Your SlideShare is downloading. ×
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Kpss Sari Kitap
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Kpss Sari Kitap

11,776

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
11,776
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
290
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  1. KPSS KAMU PERSONELİ SEÇME SINAVI Ğİİ İİ EĞİTİM BİLİMLERİ DERS NOTLARI GELİŞİM PSİKOLOJİSİ • ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ ÖĞRETİM İLKE VE ÖĞRETİM İ YÖNTEMLERİ PROGRAM GELİŞTİRME İŞİ • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME • REHBERLİK
  2. Gelişim Psikolojisİ 1 Eğitim psikolojisi (gelişim+öğrenme). yaşantılarından bağımsız olarak, kalıtımın etkisiyle geçirdiği biyolojik bir değişmedir. Öğrenme olmaksızın •Eğitim ortamlarını etkili biçimde düzenlemeyi kalıtsal olarak belirlenmiş büyüme örüntüsüne göre amaçlar doğal olarak gelişme demektir. En güzel örneği; •Uygulamalı bir bilim dalıdır döllenmiş yumurtanın ana rahminde dokuz ay on gün •Psikolojinin bulgularını eğitim ortamlarında gibi sabit bir sürede düzenli bir sıra izleyerek gelişmesi kullanır. ve fetüsün doğuma hazır hale gelmesidir. Eğitim psikolojisinin çalışmaları yedi temel alanı 1. Gelişimsel açıdan "olgunlaşma" hangi anlama kapsamaktadır; gelmektedir? (2001 KPSS-3) 1.Gelişim A)Toplumsal olayların önyargısız biçimde ele 2.Öğrenme alınma becerisinin kazanılması 3.Öğretme 4.Güdüleme B)Kişiliğin gelişmesi ve zenginleşmesi 5.Değerlendirme C)Ergenlik döneminde hızlı fiziksel büyümenin 6.Kavramların gelişimi gözlenmesi 7.Problem çözmeyi öğrenme D)Toplum tarafından kabul gören davranışların Problem çözme; en geniş anlamıyla sınamayı öğrenilmesi (denemeyi) öğrenmedir. E) Bedensel büyüme ve gelişmenin gerekli Gelişim psikolojisi, bireylerin hayatları boyunca davranış değişiklikleriyle tamamlanması geçirdikleri her türlü değişim ve bireyler arasmdaki gelişimsel farklılıkları inceleyen bilimdir 2. Bir anne bebeğine dokuz aylıktan itibaren tuvalet Gelişim psikolojisi; eğitimi vermeye başlamış ve onu lazımlığa alıştırmaya çalışmıştır. Ancak bebek bir buçuk •Öğretmene, gelişim süreçleri hakkında bilgi yaşında lazımlığa oturma alışkanhğı kazanmıştır. verir Bebeğin lazımlığa oturma davranışını bir buçuk •Davranışlarda meydana gelen değişiklikleri yaşında kazanması, hareket gelişiminde inceler aşağıdakilerden hangisinin önemli olduğunu •İnsan davranışlarındaki biyolojik değişiklikleri göstermektedir? (2003 KPSS-81) inceler •Tüm gelişim süreçlerini içine alır A)Davresel tepki C) Kalıtım B)Çevre D)Geribildirim Öğretmenler öğrencilerinin değişik yaş dönemlerinde E) Olgunlaşma değişim gelişim özellikleri sergilediklerini bilmeli ona Öğrenme göre eğitim ortamları oluşturmalıdır. Her yaş döneminin Bireyin çevresiyle belli bir düzeydeki etkileşimleri gelişim özelliği birbirinden farklıdır. Aynı zamanda aynı sonucunda meydana gelen nispeten kalıcı izli davranış yaş grubundaki bireylerin gelişimlerinde de bireysel değişikliğidir. farklılıklar görülebilmektedir. Öğrencilerin okul başarılarını etkileyen birçok gelişim boyutu vardır. Eğer Hazırbulunuşluk bir kişi, çocuklaıı yetişkinlerin küçültülmüş bir modeli olarak görüyorsa gelişim psikolojisi hakkında çok az Yeni bir öğrenme yaşantısı için kişisel yeterliklerin bilgisinin olduğu ileri sürülebilir. tümüdür. Olgunlaşmanın yanında önceki öğrenmelçri, ilgileri, tutumları, güdülenmişlik düzeyleri, yetenekleri, genel sağlık durumunu kapsayan kavramdır. Diğer bir GELİŞİMLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR deyişle bireyin eğitim pazarına getirdiği özelliklerin tümüdür. Büyüme Vücudun boy, kilo ve hacim olarak artmasıdır. Kritik dönem Gelişme Gelişim açısından önemli zaman dilimleridir. Bireyin büyüme, olgunlaşma ve öğrenmenin etkileşimi Çocukların bazı gelişim dönemlerinde ve yaşlarda belli ile sürekli ilerleme kaydeden değişmesidir. tür öğrenmelere karşı yüksek duyarlılık gösterme eğiliminde oldukları dönemlerdir. Bu kavramların Olgunlaşma birbiriyle ilişkilerini değerlendirirsek; Vücut organlarının kendilerinden beklenen fonksiyonu yerine getirebilecek düzeye gelmesi için, öğrenme • Gelişimde önce büyüme ve olgunlaşma sonra öğrenme oluşur.
  3. Gelişim Psikolojisl Olgunlaşma bir anlamda öğrenmenin önkoşuludur. Olgunlaşma kalıtımsal özellik taşır. Birçok psikomotor davranışın yapılması olgunlaşmaya bağlıdır. •Olgunlaşma, kişinin doğuştan getirmiş olduğu potansiyelin zaman içinde ortaya çıkmasını ifade eder. 3. •Hazırbulunuşluk, Olgunlaşma ve öğrenme etkileşiminin bir sonucudur. Buradaki öğrenme bireyin önceki öğrenmelerini ifade eder. GELİŞİMİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER A. Kalıtım B. Çevre C. Kritik Dönem I.Kahtım Anne babadan genetik yolla geçen özelliklerdir. Cinsiyet, göz rengi, zeka kapasitesi, fiziksel özellikler, yaratıcılık ve düşünme kapasitesi, problem çözme becerileri, bazı kişilik özellikleri vb. 4. 2. Çevre Çevre bir anlamda içinde yaşadığımız ortamdır. Çevrenin etkisi döllenmeden itibaren başlar. Bazı fiziksel görünüm özellikleri, zekanın kullanım oranı, eğitim düzeyi, bazı kişilik ve karakter özellikleri çevre A)Büyüme etkileşimi sonucu ortaya çıkar. B)Yaş Çevrenin bireyin gelişimi üzerindeki etkileri değişik boyutlardadır; •Doğum öncesi etkiler •Doğum sırasındaki etkiler •Doğum sonrasındaki etkiler •Ana babanın yetiştirme tarzı •Aile parçalanması •Hormonlar •Ailede kaçıncı çocuk olduğu vb. 6. 3. Kritik dönem •Her davranışın bireylerce kazanılması gereken dönemleri bulunur. Eğer bu davranışlar ilgilı oldukları dönemde (yaşta) kazanılmazsa sonraki dönemlerde kazanılmasında güçlükler görülür. •Çocukların bazı gelişim dönemlerinde bazı tür öğrenmelere karşı duyarlılık gösterdikleri, çevre etkilerine karşı daha duyarlı oldukları. düzenlenen öğrenme yaşantılarını diğer dönemlerden daha hızlı kazandıkları döneme kritik dönem denir.
