñàí ãýæ ¿çíý. Ó÷èð íü 2000 îíä ýêñïîðòûí ¿íý èìïîðòûí ¿íýýñýý èë¿¿ õóðäàí ºñ÷ áàéâ. 2. Õóäàëäààíû íºõöëèéí ñóóðü èíäåêñ¿¿äèéí ººð÷ëºëòèéí õóâèéã òîîöñíîîð õóäàëäààíû íºõöºë ÿàæ ººð÷ëºãäñíèéã òîäîðõîéëíî. Òóõàéëáàë õàðüöóóëæ áóé 2 ¿åèéí ñóóðü èíäåêñ¿¿ä íü õî¸óëàà 100 õóâèàñ èë¿¿ áóþó ñóóðü ¿åòýé õàðüöóóëàõàä õóäàëäààíû íºõöºë íü èë¿¿ òààëàìæòàé áàéñàí áàéæ áîëíî. Ãýòýë ººð÷ëºëò íü ñºðºã ãàðâàë õóäàëäààíû íºõöºë ìóóäàæ áàéãààã ãýð÷èëíý. Æèøýý íü 1999 îíûã ñóóðü áîëãîñîí ìàíàé óëñûí õóäàëäààíû íºõöºë 1997 îíä 128.7, 1998 îíä 107.3 áàéñàí ãýâýë 1998 îíû õóäàëäààíû íºõöºë 1997 îíûã áîäâîë 16.6 õóâèàð ìóóäñàí ãýæ ¿çíý. ͺ㺺 òàëààñ 1997 áîëîí 1998 îíû õóäàëäààíû íºõöëèéã ñóóðü ¿å áóþó 1999 îíûõòîé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ òààëàìæòàé áàéñàí áàéíà. Манай орны гадаад худалдааны үнийн болон худалдааны нөхцлийн индексийн тооцоог сүүлийн 3 жилээр харуулúя. 2000=100 2001 2002 2003 ¯íèéí èíäåêñ; Ýêñïîðò 83.5 80.3 97.0 Èìïîðò 139.2 130.8 142.0 Áèåò õýìæýýíèé èíäåêñ; Ýêñïîðò 114.4 125.4 130.4 Èìïîðò 117.4 129.1 150.3 Õóäàëäààíû íºõöëèéí èíäåêñ 60.0 61.4 68.3 35
  • 34. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Уг хүснэгтээс харахад худалдааны нөхцлийн индекс 100 хувиас доогуур байгаа íü ìàíàé ãàäààä õóäàëäàà маш òààëàìæã¿é áàéäàëä áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëîõîîð áàéíà. Ýêñïîðòûí ¿íý íýìýãäýæ, èìïîðòûí ¿íý áóóðñíààð õóäàëäààíû íºõöºë ñàéæðàõ ¿íäýñ òàâèãäàíà. Òîìîîõîí îðíû õóâüä èìïîðòûã îðëóóëàõ íü ýêñïîðòûí ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëñíýýñ èë¿¿ òààòàé õóäàëäààíû íºõöëèéã áèé áîëãîîä ºãäºã. Èìïîðòûã äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð îðëóóëàõ íü èìïîðòûí ¿íýä øóóä áóóðàõ íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Ãýâ÷ Ìîíãîë óëñûí õóâüä äîòîîä ¿éëäâýðëýëèéí ºðòºã áîëîí ÷àíàð èìïîðòûí áàðààòàé ºðñºëäºæ ÷àäàõã¿é áàéãàà íü èìïîðòûí ¿íýä íºëººëæ ÷àäàõã¿é áàéãààä õ¿ðãýæ áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ ýêñïîðòûí ¿íýä íºëººëºõ áîëîìæ Ìîíãîë øèã æèæèã óëñûí õóâüä ìºí õ¿íäðýëòýé àñóóäàë þì. Ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ñóë äîðîé áàéäëààñ øàëòãààëàí ìàíàé óëñûí ýêñïîðòûí äèéëýíõèéã çýñ, íîîëóóð, àðüñ øèð ãýõ ìýò ò¿¿õèé ýä á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà ò¿¿õèé ýäèéíõýý ¿íýä áîäèòîé íºëºº ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõã¿é ó÷èð äýëõèéí çàõ çýýëèéí ¿íèéí ººð÷ëºëò ìàíàé óëñûí õóäàëäààíû íºõöºëä õ¿÷òýé íºëººëæ áàéãàà þì. Òèéìýýñ ò¿¿õèé ýäýý ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëãîí áîëîâñðóóëæ èë¿¿ ºíäºð ¿íýýð çàðàõ íºõöºëä ìàíàé óëñûí õóäàëäààíû íºõöºë ñàéæðàõ áîëîìæòîé þì. Õî¸ð. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ñóäàëãààíû àðãà ç¿éã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ÷èãëýë Гадаад худалдааны статистик мэдээллийг сайжруулах талаар. ¯íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí àëèâàà øèéäâýð ãàðãàõ á¿õèé ë ò¿âøèíä àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëýýñ ãàäíà òîäîðõîé ÷èãëýëýýð õèéãäñýí ñòàòèñòèê ñóäàëãàà çàéëøã¿é õýðýãòýé. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ñóäàëãààíû àðãà ç¿éã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àæëûã íü þóíû ºìíº õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéí õàìðàëò, ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõòàé ñàëøã¿é õîëáîîòîé þì.Мàíàé орны ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëýë íü îëîí óëñûí íèéòëýã àðãà÷ëàëûí äàãóó ãàð÷ áàéãàà ãýж хэлж болох хэдий ч чанарыг цаашид илүү сайжруулах, хамрах хүрээг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëýë íü ãààëèéí ìýä¿¿ëýã äýýð ¿íäýñëýãäýí ãàð÷ áàéãàà. Ãàäààä õóäàëäààíä îðîëöîã÷ àæ àõóéí íýãæ, èðãýä íü áàðààã óëñûí õèëýýð íýâòð¿¿ëýõäýý ãààëèéí áàéãóóëëàãàä ìýä¿¿ëæ, ãààëèéí áàéãóóëëàãà íü á¿ðä¿¿ëñýí ìýä¿¿ëãèéí ¿íäñýí äýýð ãààëèéí ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ýðõëýí ãàðãàж байна. Ãààëèéí áàéãóóëëàãà íü ãàäààä õóäàëäààíû ìýäýýëëèéã íýãòãýí áîëîâñðóóëàõäàà ãààëèéí ìýä¿¿ëãýýñ ãàäíà ìýä¿¿ëãèéí áóñ ýõ 36
  • 35. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ñóðâàëæóóäûã ÷ õàìðóóëäàã, òóõàéëáàë öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé èìïîðòûí õýìæýýã ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäàë ýðõýëñýí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäààñ àâäàã. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä ãààëèéí ìýä¿¿ëãýýñ ãàäíà áóñàä ýõ ñóðâàëæóóäûã àëü áîëîõ á¿ðýí ä¿¿ðýí àøèãëàõ íü ç¿éòýé þì. Òóõàéëáàë, çîð÷èã÷ íü 1000 àì äîëëàðààñ äîòîãø ¿íèéí ä¿íòýé òýíöýõ àðèëæààíû ÷àíàðòàé áàðààíä ãààëèéí ìýä¿¿ëãýýð áóñ õóðààìæèéí õóóäñààð ãààëèéí áîëîí ͪÒ-èéã òºëæ áàðààãàà óëñûí õèëýýð íýâòð¿¿ëæ áàéãàà. ¯¿ðãèéí õóäàëäàà ãýæ ¿çýæ áîëîõ ýíý õýñýã íü ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêò òºäèéëºí õàìðàãäàõã¿é áàéãàà áºãººä ¿¿íèéã õàìðóóëàõàä òîîöîî ñóäàëãàà øààðäëàãàòàé. Èéìä ìýäýýíèé õàìðàëòûã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð ÿäàæ æèëä íýã óäàà óã òºðëèéí áàðààíû òàëààð ñóäàëãààã õèéæ íýãòãýæ ãàðãàõ íü ç¿éòýé áàéíà. Ингэснээр гàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêèéí ìýäýý îëîí óëñûí íèéòëýã àðãà ç¿éä íèéöýæ, òºëáºðèéí òýíöýë áîëîí ¿íäýñíèé òîîöîîíû äàíñóóä, íººö àøèãëàëòûí õ¿ñíýãò áàéãóóëàõ çýðýã àæëûí ÷àíàð ñàéæрах билээ. Түүнчлэн мàêðî ýäèéí çàñãèéí ò¿âøèíä õèéõ ñóäàëãàà, øèíæèëãýý, áîäëîãî áîëîâñðóóëàëòûí ¿ð ä¿íã äýýøèëíý. Гадаад худалдааны статистик нь барааны болон үйлчилгээний гэсэн 2 төрлөөс бүрдýíý. Ãàäààä õóäàëäààíû ¿éë÷èëãýýíä ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàò áóñàä ¿ç¿¿ëñýí ¿éë÷èëãýýíèé îðëîãûã ýêñïîðòîä, ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàò áóñ áàéãóóëëàãóóäààð ¿éë÷ë¿¿ëñíèé õºëñºíä òºëñºí òºëáºðèéã èìïîðòîíä òóñãàæ áàéãàà þì. ¯éë÷èëãýýíèé õóäàëäààíû ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ãàðãàõ ñóóðü ìýäýýëýë áîë Ìîíãîë Óëñûí òºëáºðèéí òýíöýë þì. ¯éë÷èëãýý ãýäýã óõàãäàõóóí íü áèåò áóñ á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë àæèëëàãààíû íýð òºðëèéã õàìàðñàí îéëãîëò þì. Äýëõèéí îëîí îðîíä ýíý îéëãîëò íü 1993 îíû ¯ÒÑ-òýé óÿëäñàí îéëãîëòîîð õýðýãëýãäýæ áàéãàà áºãººä òºëáºðèéí òýíöëèéí ìýäýýíä òóñãàãäàõäàà àâ÷ áóé ýõ ¿¿ñâýðýýðýý áóþó ººðººð õýëáýë ¿éë÷èëãýýíèé ýêñïîðò, èìïîðòûí ìýäýýëëèéã Òºâ áàíêíààñ öóãëóóëæ, õàðèí áàðààíû ýêñïîðò, èìïîðòûí ìýäýýëëèéã ãààëèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëëýýñ òóñ òóñ àâ÷ òóñãàäàã áàéíà. Үéë÷èëãýýíèé õóäàëäàà íü ãàäààä õóäàëäààíû ¿ç¿¿ëýëòýä øóóä òóñãàãäàõã¿é, õàðèí òºëáºðèéí òýíöëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëäîã îëîí óëñûí íèéòëýã æèøèã àðãà÷ëàëòàé. Иймээс энэ ìýäýýëëèéã òºëáºðèéí òýíöëèéã ýðõëýí áîëîâñðóóëäàã Ìîíãîëáàíê õàðèóöàõ áºãººä ¿éë÷èлãýýíèé õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéí õàìðàëòûã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ õóäàëäààíû ñòàòèñòèêèéí õàìðàõ õ¿ðýýã ñàéæðóóëàõ, òîîöîõ àðãà÷ëàëûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ÷èãëýëýýð 37
  • 36. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ìîíãîë áàíêíààñ ҮСГ-òàé íÿãò õàìòàð÷ àæèëëàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà þì. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ñóäàëãààíä õýðýãëýãäýõ àðãóóäûã ºðãºæ¿¿ëýõ, áîëîâñðîíãóé áîëãîõ. ªíººãèéí áàéäëààð ãàäààä õóäàëäààíû íèéò ýðãýëò, ýêñïîðò, èìïîðòûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýä á¿òöèéí áîëîí õàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿íèé ñóäàëãààã õèéæ áàéãààòàé çýðýãöýý ýêñïîðò, èìïîðòûí áèåò õýìæýýñèéí áîëîí äóíäàæ ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîæ ñóäàëãàà ä¿ãíýëò õèéæ áàéãàà ÷ öààøèä äóíäàæ ¿íèéí èíäåêñèéí òîîöîîã óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîõ èíäåêñèéí çàðèì àðãûí îíöëîã òîîöîîã àøèãëàõ, Êîððåëÿöûí øèíæèëãýý õèéõ çýðãýýð ñóäàëãààíû àðãà÷ëàëûã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéãàà þì. Èíäåêñèéí àðãûí ñóäàëãààã ºðãºæ¿¿ëýõ. Èíäåêñèéí ñóóðèéã ººð÷ëºõ, íýãòãýí óÿëäóóëàõ, äóòóó ýëåìåíòèéã íºõºí òîîöîõ àðãûã ñóäàëãààíä ºðãºí àøèãëàí ñóðàõ íü ÷óõàë áàéíà. Ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä èíäåêñèéí ñóóðèéã ñîëèõ øààðäëàãà öººíã¿é ãàðäàã. Òîäîðõîé íýã áàðààíû õóâüä èíäåêñèéí ñóóðèéã ñîëèõîä òºâºãã¿é áîëäîã þì. Íýãòãýí óÿëäóóëàõ. Èíäåêñèéã íýã ñóóðèàñ íºãºº ñóóðüò øèëæ¿¿ëýõèéí çýðýãöýý õî¸ð ººð ¿åýð ñóóðèëñàí íýã òºðëèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí èíäåêñèéã íýãòãýí íýã äèíàìèê ºñºëòèéã õàðóóëàõ õýðýãöýý òîõèîëääîã. Èéì òîîöîî õèéõ àðãà íü ¿íäñýíäýý ñóóðü øèëæ¿¿ëýõòýé èæèë þì. Îëîí íýð òºðëèéí áàðààíû ¿íèéí äóíäàæ ººð÷ëºëòèéã òóñãàñàí àãðåãàò èíäåêñèéí õóâüä ýíý àðãûã õýðýãëýõýä ¿ð ä¿í íü ýõ ìàòåðèàëûã àøèãëàõ øóóä òîîöñîí èíäåêñòýé îéðîëöîî ãàðàõ áîëîâ÷ òýð á¿ð ÿã òîõèðîõã¿é. Äóòóó ýëåìåíòèéã íºõºí òîîöîõ. Èíäåêñèéã òîîöîõîä øààðäàãäàõ çàðèì ýëåìåíò àëü íýã ¿å õóãàöààíä áàéõã¿é ¿åä èíäåêñèéã òîîöîõ òàëààð íýã æèøýý àâ÷ ¿çüå. 1980-1997 îíä äºðâºí á¿ëýã áàðààíû ¿íý äóíäæààð ÿàæ ººð÷ëºãäñºíèéã òîîöîõ øààðäëàãàòàé áàéòàë “à” áàðààíû ¿íý 1997 îíä ìýäýãäýõã¿é áàéëàà. à á â ã p q p q p q p Q 1980 1995 1997 12.0 13.5 - 5100 6500 6800 2000.0 1400.0 1250.0 200 350 380 7500.0 7000.0 6000.0 100 200 220 20.0 16.0 15.0 800 1000 1200 38
  • 37. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ýíý ¿åä þóíû ºìíº ¿íý íü ìýäýãäýõã¿é áàéãàà ”à” áàðààã îðîëöóóëàõã¿éãýýð òóñëàõ ÷àíàðûí èíäåêñèéã äàðààõ áàéäëààð òîîöíî. 86.85 2220000 1906000 10002020075003802000 10001620070003501400' 70/85 == + ++ = xxxx xxx Ip 47.74 2434000 1813000 12002022075003802000 12000.1522060003801250' 70/87 == ++ ++ = xxx xxx Ip Õýðýâ: ' ' 70/85 70/87 70/85 70/87 p p p p I I I I = ãýñýí õàðüöààòàé áàéíà ãýæ ¿çâýë 1980-1995 îíä 4 áàðààíû ¿íý íèéòäýý ÿàæ ººð÷ëºãäñºíèéã ' ' 70/85 70/8770/85 70/87 p pp P I II I × = ãýæ òîîöîæ áîëîõ þì. Áèäíèé æèøýýãýýð 76.87 2298000 1993750 70/85 ==pI áàéõ òóë 25.75 86.85 47.7476.86 70/87 = × =pI áîëëîî. Ýíý àðãûã çºâõºí îéðîëöîî òîîöîî õèéõýä àøèãëàõ ë áîëîìæòîé þì. Êîððåëÿöûí øèíæèëãýý õèéõ. Êîððåëÿöûí øèíæèëãýý íü äàðààõü ¿å øàòààð õèéãäýíý. 1. Òîîí ìàòåðèàëóóäûã áîëîâñðóóëæ õàìààðëûã èëð¿¿ëæ, ò¿¿íèé õýëáýðèéã òîãòîîõ 2. Õàìààðëûí õ¿÷, ò¿¿íèé íÿãòðàëûã êîððåëÿöûí êîýôèöèåíò, äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò çýðýã ¿ç¿¿ëýëòýýð õýìæèæ, óã õàìààðàë ôóíêöèîíàëü õàìààðàëòàé õèð îéð áàéãààã òîîöîõ Íýã áà îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí êîððåëÿö, ðåãðåññèéí øèíæèëãýýã ñòàòèñòèêèéí áàãö ïðîãðàììóóäûã òîîöîæ áàéíà. Excel äýýð íýã áà îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí êîððåëÿö, ðåãðåññèéã õýðõýí áîäóóëàõ òàëààð æèøýý àâ÷ ¿çüå. Y - íèéò õóðààñàí óðãàö 1X - òàðèàëñàí òàëáàé 2X - ãà-гèéí óðãàö, ö (õ¿÷èí ç¿éëèéí óòãà) 39
  • 38. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 1) Excel äýýð Insert/Function… îðîõîä Paste Function ãýñýí öîíõ ãàðíà. Óã öîíõíîîñ ôóíêöûí íýðèéã CORREL ãýæ ñîíãîíî. Èíãýýä -èéí ìóæëàí array 1,2-ò çààæ ºãºõºä òóõàéí êóðñîð áàéãàà í¿äýíä òóõàéí ãýñýí õî¸ð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã õàðóóëñàí êîððåëÿöûí êîýôфèöèåíòûí óòãà ãàðíà. Æèøýý áîëãîí Y -íèéò õóðààí àâñàí óðãàö, - òàðèàëñàí òàëáàé àâúÿ. 1, XY 1, XY 1X R=0.9855 ãàð÷ áàéãàà íü òàðèàëñàí òàëáàéí õýìæýýíýýñ õóðààñàí óðãàöûí õýìæýý øóóä õàìààðàëòàé áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. 2) Õî¸ðäóãààð òîõèîëäîëä îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéã áîäóóëàÿ. Excel äýýð Tools/Data Analysis... îðîõîä öîíõ ãàðíà. REGRESSION ãýæ ñîíãîõîä ìºí öîíõ ãàð÷ èðíý,Óã öîíõíû Input Y range õýñýãò ¿ð ä¿íãèéí óòãà áóþó Y-èéí óòãûí ìóæàà ºãíº.input X range õýñýãò X1,X2,…-èéí óòãóóäûã ìóæëàí çààíà.Õàðèí ãàðàõ ¿ð ä¿íãèéí óòãóóäûí òàëáàéã Output range õýñýãò çààæ ºãíº.Ìàíàé òîõèîëäîëä Y=aX+b õýëáýðèéí øóãàìàí ðåãðåññèéã áîäíî. Ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã áè÷âýë: 073523.3088900285.4268710697.0 21 −+= XXY áîëíî ¯íäýñíèé òîîöîîíû çàðèì äàíñíû ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí ãàäààä õóäàëäààíû ¿éë àæèëëàãààíä õèéõ ñóäàëãààíû ÷èãëýë. Ñòàòèñòèêèéí àëèâàà àæëûí ýöñèéí çîðèëãî, ¿ð ä¿í íü ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãàà áºãººä ¯íäýñíèé òîîöîîíû ñèñòåìä øèëæñýíýýð ñóäàëãààíû áîëîëöîî íºõöºë ÷ çàðèì òàëààð íýìýãäýæ áàéãàà þì. 40
  • 39. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ¯íäýñíèé òîîöîîíû ñèñòåìä äîòîîä ýäèéí çàñãèéí äàíñóóäààð äîòîîä çàõ çýýë äýýðõ ýðãýëòèéã á¿ðýí öèêëýýõ íü õàðóóëäàã õýäèé ÷ ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû ¿ð ä¿íã¿¿äèéã, òóõàéëáàë, ãàäààä õóäàëäàà, ìàòåðèàëëàã áóñ ¿éë÷èëãýý, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò, çýýë, òóñëàìæ çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Òºëáºðèéí èõòýé íèéöð¿¿ëñýí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåìèéí è¿âøèíä Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñààð òóñàä íü òîîöäîã. Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíû ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü òºëáºðèéí áàëàíñûíõòàé àäèë ãàäààä õóäàëäààíû ýðãýëò, âàëþòûí îðîëò, ãàðàëò, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí àñóóäëûã õàìàðäàã õýäèé ÷ äàíñíû á¿òýö íü ¿íäýñíèé òîîöîîíû äàíñûíõòàé íèéöýðñýí áàéäàã. Òóõàéëáàë, Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíû îðëîãî, õºðºíãèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí, ìºí àêòèâóóäûí ººð÷ëºëò, àêòèâ, ïàññèâûí äàíñíóóä íü äîòîîä ýäèéí çàñãèéí äàíñíóóäûíõòàé á¿òýö, ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí àãóóëãà íü èæèë þì. Ýäèéí çàñãèéí гàäààä õàðèëöààíû äàíñ íü äàðààõ ñóá äàíñóóäààñ á¿ðäýíý. 1 Áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé äàíñ 2 Àíõíû îðëîãî, óðñãàë øèëæ¿¿ëãèéí äàíñ 3 Õºðºíãèéí äàíñ 4 Ñàíõ¿¿ãèéí äàíñ 5 Àêòèâ, ïàññèâûí äàíñ Ýäãýýð 5 äàíñíààñ Áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé áóñàä íü ¿¿íèé ºìíº äîòîîä ýäèéí çàñãèéí äàíñóóäàä äàâõàð áè÷èëò õèéãäñýí äàíñóóä áàéãàà áîëíî. Äàíñóóäûí çàãâàðûã äàíñ á¿ðýýð õóðààíãóéãààð õàðóóëáàë: Áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé äàíñ Àøèãëàëò ͺºö Áàðàà ¿éè÷èëãýýíèé ýêñïîðò (P 6) Áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé èìïîðò (P 7) -Áàðààíû ýêñïîðò (P 6.1) Áàðààíû èìïîðò (P 7.1) -¯éë÷èëãýýíèé ýêñïîðò (P 6.2) ¯éë÷èëãýýíèé èìïîðò (P 7.2) Ãàäààä õóäàëäààíû ñàëüäî (B1.1) (+,-) Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíû ñóá äàíñ (äýä äàíñ) áîëîõ Áàðàà, ¿é÷èëãýýíèé äàíñààð òîîöîõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü Òºëáºðèéí áàëàíñûí ãàäààä õóäàëäààíû îðëîãî, çàðëàãûí áàëàíñò òóñãàäàã áàðààíû ýêñïîðò, èìïîðò, ìºí àÿëàë æóóë÷ëàë, äààòãàë, òýýâýð, õàðèëöàà õîëáîî çýðýã ¿éë÷èëãýýíèé ýêñïðîò, èìïîðòûí þì. Ãýâ÷ ýäãýýð 2 äàíñ, áàëàíñààð òîîöîõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã íü ýäèéí çàñãèéí ¿íýëýìæèéí õóâüä õîîðîíä íü èìïîðòîîð îðóóëæ èðñýí áàðààã ¿íäýñíèé âàëþòààð (ÑÈÔ ¿íýýð) õàðóóëäàã áîë Òºëáºðèéí áàëàíñûí çàðëàãàä èìïîðòûí áàðàà õóäàëäàæ àâñàí ÷ºëººò âàëþòûí çàðëàãûã, 41
  • 40. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик õàðèí Áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé äàíñíû àøèãëàëò òàëä ãàäààä çàõ çýýëä ãàðãàñàí ýêñïîðòûã ¿íäýñíèé âàëþòààð (ÔÎÁ ¿íýýð), Òºëáºðèéí áàëàíñûí îðëîãîä ýêñïîðòûí áàðààíû ÷ºëººò âàëþòûí îðëîãûã òóñ òóñ áè÷äýã. ¯¿íýýñ ¿çâýë çàð÷ìûí ãîë ÿëãàà íü Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñàíä ãàäààä õóäàëäààã îðóóëñàí áîëîí ãàðãàñàí áàðààíû ãàäààä çàõ çýýëèéí ¿íýýð òóñãàäàã áàéõàä Òºëáºðèéí áàëàíñàä ãàäààä õóäàëäààíààñ îëñîí áîëîí çàðöóóëñàí ÷ºëººò âàëþòûí îðëîãî, çàðëàãûã õàðóóëäàã. ¯¿íèé çýðýãöýý ãàäààä õóäàëäààíä àøèãòàé, ýñâýë àëäàãäàëòàé áàéñíààñ øàëòãààëæ ñàëüäî íü Òºëáºðèéí áàëàíñûí îðëîãî, çàðëàãûí àëü ÷ òàëä áàéæ áîëíî. Õàðèí ¿íäýñíèé òîîöîîíû äàíñíû ãîë îíöëîã íü ñàëüäîòîé àäèëòãàõ áàëàíñëóóëàõ ¿ç¿¿ëýëòèéã çààâàë äàíñíû àøèãëàëò òàëä çîõèõ òýìäãýýð íü ÿëãàæ áàéðëóóëíà. Ýíý çàð÷ìûí äàãóó Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíû ñàëüäîã àøèãëàëò òàëä òóñãàíà. Áàðàà, ¿é÷èëãýýíèé äàíñíû àøèãëàëòàä òóñãàñàí,, Ãàäààä õóäàëäààíû ñàëüäî,, íü äàðààãèéí ñóá äàíñíû íººö òàëä øèëæèíý. Àíõíû îðëîãî, óðñãàë øèëæ¿¿ëãèéí äàíñ Àøèãëàëò ͺºö - Ãàäààä õóäàëäààíû ñàëüäî (+,-) (Â1.1) Õºëñíèé àæèëëàã÷äûí õºäºëìºðèéí õºëñ (D1) Õºëñíèé àæèëëàã÷äûí ìºðèéí õºëñ (D1e) Øóóä áóñ òàòâàð (òàòààñ õàññàí) (D2-3) Øóóä áóñ òàòâàð (òàòààñ õàññàí) (D2-3) ªì÷èéí îðëîãî (D4) ªì÷èéí îðëîãî (D4) Îðëîãûí áà ºì÷èéí òàòâàð (D5) Îðëîãûí áà ºì÷èéí òàòâàð (D5) Íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë, òóñëàìæ (D6) Íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë, òóñëàìæ (D6) Áóñàä óðñãàë øèëæ¿¿ëã¿¿ä (D7) Áóñàä óðñãàë øèëæ¿¿ëã¿¿ä (D7) Ãàäààä óðñãàë ã¿éëãýýíèé ñàëüäî (B1.2) Ýíý äàíñíû íººö áà àøèãëàëòûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð íü Òºëáºðèéí áàëàíñûí ¿é÷èëãýýíèé îðëîãî, çàðëàãûí òýíöëèéí õîëáîãäîõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä þì. Òóõàéëáàë, íººöèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Òºëáºðèéí áàëàíñûí îðëîãûí õýñãýýñ, àøèãëàëòûíõûã ìºí áàëàíñûí çàðëàãà òàëààñ àâíà. Àíõû îðëîãî, óðñãàë øèëæ¿¿ëãèéí äàíñíû ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, òýäãýýðèéí ýäèéí çàñãèéí àãóóëãà íü ¿íäýñíèé òîîöîîíû äàíñóóäààñ àíõíû îðëîãûí õóâààðèëàëòûí äàíñûíõòàé èæèë þì. Òóõàéëáàë, ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã íü ÷ îðëîãî õóüààðèëàëòûí äàíñíû ¿ç¿¿ëýëòèéí êîäîîð òýìäýãëýñýí áîëíî. Åð íü ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíû øèëæèõ ¿ëäýãäëýýñ áóñàä ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü ýäèéí çàñãèéí àãóóëãûí õóâüä äîòîîä ýäèéí çàñãèéí äàíñóóäûíõààð òîäîðõîéëîãäîíî. Èéìýýñ ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû òîäîðõîé êîäîîð äàâõàð òýìäýãëýãäñýí áîëíî. Áèä ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíû ºìíº äîòîîä ýäèéí çàñãèéí äàíñàíä îðñîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí àãóóëãà, á¿òöèéí òàëààð äàõèí àâ÷ ¿çýõã¿é áºãººä çºþõºí øèíý ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí àãóóëãûã òàéëáàðëàíà. Àíõíû îðëîãî, óðñãàë øèëæ¿¿ëãèéí äàíñíû ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü,,Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû ñåêòîð,, ãýñýí áàãàíààð äîòîîä ýäèéí çàñãèéí,,Àíõíû îðëîãûí õóâààðèëàëò,, äàíñíû íººö áà àøèãëàëò òàëä èóñãàãäñàí 42
  • 41. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик áîëíî. Ãýâ÷ ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíû òîäîðõîé ¿ç¿¿äýäò¿¿äýýñ òóñãàëàà îëæ áàéãàà àëèâàà îðëîãî, õºðºí㺠íü ýäèéí çàñãèéí åðºíõèé àãóóëãûí õóâüä, òóõàéëáàë, öàëèí, õóâüöààíû íîîãäîë àøèã, çýýëèéí õ¿¿ ãýõ ìýò óòãààðàà äîòîîä ýäèéí çàñãèé äàíñíû õîëáîãäîõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéíõòýé àäèë õýäèé ÷ äóðüäñàí îðëîãî, õºðºí㺠ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàëëûí òàëààñàà õýíèéõ áîëîõûí õóâüä äîòîîä ýäèéí çàñãèéí äàíñóóäûíõààñ çàð÷ìûí ÿëãààòàé. Ýäãýýð 2 á¿ëýã äàíñíû íîë ÿëãàà íü ýäèéí çàñãèéí õàðьÿàò áîëîí ýäèéí çàñãèéí õàðьÿàò áóñûí ãýñýí ºì÷ëºëèéí ñòàòóñûí áàéäëààð òîäîðõîéëîãäîíî. Íèéòëýã àãóóëãûí õóâüä îðëîãûí äàíñíû íººö íü ãàäààä çàõ çýýëýýñ îëñîí ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàòóóäûí (ãàäààä îðîíä àæèëëàã÷äûí àëèí õºëñ, õóâüöààíû íîîãäîë àøèã ãýõ ìýò) îðëîãî, àøèãëàëò òàëä ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàò áóñûí ìàíàé ýäèéí íóòàã äýâñãýð äýýðýýñ îëñîí îðëîãî áàéäàã. Èéìýýñ Àíõíû îðëîãî, óðñãàë øèëæ¿¿ëãèéí äàíñíû áàëàíñóóëàõ ¿ç¿¿ëýëò áîëîõ,,Ãàäààä óðñãàë ã¿éëãýýíèé ñàëüäî,, íü ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàòûí ãàäààäààñ îðóóëñàí îðëîãî áà ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàò áóñûí ãàäààäàä ãàðãàñàí îðëîãûí çºð¿¿ þì. Õºðºíãèéí äàíñ Àøèãëàëò ͺºö Ñàíõ¿¿ãèéí áèø ¿éëäâýðëýãäýýã¿é àêòèâûã õóäàëäàí àâñàí ºðòºã (K2) Ãàäààä óðñãàë ã¿éëãýýíèé ñàëüäî (B1.2) Ãàäààäààñ àâñàí êàïèòàë øèëæ¿¿ëã¿¿ä (+d9) Ãàäààäàä ãàðãàñàí êàïèòàë øèëæ¿¿ëã¿¿ä (-d9) Õàäãàëàæ áà êàïèòàë øèëæ¿¿ëãýýð áèé áîëñîí êàïèòàëûí öýâýð ºðòºã (B1.2+d9-96) Öýâýð çýýëæ¿¿ëýëò (+), Öýâýð ºãëºã (-) Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû ñóá äàíñ-Õºðºíãèéí äàíñ íü äîòîîä ýäèéí çàñãèéí Õºðºíãèéí äàíñíààñ íýëýýä ººð þì. Äîòîîä ýäèéí çàñãèéí Õºðºíãèéí äàíñààð ýäèéí çàñãèéí ñåêòîðóóä ººðñäèéí ìºíãºí õóðèìòëàë (õàäãàëàìæ) áîëîí ¿íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäëèéí øèìòãýë, ìºí êàïèòàë øèæë¿¿ëãèéí (õºðºí㺠îðóóëàëò, ºì÷ëºõ ýðõ øèëæèõ ã.ì) ýõ ¿¿ñâýðýýð ¿íäñýí áà ýðãýëòèéí õºðºíãº, ¿íýò ç¿éë, ò¿¿í÷ëýí ãàçàð, ãàçðûí áàÿëàã çýðýã ¿éëäâýðëýãäýýã¿é êàïèòàëûí õóðèìòëàëûã ñàíõ¿¿ãèéí ÿìàð ¿ð ä¿íòýéãýýð (öýâýð çýýëæ¿¿ëýëò, ýñâýë öýâýð ºãëºãòýéãýýð) áèé áîëãîñíûã õàðóóëäãèéã áèä ìýäíý. Õàðèí ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíû íºõöºëä Õºðºíãèéí äàíñààð ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàò áîëîí äèéí çàñãèéí õàðúÿàò áóñûí õîîðîíä õºðºí㺠øèëæèõ áà õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä õºðºíãèéí õóðèìòëàë áèé áîëîõûã õàðóóëíà. Õºðºíãèéí äàñíû íººö òàëûí ýõ ¿¿ñâýð íü óðñãàë îðëîãûí äàíñíààñ øèëæèæ èðñýí ãàäààä óðñãàë ã¿ëéãýýíèé ñàëüäî, ãàäààäààñ àâñàí áîëîí ãàðãàñàí êàïèòàë øèëæ¿¿ëãèéí çºð¿¿ãèéí íèéëáýð áóþó õàäãàëàìæ áà êàïèòàë øèëæ¿¿ëãèéí ä¿íä áèé áîëñîí êàïèòàëûí öýâýð ºðòºã þì. Ýäãýýð ýõ 43
  • 42. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ¿¿ñâýðýýñ óã äàíñíû àøèãëàëò òàëä òóñãàñàí ýäèéí çàñãèéí õàðúÿàò áóñàä õóäàëäñàí ¿éëäâýðëýãäýýã¿é àêòèâûí (ãàçàð õóäàëäàõ) ºðòãèéã õàñ÷ öýâýð çýýëæ¿¿ëýëò (+), ýñâýë öýâýð ºãëºã (-) òîîöîæ, äàíñíû ¿ð ä¿íã ãàðãàíà. ¯ð ä¿íãèéí ýíý 2 ¿ç¿¿ëýëòèéí ýäèéí çàñãèéí óòãà íü äîòîîä ýäèéí çàñãèéí õºðºíãèéí äàíñíû ìºí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéíõòýé àäèë þì. Àêòèâ, ïàññèâûí äàíñ Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñíóóäûí ã¿éëãýýíèé òºãñãºëèéí áóþó ¿ð ä¿íãèéí äàíñ íü Àêòèâ, ïàññèâûí äàíñ áºãººä ýíý äàíñ íü äîòîîä ýäèéí çàñãèéí Àêòèâ, ïàññèâûí äàíñíû íýãýí àäèë ýõíèé áàëàíñ, æèëèéí òóðøèä ãàðñàí ººð÷ëºëò, ýöñèéí áàëàíñ ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä àäèë 3 õýñãýýñ á¿ðääýã. Áàëàíñûí åðºíõèé á¿òöèéã õàðóóëáàë: Àêòèâóóä Ïàññèâóóä áà êàïèòàëûí öýâýð ºðòºã Ñàíõ¿¿ãèéí áóñ àêòèâóóä (AN) Ïàññèâóóä (AF) ¯éëäâýðëýãäýýã¿é àêòèâóóä (AN2) Ñàíõ¿¿ãèéí àêòèâóóä (AF) Êàïèòàëûí öýâýð ºðòºã (Â) Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû äàíñûí àêòèâ, ïàññèâûí ã¿éëãýý íü ¿íäñýíäýý ñàíõ¿¿ãèéí àêòèâóóäàä õàìààðíà. Áàðàà, ¿é÷èëãýýíèé äàíñ, Àíõíû îðëîãî, óðñãàë, øèëæ¿¿ëã¿¿äèéí äàíñ, Õºðºí㺠ñàíõ¿¿, Áóñàä àêòèâóóäûí ººð÷ëºëòèéí äàíñíóóäûí àêòèâ, ïàññèâûí ¿ð ä¿íã íýãòãýæ, ýíý äàíñààð õàðóóëíà. Õýðýâ óã äàíñíû àêòèâ òàë íü õàñàõ òýìäýãòýé áàéâàë ãàäààä ýðãýëòýä òóõàéí óëñ ºãëºãòýé áàéõ áºãººä ýåðýã áîë óëñûí ä¿íãýýð àâëàãàðàé ãàðíà. Àêòèâ, ïàññèâûí äàíñ íü ýöñèéí ä¿íäýý õºðºíãèéí ¿ð ä¿íã õàðóóëäàã òóë ýíý çîðèëãîîð óã äàíñíû àêòèâä òóõàéí îðíû íèéò ñàíõ¿¿ãèéí áóñ àêòèâ, ¿¿íýýñ ¿éëäâýðëýãäýýã¿é àêòèâûã ãàäààä ýðãýëòýä õàìààðàõ ñàíõ¿¿ãèéí àêòèâтàé õàìò õàðóóëäàã íü íèéò ýäèéí çàñãèéí õýìæýýíä êàïèòàëûí öýâýð ºðòãèéí õýìæýýã ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëîõ þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò íü íèéò àêòèâûí ä¿íãýýñ ïàññèâûã õàñ÷, ïàññèâä òýíöýë õýëáýðýýð òîîöîãäîíî. Îäîîãîîð ¯ÑÃ-ààñ äýýðõ äàíñóóäûíð ýõíèé 2 äàíñûã òóðøèëòûí æóðìààð áàéãóóëààä áàéíà. Öààøèä äýýðõ äàíñóóäûã á¿ðýí õýìæýýãýýð áàéãóóëæ ñóäàëãàà ä¿ãíýëò õèéõ íü ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ñóäàëãààíû øèíý ÷èãëýë áàéõ áîëíî. Ñóäàëãààíû òàéëàíãèéí á¿òöèéã ñàéæðóóëàõ. Ñòàòèñòèê÷ õ¿íèé àæëûã ñóäàëãààíû òàéëàíã¿éãýýð á¿ðýí ã¿éöýä áîëñîí ãýæ ¿çýæ áîëîõã¿é þì. Ýíý íü õàìãèéí ýöñèéí øàò áºãººä ñóäëàà÷èéí õèéñýí àæëûã áóñàä 44
  • 43. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик õ¿ì¿¿ñ õýðõýí õ¿ëýýæ àâàõ, ¿íýëýõ íü ýíäýýñ øàëòãààëíà. Ãàäààä õóäàëäààíû ñóäàëãààíû òàéëàíãèéí åðºíõèé á¿òýö íü äàðààõ õýëáýðòýé áàéõ íü ç¿éòýé áàéíà. 1. Îðøèë. Òóõàéí ñóäëàõ ç¿éëèéí ä¿ð òºðõ, ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãî, øèéäâýðëýõýýð òàâüñàí àñóóäëóóäûã ýíä îðóóëæ ºãíº. 2. Yçýë áàðèìòëàë, òîäîðõîéëîëòóóä. Ñóäàëãààíû äàëàéö, õàìðàõ õ¿ðýý, àðãà àðãà÷ëàë, àíãèëàë,¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òîäîðõîéëîëòûã àâ÷ ¿çíý. 3. Ñóäàëãààíû ¿éë ÿâö. Ñóäàëãààíû äèçàéí, ò¿¿âðèéí òºðºë, õýìæýý, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ áîëîí áîëîâñóóëàõ ÿâö, ò¿¿íä àøèãëàñàí ñòàòèñòèê øèæýèëãýýíèé àðãà òåõíèê, òîî ìýäýýíèéõýý ÷àíàð, õýìæýý õÿçãààðûã ýíä òîäîðõîéëíî. 4. Yð ä¿í. Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í áîë ñóäàëãààíû àæëûí õàìãèéí ãîë ¿íäñýí õýñýã þì.Ãàðñàí ¿ð ä¿íãýý õàðüöóóëàõ, õ¿ñíýãò, ãðàôèêààð õàðóóëàõ, ãîë ãîë òàéëáàðûã õèéíý. 5. Ä¿ãíýëò. 1. Ñóäàëãààíû àæëûí ýõýíä òàâüñàí çîðèëãî, àñóóäëóóäûíõàà ¿ð ä¿íã íýãòãýí òàíèëöóóëæ, ò¿¿íèé ¿íäñýí äýýð õýðýãæ¿ëýõ áîäëîãûí ÷àíàðòàé ñàíàë, çºâëºìæ, ä¿ãíýëòèéã áè÷íý. 2. ªºðèéí ñàíàëàà áè÷èõ.Òà ýíý àæëààðàà õýëýõèéã õ¿ññýí áîëîâ÷ òîî ìýäýý áîëîí öàã õóãàöààíààñ õàìààð÷ õèéæ àìæààã¿é ç¿éëñ, ò¿¿íèé øàëòãààíûã ÷ áè÷èæ áîëîõ þì. 3. Ýíý ñýäâýýð öààøèä ñóäàëãàà õèéõ ñóäëàà÷äàä çîðèóëæ ñàíàë, çºâëºì溺 áè÷èõ õýðýãòýé. Øààðäëàãàòàé õ¿ñíýãò, òîîöîî, ìýäýýëëèéã õàâñàðãàõ 6. Õàâñðàëòóóä. Øààðäëàãàòàé õ¿ñíýãò, òîîöîî ìýäýýëëèéã õàâñàðãàõ 7. Àøèãëàñàí íîì, æàãñààëò. Àøèãëàñàí íîìûí æàãñààëòûã çîõèîã÷èéí áîëîí á¿òýýëèéí íýð, õýçýý õààíà õýâëýãäñýí ã.ì òîâ÷ òîäîðõîé õèéæ õàâñàðãàíà. Ýöýñò íü ýíýõ¿¿ ñóäàëãààã õýí, õýçýý õèéñíèéã áè÷èõ õýðýãòýé. ¯ð ä¿íãèéí òàéëàí íü ñóäàëãààíû àæëààñ ãàð÷ áóé ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í þì. Ñóäàëãààíû òàéëàí íü òóõàéí ñóäàëãààíû àæèë õýðõýí ÿâàãäñàí, ÿìàð òóðøëàãà, íººöèéã àìæèëòòàé àøèãëàñàí, á¿õèé ë ÿâöûã õàðóóëäàã. Ñàéí ñèñòåìòýé áè÷èãäñýí òàéëàí íü öààøèä õèéãäýõ ñóäàëãààíóäàä àøèãëàõàä à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Àøèãëàñàí ìàòåðèàë 1. System of national accounts, 1993, UN8 WB, IMF, OECD 2. Àäàìîâ Â.Å “Ôàêòîðíûé èíäåêñêèé àíàëèç è ñòàòèñòèêà” 1977 3. International Merchandise Trade Statistics: Concepts and Definitions, UNSD, 1998 45
  • 44. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 4. Ã.Îðоñîî. ¯íäýñíèé Òîîöîîíû äàíñ, ñàëáàð õîîðîíäûí áàëàíñ, 2002 îí 5. Á.Ìàøèð. Ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãààíä èíäåêñèéí àðãûã õýðýãëýõ íü, ÓÁ, 1995 îí 6. Îðîí íóòãèéí ñòàòèñòèê ñóäàëãàà õèéõ àðãà ç¿éí çºâëºìæ, ¯ÑÃ, 1996 îí 46
  • 45. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 5 ǯ¯Í ÕÎÉÄ ÀÇÈÉÍ ÎÐÍÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÇÀÕ ÇÝÝËÈÉÍ ÕÀÐÜÖÓÓËÑÀÍ ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÇÀÐÈÌ ¯Ð Ä¯Í Ä.Äàãâàäîðæ, Ö.Öîëìîí, Í.Áàòíàñàí Îðøèë “Ç¯¯Í ÕÎÉÄ ÀÇÈÉÍ ÎÐÍÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÇÀÕ ÇÝÝËÈÉÍ ÕÀÐÜÖÓÓËÑÀÍ ÑÓÄÀËÃÀÀ” ñýäýâò ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºñºëò àæëûã ÌÓÈÑ-èéí Àçèéí ñóäàëãàíû òºâèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð ìàðêåòèíã-îëîí óëñûí õóäàëäààíû òýíõèìèéí ïðîôåññîð áàãø íàð ñ¿¿ëèéí íýã æèëèéí õóãàöààíä õèéæ ã¿éöýòãýâ. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä ÇÕÀ-èéí á¿ñ íóòãèéí îðíóóäûí õýðýãëýýíèé áàðààíû çàõ çýýëèéí õºãæëèéí ãîë õàíäëàãûã òîãòîîæ, á¿ñ íóòãèéí îðíóóäûí çàõ çýýëèéã ººð õîîðîíä íü íýýëòòýé, ÷ºëººòýé áàéëãàõ àðãà çàìûã áîëîâñðóóëàõ, óëìààð Ìîíãîë óëñààñ ýíý á¿ñ íóòãèéí îðíóóäàä áàðàà ýêñïîðòëîõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ìºí èìïîðòûí îíîâ÷òîé áîëãîõ áîëîìæ àðãà çàìûã òîäîðõîéëîõ çîðèëãûã òàâüæ õîëáîãäîõ ñóäàëãààã õèéí çàðèì ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí þì. I. Зүүн орнуудын эдийн засаг – зах зээлийн харилцааны хөгжлийн шинэ үе Ç¿¿í Õîéä Àçèéí á¿ñ íóòãèéí õýðýãëýýíèé çàõ çýýëä Ìîíãîë, ßïîí, ªìíºä, Õîéò Ñîëîíãîñ,, Õÿòàäûí Ç¿¿í Õîéò íóòàã, ÎÕÓ-ûí Áàðóóí Ñèáèðèéí õýñýã áàãòàõ áºãººä íèéò çàõ çýýëä 1.7 òýðáóì ãàðóé õ¿í àì õàìààðàãäàæ áàéíà. ¯¿íèéã ãàçðûí çóðàãò òóñãàí èëýðõèéëáýë: 47
  • 46. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 1-ð çóðàã Õºãæèæ áóé äýëõèé åðòºíöºä Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí ýçëýõ áàéð ñóóðü ñ¿¿ëèéí 15 æèëä ºñºí íýìýãäñýýð èðñýíèéã, Ìîíãîëûã îðîëöóóëàä ýíý á¿ñ íóòãèéí ãîëëîõ îðíóóä õºãæëèéí õóðäààðàà ìàíëàéëæ áàéãààã 1-ð õ¿ñíýãòýýñ õàðæ áîëíî. 1-ð õ¿ñíýãò Äýëõèéí óëñ îðíóóäûí ÄÍÁ-èé ºñºëò 1990-2000 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 Äýëõèé 2.3 2.2 3.0 4.0 1.4 1.7 2.6 3.8 Õºãæèíã¿é îðíóóä 2.4 2.5 2.9 3.5 1.0 1.2 2.0 3.2 ÀÍÓ 3.5 4.2 4.4 3.7 0.5 2.2 3.1 4.0 ÅÕ 2.1 2.9 2.9 3.6 1.7 1.0 0.7 2.0 ßïîí 1.4 -1.1 0.1 2.8 0.4 -0.3 2.5 4.3 Õºãæèæ áóé îðíóóä 4.9 1.3 3.6 5.6 2.4 3.5 4.5 5.8 Àçè 6.2 0.7 5.4 6.9 3.2 5.4 5.9 6.6 ÁÍÕÀÓ 10.3 7.8 7.1 8.0 7.5 8.0 9.1 8.5 ÁÍÑÓ 5.8 -6.7 10.9 9.3 3.1 6.4 3.1 6.5 Øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé îðíóóä 2.5 -0.8 3.6 6.8 4.5 3.9 5.9 5.9 ÎÕÓ -4.7 -5.3 6.4 10.0 5.0 4.3 7.3 7.0 Ìîíãîë 0.0 3.5 3.2 1.1 1.0 4.0 5.5 10.6 Ýõ ñóðâàëæ: World Bank “World Development Indicators-2004” Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí õóðäàö ºíäºð áàéãàà ÿâäàë ºíººãèéí Ç¿¿í Õîéä Àçè íü çºð÷èë, ìºðãºë人í, ¿ë èòãýõ áàéäëûã äàâàí òóóëæ ÷àäâàë 48
  • 47. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик èðýýä¿éä äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí òýðã¿¿ëýõ á¿ñ íóòàã áîëîõ ÷àäàìæòàé þì Ýíý á¿ñ íóòãèéí îðíóóäûí õàìòûí àæèëëàãààã øèíý òºâøèíä ãàðãàí õºãæ¿¿ëýõýä ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí ç¿ãýýñ òýãýýð îðíóóäûí õºãæëèéí àìèí ÷óõàë àñóóäàë áîëîõ çàõ çýýë, õóäàëäàà ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààã áîäèò òîî áàðèìòóóäàä òóëãóóðëàí øèíæëýí ñóäëàõ àñóóäàë ¿ëýìæ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Áèäíèé ñóäàëãàà ÷óõàìõ¿¿ ýíý àñóóäàëä ÷èãëýãäýæ áàéíà. II. Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí õýðýãëýã÷äèéí çàõ çýýë Õýðýãëýýíèé çàõ çýýëèéí áàéäàë òºëºâèéã õàðóóëàõ õ¿í àìûí òîî, õ¿í àìûí íÿãòðàë, ñóóðüøèë, íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-íèé õýìæýý çýðýã íü Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäàä õàðèëöàí àäèëã¿é òºâøèíä áàéíà. Ç¿¿í Õîéä Àçèéí á¿ñ íóòãèéí íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãûíõ õýìæýý õàðèëöàí àäèëã¿é òºâøèíä áàéíà. Á¿ñ íóòãèéí õàìãèéí áàãà îðëîãî á¿õèé Ìîíãîë óëñàä íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-èé õýìæýý 457 àì.äîëëàðûí õýìæýýíä áàéãàà áîë ýíý ¿ç¿¿ëýëò Õÿòàäàä 780 àì.äîëëàð, ªìíºä Ñîëîíãîñò 10006 àì.äîëëàð, ßïîíä 31407 àì.äîëëàð áàéãàà þì.4 /Human Development Report 2004/. ÇÕÀ-ûí îðíóóäûí çàõ çýýëèéã á¿ðä¿¿ëæ áóé õ¿í àìûíõ íü òîî, íàñíû á¿òöèéã 2-ð õ¿ñíýãòýýð àâ÷ ¿çýâ. Õÿòàäûí õ¿í àìûí ºñºëòèéí ò¿âøèí 0.57, ßïîí 0.08, Õîéä Ñîëîíãîñ 0.98, ªìíºä Ñîëîíãîñ 0.62 áàéõàä Ìîíãîë óëñàä 1.43 ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòýé áóþó ºñºëòèéí õóðä õàìãèéí ºíäºð áàéíà. 2-ð õ¿ñíýãò ÇÕÀ-ûí îðíóóäûí õ¿í àìûí íàñíû á¿òýö /2004 îíû áàéäëààð, ä¿íä ýçëýõ õóâèàð/ Õÿòàä ßïîí Õîéä Ñîëîíãîñ ªìíºä Ñîëîíãîñ Ìîíãîë ÎÕÓ Íèéò õ¿í àì 1298847.624 127333002 22697553 48598175 2751314 6000000 Íàñíû á¿òýö, % 0-14: 22.3 14.3 24.6 20.4 32.6 15.0 15-64: 70.3 66.7 67.8 71.4 63.8 71.3 65-ààñ äýýø 7.5 19 7.6 8.2 3.6 13.7 Ýõ ñóðâàëæ: The world factbook 2004. Ç¿¿í Õîéä Àçèéí îðíóóäûí õ¿í àìûí íàñíû á¿òöèéí áàéäëûã àâ÷ ¿çâýë 0-14 íàñíû õ¿í àìûí òîîãîîð Ìîíãîë óëñ õàìãèéí ºíäºð áóþó 29.7 õóâèéã, 15-64 íàñíû õ¿í àìûí õóâüä ªìíºä Ñîëîíãîñ 71.4 õóâü, 4 Human Development Report 2004 49
  • 48. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик õàðèí 65 äýýø íàñíû õ¿í àìûí õóâüä ßïîí 19 õóâü áóþó õàìãèéí ºíäºð õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Ýíäýýñ ¿çâýë ßïîí óëñ íèéò õ¿í àìûí äîòîð ºíäºð íàñòàé õ¿íèé ýçëýõ õóâèàðàà, Ìîíãîë óëñ õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâèàðàà õàìãèéí ºíäºð áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. ÇÕÀ-èéí îðíóóäûí õýðýãëýýíèé çàõ çýýë, õóäàëäàí àâàã÷èéí çàí òºëºâèéí ã¿íçãèéð¿¿ëñýí ñóäàëãààã õèéõ íü ýäãýýð îðíû õýðýãëýýíèé çàõ çýýëèéí åðºíõèé òºëºâ áàéäàë, õýðýãëýã÷èéí çàí òºëºâèéí õýòèéí õàíäëàãûã òîãòîîõîä íýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Õÿòàä, ªìíºä Ñîëîíãîñ, ßïîíû õýðýãëýã÷äèéí ºíãºíä õàíäàõ çàí òºëºâèéí õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà õèéæ óëìààð ÇÕÀ-ûí òîìîîõîí îðíóóä áîëîõ ßïîí, Õÿòàä, ªìíºò Ñîëîíãîñûí õýðýãëýã÷äèéí çàí òºëºâò ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëòèéã îðîí òóñ á¿ðýýð äýëãýðýíã¿é øèíæèëæ ¿çñýí þì. Ýíý õýñãèéí ñóäàëãààíààñ äàðààõ åðºíõèé ä¿ãíýëò ãàð÷ áàéíà. ¯¿íä: 1. ÇÕÀ-ûí õýðýãëýã÷äèéí çàõ çýýëä ñåãìåíòèéí ÿëãàà ã¿íçãèéð÷ ºâºðìºö ñåãìåíò¿¿äèéã èëð¿¿ëýí îëæ íýâòðýõ íü ýíý á¿ñ íóòãèéí çàõ çýýëä àìæèëò îëîõ ÷óõàë ñýæèì áîëæ áàéíà. 2. Äàÿàðøëûí ¿éë ÿâöòàé óÿëäàí Àçèéí õýðýãëýã÷èä, ÿëàíãóÿà çàëóó÷óóä áàðóóíû õýâ ìàÿãèéã äóóðèàõ íü ò¿ãýýìýë øèíæòýé áîëæ áàéíà. 3. Ãýõäýý îðîí òóñ á¿ðèéí ò¿¿õýí õºãæèë, ºâºðìºö õýâ ìàÿãààñ ¿¿äýí çàí òºëºâèéí ÿëãàààòàé õýâ çàãâàðóóä èëýð÷ áóé áºãººä òýð á¿ãäèéã òîîöîæ îëîí óëñûí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãè áîäëîãîäîî òóñãàõ øààðäëàãà çàõ çýýëèéí õàðèëöààíû òóðøëàãà áàãàòàé Ìîíãîë îðíû õóâüä íýí ÷óõàë þì. III. Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí õóäàëäààíû ºñºëò Ç¿¿í Õîéò Àçéèí á¿ñ íóòãèéí îðíóóä äýëõèéí íèéëáýð ÄÍÁ-èé 1/5-èéã ¿éëäâýðëýæ áàéãàà áîë ßïîí óëñûí ÄÍÁ äàíãààðàà äýëõèéí íèéëáýð ÄÍÁ-íèé 1/7-èéã ¿éëäâýðëýæ áàéíà.5 2003 îíä äýëõèéí íèéò ýêñïîðò 12.7%, èìïîðò 12.9%-èàð ºññºí áîë Ç¿¿í Õîéä Àçèéí îðíóóäûí ýêñïîðò 22.5%, èìïîðò 27.6%-èàð òóñ òóñ ºñ÷ýý. Äýëõèéí íèéò ýêñïîðòîä 17.0%, íèéò èìïîðòîä 14.3%-èéã ýçýëäýã ýíý á¿ñ íóòàãò ýêñïîðòûí ºñºëòèéí 27.8%, èìïîðòûí ºñºëòèéí 27.0% íü íîãäîæ áàéíà.6 ßëàíãóÿà Õÿòàäûí ãàäààä õóäàëäààíû ºñºëò äýëõèéí õóäàëäààíû ºñºëòºä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëæýý. 5 WB World Development Indicators 6 WTO “World Trade Statistics-2004” –ò òóëãóóðëàí òºñëèéí áàãèéí ñóäëàà÷, äîê. Í.Áàòíàñàíãèéí õèéñýí òîîöîî 50
  • 49. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ýäèéí çàñàã, õóäàëäààíû ºñºëò íü ýíý á¿ñ íóòãèéí îðíóóäûí çàõ çýýëèéã äýëõèéí çàõ çýýëèéí àíõààðàë òàòàõóéö ñåãìåíò áîëãîí õóâèðãàæ, ýíý á¿ñ íóòãèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã ðîëü óëàì á¿ð ºñºí íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áîëîâ. ÇÕÀ-ûí á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí ò¿ðãýí õóðäàöòàé ºñºëò ýêñïîðòëîã÷äîä øèíý øèíý áîëîìæóóäûã íýýæ áàéãàà áºãººä ¿¿íýýñ óëáààòàéãààð äýëõèéí îëîí óëñ îðîí ýíý á¿ñ íóòàã óðóó ÷èãëýñýí õóäàëäààíû áîäëîãî, õºòºëáºð áîëîâñðóóëàí àæèëëàõ áîëñîí. Ýíý á¿ñ íóòàãò áàðààíû ýêñïîðò, èìïîðòûí áîäèò õýìæýý ñ¿¿ëèéí 15 æèëä äóíäàæààð 10 îð÷èì õóâèàð íýìýãäñýí íü äýëõèéí äóíäæààñ áàðàã 2 äàõèí èë¿¿ áàéíà. Áàðààíû ýêñïîðòûí õýìæýý 17% îð÷èì íýìýãäñýí íü äýëõèéí äóíäæààñ áàñ ë ºíäºð áàéãàà áîëîâ÷ çàðèì á¿ñ íóòãóóäòàé õàðüöóóëàõàä äîîãóóð áàéãàà þì. ÇÕÀ-ûí ãîëëîõ îðíóóäûí áàðààíû ÷, ¿éë÷èëãýýíèé ÷ õóäàëäàà äýëõéèí äóíäàæààñ èë¿¿ õóðäàöòàéãààð ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà áºãººä ýíý íü á¿ñ íóòãèéí çàõ çýýëèéí ºðãºæèëòèéí ýð÷èìèéã èëýðõèéëæ áóé ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò þì. Ç¿¿í Õîéä Àçèéí á¿ñ íóòãèéí îðíóóäûí ýêñïîðò íü åðºíõèé人 ÀÍÓ, Åâðîïûí õîëáîî, ßïîí çýðýã ýäèéí çàñàã, òåõíèê, òåõíîëîãèéí ºíäºð õºãæèëòýé á¿ñ íóòàã óðóó ÷èãëýæ áàéãàà íü ýíý á¿ñ íóòàãò ¿éëäâýðëýæ áóé òàâààð íü îëîí óëñûí çàõ çýýëä õ¿÷òýé ºðñºëäºõ õýìæýýíä õ¿ð÷ ÷àäñàíûã õàðóóëæ áàéíà. Á¿ñ íóòãèéí îðíóóäûí ýêñïîðòûí ºñºëòèéã ãðàôèêààð èëýðõèéëáýë äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà. 51
  • 50. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 1-ð ãðàôèê Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí ýêñïîðòûí ºñºëò 100.00 108.01 142.46 175.16 177.83 215.20 216.28 229.49 293.39 313.28 383.29 516.13 100.00 106.58 116.81 130.37 120.89 123.85 114.13 123.38 141.00 118.72 122.61 138.87 100.00 113.70 168.85 202.74 221.50 220.83 187.21 189.16 263.91 257.85 267.15 337.50 100.00 98.51 91.68 121.86 109.24 146.37 119.03 116.94 137.95 134.27 134.91 158.57 50.00 100.00 150.00 200.00 250.00 300.00 350.00 400.00 450.00 500.00 550.00 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 îí % Õÿòàä ßïîí ÁÍÑÓ ÎÕÓ Ìîíãîë Äýëõèé Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íóòãèéí îðíóóäûí õóäàëäààíû óðñãàë íü Õÿòàä óðóó ÷èãëýõ áîëîâ. Ýíý íü Õÿòàä óëñ ÄÕÁ-ä ýëëñýí, ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Õÿòàäûí ýäèéí çàñàã ºíäºð õóðäàöòàéãààð ºñ÷ áàéãàà çýðýãòýé øóóä õîëáîîòîé þì. Ç¿¿í Õîéä Àçèéí á¿ñ íóòãèéí îðíóóäûí èìïîðòîä òåõíèê òåõíîëîãèéí ºíäºð õºãæèëòýé ÀÍÓ, ßïîí, ÅÕ-íû îðíóóä òîìîîõîí áàéð ñóóðèéã ýçýëæ áàéãàà íü ýíý á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ýåðýãýýð íºëººëæ áàéæ áîëçîøã¿é þì. Èìïîðòûí ºñºëòèéã ãðàôèêààð èëýðõèéëáýë äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà. 52
  • 51. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 2-ð ãðàôèê Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí èìïîðòûí ºñºëò 100.00 129.01 143.47 163.91 172.28 176.67 174.02 205.62 279.32 302.23 366.32 512.25 100.00 103.59 118.00 144.00 149.69 145.23 120.25 133.45 162.71 149.67 144.57 177.07 100.00 102.48 125.16 165.23 183.84 176.85 114.07 146.44 196.25 172.54 186.03 218.65 100.00 97.34 152.63 184.12 207.95 222.40 175.27 119.45 135.53 162.43 182.84 100.00 90.60 61.77 99.28 107.79 111.95 120.32 122.59 146.90 152.45 165.14 191.49 100.00 99.79 114.01 135.96 142.58 147.48 145.90 152.01 172.51 166.20 172.41 194.67 223.56 50.00 100.00 150.00 200.00 250.00 300.00 350.00 400.00 450.00 500.00 550.00 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 îí % Õÿòàä ßïîí ÁÍÑÓ ÎÕÓ Ìîíãîë Äýëõèé Á¿ñ íóòãèéí óëñ îðíóóäààñ Àçèéí îðíóóäòàé õèéõ õóäàëäààíû õóâèéí æèí ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéãààã ñóäàëãààíû òîî áàðèìòóóä íîòîëæ áàéíà. Ìàíàé õî¸ð õºðø ÎÕÓ-ÁÍÕÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýð÷èìòýé ºñ÷ áàéãàà áºãººä ýíý õàíäëàãà îéðûí æèë¿¿äýä õàäãàëàãäàæ 2010 îí ãýõýä õóäàëäààíû íèéò ýðãýëò 20 òýðáóì äîëëàðò õ¿ðýõ þì. 53
  • 52. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 3-ð õ¿ñíýãò Ç¿¿í Õîéä Àçèéí îðíóóäûí áàðààíû õóäàëäààíû á¿òýö Ýêñïîðòûí á¿òýö Èìïîðòûí á¿òýö Á¿ãä ÕÀÀ Îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýë Àæ¿éëäâýð Á¿ãä ÕÀÀ Îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýë Àæ¿éëäâýð ÁÍÕÀÓ 100.0 5.8 4.2 89.9 100.0 7.4 11.8 80.2 Õîíãêîíã 100.0 2.4 1.3 94.9 100.0 5.2 3.7 90.5 Òàéâàíü 100.0 2.6 2.9 93.7 100.0 6.4 15.1 76.5 ßïîí 100.0 1.1 1.6 93.0 100.0 16.3 24.2 57.5 ÁÍÑÓ 100.0 2.4 5.3 90.7 100.0 8.8 26.3 61.9 ÎÕÓ 100.0 7.2 64.0 27.3 100.0 19.8 5.2 74.9 Ìîíãîë 100.0 5.0 52.3 32.7 100.0 15.8 20.2 64.0 Õ¿ñíýãòýýñ ¿çâýë, á¿ñ íóòãèéí çàðèì îðíóóäûí ýêñïîðò, èìïîðòûí á¿òýö ººð õîîðîíäîî òºñººòýé áàéãàà íü á¿ñ íóòãèéí õóäàëäààã ºðãºæ¿¿ëýõýä çàðèì ñààä áýõøýýë ¿¿ñãýæ áàéãàà þì. ßïîí, ªìíºä Ñîëîíãîñ óëñóóäàä, ÎÕÓ, Ìîíãîë óëñóóäàä èéì òºñººòýé áàéäàë àæèãëàãäàæ áàéíà. Á¿ñ íóòãèéí òýðã¿¿ëýã÷ îðíóóä áîëîõ ßïîí, Õÿòàä, Ñîëîíãîñ çýðýã óëñ îðíóóä ýêñïîðòîä ÷èãëýñýí õºðºí㺠îðóóëàëòûã äýýä çýðãýýð óðàìøóóëàõûí òóëä “õóäàëäààãàà ëèáåðàëü÷ëàõ áîäëîãî”-ûã ýð÷èìòýé õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Íýí ÿëàíãóÿà òåõíîëîãèéí ºíäºð áàãòààìæòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èìïîðòûí òàòâàðûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâ÷ áàéãààãèéí ¿ðýýð ýíý á¿ñ íóòàãò õèéãäñýí ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí äèéëýíõ õýñýã íü ýä àíãèéã óãñðàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð, ýëåêòðîíèêèéí ñàëáàðò íîãäîæ áàéíà. Ç¿¿í Õîéä Àçèéí ßïîí, Ñîëîíãîñ, Õÿòàä çýðýã îðíóóäûí ¿ñðýíã¿é õºãæèë íü ìàêðîýäèéí çàñãèéí áîäëîãî, äýä á¿òýö, äîòîîäûí çàõ çýýëèéí á¿òýö, çàñàã òºðèéí áàéãóóëëàãà òýäãýýðèéí á¿òýö ãýõ ìýò îëîí õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººëëèéã òîîöñîí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, õºãæèë äýâøèëä íèéöýõ¿éö õóäàëäààíû öîãöîëáîð áîäëîãûã áîëîâñðóóëàí àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëæ áàéãààãèéí áîäèòîé æèøýý þì. Á¿ñ íóòãèéí óëñ îðíóóäààñ Àçèéí îðíóóäòàé õèéõ õóäàëäààíû õóâèéí æèí ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéãààã ñóäàëãààíû òîî áàðèìòóóä íîòîëæ áàéíà. Ìàíàé õî¸ð õºðø ÎÕÓ-ÁÍÕÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýð÷èìòýé ºñ÷ áàéãàà áºãººä ýíý õàíäëàãà îéðûí æèë¿¿äýä õàäãàëàãäàæ 2010 îí ãýõýä õóäàëäààíû íèéò ýðãýëò 20 òýðáóì äîëëàðò õ¿ðýõ þì.. 54
  • 53. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ÎÕÓ, ÁÍÕÀÓ õî¸ðûí àëü àëü íü ãåîïîëèòèêèéí õóâüä Ìîíãîëûã íºëººíèé õ¿ðýýíäýý áàéëãàõ ñîíèðõîëòîé áºãººä ºíººãèéí íºõöºëä óëñ îðíû ýäèéí çàñàã ýäãýýð îðíîîñ õàìààðàõ õàìààðàë èõòýé áàéíà. ÎÕÓ-ûí çàõ çýýëä ¿íý 1% ºñºõºä ýíý íü Ìîíãîëûí ÄÍÁ-èéã 0.17%-èàð áóóðóóëàõ, Õÿòàäûí çàõ çýýëä ¿íý 1% ºñºõºä ýíý íü Ìîíãîëûí ÄÍÁ- èéã 0.07%-èàð íýìýãä¿¿ëýõýä òóñ òóñ õ¿ðãýäýã ãýäãèéã áèäíèé ñóäàëãààíû ä¿í õàðóóëæ áàéíà.7 Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Ìîíãîëä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò íü àæëûí áàéð îëíîîð áèé áîëãîäîãã¿é, ãîë òºëºâ áàéãàëèéí ¿ë íºõºí ñýðãýýãäýõ áàÿëãèéã îëáîðëîõ ÷èãëýëä õèéãäæýý. Òèéìýýñ ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä äîðâèòîé õóâü íýìýð îðóóëæ ÷àäààã¿é8 áàéíà. 1990- 2003 îíóóäàä íýã õ¿íä íîãäîõ øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý 386.8 äàõèí ºññºí9 áîë ÄÍÁ åð人 ë 10.5%-èàð ºññºí10 ä¿í ãàð÷ýý. Èéì ó÷ðààñ ãàäààä õóäàëäàà áîëîí ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð àøèãòàé õîñëîëûãûã õàíãàñàí ÇÕÀ-ûí íóòàã äýâñãýðò õýðýãæ¿¿ëýõ øèíý áîäëîãî çàéëøã¿é áîëæ áàéãàà þì. “Ò¿ìýí á¿ñ” ÇÕÀ-ûí îðíóóäûí õóäàëäàà-ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû ºâºðìºö õýëáýð áîëîõ íü. ÇÕÀ-èéí îðíóóäûí áîäèòîéãîîð ýõýëñýí õàìòûí àæèëëàãààíû õýëáýð íü “Ò¿ìýí ãîë” òºñºë þì. Ýíý òºñëèéí õ¿ðýýíä õàìòðàí àæèëëàõ õýëýëöýýðò ÁÍÕÀÓ, ÁÍÀÑÀÓ, ÌÓ, ÁÍÑÓ ãàðûí ¿ñýã çóðñíààð õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààã ýõýëñýí áºãººä 1992 îíä ÎÕÓ óã òºñºëä íýãäýí îðñîí þì. “Ò¿ìýí á¿ñ”-ä ìºí Ìîíãîëûí Äîðíîä á¿ñèéã õàìààðóóëàí àâ÷ ¿çýæ áàéíà. “Ò¿ìýí á¿ñ” õºòºëáºð (ÒÁÕ) íü Ò¿ìýí ãîëîîð õèë çàëãàà ÎÕÓ, ÁÍÕÀÓ, ÁÍÀÑÀÓ-ûí òºäèéã¿é ÇÕÀ-ûí îðíóóäûí 21-ð çóóíû õàìòûí àæèëëàãààíû òîìîîõîí òºñëèéí íýã þì. “Ò¿ìýí á¿ñ” õºòºëáºðèéã: -1991-1996 îíä -1996-2001 îí -2001 îíîîñ õîéø ãýñýí øàòëàëààð õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ìàíàé óëñûí õóâüä óã òºñëèéí àæèëä ýõíýýñ íü èäýâõòýé îðîëöîæ, Äîðíîä Ìîíãîëûí á¿ñ íóòãèéã Ò¿ìýí á¿ñòýé õîëáîí õºãæ¿¿ëýõ ÷èãëýë 7 “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë”, ÄÁ-íû “World Development Indicators-2004”-ò òóëãóóðëàí òºñëèéí áàãèéí ñóäëàà÷, äîê. Í.Áàòíàñàíãèéí õèéñýí òîîöîî 8 Í.Áàòíàñàí “Ìîíãîë óëñ äàõü ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí íºõöºë áàéäàëä õèéñýí øèíæèëãýý” ÓÁ 2005 9 ÃÕÃÕÎÀ-èéí ìýäýý, “World Investment Report 2004”-ò òóëãóóðëàí õèéñýí òîîöîîëîë 10 “Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëä” ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë, “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2003”-ò òóëãóóðëàí õèéñýí òîîöîî 55
  • 54. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик áàðèìòëàí àæèëëàæ áàéíà. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä Ìîíãîëûí Äîðíîä á¿ñèéã Ç¿¿í õîéä Õÿòàäààð Ò¿ìýí á¿ñ íóòàãòàé õîëáîõ àâòî áîëîí òºìºð çàìûí òýýâðèéí ñ¿ëæýýã áèé áîëãîõ, Ç¿¿í õîéä Àçèéí á¿ñ íóòãèéã õàìàðñàí àÿëàë æóóë÷ëàë, áàéãàëü îð÷íû öîãö õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä ò¿ëõ¿¿ àíõààð÷ áàéíà.. Èéíõ¿¿ Ò¿ìýí á¿ñ õºòºëáºð Ìîíãîëûí çàõ çýýëèéã ÇÕÀ-ûí îðíóóäûí çàõ çýýëòýé õîëáîõ íýýëòòýé ñóâàã, ºâºðìºö õýëáýð áîëîí õºãæèõ èðýýä¿éòýé áàéíà. Ç¿¿í Хойд Азийн á¿ñ íóòãèéí орîí òóñ á¿ðèéí çàõ çýýë, ãàäààä õóäàëäàà, Ìîíãîë óëñûí ÇÕÀ-ûí çàõ çýýëä íýâòýðñýí òóðøëàãà ñóðãàìæ. Òºñºëò àæëûí õ¿ðýýíä ÇÕÀ-ûí îðîí òóñ á¿ðèéí çàõ çýýë ãàäààä õóäàëäààíû áàéäëûã ãàçàð ç¿éí áàéðøèëòàé íü óÿëäóóëàí ýêñïîðò, èìïîðòûí òºðºë òóñ á¿ðýýð ñóäàëñàíààñ ãàäíà Ìîíãîë óëñ õºðø 2 îðîí áîëîí ªìíºò Ñîëîíãîñûí çàõ çýýëä àæèëëàæ èðñýí ¿éë ÿâöàä ä¿í øèíæèëãýý õèéñýí áîëíî. Ýíäýýñ äàðààõ ä¿ãíýëò ãàð÷ áàéíà. Äýëõèéí улс орнууд гадаад худалдаа, хºрºнгº оруулалтын чиглэлээр хамтран ажиллаж, харилцан ¿р ашгийг х¿ртэх нь эдийн засгийн ºсºлтºнд х¿ргэх гол х¿чин з¿йл гэдгийг ñòðàòåãèéí çîðèëãîî áîëãîæ гадаад эдийн засгийн бодлого, ãàäààä çàõ çýýëä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíäàà îíöãîé à÷ õîëáîãäîë ºã÷ áàéíà. Монгол улс ÷ ýíý òàëààð çîõèõ òóðøëàãà õóðèìòëóóëæ çàõ çýýëèéí õàðüöàíãóé òààòàé íºõöºëòýé îðíóóäàä ýäèéí çàñãéèí õàðüöàíãóé äàâóó àøèãëàæ ãàäààä õóäàëäààãàà ºðãºæ¿¿ëæ èðñýí íü ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí îðíóóäòàé õèéñýí õóäàëäààíû ýðýãëòèéí ºñºëò, ãàäààä õóäàëäààíû ò¿íø îðíóóäûí ººð÷ëºëò õóâüñàë, ýêñïîðò, èìïîðòûí á¿òöèéí ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà. 4-ð õ¿ñíýãò Ìîíãîë óëñûí ãàäààä õóäàëäààíû ò¿íøèéí ººð÷ëºëò, õóâüñàë Îí 1990 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 I áàéð ÇÕÓ ÎÕÓ ÎÕÓ Õÿòàä Õÿòàä Õÿòàä Õÿòàä Õÿòàä Õÿòàä Õÿòàä II áàéð Õÿòàä Õÿòàä Õÿòàä ÎÕÓ ÎÕÓ ÎÕÓ ÀÍÓ ÀÍÓ ÀÍÓ ÀÍÓ III áàéð ßïîí ßïîí ßïîí ÁÍÑÓ Áóñàä ÀÍÓ Áóñàä Áóñàä Áóñàä Áóñàä Ýõ ñóðâàëæ: À.Öîëìîíãèéí òîîöîîëñíîîð Õºðø îðíóóä áîëîí ÁÍÑÓ-òàé õèéæ áóé худалдаа, эдийн засгийн харилцаагаа цаашид хадгалж õºãæ¿¿ëýõýýñ ãàäíà улам ºргºж¿¿лэх, шинэ чиглэлд хамтран ажиллах, ÿëàíãóÿà ãàäààä õóäàëäàà-çàõ çýýëèéí õàðèëöààíû ºðººñãºë á¿òöèéã ººð÷èëæ áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò äàâàìãàéëñàí ãàäààä õóäàëäààíû èðýýä¿éòýé 56
  • 55. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ÷èãëýëèéã õýòèéí çîðèëãîî áîëãîõ íü Ìîíãîë óëñûí òîãòâîðòîé õºãæëèéí òóëãàì ÷óõàë àñóóäàë ìºí. Öààøèä ÄÕÁ-ààð äàìæóóëàí æèæèã îðíû ýðõ àøãèéã õàìãàààëóóëàõ ÷èãëýëýýð èë¿¿ äýâøèëòòýé ñàíàë ñàíàà÷ëàãûã ãàðãàæ àæèëëàõ õýðýãòýé áîëîîä áàéíà. З¿¿н Хойд Азийн б¿с нутгийн õудалдааны чөлөөт б¿с áà Ìîíãîëûí îðîëöîî: Çàõ çýýëèéí íýãäìýë áîäëîãîä øèëæèõ íü З¿¿н Хойд Азийн орнууд çàõ çýýëèéí өрсөлдөөнä ямар т¿вшинд оролцож, хир зэрэг амжилтанд х¿рэх сонирхолтой асуудал юм. Маш олон ажиглагчид Хятад, Хонконг, Тайвань, Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг х¿чирхэг улсуудыг нэгтгэсэн /Оросын алс дорнод, Монгол, Хойд Солонгос зэрэг улсууд гиш¿¿нээр элсэх өндөр магадлалтай/ З¿¿н Хойд Азийн Худалдааны Чөлөөт Б¿сийг бий болно хэмээн ¿зэж байна. Хэдийгээр бэрхшээлтэй асуудлууд байсаар байгаа ч З¿¿н Хойд Азийн орнуудын хөгжилд х¿рэх зам нь гагцх¿¿ эдийн засгийн интеграци, нэгдэл гэдгийг энэ б¿с нутгийн улсууд ñàéòàð îéëãîæ ýõýëñýí íü õºãæëèéí ÷óõàë ãàðàà þì. ¯¿íèéã интеграци хөгжлийн 6 ¿е шатны эхний 3 т¿вшинд авч ¿зэж болно. Өөрөөр хэлбэл бид энэ б¿с нутагт эхний ээлжинд “Хөнгөлөлттэй худалдааны хэлэлцээр¿¿д”, “׺뺺ò õóäàëäààíû ãýðýý”-ã б¿с нутгийн улс орнуудын хооронд өргөн х¿рээнд байгуулсны ¿ндсэн дээр “Чөлөөт Худалдааны Б¿с”-ийг бий болгох нь з¿йтэй юм. Хятад, Япон болон Солонгосын эдийн засгийн өсөлт сайн байх нь энэ б¿с нутагт цаашид “Гаалийн Холбоо”-г байгуулах ¿ндэс суурийг тавьж өгөх юм. Интеграци хөгжлийн дээрх ¿е шатуудыг амжилттай хэрэгж¿¿лэхэд улсуудын гааль, татварын бодлого тэр дундаа гаалийн тарифийн уян хатан бодлого хамгийн чухал юм. Монгол улсын хувьд ñîíèðõîã÷ îðíóóäòàé ׺뺺ò Õóäàëäààíû Ãýðýý áàéãóóëæ àæèëëàõ,эдийн засгийн болон худалдааны чөлөөт б¿с¿¿дэд оролцох, т¿¿нийг өөрийн улсад байгуулах íü ÇÕÀ-èéí çàõ çýýëä ãàðàõ èðýýä¿éòýé àðãà çàì áàéõ áîëíî. Монгол улсын Зàñãèéí Ãàçðààс энэ чиглэлд тодорхой ажлуудыг хийгээд эхэлчихсэн, Çàìûí ¯¿äèéí ÷ºëººò á¿ñýä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ òàëààð áîäèò àëõàì õèéãäýýä áàéãàà áèëýý. Àëòàíáóëàãò õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ áàéãóóëàõ àæèë ýõëýýä õýðýãæèæ áàéíà. 57
  • 56. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Çàõ çýýëèéí íýãäìýë áîäëîãûí ìåõàíèçì: гаалийн тарифийн систем áà Ìîíãîë óëñûí экспортын боломж. ÇÕÀ-ûí б¿с нутгийн гаалийн тарифийн системийн талаар судлах нь Монгол улсын эдгээр орнууд руу хийх экспортын б¿тээгдэх¿¿ний боломжийг тодруулж ºгºх ач холбогдолтой юм. Тарифийã ерºнхийд нь 3 т¿вшинд àíãèëæ ¿çýí ñóäàëñàí áîëíî. ¯ ¿íä: 1. Тарифийн хэвийн т¿вшин 2. Улсаар болон з¿йлээр ангилагдсан тарифийн дундаж т¿вшин 3. Тариф ºндºртэй з¿йл, хэсг¿¿д 4. Татварг¿й бараа, з¿йлс Хамгийн ºндºр тарифтай секторуудад хºдºº аж ахуй /загасны аж ахуйг тооцохг¿й/, тээврийн хэрэгсэл, fiber áîëîí хувцас, савхи, резин, гутал, аялалын хэрэгсэл зэрэг нь буурах дарааллаар тооцогддог байна. Хºдºº аж ахуйн б¿тээгдэх¿¿ний дундаж тарифийн хувьд Солонгос, Япон, Хятад улсууд хоёр оронтой тоонд байдаг. Хºдºº аж ахуйн б¿тээгдэх¿¿ний хамгийн ºндºр тарифийг Солонгос, Япон хоёр эзэмшдэг. Тээврийн хэрэгслийн тарифийн т¿вшин Хятадад хэт ºндºр байгаа юм. Хятад улс дэлхийн худалдааны байгууллагад элсэхийн тулд 1998 онд 80-100% байсан автомашины тарифийн т¿вшнээ 2004 онд 34,2% болгож, 2006 оны 7 сарын 1-нд 25%-д х¿ргэх аж. Ìàíàé óëñûí õóâüä ÇÕÀ-ûí óëñóóäàä ýêñïîðòëîõ áîëîìæòîé á¿òýýãäýõ¿¿í íü óóë óóðõàéí ãàðàëòàé õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áîëîí ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í, ãàçðûí òîñ, àæ ¿éëäâýðèéí çàðèì á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë òàðèôèéí ò¿âøèí íü ºíäºð áàéãààãèéí óëìààñ ìàíàé óëñûí õºäºº àæ àõóéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä ýäãýýð îðíóóäûí çàõ çýýëä òºäèéëýí îðîí çàé áàéõã¿é áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Õàðèí ÇÕÀ-ûí ºíäºð îðëîãîòîé õ¿í àìûí á¿ëýãò çîðèóëàí Ìîíãîëûí ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ãààëèéí òàðèôèéí õºíãºëºëòòýé íºõöºëººð /àñóóäëûã óðüä÷èëàí òàâüæ øèéäâýðë¿¿ñíèé äàãóó / ÇÕÀ- ûí çàõ çýýëä íýâòð¿¿ëæ áîëîõ þì. З¿¿н Хойд Азийн б¿с нутаг дотðîî ßïîí óëñ òàòâàðã¿é áàðààíû ç¿éëñýýðýý äàâàìãàéëäàã. Японы хувьд дунджаар б¿х барааны 40% нь татварг¿й байдаг. 58