  4. Örneğin çocuğun konuşmayı öğrenmesi için kritik dönemi iki yaş civarıdır. Zaman kavramı bu dönem için önemlidir. Gelişim döneminde yenilikler ve değişimlerin oluşturduğu zaman bölümünü ifade eder. Diğer yaş grupları bu etkileşime girmemiş veya girememiş olabilir. Örnek; günümüzde ergenler arasında bilgisayar, cep telefonu, intemet kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır. Çocukların çoğunluğu artık anaokuluna gitmektedir. Yaşam sürecindeki gelişim sorunlarını aşağıda- kilerden hangisi en iyi özetler? (2001 KPSS-1) A)Farklı dönemlerde farklı nitelikte gelişimsel sorunların olması B)Ergenlik döneminde gelişimsel sorunların çocuğun eğitimle ilgili olması C)Yetişkinlik yıllarında psikolojik sorunların azalıp, biyolojik sorunların artması D)Çocukluk yıliarında ortaya çıkan gelişimsel sorunlarm giderilmesi en zor olan sorunlar olması E) Orta yaş döneminin gelişimsel sorunlarının yaşlılık döneminde de devam etmesi Gelişimle ilgili aşağıdaki kavramlardan hangisi "çocuk, gelişim sürecinin belirli dönemlerinde, belli tür öğrenmeleri daha yoğun gerçekleştirir" ifadesini açıklar? (2002 KPSS-73) C) Kritik dönem D) Zaman E) Gelişme 12 aylık bir çocuğun annesine, "Bu aylarda onunla sık sık konuşmalısınız. Bu dönem onun sözcük dağarcığının gelişeceği bir dönemdir." denildiğinde, gelişim açısından aşağıdakilerden hangisinin önemi. vurgulanmaktadır? (2002 KPSS-76) A) Çevre B) Kritik dönem C) Deneyim D) Olgunlaşma E) Uyarıcı zenginliği Ünsal'ın babası polistir Ünsal oyunlarında babası gibi polis olmakta, polis rolünü oynamaktadır. Bu durumu aşağıdakilerden hangisine örnek verebiliriz? (2004 KPSS-3) A) Yansıtma B) Özdeşini kurma C) Transfer D) Pekiştirme E) Belirtme
  5. Gelişim Psikolojisİ 7. Özden 1,5 yaşındadır. Daha önceleri küçük nesneleri ağzı dar şişenin içine sokmakta zorlanır- GELİŞİMİN BOYUTLARI ken, artık bu davranışı rahatlıkla yapmaktadır. A. Fiziksel Gelişim Özden'in bu davranışı zaman İçinde kazanması B. Zihinsel Gelişim ne ile açıklanabilir? (2004 KPSS-4) C. Dil Gelişimi D. Sosyal Gelişim A)Geribildirim B)Zeka , GELİŞİM DÖNEMLERİ C)Olgunlaşma D)Çevre I2 18 E) Kalıtım I L ii 1 1 4 SON ÇOCUKLUK 8. Özellikle ergenler günümüzde çok fazla internet BEBEKLİK İLKÇOCUKLUK ERİNLİK GENÇLİK kullanmakta, internette sohbet etmekte (chat) ve cep telefonu kullanmaktadır. Aşağıdaki gelişim kavramlarından hangisi internet ve cep telefonu gibi yeni iletişim araçlarının ve boş zaman etkinliklerinin ortaya ÇOCUKLUK ERGENLJK çıkmasını açıklamak- tadır? (2003 KPSS-80) A)Olgunlaşma B)Büyüme GELIŞİMİN İLKELERİ C)Tarihsel zaman D)Kritik dönem •Gelişim kalıtım ve çevre etkileşiminin bir ürünüdür. E) Hazırbulunuşluk •Gelişim süreklidir ve belli aşamalarda gerçekleşir •Gelişim nöbetleşe devam eder. •Gelişim baştan ayağa, içten dışa doğrudur. •Gelişim genelden özele doğrudur. 9. Tek yumurta ikizi olarak doğan çocuklardan biri •Gelişimde kritik dönemler vardır. doğum sırasında diğeri de geçirdiği bir kaza sonucu •Gelişim bir bütündür. iki yaşında işitme yeteneklerini kaybederler ve konuşmayı da öğrenemezler. Her ikisi de dokuz •Gelişimde bireysel farklıklılar vardır. yaşına geldiklerinde ameliyat olurlar ve işitme yeteneklerine kavuşarak, konuşmayı da öğrenirler. Ancak ikizlerden doğum sırasında işitme kaybına uğrayan, iki yaşında işitme kaybına uğrayana oranla 10. Ahmet top oynarken önceleri elleri kolları, göğsü konuşmayı daha güç öğrenir ve konuşma becerisi yardımıyla topu tutarken, kasları geliştikçe yalmzca açısından geride kalır. elleri ile topu tutabilmedir. Aşağıdakilerden hangisi doğum sırasında işitme Bu durum gelişimin hangi ilkesiyte açıklanır? kaybına uğrayan çocuğun, konuşmayı (2004 KPSS-2) öğrenmesine rağmen, iki yaşında işitme kaybına uğrayan karde-şine oranta geri kalmasını A)Gelişimde bireysel farklar vardır. açıklar? (2003 KPSS-82) B)Gelişim bir bütündür, A)Konuşma becerisi açısından genetik olarak C)Gelişimde kritik dönemler vardır belirlenmiş bireysel farklar vardır D)Gelişim genelden özele doğrudur. B)Gelişim süresince bazı becerilerin ile kalıtımın etkilerinin kazanılması açısından kritik dönemler vardır E) Gelişim, çevre bir ürünüdür. C)Yaş ilerledikçe dil öğrenme de güçleşir GELİŞİM GÖREVLERİ MODELİ (HAVİGHURST) D)Dil öğrenme becerisi büyük ölçüde biyolojik olgunlaşma düzeyine bağlıdır Robert Havighurst 1948 yılında gelişimsel görevler E) İnsanlar kendilerini konuşmayı öğrenmeyi üzerinde yoğunlaşan insan gelişimi konusunda bir yetenekli kılan bir yapı ile doğarlar kuram ortaya çıkarmıştır.
  6. 24
  7. Gelişim Psikolojisl •Kritik dönem kavramından hareketle bu modeli duyu organları, kas ve sinir sistemleri koordineli olarak geliştirmiştir. çalışırlar. Fiziksel Gelişim Dönemleri: •Bireylerin gelişiminin dönemler halinde gerçekleştiği A. Doğum öncesi fiziksel gelişim ve her dönemin gelişim görevleri olduğunu B. Bebeklik Dönemi fıziksel gelişim (0-2 ) belirtmektedir. C. İlk Çocukluk Dönemi fiziksel gelişim (2-6 ) D. Okul Döneminde fiziksel gelişim (6-12 ) •O dönemde yerine getirilmeyen görevler mutsuzluğa E. Ergenlik Döneminde fıziksel gelişim (12-18) yol açar. Bunları kısaca ele alırsak; •örnek: 2 yaş civarında konuşmayı öğrenemeyen çocuk sonraki dönemlerde konuşma güçlüğü çeker. A. Doğum öncesi fiziksel gelişim Okul öncesi dönem gelişim görevleri Bireyin hayatı anne ve babadan gelen 23 çift kromozomun anne karnındaki yumurtada birleşmesiyle •Yürümeyi ve koşmayı öğrenme başlar. •Öz bakım becerilerini geliştirme •El göz koordinasyonu sağlama Zigot: Döllenmiş yumurtaya zigot adı verilir. Genetik •Cinsiyet farklarını öğrenme yapısı 23 anneden 23 babadan olmak üzere toplam 46 •Mode! alma (aile) sosyal ilişkiler kurma. kromozomdan oluşur. •Toplumsal kuralları öğrenmeye başlama DölüfcDöllenmeden sonraki (zigot) ilk 1-2 haftalık Okul dönemi gelişim görevleri döneme denir. •El göz koordinasyonunu sağlama ince motor kas Embriyo: 3-8 hafta arasındaki döneme denir. Embriyo gelişimini sağlama. gelişerek vücut organlarını meydana getirecek •Yeni ve değişik oyunlar öğrenme tabakalar meydana getirmeye başlar. Bunlar; •Yaşıtlarıyla olan ilişkilerini zenginleştirme •Okul programına uyma ( okuma yazma öğrenme) •Ekdoderm: En dıştaki tabakadır. Duyu organları, •Sorumluluk alma sinir sistemi, dış deri, saç, tırnak ve dişlerin bir kısmı oluşur. Ergenlikte gelişim görevleri •Mezoderm: Orta tabakadır. Kas, iskelet sistemleri ile •Duyusal bağımsızhk kazanma salgı ve dolaşım sistemleri meydana gelir. •Karşı cinsleriyle ilişkiler geliştirme •Toplumsal sorumluk alma •Endoderm: İç tabakadır. Sindirim, solunum, •Meslek seçimi karaciğer, akciğer gibi önemli organlar meydana •Aile kavramına ilgi gösterme evlilik gelir. •Bağımsız bir birey olarak hareket edebilme Fetüs: 3. aydan itibaren başlar. Bu dönemde; FİZİKSEL VE DEVİNİMSEL GELİŞİM •Bu dönemde beyinde elektriksel etkinlikler meydana gelir. Gelişim genel olarak üç bölümde incelenebilir. Bunlar •Birçok reflex gelişir. fiziksel gelişim, bilişsel gelişim, psiko-sosyal gelişim. •Kalp atışı düzenlidir. Gelişim dönemleri ortak özellikleri kapsayan yaş •Bebek görünümü vardır.(4. ayda) aralıklarıyla ifade edilir. •4.5. aylarda temel vücut yapısı tamamlanır. Cinsiyet belirlenebilir. Fiziksel gelişim, beden gelişimi ve psiko-motor gelişim •5. aydan sonra beyne gönderilen uyaranlara tepki olarak iki boyutta incelenir. vermeye başlar •Beynin 7.8. aylarda çalışmaya başladığı iddia Bedensel Gelişim: Boy, ağırlık ve hacimsel artışla edilmektedir. birlikte vücudun sistemlerinin kendilerinden beklenen •Beynin gelişmesiyle birlikte organizma artık hem fonksiyonları da kapsar. biyolojik hem de psikolojik bir varlık demektir. •Doğduğunda boyu 50 cm. Ağırlığı ise 2500-4300 Devinimsel Gelişim: Zihin ve kas kooordinasyonuna gramdır. dayalı davranışların gelişimidir. Devinimsel gelişimde
  8. Gelışım Psikolojisİ • İnsan yaşamında fiziksel gelişîmin en yoğun olduğu ayda elinden tutularak yuruyebîlîr. Çocuk yaklaşık dönem doğum öncesi dönemdir. 12 aylık olunca bağımsız olarak yürüyebilir. Otozom: vücut kromozomlarıdır. 22 çifttir Genozom: • Duyulann Gelişimi: Yeni doğan bebeğin işîtme Cinsiyet kromozomlardır. 1 çifttir. Genotip : Anne duyusu oldukça gelişmîştir Tanıdık ve yabancı babadan kalıtım yoluyla geçen yapılan ifade eder sesleri ayırt edebilir. Özellikle annesinin sesini iyi Fenotip: Genetik yapının çevrenin etkisiyle oluşan tanır. Altı aya kadar renkleri ve şekîlleri ayırt dışandan gözlenebilen şeklidir. Dış görünüştür edebilirfer. Bebeklerin koklama ve tat alma Androjeni: Bireyin kendi cinsiyetini reddetmeden duyulan da çok getişmiştir. Farklı tat ve kokulan erkek ve dişi özelliklerini potansiyeüer ölçüsünde ayırt edebilirier. Dokunma duyusu en geiişmiş taşımasıdır. duyudur Bu duyuyu çevresini tanımada da kullanır •Yumurta ve speımde 23'er kromozom bulunur Bunlar birfeşince zigotu oluşturur 46 kromozom C. İlk Çocukluk Dönemi fiziksel gelîşim (2-6 yaş) meydana gelir •Bedensel Gelişim: Bedensel gelîşim bebeklik •Her kromozom içinde yaklaşık 20.000 gen bulunur dönemine göre daha yavaştır Sinîr sîstemî geüşiminî büyük ölçûde tamamlar. Beş yaşına •Kişinin tüm genetik özelliklennın kodlandığı DNA !ar kadar beyin ağıriığı yetişkinin % 90 ına ulaşır Kalp bu genlerde bulunur atış hızı ilköğretime başlayınca yetişkine ulaşır •Genler baskın ve çekinik olmak üzere iki çeşittir •Psiko-motor Gelişîm: Bu dönemde çocukfann etkinlık seviyeleri çok yüksektir Uzun süre bir •Down sendromu genetîk bir bozukluktur Bireyde yerde oturamazlar Kaba motor hareketi sağlayan fiziksel ve zihinsel bozukluklar görülür kaslannı daha sık kullanıriar Çocuğun hareket sayısı ve hareketlennin niteliğînde artma göztenir •Erkeğin cinsîyet kromozomları XY düzenîndedir. Dönemin sonlanna doğru iki tekeriekli bisiklete binebilirler Yazma çîzme gibi küçük kas •Kadının cinsiyet kromozomları her zaman XX becerilerinde acemilik göztenîr düzenindedir. •Duyulann Geüşimi: Çocuğun görme