  • 57. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ìàíàé óëñûí õóâüä äýýðõ îðíóóäûí òàòâàðã¿é áàðààíû æàãñààëòàíä õàìààðàãäàõ áàðààã ýäãýýð îðíû çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýõ îéðûí èðýýä¿éí ÷àäàìæ íýí áàãà áàéíà. ¯¿íèéã ßïîí, Õÿòàä, ªìíºò Ñîëîíãîñûí òàòàâàðã¿é áàðààíû íýð òºðºë, ò¿¿íèé õóâü õýìæýýíèé ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéãàà þì. Åðºíõèéä íü ä¿ãíýæ ¿çâýë, тарифийг бууруулах гэсэн APEC, ДХБ зэргийн дахин дахин, удаан хугацааны туршид хичээсэн оролдлогыг ¿л харгалзан З¿¿н Õîéò Азийн орнуудад тарифийн т¿вшин харьцангуй ºндºр хэвээр л байгаа юм. Энэ б¿с нутаг дахь тарифийг бууруулах гэсэн байнгын оролдлого, х¿чин чармайлт нь ирээд¿йд Худалдааны Чºлººт Б¿с байгуулахыг зайлшг¿й шаардаж буй юм. Монгол улсын хувьд ДХБ-ын гиш¿¿н улс тул тарифийн т¿вшин Чºлººт б¿сэд нэгдэхэд шаардлагатай т¿вшинд байж чадаж байгаа ба энэ талаар Зàñãèéí Ãàçðààñ хэрэгж¿¿лж буй арга хэмжээн¿¿д ¿р д¿нгээ ºгч эхэлбэл ЗХА-ын чºлººт б¿сэд ¿йл ажиллагаа явуулах замаар гадаад худалдаагаа нэмэгд¿¿лж, эдийн засгаа хºгж¿¿лэх б¿рэн боломжтой юм. ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÍÎÌ, ÕÝÂËÝË 1. Í.Áàòíàñàí. Ìîíãîë óëñ äàõü ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí íºõöºë áàéäàëä õèéñýí øèíæèëãýý. ÓÁ.2005 2. Ä. Äàãâàäîðæ. Ìàðêåòèíã-çàõ çýýëèéã ýçýìäýã÷ ò¿ëõ¿¿ð óõààí: Ìàðêåòèíã, áèçíåñ, õºãæèë. ÓÁ.2004 3. Dagvadorj D, New Asia and Mongolia. Research paper. Seoul 2001. 4. Dagvadorj. Business development and marketing capability of Mongolia. The Network of North-East Asia Economic Cooperation. Conference papers of Korea Mongolia Economic Association. Seoul. Korea. May 2001 5. Dagvadorj D, Market Situation and Opportunities in Mongolia. Journal of Business Administration. Volume 62. Bangkok. 1993. 6. Hawkins, Best, Coney. Consumer behavior: Building Marketing Strategy. Eighth Edition. Irvin McGraw – Hill higher Education. 2001. pp40-41 7. Political, Security, Economic and Infrastructure Factors of Economic Cooperation in the North East Asia. Ulaanbaatar, 2002 8. Thomas Tan Tsu Wee, In An exploration of a global teenage lifestyle in Asian societies, Journal of Consumer Marketing;16:4 1999; pp365-375 argues. 9. Ten Years of Tumen River Area Development: Chan-Woo Lee. ERINA booklet.Volume 2 Febriary 200315. BRIEFING PAPER. CUTS Centre for International trade, Economics & Environment. ¹ 4. 2004 Websites: WTO. http://www.wto.org World Bank http://www.worldbank.org International Monetary Fund http://www.imf.org UNDP http://www.undp.org Human Development Report Office UNDP http://hdr.undp.org Korea National Statistical Office, www.nso.go.kr/acces 59
  • 58. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ABSTRACT This article include some results and conclusions of ARC’s project on theme “Comparative study of consumer markets of North East Asian countries”, which has been done by research team of Department of Marketing and International Trade of NUM. The research has aimed at identifying consumer market development trends and specific features of consumer behaviors of North East Asian countries’. Moreover, objectives of the study include identifying ways to develop more open and free trade among NE Asian countries and to enhance Mongolian export opportunities and to enable more appropriate imports in this region. The trade policy analysis enables an opportunity to summarize ideas to form appropriate structure of import and export between Mongolia and North East Asian countries. North East Asian countries play significant roles in Mongolian economic foreign relations since 55.9% of Mongolian export, 85.8% of Mongolian import and almost 70% of foreign direct investment in Mongolia refer to this region. It is too obvious that North East Asian region is strategically important region to Mongolia, considering its geographical location, economic importance and its expected growth. 60
  • 59. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 6 ÕÝÐÝÃËÝÃЧÈÉÍ ÇÀÕ ÇÝÝËÈÉÍ ӨӨÐЧËӨËÒ ÁÀ ÌÀÐÊÅÒÈÍà Ö.Íàíñàëìàà Óëñ îðíû íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ò¿âøèíã ÄÍÁ, ¯ÍÁ-íèé ºñºëò, íýã õ¿íä íîîãäîõ ÄÍÁ çýðýã ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòýýð èëýðõèéëýõýýñ ãàäíà òóõàéí îðíû õ¿íèé õºãæëèéí àñóóäàë, ÿäóóðëûí ò¿âøèí, ÷àíàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý çýðýã ¿ç¿¿ëýëòýýð ¿íýëýí ä¿ãíýäýã áîëñîí áèëýý. Àëèâàà óëñ îðíû íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî íü ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã ñýðãýýõ, õºãæ¿¿ëýõ, ¿¿íèé ¿íäñýí äýýð õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýã ÷àíàðòàé, õ¿íèé áèåä íýí òîõèðîìæòîé øèíæ ÷àíàð á¿õèé á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõ íü õ¿íèé õºãæëèéí àñóóäëûã ÷óõàë÷èëæ áàéãàà ºíºº ¿åä íýí òýðã¿¿íèé àñóóäàë áîëæ áàéíà. Çàõ çýýëèéí ¿íäñýí ñóáúåêòûí íýã õýðýãëýã÷èéí çàí òºðõ, õóäàëäàí àâàëòàíä íèéãýì, ñî¸ë, ýäèéí çàñàã, õóâü õ¿íèé áîëîí ãàäààä õ¿÷èí ç¿éë çýðýã íèéëìýë îëîí õ¿÷èí ç¿éë íºëººëä㺺ñ õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýíèé øèíæ ÷àíàð, òºëºâ áàéäàë ººð÷ëºãäºí õºãæäºã. /Ñõåì 1/ Õýðýãëýã÷èéí òºëºâ áàéäëûí çàãâàð Маркетингийн өдөөгч хүчин зүйл ХЭРЭГЛЭГЧ Хариу үйлдэл - бараа - үнэ - борлуулалтын суваг - реклам - урамшуулал - сурталчилгаа - биечлэн хийх худалдаа Сэтгэл зүйн байдал - хэрэгцээ - ойлголт - харилцаа Хувийн шинж чанар - хүн ам зүй - амьдралын дүр төрх - хувийн шинж Гадаад хүчин зүйл - соёл - нийгмийн анги - нийгмийн бүлэг - гэр бүл - юу - хаанаас - хэзээ худалдаж авах Ýõ ¿¿ñâýð: Ãåíðè Àññåëü Ìàðêåòèíã: ïðèíöèïû è ñòðàòåãèÿ. Ïåð. àíãë. ÿçûê. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ, 1999, ñòð 235. 61
  • 60. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Óëñûí ñòàòèñòèêèéí òîî áàðèìòààñ ¿çýõýä 1995-2003 îíû áàéäëààð Ìîíãîë óëñûí õ¿í àì æèëä äóíäæààð 1.3-1.5 õóâèàð ºñ÷, 2003 îíä 2504.0 ìÿíãàí õ¿í àìòàé áîëæýý. 1950–èàä îí õ¿ðòýë Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí 80 îð÷èì õóâü íü õºäººä àìüäàð÷ áàéñàí áîë 2003 îíû áàéäëààð íèéò õýðýãëýã÷èéí 58.7 õóâü íü õîò ñóóðèí ãàçàðò, ò¿¿íèé äîòîð Óëààíáààòàð õîòîä õ¿í àìûí 35.6 õóâü íü àìüäàð÷ áàéíà. /Õ¿ñíýãò 1/ Хүснэгт 1. Ìîíãîë Óëñûí хýðýãëýã÷èéí òîîíû ººð÷ëºëò ¯ç¿¿ëýëò 1990 1995 2000 2003 2000/1995 2003/2000 Íèéò 2149.3 2317.5 2407.5 2504.0 103.9 104.0 Õîò 1225.1 1222.2 1377.0 1464.2 112.7 106.3 ¿¿íýýñ: ÓÁ õîòûí 575.0 609.9 786.5 893.4 129.0 113.6 Õ¿í àìûí òîî (ìÿí.õ¿í) պ人 924.2 1057.8 1030.5 1039.8 97.4 100.9 Íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààí òåõíèê, òåõíîëîãè, õ¿í àì ç¿éí õºãæëèéí ¿ð ä¿íä ¿íäýñíèé àõóé ñî¸ëä òóëãóóðëàñàí óëàìæëàëò õýðýãöýý á¿õèé ìîíãîë õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýíèé øèíæ ÷àíàð, òºëºâ áàéäàë ººð÷ëºãäºí õºãæèæ áàéíà. Àëèâàà áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí îðøèí òîãòíîõûí ¿íäýñ áîëñîí õýðýãëýã÷ ò¿¿íèé äîòîð ìîíãîë õýðýãëýã÷ ºíººäºð õýðõýí õºãæèæ áàéíà âý? Ýíý àñóóëòàíä õàðèóëàõûí òóëä áèä ºíººãèéí Ìîíãîë õýðýãëýã÷èéí õóäàëäàí àâàëòûí òºëºâ áàéäëûã òîäðóóëàõ çîðèëãî á¿õèé õîò ñóóðèí ãàçðûí 98 õýðýãëýã÷èéí õóäàëäàí àâàõ ¿å øàò, ò¿¿íä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëèéí øóóðõàé ñóäàëãààã ã¿éöýòãýëýý. Ñóäàëãààíû èõýíõ àñóóëãûã õýðýãëýã÷èéí ÷ºëººò õàðèóëòûí õýëáýðýýð, ñàíàìñàðã¿é ò¿¿âðèéí àðãààð àâñàí áºãººä èõýâ÷ëýí óðüä÷èëàí ñîíãîõ ýðýëò á¿õèé ãàð óòàñ, òåëåâèçîð, êîìïüþòåð, íîîëóóðàí îðîîëò çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóäàëäàí àâàëòûí ¿éë ÿâöàä ñóäàëãàà õèéñýí þì. Áàðàà, ¿éë÷èëãýýã õóäàëäàí àâàõàä íºëººëñºí õ¿÷èí ç¿éëèéí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä õýðýãëýã÷ õóäàëäàí àâàëò õèéõ òýð àãøèíä äàðààõè õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä äîîðõè äàðààëàëòàéãààð íºëººëæ áàéíà. ¯¿íä: 1. Ìàðêåòèíãèéí õ¿÷èí ç¿éë: á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, áèåä òîõèðîìæòîé øèíæ ÷àíàð, õýâ çàãâàð, ¿íý, ñàâ áàãëàà áîîäîë, óðàìøóóëàë 2. Áàéãóóëëàãûí õ¿÷èí ç¿éëñ: íýð õ¿íä, õóäàëäàã÷èéí õàðèëöàà, áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé òàëààðõ ìýäëýã, òàéëáàðëàæ áàéãàà áàéäàë, ¿éë÷èëãýýíèé ñî¸ë, äýëã¿¿ðèéí îð÷èí, áàðààã ºðñºí áàéäàë 3. Íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñ: ãýð á¿ë, íàéç íºõºä, õàìò îëîí 4. Õóâèéí øèíæ ÷àíàð: áàðààã õýðýãëýæ äàäñàí áàéäàë 62
  • 61. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Çàõ çýýë ñóäëàà÷äûí ¿çýæ áàéãààãààð õýðýãëýã÷èä åðºíõèé人 õóâü õ¿íèé, õ¿í àì ç¿éí, ýäèéí çàñãèéí, ñî¸ëûí, íèéãìèéí, ìàðêåòèíãèéí, ãàäààä õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä íºëººëäºã ãýæ ¿çäýã áîë áèäíèé ñóäàëãààíû òîõèîëäîëä ìîíãîë õýðýãëýã÷èéí õóäàëäàí àâàëòàíä õóäàëäàã÷èéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òàéëáàðëàæ áàéãàà áàéäàë, õýðýãëýã÷òýé õàðèëöàõ õàðèëöàà, ¿éë÷èëãýýíèé ñî¸ë, äýëã¿¿ðèéí îð÷èí õ¿÷òýé íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Áèäíèé ñóäàëãààíä àæèãëàãäñàí íýã ºâºðìºö ç¿éë íü äèéëýíõ õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýã ìýäðýõ, ìýäýýëýë õàéõ, áàðààíû ñîíãîëò õèéõ ¿å øàò íü õóäàëäàí àâàëò õèéõ ¿éë ÿâöòàé äàâõöàæ áàéíà. Ýíý íü ìîíãîë õ¿íèé ººðèéí çàí òºðõ, ñî¸ë, áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãèéí îíöëîã áàéæ áîëîõ ÷ õýðýãëýã÷èéã ººðèéí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé îíöëîã øèíæ ÷àíàð, äàâóó òàë çýðýã øààðäëàãàòàé áàãö, ¿íýí çºâ ìýäýýëýë õîìñ, õýðýãëýã÷èä çîðèóëñàí ¿íýò ÷àíàð øèíãýýñýí ÷àíàðòàé áàðàà õîâîð, èõýâ÷ëýí èìïîðòûí ¿ë òàíèõ êîìïàíèé áàðàà èõ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóäàëäààíû ìàðêèéí ÿëãàà áàãà áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéíà. Ñóäàëãààíû ä¿ãíýëò, ñàíàë 1. Õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýíèé õºãæèë íü íèéãýì ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí èëýðõèéëýë áàéäàã÷ëàí ºíººãèéí ìîíãîë õýðýãëýã÷èéí òºëºâ áàéäàë, õýðýãöýýíèé íýð òºðºë, øèíæ ÷àíà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéíà. 2. Õýðýãëýã÷èéí çàí òºëºâò ãàäààä, äîòîîä îëîí á¿ëýã õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä íºëººëæ áàéäàã áîëîâ÷ òóõàéëáàë, Ìîíãîë îðíû íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ºíººãèéí ò¿âøèíä õýðýãëýã÷èéí õóäàëäàí àâàëò õèéõ ¿åä õóäàëäàã÷èéí õàðèëöàà, òóõàéí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé òàëààðõè ìýäëýã, ¿éë÷èëãýýíèé ñî¸ë, äýëã¿¿ðèéí îð÷èí çýðýã áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí õ¿÷èí ç¿éë õ¿÷òýé íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. 3. Õýðýãëýã÷èéí õóäàëäàí àâàëòûí ¿å øàòóóä òîäîðõîé õóãàöààíä äàâõöàæ, áîãèíî õóãàöààíä õèéãäñýí õóäàëäàí àâàëò àìæèëòã¿é áîëæ, õýðýãëýã÷ ñýòãýë õàíàìæã¿é ¿ëäýõ õàíäëàãà èõ áàéíà. Ýíý íü õýðýãëýã÷èéí õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð, öàã õóãàöàà çýðýã õóâèéí øèíæ ÷àíàðòàé õîëáîîòîé áîëîâ÷ áèçíåñèéí áàéãóóëàãûí ç¿ãýýñ õýðýãëýã÷èéí õóäàëäàí àâàëòûã àìæèëòòàé, ñýòãýë õàíàìæòàé õèéëãýõ ìàðêåòèíãèéí àðãà õýìæýý çîõèîí áàéãóóëàõ òàëààð àíõààðàõã¿é áàéíà. 4. Õýðýãëýã÷èéí ºíººãèéí òºëºâ áàéäàëä óÿëäóóëàí áèçíåñèéí áàéãóóëëàãóóä äàðààõè ¿éë àæèëëàãààíä àíõààðàõ íü ç¿éòýé áàéíà. ¯¿íä: Áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà áîðëóóëàëòûí öýã, äýëã¿¿ðò èðñýí õýðýãëýã÷ á¿ðèéã õóäàëäàí àâàëò õèéëãýõ áîëîìæîîð õàíãàõ, õýðýãëýã÷èä õóäàëäàí àâàëò õèéõ ñýòãýãäýë ¿ëäýýõ 63
  • 62. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýò áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé òàëààðõè áàãö, ¿íýí çºâ ìýäýýëëèéã èäýâõæ¿¿ëýëòèéí òîõèðîìæòîé àðãóóäààð õýðýãëýã÷èä øóóðõàé õ¿ðãýæ áàéõ Áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí èìèäæèéí íýã áîëîõ -õóäàëäàã÷èéã çºâ ñîíãîæ àâàõ, õàðèëöàà, ¿éë÷èëãýý, áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé çîõèõ ñóðãàëòàíä áàéíãà õàìðóóëæ áàéõ Áèçíåñèéí áàéãóóëëàãóóä õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýíèé øèíæ ÷àíàð, òºëºâ ð¿¿ õàíäñàí íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà áàéíãà õèéæ, ¿ð ä¿íã íü õýðýãæ¿¿ëæ áàéõ 64
  • 63. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 7 ÄÝËÕÈÉÍ ÕªÃÆÈË ÁÀ ÈÐÝÝįÉÍ ÇÀÕ ÇÝÝË, ÁÈÇÍÅÑÈÉÍ ÁÎËÎÌÆ Л.Нямцэрэн 1. Дэлхийн хєгжлийн ирээдїйн дїр зураг Єнєєгийн бидний амьдарч буй їеийг эрдэмтэд дэлхийн хєгжлийн их шилжилтийн эрин буюу тогтвортой хєгжлийн гол хандлага болох гариг ертєнцийн эриний ýõýí їед хамааруулан авч їзэж байна. 1980-аад оноос єнєєг хїртэлх хугацаанд дэлхийн хэмжээнд дараахь гол єєрчлєлтїїд гарсан байна. Їїнд: - Дэлхийн хїрээлэн буй орчин. Хїмїїс дэлхийн цаг уурын єєрчлєлт, озоны цоорхой, биологийн тєрєл зїйлийн сїйрлийг ойлгож, даян дэлхийн дээд хэмжээний уулзалтууд зохион байгуулав. - Технолдоги. Орчин їеийн эхэнд компьютер, эцэст нь интернет, ìýäýýëýë õîëáîîíû òîîí òåõíîëîãè бий болов. - Геополитик. ЗХУ задарч, хїйтэн дайн тєгсч, дэлхийн капиталист системийн ноёрхлын гол саад арилав. - Эдийн засгийн интеграцчлал. Бараа, санхїї, хєдєлмєр, хэрэглэгчдийн бїх зах зээл улам илїї даяаршив. - Байгууллага. Дýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà, їндэстэн дамнасан корпорацууд, олон улсын хэмжээнд холбогдсон иргэний нийгэмлэг зэрэг дэлхийн шинэ байгууллагууд бий болж, дэлхийн хэмжээний алан хядах їйл ажиллагаа газар авч байна. Дээрхи бїх єєрчлєлтїїд нь єнєєдєр соёл иргэншлийн гариг ертєнцийн эринд орсныг нотолж байна. Єнєєгийн эрс єєрчлєлтєєс ирээдїйн дэлхий ямар болох вэ? Энэ асуултад хариу болгон Стокхолмын байгаль орчны институтийн глобал дїр зургийн бїлэг Уламжлалт 65
  • 64. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ертєнц, Эмх замбраагїй ертєнц, Их шилжилт гэсэн гурван õóâèëáàð дїр зургийг тодорхойлсíû çýðýãöýý äýëõèéí õºãæëèéí äàðààõü òààìàãëàëûã äýâø¿¿ëñýí áàéíà. 1990-2015 он: Зах зээлийн хєєрєл, тїр зогсолт, дахин сэргэлт: 1990- ээд онд мэдээлэл холбооны технологиос сїлжээний эдийн засгийн анхны давалгаа їїссэн нь эдийн засгийн єсєлтийн гол тїлхэц болж, тоон технологи хїмїїсмйн хэрэглээний гол зїйл болов. Гэвч материаллаг хэрэглээний илїїдэл хїмїїсийн амьдралын хангалттай суурь болж чадахгїй болж, даяаршил туйлшралыг зєєлрїїлэх бус харин хїмїїсийн уур хэлэн, эсэргїїцлийн шинэ хэлбэрїїдийг бий болгож, зах зээлийн нууц гар хїчтэй боловч хїрээлэн буй орчны тогтвортой байдлыг хангаж чадахгїй нь тодорхой болсноос 1990-ээд оны эцсээр байгаль орчин, хєдєлмєр, нийгмийн шудрага байдлын тєлєє олон улсын эдийн засгийн байгууллагууд, даяаршлын эсрэг олон нийтийн сул хєдєлгєєн єрнєж эхлэсэн боловч шинэ зууны эхнээс терроризмын эсрэг АНУ-аар толгойлуулсан эвсэлд дэлхийн ихэнх орнууд нэгдэн тодорхой амжилт гаргасан явдал, худалдааны чєлєєлєлт, шинэчлэл, зах зээлийн єргєжил зэрэг нь даяаршлын шинэ давалгааг бий болголоо. Шилэн кабелийн болон утасгїй холбооны сїлжээ улам єргєжин, їндэстэн дамнасан корпорацууд хїчээ авч їндэсний засгийн газруудад хїчтэй нєлєєлж, эд баялагийн їйлдвэрлэл ємнє байгаагїйгээр єсñººð áàéíà. 2015 он: Хямрал: Ємнєх арваад жилд бий болсон хурцадмал байдал, зєрчлийн зайлшгїй їр дагавар нь 2015 оны їед хямрал болох магадлалыг бий болгож байна. Гэвч амьдрал цаашид їргэлжилж, єнгєрсєн їетэй харьцуулахад дэлхийд гэнэтийн сонин єєрчлєлт болно. Эдийн засгийн єсєлт бїхий ємнєх їе зєрчлийã ихэсгэõ боловч ихэнх орнуудад орчин їеийн байгууллагуудыг бий болгон терроризмыг тодорхой тївшинд барьж чадàõ зэрэг амжилт ãàðíà. Гэхдээ хїрээлэн буй орчны доройтол, эдийн засгийн болон нийгмийн туйлшрал, эдийн засгийн зєрчлийн мєргєлдєєний гїн хямралыг урьдчилан харж тїїнээс урьдчилан сэргийлж чадàõã¿é õ¿ðíý. Нєєцийн хомсдол, экологийн доройтолтой холбогдсон зардлын єсєлт хїмїїс, экосистем, дэлхийн эдийн засагт эргэн нєлєєлнє. 2015-2025: Дэлхийн хэмжээний єєрчлєн байгуулалт: Засгийн газрууд иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалах, том корпорацуудад нєлєєлєх, хїрээлэн буй орчноо цэвэрлэх, эрх тэгш шудрага байдлыг бий болгох, ядуурлыг бууруулах ихээхэн чармайлт тавих шаардлага гарна. Тэр нь олон улсын тївшинд нєлєєлж, Дэлхийн шїїх, сэргээн байгуулсан Дэлхийн Холбоо /ємнєх НЇБ/ Дэлхийн Зохицуулах байгууллага /ємнєх ОУВС, Дэлхийн банк/ бий болно. Ємнєх зууны 66
  • 65. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик сїїлчээр их яригдан дараа нь бараг мартагдах шахсан тогтвортой хєгжлийн асуудал дахин сэргэнэ. Гэхдээ тэр нь чимж гоёсон їг яриа бус жинхэнэ бодит ажил болох хїрээлэн буй орчин, нийгмийн цогц зорилтуудыг тодорхойлно. 2025 оноос цааш: Их шилжилт: Энэ їед урьд ємнє байгаагїй эрх чєлєє, тэвчээр, ёс журам бий болж тогтвортой хєгжлийн шинэ загвар жинхэнэ утгаараа їйлчилнэ. Экологийн мэдрэмж хїн тєрєлхтний гол їнэлэмж болно. Гэхдээ энэ бол диваажин бус. Тэнд бодит хїмїїс амьдарна. Зєрчилдєєн, дургїйцэл, эмгэнэлт явдал арилахгїй. Гэвч єнгєрсєн зуун улам илїї тогтвортой, чєлєєт ертєнцєд хїрэх тїїхэн боломжийг бий болгосон áàéíà. Байнгын єєрчлєлтийн гол хїч болох глобал сїлжээний тархалт, Їнэлэмжид їндэслэгдсэн байгууллагуудын холбоо болон єєрсдийнхєє асуудлыг шийдвэрлэх хариуцлагаа ухамсарласан хувь болон бїлэг хїмїїсийн хїсэл зоригийн тусламжтайгаар иргэний нийгэмийн даяаршил явагдана. Тоон аппарат, бусад хїлээн авагчаар тоноглогдсон Їíýëýìæèä ¿íäýñëýãäñýí áàéãóóëëàãóóäын дэлхийн сїлжээ, интернет нь їндэстэн дамнасан корпорацууд болон чадваргїй засгийн газруудын эсрэг нєлєєлєх гол хэрэгсэл болох бєгєєд тїїний тусламжтайгаар хїрээлэн буй орчны байдал, ажлын нєхцлийн чанар, цалинд хяналт тавьж, орчноо хохироож буй компануудад шахалт їзїїлж, хэрэглэгчдээр бїтээгдэхїїнд нь хориг тавиулж болно. 2. Äýëõèéí èðýýä¿éí çàõ çýýëèéí õºãæèë, áèçíåñèéí øèíý áîëîìæóóä Ирээдїйн хэрэглэгчдийн зах зээл, хєдєлмєр нь шинээр їїсэн тїргэн єсч буй зах зээлд тєвлєрєх болно. Эдгээр зах зээл нь хїмїїсийн їндсэн хэрэгцээнд їйлчлэх, хїний ур чадварыг сайжруулах, эдийн засгийн чадавхийг нэмэгдїїлэх, тэгш бус байдлыг арилгах, хїрээлэн буй орчныг хамгаалахад Засгийн газар болон иргэний нийгэмтэй тїншилсэн бизнест ивээлээ хїртээх магадлалтай. Хїн ам - Хєгжиж буй бїс нутагт залуучууд зонхилсон хїн ам єргєжснєєр том зах зээлийг бий болгоно: Єнєєдєр 6.2 тэрбумаар тоологдож буй дэлхийн хїн ам 2025 он гэхэд 8 тэрбумд хїрч єснє гэж тооцоолж байна. Энэхїї єсєлт нь ирээдїйн зах зээлийг тодорхойлохын зэрэгцээ хїрээлэн буй орчин, дэлхийн иргэдийн эрїїл мэнд, хїнс тэжээл, боловсрол, баялагт нєлєєлєх болно. Хїн ам ирэх 20 жилд єндєр орлоготой /нэг хїнд ногдох ЇНБ нь 9266 ам.доллараас дээш/ орнуудад бараг єсєхгїй, харин дэлхийн ихэнх шинэ иргэд бага болон дунд орлоготой /нэг хїнд ногдох ЇНБ нь 755 ам.доллараас бага/ орнуудад тєрєх болно. Єєрєєр хэлбэл дэлхийн нийт хїн амын єсєлтийн 98% нь хєгжиж буй орнуудад ногдоно. Иймд хэрэглэгчдийн 67
  • 66. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик зах зээлийг ажиллах хїчний ур чадварыг хєгжїїлж, бїтээгдэхїїн, їйлчилгээг хїмїїсийн їндсэн хэрэгцээ болон єргєжин тэлэх дунд давхаргын хэрэгцээг хангахад чиглїїлэхийг шаардах болно. Хєгжиж буй орнууд єєрийн дотоод їйлдвэрлэлээ хєгжїїлэх замаар хїн амдаа їйлчлэх учраас єнєєгийн їндэстэн дамнасан корпорацууд тэрхїї шинэ зах зээлд їйл ажиллагаагаа явуулахад тохируулан єєрийн стратеги, техник, їйл ажиллагаа, маркетингийн чадавхаа хєгжїїлэх шаардлагатай. Эд баялаг - Баялагийн їйлдвэрлэл нэмэгдэх боловч баян ядуугийн ялгаа улам ихсэнэ: Бизнесийг урт хугацаанд єсєлттэй байлгах боломжийг хангахын тулд сая сая хїнийг даяаршлын эдийн засагт хамруулан єндєр болон бага орлоготой орнуудын орлогын ялгааг ойртуулах шаардлагатай. Дунд болон бага орлоготой хэрэглэгчдийг єргєжїїлэх нь зах зээлийн боломжийг бїрдїїлэх бєгєєд энэхїї зэх зээлд гарах бараа, їйлчилгээг бий болгох шаардлага нь бїтээгдэхїїн їйлчилгээний шинэчлэл, бизнесийн шинэ загвар, бизнесийн єсєлтийн хєдєлгїїр болно. Хоол тэжээл, ýð¿¿ë ìýíä - Дэлхий хїнсээр дїїрэн байõ áîëîâ÷ сая сая хїмїїс хоол тэжээлийн дутагдалòàé õýâýýð áàéíà: Хоол тэжээлийн дутагдалтай байгаа орнуудад зах зээлийг хєгжїїлэхэд дэмжлэг болох їйлдвэрїїдийг хїнсний нийлїїлэлтийн гинжэн хэлхээнд шууд ба шууд бусаар татан оролцуулах явдал нь дэлхийн эдийн засгийг єсєлтєд хїргэх боломж олгоход чухал хувь нэмэр оруулах болно. Хїн амын дундаж наслалт нэмэгдэõ боловч урьдчилан сэргийлж болох євчин їргэлжлэн ãàðñààð байна: Хїний эрїїл мэнд бїтээмжид шууд нєлєєлєх учраас энэ бол бизнесийн хамгийн гол асуудлын нэг болно. Хєгжиж буй орнуудын хїмїїсийн эрїїл мэндийг сайжруулах нь хїмїїсийн эрїїл мэндийн їйлчилгээнд хамрагдалтыг сайжруулах, эрїїл мэндийн боловсрол, гэр бїлийн тєлєвлєлтийн їйлчилгээг нь сайжруулах, дархлаажуулалтад єргєн хамруулах, цэвэр усаар хангах, урьдчилан сэргийлэх эмчилгээ, эрїїл ахуйн эдийн засгийн урамшуулалыг бий болгохыг шаардана. Иймд эмийн їйлддвэрлэл, эрїїл мэндийн їйлчилгээ, усны дэд бїтэц, усны ариун цэвэр зэрэг салбарт нийтийн эрїїл мэндийн асуудлыг техникийн хувьд шийдвэрлэсэн хувийн компанууд стратеги боломж олох болно. Харин нийтийн эрїїл мэндийн асуудалд бизнесийн алдаа гаргасан компанууд єєрсдийгєє улс тєр, нийгмийн зєрчилтэй асуудалд оруулах болно. 68
  • 67. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Боловсрол - Анхан шатны боловсрол єргєжих боловч суралцах боломжийг олон хїн ашиглаж чадахгїй: Дэлхийн эдийн засаг улам улмаар оюуны мэдлэг, їйлчилгээнд тулгуурлах болж байгаа болохоор дунд болон техникийн боловсролын сургалтаар оюуны ур чадварыг нэмэгдїїлэх явдал улам чухлаар тавигдах болно. Бизнес нь тїїний їйл ажилагаа явуулж буй нийгмийн бїлгїїдийн боловсролын системд шууд хамааралтай. Тухайлбал, орчин їеийн бизнест бїтээлч ажилчид байхын тулд хєдєлмєрийн армид орж буй хїмїїс зохих ур чадвартай байх явдлыг хангах нэмэгдэл хєрєнгє оруулалт, нєєц шаардагдах болно. Энэхїї хєрєнгє оруулалт, нєєцийг дайчлахын тулд улсын болон хувийн салбарын байгууллагуудын хооронд шинэ тїншлэлийг бий болгож, хїмїїсийг тухайн зах зээлд їйлчлэх ур чадварыг эзэмшїїлсэн байх шаардлагатай. Шинэчлэл - áàéãàëü îð÷èíä ñєрєг нєлєєлєлгїй ¿éëäâýðëýë бий болгоíî: Дэлхийн хэмжээнд эд баялагийн їйлдвэрлэл нэмэгдсээр байгаа нь амьдрал сайжрах горьдлогыг тєрїїлж байгаа боловч хэрэв хэрэглээ, эрчим хїчний їйлдвэрлэл, хог хаягдлын одоогийн хэв маяг хэвээр байх бол сав шимийн тготолцоонд ихээхэн эрсдэл їзїїлэх болно. Хэрэглээ, хог хаягдлыг багасгах шаардлага нь бизнест єсєлтийн шинэ боломж олгохын зэрэгцээ хог хаягдал гаргадаг процесс, бараа, їйлчилгээг шинэчлэх замаар хїмїїс, эдийн засаг, саâ шимийн тогтолцоонд туслах боломж олгоно. Хэрэглээ - Хэрэглээний єсєлт нь хїрээлэн буй орчинд эрсдэл, бизнест шинэчлэлийн боломж олгоно: Орлогын єсєлт нь хїмїїст мах, сїїн бїтээгдэхїїн, компьютер, эрчим хїч, цааснаас эхлэн хєргєгч, зурагт, авто машин хїртлэх аливаа зїйлийн хэрэглээгээ єргєтгєх боломж олгоно. Хїнс, орон сууц, цэвэр ус, тээврийн илїї хэрэглээ нь олон їндэстнїїдэд ядуурлыг бууруулахад чухал ач холбогдолтой. Харин дэлхийн баян хэрэглэгчдийн єндєр хэрэглээ нь сав шим тогтолцоонд сєрєг їр дагаварыг бий болгоно. Тїїхий эд, материал, нєєцийн эрчимтэй хэрэглээний єнєєгийн загвар нь сав шим тогтолцооны зохицолдоог эвдэж, манай гаригийн хаягдал шингээх чадавхаас давах эрсдлийг бий болгож байна. Бїх хїмїїсийн хэрэгцээ, хїслийг хангахын зэрэгцээ нєєцийг хадгалан їлдээхийн тулд технологи, бизнесийн загварыг шинэчлэх шаардлагатай. Эрчим хїч - Эрчим хїчний хэрэглээ єсєх нь эдийн засгийн хєгжлийг хурдасгах боловч дэлхийн уур амьсгалд аюул учруулæ áîëçîøã¿é:: Дэлхийн эрчим хїчний їйлдвэрлэл 1980-аас 2000 оны хооронд 43% єссєн бєгєєд 2050 он гэхэд 150-230% єсєх болно. Ýрчим хїчний салбарын гол шаардлага бол байгаль орчинд сєрєг нєлєє багатай, їр ашиг бїхий эрчим хїчээр хангах явдал болно. Єнєєгийн 69
  • 68. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик байдлаар 2 тэрбум хїн эрчим хїч хэрэглэж чадахгїй байгаа бєгєєд энэ нь нарны зайн генератор, бага оврын салхин турбин, шингэн тїлшний зай, биомассын генератор гэх мэт цахилгаан дамжуулах шугам, хоолой, цахилгаан станц зэрэг дэд бїтэц шаардахгїйгээр хєдєєгийн эрчим хїчний хэрэгцээг хангаж чадах бие даасан эрчим хїчний системийн асар их зах зээл байгааг харуулж байна. Эрчим хїчээр цангасан аж їйлдвэрийн эдийн засгийг хангах зах зээлийн боломж нь эрчим хїчний цэвэр эх їїсвэр буюу нар, салхи, байгалийн хийн эрчим хїчийг тїргэн хєгжїїлэхэд оршиж байна. Харин хатуу тїлшний їнэ цаашид нэмэгдэх магадлалтай. Хийн ялгаруулалт - Агаарын бохирдол дэлхийн хэмжээний асуудал хэвээр áàéíà: Хатуу тїлшний ашиглалтаас гарах хийн ялгаруулалтаас шалтгаалах агаарын бохирдол, химийн хордуулалт, їйлдвэрлэлээс гарах хаягдлын хэмжээ дэлхийн ихэнх хэсэгт нэмэгдэх хандлагатай бєгєєд тэр нь дэлхийн шингээх чадавхаас давж, уур амьсгалын єєрчлєлт, хїчлийн бороо, байгалийн тєрєл зїйлийн мєхєлд нєлєєлнє. Єнєєгийн эдийн засгийн їйл ажиллагаа нь материал, эрчим хїчийг байгалаас булаан авч тїїнийг амьдралын богино хугацааны хэрэглээ болгосны дараа дэлхийн хий мандал, газар, усанд хаягдал болгодог шугаман системийн їїрэг гїйцэтгэж байна гэж хэлж болно. Хаягдал болон хийн ялгаруулалт нь алдагдаж буй їнэт зїйл, бизнесийн їр ашиггїй зардал болохын зэрэгцээ єнєєгийн болон хойч їе, сав шим тогтолцооны эрїїл мэндэд аюул учруулж байна. Хаягдлаас урьдчилан сэргийлэх, сэргээгдэх нєєцийг ашиглах, хаягдлыг цуглуулан бусад процессийн орц болгох аж їйлдвэрийн загвар боловсруулах замаар зардлаа бууруулан ашгаа нэмэгдїїлэх асар их боломж бизнесїїдэд байна. Їр ашиг - Эрчим хїч, материалын їр ашиг сайжирч, материалын гарц нэмэгдэнэ: Компаний болон їндэстний эдийн засгийн тївшин нь нєєцийн ашиглалт, хаягдлын боловсруулалаас шууд хамаарна. Їр ашгаа нэмэгдїїлэхийн тулд їйлдвэрлэлийн процессийг сайруулж, хаягдал бїтээгдэхїїнийг эргэлтэнд оруулж, материал бага шаардах бїтээгдэхїїн їйлдвэрлэх шаардлагатай. Їр ашиг сайжирснаар єрсєлдєх чадвараа нэмэгдїїлэх, хїрээлэн буй орчинд їзїїлэх сєрєг нєлєєллийг багасгах боломж олгоно. Їйлдвэрлэл, хэрэглээг зохицуулах замаар їр ашгаа нэмэгдїїлэх оролдлого хийж, їр ашигтай бїтээгдэхїїний хэрэгцээ бїхий зах зээлд їйлчилж чадсан компанууд єрсєлдєх давуу талтай болж, шинэ зах зээлд їйл ажиллагаагаа явуулах боломжтой болж чадна. 70