duyusu. •DNA, GEN, KROMOZOM, ZİGOT, DÖLÜT, büyük puntolu kitapian incelemeye daha mûsaîttir. EMBRİYO, FETÜS şeklinde bir geiışım sırası Çünkü göz geiişimi diğer duyulara göre daha geç işlemektedir. tamamlanır. Bunun nedeni ise karmaşık ve spesifik bir yapıya sahip olmasıdır. B. Bebeklik Dönemi Fiziksel Gelişim (0-2 yaş) •Bedensel Gelişim: Doğum öncesi gelişimden O. Okul Döneminde Fîziksel Gelişim (6-12 yaş) sonra fiziksel gelişimin en hızlı olduğu dönemdir. Bebek bir yaşında doğumdaki boyunun yaklaşık •Bedensel Gdişim: bedensel gelişim bir önceki yarısı kadar uzar. Altı ayiık bebek doğum döneme göre daha yavaştır Dokuz yaşına kadar ağırlığının iki katına ulaşır Bebeğin kalp atışs erkek çocuklar kızlara göre daha uzun ve yetişkinin yaklaşık iki katı kadardır. Çocuk yaklaşık ağırdıriar Kız çocuklann 10-15yaş aras: boy ve 12-30 aylar arasında altını ıslatmamayı öğrenir ağıriıklan yaşıtı olan erkekleri geçer Fakat Süt dişieri 5-8 aylarda çıkmaya başlar ve yakiaşık ericekîer daha harekeîli ve fîziksei etkînükiere olarak 2,5 yaşlarında tamamlanır. Kız bebekfer yoğun îigî duyariar Sinır sistemi geüşimi boy ve ağırlık olarak erkeklere göre daha yavaş îamamfansr Kalp atış hızı yetişkine çok yakındır. îç gelişirter. Bebeğin sinir sistemi gelişim îlkelerine salgı bezieri bu dönemde oldukça önemlidir Troid uygun olarak merkezden uçlara, içten dışa doğru bezî yeterince salgı öretmese bedenseS ve zîhînsei gelişir. gelişim yavaşlar Gırîlağın iki yanındakî bu bez yeterii salgıyı sağlayamazsa çocuk edügenL îembeî •Psiko-motor Gelişim: Bebek doğduğunda ve sindirim güçlüğü çeker vücudunu kontrol edecek güçte değildir. Bebekte bu dönemde refleksif ve denetimsiz vücuî •Psiko-motor Geiişim: küçök kas becenleo geiişir hareketleri gözlenir. Beş ayiık bebek başının Bu sayede güzel sanaîlar müzik ve el işâerine îlgi kontrolünü sağlayabilir Bebek yedî aylık olunca duyariar kendi başına oturabilir. Sekizind ayda destekfe ayakta durabilir. Onun ayda emekler ve on birind E. Ergenlik Döneminde fiziksel geiişim (12-18 yaş)
  9. Gelişim Psikolojisİ •Bedensel gelişim: Ergenliğin ilk dönemine buluğ Öğrenciferin enerjilerini olumlu olarak (erinlik) dönemi denir. Bu dönemde yoğun kullanabilecekleri spor, müzik gibi etkinliklere fizyolojik ve hormonal değişim yaşanır. Kızlar 11- yönlendirilmelidir. 12, erkekler ise 13-15 yaşları arasında buluğa ererler. Bu dönemde cinsiyet salgı bezleriaktif hale gelerek cinsiyet hormonu üretir. Vücudun tüm 11. İki yaşındaki bir çocuk salıncakta yardımsız organları değişiklikten etkilenir. Erkelerde ses sallanmak istemekte, kendisini tutmaya çalışan tonu, kızlarda ise adet görme bu dönemin annesinin ellerini itmektedir. belirtileridir. Hızlı fizyolojik değişme vücut Çocuğun bu davranışı hangi gelişimsel özellik ile yapısında büyük farklılıklara neden olur. El, ayak açıklanır? (2001 KPSS-4) ve beden gelişir. Kızlarda yağ dokusu, erkeklerde A)Yatkınhk ise kas dokusu fazlalaşır. C)Üretkenlik B)Özerklik D)Özdeşim •Psiko-motor Gelişim: ergenlik dönemindeki yoğun fizyolojik değişim devinimsel becerilerde E) Merak acemilik gözlenmesine neden olur. Daha sonra zihin ve kas koordinasyonu gelişerek bu uyumsuzluk ortadan kalkar. Ergenliğin son döneminde vücut koordinasyonu yetişkinlik düzeyine ulaşır. Ergenlik dönemi fiziksel gelişimin 12. Bir öğretmen, sınıf arkadaşlarına göre uzun boylu ve kilolu otan bir 7sınıf öğrencisini, "Dev adam, gel (0-2) yaş döneminden sonra en yoğun olduğu buraya" diye çağırmaktadır dönemdir. Ergenin kısa zaman diliminde geçirdîği fiziksel değişim ve gelişim bazı sorunları da Gelişim Psikolojisi açısından öğretmenin bu beraberinde getirir. davranışı neden sakıncalıdır? (2001 KPSS-9) A)Bireysel farklılığı, öğrendyi incitebilecek şekilde Fiziksel gelişim özet; etiketlemesi •Fiziksel gelişimin en hızlı olduğu dönemler, doğum öncesi, 0-2 yaş ve ergenlik dönemidir. B)Öğrencinin özellikleriyle yakından ilgilendiğini göstermesi •Çocuğun kız veya erkek olduğunu bilmesi bir diğer C)Öğrenciye beslenen olumlu duyguları iletmekte anlamıyla farkına varması ilk çocukluk döneminde yetersiz kalması gerçekleşir. D)Ergenlikte ortaya çıkan bedensel farklılıklara •Çocuklarda sinir sisteminin gelişimi okul öncesi dikkat çekmesi dönemde tamamlanır. E) Okul başarısını etkileyecek bir davranış şekli olması •Ergenlik dönemindeki gencin benlik algısına fıziksel özellikleri etkiler. Fiziksel Gelişimin Eğitim Açısından Sonuçları 13. İlköğretim 1. sınıftaki bir öğrenci, okulda bazen •Okul öncesi dönem çocukların uzun süre bir yerde idrarını kaçırmakta ve kendisi de bu durumdan rahatsız olmaktadır. oturmaları mümkün değildir. Bu durum yaramazlık olarak değerlendirilmemelidir. Bu durumda, sınıf öğretmeni için en uygun yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir? (2001 •İlköğretimin I. Evresinde küçük kas becerileri ve KPSS-84) görme algısı tam olarak gelişmediği için kalın A)Çocuğu doktora göndermek kalem ve büyük puntolu kitaplar kullanılmalıdır. B)Okul yönetimine haber vermek •İlköğretim döneminde görsel algılama ve küçük kas becerileri normale döner. Küçük kas C)Çocuğa, az su içmesini ve sulu gıdalardan gelişiminde yetersizlik gösteren öğrencilere resim kaçınılmasını söylemek ve yazı çalışmaları yaptırılmalıdır. D)(drarını kaçırmaması için çocuğu sık sık uyarmak E) Durumu çocuğun ailesine ileterek soruna birlikte çözüm aramayı önermek
  10. Gelişim Psikolojisİ 14. Ahmet duygusal bir film izlediğinde göz yaşlarını 18. 3 yaşındaki Mehmet'in davranış gelişimini tutamamaktadır. Bu yüzden de arkadaşları hızlandırmasına yardımcı olabilmek için anne ve tarafından "fazla duygusal ve kız gibi davranmakla" babası aşağıdakilerden hangisini yapmalıdır? suçlanmaktadır. (2004KPSS-12) Buna göre üniversite üçüncü sınıfta olan A)Uzun sürse de ayakkabısını kendisi İbrahim'in karşı cinsle duygusal ilişkiler kur- bağlayıncaya kadar çocuğa yardım etmeden makta başarılı ve kendi cinsinden sosyal beklemek arkadaşlıkları olduğu da düşünüldüğünde aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? (2002 B)Çocuğun yiyeceği et. tavuk gibi besinleri KPSS-71) önceden çatal ve bıçakla küçük parçalara ayırmak A)Androjen cinsel rol kimliğine sahiptir C)Çocuğun davranışlarına hiç sınır koymayıp B)Erkek cinsel rol kimliği gelişmemiştir yanlışlarından öğrenmesine fırsat vermek C)Homoseksüel eğilimlere sahiptir D)Kadın cinsel rol kimliği gelişmiştir D)Çocuğu olabildiğince sınırlayarak kazalardan korumak E) Kefıdini kontrol edemeyen bir yapıdadır E) Çocuğun her işini başkasına yaptırmak 15. Aşağıdakilerden hangisi ergenlik dönemine erken giren bireyler için söylenemez? (2002 19. Aşağıdakilerden hangisi kişi üzerinde arkadaş KPSS-72) gruplarının etkisinin ve baskısının en fazia olduğu dönemdir? (2003 KPSS-79) A)Arkadaşları tarafından lider olarak kabul edilirler A)Ortaöğretim B)Zeka düzeyleri yaşıtlarında daha yüksektir B)Yükseköğretim C)Sosyal gelişim düzeyleri yaşıtlarından farklılaşır C)Temel öğretim D)Cinsel rol kimliklerini kazanmaya başlarlar D)İlköğretim E) Kimhk gelişimi ile ilgili karmaşalar başlar E) Okulöncesi 16. Aşağıdakilerden hangisi ergenlik döneminde, hızlı bedensel değişikliklerin etkisiyle ortaya çıkabilecek durumlardan değildir?(2002 20. Aşağıdaki ifadelerden hangisi ergenlik KPSS-77) dönemindeki gelişim özellikleri ile ilgili olarak yanlış bir açıklamadır? (2003 KPSS-90) A)Gençlerin ayna önünde geçirdikleri zamanın A)Ergenlerin meslek seçimine yönelik olarak bilgi artması toplamaya başlanan bir dönemdir B)Dış görünüşlerinin iyi olmadığına ilişkin kaygılar B)Ergenler bu dönemde model alarak özdeşim oluşması kurabilecekleri kişiler aralar C)Bedensel değişımin sakarlıklara neden olması C)Ergenler bu dönemde sosyal rollerdeki cinsiyete bağlı farklılaşmaları öğrenirler D)Reddedilme korkusuyla sosyal etkınliklerden kaçınma D)Ergenler bu dönemde kimlik geliştirme çabaları sırasında karmaşa yaşarlar E) Kendine özgü bir değerler ve kav ramlar sistemi oluşturma E) Ergenler bu dönemde her konuda ailelerinin dediklerini yapmaya çalışırlar 17. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde ergenlik döneminin hemen başında çıkan özelliklerden biri yeralmaz? (2004 KPSS-11) A)Karşı cinse ilginin artması B)Bireyin kendisini farklı ve üstün bulması C)Arkadaşlara yönelimin artması D)Ahlaki değerlendirmelerde Başkalarının tepkisinin önemsenmesi E) Zihinsel gelişimin en üst düzeyine erişmesi
  11. 8 Gelişim Psikolojisİ BİLİŞSEL (ZİHİNSEL) GELİŞİM Şema: Çevreyle etkileşim sonucu oluşan davranış ve düşünce kalıplarıdır. Bireyin çevresindeki problerrileri Bilişsel gelişim; organizmanın kendini ve çevresini anlama, çözme, dünyayla baş etme yolları, yapılarıdır. anlama süreci olarak ifade edilebilir. Dünyayı algılama ve anlamaya dönük bilişsel süreç ve etkinliklerdir. 'r En temel zihinsel yapılardır >Balık tutma gibi davranışsal ya da balık tutmayı Bilişsel gelişim akıl yürütme, düşünme ve dil gelişimi bilme gibi bilişsel olabilir. kapsar. Biliş; öğrenmeyi ve anlamayı içeren zihinsel >Birey yeni karşılaştığı olay ve nesneleri beynindeki faaliyetlerdir. Bilişsel gelişim ile ilgili en çok kabul gören şemalarla açıklamaya çalışır. Böylece onu yaklaşım Jean Piaget'in geliştirdiği kuramdır. Bunun özümlemeye çalışır. Eğer var olan şemalar yeterli yanında Bruner ve Vygotsky'nin bilişsel gelişim değilse uymaya çalışılır. kuramlarına da yer verilmiştir. >Bebeğin ilk şeması emme ve yakalama reflexleridir. Daha sonra görme, işitme, tutma, Piaget'nin Bilişsel Gelişim Kuramı vurma ve itme şemaları gelişir >Bireyin öğrenme aracıdır Kuramının temelinde çocuklarla yetişkinlerin >Yeni gelen bilginin içine yerleştirileceği çerçevedir. dünyalarının farklı olduğu görüşü oluşturur. Başka yazarlar şemayı "bilişsel yapı" olarak Çalışmalarını çocuklar üzerinde yapmıştır. Önce zeka ifade etmektedirler. kavramı ile ilgilenmiştir. Ona göre zeka çevreye uyum >Örnek iki aylık çocuğa çıngırak verdiğimizde onu sağlayabilme yeteneğidir. Bir anlamda çevre ile başa ağzına götürür (dünyayı tanıma şeması emmedir), çıkmaktır. Piaget'e göre gelişim, kalıtım ve çevrenin dokuz aylık çocuk ise sallar, döndürür, atar ürünüdür. Zihinsel, bilişsel süreçler çocuğun dünyayı (şemaları farkhlaşmaya başlamıştır) anlamasını sağlar. >7 yaşında Ayşe isimli öğrenci 'andımız'ı okurken "büyüklerimi saymak ne demek?" dediğimizde Önemli kavramları 'anne, baba, abi...." şeklinde saymaya başlar. Piaget'e göre insanlar doğuştan iki temel zihinsel Dengeleme: Örgütleme işleminin uzantısıdır. eğilimle dünyaya gelirler. Örgütleme, uyum sağlama Bütünlüğün dengeli ve tutarlı olmasını ifade eder. (özümleme, uyma) ve dengeleme Beynimizdeki şemalar sürekli dengeleme eğilimindedir. Zihin yeni bilgilerden dolayı her zaman dengede •Örgütleme(Organizasyon): Süreçleri sistemli ve durmaz. Yeni bilgiler sürekli dengeyi bozar. Zihinsel tutarlı halde koordine