  • 69. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Байгалийн капитал – áàéãàëèéí íєєцийн баазыг хадгалахàä àíõààðíà: Дэлхийн эдийн засаг нь єнєєдєр ноцтой элэгдэлд орох хандлагатай байгаа байгалийн нєєцийн бааз болох «байгалийн капитал»-аас хамаарна. Хїрээлэн буй орчны хадгалалтыг сайжруулахгїйгээр ирээдїйн биенесийн їйл ажиллагаа нь ус, материалын болон хаягдал зайлуулах їнийн єсєлтийн эрсдэлд орох аюултай. Єєрийн їйл ажиллагааныхаа хїрээлэн буй орчинд їзїїлэх нєлєєллийг багасгасан компаний бїтээгдэхїїн, їйлчилгээ л гацхїї єрсєлдєх давуу талыг олно. Одоогийн байгаа болон шинээр бий болох зах зээлд удаан хугацаагаар їйл ажиллагаагаа явуулж чадах эсэх нь амьтан, ургамалын амьдрах орчин, байгалийн нєєцийг сэргээх бизнесийн стратегаас шууд хамаарах болно. Сав шим тогтолцоо - Гариг ертєнцийн бїтээх чадавхи буурна: Байгалийн тєрєл зїйлс хоорондоо харилцан нєлєєлж бодитойгоор амьдрах сав шим тогтолцоо нь бидний амьдралыг бий болгон тэтгэх байгалийн їнэт зїйл /капитал/ мєн. Бэлчээр, ой, далайн эрэг орчмын газар, гол мєрєн зэрэг сав шим тогтолцоонууд нь хоол хїнс, ус, агаар, биологийн тєрєл зїйл, цаг уурын тогтвортой байдлыг бий болгож, хїмїїст гоо сайхны таалал, амралт болохын зэрэгцээ бидний хаягдлыг боловсруулж байдаг. Тэрхїї сав шим тогтолцоонууд нь ажлын байр, орлогыг ч бий болгодог. Хувийн хэвшлийнхэн байгалийн баялагийг ухаалгаар ашиглах сонирхолтой тєдийгїй эдийн засгийн боломж ч тэдэнд байгаа юм. Сав шим тогтолцооноос бидэнд єгч буй олон бїтээгдэхїїн, їйлчилгээг боломжийн зардлаар орлуулах боломж байхгїй. Сав шим тогтолцооны бараа, їйлчилгээг нийтийн «чєлєєт» бараа мэт бус, харин тїїнийг хадгалах урамшил бий болгох зорилгоор зах зээлийн їнэт зїйл болгох сонирхол улам нэмэгдсээр байна. Хєдєє аж ахуй - Хїнсний їйлдвэрлэл олон орны эдийн засгийн бааз хэвээр байх боловч тїїнýýñ шууд хамаарал бїхий сав шим тогтолцоонд аюул учруулна: Бид хїнсээ хэрхэн їйлдвэрлэх сонголтоос ирээдїйн бэлчээр, ой, далайн болон бусад сав шим тогтолцоо хамаарах болно. Хїн амын єсєлтийг хадгалан ирэх арван жилд хоол тэжээлийн дутагдлыг багасгах явдал нь хїрээлэн буй орчинд їзїїлэх нєлєє багатай хїнсний їйлдвэрлэлийг нэмэгдїїлэхийг шаардана. Їр тариа, амьтны гаралтай уургийн хэрэгцээг хангах хєдєє аж ахуйн їйлдвэрлэл нь ой, бэлчээрийг сїйтгэж байна. Тийм учраас сав шим тогтолцооны хувьд їр ашиг бїхий хїнсний їйлдвэрлэл эрхлэх явдал эдийн засаг, хїн тєрєлхтний хєгжлийн тэргїїн зорилтуудын нэг болно. 71
  • 70. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Цэвэр ус - Хїмїїсийн хэрэглээний єрсєлдєєн дунд цэвэр усны нєєц улам ховордоно: Цэвэр устай байх эсэх нь дэлхийн нєєцийн хамгийн чухал бєгєєд хїнд асуудал болно. Ус бол бїхий л амьдралын эх сурвалж, ялангуяа хєргєх, хїнс боловсруулах, химийн їйлдвэрлэл явуулах, усжуулалт зэрэг бизнесийн їйл ажиллагааны їндэс болдог. Усны нєєцийн улам нэмэгдэж буй хомсдол, усанд байгаа биологийн тєрєл зїйлийн ховордол нь дэлхийн ихэнх хэсэгт амьдралын чухал эх сурвалж болох усны нєєцийг хамгаалах бодлого, бодит їйл ажиллагаа алдаатай байсныг нотлон харуулж байна. Хїн амын єсєлт, їйлдвэржилт, хотжилт, хєдєє аж ахуйн эрчимжилт, усыг хайр гамгїй хэрэглэх амьдралын хэв маяг зэрэг нь цэвэр усны системд хэт их дарамт болж байгаагийн зэрэгцээ усны ашиглалт, бохирдуулалт нь ашиглаж болох усыг улам хомс болгож байна. Õєдєє аж ахуйн эрчимжилт, хотжилтын тїргэн єсєлтєєс шалтгаалан ихэнх бїс нутгуудад усны чанар муудаж байгааг хїлээн зєвшєєрч байгаа юм. Дэлхийн нийт цэвэр усны хэрэглээний 70% нь хєдєє аж ахуйд ногдож байна. Химийн бордоо, пестицид, малын єтєг зэргийг газар тариаланд хэт хэрэглэснээс азот, фосфор, хїнд металлаар ус бохирдож, усны чанарын ноцтой асуудлыг бий болгож байна. Цэвэр усны дээрхи асуудлууд усны їнийг нэмэгдїїлэх учраас усны ашиглалтын їр ашгийг сайжруулах шаардлага тулгамдсан зорилт болíî. Уялдаа, холбоо - Сїлжээгээр хэрэгдсэн ертєнц дахь бизнес: Хїмїїсийн нягтрал, технологийн сїлжээ єсч, тїргэн єєрчлєгдєж буй ертєнцєд бид амьдарч байна. Мэдээлэл, тээврийн сїлжээнд улам илїї оролцох боломж бїхий хотуудад хїмїїс тєвлєрч байна. Мэдээлэл, мэдлэг гэрлийн хурдаар тархаж, хїмїїс, барааны дэлхийг тойрсон хєдєлгєєн урьд ємнє хэзээ ч байгаагїйгээр нэмэгдэíý. Энэхїї харилцан холбогдсон ертєнцийн эдийн засгийн хєгжил, хїн бїрийн оролцож болох їр ашиг бїхий хєдєлгєєнийг бий болгох, боловсорсон ажилчид, хэрэглэгчдийг єргєжїїлэхэд бизнесийн їйл ажиллагаа онцгой їїрэгтэй. Хотжилт - Хотжилтын єсєлт нь бизнесийн боломж, нийгмийн асуудлуудыг тєвлєрїїлнэ: Хотуудын хїн амын єсєлт, хєдєєгєєс хот руу шилжих хїмїїсийн хєдєлгєєн, хєдєєгийн сав шим тогтолцооны доройтол, ажиллах хїчний хєдєє аж ахуйгаас аж їйлдвэрт шилжилт, хєдєєгєєс илїї хот газарт оруулах улсын хєрєнгє оруулалт, улс тєрийн єєрчлєлт зэргээс шалтгаалан хотжилтын їйл явц дэлхий нийтээр явагдаж байна. 2010 оны тївшинд дэлхийн бїх хїн амын 50% нь хотод амьдрах бєгєєд хєгжиж буй орнуудад 1950 онд хїн амын 20% нь хотод 72
  • 71. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик байсан бол 2010 онд 40-єєс дээш хувь нь хотод амьдрах болно. Єнєєгийн байдлаар жилд 60 сая шинэ иргэнээр нэмэгдэж байгаа нь сар тутам єєр Парис, Бээжин буюу Кайрогоор нэмэгдсэнтэй тэнцэж байна. Хотжилттой холбогдон эрчим хїч, дэд бїтцийн хэрэгцээ их болохоос гадна хєдєлмєр, хэрэглэгчид тєвлєрєх учаас тэр нь бизнест хамгийн ашигтай байх болно. Хотжилт ялангуяа хєгжиж буй орнуудад эрчимтэй явагдаж, тэр нь шинэ боломжийг бизнест олгохын зэрэгцээ хэрэглэгчдийн хэрэгцээнд їйлчлэх зардлыг бууруулна. Эдгээр боломжуудыг ашиглахын тулд биçнесийнхэнд єєрсдєє їйл ажиллагаа явуулж, амьдрах хотоо улам сайхан болгох бизнесийн стратеги, улс- хувийн тїншлэл зайлшгїй шаардлагатай. Хєдєлгєєнт байдал - Хїн тєрєлхтєн улам хєдєлгєєнтэй болж, бараа, мэдлэгийн урсгалыг хурдасган, эрчим хїч, дэд бїтцийн хэрэгцээг нэмэгдїїлнэ: Зам, авто машин, нийтийн тээвэр, агаарын тээвэрт илїї оролцох замаар хїн тєрєлхтєн улам илїї хєдєлгєєнтэй болно. Хїмїїс, барааны хєдєлгєєн нь эдийн засгийн болон бизнесийн хєгжилд чухал. Хєдєлгєєнт байдал нь хєдєлмєрийг хувиарилах, хотыг єсгєх, тїїхий эд, материалыг худалдах, ачааг хурдан бєгєєд хямд тээвэрлэх, ажилчдыг хурдан шилжїїлэх боломж олгоно. Хїмїїсийн глобал урсгал нь ажлын болон зах зээлийн байршлаараа ялгагдах бєгєєд мэдлэг, мэдээллийн солилцооны албан болон албан бус сувгийг бий болгоно. Энэхїї хєдєлгєєнт байдал нь эрчим хїч, дэд бїтцийн хэрэгцээг улам ихэсгэнэ. Бага бохирдуулдаг, илїї їр ашиг бїхий хєдєлгєєнд оролцох явдал нь бизнесийн хувьд шаардлага тєдийгїй боломж болно. Ачаа тээвэрлэлт нь бизнес болон хувь хїмїїст ашигаа єгч амьдралын чанарыг нь дээшлїїлэхэд хувь нэмрээ оруулж байгаа боловч хїрээлэн буй орчны болон нийгмийн асуудлуудыг дагуулж байгаа юм. Авто зам, агаарын тээвэр огцом ихсэж, харин нийтийн тээвэр багасах хандлагатай байна. Єсєн нэмэгдэж буй хєдєлгєєнт байдал нь олон улсын бизнесийн 24 цагийн ажлын єдрийг бий болгож, эдийн засаг, нийгмийн єєрчлєлтийг хурдасгаíà. Мэдээлэл, холбоо - Мэдээлэл холбооны технологи- эдийн засгийн боломжèéã íýìýãä¿¿ëíý: Дэлхийн олон хэсэгт телефон, интернетийн ашиглалт хязгаарлагдмал байгаа боловч тэр нь тїргэн тархаж байна. Интернетийн ашиглалт нэмэгдэх тутам тэр нь зах зээл, нийгмийн бїлгїїдийг хооронд нь зангидаж, дэлхийн хэмжээнд мэдлэг, їйлчилгээ солилцох, хїмїїс, барааг хєдєлгєх боломж олгож байна. Мэдээлэл, холбооны технологийг ашиглах нь хувийн хэвшилд шинэ їйлдвэрлэл эзэмших, бизнесийн їйл ажиллагааны зардлыг бууруулах, 73
  • 72. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик нийлїїлэлтийн бїх гинжин хэлхээний їр ашгийн сайжруулахад нь туслаíà. Тоон сїлжээ нь бїтээмжийг сайжруулахын зэрэгцээ хїмїїст байгалийн нєєц ашиглалтаас эхлэн улс тєр хїртэлх хїрээнд тэдний амьдралд нєлєєлєх шийдвэр гаргахад оролцох боломж олгоно. Хєдєлмєр ýðõëýëò - Эдийн засаг їйлчилгээнд суурилах болохоор эмэгтэйчїїд албан ёсны ажиллах хїчний єсєн нэмэгдэх хэсэг нь болно: Дэлхийн хэмжээнд ажиллах хїч єсєхийн зэрэгцээ хєгжиж буй орнуудын эдийн засаг хєдєє аж ахуйгаас аж їйлдвэр, їйлчилгээнд суурилах болохоор эмэгтэйчїїд албан бусаас албан ёсны хєдєлмєрийн салбарт шилжих болно. 2025 он гэхэд хєдєлмєрийн хїчний єсєлт бараг бїхэлдээ бага болон дунд орлоготой орнуудаас гарах бєгєєд шинэ ажилчдын ихэнх нь аж їйлдвэржилт, технологи, мэдээлэлд суурилагдсан аж їйлдвэрийн шаардлагад нийцсэн мэргэшил, ур чадварыг эзэмших шаардлагатай болно. Дэлхийн хэмжээний єрсєлдєєн нь улам илїї нээлттэй худалдаа, гадаадын шууд хєрєнгє оруулалт, хувьчлалын єргєн боломж олгож, экспортод чиглэсэн їйл ажиллагаа дэлхийн хэмжээний ирээдїйн дїр тєрхийг илэрхийлэх болно. Зарим газарт ажиллах хїчнээ алдаж, нєгєєд нь єсєлт гарах магадлалтай. Эдгээр єєрчлєлтїїд нь эмэгтэйчїїдэд илїї боломж бий болгоно. Хєгжилтэй орнуудад хєдєлмєрийн /16-60/ насны хїн ам 2000-2025 онд 740 саяаас 690 сая болж буурна. Харин хєгжиж буй орнуудад хєдєлмєрийн насны хїн ам 43% буюу ойролцоогоор 3-4 тэрбум болж єснє. Ойролцоогоор эмэгтэйчїїдийн 50% нь албан ёсны хєдєлмєр эрхэлж, нийт ажиллах хїчний гуравны нэг болно. Гэвч эмэгтэйчїїд харьцангуй ижил ажлын байранд эрэгтэйчїїдийн авах цалингийн гуравны хоёрыг авах бєгєєд нийт цалингийн сангийн тавны нэгээс бага хэсэг нь эмэгтэйчїїдэд очно. Эдийн засаг хєгжихийн хэрээр хєдєє аж ахуйд ажиллах хїмїїсийн тоо багасч, аж їйлдвэр, їйлчилгээний салбарт ажиллах єндєр мэргэжлийн хїмїїс илїї шаардагдах болж, дэлхийн эдийн засгийн баялаг хїмїїсийн ажиллаж буй салбарын харьцаагаар хувàарèлагдах болно. Їїрэг, хариуцлагын ухамсарлалт - Їйл ажиллагаагаа явуулах зєвшєєрєл øààðäàãäàõ áîëíî: Бизнес нь їйл ажиллагаагаа їндэсний хууль, дїрэм, журам, стандартууд болон олон улсын гэрээ, хэлэлцээр, гадаад, дотоодын иргэний нийгмийн стандартад нийцїїлэх шаардлагатай. Олон нийт болон засгийн газар нь бизнесїїдээс нийгмийн талаар хариуцлага хїлээж, хїний їндсэн хэрэгцээг хангах, хєгжил, ардчилалыг дэмжих, мэдээллээ хуваалцаж, тїїнийг иргэний нийгэмд нээлттэй байлгахыг шаардах болно. 74
  • 73. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ардчилал - Ардчилал улам єргєжин зах зээлд суурилагдсан эдийн засгийн нєхцлийг сайжруулна: Тїїхэнд урьд ємнє хэзээ ч байгаагїй олон хїн сонгуульт, ардчилсан засгийн газартай орнуудад амьдрах болно. Олон орнууд тєрийн хяналт бїхий эдийн засгаас зах зээлд суурилагдсан аргад шилжсэн явдал нь олон улсын бизнесийн єрсєлдєєний тогтвортой їйл ажиллагааны нєхцєл, зохицуулалтын журмуудын нэгдмэл багцыг бий болгоход хувь нэмрээ оруулсан юм. Улс орнууд хїний эрхийн болон хїрээлэн буй орчныг хамгаалах стандартууд зэрэг олон улсын засаглалын хэрэгсэлийг нэвтрїїлж, Дэлхийн худалдааны байгууллага /ДХБ/-ын гишїїний хувьд тодорхой ашиг олж байна. Мэдээллээр цэнэглэгдсэн олон нийт, тєрийн бус байгууллагууд, чєлєєт хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл зэрэг авилгалын эсрэг тэмжэж болох бїх нєхцєл байдал ардчилалд их тус нэмэртэй. Хариуцлага - Засгийн газар, бизнесээс иргэний нийгэм улам илїї хариуцлага, ил тод байдлыг шаардах болно: Засгийн газар, бизнест иргэний нийгэмлэгээс їзїїлэх нєлєєлєл улам ихэссээр байна. Бизнес, Засгийн газрын їйл ажиллагааг олон нийтэд улам ил тод байлгах, харилцагчид, хувьцаа эзэмшигчид тєдийгїй хууль, олон талын оролцогчдын ємнє улам илїї хариуцлага хїлээлгэх талаар тєрийн бус /ТББ/ олон байгууллагууд ажиллаõ áîëíî. Бизнесїїдээс олон нийтийн энэхїї ашиг сонирхлын хариуд хїрээлэн буй орчин, нийгмийн талаархи їйл ажиллагаа, нєєцийн ашиглалт, эрчим хїч, хїрээлэн буй орчны талаар олон нийтийн зїгээс тавьж буй шаардлагад нийцїїлэн бїтээгдэхїїн, їйлчилгээгээ шинэчилсэн талаархи тайлангаа гаргаж мэдээлдэг болíî. Тэр нь зах зээлд бизнесийн їйл ажиллагаа явуулах лиценз болсноор бизнесийн нэр хїндийг єргєх хэрэгсэл болíî. Интернетийн ашиглалт нь хєрєнгийн зах зээлд оролцох олон нийтийг єргєжїїлж, нийгмийн ємнє хїлээх нэгдсэн хариуцлагыг єргєн утгаар тодорхойлох боломж олгож, тэгснээр хувьцаа эзэмшигчдийн идэвх нэмэгдэж, корпорацуудад хєрєнгє оруулалтын шинэ стратеги бий болгох шахалт їзїїлэх болíî. Àøèãëàñàí ìàòåðèàë 1. Global Future Group, Environmental Institute, “Great Transition”, Stockholm, 2002 2. Tomorrows Market. www.workathomebiz..info/-23k-13cap2005 3. Business Opportunity Reports. www.bccresearch.com/archive/commind 4. Assessing Future Market Opportunity www.researchandmarkets.com/reportinfo 75
  • 74. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 8 ÓËÑ ÎÐÎÍ, ÁҮÑ ÍÓÒÃÈÉÍ ÌÀÐÊÅÒÈÍà Ð.Ðèí÷èíáàçàð Ìàðêåòèíã ãýäýã íü çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàìãèéí ÷óõàë äèíàìèê îéëãîëòóóäûí íýã áèëýý. Õýäèéãýýð ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíä òîäîðõîé áàéãóóëëàãûí ò¿âøèíä èõýâ÷ëýí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñóðòàë÷ëàõ, ¿éë àæèëëàãààãàà îíîâ÷òîé çîõèîí áàéãóóëàõ, õýðýãëýã÷, õóäàëäàí àâàã÷äûã òàòàõ ÷èãëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà çîíõèëæ áàéãàà áîëîâ÷ ñ¿¿ëèéí ¿åä óëñ îðíû ýñâýë íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí õýìæýýíä õýðýãæ¿¿ëýõ ìàðêåòèíãèéí òóõàé àñóóäëûã íîì çîõèîëä õºíäºæ òàâèõ áîëñîí. ×óõàì ýíý àñóóäëûí òóõàé áèä òîâ÷õîí àâ÷ ¿çüå. Îð÷èí ¿åä õºãæèæ áóé îðíóóäàä íóòàã äýâñãýðèéí ìàðêåòèíã áîë òóõàéí óëñ îðíûã õ¿íäýòãýõ, ãàäààäûí æóóë÷äûã òàòàõ, ãàäíû õºðºí㺠îðóóëàã÷, àæèë õýðýã÷ õ¿ì¿¿ñ õîëáîî õàðèëöàà òîãòîîõ, õ¿ì¿¿ñ òýíä àæèëëàæ, ñóð÷, àìüäðàõ íü íýð òºðòýé õýðýã ãýæ ¿çýõýä òóñëàõ ÷óõàë õýðýãñýë ãýæ ¿çäýã áàéíà. Ãýõäýý ¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä óðò õóãàöàà øààðäàãäàõ íü îéëãîìæòîé áºãººä õàðèí à÷ õîëáîãäëûã íü àëü áîëîõ ýðò óõàìñàðëàæ ÷èãëýñýí çîðèëãîòîé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íü àìæèëòàä õ¿ðýõýä ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë áîëíî. Õºãæèíã¿é îðíóóä ÷ ýíý òàëààð èõýýõýí àíõààðàë òàâüæ áàéíà. Íóòàã äýâñãýðèéí ìàðêåòèíãèéí ñóáüåêò¿¿ä, òýäãýýðèéí çîðèëãî, àøèã ñîíèðõîë Ìàðêåòèíãèéí ¿íäñýí ñóáüåêò¿¿äèéí òîîíä ¿éë àæèëëàãààíû àëèâàà ñàëáàðò õàìààðàõ á¿òýýãäýõ¿¿í (áàðàà, ¿éë÷èëãýý) ¿éëäâýðëýã÷èä, ò¿¿íèéã õýðýãëýã÷èä (àøèãëàã÷, õóäàëäàí àâàã÷) áîëîí çóó÷ëàã÷èä õàìààðíà. Ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà, ¿éë àæèëëàãààíä õàìòðàí îðîëöîã÷èä íü çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóä, îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õýðýãñýë, ñóðãàëò, ñóäàëãààíû áàéãóóëëàãóóä 76
  • 75. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик þì. Ýäãýýðýýñ õàìãèéí èäýâõòýé îðîëöîã÷èä áîë ¿éëäâýðëýã÷, õàðèí ñóáüåêò íü ººðòºº îíöãîé àíõààðàë òàòàæ áàéäàã õýðýãëýã÷èä áàéäàã. Ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã àëèâàà ñóáüåêòèéí ¿íäñýí çîðèëãî õýðýãëýã÷äèéí õ¿ñýë ñîíèðõîë, ñàíàà áîäëûã òàíäàí ìýäýæ, ò¿¿íèéã ººðòºº àøèãòàéãààð çàëæ ÷èãë¿¿ëæ áàéõàä îðøèíî. ¯¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä äîîðõ íºõöë¿¿äèéã õàíãàõ èæ á¿ðýí àðãà õýìæýý áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áîëäîã áàéíà. ¯¿íä: íóòàã äýâñãýðèéí èìèæ, íýð õ¿íäèéã äýýøë¿¿ëýõ, ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõ; îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé òºðºë á¿ðèéí õºòºëáºðò íóòàã äýâñãýð, ò¿¿íèé ñóáüåêò¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ; õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ ÿâäàë õàìààðíà. Ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíä øèéäâýð ãàðãàõ ïðîöåññò îðîëöäîã, ò¿¿íä íºëººëäºã çóðãààí ¿íäñýí êàòåãîðèéí ýòãýýä áàéäàã ãýæ ¿çäýã. 1. Ñàíàà÷ëàã÷ - àñóóäàë, õýðýãöýý, áîëîìæèéã àíõ îéëãîæ, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, àñóóäëûí òîìü¸îëîõ çýðýã áýëòãýë àæëûã ýõëýí õýðýãæ¿¿ëýã÷ ñóáüåêò þì. Ýíý íü òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, èðãýí, ñóäëàà÷ ãýýä õýí ÷ áàéæ áîëíî. 2. ͺ뺺ëºã÷ ýòãýýä ãýäýã íü øèéäâýð ãàðãàõ òîäîðõîé øàòàíä îðîëöîæ, ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ áîëîí øèéäâýðò ÿìàð íýã õýìæýýãýýð íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Ýíý íü èõýâ÷ëýí ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí àæèëòíóóä, ñýòã¿¿ë÷èä áàéõ íü îëîíòàé. 3. Øèéäâýð ãàðãàõ ýòãýýä (áàéãóóëëàãà) ýöñèéí ýñâýë çàâñðûí (øèéäâýðèéí òºñëèéí õýëýëö¿¿ëýõ) øèéäâýð ãàðãàõ á¿ðýí ýðõòýé áàéíà. 4. Øèéäâýðèéã áàòëàõ ýòãýýä øèéäâýð õ¿÷èíòýé áîëîõîä ò¿¿íèé çºâøººðºë øààðäëàãàòàé, ò¿¿í÷ëýí øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ ÷ ýðõòýé áàéäàã. 5. Õóäàëäàí àâàã÷ ãýäýã íü ººðò áàéãàà íººö áîëîìæèéã àøèãëàí ãàðñàí øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ õóóëèéí ýòãýýä áîëíî. 6. Õýðýãëýã÷ ãýäýã íü òóõàéí íóòàã äýâñãýðèéí ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã àøèãëàõ, õýðýãëýõ ñóáüåêòèéã õýëíý. Òîäîðõîé áàéãóóëëàãà òºäèéã¿é èðãýí äýýðõ çóðãààí ¿¿ðãèéã äàðààëàí ã¿éöýòãýæ áîëîõ þì. Òóõàéëáàë, õýí íýãýí õ¿í àìðàõ øààðäëàãàòàé áàéãààãàà îéëãîæ (I), áîëîìæòîé àìðàëò, ñóâèëëûí ãàçðóóäûí òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëàí ä¿ãíýëò õèéæ (II), òîäîðõîé ãàçðûã ñîíãîí (III), çàõèàëãà ºã÷ (IY), òºëáºðºº õèéãýýä (Y), àìàð÷ àÿëàõààð çàìä ãàðàõ (YI) æèøýýòýé. 77
  • 76. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Íóòàã äýâñãýðèéí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã èìèæèéí ìàðêåòèíã, òàòàõ ÷àäâàðûí ìàðêåòèíã, äýä á¿òöèéí ìàðêåòèíã áîëîí õ¿í àìûí ìàðêåòèíã ãýñýí ¿íäñýí äºðâºí á¿ëýãò õóâààí àâ÷ ¿çäýã áàéíà. Èìèæèéí ìàðêåòèíã Øèíý çóóíä Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñãèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëæ, æóóë÷èä îëíîîðîî èðäýã, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èä, àæèë õýðýã÷ õ¿ì¿¿ñ õîëáîî õàðèëöàà òîãòîîæ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõûã ýðìýëçäýã, íýã ¿ãýýð ìàíàé îðíû òºäèéã¿é ò¿¿íèé á¿ñ íóòãóóäûí èìèæèéã äýýøë¿¿ëýõýä îíîâ÷òîé òºëºâëºñºí ìàðêåòèíã ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Äýëõèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãûí òîäîðõîéëñíîîð óëñ îðíû èìèæ ãýäýã íü òóõàéí îðíû òàëààð òîäîðõîé ä¿ð òºðõ áèé áîëîõîä íºëººëºõ, òºðºë á¿ðèéí ìýäýýëýë (èíòåðíåò, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ëàâëàõ, êèíî, ñïîðòûí óðàëäàààí òýìöýýí), òóðøëàãà (ººðºº í¿äýýð ¿çñýí áîëîí õ¿ì¿¿ñèéí ä¿ãíýëò), òýð àòóãàé öóó ÿðèàíä ¿íäýñëýñýí á¿õ ìýäýýëëèéã õàðüöóóëñíààð óõàìñàðòàéãààð áîëîí ñýòãýë õºäëºëººð áèé áîëîõ òºñººëºë þì. Èìèæèéã äýýøë¿¿ëýõ çîðèëãî íü òóõàéí óëñ îðîí, íóòàã äýâñãýðèéí òàëààð íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí ýåðýã ä¿ð òºðõèéã á¿ðä¿¿ëæ õºãæ¿¿ëýõ, ñóðòàë÷ëàí òàðààõ ÿâäàë þì. Ýíý ñòðàòåãè õýäèéãýýð òîäîðõîé õýìæýýíèé çàðäàë øààðäàõ áîëîâ÷ áóñàä ÷èãëýëòýé õàðüöóóëàõàä õàìãèéí õÿìä ãýæ ¿çäýã. Ó÷èð íü òóõàéí íóòàã äýâñãýðèéí äàâóó òàëûã ñóðòàë÷ëàí òàíèóëàõàä ãîë÷ëîí àíõààðàõ àñóóäàë þì. Ýåðýã èìèæ: Ïàðèæ, Âåíåö, Ñàíêò-Ïåòåðáóðãèéã ò¿¿õ ñî¸ë, àðõèòåêòóðûí äóðñãàëààð íü òºñººëäºã áîë Õÿòàäûí Õàéíàíü àðàë äýýð áàéãàëü, öàã àãààðûí òààëàìæòàé íºõöºëä ò¿øèãëýí èõýýõýí õºðºí㺠îðóóëæ, àÿëàë æóóë÷ëàëûã õºãæ¿¿ëñýí íü õ¿ì¿¿ñ î÷èæ ¿çýõèéã õ¿ñäýã ãàçðûí íýã áîëæýý. Ýíý èìèæèéã óëàì áýõæ¿¿ëæ, õàäãàëæ áàéõàä èõýýõýí àíõààðàõ ¸ñòîé àæýý. Ñóë èëýðñýí èìèæ: Òóõàéí íóòàã äýâñãýð õýìæýý äàëàéö áàãà, ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõè ñóë, ìýäýýëýë, çàð ñóðòàë÷èëãàà õîìñ ÿâóóëäàã çýðýã îëîí øàëòãààíû óëìààñ ººðèéí áîëîìæèò õýðýãëýã÷äèéã òàòàõ ÿâäàë ñóë áàéõ íü ýëáýã. Èéì òîõèîëäîëä òîäîðõîé çîðèëãîòîéãîîð ìýäýýëýë ò¿ãýýõ ÿâäàë ÷óõàë þì. Õýò õóó÷èí èìèæ: Çàðèì óëñ, á¿ñ íóòãèéí òóõàéä õýò õóó÷èðñàí òºñººëºë õ¿ì¿¿ñèéã òàòàõ áóñ ººðººñºº äàéæóóëàõ øàëòãààí áîëäîã àæýý. 78
  • 77. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ǻð÷èëòýé èìèæ: Îëîíõè îðíû íèéñëýë õîò èõýýõýí äàâóó òàë áèé áîëãîñîí áàéäàã àâ÷ ¿¿íòýéãýý çýðýãöýýä àãààð, óñ, õºðñíèé áîõèðäîë, õýò íÿãò ñóóðüøèë, øèã¿¿ õºäºë㺺í, äóó ÷èìýý, ãýìò õýðãèéí òºâëºðºë áîëæ áàéäàã. Õîëèìîã èìèæ: Èõýíõäýý òóõàéí íóòàã äýâñãýðèéí èìèæýä ýåðýã, ñºðºã òàë çýðýãöýí îðøèæ áàéäàã. Ѻðºã ä¿ð òºðõ: Äåòðîéò õîò àìåðèêèéí ãýìò õýðãèéí òºâ, Êîëóìáè óëñ õàð òàìõèíû ìàôèéí ñ¿ëæýý, Ëèâàí èðãýíèé äàéíû òàëáàð, Áàíãëàäåø ÿäóóðëûí òóéë, Àð Êàâêàç òåððîðèñò õàëäëàãûí çîëèîñ áîëæ áàéäàã ãýñýí îéëãîëò õýäèé íü òºëºâøæýý. Õýòýðõèé ñýòãýë òàòàì èìèæ: Ôèíëÿíä óëñ ãàäíààñ èðæ áàéãàà æóóë÷äûí óðñãàëûã çîõèöóóëàõ, áàãàñãàõ àðãà õýìæýý àâ÷ ýõýëñýí áîë ÀÍÓ-ûí Êàëèôîðíè ìóæ óëñàä øèíý áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõûã õÿçãààðëàõ áîëñîí àæýý. Õ¿ì¿¿ñ èõýýð òàòàãäàí èðäýã èéìýðõ¿¿ ãàçðóóäàä õýðýãëýäýã íýã àðãà íü òàòâàð, õóðààìæèéí òàðèô, õóâü õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Òàòàõ ÷àäâàðûí ìàðêåòèíã Ýíý îéëãîëòîä áóñàä íóòàã äýâñãýðòýé ºðñºëäºõ äàâóó òàëûã áèé áîëãîõ õ¿ñýë ýðìýëçýë, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý áàãòàíà. Ýíä óëàìæëàëò ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëûã õàäãàëæ ñóðòàë÷ëàõ òºäèéã¿é øèíýýð õ¿ì¿¿ñèéí àíõààðëûã òàòàõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõûí àëü àëü íü ÷óõàë þì. Ýðòíèé Ãðåêèéí áîëîí Åãèïåòèéí ò¿¿õ äóðñãàë, Ïàðèæèéí ßëàëòûí õààëãà, Ýíýòõýãèéí Òàæ Ìàõàë æóóë÷äûã îëíîîð òàòàæ, íóòàã äýâñãýðèéí õàðüöàíãóé äàâóó òàëûã á¿ðä¿¿ëæ áàéäàã. Åð íü àëèâàà óëñ îðîí áóñäûí àíõààðëûã òàòàõ ºâºðìºö ç¿éë áèé áîëãîõ òàëààð áàéíãà ñàíàà òàâüæ, àíõààð÷ èðñýí àæýý. Ãýõäýý ýíä àìæèëò îëñîí íü áèé, á¿òýëã¿éòñýí íü áèé áèëýý. Íóòàã äýâñãýðèéí òàòàõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõýä ñïîðòûí áîëîí ñî¸ë, óðëàãèéí ìàðêåòèíã èõýýõýí ¿¿ðýãòýé áàéäàã áàéíà. ªºðººð õýëáýë, õîêêåé, õºë áºìáºã, ñàãñàí áºìáºã, áåéñáîë, òåííèñ çýðýã õ¿ì¿¿ñ èõ ñîíèðõäîã ñïîðòûí òºð뺺ð ºðñºëääºã áàãóóäûí õóâüä íýð íü èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã àæýý. Îíöãîé ñîäîí, õóðä, õ¿÷ ÷àäëûã èëýðõèéëñýí íýð òóõàéí áàãèéã ñîíèðõîí äýìæèõ áîëîí áèçíåñèéí óòãààð à÷ õîëáîãäîëòîé áàéõ çýðýã äàâóó òàëòàé áàéäàã ãýæ òîîöäîã áàéíà. “Chicago bulls”, “New Jersey Devils”, “San Jose Sharks”, “Minnesota Timberwolwes”, ”Atlanta Hawks” ãýýä “÷îíî”, “àêóë”, “áóõ” “÷ºòãºð” ãýñýí íýð¿¿äèéã èéì ó÷èð øàëòãààíààð ñîíãîäîã áºãººä ýíý çàðèì òàëààð àìåðèê÷óóäûí ñýòãýë ç¿éòýé ÷ õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ þì. 79
  • 78. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик “Ôèëàäåëüôè-76” ãýäýã íü ÷óõàìõ¿¿ ýíý õîòîä 1776 îíä ÀÍÓ-ûí òóñãààð òîãòíîëûí òóíõàãëàëä ãàðûí ¿ñýã çóðñíûã õ¿ì¿¿ñò ñàíóóëæ áàéõ çîðèëãîòîé ãýíý. Äýä á¿òöèéí ìàðêåòèíã Àëèâàà òîäîðõîé íóòàã äýâñãýðò õ¿ì¿¿ñ àæ òºðæ, òýíä àæèë ¿éëñ ºðíºæ, àìüäðàë õýâèéí ÿâàãäàæ áàéõûí òóëä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, îðîí áàéð, çàì òàëáàé, ñî¸ë çîõèõ õýìæýýíä òºëºâøèí õºãæñºí, íýã ¿ãýýð çàõ çýýëèéí äýä á¿òýö á¿ðäñýí áàéõ øààðäëàãàòàé íü îéëãîìæòîé áèëýý. Íýãýíò íóòàã äýâñãýðèéí íèéãýì-ýäèéí çàñàã, àæèë õýðãèéí áîëîí ñî¸ëûí àìüäðàëûã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí óëñ òºð, õóóëü ýðõ, øèíæëýõ óõààí òåõíèêèéí áîëîí áóñàä àðãà õýìæýýã èæ á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëäýã ó÷ðààñ çîõèõ äýä á¿òöèéí áîëîìæ íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñíû àñóóäàë áèëýý. Ýíä íýãä¿ãýýðò, íèéãìèéí õýâ æóðìûã ñàõèí áèåë¿¿ëýõ, èðãýäèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ, îðîí ñóóöíû ôîíäûí àøèãëàëò, çàì òýýâðèéí ¿éë÷èëãýý, öàõèëãààí äóëààí, óñíû õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ, öýöýðëýã, ñóðãóóëü, ýìíýëãèéã ¿éë÷èëãýýã çîõèõ ò¿âøèíä ¿ç¿¿ëýõ, áèçíåñèéí õóâüä òàòâàðûí íºõöºë, ãàçàð àâàõ, ò¿ðýýñëýõ áîëîìæ çýðýã áàãòàíà. Õî¸ðäóãààðò, íóòàã äýâñãýðèéí õýòèéí õºãæèëä íºëººëºõ ó÷èð øàëòãààíû òóõàéä øèíý ¿éëäâýðëýë áèé áîëîõ, õóó÷íûã øèíý÷ëýõ, ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí çàõ çýýëèéí äýä á¿òýö, ìýäýýëýë, õîëáîîíû õºãæèë, àæèë ýðõëýëòèéí ò¿âøèí, ò¿¿íèé á¿òýö, õ¿ì¿¿ñèéí ñàéí ñàéõàí àæ áàéäàë, õºðºí㺠îðóóëàëòûí äèíàìèê, áàêàëàâðûí áîëîí äàðààãèéí øàòíû áîëîâñðîë ñóðãóóëèóäûí õºãæëèéí ò¿âøèí îðíî. Íóòàã äýâñãýðèéí ìàðêåòèíãèéí òóñãàé àðãà õýðýãñýëä ¿çýñãýëýí, ÿàðìàã, ñî¸ëûí ºäð¿¿ä, õóðàë, ñèìïîçèóì çýðýã àðãà õýìæýý õàìààðàõààñ ãàäíà çî÷èä áóóäàë, àÿëàë æóóë÷ëàë, òýýâýð, õîëáîî, áàíêíû ñèñòåì, òàòâàðûí áîäëîãî, áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, ñî¸ë óðëàãûí ¿éë÷èëãýýã õàìààðóóëàí àâ÷ ¿çäýã áèëýý. Õ¿í àì, àæèëëàõ õ¿÷íèé ìàðêåòèíã Ýíý íü ¿íäñýíäýý õºäºëìºð ýðõëýëòèéã çîõèöóóëàõ àñóóäàëòàé øóóä õîëáîîòîé áºãººä àñóóäëûí ìºí ÷àíàð, õýðýãöýý øààðäëàãààñ ¿¿äýýä ñîíãîæ õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý, ò¿¿íèé ñòðàòåãè ÿëãààòàé áàéíà. Àæèë ýðõëýëòèéí ò¿âøèí äîîãóóð, õÿìä àæèëëàõ õ¿÷íèé íººöòýé ãàçàðò øèíýýð àæëûí áàéð áèé áîëãîõ çîðèëãîîð ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýã÷äèéã òàòàõ íü ãîë àñóóäàë áàéäàã áîë àæëûí áàéð èë¿¿äýëòýé, õ¿íèé íººö õîìñ íóòàã äýâñãýðò ñóóðüøèí àìüäðàõ, ìýðãýæëýýðýý àæèë ýðõýëæ, ºíäºð öàëèí, õºëñ àâàõ áîëîìæ áàéãààã ñóðòàë÷ëàõàä àíõààðàõ æèøýýòýé. ̺í òîäîðõîé àæèë ìýðãýæëèéí, 80
  • 79. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ºíäºð ìýðãýøñýí õ¿ì¿¿ñèéã òàòàõ òóñãàéëàí “õàÿãëàñàí” ìàðêåòèíã õèéõ òîõèîëäîë öººíã¿é. ßëàíãóÿà õºãæèíã¿é îðíóóäàä èéì õýðýãöýý èõ áàéäàã. Áàñ íºãºº òàëààñ ÿäóó áóóðàé îðíóóäûí õÿìä àæèëëàõ õ¿÷èéã õ¿íä õ¿÷èð õºäºëìºðò àøèãëàõ çàìààð àøèã îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ ñîíèðõîë ÷ áàéãàà áèëýý. Óëñ îðíû ìàðêåòèíã Óëñ îðíû (á¿ñ, íóòàã äýâñãýðèéí) èìèæèéã àõóéí, íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí, àæèë õýðãèéí, ñàíõ¿¿ãèéí ãýõ ìýò õýä õýäýí ò¿âøíýýð àâ÷ ¿çäýã. Æèøýýëáýë, õ¿í àìûí óõàìñàðò òºëºâøñºí èìèæèéã òîäîðõîéëîõîä ñ¿ëä, äàëáàà, òºðèéí äóóëàë çýðýã àëáàí ¸ñíû áîëîí áóñàä áýëãýäýë, ¿íäýñòíèé ìåíòàëèòåòèéí îíöëîã, ñî¸ëûí ò¿âøèí, õàðèëöààíû îíöëîã, àõóé àìüäðàëûí áýðõøýýë, ñºðºã òàë çýðýã õýä õýäýí øèíæ¿¿ðèéã àâ÷ ¿çäýã áàéíà. Æèøýý áîëãîæ ôðàíö÷óóäûí ñýòãýë ç¿éä Èõ Áðèòàíû èìèæ õýðõýí á¿ðýëäýí òîãòñîíûã ñîíèðõî¸. Áýëãý òýìäýã: õàòàí õààí, “breakfast”, àðàë, Ëîíäîí; Ìåíòàëèòåò: óëàìæëàëàà õàäãàëæ ¿ëäñýí áîëîí õýòýðõèé ¸ñîðõóó çàí; Ñî¸ë: àíãëè (õóâöàñíû) çàãâàð, îð÷èí ¿åèéí õºãæèì; Ѻðºã òàë, õàðèëöààíû áýðõøýýë: õîîë, öàã àãààð, äýëã¿¿ð¿¿äèéí àæèëëàõ öàãèéí õóâààðü, ç¿¿í ãàð òàëûí çàìûí õºäºë㺺í, Ëà Ìàíøèéã ãàòëàõ, õýëíèé ñààä áýðõøýýë. ÎÕÓ-ä 1998 îíä “Âîêðóã ñâåòà” ñýòã¿¿ëèéí ãàçðààñ ýðõëýí ÀÍÓ, Ôðàíö, ªìíºä Àôðèê, ßïîí, Àâñòðàëè çýðýã îðíû èðãýä òóñ óëñûã õýðõýí òºñººëäºã òàëààð ñóäàëãàà ÿâóóëñàí àæýý. ¯¿íýýñ ¿çýõýä Îðîñ îðíûã àðõè, õ¿éòýí öàã àãààð, áîðù, ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë, ÿäóóðàë, äýëã¿¿ð, ¿éë÷èëãýýíèé äàðààëàë, õ¿ì¿¿ñèéí áàðãàð öàðàéãààð òºñººëäºã áàéíà. Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ îðîñóóäòàé àðõè õóâààæ óóõààñ òàòãàëçàõã¿é áîëîâ÷ òýíä àìüäðàõ ÿìàð ÷ áîäîë àëãà ãýæ õàðèóëñíû äýýð õàðèí ºíºº öàãò óëààí òàëáàé äýýã¿¿ð áààâãàé ÿâàõàà áîëüñîí áàéõ ãýæýý. Òýõäýý îðîí á¿ðò ýíý óëñûí òóõàé õ¿ì¿¿ñèéí òºñººëºë ÿëãààòàé áàéõ íü ìýäýýæ áºãººä æèøýýëýõýä, õºðø ìîíãîë÷óóä äýýðõýýñ èõýýõýí ººð îéëãîëòòîé ÿâäàã íü îéëãîìæòîé. Ìîíãîëûí òóõàéä ¿¿íýýñ äýýðäýõ ç¿éë îãò ¿ã¿é áºãººä îð÷èí ¿åèéí áàéøèí áàðèëãà, çàì õàðèëöàà áàéõã¿é ýçã¿é øàõàì õýýð òàëä ìîðü óíàñàí á¿ä¿¿ëýãä¿¿ õ¿ì¿¿ñ àìüäàðäàã, àìü çóóëãà áîëñîí ìàë íü áàéíãà çóäàíä íýðâýãääýã ãýñýí îéëãîëò ò¿ãýýìýë þì. ̺í äýëõèéí õàìãèéí áºãë¿¿, ÿäóó îðíû íýã ãýæ ¿çäýã àæýý. Óëñ îðíû èìèæèéã õýðõýí äýýøë¿¿ëýõ âý? 81