etme ve fıkir ile eylemleri sürece aşırı yüklenme sonucu kafanın karışması buna birleştirme çabasıdır. örnektir. •Uyum Sağlama (Adaptasyon) Çevreye uyma yeteneğidir. Bireyin çevresiyle etkileşerek çevreye Piaget'e göre zihinsel gelişim DENGE-DENGESİZLİK- ve çevresindeki değişmelere uyum sağlamasıdır. YENİDEN DENGE süreci olarak tanımlanır. Çocuk için İki aşamalıdır; Özümleme ve uyma (Düzenleme) yeni olan şeyler bilişsel dengeyi bozar. Daha sonra özümleme ve uyum süreçleri ile denge yeniden •Özümleme: Var olan şemalarla açıklamaya kurulur. Bireylerin dünyayı tanıma, anlama çabası yeni çalışma sürecidir. Karşılaşılan yeni obje, fikir, olayı şemalar oluşturma, özümleme, uyma ve organize etme daha önceden kendisinde var olan bilişsel yapının şeklinde devam eder. içine almasına denir. Örnek; Çocuğun ilk defa gördüğü koyuna "köpek" demesi özümlemedir. Örnek: Kuşlarla ilgili şeması olan çocuk konuşan papağan gördüğünde "bu ne?" diye soracaktır. Kuş •Uyma (düzenleme): Var olan şemalar yeterli olduğunu öğrendiğine kuşlar şemasında "konuşan değilse uymaya çalışılır. Mevcut yapıyı (şemayı) kuşlar da var " diyerek oluşan dengesizlik durumu yeni durumlara, objelere, olaylara göre yeniden dengeye kavuşacaktır. biçimlendirme, şekillendirme sürecine düzenleme denir. Piaget'e göre Bilişsel Gelişimi Etkileyen Faktörler > Her yaşantı özümleme ve düzenlemeyi kapsar. 1-Olgunlaşma Yukarıdaki koyun örneğinde çocuk koyunlarla ilgili 2-Yaşantı yeni bir şema oluşturur ve eski şemalarda yeniden 3-Uyum düzenleme yapar. 4-Örgütleme 5-Dengeleme
  12. Gelişim Psikolojisİ PİAGET'YE GÖRE BİLİŞSEL GELIŞIM DÖNEMLERI Tersine çevirememe.Br işlemi tersinden düşünemezler. Örnek; "2 kere 8 kaç eder?", "peki Piaget bilişsel gelişimin dönemler halinde 8 kere 2 kaç eder?" Cevap: "biz daha sekizleri gerçekleştiğini öne sürmüştür. Dönem kuramcılarından görmedik." olan piaget, bilişsel gelişimin evreler halinde Tek özelliğe göre sınıflama ve sıralama vardır gerçekleştiğini savunur. İlk akıl yürütme faaiiyetleri (düşünme) başlar Evre: Çocuğun birçok değişik durumdaki düşünce ve Korunum ilkesi kazanılmamıştır. (Korunum: davranışının altında yatan zihinsel süreçlerinin objelerin şekli, konumu değişse de miktarının, özelliklerini yansıtan zaman süreci olarak hacminin, ağırlığının değişmeyeceği ilkesidir.) tanımlanmıştır. Örnek; para deneyi. İşlemi tersine çevirebilme ile Bu evrelerle ilgili 4 temel kural vardır; yakından ilgilidir. >Evreler değişmez bir şekilde belli sıra ile Odaklaşma: Korunum kavramıyla yakından ortaya çıkarlar ilgilidir. Olay ya da nesnelerin yalnızca bir yönüne >Sonraki öncekinin kazanımını içerecek odaklanma söz konusudur. Örnek: karşıdan şekilde hiyerarşi oluşturur. karşıya geçişlerde odaklaşma kazalara neden >Aynı evredekilerin gelişim oranlarında olmaktadır. farklılıklar vardır. Çevresindeki olay ve nesneleri çeşitli sembollerle 'r Gelişim kuramları evrenin tipik özelliğini ifade etme belirler. Bu tipik özellikler o evredeki bireylerin Başlangıçtaki ben merkezlilik giderek azalır tamamında bulunmayabilir. 3. Somut işlemler dönemi (7-11 yaş) 1. Duyusal Motor dönem (0-2 yaş) bağlı •Kendisini dış dünyadan ayırt etme •Somut düşünme (duyu organlarına •Refleksif davranışlardan amaçlı davranışlara düşünme) yoluyla problem çözme vardır geçme •Mantıksal düşünme geüşir •Nesnenin devamlılığı: Bir varhğın göz önünden •Birden fazla özelliğe göre sınıflama ve sıralama kaybolmasıyla tamamen yok olmadığıdır. •Tersine çevirebilme kazanılmıştır. Saklanan nesneleri bulma yeteneğinin •Ben merkezlilikten uzaklaşılır kazamlmasıdır. Yaklaşık 9 aylık olduğunda •Korunum ilkesi kazanılmıştır kazanılır. •Yaparak yaşayarak öğrenme bu dönemde daha •Dikkatini belli nesnelere odaklayabilir etkilidir •Döngüsel tepkiler görütür •Taklit ve oyunlar görülür 4. Soyut işlemler dönemi (11 yaş ve üstü) •Soyut düşünme başlar 2. İşlem öncesi dönem (2-7 yaş) •Üst düzey zihinsel düşünebilme (tümdengelim, tümevarım, analiz, sentez, değerlendirme) •Piaget işlem terimini mantıksal düşünme olarak •İdeal, fikir, değer ve inanç sistemi yapılanır almaktadır. •Fikir dünyasıyla aktif olarak ilgilenilir, düşünceler •Bu dönemde mantıksal düşünme gelişmemiştir. etkinliklere yansıtılır. •Dil hızla gelişir •Akıl yürütme vardır •Sözcüklerin yüzeysel anlamıyla harfi harfine •Ergen ben merkezüliği görülür anlaşıldığı dönemdir. Örnek; sprey koltuk altına •Olasılıklı düşünme vardır. sıkılır. •Kolektif monolog, ben merkezliliğin bir başka BRUNER'İN BİLİŞSEL GELİŞİM KURAMI biçimidir. •Ben merkezci düşünme ve konuşma vardır Bruner'e göre bilişsel gelişim yaşam boyu devam eder (egosantrizm: çocuğun kendi bakış açısının ve üç aşamada gerçekleşir; olabilecek tek bakış açısı olabileceğine 1.Eylemsel evre çocuk bu evrede nesnelerle inanmasıdır) doğrudan etkileşimde bulunarak, yaparak, •Özelden özele akıl yürütme: İki özel durum yaşayarak öğrenir. Bisiklete binme, top oynama arasında bağlantı kurarak akıl yürütmektir. Örnek: gibi. Her gün kahvaltıda omlet yiyen çocuğun, omlet 2.İmgesel evre: bilgi, sözcükler ve kavramlar yemediği gün "bu gün kahvaltı etmedik" demesi yoluyla edinilir. Durum veya yaşantılar imgelerle •Sembolik oyun ve düşünme vardır beyne aktarılır. •Animizm: cansız nesnelere canlılık özelliği 3.Sembolik evre: Hayatın tümüyle formüller ve yüklemek simgeler yoluyla kavranmasıdır. Bilim adamları, doktorlar vb. yaygın biçimde sembolik sistemi kullanır.