  • 80. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ªºðèéí îðíû èìèæèéã äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä óëñ îðîí á¿ð õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâüäàã íü ç¿é ¸ñíû àñóóäàë áºãººä ýíä õî¸ð îðíû æèøýý òàòüÿ. Èõ Áðèòàíè. Õýäèéãýýð Ýðõ ÷ºëººíèé òàëáàé, “Big Ben” öàìõàã, Âèíäçîðûí øèëòãýýí, Óèíñòîí ×åð÷èëèéí õºøºº ãýýä æóóë÷äûã òàòàõ, õ¿ì¿¿ñ ñîíèðõîõ ç¿éë áèøã¿é àâ÷, ýíý óëñ øèíý çóóíä ººðèéí ä¿ð òºðõ, èìèæèéã øèíý÷ëýõ òàëààð èõýýõýí àíõààð÷ áàéãàà òóõàé ºìíº ºã¿¿ëñýí. Îëîíõè àíãëè÷óóä øèíý çóóíû áîñãîí äýýð Áðèòàíû èìèæèéã äýýøë¿¿ëýõ ëèäåð õýðýãòýé ãýñýí áîäîëòîé áàéñàí áºãººä Òîíè Áëåéð ÷óõàìõ¿¿ ¿¿íèéã àøèãëàõààð øèéäñýí áàéíà. Ãýõäýý ýíä áîäèò àæèë õýðãýýñ èë¿¿ óëñ òºðèéí àñóóäàë äàâàìãàéëñíûã ñóäëàà÷èä òýìäýãëýñýí áàéäàã. Øèíý åðºíõèé ñàéäûí áîäëîîð îëîí öàéç öàìõàã, õî¸ð äàâõàð àâòîáóñòàé, õýò õóó÷íûã áàðèìòëàã÷ ãýñýí àíãëè÷óóäûí òàëààðõè òºñººëºë óëèðàí îäîõ ¸ñòîé áàéâ. Çàñàæ ÿíçàëñàí öýöýðëýãòýé, ¿¿äýíä íü ñàãñ ºëãºñºí, ñ¿ðëýýð õó÷ñàí äýýâýðòýé õóó÷èí áàéøèíãóóä îëîí äàâõàð î÷èí ¿åèéí áàðèëãààð ñîëèãäîæ, Ýðõýìñýã II Åëèçàâåòèéí ãâàðä, îðäíû ºìíºõ òàíñàã ïàðàä, ºíäºð á¿ðõ ìàëãàéòàé æåíòëüìåí¿¿ä, áÿöõàí õàâ äàãóóëñàí ýìýý íàð ëåéáîðèñòóóäûí ¿çýæ áàéãààãààð õýòýðõèé õóó÷èíñàã, óéòãàðòàé õàðàãäàæ Ëîíäîíû áýëãý òýìäýã ãýæ òîîöîõ àðãàã¿é áîëæ, õóó÷èí èìèæ Áðèòàíè øèíý õ¿÷èðõýã ã¿ðýí ãýäãèéã õàðóóëàõàä ñààä áîëæ áàéíà ãýæýý. Øèíý ¿çýë áàðèìòëàëûã áîëîâñðóóëàã÷èä Âåñòìèíñòåðèéí îðäîí, Òàóýð äàõü õàòàí õààíû ýðäýíýñèéí ñàí Áðèòàíû áýëãý òýìäýã ãýäãèéã ìàðòàõ íü ç¿éòýé ãýæ òîîöîîä çàëóó÷óóäûí ñîíèðõîëä òóëãóóðëàõ ¸ñòîé ãýæ ¿çñýí áàéíà. Òîíè Áëåéð “Panel-2000” íýðòýé õîðîî áàéãóóëàí ýíä õàìãèéí îð÷èí ¿åèéí äèçàéíåð, çóðàà÷èä, íèéãìèéí ç¿òãýëòí¿¿äèéã àæèëëóóëàõ øèéäâýð ãàðãàæ, “ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí îþóí óõààí, øèíý ñàíàà, àâüÿàñ ÷àäâàð áîë Áðèòàíä ºíººäºð ìàø ÷óõàë áàéãàà ýåðýã èìèæèéã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäíà” ãýæ àëáàí ¸ñîîð ìýäýãäæýý. Ãýâ÷ ýíý øèéäâýðèéã ñîíîðäóóëñàí ºäðººñ ýõëýýä Çàñãèéí ãàçàð ø¿¿ìæëýë, ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàðñàí áàéíà. Óëàìæëàëò ¿íýò ç¿éëäýý òóëãóóðëàõûí îðîíä õóâöàñíû øèíý çàãâàð, çàëóóñûí õîøóóðäàã îð÷èí ¿åèéí óðëàãò àíõààðàë òºâëºð¿¿ëñýí íü èõýíõ àíãëè÷óóäûí õóâüä õàð äàðñàí ç¿¿ä ìýò ñàíàãäæýý. Îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð ÷ “Àíãëèéí òóõàé øèíý áàðèìòàò êèíîíä õàòàí õààí ãàðàõã¿é áàéíà, åðºíõèé ñàéä ¿ñýð÷ õàðàéñàí “Ñïàéñ Ãåðëç” õàìòëàãòàé òàéçàí äýýð á¿æèãëýæ áàéíà, áàñ çàëóó÷óóäûí äóíä “îä” ãýæ ø¿òýãäñýí ¸ñ ñóðòàõóóíû õóâüä ýðãýëçýýòýé õ¿ì¿¿ñòýé çóðãàà àâàõóóëàâ” ãýõ ìýòýýð ø¿¿ìæëýõ áîëñîí àæýý. Ýíäýýñ õàðàõàä óëñ îðíû èìèæèéã øèíý÷ëýõ ãýäýã ãàäààä, äîòîîä áîäëîãûí õóâüä èõýýõýí ò¿âýãòýé àñóóäàë áîëîõ íü ýðãýëçýýã¿é þì. 82
  • 81. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ðóìûí. Äýýð ¿åýñ ýíý óëñûí àìðàëò ñóâèëëûí ãàçðóóä æóóë÷äûã îëíîîð òàòäàã, ÷àìã¿é âàëþò îëäîã áàéñàí áîë ñ¿¿ëèéí ¿åä æèë èðýõ òóñàì æóóë÷äûí òîî óëàì öººðñºí áàéíà. Øàëòãààí íü îéëãîìæòîé, îð÷èí ¿åèéí øààðäëàãàä íèéöýõã¿é áîëñîí çî÷èä áóóäëóóä, òààðóóõàí ¿éë÷èëãýý, òýãýýä áàñ ºíäºð ¿íý ãàäíû æóóë÷äûã ¿ðãýýõ áîëæýý. Ðóìûíû àÿëàë æóóë÷ëàëûí áèçíåñ ýðõëýã÷èä áàéäëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä þóíû ºìíº “ìýäýýëëèéí áàíê” áàéãóóëàõààñ ýõëýõ ¸ñòîé ãýæ ¿çñýí áºãººä ýíý àæèëä “¯çýñãýëýí, áàãà õóðàë çîõèîí áàéãóóëàã÷äûí ¿íäýñíèé àññîöèàöè” ãýäýã áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿í 36 ôèðì îðîëöæýý. Èõýýõýí øóðãóó õ¿÷èí ÷àðìàéëòûí ¿ð ä¿í ãàð÷ çºâõºí 1999 îíä Ðóìûíä çî÷èëñîí 160 ãàðóé ìÿíãàí æóóë÷èí òóñ àññîöèàöààð ¿éë÷ë¿¿ëñýí áàéíà. Æóóë÷äûí àÿ òóõûã õàíãàõ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ¿íý òàðèôèéí òàëààð ýðñ ººð÷ëºëò õèéæ, îëîí óëñûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí êàòàëîãèä äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë òàâüæ, ýíý ÷èãëýëèéí áóñàä àðãà õýìæýýíä èäýâõòýé îðîëöîõ áîëñîí áàéíà. ̺í 2015 îí õ¿ðòýë ãàäààäûí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ñîíèðõîæ, îðîëöîæ áîëîõ ¿éë ÿâäëûã õàðóóëñàí òîâõèìîë ãàðãàæýý. 1999 îíä áîëñîí íàð õèðòýëòèéã åâðîïûí îðíóóäààñ çºâõºí Ðóìûíä õàìãèéí ñàéí àæèãëàæ áîëíî ãýñýí ñóðòàë÷èëãàà æóóë÷äûã îëíîîð íü òàòàæ, çî÷èä áóóäàë, íèéòèéí õîîë, áýëýã äóðñãàëûí áèçíåñ èõ àìæèëò îëñíû çýðýãöýý çºâõºí íàðíû òóÿàíààñ õàìãààëàõ çîðèóëòûí øèëíýýñ õýäýí ñàÿàð òîîëîãäîõ îðëîãî îëñîí àæýý. Èéíõ¿¿ ýíý òîìîîõîí ¿éë ÿâäëààñ õîéø ÷ Ðóìûíû àÿëàë æóóë÷ëàëûí áèçíåñ äàõèí öýöýãëýí õºãæèõ çàìäàà îðñíûã ìàðêåòèíãèéí áîäëîãûã çºâ ÿâóóëñíû ¿ð ä¿í ãýæ ñóäëàà÷èä òýìäýãëýæýý11 . Èéíõ¿¿ óëñ îðíóóä ººðèéí í¿¿ð öàðàé, èìèæèéã äýýøë¿¿ëýõýä èõýýõýí àíõààð÷, òºðºë á¿ðèéí áîäëîãî àðãà õýìæýý õýðýãæ¿¿ëýõèéí çýðýãöýý áàñ èìèæèä íºëººëºõ øèíý ¿ç¿¿ëýëò ÷ ãàð÷ èðæ áàéíà. Òóõàéëáàë, ÀÍÓ-ä òºâòýé “Transparensy International” áàéãóóëëàãà àâèëãà, õýýë õàõóóëèéí èíäåêñèéã ãàðãàæ çàðëàäàã áîëîâ12 . 2004 îíû ñóäàëãààíä äýëõèéí 146 îðíûã õàìðóóëæ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäûí ñàíàë àñóóëãààð õàìãèéí äýýä òàë íü 10, õàìãèéí ìóó ¿ç¿¿ëýëòýä 0 îíîî ºã÷, óëñ îðíóóäûã æàãñààõàä õàõóóëüã¿é õàìãèéí öýâýð ýõíèé 10 îðîí 9.7 îíîîòîé Ôèíëàíä, Øèíý Çåëàíä (9.61), Äàíè (9.5), Èðëàíä (9.5), Ñèíãàïóð (9.3), Øâåä (9.2), Øâåéöàðü (9.1), Íîðâåãè (8.9), Àâñòðè (8.8), Íèäåðëàíä (8.7) ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéõ áºãººä Ìîíãîë Óëñ, Àôðèêèéí Ñåíåãàëûí õàìò 3.0 îíîîòîéãîîð 85-ð áàéð ýçýëæ “õàõóóëüä èäýãäýæ” áóé ãýñýí àíãèëàëä îðæýý. Èíòåðíåòýýð öàöàãäñàí èéì ìýäýýëýë ìàíàé îðíû íýð òºðä ñàéíààð íºëººëºõã¿é íü õýíä ÷ îéëãîìæòîé. Ìàíàéõààñ 11 Ïîòàïîâ À. Ðóìûíû ñîçäàþò èíôîðìàöèîííûé ïëàöäàðì. //Èíîñòðàíåö, 2000. 12 http://www.transparensy.orj/cpi/2004/ 83
  • 82. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик äîîãóóð ¿ç¿¿ëýëòòýé (2.0-îîñ äîîø îíîîòîé) ÿðæ, Àíãîë, Êîíãî, Çààíû ÿñàí ýðýã, Èíäîíåçè, Òàæèêñòàí, Òóðêìåíñòàí, Àçåðáàéæàí, Ïàðàãâàé, ×àä, Íèãåðè, Áàíãëàäåø, Ãàéòè ãýýä îðíóóä áàéãàà õýäèé ÷ ýíý íü áèä ººðñäèéãýý çºâòãºõ øàëòãààí áèø þì. Ìàíàé îðíûã ãàäíû õ¿ì¿¿ñ õ¿íäýòãýí ¿çäýã, áèä ÷ áóñäûí ºìíº í¿¿ð áàðäàì áàéäàã áîëîõûí òóëä Ìîíãîëûí íýð õ¿íäèéã îëîí óëñûí òàâöàíä äýýøë¿¿ëæ, ýåðýã èìèæ á¿ðä¿¿ëýõýä àíõààðàõ ¸ñòîé ãýäãèéã á¿ãä õ¿ëýýí çºâøººðºõ áèçýý. 1996 îíä áàéãóóëàãäñàí ýâñëèéí Çàñãèéí ãàçàð àíõ ñàíàà÷ëàí ººðèéí îðíûã ãàäààäàä ñóðòàë÷ëàõàä çîðèóëæ óëñûí òºñ⺺ñ õºðºí㺠ãàðãàæ, ¿éë àæèëëàãàà ýõë¿¿ëæ áàéñàí ñàíàà÷ëàãà áèé. ̺í 2003 îíûã Çàñãèéí ãàçðààñ Ìîíãîëä çî÷ëîõ æèë áîëãîí çàðëàæ, ñóðòàë÷èëãààíä èõýýõýí àíõààðàë òàâüñàí áèëýý. Ýäãýýð íü òîäîðõîé ¿ð ä¿í ºãñºí íü ìýäýýæ. ̺í ýçýí ×èíãèñ õààíû íýð ñ¿ð, ñóìî áºõ÷¿¿ä Ìîíãîëûí íýð òºðèéã ºðãºõºä èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãàà íü îéëãîìæòîé. Öààøèä õýðõýõ ¸ñòîé âý? ¯¿íä ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààãààð ìýðãýøñýí, øèíý ñýòãýëãýýòýé ìýðãýí ä¿¿ íàð õàðèóëò îëîõ íü äàìæèãã¿é. Òýãýýä ÷ ¿¿íä áèä òºäèéã¿é ãàäààäûí õ¿ì¿¿ñ àíõààðàë òàâüæ ñóäàëãàà ä¿ãíýëò ãàðãàñàí íü áèé. Òóõàéëáàë, ßïîíû Òàê¿ø¸ê¿ Èõ ñóðãóóëèéí ïðîôåññîð ßñ¿äà Îñàì¿ Ìîíãîëûí áàõàðõàëûã äàõèí ñýðãýýõ íü ÷óõàë ãýæ ¿çýæ áàéíà13 . Áèäíèé ñàíàõàä ýíý íü îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðàëòàé íàðèéí ò¿âýãòýé ïðîöåññ ó÷ðààñ ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí áóñàä íººö, õýðýãæèõ áîëîìæèéã òîîöñîí èæ á¿ðýí ìàðêåíãèéí ñòðàòåãèéã øàò äàðààëàí õýðýãæ¿¿ëýõ ó÷èðòàé áºãººä Ìîíãîë ìýòèéí áóóðàé õºãæèëòýé îðíóóäûí õóâüä ýåðýã èìèæ á¿ðä¿¿ëýõýä ýõíèé ýýëæèíä àíõààðàõ ãîë õ¿÷èí ç¿éëñ áîë óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàë, áóñàä îðîíòîé òîãòîîñîí íàéðñàã õàðèëöàà, çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ò¿âøèí ÷óõàë íºëººòýé áàéõûí çýðýãöýý õàìãèéí ãîë íü ýðäýì áîëîâñðîëòîé, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýòýé çàëóó ¿å áàéõ áîëíî. ªðñºëäºõ ÷àäâàð Á¿ð ýðò Ä.Ðèêàðäî óëñ îðíóóä õîîðîíäîî õóäàëäàà àðèëæàà õèéæ ÿíç á¿ðèéí ñàëáàðò õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéí ÿëãààòàé áàéäëûí óëìààñ ºðñºë人íèé õàðèëöààíä îðäîã ãýæ òýìäýãëýæ áàéâ. XX çóóíû 30-ààä îíä øèíý ñîíãîäãóóä ýíý ñàíààã áàÿæóóëæ, îëîí óëñûí õóäàëäààíä 13 ßñ¿äà Îñàì¿ Ìîíãîëûí áàõàðõàëûã äàõèí ñýðãýýõèéí òóëä. Ìîíãîë-ßïîí òºâººñ çîõèîí áàéãóóëñàí “Äàÿàðøèë áà Ìîíãîë Óëñûí õºãæèë” ñýäýâò àíõäóãààð ôîðóì äýýð òàâèãäñàí èëòãýë¿¿ä. Óëààíáààòàð, 2002. 84
  • 83. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ãàçàð, õºäºëìºð, êàïèòàë çýðýã ¿íäñýí õ¿÷èí ç¿éë óëñ îðíóóäûí õóâüä ºðñºëäºõ äàâóó òàë îëæ àâàõàä ãîë íºëººòýé ãýæ ¿çæýý. Ìàéêë Ïîðòåð àñóóäëûã èë¿¿ òîäîòãîæ, ºðñºëäºõ ÷àäâàð áîë á¿òýýìæ áºãººä ýíý íü àæèëëàõ õ¿÷, êàïèòàëûã ¿ð àøèãòàé àøèãëàõ ÿâäàë áà ¿ð ä¿í íü íýã õ¿íä íîãäîõ ¿íäýñíèé îðëîãûí õýìæýýãýýð èëýðõèéëýãäýíý ãýæýý14 . Òýðýýð “Ïîðòåðèéí ðîìáî” ãýæ íýðëýãäñýí óëñ îðíóóäûí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã òîäîðõîéëîõ ñèñòåìèéã áîëîâñðóóëñàí þì. Ýíý íü äîð äóðüäñàí íºõöë¿¿ä þì. õ¿÷èí ç¿éëèéí íºõöºë: õ¿íèé áîëîí áàéãàëèéí íººö, øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí ïîòåíöèàë, êàïèòàë, äýä á¿òýö, àìüäðàëûí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä; äîòîîä ýðýëòèéí íºõöë¿¿ä: ýðýëòèéí ÷àíàð, äýëõèéí çàõ çýýëèéí ýðýëòèéí õºãæëèéí õàíäëàãàòàé íèéöýæ áóé áàéäàë, ýðýëòèéí õýìæýý, äàëàéöûí ºñºëò; ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðóóä (ñàëáàðóóäûí êëàñòåð): ò¿¿õèé ýä, õàãàñ áîëîâñðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í, òîíîã òºõººìæ íèéë¿¿ëýõ, ò¿¿õèé ýäèéã àøèãëàõ õ¿ðýý, òåõíèê, òåõíîëîãè, òîíîã òºõººðºìæèéí ÷àíàð, ò¿âøèí; ôèðì¿¿äèéí á¿òýö, ñòðàòåãè, ñàëáàðûí äîòîîä ºðñºë人í: ¿éëäâýðëýëèéí ìåíåæìåíò, çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà õýëáýð, çîðèëãî, ñòðàòåãè, äîòîîä ºðñºë人í. Ïîðòåðèéí òîäîðõîéëñíîîð óëñ îðíóóäûí ºðñºëäºõ ÷àäâàð õ¿÷èí ç¿éëèéí, õºðºí㺠îðóóëàëòûí, èííîâàöèéí, áàÿëãèéí ãýñýí äºðâºí ¿å øàòûã äàìæèí õºãæäºã áàéíà. Ìîíãîëûí òóõàéä þó õýëæ áîëîõ âý? Çàðèì õ¿í ìàíàé îðíû ºðñºëäºõ ÷àäâàð ãýæ þó áàéõàâ äýý ãýæ õýëæ ìàãàäã¿é. ªíººãèéí ò¿âøèíä èíãýæ ¿çýõ íü àðãàã¿é òàëòàé. Òýãýýä ÷ æèë á¿ð øèíý÷ëýí ãàðãàäàã “The World Competitiveness Yearbook” íîìîíä ìàíàéõ ìýòèéí îðîí áàãòäàãã¿é áèëýý. Ãýõäýý Ìîíãîëûí ãýñýí òîäîòãîëòîé, âàëþò îëäîã ãàíö íýã áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í äýëõèéí çàõ çýýëä ãàðãàäàã áîëîõ, á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä òîäîðõîé áàéð ñóóðü ýçëýõ òàëààð ñàíàà òàâüæ, òºðèéí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã ÷èãë¿¿ëýõ, õóâèéí ñåêòîðûã ýíý ÷èãëýëýýð äîðâèòîé äýìæèõ ÿâäàë ÷óõàë þì. ßëàíãóÿà õºðºí㺠îðóóëàëò áàãà øààðäñàí îþóíû áàãòààìæ èõòýé ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí ñàëáàð çýðýã øèíý ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ ÿâäëûã òýðã¿¿ëýõ çîðèëò áîëãîæ, á¿õ òàëààð õºõè¿ëýí äýìæèõ õýðýãòýéã îëîí õ¿í îéëãîæ áàéãàà áèëýý. Äàøðàìä ñîíèðõóóëàõàä ºðñºëäºõ ÷àäâàðààð 2004 îíû áàéäëààð Ôèíëÿíä, ÀÍÓ, Øâåä, Òàéâàíü, Äàíè, Íîðâåãè, Ñèíãàïóð, Øâåéöàðü, 14 Ïîðòåð Ì. Ìåæäóíàðîäíàÿ êîíêóðåíöèÿ. Ïåð. ñ àíãë. -Ì.: Ìåæäóíàðîäíûå îòíîøåíèÿ, 1993. 85
  • 84. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ßïîí, Èñëàíä, Èõ Áðàòàíè, Íèäåðëàíä, Ãåðìàí, Àâñòðàëè, Êàíàä, Àðàáûí Íýãäñýí Ýìèðàò óëñóóä ýõíèé áàéð ýçýëñýí áàéíà15 . Íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí èìèæèéã õ¿ì¿¿ñèéí ñàéí ñàéõàí áàéäëûã õàðóóëàõ èæ á¿ðýí ¿ç¿¿ëýëòèéí òóñëàìæòàéãààð ¿íýëäýã. ªíºº ¿åä Äýëõèéí áàíêíààñ ãàðãàñàí øèíý÷èëñýí àðãà ç¿éãýýð äºðâºí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò àøèãëàæ áàéíà. Ýíý íü íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-èé õýìæýý, ¿éëäâýðëýëèéí (¿íäñýí ôîíä, çàì, áàðèëãà) áîëîí áàéãàëèéí íººöººð õ¿í àìûã õàíãàõ ò¿âøèí, õ¿íèé íººö (áîëîâñðîëûí ò¿âøèí) çýðýã þì. Óëñ îðíû àæèë õýðãèéí èìèæ ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé øóóä õîëáîîòîé. Òóõàéí óëñ îðîí, íóòàã äýâñãýðèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã òîäîðõîéëîõûí òóëä “Óäèðäëàãûí àðãà áàðèëûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí”-ãèéí ýêñïåðò¿¿ä 276 ¿íýëãýýíèé ïàðàìåòð àøèãëàñàí áàéäàã16 . Õ¿ñíýãò 1 Õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ õ¿÷èí ç¿éëñ Õ¿÷èí ç¿éë ¯ç¿¿ëýëò Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí ò¿âøèí Óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàë Çàõ çýýëèéí áàãòààìæ Ãàäààäûí òóñëàìæààñ õàðààò áàéäàë Ãàäààä ºðèéí õýìæýý ¯íäýñíèé âàëþòûí õºðâºõ ÷àäâàð Âàëþòûí ÷àäâàð Äîòîîä õóðèìòëàëûí ò¿âøèí Äýä á¿òöèéí õºãæëèéí ò¿âøèí Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëò Õóâü õ¿íèé (òóõàéí îðîíä áàéãàà ãàäààäûí èðãýäèéí) àþóëã¿é áàéäàë, ñ¿¿ëèéí 10 æèëä ãàðñàí òºðèéí ýðãýëò, òîìîîõîí àæèë õàÿëò Íýã õ¿íä íîãäîõ äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý áîëîí õ¿í àìûí òîî Ýäèéí çàñãèéí ýðõ ÷ºëººíèé èíäåêñ, øèíýòãýëèéí ñààðóóëàõ õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëºº Çýýëèéí õºðºíãèéí àøèãëàëòûí ÷èãëýë, ýêñïîðòûí îðëîãîîñ ºðèéí ¿éë÷èëãýýíä çîðèóëàõ õóâü õýìæýý ¯íäýñíèé âàëþò ãàäààäàä ÷ºëººòýé õºðâºõ áîëîí àøãèéí ðåïàòðèàöèéí (ýðã¿¿ëýí àâàõ, áóöààõ) áîëîìæ Èíôëÿöèéí ò¿âøèí (äýëõèéí ãîëëîõ âàëþòóóäòàé õàðüöóóëñíààð) Õýðýãëýý áà ÄÍÁ-èé õàðüöàà (õýðýãëýý ÄÍÁ-èé 24 õóâèéí äîòîð áàéâàë îíîâ÷òîé ãýæ ¿çäýã) Çàì, ýð÷èì õ¿÷, õîëáîî õàðèëöààíû õàíãàìæ õ¿ðýëöýý, òýäãýýðèéí æèãä áàéðøèë Àæèë õýðãèéí èìèæèéí ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ ãîë íýã ¿íýëãýý õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã. Àìåðèêèéí çàñãèéí ãàçðûí áóñ “Heritage” ñàíãèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã õ¿ñíýãò 1-ä õàðóóëàâ17 . 15 http://www.weforum.org/ 16 http://www01.imd.ch/ 17 http://heritage.org/ 86
  • 85. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Áàñ íýã ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áîë çýýëèéí ðåéòèíã þì. Ýíý ðåéòèíãèéã “MOODY’S” (Moodly’s Investor Service, USA), “Standard and Poor’s”, “IBCA” (The International Bank Credit Analist, UK), “JBRI” (The Japan Bond Rescaerh Instutute) çýðýã îëîí óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áàéãóóëëàãóóä òîãòîîäîã. Ìàíàé óëñ àìåðèêèéí “Standard and Poor’s” êîìïàíèòàé 1999 îíîîñ õàìòðàí àæèëëàæ áàéãàà áºãººä òóõàéí ¿åä C ¿íýëãýýòýé áàéñàí áîë 2003 îíû áàéäëààð ¿íýëãýý B áîëñîí áàéíà. Ðåéòèíã äîîøëîõ íü ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò áàãàñàõààñ ãàäíà òóõàéí óëñ îðîí ãàäààä çýýëýýñ õàìààðàëòàé áîë òºñºâò èõýýõýí ñºðºã íºëººòºé áºãººä ÿëàíãóÿà õàìãèéí àþóëòàé íü ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëýýñ øàõàãääàã ÿâäàë þì. Õ¿ñíýãò 2 Ìîíãîëûí îéðûí õºðø îðíóóäûí ðåéòèíã18 Ýðñäýëèéí øàëãóóðóóä Åðºíõèé ðåéòèíã Óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàë Ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí àñóóäëóóä ªðèéí ¿éë÷èëãýý Î Õ ªÑ ÓÑ Î Õ ªÑ ÓÑ Î Õ ªÑ ÓÑ Î Õ ªÑ ÓÑ 1985 8.3 7.0 7.4 2.0 7.6 7.4 7.9 6.8 6.3 5.7 6.6 3.7 8.1 8.4 6.1 2.2 1991 4.6 6.1 7.9 2.1 3.0 5.6 7.1 4.9 3.4 4.4 7.0 2.6 4.0 5.6 8.3 2.0 1992 3.4 6.3 8.0 2.1 2.9 6.1 6.7 4.3 2.4 5.0 7.3 2.3 2.4 6.1 8.3 2.0 1993 3.1 6.6 8.1 2.2 3.2 6.3 7.3 4.3 2.6 5.0 7.0 5.9 2.2 6.7 8.0 2.0 1994 3.4 6.7 8.0 2.0 3.7 6.7 8.1 3.7 2.8 4.7 7.1 2.1 2.8 6.4 8.1 2.0 1995 3.3 6.1 8.1 2.0 3.4 6.4 8.4 2.9 2.6 4.7 7.7 2.0 2.6 6.1 8.7 2.0 1996 3.6 6.0 8.3 2.0 3.4 6.1 7.2 2.8 2.8 4.4 8.1 2.2 3.0 6.0 8.8 2.0 1997 3.7 6.0 8.1 2.0 3.9 6.7 7.7 2.6 2.9 4.4 7.9 2.1 3.4 6.4 8.6 2.0 Òàéëáàð: Î - ÎÕÓ, Õ - ÁÍÕÀÓ, ªÑ - ÁÍÑÓ, ÓÑ - ÁÍÀÑÀÓ Îëîí óëñàä õýðýãëýãääýã òºðºë á¿ðèéí ¿íýëãýýíýýñ íýëýýä àíõààðàë òàòäàã íü òîäîðõîé á¿ñ íóòàãò õýðýãëýäýã ýðñäýëèéí øàëãóóðààð ¿íýëýõ ¿íýëãýý áàéäàã àæýý. Àçèä ýíý ñàëáàðò õàìãèéí ìýðãýøñýí áàéãóóëëàãà áîë ºìíº äóðüäñàí JBRI þì. Ýíý èíñòèòóò “ºðèéã áóöààæ òºëºõ áîëîìæã¿é áàéõ ýðñäýë áóþó òóõàéí îðîíä ¿¿ññýí óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí òààëàìæã¿é ººð÷ëºëòèéí óëìààñ îðóóëñàí õºðºí㺺 áóöààæ òàòàõ” ýðñäýëèéí øèíæèëãýýíä òóëãóóðëàí Àçèéí çàðèì îðíû ðåéòèíãèéã òîãòîîñîí áàéíà. ¯¿íýýñ Ìîíãîëòîé õàìãèéí îéð îðøèõ îðíóóäûí ðåéòèíãèéã õ¿ñíýãò 2-ò ¿ç¿¿ëýâ. ßïîíû ýäèéí çàñàã÷äûí ¿çýæ áàéãààãààð ãàäààä îðíóóäòàé òåõíèêèéí õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ, õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõûí òóëä òàòâàðûí ýíãèéí, èë òîä ñèñòåì áèé áîëãîõ, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðõ ç¿éí îð÷íûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ãýðýýíèé õàðèóöëàãûã ÷àíä ìºðäºõ, òºâ Çàñãèéí ãàçàð áîëîí îðîí íóòãèéí ÷èã 18 Îíäà Õ. Óêðåïëÿÿ äîâåðèå Ê Ðîññèè. //Ìàðêåòèíã. 1997, ¹6. 87
  • 86. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ¿¿ðãèéã îíîâ÷òîé òîãòîîõ, èðãýäèéí ãàð äýýð áàéãàà áýëýí ìºíãèéã ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä îðóóëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ó÷èðòàé ãýíý19 . Á¿ñèéí ìàðêåòèíã Ýíý îéëãîëòûí òàëààð íîì, çîõèîëä îëîí ÿíçààð òàéëáàðëàñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, çàðèì ñóäëàà÷ “òóõàéí íóòàã äýâñãýðèéí îíöëîã, ºâºðìºö òàëûã ººðòºº øèíãýýæ, îíöëîã øèíæèéã íü òóñãàæ á¿ñèéí ò¿âøèíä õýðýãæèõ ìàðêåòèíã”20 ãýñýí áîë íºãºº õýñýã íü á¿ñ íóòãèéí èìèæèéã äýýøë¿¿ëæ, ¿éëäâýðëýã÷èä, áèçíåñìåí¿¿äèéã òàòàõàä ÷èãëýõ ¸ñòîé ãýæ ¿çýæ áàéíà. Á¿ñèéí ìàðêåòèíã çàéëøã¿é õýðýãòýé ãýäãèéã óõààðàõ íü îëîí ÿíçûí ¿íäýñëýë, îëîí àñóóäëààñ óðãàí ãàðäàã. Õàà íýãýí ãàçàð æóóë÷èä, õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ ÷àäâàð áóóð÷ øèíý öóñ ñýëáýõ àñóóäàëòàé òóëãàð÷ áàéõàä íºãºº á¿ñ íóòàãò ñàíõ¿¿, õ¿íèé áîëîí áóñàä íººö ãàäàãø óðñàí ãàðàõûã õÿçãààðëàõ àñóóäàëòàé òóëãàð÷ áàéõ æèøýýòýé. Õàìãèéí ò¿ãýýìýë àñóóäàë íü á¿ñèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äîòîîäîä òºäèéã¿é, ãàäààä çàõ çýýëä íýìýãä¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Çàðèì á¿ñ íóòàã ººðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áðýíäèéã á¿ñèéí íýðòýé õîëáîæ õ¿ì¿¿ñèéí óõàìñàðò õîíîãøóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã ÷èãëýñýí çîðèëãîòîé ÿâóóëæ èðñýí áàéäàã. Ýíý íü èõýâ÷ëýí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íòýé õîëáîîòîé áàéõ ò¿ãýýìýë àæýý. ÀÍÓ-ûí çàðèì ìóæèéí æèøýýãýýð àâ÷ ¿çýõýä Ôëîðèäûí àìòàò æ¿ðæ, Âèñêîíñèíû áÿñëàã, Êåíòóêêèéí âèñêè, Àéäàõîãèéí òºìñ ÷àíàðòàé ãýæ õ¿ì¿¿ñèéí óõàìñàðò øèíãýñýí áàéäàã áîë ÎÕÓ-ä “ìîñêîâñêàÿ”, “ñòîëè÷íàÿ” çýðýã àðõè, Òàìáîâûí óòñàí ãàõàéí ìàõ, Âîëîãîäûí ìàñëî, Òóëèéí “ïðÿíèê” ãýæ èõýä àëäàðøñàí áàéäàã. Ìàíàéä ÷ ãýñýí õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäîî Õºâñãºëèéí öàãààí çàãàñ, Ãîâü- Àëòàéí àðâàéí ãóðèë, Óâñûí ÷àöàðãàíà, Õîâäûí øèéãóà, Àðõàíãàéí öàãààí èäýý, Äóíäãîâèéí àéðàã ãýõ÷ëýí ìàãòàí ÿðèëöäàã íü ¿¿íèé íýã æèøýý áîëîé. Õ¿íñíèé áèø á¿òýýãäýõ¿¿íèé òóõàéä ÷ èéì ç¿éë áàñ ò¿ãýýìýë àæèãëàãääàã. Á¿ñèéí ò¿âøèíä ¿¿ñäýã íýã àñóóäàë áîë èéì áðýíäèéã àøèãëàõ ÿâäàë áàéäàã àæýý. Àíãëèéí ýðõ ç¿éí ñèñòåì ¿éë÷èëäýã îðíóóäàä (ÀÍÓ, Èõ Áðèòàíè, Àâñòðàëè, ªÀÁÍÓ, Êàíàä, Øèíý Çåëàíä áîëîí Áðèòàíû õóó÷èí êîëîíè îðíóóä) ¿éëäâýðëýã÷ äàâóó ýðõòýé áºãººä ººðèéí îþóíû ºì÷èä ñàíàà çîâîõã¿éãýýð õýäýí àðâàí æèëýýð õóäàëäàà 19 http://www.jbri.orj/ 20 Êèñëþê Ì.Á., Ñóðíèí Â.Ñ. Êóçáàññêàÿ ìîäåëü ðåôîðìèðîâàíèÿ ýêîíîìèêè: Êóçáàññêàÿ ýíöèêëîïåäèÿ: Ò. 2. Ñåðèÿ ýêîíîìè÷åñêàÿ. Êåìåðîâî, 1995. 88
  • 87. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик àðèëæàà ýðõëýõ áîëîëöîîòîé áàéäàã áîë ðîìàí-ãåðìàíû ñèñòåìòýé ìàíàé ìýòèéí îðíóóäàä áàðààíû òýìäãèéí ýðõ àâàõàä ýõýëæ á¿ðòã¿¿ëñýí íü äàâóó ýðõ ýäýëäýã. Ìýäýýæýýð ýíý òîõèîëäîëä “õýí çîðèãòîé, òýð èäíý” ãýñýí çàð÷èì ¿éë÷ëýõ òóë á¿ðòã¿¿ëýõ ïðîöåäóðò àíõààðàõ íü õàìãèéí ÷óõàë àñóóäàë áîëæ õóâèðäàã. Á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéí õóâüä òóõàéí íóòàã äýâñãýðèéí íýðèéã äîòîîä, ãàäààäûí ¿éëäâýðëýã÷èä áàðààíû òýìäýã áîëãîæ àøèãëàõ àñóóäàë áàñ õàìààòàé. Íýãýí ñóðãàìæòàé ÿâäàë ôðàíöûí “Ïåðíî Ðèêàð” êîìïàíèä òîõèîëäñîíûã ìàðêåòèíãèéí íîì, çîõèîëä äóðüäñàí áàéäàã. Ýíý êîìïàíè øèíýýð ¿éëäâýðëýñýí àðõèà “Àëòàé” íýðýýð á¿ðòã¿¿ëñýí íü ìàðãààíû ýõ ¿¿ñâýð áîëñîí áàéíà. Ó÷èð íü ÎÕÓ-ûí íýãýí õÿçãààðûí íýðòýé àäèëõàí áàéñàí àæ. “Ïåðíî Ðèêàð” Îðîñûí õàìãèéí ÿäóó á¿ñ íóòãèéí íýã Àëòàéí õÿçãààðûí òîìîîõîí õºðºí㺠îðóóëàã÷ áîëæ ¿éëäâýð íýýí ìÿíãà ãàðóé õ¿íèéã àæèëòàé áîëãîæ, äýýð íü øèë ñàâ, ýòèêåò ¿éëäâýðëýõ òóñëàõ ¿éëäâýðëýëèéã áèé áîëãîñîí áàéíà. Ãýòýë õºðºí㺠îðóóëñàí ôðàíö÷óóäûí óðìûã õóãàëñàí ÿâäàë áîëñîí íü á¿ñèéí óäèðäëàãà ººðñ人 “Àëòàé” àðõèéã äýëõèéí 20 ãàðóé îðîíä ýêñïîðòëîõ àñóóäëûã òàâüæ ýõýëñýí àæýý. Ìýðãýæèëòí¿¿ä á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéí ãîë çîðèëãûã äàðààõ áàéäëààð òîìü¸îëñîí áàéíà. Ýíý íü: • á¿ñèéí íóòàã äýâñãýðò áàéãàà ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõ; • ººðñäèéí àìüäðàí ñóóãàà íóòàã äýâñãýðòýý èðãýä èäýýøèí äàñàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ; • á¿ñýä øèíý ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, íººöèéã òàòàõ; • ¿íäýñíèé ò¿âøèíä á¿ñèéí íýð õ¿íäèéã äýýøë¿¿ëýõ çýðýã þì. ¯¿íèé çýðýãöýý óäèðäëàãûí ÷àäàâõèéã ñàéæðóóëàõ, òàòàõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõ, á¿ñèéí äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë èõýýõýí ÷óõàë þì. Ýíý ÷èãëýëä äîðâèòîé àõèö ãàðãàõã¿éãýýð äýýð äóðüäñàí ãîë çîðèëòóóäûã õàíãàõ áèåë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é. Ýíä øèéäâýðëýõ ¸ñòîé àñóóäëóóäûã äóðüäâàë: • îðøèí ñóóõ, àìðàõ, àæ àõóéí ãýñýí íóòàã äýâñãýðèéí ãóðâàí ¿íäñýí çîðèóëàëòûã èæ á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëýõ; • á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéã õýòèéí èðýýä¿éä ãýõäýý áîäèòîé õ¿ðýõ çîðèëãîä ÷èãë¿¿ëýõ; • á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéí çîðèëãî, àãóóëãà, äýâø¿¿ëñýí çîðèëòóóäûã èðãýäýä òàíèóëæ, îéëãóóëàõ, òýäíèé äýìæëýãèéã îëæ àâàõ; 89
  • 88. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик • á¿ñ íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà áèçíåñò ñààä ó÷ðóóëäàã õ¿íä ñóðòëûí àïïàðàò áóñ, äýìæèæ õàìòðàí àæèëëàã÷ áàéõ ÿâäàë þì. Á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãè, ¿çýë áàðèìòëàëûã áîëîâñðóóëàõ ìýäýýëëèéí õàíãàìæèéã çóðàã 1-ä ¿ç¿¿ëñýí áèçíåñèéí áàéãóóëëàãàä õýðýãëýäýã ìàðêåòèíãèéí çàð÷ìààð çîõèîí áàéãóóëæ áîëîõ àæýý. Òóõàéí á¿ñ íóòãèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýã÷èä, õóäàëäàí àâàã÷äûã ¿íäñýí äºðâºí á¿ëýãò õóâààäàã. Ýíý íü: ÿâóóëûí õ¿ì¿¿ñ; îðøèí ñóóã÷èä áîëîí õºëñíèé àæèë÷èä; ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóä (àæ ¿éëäâýð, õóäàëäàà ã.ì.), õºðºí㺠îðóóëàã÷èä; ãàäààä çàõ çýýë þì. Îäîî ýäãýýð òóñ á¿ðèéã òîâ÷õîí àâ÷ ¿çüå. Àæèë õýðãèéí (àëáàí òîìèëîëò, áèçíåñèéí áîëîí õóäàëäàà íàéìààíû çîðèëãîîð) áîëîí õóâèéí æóðìààð (æóóë÷èä, àÿëàã÷èä, íàéç íºõºä, òºðºë ñàäàí) èðæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ ýõíèé á¿ëãèéã á¿ðä¿¿ëýõ áà òýä áàðàà, ¿éë÷èëãýý õóäàëäàí àâàõ, õîîë õ¿íñ, áóóäàëä ìºí㺺 ¿ðäýã. Ýäãýýð çàðäàë õ¿í àìûí îðëîãî, àæèë ýðõëýëò, òºñâèéí îðëîãîä òîäîðõîé õýìæýýãýýð íºëººëíº. Îðøèí ñóóã÷èä áîëîí õºëñººð àæèëëàãñàä õî¸ð äàõü ÷óõàë çàõ çýýë þì. Óëñ îðíóóä òîäîðõîé ìýðãýæèë øààðäàõã¿é íýìýëò àæèëëàõ õ¿÷èéã ãàäíààñ àâàõ (1960-ààä îíä Ãåðìàí, Ôðàíö, ºíºº ¿åä ªìíºä Ñîëîíãîñ), ýñâýë òºðºëòèéã óðàìøóóëàõ (Àâñòðè, Øâåä), íýã áîë òîäîðõîé êàòåãîðèéí ºíäºð öàëèíòàé ìýðãýæèëòí¿¿äèéã àâ÷ àæèëëóëàõ (ÀÍÓ- ûí æèæèã õîòóóäàä ýì÷èéí õýðýãöýý èõ áàéäàã) çýðýã àðãà õýìæýý õýðýãæ¿¿ëýõèéí çýðýãöýý çàðèì õýò òºâëºðñºí íóòàã äýâñãýð Ẻãíºðëèéã çàäëàõ áîäëîãî áàðèìòàëäàã áàéíà. Ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóä áîëîí õºðºí㺠îðóóëàã÷èä çàõ çýýëèéí ãóðàâ äàõü êàòåãîðè áºãººä àëèâàà õîò ñóóðèí ãàçà𠺺ðèéí ýäèéí çàñãèéí áààç ñóóðèéã áýõæ¿¿ëýõ, îðøèí ñóóã÷äàà àæëûí áàéðààð õàíãàõ, òºñâèéí íýìýëò îðëîãî îëîõîä õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâüäàã. ¯¿íä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ íü õºðºí㺠îðóóëàëòûí îð÷èí, àìüäðàëûí ÷àíàð, õºäºëìºðèéí íººöèéí ÷àäàâõè þì. ªºðèéí îðíû áóñàä á¿ñ íóòàã, ãàäààä çàõ çýýë ÷óõàë íºëººòºé áà òýäýíä øààðäëàãàòàé áàðàà ¿éë÷èëãýý íèéë¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé áàéõ íü íýí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò þì. Ìýäýýæýýð ãàäàãø íü õóäàëäàõ ç¿éë áàéõã¿é áîë ãàäíààñ þì îëæ àâàõ áîëîìæ òºäèé ÷èíýý õÿçãààðëàãäìàë áàéõ íü îéëãîìæòîé. 90
  • 89. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Èéì ó÷ðààñ ººðèéí íóòàã äýâñãýðò áàéãàà ¿éëäâýðëýã÷èä, àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéã äýìæèæ, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîðëóóëàõàä íü òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ, ººðèéí ãýñýí áàðààíû òýìäýã, îþóíû áàãòààìæ èõòýé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã áèé áîëãîõ íü á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéí ãîë çîðèëòûí íýã þì. Òýãýýä ÷ á¿ñ íóòãèéí èìèæýä ýåðýã, ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ íýã õ¿÷èí ç¿éë á¿ñ õîîðîíäûí áîëîí ãàäààä õóäàëäàà áàéäàã àæýý. Ôèëîñîôè • Õàìòûí ¿çýë ñàíàà • Ñóóðü íºõöºë Yð ä¿í • Áàðèìò • Çîðèëãûí øèíæèëãýý • Óðüä÷èëñàí çîðèëãî: óëñ òºðèéí áà óäèðäëàãûí • Àæëûí çîðèëãî • Ìà Èìèæ ðêåòèíãèéí çîðèëãî: ñòðàòåãèéí áà îïåðàòèâ Ñòðàòåãè, àðãà õýìæýý • Åðºíõèé áîëîí òóõàéí ñòðàòåãè • Ñàíõ¿¿æèëò • Àðãà õýìæýý áà òýäãýýðèéí öàã õóãàöààíû õ¿ðýý • Õóâèéí õàðèóöëàãà • Çîðèëãîä õ¿ðýõ áîëîí ¿ð ä¿íãèéí Èíñòèòóöèîíàëü øèíæèëãýý • Yíäñýí ¿éë÷èëãýý • Íýìýëò ¿éë÷èëãýý, îðøèí ñóóã÷äàä õàíäàõ • Èìèæ Îð÷íû øèíæèëãýý • Õýðýãëýã÷èä • Çîðèëãûí á¿ëã¿¿ä • ªðñºëäºã÷èä • Yéëäâýðëýëèéí ÷àäàâõè ͺõöºë áàéäëûí øèíæèëãýý • Õ¿÷òýé áîëîí ñóë òàë • Áîëîìæ, ýðñäýë • ª õÿíàëò ðñºë人íä äàâóóòàé áîëîí ñóë òàë Çóðàã 2.3.4. Á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéí ìýäýýëëèéí á¿òýö21 Á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéã çîõèîí áàéãóóëàõ ¯éëäâýðëýã÷èä ººðèéí çàõ çýýëèéí îíöëîãèéã õàðãàëçàí ¿çýõ íü îð÷èí ¿åèéí áèçíåñèéí ñòðàòåãèä òîãòñîí æóðàì áîëñîí áàéíà. Ýíý íü áàéãàëü öàã óóð, õ¿í àìûí á¿òýö, àìüæèðãààíû ò¿âøèí, øàøèí ø¿òëýã, çàí çàíøëûí îíöëîãèéã õàðãàëçàíà ãýñýí ¿ã þì. Äàðààõ çóðàãò òîìîîõîí êîìïàíèéí ìàðêåòèíãèéí àëáàíû ¿éë àæèëàãààíû ÷èãëýëèéí íýã áîëîìæèò õóâèëáàðûã õàðóóëàâ. Ãýõäýý ï¿¿ñ, êîìïàíè òºäèéã¿éã¿é òºð, çàñãèéí áîäëîãîîð õýðýãæ¿¿ëýõ ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãàà èéì ÷èãëýëòýé áàéæ áîëîõûã òýìäýãëýå. Áóñàä îðíû òóðøëàãààñ õàðàõàä íóòàã äýâñãýðèéí ìàðêåòèíãèéí áàéãóóëëàãûí ¿¿ðãèéã òîäîðõîé õýìæýýãýýð õóäàëäàà, àæ ¿éëäâýðèéí òàíõèì, äàíãààð íî¸ðõîõûí ýñðýã õóóëüä õÿíàëò òàâüäàã áàéãóóëëàãà, áèçíåñèéã äýìæèõ òºâ áîëîí óëñûí áîëîí õóâèéí ñåêòîðûí õàìòûí àæèëëàãààíû çàð÷ìûã (public-private-partnership) õýðýãæ¿¿ëäýã áóñàä 21 Regionensmarketing in Deutschland. -Aktion Munsterland e. V. -Munster, 1995. 91
  • 90. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик áàéãóóëëàãà ã¿éöýòãýäýã áàéíà. Ãýõäýý èõýíõ á¿ñ íóòàãò á¿ñèéí, õîòûí ìýðãýøñýí ìàðêåòèíãèéí àëáà àæèëëóóëäàã àæýý. Èéì òºðëèéí áàéãóóëëàãóóäûí çîõèîí áàéãóóëàëò, ýðõ ç¿éí õýëáýð, ñòàòóñ ýäãýýðòýé õîëáîãäîîä ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýð ÿëãààòàé áàéæ áîëíî. Æèøýýëáýë, õýëáýðèéí õóâüä á¿ñèéí çàñàã çàõèðãààíû á¿òöèéí íýãæ, á¿ñèéí çàõèðãààíû îðîëöîîòîé õóâüöààò êîìïàíè, á¿ñèéí çàõèðãààòàé ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õàìòðàí àæèëëàäàã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ãýõ÷ëýí îëîí ÿíç áàéæ áîëäîã áàéíà. Äîòîîäîä Îðîí íóòãèéí çàõ çýýë Óëààí- áààòàðûí á¿ñ Áàðóóí á¿ñ Ç¿¿í á¿ñ Õàíãàéí á¿ñÒºâèéí á¿ñ Ìàðêåòèíãèéí àëáà Ãàäààäàä Ç¿¿í õîéä Àçè ÎÕÓ, äóíäàä Àçè ÁÍÕÀÓ Åâðîï, äàëàéí ÷àíàä ßïîí, Àçèéí áóñàä îðîí Õàìãèéí ãîë íü óëñûí áîëîí õóâèéí ñåêòîð àëü àëèíû àøèã ñîíèðõîë íèéöýõ ó÷ðààñ ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷ ã¿éöýòãýõ þìóó òºëººëºõ çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãà, ¿éëäâýð àæ àõóéí ãàçàð, áàíê, èðãýíèé íèéãýì, õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷èä áàéæ áîëíî. Çàðèì á¿ñ íóòàãò ýíý ¿¿ðãèéã çàñàã çàõèðãààíû äýìæëýã, ñàíõ¿¿æèëòýýð ìýðãýæèëòí¿¿äèéí õàìòëàã ã¿éöýòãýäýã òóðøëàãà áàéíà. Ýäãýýð íü òîäîðõîé õóãàöààíû äàðàà ººðèéãýý ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëäîã áàéíà. Á¿ñèéí ìàðêåòèíãèéí òºâèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí ÷èãëýëèéã äàðààõ áàéäëààð òîìü¸îëæ áîëîõ þì: òóõàéí íóòàã äýâñãýðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ñóáüåêò¿¿äèéí ýðýëò õýðýãöýýíä íèéö¿¿ëýí ìàðêåòèíãèéí çºâëºë㺺, ìýäýýëëýýð õàíãàõ, ìýäýýëëèéí áàíê áàéãóóëæ, áýõæ¿¿ëýõ; ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ ÿâóóëàõ; ìàðêåòèíãèéí àñóóäëààð ãàðñàí õóóëü, òîãòîîìæèä øèíæèëãýý ä¿ãíýëò õèéæ, ò¿¿íèéã äàãàæ ìºðäºæ áàéãàà áàéäàëä 92
  • 91. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ìîíèòîðèíã õèéõ, ýðõ ç¿éí àêòóóäûã àøèãëàõ òàëààð çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ; áàãà õóðàë, ñåìèíàð, ¿çýñãýëýí, ÿàðìàã çîõèîí áàéãóóëàõ; ìýäýýëýë, ñóðòàë÷èëãààíû ìàòåðèàë áýëòãýæ ãàðãàõ; á¿ñ íóòãèéí èìèæèéã á¿ðä¿¿ëýõ, òºëºâø¿¿ëæ õºãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ; íóòàã äýâñãýðò òºâëºðñºí áàéãàëü, ìàòåðèàë-òåõíèê, ñàíõ¿¿, õºäºëìºðèéí áîëîí áóñàä íººöºä ãàäíû ñóáüåêò¿¿äèéí àíõààðëûã õàíäóóëàõ; îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé, á¿ñ õîîðîíäûí õºòºëáºð òºñºëä òóõàéí á¿ñ íóòàã, ò¿¿íèé ñóáüåêò¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, çîõèîí áàéãóóëàëòûí òàëààð òóñëàõ; áóñàä á¿ñ íóòàã, ãàäààäûí áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàõàä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ; ¿éëäâýðëýë, õóäàëäàà àæ àõóéí íýãæèéí ìàðêåòèíãèéí àëáàíû ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõ, àðãà ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ; ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í, òóðøëàãûã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ; æèæèã, äóíä áèçíåñèéã õºãæ¿¿ëýõýä ìàðêåòèíãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ; á¿ñ íóòàãò áóé áîëñîí ñºðºã ¿çýãäëèéã ñààðóóëàõ çîðèëãîîð àíòèìàðêåòèíãèéã çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã áîëíî. Íóòàã äýâñãýðèéí ìàðêåòèíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ õîòûí ìàðêåòèíã, îðîí íóòãèéí ìàðêåòèíã ãýñýí îéëãîëòóóä áàñ áèé áºãººä òóñ á¿ðòýý ñóäàëãààíû áèå äààñàí îáüåêò áèëýý. Àøèãëàñàí ýõ ñóðâàëæ 1. ßñ¿äà Îñàì¿ Ìîíãîëûí áàõàðõàëûã äàõèí ñýðãýýõèéí òóëä. Ìîíãîë-ßïîí òºâººñ çîõèîí áàéãóóëñàí “Äàÿàðøèë áà Ìîíãîë Óëñûí õºãæèë” ñýäýâò àíõäóãààð ôîðóì äýýð òàâèãäñàí èëòãýë¿¿ä. Óëààíáààòàð, 2002. 2. Êèñëþê Ì.Á., Ñóðíèí Â.Ñ. Êóçáàññêàÿ ìîäåëü ðåôîðìèðîâàíèÿ ýêîíîìèêè: Êóçáàññêàÿ ýíöèêëîïåäèÿ: Ò. 2. Ñåðèÿ ýêîíîìè÷åñêàÿ. Êåìåðîâî, 1995. 3. Ïîòàïîâ À. Ðóìûíû ñîçäàþò èíôîðìàöèîííûé ïëàöäàðì. //Èíîñòðàíåö, 2000. 4. Ïîðòåð Ì. Ìåæäóíàðîäíàÿ êîíêóðåíöèÿ. Ïåð. ñ àíãë. -Ì.: Ìåæäóíàðîäíûå îòíîøåíèÿ, 1993. 5. Îíäà Õ. Óêðåïëÿÿ äîâåðèå Ê Ðîññèè. //Ìàðêåòèíã. 1997, ¹6. 6. Regionensmarketing in Deutschland. -Aktion Munsterland e. V. - Munster, 1995. 7. http://www.transparensy.orj/cpi/2004/ 8. http://www.weforum.org/ 9. http://www01.imd.ch/ 10. http://heritage.org/ 93
  • 92. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 11. http://www.jbri.orj/ 12. http://www.marketing.spb.ru 94
  • 93. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 9 ÌÎÍÃÎËÛÍ ÄÝÝÄ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÌÀÐÊÅÒÈÍÃÈÉÍ ÒªËªÂ˪êªÃ ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ ǯÉÍ ÇÀÐÈÌ ÀÑÓÓÄÀË Ý.Ýðäýíý÷èìýã Îëîí óëñûí íèéòëýã æèøèãò íèéöñýí, ººðèéí ¿íäýñíèé îíöëîã á¿õèé øèíý áîëîâñðîëûí èðýýä¿éí õºãæèë, ç¿é òîãòëûã ñóäàëæ öààøèä áîëîâñðîíãóé áîëãîõ îíîë àðãà ç¿éã áîëîâñðóóëàõ íü óëñ îðíû õºãæëèéí òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëæ áàéíà. ¯¿íòýé óÿëäóóëàí äýëõèéí óëñ îðíóóä áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîãîî õºãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàð, íèéãìèéí ¿ð ºãººæèéã íýìýãä¿¿ëýõ òàëààð èõýýõýí ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýëò õèéæ áàéíà. Óëñ îðíóóä áîëîâñðîëûí òàñðàëòã¿é, óÿí õàòàí áàéäàë íýìýãäýí, õ¿í íàñàí òóðøäàà øààðäëàãàòàé áîëîâñðîëîî õ¿ññýí öàãòàà çîõèìæòîé õýëáýðýýð ýçýìøèõ ÿâäëûã ºðãºòãºõ ÷èãëýëýýð áîëîâñðîëûí áîäëîãûã áîëîâñðóóëæ ñóðãóóëèéí òîãòîëöîîíîîñ ýõëýýä íèéò íèéãìèéí õýìæýýãýýð òºëºâëºí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Äýýä áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëæ, ò¿¿íä òîõèîëäîæ áàéãàà çàðèì áýðõøýýëòýé àñóóäëóóäûã îíîâ÷òîé øèéäâýðëýõèéí òóëä ñóðãóóëèéí äîòîîä, ãàäààä ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààã õèéæ, øèíý÷ëýëèéí ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºãººòýéãýýð õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà. Èéìä äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí õºãæëèéí ýõ ñóðâàëæ, ò¿¿íèé õàíäëàãà, ÷èãëýëèéã îíîâ÷òîé òîäîðõîéëîõ ¿íäýñ áîëîõ ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã õ¿í ñóäëàë, ñýòãýë ñóäëàë, áîëîâñðîë ñóäëàë, ìàðêåòèíãèéí óõààí çýðýã øèíæëýõ óõààíóóäûí óóëçâàð äýýð ìàø íàðèéí ñóäëàæ áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿íèé àðãà ç¿éã á¿ðýí ýçýìøèõ ÿâäàë íèéãìèéí òóëãàìäñàí àñóóäëûí íýã áîëîí äýâøèãäýæ áàéíà. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéã öîãöîëáîð áàéäëààð ñóäëàæ, õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà ç¿éã òîäîðõîéëæ áàéãààä á¿òýýëèéí øèíýëýã òàë îðøèíî. Á¿òýýëä äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí 95
  • 94. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí á¿òýö, èæ á¿ðäëèéã òîäîðõîéëîí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éã ÕÈÑ-èéí æèøýýí äýýð ïðàêòèê òàëààñ íü õàðóóëñàí áîëíî. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã òîäîðõîéëîõ çàãâàðóóäûí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëèéã ñàéæðóóëàõ, ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã èë¿¿ áîäèòîé, õýðýãæèõ¿éö, ïðàêòèê õýðýãëýý áîëãîõ çîðèëò òàâèâ. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà ººðèéí äîòîîä, ãàäààä ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààã îíîâ÷òîé ÿâóóëæ, ò¿¿íäýý ¿íäýñëýí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëñíýýð òýäíèé çàõ çýýëä ýçëýõ áàéð ñóóðü íýìýãäýæ, óëìààð ºðñºëäºõ ÷àäâàð íü ñàéæðàõ áîëíî. Ñóäàëãààíä òàíèí ìýäýõ¿éí ¿íäñýí àðãóóäààñ ãàäíà ìàãàäëàë ñòàòèñòèê, ýêîíîìåòðèê çàãâàð÷ëàëûí àðãóóä áîëîí ñ¿¿ëèéí ¿åä õýðýãëýõ áîëñîí çîðèëãûã ¿íýëýõ SMART, ãàäààä äîòîîä îð÷íû íºëººëëèéã ñóäëàõ SWOT øèíæèëãýý, ãàäààä îð÷íû íºëººëëèéã ñóäëàõ PEST, îðîëöîã÷ ñóáúåêòóóäûí íºëººëëèéã ñóäëàõ PIP àðãûã õýðýãëýñýí. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà íü ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëñíýýð ºðñºë人íò çàõ çýýëä ìàðêåòèíãèéí ÿìàð ñòðàòåãè òàêòèê, ìàòèâàöè àøèãëàí õýðýãëýã÷äýý òàòàæ ººðèé㺺 ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ âý? ãýäýã àñóóäëûã îíîâ÷òîé øèéäâýðëýõ áîëîìæûã á¿ðä¿¿ëýõ áà ãàäààä, äîòîîä ìàðêåòèíãèéí àñóóäëàà õýðõýí ñàéæðóóëàõ òàë äýýð ¿íýëýëò ºãºõ áîëîìæòîé, ÷àäâàðòàé áîëíî. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã: 1. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí áîëîí ÅÁÑ-èéí óäèðäëàãóóä ººðèéí ñóðãóóëèéí áîëîí ñóðãàëòûí îíöëîã, øèíæ ÷àíàðò òîõèðóóëàí øóóä õýðýãëýõ áîëîìæòîé. 2. Òºð çàñãààñ áîëîâñðîëûí ñàëáàðûã äýìæèí õºãæ¿¿ëýõ òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãûí ¿íäýñëýëèéã áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàæ áîëíî. 3. Áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãóóä áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóä ñóäàëãààíû ìàòåðèàë, õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëãîí àøèãëàæ áîëîõûí çýðýãöýý èõ, äýýä ñóðãóóëèéí áàêàëàâðûí áîëîí ìàãèñòðûí, äîêòîðûí ñóðãàëò, ñóäàëãààíä ñóðãàëòûí ìàòåðèàë áîëãîí õýðýãëýõ áîëîìæòîé. Áîëîâñðîë íü õàðèëöàí õàìààðàë, ø¿òýëöýý á¿õèé îðö-ÿâö-ãàðöûí òîãòîëöîîòîé îëîí êîìïîíåíòóóäûã áàãòààñàí çàäãàé ñóïåð ñèñòåì 96
  • 95. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик áºãººä íèéãìèéí èõ òîãòîëöîîíû íýã õýñýã, ò¿¿íèé õºãæëèéí ò¿âøèí ÷àäàâõèàñ õàìààð÷ õºãæèõ áîëîâ÷ ýðãýýä íèéãìèéí õºãæ뺺 õºòëºã÷ øèíæòýé, ò¿¿íèé òýðã¿¿ëýã÷ ñàëáàð áàéíà ãýæ ¿çäýã. Øèíý çóóíû äýëõèéí áîëîâñðîëûí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãûã ìýäýð÷, Ìîíãîë óëñ äîòîîääîî õ¿ëýýãäýæ áàéãàà ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä õàìãèéí ÷óõàë ëóóæèí íü áîëîâñðîëûí ñàëáàð äàõü ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãàà øèíæèëãýý þì. ¯¿íèé äîòðîîñ õ¿í òºâòýé áîëîâñðîë ñóäëàë áóþó áîëîâñðîëûí ìàðêåòèíãèéã øèíýýð á¿ðä¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ íü øèíý çóóíû áîëîâñðîë ñóäëàëûí õºãæëèéí øèíý õàíäëàãà ìºí. Áîëîâñðîëûã îíîëûí ºíäºð ò¿âøèíä ñóóðü ñóäàëãààíû áà õýðýãëýýíèé ïðàãìàòèê ÷èãëýëòýéãýýð õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãóóä ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû òóñãàé àëáûã áàéãóóëàí ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû ìýðãýøñýí àæèëòíóóäààð áýõæ¿¿ëýõ, ñóðãàëò ñóäàëãààã õîñëóóëàí ÿâóóëàõ çýðýã ÷èãëýëèéã áàðèâàë ç¿éòýé. Èéìýýñ áîëîâñðîëûí áîäëîãûí òóëãûí ãóðâàí ÷óëóó áîëñîí áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ÷àíàðûã íü ñàéæðóóëàõ, ò¿¿íèé íèéãìèéí ¿ð ºãººæèéã äýýøë¿¿ëýõ ãýñýí öîãö àñóóäëûã èæ á¿ðíýýð íü øèéäâýðëýõ ¿¿äíýýñ ºíººäðèéí èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí óäèðëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä ìàðêåòèíãèéí øèíæèëãýý – òºëºâëºëò - ñóäàëãàà -ñóðãàëò – ¿éëäâýðëýë - áîðëóóëàëò ãýñýí á¿õ äàìæëàãûã áàãòààñàí, á¿ðýí áèå äààñàí ¿éë àæèëëàãààã òºëºâø¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Õýäèé òèéì áîëîâ÷ îð÷èí ¿åèéí ìàðêåòèíãèéí á¿õèé ë íºõöºë áàéäëûã äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãàä á¿ðýí õýìæýýãýýð àøèãëàæ áîëîõ þì. Áîëîâñðîë íü îþóí óõààí, ìýäëýã, ÷àäâàð, äàäàë, õ¿ì¿¿íëýã ¸ñûã òºëºâø¿¿ëäýã îíöãîé ìàÿãèéí ¿éë÷èëãýý áîëäãèéí õóâüä ººðèéí õýðýãëýã÷ áîëîí çàõ çýýë, ò¿¿íèéã ñóäàëäàã àðãà, óäèðäàí çîõèöóóëàã÷ ìåõàíèçìòàé. Èéìýýñ áîëîâñðîëûã ò¿¿íèé ôèëîñîôè, ò¿¿õ, ñýòãýë ñóäëàë, ôèçèîëîãè, ýäèéí çàñàã, çàõ çýýë, ìàðêåòèíã, ìåíåæìåíò, ýðõ ç¿éí ºðãºí õ¿ðýýíä öîãöîîð ñóäëàõ øààðäëàãàòàé áîëîâ. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíã íü õºäºëìºðèéí áóþó àæèëëàõ õ¿÷íèé çàõ çýýëèéí ñóäàëãàà õèéæ õàìãèéí ýðýëò õýðýãöýýòýé áàéãàà ìýðãýæëèéã òîäîðõîéëîõ, ¿éë÷èëãýýíèé òºðëèéã ñîíãîõ áà áèé áîëãîõ, çîðèëòîò çàõ çýýë áîëîí ñåãìåíòýý òîäîðõîéëîõ, îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí ò¿âøèíä ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ, ¿¿íèé òóëä ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäýëýý îíîâ÷òîé õýìæýýíä áàéëãàõ çîðèëãîòîé þì. 97
  • 96. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí îð÷èí íü áàéíãà õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Çàõ çýýë áà îð÷íû ººð÷ëºëò õàíäëàãûã øèíæëýí ä¿ãíýñíèé ¿íäñýí äýýð ñóðãóóëü á¿ð ýðõýì çîðèëãîî óë ¿íäýñòýé òîìú¸îëîí, ò¿¿íäýý õ¿ðýõ ãîë àðãóóä áóþó ìàðêåòèíãèéí õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõ, óëìààð ýíý á¿ãäèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàëò òàâèõ ¿éë ÿâöûã äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí óäèðäëàãà ã¿éöýòãýíý. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäýëèéí òºëºâëºëò íü: - á¿òýýãäýõ¿¿í (òºãñºã÷èä) - үíý (ñóðãàëòûí òºëáºð, ñàíõ¿¿æèëò) - õóâèàðëàëò (òºãñºã÷人 àæèëëóóëàõ ãàçàð) - ìàðêåòèíãèéí èäýâõæ¿¿ëýëò - бàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí - сóðãàëòûí îð÷èí - сóðãàëòûí òåõíîëîãè ãýñýí 7 õýñýãòýé áàéíà. Á¿òýýãäýõ¿¿í. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí õýðýãëýã÷èä íü òýäíèéã ñîíãîäîã áà òýäíèé ñîíãîõ, ýñ ñîíãîõ ýðõ íü ÷ºëººòýé áàéäàã áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí òýä ººðèéí õ¿ññýí äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãàäàà ýëñýí ñóðàëöàõ ÿâöàä ñóðàëöàæ ÷àäàõã¿é, ýñâýë ñàíààíä íü òîõèðîõã¿é ¿åä òýä ñóðãóóëèà îðõèí ÿâàõ áà ñîëèäîã. Ýíý íü îþóíû ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé îíöëîã øèíæ ìºí áºãººä äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà õýäèé ÷èíýý ÷àíàðûí ºíäºð ò¿âøèíä ñóðãàëò ÿâóóëæ, òºãñºã÷äèéã áýëòãýëýý ÷ ýíý íü çàðèì òàëààð áèäíýýñ õàìààðàõã¿é ç¿éë ãàð÷ áàéíà. Õóâààðèëàëò. Ýíý íü äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà ººðñäèéí áýëòãýñýí ìýðãýæèëòíýý áóþó òºãñºã÷人 òºãññºí äàðóéä íü ýöñèéí õýðýãëýã÷èä áóþó ýðýëò õýðýãöýýòýé ãàçàð, àæëûí áàéðàíä íü õ¿ðãýæ ºãºõ, ìºí òóõàéí áýëòãýæ áóé ìýðãýæèëòýí ýðýëò õýðýãöýýòýé áàéãàà ãàçàðò òºãñºã÷人 òàíèóëàõ, ìýäð¿¿ëýõ, ººðººð õýëáýë, á¿òýýãäýõ¿¿í äýýð ¿ç¿¿ëýí òàíèëöóóëãà õèéõòýé òºñòýé ¿éë àæèëëàãàà íü äýýä áîëîâñðîë îëãîõ ¿éë ÿâöàä áàéäàãã¿é. Èäýâõæ¿¿ëýëò. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí õóâüä èäýâõæ¿¿ëýëòèéí íýëýýä õýäýí òºðºë ãàð÷ èðæ áîëîõ þì. Òóõàéëáàë, àíõàí øàòíû õýðýãëýã÷ýý îëæ àâàõ áóþó ýëñýã÷äýä õàíäñàí çàð ñóðòàë÷èëãàà, òºãñºã÷人 òàíèóëàõ çàð ñóðòàë÷èëãàà, óðàìøóóëàë ãýõ ìýò àíãèëæ áîëîõ þì. 98
  • 97. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ñóðãàëòûí òºëáºðèéí õýìæýý áóþó ¿íý. Õýðýãëýã÷èä ÿíç á¿ðèéí ìýðãýæèë îëãîõ ñóðãóóëèóäàä ñóðàëöàõààð îðëîãûíõîî òîäîðõîé õýñãèéã ýðãýëò áóöàëòã¿éãýýð çîðèóëäàã. Óðüä÷èëñàí òºëáºðò áóþó êðåäèò ñèñòåìä øèëæñýí íü áîëîâñðîëä òºëºõ ¿íý íü òîäîðõîé õýìæèõ íýãæòýé òºäèéã¿é õýí á¿ðèéí äóð çîðãîîð òîãòîîäîã ñàéí äóðûí ¿íýëãýý áèø àãààä îþóòàí íýã áàãö öàãèéí õè÷ýýë ñóäàëñíûõàà òºëºº ìºí㺠òºëºõ ¸ñòîé. Áîëîâñðîëûí ¿íý öýíý ÷óõàìäàà ìºíãºíä áèø, õàðèí ò¿¿íèé ¿íýëýìæèä, óã àãóóëãàíä áàéäàã. Õ¿ì¿¿ñ áóþó áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí õóâüä áîë õàìãèéí ãîëëîõ õ¿ì¿¿ñ íü áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí áàéäàã. Ñóðãóóëèéí åðºíõèé ä¿ð òºðõ, áîäëîãî áàãø íàðààð äàìæèí õýðýãæèíý. Èéìä þóí ò¿ð¿¿íä áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷íýý çºâ ñîíãîí àâ÷ àæèëëóóëàõ, ñóðãóóëü àæèë÷èä áóþó áàãø íàðûíõàà òàâ òóõòàé àæèëëàõ á¿õèé ë áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ ºãºõ ¸ñòîé. Ñýòãýë õàíãàëóóí áàéãàà àæèëëàã÷äûí á¿òýýë÷ õºäºëìºðèéí ¿ð ä¿í ºíäºð áàéäàã. Ñóðãàëòûí îð÷èí. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí áóñàä ºðñºëäºã÷ ñóðãóóëèóäòàéãàà ºðñºëäºõ ãîë ¿ç¿¿ëýëò ñóðãàëò ÿâóóëàõ îð÷èí, íºõöºë áàéäàã. Ñóðãóóëü íü îþóòàí ñóðàëöàõ íºõöºë áîëîëöîîã äýýä çýðãýýð á¿ðä¿¿ëæ ºãñºí áàéõ øààðäëàãàòàé. Ñóðãàëòûí òåõíîëîãè. Ñóðãàëòûí ¿éë ÿâö íü ñóðãàëòûí òåõíîëîãèòîé ñàëøã¿é õîëáîîòîé þì. Ñóðãàëòûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ, ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã ñàéæðóóëàõ, îþóòíóóäàà äàäëàãàæóóëàõ çýðýã ¿éë àæèëëàãààíä èë¿¿ àíõààðàõ õýðýãòýé. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãàä õýðýãëýõ ¿éë÷èëãýýíèé ìàðêåòèíãèéí á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòûã ä¿ðñëýí ¿ç¿¿ëáýë: 99
  • 98. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Á¿ä¿¿â÷ 5 Áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé ìàðêåòèíãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà Äîòîîä ãàäààä Ìàðêåòèíã ìàðêåòèíã áàãø àæèë÷èä õàðèëöàí îþóòíóóä õàìààðàëòàé ìàðêåòèíã Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäýë 7Ð-ã îíîâ÷òîé á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãàà çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé þì. Ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû íýã ÷óõàë ¿íäýñëýë áîë çàõ çýýëèéí öààøäûí ÷èãëýë, õàíäëàãûã íü îëæ õàðàí ñóðãóóëèéí çîðèëãî áà ñòðàòåãèéã òîäîðõîéëîõîä àøèãëàõ ÿâäàë. Ìîíãîëûí äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãóóäûí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûí ò¿âøèíã íàðèéâ÷èëñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õàðüöóóëæ ñóäëàõ, õýðýãëýã÷äèéí äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãóóäûã ¿íýëýõ ¿íýëýìæ, ñîíãîëò õèéõýä íºëººëºõ ãîë õ¿÷èí ç¿éëèéã îëîõ, èðýýä¿éí õýðýãëýã÷äèéí ñàíàëààð ñóðãóóëèóäûã ýðýìáýë¿¿ëæ, òýäíèé ðåéòèíãèéã òîäîðõîéëîõ, ýöýñò íü õàìãèéí ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ òºãñºã÷äèéí àæëûí áàéðíû õàíãàìæ áóþó ýðýëò õýðýãöýý, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýðõ ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã ¿íýëýõ, àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí øèíý áîëîâñîí õ¿÷èí òàâèõ ¿íäñýí øààðäëàãûã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð 2002, 2003 îíóóäàä ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààã îðö, ¿éë ÿâö, ãàðöûí ò¿âøèíä õèéæ ñàíàë ä¿ãíýëò ãàðãàëàà. Õýðýãëýã÷èéí çàõ çýýëèéí ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààã 2002 îíä íèéò 500 ñóðàã÷èéí äóíä ÿâóóëñàí. Ñóäàëãààã áîäèò áîëãîõûí òóëä ÓÁ õîòûí á¿õ ä¿¿ðãèéã õàìðóóëàõûã çîðüñîí. Ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèóäûã ñîíãîõäîî äàðààõ 3 á¿ñ÷èëýëýýð ãàçàð ç¿éí áàéðøèë, õ¿í àìûí áîëîí íèéãìèéí õºãæèë, õ¿í àìûí òºâëºðºë, ñóðãàëòûí îíöëîã çýðãèéã õàðãàëçàí òºãñºã÷äèéí òîîíä øóóä òýö¿¿ õàðüöààòàéãààð ñîíãîñîí. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ¿éë ÿâöàä ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààã õèéõäýý ìîíãîëûí áîëîâñðîëûí çàõ çýýëèéí ãîë ñåãìåíò áîëîõ ãàäààä õýëíèé áîëîí áèçíåñèéí óäèðëàãûí ÷èãëýëèéí 100
  • 99. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ìýðãýæèëòýí áýëòãýí ãàðãàæ áóé èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí ñóðãóóëèéí áîëîí ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíä òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð ò¿¿âýð ñóäàëãàà õèéñýí. Ýíä óëñûí áîëîí õóâèéí (ÌÓÈÑ, ÓÁÈÑ, ØÓÒÈÑ, ÑÝÇÄÑ, Õ¯ÄÑ, ÕÈÑ, ÎÒÈÑ, ÎðÈÑ, ÓÁ êîëëåæ) ñóðãóóëèóäûã ò¿¿âýðëýí àâ÷ ñóäàëñàí. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ãàðöûí ñóäàëãààíä òýäíèé òºãñºã÷äèéã àâ÷ àæèëëóóëæ áóé ÓÁ õîòûí õàðüöàíãóé ºðñºëäºõ ÷àäâàð, ìåíåæìåíò ñàéòàé, íèëýýä óÿí õàòàí ¿éë àæèëëàãààòàé ãýãäýõ àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéã ñîíãîí ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààã ÿâóóëñàí. Ñóäàëãààã áîäèòîé áîëãîõ ¿¿äíýýñ ãàäààä õýëíèé áîëîí áèçíåñèéí óäèðäëàãûí ìýðãýæëýýð áýëòãýãäñýí ìýðãýæèëòýíã àâ÷ àæèëóóëäàã, òýð ÷èãëýëèéí ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷èíòýé àæ àõóéí íýãæ¿¿ä (Sky ãðóïï, ÌÈÀÒ êîìïàíè, MCS ãðóïï, MSM êîìïàíè, Ãîâèéí ñàíàà÷èëãà, Äýëõèéí çºí, Êîíèÿêà, ͯÁ-èéí õºãæëèéí õºòºëáºð, ÕÕÀÀß, ÇÃ-ûí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàãóóä, 33-ð ñóðãóóëü, ÓÁ çî÷èä áóóäàë)-èéã ñîíãîí àâ÷ ñóäàëãààíä õàìðóóëëàà. Èõ, äýýä ñóðãóóëü íü îðö, ÿâö, ãàðöäàà áàéíãà ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéæ áîäèò ìýäýýëýëä ñóóðèëñàí ìàðêåòèíãèéí íàðèéí òîäîðõîé òºëºâëºãººòýé àæèëëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîëæýý. Ìîíãîëûí äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíû ºíººãèéí áàéäëûí ¿íýëãýýã SWOT øèíæèëãýýãýýð õèéëýý. Äýýðõè øèíæèëãýýíä ¿íäýñëýí èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí äàâóó áà ñóë òàëóóäûã òîäîðõîéëáîë: Äàâóó òàëóóä: 1. Áàãøèéí óð ÷àäâàð 2. Îþóòíû ñýòãýë õàíàìæ 3. ªðñºëäºõ ÷àäâàð Ñóë òàëóóä: 1. Ñóðãàëòûí òºëáºð 2. Îþóòàíä ¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, óðàìøóóëàëò, äýìæëýã áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. Èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí áýëòãýí òºãñãºæ áóé ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷í¿¿äèéí ýðýëò õýðýãöýý, øààðäëàãà, ìýäëýã ÷àäâàðûí ò¿âøèí, ¿éëäâýðëýã÷äèéí õýðýãöýýã õàíãàõ ÷àäâàð, ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõ ñóäàëãààíû õ¿ðýýíä ¿éëäâýð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ìýðãýæèëòýé 101
  • 100. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик áîëîâñîí õ¿÷íèéã ñîíãîí àæèëä àâàõàä ãàäààä õýëíèé ìýðãýæëýýð òºãñºã÷äèéí õóâüä ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðààð àëü ñóðãóóëèéã òºãñºã÷èä èë¿¿ áàéäàã òàëààð ñóäëàõàä ÌÓÈÑ-èéí òºãñºã÷äèéã 41%, ÕÈÑ-èéí òºãñºã÷äèéã 36%, ÓÁ êîëëåæ òºãñºãäèéã 5%, ÓÁÈÑ òºãñºã÷äèéã 8%, áóñàä ñóðãóóëèéí òºãñºã÷äèéã 10% ÷àäâàðëàã áàéäàã ãýñýí ä¿ãíýëò ãàðñàí. Õàðèí áèçíåñèéí óäèðäëàãà ìýðãýæëýýð òºãñºã÷äèéí õóâüä ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðààð ØÓÒÈÑ-èéí Êîìïüþòåðèéí òåõíèê ìåíåæìåíòèéí ñóðãóóëèéã òºãñºã÷äèéã 35%, ÑÝÇÄÑ òºãñºã÷äèéã 23%, ÌÓÈÑ òºãñºã÷äèéã 21% íü õàðüöàíãóé èë¿¿ ÷àäâàðëàã áàéäàã ãýæ ¿íýëñýí áàéíà. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà á¿õýí çàõ çýýëèéíõýý ýðýëò õýðýãöýýã íàðèéí ñóäëàí, óëìàà𠺺ðèéí çîðèëãûã àëñ õýòèéí ÷èãëýëòýé òîäîðõîéëîí ìåíåæìåíòèéí áîëîí õºãæñºí îðíóóäûí äýâøèëòýò àðãà áàðèëûã á¿òýýë÷ýýð ýçýìøèæ, ïðàêòèê àìüäðàë äýýð õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä çàõ çýýëèéí áîëîí ¿éë àæèëëàãààíûõàà íºõöºë áàéäëûã áîäèòîé ¿íýëýí õàðæ ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëæ ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãè, òàêòèêàà îíîâ÷òîé ñîíãîí àâñíàà𠺺ðèéí ñóðãóóëèéí ºìíº òàâüñàí çîðèëãî, çîðèëòóóäàà äýñ äàðààòàé øèéäâýðëýí àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõ òààòàé áîëîìæ á¿ðäýíý. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãºº íü òîäîðõîé çîðèëãîä õ¿ðýõ, àìæèëò îëîõîä ÷èãëýñýí áàéäëààð òºëºâëºãäºíº. ¯¿íèé ãîë çîðèëãî íü: - ìàðêåòèíãèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðã¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ; - òºëºâëºãººò õóãàöààíä ÿìàð çàõ çýýëä ãàð÷, ÿìàð ÿìàð ñóðãàëòûí ¿éë÷èëãýýã ÿâóóëàõ; - ýðýëò õýðýãöýýã íºëººëºã÷ õ¿÷èí ç¿éëñýýð òîîöîîëîõ; - õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã òîäîðõîéëîõîä îðøèíî. Ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû çîðèëòîî õàíãàõàä ñòðàòåãèéí ìàðêåòèíãààð áîäëîãî çîðèëòûã òîäîðõîéëæ, ¿éë àæèëëàãààíû ìàðêåòèíãààð ñóðãàëòûí òºëáºð, ýëñýëò òºãñºëòèéí òîãòîëöîî, ðåêëàì ñóðòàë÷èëãàà, ìýðãýæëèéí çàõ çýýëèéí ñîíãîëò, ºðñºë人íä äàâóó áàéäàë îëîõ íºõöºë, çîðèëòîò çàõ çýýë äýýðõè òààìàãëàë çýðýã ¿éë àæèëëàãààíû ¿éë ÿâöûã òîäîðõîéëîõ íü òýäãýýðèéí ñóðãàëò, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ýöñèéí ¿ð ä¿íä øèéäâýðëýõ íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãºº íü: Óäèðäëàãûã áàéíãûí àëñûí õàðààòàé ñýòãýí áîäîõîä óðàìøóóëàõ Ñóðãóóëèéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ Õÿíàëòûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîãòîîõ 102