  13. 10 Gelişim Psikolojisİ Bruner'e göre öğrenme özellikleri; 23. Piaget'ye göre, somut işlemler dönemi 7-11 yaş, >Bilişsel gelişim birçok boyuttaki artışın ürünüdür. soyut işlemler dönemi ise 12 yaş ve sonrasını kapsamaktadır. >Bilişsel gelişimde bilginin çözümlenmesi, kodlanması, işlenmesi ve depolanması sıralı bir Buna göre, aşağıdaki öğretmen davranışlarından şekilde olur hangisi, ilköğretim üçüncü sınıf düzeyine uygun >Bilişsel gelişimde kişisel farkındalık önemli bir degildir? (2001 KPSS-6) aşamadır A)Dünyanın, ekseni etrafında döndüğünü >Sosyal farkındalık bilincinin elde edilmesi öğretmek için, içinden şiş geçirilmiş portakaldan önemlidir. yararlanmak. VYGOTSKY'NİN BİLİŞSEL GELİŞİM KURAMI B)Paraları tanırken, kullanılmakta olan metal ve kağıt paralarla nelerin satın alınabileceğini Vygotsky, bilişsel gelişimde sosyal çevre ve kültürel göstermek. yapının önemini vurgulamıştır. Ona göre tüm öğrenmelerin kaynağı sosyal çevredir. Bireyin belli bir C)Mikropların dokunmakla nasıl bulaştığını bilişsel yeterlik kazanması içinde bulunduğu kültüre göstermek için, eline tebeşir tozu sürüp bağlıdır. Öğrenme bir bakıma kültürlemedir. Yani öğrencilerle tokalaşmak topluma ait düşünce ve inanç özelliklerinin çocuğa D)Caddede karşıdan karşıya güvenli geçişi aktarılmasıdır. Bu işlemin yapılmasmda dil önemli bir öğretmek için, bu eylemi drama ile canlandırmak olgudur. İşbirliği, yardımseverlik gibi toplumsal özellikler kültürleme yoluyla edinilir. Bilişsel geiişimde E) Uzay yolculuğunu anlatmak için, öğrencilerden, kendilerini sınıf yerine bir uzay kapsülündeymiş bireysel farklılıklar göz önünde bulundurulmalıdır. gibi düşünmelerini istemek 21. Zihinsei gelişim bağlamında "kritik dönem" nasıl 24. Bilişsel gelişimin son aşaması Piaget'ye göre açıklanır? (2001 KPSS-2) hangi dönemde tamamlanır? (2002 KPSS-74) A)Cinsiyet ayrımının yapıldığı dönem A)Üniversiteye giriş yılları B)Soyut düşünmenin en üst düzeye ulaştığı B)11. yaşın sonu dönem C)Okula başlama yılları C)Çocuk kimliğinden yetişkin kimliğine geçilen D)Ergenliğin sonu yetişkinliğin ilk yılları dönem E) Yaşlılık dönemi D)Öğrenme üzerinde çevresel uyarıcıların en çok etkili olduğu dönem 25. Bir çocuk Sıra üzerindeki topların yerleri değiştiril- diğinde top sayısının değiştiğini E) Bireyin kendini işe yaramaz hissettiği dönem düşünüyorsa, Piaget'e göre bu çocuk hangi bilişsel gelişim evresindedir? (2004 KPSS-5) 22. Somut işlemler dönemindeki bir çocuğa eşit A)Didaktik evre miktarda su doldurulmuş aynı büyüklükte iki bardak B)Somut işlemler evresi gösterilmiş ve hangisinde daha fazla su olduğu sorulmuştur. Çocuktan "İkisinde de aym" yanıtı C)Duyusal devinim evresi alındıktan sonra, onun gözü önünde, bardaklardan D)Soyut işlemler evresi birindeki su üç bardağa paylaştırılmıştır. E) İşlem Öncesi evre Bu çocuğun "Bu üç bardakta mı yoksa diğer bardakta mı daha çok su var?" sorusuna 26. 1,5 yaşındaki Ebru'nun yatağının yanında bir müzik aşağıdaki yanıtlardan hangisini vermesi kutusu bulunmaktadır. Müzik kutusu yatağın beklenir? (2001 KPSS-5) yanından alınıp başka bir yere bırakılınca Ebru müzik kutusunun var olmaya devam ettiğini A)"İkisinde de aynf'der, çünkü nesnelerin anlamaktadır. devamlılığı kavramını kazanmıştır Bu durum, Piaget'in bilişsel getişim kuramında B)"Küplerdeki kil çok" der çünkü sayı boyutunda yeralan aşağıdaki kavramlardan hangisine bir bağımlılık vardır örnektir? (2004 KPSS-6) C)"İkisinde de aynı" der, çünkü miktar konumunu A)Geriye dönebilirlik kazanmıştır. B)Nesne sürekliliği D) "Küplerdeki kil çok" der, çünkü görelilik ilkesi C)Korunum henüz öğrenmemiştir. D)Dönüşebilirlik E) "Toptaki kil çok" der, çünkü dönüştürme işlemini E) Çoklu sınıflama henüz başaramaz
  14. Gelişim Psikolojisl 11 27. Ali ergenlik dönemini yaşamaktadır Başkalarının 30. Yedi aylık bir bebek annesi ile oyun oynarken, kendisini anlamadığım yaşadıklarının yalnızca annesi bebeğin oyuncağı arkasına kendisinin başına geldiğini düşünmektedir. sakladığında, bebek hemen dikkatini başka tarafa vermektedir. Ancak dokuz aylık Bu durum aşağıdakilerden hangisine örnektir? olduğunda, annesi oyuncağı arkasına (2004 KPSS-10) sakladığında, bebek annesinin arkasına doğru emeklemeye başlamaktadır. A)Benmerkezci düşünce B)Algının seçiciliği Aşağıdakilerden hangisi bebekteki bu davranış değişiminin nedenidir? (2003 C)Birleştirmeci (kombinasyonel) düşünce KPSS-85) D)Empatik düşünce A)Soyut işlemsel dönemde bulunması E) Tümevarıma düşünce B)Ben merkezci düşünce biçiminin etkili olması C)Somut işlemsel dönemde olması D)Kendini çevresindeki nesnelerden ayırt edememesi