  • 101. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ýðñäýëèéã äàâàí òóóëàõ áîëîìæèéã îëãîõ Á¿õ àëáàí ¿¿ðãèéí óÿëäààã òîäîðõîéëîõîä à÷ õîëáîãäîëòîé. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí õóâüä ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã ¿íäýñëýë ñàéòàé áîëîâñðóóëàõ àðãà÷ëàëûã äàðààõ áàéäëààð òîìú¸îëáîë èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áîëíî ãýæ áèä ¿çýæ áàéíà. Á¿ä¿¿â÷ 8 Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí îð÷íû áîëîí íºõöºë áàéäëûí øèíæèëãýý: Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí îð÷íû øèíæèëãýý íü òóõàéí ñóðãóóëèéí çîðèëãîäîî õ¿ðýõýä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä, ãàäààä, äîòîîä îð÷íû ýëåìåíò¿¿äèéí õàðèëöàí õîëáîî, ò¿¿íèé ýãçýãòýé öýã¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ ¿éë ÿâö þì. Ìàðêåòèíãèéí ¿íýëãýý-çîðèëòîò çàõ çýýëèéí øèíæèëãýý: Ñóðãóóëèéíõàà ìàêðî, ìèêðî îð÷íû ñóë áà äàâóó òàëóóäûã íýýí èëð¿¿ëæ, òýäãýýðèéã ãàäààä îð÷íû áîëîìæ àþóëòàé õîëáîí ¿çñýíèé ¿íäñýí äýýð ìàðêåòèíãèéí ¿íýëãýý-çîðèëòîò çàõ çýýëèéí øèíæèëãýýã õèéõýä áýëýí áîëäîã. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààí äàõü ìàðêåòèíãèéí ¿íýëãýý, çîðèëòîò çàõ çýýëèéí øèíæèëãýýã õýðýãëýã÷èéí ¿íýëãýýíèé èíäåêñ (Õ¯È), áåí÷ìàðêèíãèéí (ÂÌ) ñèñòåì, ºðñºë人íò áåí÷ìàðêåòèíã, òåõíîìåòðèéí èíäåêñ, áîñòîíû çºâëºõ ãðóïïûí ìàòðèöè, SWOT øèíæèëãýýíèé çàãâàð çýðãèéã àøèãëàíà. I. Õýðýãëýã÷èéí ¿íýëãýýíèé èíäåêñèéã òîäîðõîéëîõäîî (Õ¯È)=(5*ñàíàëûí òîî + 4*ñàíàëûí òîî + 3*ñàíàëûí òîî + 2*ñàíàëûí òîî + 1*ñàíàëûí òîî)/íèéò ò¿¿âðèéí òîî. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí îð÷íû áîëîí íºõöºë áàéäëûí øèíæèëãýý Ìàðêåòèíãèéí ¿íýëãýý- çîðèëòîò çàõ çýýëèéí øèíæèëãýý Ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàõ Çîðèëòîò çàõ çýýëèéã òîäîðõîéëîõ Ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäëèéã áîëîâñðóóëàõ Òºãñºã÷ (ãàðöûí)-ûí òºñººëëèéã áîëîâñðóóëàõ Ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëà-ãààíû ¿ð àøãèéí ¿íýëãýý Ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íýëãýý áà õÿíàëò 103
  • 102. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик II. Ìàðêåòèíãèéí áåí÷ìàðêèíãèéí ñèñòåì íü òóõàéí äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí îäîîãèéí áàéð ñóóðüò ä¿í øèíæèëãýý õèéõýýñ ãàäíà õýðýãëýã÷èä áîëîí ºðñºëäºã÷äºä íü ¿íäýñëýí òóõàéí äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ¿éë÷èëãýý, òºëºâëºãºº, ÿëàíãóÿà ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð àøèã çýðýãò ä¿í øèíæèëãýý õèéõ áà òåõíîìåòðèéí èíäåêñ àøèãëàí èíæåíåð ìàðêåòèíãèéí òîîí àðãà÷ëàëûã øèéäâýð ãàðãàõ ïðîöåññò íü íýãòãýí àâ÷ äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ áîëîìæèéã ýðýëõèéëýõýä àøèãëàíà. Òåõíîìåòðèê íü çàõ çýýëä íýâòðýõ çîðèëòûã òîäîðõîéëæ, ñóðãóóëü ¿éë àæèëëàãààíû ã¿éöýòãýëýý ñàéæðóóëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý. III. Õîñ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìàòðèöûí àðãààð øèíæèëãýý õèéæ èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí çàõ çýýëä ýçëýõ öýâýð æèíã òîäîðõîéëîâ. Òóõàéëáàë, ñóäàëãààíä õàìðàãäàãñàä ÿìàð ñóðãóóëüä ýëñýí ñóðàëöàõ õ¿ñýëòýé áàéíà âý ãýñýí àñóóëòàíä äàðààõ áàéäëààð õàðèóëñàí áàéíà. ÑÝÇÄÑ (Â1) – 21 ÌÓÈÑ (Â2) – 17 ÕÀÀÈÑ (Â3) – 14 ØÓÒÈÑ (Â4) – 32 ÕÈÑ (Â5) – 31 Àëèéã íü ÷ ñîíãîõã¿é – 20 ãýñýí õàðèóëò ºãñºí áàéíà. Â1Â2-15, Â1Â3-20, Â1Â4-45, Â1Â5-32, Â2Â3-15, Â2Â4-10, Â2Â5-9, Â3Â4- 16, Â3Â5-20, Â4Â5-45, Â1Â2Â3-10, Â1Â2Â4-21, Â5Â2Â1 -12, Â1Â2Â3Â4-31, Â2Â4Â5Â3-20, Â1Â2Â3Â4Â5-14 òóñ á¿ð ñîíãîñîí áàéíà. Â5 áóþó ÕÈÑ- èéí õóâüä çàõ çýýëä ýçëýõ õóâèéã íü ãàðãàâàë 183/500=36.6% áàéíà. ¯¿íýýñ ¿çýõýä ìàíàé ¿ë õýðýãëýã÷èéí ñåãìåíò 63.14%-òàé áàéãàà áîëîâ÷ õýðýã äýýðýý òèéì áèø þì. Ó÷èð íü çºâõºí Â5 áóþó ÕÈÑ-èéã ñîíãîõã¿éãýýð áóñàä ñóðãóóëèéã ñîíãîõîä áýëýí áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Òèéìýýñ ýíý àñóóäëûí ¿ð ä¿íã áîëîâñðóóëæ ¿ë õýðýãëýã÷äèéí ñåãìåíòèéí õóâèéí æèíã òîäîðõîéëîõîä õîñ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìàòðèöûí àðãûã õýðýãëýå. Õ¿ñíýãò 19 Â1 Â2 Â3 Â4 Â5 ∑ Çàõ çýýëä ýçëýõ õóâü Ýçýëñýí áàéð Â1 21 103 75 111 58 368 21.4 II Â2 103 17 90 96 55 361 21 III Â3 75 90 14 81 54 314 18.26 IV Â4 111 96 81 32 79 399 23.21 I Â5 58 55 54 79 31 277 16.11 V 104
  • 103. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 16.11% íü çàõ çýýëä ýçëýõ õàìãèéí áàãà õóâèéã èëýðõèéëæ áàéãàà ó÷èð ÕÈÑ-èéí çàõ çýýë äýõ ñåãìåíòèéí õýëáýëçýë íèéò çàõ çýýëèéí 16.11- 63.6%-èéí õîîðîíä áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò òèéì ÷ òààòàé, ºíäºð ¿ç¿¿ëýëò áèø ó÷èð ÕÈÑ çàõ çýýëèéíõýý õóâü õýìæýýã èõýñãýõ àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé þì. IV. Áîñòîíû çºâëºõ ìàòðèöèéí àðãà íü ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû îäîîãèéí áà èðýýä¿éí áàéäëûã çàõ çýýëä ýçëýõ áàéð áà ºðñºëäºõ ÷àäâàð òàëààñ íü õàðóóëäàã. Áîñòîíû çºâëºõ ìàòðèöèéí àðãààð ìàðêåòèíãèéí ¿íýëãýý õèéæ ¿çýõýä Õ¿ì¿¿íëýãèéí óõààíû èõ ñóðãóóëü íü îäîîãîîð ? áàéðøèë äýýð îðøèæ áàéíà. Ýíäýýñ õàðàõàä ÕÈÑ ? áàéðøëààñ îä áàéðøèë ðóó øèëæèõ áîäëîãî áàðèìòëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýíý íü ÕÈÑ-èéã ìàðêåòèíãèéí áîñãîõ ñòðàòåãèéã áàðèìòëàõûã øààðäàæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ñóðãóóëèéí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàõ: Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí îð÷èí, íºõöºë áàéäàëûí òàëààð ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààã ¿íýëæ, øèíæèëñýíèé ¿ð ä¿íä ãàäààä áýðõøýýë, àþóë áîëîí áîëîìæèéã äîòîîäûíõîî äàâóó áà ñóë òàëóóäòàé æèøèí èðýýä¿éä ìºðäºõ ¸ñòîé ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèà òîäîðõîéëíî. Èíãýñíýýð “Áèä ÷óõàì þó õèéõ ¸ñòîé âý?”, “Áèä ÿìàð ÷èãëýëýýð ÿâæ ýõëýõ âý?”, “Áèä îäîî ÿâæ áàéãàà áàéðíààñàà èðýýä¿éä î÷èõ ãýæ áóé áàéðàíä õýðõýí øèëæèõ âý?” ãýñýí àñóóëòóóäàä õàðèó ¿éëäýë õèéõýä áýëýí áîëíî. Ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéí øèíæèëãýýíèé õàìãèéí ýíãèéí àðãà íü òàñðàëòûí øèíæèëãýý þì. Òàñðàëòûí øèíæèëãýýíèé çîðèëãî íü ñóðãóóëèéí òàâüñàí çîðèëãî áà áîëîìæ õîîðîíäûí áîäèò òàñðàëòûã ãàðãàæ, öààøèä ÿàæ íºõºõ àðãûã òîäîðõîéëîõîä îðøèíî. Ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéí îíîâ÷òîé õóâèëáàðûã õýä õýäýí àðãààð òîäîðõîéëîõ áîëíî. Òóõàéëáàë: 1. Çàðäëûí äèíàìèêèéí øèíæèëãýý áà òóðøèëòûí ìóðóé. Òóðøèëòûí ìóðóéä ¿íäýñëýñýí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéí ÷èãëýë íü çàõ çýýëä ºíäºð õóâèéã ýçëýí àâàõòàé çîõèöîõ áà ñóðãàëòûí çàðäëûã õàìãèéí áàãà ò¿âøèíä áàðèõ òóñàì, òºäèé ÷èíýý ºíäºð ¿ð àøèãòàé àæèëëàõ áîëîìæòîé áîëíî. 105
  • 104. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 2. Çàõ çýýëèéí äèíàìèêèéí øèíæèëãýý áà àìüäðàëûí ìº÷ëºãèéí çàãâàð. Áýëòãýí ãàðãàæ áóé ìýðãýæèëòíèé çàõ çýýëèéí äèíàìèêèéí øèíæèëãýý íü ìýðãýæëèéí àìüäðàëûí ìº÷ëºãò òóëãóóðëàíà. Ìýðãýæëèéí àìüäðàëûí ìº÷ëºãèéí çàãâàðûí çîðèëãî íü çàõ çýýë äýýðõ ìýðãýæëèéí àìüäðàëûí ìº÷ëºãò òîõèðóóëàí ñóðãàëòûí çºâ ñòðàòåãè áàðèìòëàõ ÿâäàë þì. “Òóðøèëòûí ìóðóé” áà “àìüäðàëûí ìº÷ëºã” íü ñóðãóóëèéí ¿éë àæèëëàãààíû íýã õ¿÷èí ç¿éëòýé õîëáîîòîéãîîð ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëäàã øèíæèëãýýíèé õàìãèéí ýíãèéí àðãà þì. 3. “Ìýðãýæèë-çàõ çýýë” çàãâàð. Ýíý çàãâàð íü çàõ çýýëèéí ñåãìåíò áà ìýðãýæëèéí õîñëîëûã õîëáîñîí ìàòðèö þì. Ìàòðèö íü ýðñäëèéí ò¿âøèí áà “çàõ çýýëèéí ñåãìåíò-ìýðãýæëèéí õîñëîë” ãýñýí ÿíç á¿ðèéí ñèñòåìä áàéõ àìæèëòûí ìàãàäëàëûã õàðóóëíà. Çàõ çýýëèéí ñåãìåíò¿¿äýýñ ñîíãîëò õèéõèéí òóëä ñåãìåíò á¿ðèéã ¿íýëýõ ¸ñòîé. Çîðèëòîò çàõ çýýëèéã òîäîðõîéëîõ: Ýíä ìýðãýæèë òóñ á¿ðýýð ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéí çîðèëòîî á¿ðýí õàíãàõ øààðäàãûí äàãóó àæèëëàíà. Ýíä çîðèëòîò çàõ çýýë, ñåãìåíò ãýñýí 2 ãîë ýëåìåíòèéã òîäîðõîéëîõ íü ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë, áýëòãýæ áóé ìýðãýæëèéí òºëºâ áàéäàë, áýëòãýæ áóé ìýðãýæèëòíèéõýý äàâóó ÷àíàðûã áàðèìæààëàõàä ÷óõàë áàéäàã. Çàõ çýýëèéí ñåãìåíò¿¿äýýñ ñîíãîëò õèéõèéí òóëä ñåãìåíò á¿ðèéã ¿íýëýõ ¸ñòîé. Çàõ çýýëèéí ñåãìåíò¿¿äèéã ¿íýëýõèéí òóëä äàðààõ øèíæèëãýýã õèéíý. ¯¿íä: 1. Òóõàéí çàõ çýýë íü õýð òîì õýìæýýòýé áà öààøäàà ºñºõ õàíäëàãà áàéãàà ýñýõèéã òîäîðõîéëíî. 2. Ñåãìåíò íü áîëîìæèéí õýìæýý áà áîëîìæèéí ºñºëòòýé áàéõ áîëîâ÷ äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí òóõàéí áàéãóóëëàãàä òààòàé ýñýõèéã íýìæ øèíæëýõ õýðýãòýé. Ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäëèéã áîëîâñðóóëàõ: Çîðèëòîò çàõ çýýëèéã òîäîðõîéëñíû äàðàà ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäëèéí ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëäîã. Ýíä ìàðêåòåðûí õàìãèéí ãîë ¿¿ðãèéí íýã íü ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäýë òóñ á¿ðä øààðäëàãàòàé çàðäëûã òîîöîí 106
  • 105. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик òºëºâëºõ ÿâäàë þì. ªðñºë人í õ¿÷òýé áàéãàà íºõöºëä ðåêëàì çàð ñóðòàë÷èëãààíä èë¿¿ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé. Ýëñýëò, òºãñºëò (îðö, ãàðö)-èéí òºñººëëèéã áîëîâñðóóëàõ: Ýíä áýëòãýæ áàéãàà ìýðãýæèë òóñ á¿ðýýð ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäëèéã áîëîâñðóóëæ ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëñíû ¿íäñýí äýýð ýëñýëòèéí õýìæýý, õàíäëàãà áîëîí òºãñºã÷äèéí ìýäëýã ÷àäâàð, àæëûí áàéðààð õàíãàãäàõ áîëîìæèéã òîîöíî. Ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð àøãèéí ¿íýëãýý: Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð àøãèéí ¿íýëãýýã àøãèéí øèíæèëãýý, õóãàðëûí öýãèéí øèíæèëãýý, ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí øèíæèëãýý, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãóóäûí äèíàìèê øèíæèëãýý, ñàíõ¿¿ãèéí àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý ãýñýí õýä õýäýí àðãààð õèéíý. Ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íýëãýý áà õÿíàëò: Ýíä ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íãèéí ¿íýëãýý, õÿíàëòûã õèéíý. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãóóä ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººíèéõºº õýðýãæèëòýíä äàðààõ 3 àðãààð õÿíàëò òàâèíà. - àøèãò àæèëëàãààíû õÿíàëò - óðñãàë ¿éë àæèëëàãààíû õÿíàëò - Óðüä÷èëñàí õÿíàëò Ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººíä òàñðàëòã¿é ¿íýëýëò ºã÷ áàéõ íü ñòðàòåãèéí áîëîí áèçíåñ òºëºâëºãººã àìæèëòàíä õ¿ðãýõýä òóéëûí à÷ òóñòàé. Ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã íóõàöòàé íÿãòëàí øàëãàõ íü óã òºëºâëºãººíä àëáàí ¸ñíû ¿íýëýëò ºãíº ãýñýí ¿ã. įÃÍÝËÒ Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éí àñóóäëûí õ¿ðýýíä õèéñýí ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèéõýý ¿ð ä¿íä äàðààõ ä¿ãíýëòèéã õèéæ áàéíà. ¯¿íä: 1. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãºº áîë ñóðãóóëèéí ¿éë àæèëëàãààíû îðö õýñãèéã 107
  • 106. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик á¿ðä¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã ÷àíàðûí ¿éë ÿâö áîëãîí õóâèðãàõ, ãàðöàä õ¿ðýõ îíîë, àðãà ç¿éí ¿íäýñ áîëíî. 2. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿é íü ñóðãóóëèéí îð÷íû áîëîí íºõöºë áàéäëûã øèíæëýí äàâóó áà ñóë òàëàà òîäîðõîéëñíîîð ìàðêåòèíãèéí ¿íýëãýý-çîðèëòîò çàõ çýýëèéã øèíæèëæ, ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéí õóâèëáàðóóäûã ¿íýëýí çîðèëòîò çàõ çýýëýý òîäîðõîéëæ ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäëèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàõ ¿éë àæèëëàãààíû öîãö áàéõ ¸ñòîé. 3. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí ¿íýëãýý- çîðèëòîò çàõ çýýëèéí øèíæèëãýýã ñóäëàà÷ õýðýãëýã÷èéí ¿íýëãýýíèé èíäåêñ, áåí÷ìàðêèíãèéí ñèñòåì, õîñ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìàòðèö, áîñòîíû çºâëºõ ìàòðèöèéí àðãààð õèéõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. 4. Äýýðõ øèíæèëãýýýíèé ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí ñóðãóóëèéí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéí îíîâ÷òîé õóâèëáàðûã òàñðàëòûí øèíæèëãýý, çàðäëûí äèíàìèêèéí øèíæèëãýý áà òóðøèëòûí ìóðóé, çàõ çýýëèéí äèíàìèêèéí øèíæèëãýý áà àìüäðàëûí ìº÷ëºãèéí çàãâàð, ìýðãýæèë áà çàõ çýýë çàãâàð çýðýã àðãààð òîäîðõîéëîõ íü ç¿éòýé. 5. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãóóä ìýðãýæèë òóñ á¿ðýýð ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéí çîðèëòîî á¿ðýí õàíãàõ øààðäëàãûí äàãóó çîðèëòîò çàõ çýýë, ñåãìåíò ãýñýí õî¸ð ãîë ýëåìåíòèéã òîäîðõîéëíî. 6. Äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí èæ á¿ðäýë íü ¿íý áóþó ñóðãàëòûí òºëáºð, õóâààðèëàëòûí ñóâàã, çàð ñóðòàë÷èëãàà, á¿òýýãäýõ¿¿í áóþó òºãñºã÷, õ¿ì¿¿ñ áóþó áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí, ñóðãàëòûí îð÷èí, ñóðãàëòûí òåõíîëîãè ãýñýí 7 õýñãýýñ á¿ðäýíý. 7. Ñóðãóóëü íü áýëòãýæ áóé ìýðãýæèë òóñ á¿ðýýð ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèà òîäîðõîéëæ, èæ á¿ðäëèéã áîëîâñðóóëñíû ¿íäñýí äýýð ýëñýëòèéí õýìæýý, õàíäëàãà áîëîí òºãñºã÷äèéí ìýäëýã ÷àäâàð, àæëûí áàéðààð õàíãàãäàõ áîëîìæèéã òîîöíî. 8. Óäèðäëàãûí ç¿ãýýñ ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººíèé õýðýãæèëòèéã òºñºâ áà çîðèëãîä íèéö¿¿ëýí õÿíàíà. 9. Äýýä áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººíèé à÷ õîëáîãäîë íü óäèðäëàãûã áàéíãûí àëñûí õàðààòàé ñýòãýí áîäîõîä óðàìøóóëàõ, ñóðãóóëèéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ, õÿíàëòûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîãòîîõ, ýðñäýëèéã äàâàí òóóëàõ áîëîìæèéã îëãîõ, á¿õ àëáàí ¿¿ðãèéí óÿëäààã òîäîðõîéëäîã ûÿâäàë áàéíà. 10. Ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëààð äýýä áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººãºº áîëîâñðóóëñíààð ñàëáàðûí îíöëîãèéã òóñãàæ çàõ çýýëèéí õýðýãöýý, øààðäëàãàä íèéöñýí èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæòîé. 108
  • 107. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 10 ÀЯËÀË ÆÓÓËЧËÀËÛÍ ÌÀÐÊÅÒÈÍÃÈÉÍ ÍÝÃÝÍ ÀÑÓÓÄÀË /ÄÎÒÎÎÄÛÍ ÀЯËÀË ÆÓÓËЧËÀË/ Ç.Óíäðàõ Îð÷èí ¿åä àÿëàë æóóë÷ëàë äýëõèéí àëü ÷ óëñ îðîíä ºðãºí õ¿ðýýòýé ¿éë ÿâö áîëîí óëàì á¿ð õºãæèæ áàéíà. Óëñ îðíóóäûí õºãæèë, õàìòûí àæèëëàãàà, õàðèëöàí îéëãîëöîõ ¿éë ÿâö íýìýãäýõèéí õèðýýð àÿëàë æóóë÷ëàëûí õýðýãöýý èõýýõýí ºñ÷ áàéíà. Àÿëàë æóóë÷ëàë ãýñýí îéëãîëòîíä õ¿ì¿¿ñèéí àÿëàë àìðàëò, çóãààëãà, çî÷èëîõ, òºëººëºã÷èä ñîëèëöîõ, óðëàã, ñïîðòûí óðàëäààí òýìöýýíä îðîëöîõ çýðýã íü öºì áàãòäàã áàéíà. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàðûã “óòààã¿é ¿éëäâýðëýë” õýìýýí äýëõèé íèéòýýð èõýä ñàéøààí, öààøèä õºãæ¿¿ëýõ àðãà çàìûã èõýýõýí ýðýëõèéëæ áàéãàà áºãººä Íýãäñýí ¯íäýñíèé Áàéãóóëëàãààñ àÿëàë æóóë÷ëàëûã “ºíãºðñºí çóóíû îíöëîã ¿çýãäýë” ãýæ íýðëýí øèíý ìÿíãàíä ýíý ñàëáàð óëàì ýð÷ õ¿÷ýý àâ÷, ýäèéí çàñãèéí õàìãèéí òýðã¿¿ëýõ ñàëáàð áîëíî ãýæ òîäîðõîéëñîí. Îëîí óëñûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí á¿ñ¿¿äèéí õºãæèë Õ¿ñíýãò 1 Æóóë÷ëàëûí á¿ñ 1970 1980 1990 2000 2001 2002 2003 Æ.òîî* 113.0 190,0 280,6 392,7 390,8 399,8 401.5 Åâðîï Æ.î.î** 12,0 62,0 140,0 240,5 281.9 Æ.òîî* 42,0 62,0 93,0 128,0 120,0 114,9 112.4 Àìåðèê Æ.î.î** 5,0 25,0 67,0 114,3 115.8 Æ.òîî* 5,0 21,0 52,0 115,3 121,1 125,3 119.1 Àçè/Íîìõîí äàëàé Æ.î.î** 1,0 8,0 39,0 94,7 88.6 Æ.òîî* 2,0 7,0 15,0 27,4 28,3 29,1 30.5 Àôðèê Æ.î.î** 0,5 3,0 5,0 11,8 14.0 Æ.òîî* 2,0 6,0 9,7 24,0 23,6 27,6 30.4 Îéðõè Äîðíîä Æ.î.î** 0,5 3,0 5,0 13,0 14.1 * Æ.òîî – Õ¿ëýýæ àâñàí æóóë÷äûí òîî /ñàÿ õ¿í/ ** Æ.î.î – Æóóë÷ëàëààñ îðñîí îðëîãî /òýðáóì äîëëàð/ Ýõ ñóðâàëæ: Tourism Highlights-World Tourism Organisation, 2003 World Tourism Barometer- World Tourism Organisation, 2004-06 109
  • 108. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 1970 îíä äýëõèé äýýð Åâðîï, Õîéä Àìåðèê ãýñýí õî¸ð òîì àÿëàë æóóë÷ëàëûí á¿ñ áàéñàí áîë 1990-ä îí ãýõýä æóóë÷äûí óðñãàëûí ºñºëòèéí õóðäàö õàìãèéí èõ áàéãàà Àçè, Íîìõîí äàëàéí ãýñýí ãóðàâäàã÷ òîì á¿ñ íýìýãäñýí áàéíà. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä ýíý ãóðâàí ãîë á¿ñýä àÿëñàí æóóë÷äûí òîî íèéò æóóë÷äûí 92 %-èéã íü ýçýëæ áàéõàä ¿ëäñýí ãóðâàí á¿ñýä äºíãºæ 8% íü îíîãäîæ áàéíà. ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð ýõíèé ãóðâàí ãîë á¿ñ íü àÿëàë æóóë÷ëàëààñ îëæ áóé îðëîãûí 95%-èéã ýçýëäýã. Äýëõèéí Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí Áàéãóóëëàãààñ øèíý ìÿíãàíû ýõíèé 20 æèë äýõ àÿëàë æóóë÷ëàëûí õºãæëèéí õýòèéí òºëºâèéã òîîöîîëîí ãàðãàæýý. Ýíý ïðîãíîçûã ãàðãàõäàà 1995 îíûã ñóóðü îíîîð ñîíãîæ 25 æèëèéí ¿ðãýëæëýõ õóãàöààòàéãààð òîîöñîí áàéíà. Á¿ñ íóòãèéí îëîí óëñûí æóóë÷äûí òîî /ñàÿ õ¿í/ Õ¿ñíýãò 2 Õýòèéí òºëºâ Ýçëýõ õóâü /%/ Á¿ñ íóòãóóä Ñóóðü îí 1995 2000 2010 2020 Äóíäàæ ºñºëò /%/ 1995-2020 1995 2020 Íèéò 565,4 687,3 1,006.4 1,561.1 4,1 100 100 Àôðèê 20,2 27,4 47,0 77,3 5,5 3,6 5,0 Àìåðèê 108,9 128,0 190,4 282,3 3,9 19,3 18,1 Àçè/Íîìõîí дàëàé 81,4 115,3 195,2 397,2 6,5 14,4 25,4 Åâðîï 338,4 392,7 527,3 717,0 3,0 59,8 45,9 Îéðõè Äîðíîä 12,4 24,0 35,9 68,5 7,1 2,2 4,4 Àìíºä Àçè 4,2 6,1 10,6 18,8 6,2 0,7 1,2 Ýõ ñóðâàëæ: Tourism Highlights-World Tourism Organisation, 2003 Blueprint for new tourism-World Travel and Tourism Counsil, 2003 Ýíý õýòèéí òºëºâèéí òîîöîîãîîð 2020 îíä äýëõèéí õýìæýýíä æóóë÷äûí òîî 1,56 òýðáóìä õ¿ðýõ áºãººä Åâðîï /717 ñàÿ/, Ç¿¿í Àçè Íîìõîí äàëàé /397 ñàÿ/, Àìåðèê /282 ñàÿ/ á¿ñ¿¿ä ýõíèé ãóðâàí áàéðûã ýçýëæ áàéíà. Äýëõèéí õýìæýýíä îëîí óëñûí æóóë÷äûí òîî íü æèëä äóíäæààð 4,1 õóâü áàéõàä ¿¿íòýé õàðüöóóëâàë Ç¿¿í Àçè Íîìõîí äàëàé, ªìíºä Àçè, Îéðõè Äîðíîä, Àôðèêèéí á¿ñ íóòãóóä æèëä äóíäæààð òàâààñ èë¿¿ õóâèàð ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Äýëõèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí çàõ çýýëä Åâðîïûí á¿ñ íóòãèéí ýçëýõ õóâü õýìæýý íü 60 õóâèàñ 46 õóâü õ¿ðòýë áóóð÷ áàéãàà õýäèé ÷ äýëõèéí õýìæýýíä õàìãèéí ºíäºð õóâèéã ýçýëñýí òýðã¿¿ëýõ á¿ñ õýâýýð áàéõ òºëºâòýé áàéíà. ̺í äýëõèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãûí ýêñïåðò¿¿äèéí ñóäàëãààãààð îéðûí 10-20 æèëä Àçè, Íîìõîí äàëàéä çî÷ëîõ æóóë÷äûí òîî 20 ãàðóé õóâèàð ºñ÷, ìàíàé õî¸ð õºðø îðîíä æóóë÷äûí òîî 260 ñàÿ îð÷èìä õ¿ðýõ ìàãàäëàëòàé áàéíà. 110
  • 109. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ýíý á¿õ ìýäýýëýëä ä¿ãíýëò õèéõýä äýëõèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí Àçè òèâ ð¿¿ õàíäàõ õàíäëàãà öààøèä õóðäàöòàé ºñºõ ìàãàäëàëòàé áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãàà íü ìàíàé îðíû àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàðò õ¿÷ýý ñîðüäîã àæ àõóéí íýãæ¿¿äýä íýí òààòàé áóé çàà. ¯¿íýýñ ãàäíà äîòîîä çàõ çýýë äýýðõ áîëîìæèéã õàðãàëçàí çàðèì ¿éë àæèëëàãààã òýäýíä õàíäóóëàõ õýðýãòýé íü äàðààõ ñóäàëãààíààñ àæèãëàãäàæ áàéíà.¯¿íèéã òîëèëóóëúÿ. Äîòîîäûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí çàõ çýýëèéí ñóäàëãàà Çîðèëãî: 1. Õ¿ì¿¿ñèéí àìðàëòûí õýâ ìàÿã, ìº÷ëºãèéã òîäîðõîéëîõ 2. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãóóäûí äîòîîäûí æóóë÷èäàä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýã òîäîðõîéëîõ 3. Äîòîîääîî àÿëàë æóóë÷ëàëûí çàõ çýýëèéã ºðãºæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã íýýí èëð¿¿ëýõ Ñóäàëãààíû àðãà÷ëàë: 1. Ñóäàëãààíû ýõ îëîíëîã íü òºâ ñóóðèí ãàçðûí îðøèí ñóóã÷èä áàéõ áºãººä Óëààíáààòàð õîòûí èðãýäèéã ñóäàëãààíä õàìðóóëàõààð òºëºâëºâ. Ãóðâàí òºðëèéí ñóäàëãààíû íýãäýõ ñóäàëãààíû ò¿¿âýð îëîíëîãèéã 400 ãýæ òîîöîí ñàíàìñàðã¿é áàéäëààð ñîíãîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýâ. Õàðèí õî¸ð, ãóðàâ äàõ ñóäàëãààíû ò¿¿âýð îëîíëîãèéã 200 ãýæ òîîöîí çîðèóäûí ò¿¿âýð ñóäàëãàà àâàõààð òîãòîîâ. 2. Ñóäàëãààíû àíõäàã÷ ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõäàà àñóóëãûí àíêåòûí àðãûã õýðýãëýõýýð ñîíãîæ àâàâ. 3. Ñóäàëãààíû àíêåòóóäûã äàðààõ á¿òýöòýéãýýð õèéñýí. I. Ñàíàìñàðã¿é ñóäàëãàà àâàõ àñóóëãûí àíêåòûã 9 àñóóäàëòàé áàéõààð áîëîâñðóóëàâ. Ýäãýýð àñóóäàëûí ýõíèé õýñýãò òóõàéí àñóóëãà ºãºã÷òýé õîëáîîòîé õóâèéí øèíæòýé õÿëáàð àñóóäàëóóä, äóíäàõ õî¸ð àñóóäàë íü àìðàëòûí ìº÷ëºã, õýëáýðèéã òîäîðõîéëîõòîé õîëáîîòîé, õàðèí ñ¿¿ëèéí õî¸ð àñóóëãààð öààøèä òóñãàé àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãààð ¿éë÷ë¿¿ëýõ õ¿ñýëòýé ýñýõèéã òîäðóóëàõûã õ¿ñýâ. II. Çîðèóäûí ò¿¿âýð ñóäàëãààíû õî¸ð àíêåò íü 6 àñóóäëààñ á¿ðäñýí. Ýíý ñóäàëãààãààð òóñãàé àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãààð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä áîëîí õóâèàðàà àÿëàë çîõèîí áàéãóóëàã÷èäûí àÿëàëûí çîõèîí áàéãóóëàëò, ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà, çàðöóóëàõ äóíäàæ çàðäàë, àÿëàëûí ¿åä òºðñºí ñýòãýãäýë çýðãèéã òîäîðõîéëæ òîäðóóëàõûã çîðüñîí. Ñóäàëãààíààñ ãàðñàí ä¿ãíýëò: 111
  • 110. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ìàíàé îðíû æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãóóä àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëíà ãýäýã íü çºâõºí ãàäààäûí èðãýäýä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëíý ãýäãýýð ºðººñãºë, òàøàà îéëãîäîã. ªºðººð õýëáýë îðîõ, ãàðàõ àÿëàëûã çîõèîí áàéãóóëäàã ÷ äîòîîääîî õèéõ àÿëàëûã àâ÷ ¿çäýãã¿é áºãººä äîòîîäûí æóóë÷äàä çîðèóëñàí òóñãàé ¿éë÷èëãýý ÿâóóëäàãã¿é, òýäýíä õàíäàæ, ¿éë àæèëëàãààãàà òàíèóëàõ ç¿éëèéã áàðàã õèéõã¿é áàéíà ãýæ ä¿ãíýæ áîëîõîîð áàéíà. - Äîòîîäûí æóóë÷äûí æèëäýý àìðàõ ìº÷ëºã íü ãàäààäûí æóóë÷äûã õ¿ëýýæ àâàõ õóãàöààòàé äàâõöäàã. Òóõàéëáàë, ñóäàëãààíä îðîëöîã÷èäûí 64.2 õóâü íü çóíû óëèðàëä óðò õóãàöààãààð àìàðäàã ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. Çóðàãëàë 2.10 11% 3% 64% 5% 17% ºâºë õàâàð çóí íàìàð Óëèðàë õàðãàëçäàãã¿é - Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 58 îð÷èì õóâü íü ãýðòýý áîëîí çóñëàíäàà ãàð÷ àìàðäàã áàéíà. 20 ãàðóé õóâü íü àÿëàëûã áèå äààí çîõèîí áàéãóóëäàã, õàðèí äºíãºæ 9.4 õóâü íü àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãààð ¿éë÷ë¿¿ëñýí áàéíà. - Íèéò ñóäàëãààíä îðîëöîãñîäûí 9.4 õóâü íü àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãààð ÿìàð íýãýí áàéäëààð ¿éë÷ë¿¿ëñýí áàéíà. Ãýòýë îðîëöîã÷äûí 75 õóâü íü òóñãàé àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãààð ¿éë÷ë¿¿ëýõèéã õ¿ñýæ áàéíà õýìýýí õàðèóëò ºãñºí áàéíà. Èéìä çàõ çýýë äýýð õàíãàãäààã¿é ýðýëò, õýðýãöýý áàéãààã èëýðõèé õàðæ áîëîõîîð áàéíà. - ̺í àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàðûí òàëààðõ ìýäýýëýë õîìñäîëòîé áàéãàà íü íèéò ñóäàëãààíä îðîëöîãñîäûí 58.02 õóâü íü õàíãàëòã¿é ¿íýëãýý ºãñºíººð èëýðõèéëýãäýæ áàéíà. - Àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãààð áîëîí õóâèàðàà àÿëàë çîõèîí áàéãóóëñàí õ¿ì¿¿ñèéí ñóäàëãààã àÿëàëä îðîëöñîí õ¿íèé òîî, àÿëñàí õóãàöàà, àÿëàëûí çàðäëààð õàðüöóóëàí ãàðãàâ. 112
  • 111. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Àÿëàëòàé õîëáîîòîé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä /õàðüöóóëñàí áàéäëààð/ Õ¿ñíýãò 3 ¹ ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä Çîõèîí áàéãóóëàëòòàé àÿëàë ªºðºº çîõèîí áàéãóóëñàí àÿëàë 1 Àÿëàëä îðîëöñîí õ¿íèé äóíäàæ òîî 4.3 õ¿í 5.3 õ¿í 2 Àÿëàëûí äóíäàæ õóãàöàà 7.2 õîíîã 6.2 õîíîã 3 Íýã õ¿íèé äóíäàæ çàðäàë 68.4 ìÿí.òºã 59.3 ìÿí.òºã Àÿëàëààñ òºðñºí ñýòãýãäýëèéã àâ÷ ¿çâýë çîõèîí áàéãóóëàëòòàé àÿëàëä îðîëöîãñîäûí 74 õóâü íü äàõèí àÿëàõ ñîíèðõîëòîé áàéñàí, õàðèí ººðºº áèå äààí àÿëàëä îðîëöîãñîäûí 37.5 õóâü ìàø ñàéõàí ñýòãýãäýëòýé áàéõàä, 55.2 õóâü ÿàõàâ ç¿ãýýð ãýñýí õàðèóëòûã ºãñºí áàéëàà. Ýíýõ¿¿ õóâèàðàà àÿëàã÷äûí ñóäàëãààíä îðîëöîãñîäûí 55.2 õóâèéã ýçëýñýí õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýãäýë íü àÿëàëä ÿâàõàä ñàéõàí ÷, àæèëëàãàà, õ¿íäðýë èõòýé õýìýýí õàðèóëñàí áàéíà. Ñóäàëãààíä ¿íäýñëýãäýí ãàðñàí ñàíàë: - Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýý ýðõëýã÷ àæ àõóéí íýãæ¿¿ä äîòîîä çàõ çýýëä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ; ¯¿íä: Áàéãóóëëàãûí àÿëàëûí õºòºëáºð, ¿éë àæèëëàãààíû òàíèëöóóëãà çýðãèéã ò¿ãýýõ òàíèóëàõ çîðèëãîòîé, äîòîîäûí àÿëàã÷, æóóë÷äàä çîðèóëñàí íýãäñýí àðãà õýìæýýã çîõèîí áàéãóóëäàã òºâòýé áîëîõ. - Äîòîîäûí àÿëàã÷, æóóë÷èí, ñîíèðõîã÷äîä ººðèéí îðíû ãàéõàìøèãò áàéãàëü, ò¿¿õ äóðñãàëò ãàçðóóä, ñîíèí ñîäîí áàéãàëèéí ¿çýãäëèéã ¿ç¿¿ëýí òàíèóëàõ, àäàë ÿâäàëò òºðºë á¿ðèéí àÿëàë çîõèîí áàéãóóëàõ; Òóõàéëáàë: Çîðèëòîò çàõ çýýë Àÿëàëûí òºðºë Õ¿ð÷ áîëîõ ¿ð ä¿í ªñâºð íàñíûõàí Ñïîðòûí, àäàë ÿâäàëò àÿëàë Ýõ îðíîîðîî áàõàðõàõ áàõàðõàëûã òºëºâø¿¿ëýõ; Äóíä íàñíûõàí Ò¿¿õèéí, áàéãàëèéí, àìðàõ àÿëàë æóóë÷ëàë ¯çýñãýëýíò áàéãàëüä àìðàëòàà ºíãºðººæ áèåèéí àëæààëàà òàéëàõ; Àõèìàã íàñíûõàí Øàøèí ø¿òëýãèéí, ýì÷èëãýýíèé àÿëàë Òóñãàé ìàðøðóòààð äîòîîääîî ìºðãºë õèéõ; Ýìã¿é ýì÷èëãýýíèé çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõ; 113
  • 112. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 11 ÀÆËÛÍ ÒÀÉËÀÍà ÀÍÃËÈÀÐ ÁÈ×ÈÕ ÍÜ Ö.Áàÿðìàà Abstract Îð÷èí ¿åä Ìîíãîë óëñûí ãàäààä õàðèëöàà õºãæèõèéí õýðýýð ï¿¿ñ êîìïàíè, àëáàí áàéãóóëëàãóóä áîëîí õóâü õ¿ì¿¿ñò àíãëè õýëýýð àëáàí çàõèà, àæëûí òàéëàí áè÷èõ, ôàêñ áîëîí ýëåêòðîí øóóäàíãààð õàðèëöàõ õýðýãöýý øààðäëàãà õýäèéí áèé áîëîîä áàéãàà áèëýý. Èéìä ýäãýýðèéã áè÷èõ îëîí óëñûí ñòàíäàðò õýëáýð¿¿äýä ñóðàëöàõ, ¿¿íòýé óÿëäàí àíãëè õýëíèé òîäîðõîé ¿ã õýëëýã¿¿ä, ä¿ðìèéí ìýäëýãòýé áàéõ ç¿é ¸ñíû øààðäëàãàä íèéöýõ õýðýãòýé áîëæ áàéíà. Ýíä àæëûí òàéëàíã àíãëèàð áè÷èõ ñòàíäàðò õýëáýð, ¿¿íä õýðýãëýãääýã àíãëè õýëíèé íèéòëýã ¿ã õýëëýã¿¿ä, ä¿ðìèéí çàðèì îéëãîëòóóäûã ºãºõèéã çîðèëîî. ¯¿íä ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, ãðàôèê, ñòàòèñòèê òîî áàðèìòûã õýðýãëýõ, òàéëàíä ñîíãîæ àâñàí ìàòåðèàëûã áîëîâñðóóëàõ, òàéëàíãèéí ãîë õýñãèéã áè÷èõ, ñàíàë ä¿ãíýëò ãàðãàõ, ìºí òàéëàíãèéí õóðààíãóéã áè÷èõ, ¿¿íä àíãëè õýëíèé òîäîðõîé ¿ã õýëëýã¿¿ä áîëîí ä¿ðìèéã õýðýãëýõ òàëààð áîëîí òàéëàíãèéí òîâ÷ ñòàíäàðò çàãâàðûã ºãºõèéã çîðüñîí áîëíî. Report organization and structure 1. Title page: a). the subject of the report; b). the writer of the report; c). the date of the report; d). the reference number (if any). 2. Table of contents: using the same numbering systems as in the report itself 3. Summary (sometimes called ‘Abstract’) 4. Terms of reference (sometimes called ‘Introduction’) saying: 114
  • 113. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик a). why the report was written; b) who it was written for; c) what its scope and limitations are; 5. Findings (‘Main part’): giving the facts and evidence (NB non –essential information should go in the Appendix). 6. Conclusions. 7. Recommendations. 8. Appendix (Appendices (sometimes called ‘Annex’) 9. Bibliography: giving the names of books, other reports used as references. I. COLLECTING INFORMATION Collecting information is an important stage in writing an effective report. If you want to write a good report, you must be able to use the resources that are available and decide which information is useful and which is not. 1.1. Fact and opinion. When we prepare or read a report it is important to recognize what are facts and what are opinions. The following expressions tell us that the speaker is only giving an opinion: In my opinion In my view It seems to me I feel that I have the feeling that the course is not made interesting or relevant for our staff. In my opinion it related with energy transition strategy and policy. In contrast, facts are given by evidence. In 1987 the export figures stood at 400 m Finnish markkaa. There was a sharp increase between 1987 and 1989 when figures reached over 800 m. 1.2. Precise descriptions It is important that we describe things exactly in a report. For example, ‘The room’s floor area is 120 square metres’ is a precise statement but ‘The room is rather big’ only gives us an opinion about the size of the room. 1.3. Reason and purpose We can express our reasons by using expressions such as because of, owing to and due to. RESULT REASON 115
  • 114. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик The failure of the Suggestion Scheme is due to the low level of reward. -We can express purpose by using expressions such as in order to and so as to. SITUATION PURPOSE A report was made in order to assess the relative costs of photocopiers. They leased the machine so as to postpone tax payments. 1.4. Cause and effect We can link pairs of sentences to show cause and effect as follows. CAUSE EFFECT Ineffective management Poor profits Management was ineffective which resulted in/caused poor profits EFFECT CAUSE Poor profits ineffective management Poor profits resulted from / were caused by ineffective management. 1.5. Terms of reference (TOR) To write the term of reference, expressions such as in order to, so as to are commonly used. The purpose of this report is to investigate the photocopying equipment on the market in order to recommend new machines for all the NQ offices. II. USING GRAPHS AND STATISTICS Illustrations (graphs, tables and charts) can be used to make a point in the text of the report. They must always be clear, simple and relevant to the objectives of the report. 2.1. Quantity Countable (units) Not countable (mass) Barrels Many reports Oil Much information 116
  • 115. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Few machines Typewriters Desks Employees Little machinery Office equipment Furniture Manpower The price of oil is low because/since/ as too much oil is being produced. Salaries are high because/since/ as too few qualified employees are available. 2.2. Graph description Useful expressions: an upward trend a downward trend fluctuations to reach a peak to level off constant to remain constant to reach a plateau rapid dramatic sharp steady moderate small slight gradual increase rise go up grow sudden abrupt decrease fall drop decline As the graph shows, there was an ………………………….. in sales. In January, sales reached the peak. Sales reached a peak of 11.000. Sales remained stable/constant from September to November Sales fluctuated from May to September. Sales levelled off at about 8000 in April 2.3. Referencing illustrations 117
  • 116. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик It is important to be clear about referencing the illustrations in the text of the report. Useful expressions: As is shown in Fig.1 The first column /row As can be seen in Table 2 Of particular note (see Fig.3) NB (nota bene = note well) The figure above/below on the left/ right 2.4. Representing numbers For numbers below ten, words are preferable to numerals. Use numerals for page numbers, dates, figures, addresses and with %. Do not use numerals for ordinate numbers. Do not use two numerals in succession. Do not use numerals at the beginning of a sentence. Do not use numerals for round number estimates. III. SELECTING AND ORGANISING THE MATERIAL When the writer has assembled all the relevant material, he or she should be able to form some opinions. It is then necessary to decide how much information is needed in the report to support these opinions. Too much information will hide the point, too little information will not convince the reader. Selection of material will be easier if the information you have assembled is well organised. Selection and organisation will also be simpler if paragraphs have suitable headings. It will also be easier to select material if the assembled information is well classified. 118
  • 117. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 3.1. Classification When we divide something in groups, classes, categories,etc. we are classifying those items. The classification is normally made according to a criterion or several criteria (standards or principles on which judgements are based). 3.2. Style and appropriateness You must decide whether a formal or informal style and personal or impersonal tone are appropriate. Written academic English will not normally contain contractions, hesitation fillers and familiar language. Personal pronouns I, you, we tend not to be used in more formal writing (except in letters, etc). Instead the style may be more impersonal. An introductory it or there may begin sentences or even impersonal pronoun one; passive tenses may also be used. Active: The promotion Review Panel meets and discusses each candidate. Passive: Each candidate is met and discussed. Reports are often formalised by using noun phrases. We propose to advertise externally. External advertising is proposed. We need a manager responsible for developing careers. Career development manager is needed. IV. PRESENTING FINDINGS The findings are the main part of the report. When the material has been selected and organised, you must present the findings as clearly as possible. 4.1. Impersonal reporting Here are some useful expressions for reporting meetings or discussions impersonally. Topic/subject X was discussed. X was considered Opinion Opinions varied about… It was felt that… 119
  • 118. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Different opinions were expressed about…. Agreement/disagreement It was agreed that… There was no agreement about… Recommendation It was suggested that… It was proposed that… Conclusion No conclusions were reached about… It was decided that… 4.2. Personal reporting a) Here are some guidelines for reporting meetings personally. As for grammar, reported speech is presented. Verb changes ‘I think the Financial Director should resign.’ PastPresent He said he thought the Financial Director should resign. Conditional ‘would’Future will Prices will level off next year. She said that prices would level off next year. Past PerfectPast ‘Sales reached a peak in August last year.’ He reported that sales had reached a peak in August last year. Question changes Use of if/whether ‘Do you think prices will increase?’ He asked us if/whether we thought prices would increase. Wh -words ‘When do you expect sales to improve?’ He asked us when we expected sales to improve. b) Past Perfect Tense There are two major uses: • in reporting speech • in reporting the distant past. distant past past present 120
  • 119. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ‘previously’ ‘March 1998 ‘ now’ Mr. Smith was appointed in March 1998. He had previously been our Chief Accountant. 4.3. Paragraphing In almost all kinds of writing the basic structural unit is the paragraph,- a sequence of the sentences organised around a single idea. While a good paragraph does contain some generalizations and abstractions, it should be supported by concrete, specific details, and examples. Y. CONCLUDING AND RECOMMENDING These two stages are connected logically. Conclusions are drawn when the findings have been analysed. Recommendations are practical courses of action based on the conclusions. YI. SUMMARISING A summary is a short statement of the content of a longer document. It can act as the introduction to a report, as an indication to the reader whether it is of interest or as a time-saver for readers who do not have time to read the whole report. YII. References 1. J. Comfort, Rod Revell, Chris Stott (1996) ‘Business reports in English’ Cambridge university press 2. R.R.Jordan. 1980. ‘Academic writing course’ p.p 14, 18, 42, 68 3. Milton Wohl, 1969 ‘Techniques for writing’ p.p 23 4. Martin Wilson. 1997. ‘Writing for business’ p.p 121
  • 120. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 12 МОНГОЛ УЛСЫН ХОТ, ХӨДӨӨГИЙН ХӨГЖЛИЙН ЯЛГАА: ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ХҮЧИН ЗҮЙЛСИЙН ШИЛЖИЛТИЙН НӨЛӨӨ С.Галбадрах Манай орны хот, хөдөөгийн хөгжлийн ялгаа улам нэмэгдсээр байна. Хот, хөдөөгийн нэг хүнд ногдох орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж үлэмж ялгаатай болжээ. Сүүлийн жилүүдэд хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн хүн амын шилжилт ба аж ахуйн төвлөрөл эрчимтэй явагдаж байгаа нь судалгаанаас харагдаж байна. Хүн ам, аж ахуйн төвлөрлийн өнөөгийн үйл явцын сөрөг үр дагавар хот, хөдөөгийн аль алинд нь давамгайлж байх болно гэж бид үзэж байна. Absract. The disparity of rural and urban are increasing rapidly in our country with according to labour productivity and GDP per capita. Past years we can see from the survey that the increasing of rural-urban migration, also population and capital centralization are being acted intensively. Today`s process of population and capital centralization e.g. a negative effect are dominating in both parts of rural and urban. We stae that the basic trend of solving this problem will be a regionalization. Түлхүүр үгс: дивергенци, хот, хөдөөгийн ялгаа, хүн амын шилжилт, регионализм Key words: divergence, rural-urban disparity, migration, regionalization. Ядуу буурай орон баян чинээлэг орнуудын нэг хүнд ногдох орлогын түвшинд ойртож чадах уу? (конвергенци явагдах уу?) гэсэн асуудал хөгжлийн эдийн засгийн хүрээнд тавигддаг. Шинэ сонгодог онолоор конвергенци явагдах боломжтой гэж үздэг. Үүнийг Солоугийн өсөлтийн загвар харуулдаг. Уг загвар нь урт хугацааны өсөлтийн загвар бөгөөд үйлдвэрлэлийн ба хүн амын хэрэглээний өсөлтөнд хуримтлал, хүн амын өсөлт, технологийн дэвшил хэрхэн нөлөөлдгийг харуулсан загвар юм. 122
  • 121. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Буурай хөгжилтэй улс орнууд богино хугацаанд түргэн хурдацтай хөгжсөний жишээ нь Азийн барууд гэж нэрлэгдэх орнууд юм. 1966- 1990 онуудад Хонконг, Сингапур, Өмнөд Солонгос, Тайвань зэрэг улсуудын 1 хүнд ногдох орлого ойролцоогоор 7%-иар өсч байв. Харин АНУ зэрэг өндөр хөгжилтэй орнуудад мөн хугацаанд 2%-ийн өсөлттэй байсан. Эдгээр улсууд богино хугацаанд түргэн хөгжсөний шалтгааныг судлан үзээд inputs буюу үйлдвэрлэлийн орцууд (ажиллах хүч, капитал, менежмент г.м) байнга нэмэгдэж байсан нь түргэн өсөлтийн гол хүчин зүйл болжээ гэдгийг тогтоосон байна. Энэ нь хөдөлмөр эрхлэлт, капиталын хуримтлал өсч, боловсролын түвшин эрс сайжирсантай холбоотой байв./12/ Конвергенцийн эсрэг үйл явц нь дивергенци юм. Өндөр хөгжилтэй улс орнуудын өсөлт буурай хөгжилтэй улс орнуудынхаас илүү өндөр байж нэг хүнд ногдох орлогын зааг ялгаа улам бүр ихсэх үйл явцыг дивергенци гэдэг. Улс орнуудын хооронд авч үздэгийн нэгэн адил улс орны дотоодод буюу бүс нутгуудын хооронд хөгжлийн зааг ялгаа болоход нөлөөлж байгаа хүчин зүйлсийг судлах явдал манай улсын хувьд чухал ач холбогдолтой. 2003 оны Хүний хөгжлийн илтгэлд хот, хөдөөгийн зааг ялгаа ихэсч байгааг тэмдэглэжээ. Хүний хөгжлийн индекс Улаанбаатар хот (0,735), Орхон (0,705), Дархан-Уул (0,677) аймагт бусад аймгуудаас өндөр байна. Улс орны дотоодод капиталын ба хүн амын шилжилт чөлөөтэй явагддагаараа онцлог юм. Тэгвэл улс орнуудын хооронд эдгээр хүчин зүйлс чөлөөтэй шилжиж чаддаггүй. Үүнд улс төр, эдийн засгийн зэрэг шалтгааны улмаас тогтоосон хязгаарлалтууд саад болдог. Капиталын шилжих хөдөлгөөний конвергенцид үзүүлэх нөлөөг авч үзье. Капитал, хөдөлмөрийн харьцаа өндөр бүс нутгийн (хөгжлийн түвшин өндөр бүс нутаг) капиталын ахиуц бүтээгдэхүүн (MPK1) уг харьцаа бага (хөгжлийн түвшин дорой) бүс нутгийнхаас (MPK2) доогуур учир (MPK1< MPK2) өндөр хөгжилтэй бүс нутгаас буурай хөгжилтэй бүс нутаг руу капитал шилжинэ. Солоугийн загвар дахь конвергенцийн механизм ийм маягаар явагддаг. Тэгвэл хөдөлмөрийн шилжих хөдөлгөөн уг үйл явцад хэрхэн нөлөөлөхийг авч үзье. Хөдөлмөрийн шилжилтийн үндсэн шалтгаан нь бүс нутгуудын цалингийн түвшний ялгаанаас үүдэлтэй. Тэгвэл хөдөлмөрийн шилжилт нь буурай хөгжилтэй бүс нутгаас өндөр хөгжилтэй бүс нутаг руу чиглэсэн байдлаар явагдана. Хөдөлмөр ба капиталын эсрэг тэсрэг урсгалын үр дүнд бүс нутгуудын хөгжлийн зааг ялгаа багасах юм. 123
  • 122. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Энэхүү төсөөллийг өөрийн орны нөхцөл байдалд ойртуулах үүднээс хөгжиж буй орны хот-хөдөө загвараар төлөөлүүлэн авч үзье. Үүнд хөдөөд аж ахуй эрхлэх үндсэн хэлбэр нь уламжлалт хөдөө аж ахуйн салбар, хотод капитал эрчимтэй оролцсон аж үйлдвэрлэлийн салбар байх ба капитал, хөдөлмөрийн харьцаа ихээхэн зөрүүтэй байдаг гэе. Толилуулж буй өгүүлэлд нийслэл хот ба Дархан, Орхон аймгуудыг хот гэсэн ангиллаар авч үзэв.(1999 оноос Дархан, Эрдэнэт хотуудыг аймаг болгосон) эдгээр нь хүн амын тоо болоод улс орны эдийн засагт гүйцэтгэж буй үүргээрээ томоохон хот гэсэн ангилалд хамаарна. Хэдийгээр статистикийн хотжилтын талаарх судалгаанд аймгийн төвийг хотын ангилалд оруулдаг ч эдгээрт аж үйлдвэр, үйлчилгээний салбар хөгжөөгүй, засаг захиргааны нэгжийн төдий үүрэг гүйцэтгэж байгаа юм. Сүүлийн жилүүдэд аймгийн төвүүдийн хувьд хотжих үйл явц явагдсангүй. 1995 оноос 2003 оны хүртэл 8 жилийн хугацаанд аймгийн төвүүдийн нийт хүн ам жилд дунджаар 1.3 хувиар өсчээ. Энэ бол хүн амын төрөлт ба нас баралтыг тооцсон цэвэр өсөлтийн хувь бөгөөд хүн амын өсөлтөнд шилжилт хөдөлгөөн нөлөөгүй болохыг харуулж байна. Тэгвэл энэ хугацаанд Улаанбаатарын хүн ам жил тутам 4.6%-иар өсч иржээ. Солоугийн загвараас урган гардаг капитал, хөдөлмөрийн харьцаа өндөр бүс нутгаас капитал, хөдөлмөрийн харьцаа доогуур бүс нутаг руу капиталын шилжилт явагдана гэсэн төсөөлөл бидний авч үзэж буй хот-хөдөө загварт тохирохгүй. Энэ нь хот, хөдөөгийн дэд бүтцийн ба ажиллах хүчний мэргэжил, ур чадварын ялгаа зэрэг олон хүчин зүйлтэй холбоотой. Бүс нутгийн хөгжлийн тэнвэргүй байдал хурцдах онолд буурай хөгжилтэй бүс нутгийн хоцрогдлын шалтгааныг ийм байдалд хүргэж буй хөдөөгийн нөхцөлтэй нь холбож үздэг. Өөрөөр хэлбэл, эдгээр бүс нутагт ажил хэргийн идэвхжлийн хүчин зүйлүүд хангалтгүй байгаатай холбоотой хэмээн тайлбарладаг. Мөн үүнийг технологи нутагших үйл явцтай холбон үзвэл хөдөөд бус хотод л нутагшина. Технологийн нутагшилт явагдах үндсэн суурь нь агломераци, түүний орчин байдаг билээ. Жеймс Симми (1998) бүс нутгийн инноваци, өндөр технологи бүхий аж үйлдвэрийн салбаруудын бөөгнөрлийн судалгаагаараа эдийн засгийн идэвхитэй үйл ажиллагаа газар нутгийн багахан орон зайд (агломерациудад) төвлөрч явагддагын шалтгааныг тайлбарласан. Бүс нутгуудад технологийн дэвшил харилцан адилгүй явагдах нь дивергенцид хүргэх хүчин зүйл болдог. Аймгуудын статистикийн мэдээ хангалтгүй байдгаас капиталын шилжилт хөдөлгөөнийг тодорхойлох боломж байсангүй. Харин үүнтэй холбоотой анхаарал татаж буй нэг үзүүлэлт нь үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн тоо байлаа. Уг үзүүлэлтийг 1999-2003 онуудын хооронд Улаанбаатар, Дархан, Орхон, 124
  • 123. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик бусад аймгууд гэсэн 3 ангиллаар аяч үзэхэд 1999 оны байдлаар улсын хэмжээнд нийт 18328 аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байсны 42,7% нь Улаанбаатарт, 51% нь Дархан, Орхон,Улаанбаатарт үйл ажиллагаа явуулж байсан бол 2003 оны байдлаар 26552 аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байсны 61% нь Улаанбаатарт, 67 % нь Дархан, Орхон, Улаанбаатарт байлаа. Энэ хугацаанд үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн тоо улсын хэмжээнд 8224, Улаанбаатарт 8470-аар тус тус өсчээ. Эндээс үзэхэд сүүлийн 4 жилийн өсөлт нийслэлд л бий болжээ. Аж ахуйн нэгжид ажиллагсдын тоо, үйл ажиллагааны цар хүрээг авч үзээгүй боловч (өнөөгийн төвлөрлийг харгалзан үзвэл эдгээр үзүүлэлтүүдийн чиг хандлага ч дээрхийн нэгэн адил тодорхойлогдоно) үүгээр манай улсын бизнесийн орчны өнөөгийн дүр төрхийг тодорхойлж болох юм. Энэхүү асуудлыг нээлттэй эдийн засагт буюу гадаадын капиталын урсгалтай холбон авч үзье. М.Гупта (1994) хөдөөнөөс хотруу чиглэсэн хүн амын шилжих хөдөлгөөний нөхцөлд гадаадын капитал хотын ажил эрхлэлтийг нэмэгдүүлж, хөдөөгийн ажил эрхлэлтийг бууруулна гэж үзсэн. Тэрээр шинжилгээндээ ku +kR(1+v) байх нөхцлийг авч үзжээ. Үүнд: Ku-хотын капитал, хөдөлмөрийн харьцаа, KR-хөдөөгийн капитал, хөдөлмөрийн харьцаа, V-хүн амын шилжилт 2002 оны байдлаар манай улс дахь гадаадын хөрөнгө оруулалтын 94% нь Улаанбаатарт бүртгэлтэй байлаа [1]. Орон нутагт уул уурхайн олборлох салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт зонхилж байна. Уг салбарын гадаадын компаниуд орчин үеийн техник, технологи ашиглаж байгаа тул ажилчдаа гол төлөв хотоос авч ажиллуулж байна. Нарийн мэргэжлийн, өндөр ур чадвартай ажиллагсдын хувьд хөдөөд ажлын байр хомс тул үндсэндээ хотод төвлөрч (хөдөөнөөс хот руу шилжиж) байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй. Энэ үүднээс уул уурхайн салбар дахь гадаадын хөрөнгө оруулалт хөдөөд ажил эрхлэлтийг нэмэгдүүлэхэд чухал нөлөөтэй гэж үзэх нь өрөөсгөл юм. Үүнээс үзэхэд М.Гупагийн авч үзсэн нөхцөл манай эдийн засагт тохирч байна. 1999-2003 онууд дахь хот ба хөдөөгийн ажиллагсад, ДНБ, хөдөлмөрийн бүтээмж, орлогын ялгааг хүснэгт 1-д харуулав. 125
  • 124. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Хүснэгт 1. 1999-2003 онууд дахь нийслэл хот, аймгуудын нэг ажиллагчийн хөдөлмөрийн бүтээмж, нэг хүнд ногдох орлогыг тооцсон нь Ажиллагсад Хот, аймаг 1999 2000 2001 2002 2003 Улаанбаатар 209838 215503 221914 254222 290207 УБ, Дархан, Орхон 263725 263061 273871 306175 350732 Аймгууд 549834 545929 558440 564606 575806 Нийт 813559 808990 832311 870781 926538 ДНБ (1995 оны зэрэгцүүлэх үнээр мян.төг) Улаанбаатар 291295 315120 345250 361510 390980 УБ, Дархан, Орхон 341933 388079 390244 431147 472916 Аймгууд 283977 250934 248769 233721 229505 Нийт 625910 639013 639013 664868 702421 1 ажиллагчийн хөдөлмөрийн бүтээмж (мян.төг) Улаанбаатар 1388,2 1462,3 1555,7 1422 1347,2 УБ, Дархан, Орхон 1296,6 1475,2 1424,9 1408,2 1348,4 Аймгууд 516,5 459,6 445,4 413,9 398,5 Нийт 769,3 789,9 767,7 763,5 758,1 1 хүнд ногдох ДНБ (мян.төг) Улаанбаатар 383,2 400,7 424,9 427,1 437,6 УБ, Дархан, Орхон 373,7 409,7 400,3 426,2 448,3 Аймгууд 194,7 171,8 169,5 159,7 158,4 Нийт 263,7 265,4 261,6 268,6 280,5 Эх сурвалж: ҮСГ “Монгол улсын статистикийн эмхтгэл” УБ 2002, 2003 “2003 оны Монгол улсын ДНБ” судалгааны материал Хот, хөдөөд нэг ажиллагчийн бий болгож буй нэмэгдэл өртөг буюу хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн ялгаатай болжээ. 1999 онд хот, хөдөөгийн хөдөлмөрийн бүтээмжийн харьцаа 2.5:1 байсан бол 2003 оны байдлаар энэ үзүүлэлт 3.4:1 болжээ.(1999 оноос эхлэн статистикт аймгуудын ДНБ-нийг тооцож эхэлсэн тул 1999 оныг суурь он болгов) 2000-2002 онууд дахь ХАА-н үйлдвэрлэлийн уналт үүнд голлон нөлөөлжээ. Цалингийн түвшин хөдөлмөрийн бүтээмжээр тодорхойлогдоно. Хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн хүн амын шилжих хөдөлгөөнд хот, хөдөөгийн цалингийн ялгаа нөлөөлж байгаа ч хөдөөд малгүй болсон хүмүүс, аймаг, сумын төвийн ажилгүй хүмүүсийн хувьд ажил олдох илүү найдвартайг бодолцон зах зээлийн төвлөрөл даган хот руу шилжин ирж байна. Мөн хот, хөдөөгийн нийгмийн үйлчилгээний ялгаатай байдал шилжилт хөдөлгөөнд нөлөөлж байна. 1999-2003 онуудын хоорондох хот, хөдөөгийн хүн амын шилжих хөдөлгөөнийг авч үзье. 2000 онд явагдсан хүн ам, орон сууцны тооллогын үр дүнгээс үзэхэд 2000 оноос өмнөх 5 жилийн хугацаанд хүн амын цэвэр шилжилтийн (шилжин ирэгсдээс хасах нь шилжин явагсад) дүнд 75357 хүнээр Улаанбаатарын хүн ам нэмэгджээ. Тэгвэл 2000-2003 онуудад хүн амын цэвэр өсөлтийг тооцохгүйгээр механик өсөлтийн үр дүн 103481 хүнээр Улаанбаатарын хүн ам нэмэгджээ 126
  • 125. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик (хүснэгт 2). Энэ нь манай улсын хүн ам олонтой аймгуудын нэг болох Сэлэнгэ аймгийн хүн амтай дүйцэх тоо юм. Энэ нь хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн хүн амын шилжих хөдөлгөөн улам бүр эрчимжиж байгааг харуулж байна. Хүснэгт 2-оос үзэхэд хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн хүн амын шилжилтийг Улаанбаатар дангаараа шингээж байна. Эдгээр нь албан ёсны бүртгэлтэй шилжин ирэгсдийн тоо юм. Үүний цаана хичнээн бүртгэлгүй хүн байгааг нарийн гаргасан тоо байхгүй байна. Хүснэгт 2. 2000-2003 онууд дахь хүн амын механик өсөлт Нийслэл хот, аймгууд 2000 2001 2002 2003 Улаанбаатар 19558 18730 26344 38851 УБ, Дархан, Орхон 24088 18787 27408 33749 Аймгууд -23537 -17473 -25573 -34866 Эх сурвалж: ҮСГ “Монгол улсын статистикийн эмхтгэл” УБ 2002, 2003 Хүн амын өсөлтийн өндөр хурдац нь нэг хүнд ногдох капиталын хэмжээг бууруулж улмаар нэг хүнд ногдох орлогын түвшинг багасдаг хэмээн Солоугийн загварт авч үздэг. Хөдөөнөөс хот руу шилжин ирэгсдийн хувьд ажлын байраар тэр бүр хангагдаж чаддаггүйгээс шалтгаалан хотын ядуучуудын эгнээнд шилждэг. Ер нь шилжин ирэгсэд хотын нийгэм, эдийн засгийн амьдралын хүрээнд олон хүндрэлтэй асуудлыг бий болгож байгаа билээ. Хүмүүс суурьшсан газартаа өөрсдийн амьжиргааны эх үүсвэрээ хадгалах, түүнийг бий болгохыг эрмэлздэг. Энэ нь оршин тогтнохын төлөөх өрсөлдөөн юм. Хөгжиж буй олон улс орнуудад хөдөөнөөс хотруу чиглэсэн их нүүдлийн дүнд хүмүүс хотод суурьшин албан ёсны бус хэмээх асар их капиталыг бий болгон, хуримтлуулсныг Эрнандо дэ Сото (2000) тогтоожээ. Түүний судалгаагаар Гайти улсад албан ёсны бус үл хөдлөх хөрөнгийн дүн хууль ёсоор бизнес эрхэлж буй бүх компанийн нийт активаас 4 дахин, Перуд ийм үл хөдлөх хөрөнгийн бирж дээрх нийт үнэт цаасны үнэлгээнээс 5 дахин, Египетэд бүх хувьцааны үнэлгээнээс 30 дахин их байлаа. Гуравдагч ертөнцийн орнууд болон хуучин социолист системийн улс орнуудад хотын газрын 85%, хөдөөгийн газрын 40%-53% нь капитал үйлдвэрлэх боломжгүй эрх зүйн нөхцөлд байна. [11]. Манай улсын хувьд үүнийг албан бус сектортой холбож ойлгох нь илүү тохиромжтой. Шилжин ирэгсдийн хувьд үндсэндээ хөдөлмөр эрхлэх талбар нь албан бус сектор болдог. 2002-2003 онд явуулсан судалгаагаар ХАА-н бус салбар дахь албан бус секторт ажил эрхэлдэг нийт 126000 хүн байгаагийн 70,9% нь хотынх байлаа (уг судалгааны хот гэдэгт аймгийн төвүүд, Улаанбаатар хот багтсан) [9]. АНУ-ын олон улсын хөгжлийн агентлагаас 1999 онд явуулсан судалгаанаас үзэхэд хотын албан бус сектор ДНБ-ий 13,0% тай тэнцэхүйц байгааг тогтоожээ [5]. Эдгээр судалгаа нь хүн амын шилжилт хөдөлгөөний эдийн засагт үзүүлэх үр 127
  • 126. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик дагаврыг арай эерэг байр сууринаас харуулж байна. Дүгнэж үзэхэд хүн ам, аж ахуйн төвлөрлийн үр дүнд хот, хөдөөгийн хөгжлийн ялгаа нэмэгдэх хандлага ажиглагдаж байна. Үүний сөрөг үр дагавар хот, хөдөөгийн аль алинд нь давамгайлж байгаа юм. Бидний үзэж байгаагаар энэхүү асуудлыг шийдвэрлэх үндсэн хандлага нь регионализмын хандлага байх болно. Шилжилтийн эдийн засаг бүхий улс орнууд, буурай хөгжилтэй улс орнуудад бүс нутгийн хөгжлийн хоцрогдлыг даван туулахад регионализмын гол үүрэг оршино. Регионализмыг бүсчилсэн хөгжлийн хандлагаар төлөөлүүлж ойлгож болохгүй. Регионализм нь эдийн засгийн бүсчлэлийг багтаасан бүс нутгийн хөгжлийн тогтолцооны цогц үзэл баримтлал юм. Монгол улсын бүсчилсэн хөгжлийн хүрээнд хот, хөдөөгийн ялгаа, аймаг бүс нутаг хоорондын тэгш бус байдлыг багасгах зорилго дэвшүүлсэн. Гэхдээ үүнд ямар арга замаар хүрэх вэ? гэдэгт асуудлын мөн чанар оршино. Энэ зорилгын үүднээс олон улсын, бүс хоорондын аймаг хоорондын хөдөлмөрийн хуваарьт тухайн бүс нутгийн эзлэх байр суурийг оновчтой тодорхойлж, бүс нутагт чиглэсэн бодлогыг явуулах шаардлагтай байна. Үүнтэй уялдан бүс нутгийн эдийн засагт төрөлжилт явуулах, хөгжлийн үйл явцад уламжлалт бус хүчин зүйлсийг ашиглах асуудал чухлаар тавигдаж байна. Ашигласан материал 1. Гадаадын хөрөнгө оруулалт, гадаад худалдааны агентлаг “Монгол дахь гадаадын хөрөнгө оруулалт 1990-2002” тайлан 2. С.Галбадрах “Эдийн засгийн ухаан” Дархан хот, 2001 3. Г.Гутман, А.Мироедов, С.Федин “Управление региональной экономикой” М., 2001 4. Грегори Н.Мэнкью “Макро эдийн засаг” УБ., 2000 5. “Монголын хүний хөгжлийн илтгэл“ УБ 2003 6. Б.Отгонтөгс, Б.Алтанцэцэг “Макро эдийн засаг” УБ 2000 7. ШУА-н үндэсний хөгжлийн хүрээлэн “Монгол улсын хөгжлийн судалгаа“ УБ 2002 8. Үндэсний статистикийн газар “Хүн ам, орон сууцны тооллого 2000 он. Үндсэн үр дүн” УБ 2001 9. Үндэсний статистикийн газар, Азийн хөгжлийн банк “Ажиллах хүчний судалгааны үндсэн тайлан 2002-2003“ УБ 2004 10. Үндэсний статистикийн газар “Монгол улсын статистикийн эмхтгэл“ УБ 1997-2003 11. Эрнандо дэ Сото “Капиталын нууц “ УБ 2004, 28-29-р тал 12. Alwyn Young “The tyranny of numbers” Journal of economics. Aug 1995 13. Gupta, Manash “Foreign capital, income inequality and welfare in a harris-Todaro model” Journal of development economics. 1994 14. Simmie, James “Innovate or stagnate: Economic planning choices for local production nodes in the global economy” Planning practice and research. Feb 98 128