E) Nesne devamlılığını kazanmamış olması 28. Aşağıdakilerden hangisi Piaget'nin bilişsel 31. Bir anne çocuğuna tabakta bir dilim kek verir ve gelişim kuramı ite ilgili olarak doğru bir çocuğunun yemesini kolaylaştırmak için keki açıklamadır? (2003 KPSS-83) bölmeye başlar. Çocuğa "keki üçe mi böleyim, beşe mi böleyim?" diye sorar. Çocuk da "çok A)Benmerkezci düşünce açım beşe bölersen kek daha çok olur üçe bölme beşe böl, çok kek yemek istiyorum" der. B)Algının seçiciliği C)Birleştirmeci (kombinasyonel) düşünce Bu biçimde yanıt veren çocuk hangi D)Empatik düşünce bilişsel gelişim aşamasındadır? (2003 KPSS-86) E) Tümevarıma düşünce A)Duyusal motor dönem B)Özümseme (asimilasyon) yapamadığı dönem C)Ben merkezci düşündüğü bir dönem D)Miktar korunumunun kazanılmadığı bir dönem E) Soyut işlemsel dönem 29. Dört yaşındaki bir çocuk babaannesi ile telefonda edememesi konu- şurken, yeni ayakkabılarını göstererek "babaanne bak ayakkabılarım ne güzel" der. E) Nesne devamlılığını kazanmamış olması Aşağıdakilerden hangisi çocuğun, ayakkabıları ken- disi gördüğü için babaannesinin de gördüğünü san- masının nedenidir? (2003 KPSS-84) A)Soyut işlemsel dönemde bulunması B)Ben merkezci düşünce biçiminin etkili olması C)Somut işlemsel dönemde olması D)Kendinı çevresindeki nesnelerden ayırt
  15. 32. İlköğretim beşinci sınıftaki Ayşe ile onun beş yaşındaki kardeşi Ahmet'in bilişsel gelişim dönemleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? (2002 KPSS-69) Ayşe Ahmet A)Somut işlemler işlem öncesi B)Soyut işlemler somut işlemler C)Soyut işlemler işlem öncesi D)Somut işlemler duyusal motor E) İşlem öncesi duyusal motor
  16. 12 Gelişim Psikolojisİ DİL GELİŞİMI göre önemli olan çevredir. Çevre çocuğun dili öğrenip öğrenemeyeceğini değil, hangi dili öğreneceğini Eğitim öğretimde iletişimin sağlıklı ve etkili bir biçimde belirler. gerçekleşebilmesi için dil gelişimi çok önemlidir. Dil Bu kurama göre çocuklar doğuştan dil öğrenme gelişimi bilşsel gelişimle paralellik gösterir. Dil aynı donanımıyla dünyaya gelirler. Biyolojik yaklaşımdır. zamanda psikomotor bir davranıştır. Çünkü duygu ve Normal gelişen her çocuk dil öğrenir. Her birey düşünceler ses organları kullanılarak ifade edilir. doğuştan bir 'Dil Kazanma Mekanizmasına" sahiptir. Beden dilini kullanma bir tür dil kullanımıdır. Bebekte sesli iletişim ağlama ile başlar. Dil kazanma mekanizması, çocuğun çevresinde Dil, algı, öğrenme, akıl yürütme ile ilgilidir. Dil, bir tür konuşulan dili içselleştirmesini, kurallarını anlamasını toplumsal semboller bütünü olup, düşünceler ve daha sonra gramer kurallarına uygun olarak arasındaki ilişki bu semboller aracılığıyla gerçekleşir. konuşmasını sağlar. •Dünyada bütün kültürlerde çocuklar ilk yıldaki Bilişsel yaklaşım: dil öğrenmenin bilişsel gelişime tüm sesleri ortak üretirler. dayalı olduğu görüşündedirler. Birey anlamları •Dünyadaki bütün çocuklar konuşmayı geliştirdikçe sembolleri daha kolay öğrenmekte ve yaklaşık 2-4 yaşları arasında öğrenirler. uzun süre hatırlayabilmektedir. •Ana dilini ilk 10 yılda öğrenemeyen çocuklar ya zor öğreniyor ya da hiç öğrenemiyor. DİL GELİŞİM AŞAMALARI • Bir dilin temel sesleri o dilin fonemidir. • 1. Agulama-Babıldama Dönemi (0-6 Ay) •İşitme engeli olan çocuklar özel eğitim •İlk bir ay sadece ağlarlar almazsa toplumsal yalnızlığa itilir. •Bebek çeşitli sesler çıkarır •İki dili birlikte öğrenen çocuklar birlikte •İhtiyaçları için ağlar oldukları akranlarının dilini onlar kadar kolay •Sesleri bilinçsizce çıkarır, refleksiftir ve doğru kullanamazlar. Bu onları yalnızlığa •Ağlayarak sosyal iletişim kurarlar iter. •Bebeksi konuşma bireyin yalnızlığa itilmesine 2. Heceleme Dönemi (6-12 Aylar) yol açar. •Sesleri kendi kendilerine tekrarlar •Otoriter ve az konuşulan ev ortamları dilin •Konuşma organları olgunlaşmıştır gelişimini olumsuz etkiler. •Heceler çıkarılmaya başlar •Çocuğun konuşmasındaki en önemli gelişme •Örnek: ba-ba, ma-ma gibi okula başlamasıyla gerçekleşir. Yanlışlar •En geç bu dönemin sonuna kadar annesinin sesini düzeltilir. En önemli özelliği de bütün tanımaya başlarlar çocuklara eşit bir ortam sağlanmasıdır. Farkh çevrelerden gelen çocuklar burada gelişme 3. Tek sözcük Dönemi (12-18 Aylar) imkanı bulur. •Konuşmanın başlangıcı sayılır •Okul, TV, okuma sözcük dağarcığını geliştirir. •Konuşmada kritik dönemdir •Tek sözcükle çok şeyler anlatılmaya çalışılır Dil gelişimi ile ilgili kuramlar 3 grupta toplanabilir; •Morgem: Tek sözcükle çok şeyin anlatılmasına verilen isimdir. 1.Davranışçı Yaklaşım 2.Sosyal Öğrenem Yaklaşımı 4. Telgrafik Konuşma Dönemi 3.Psiko-linguistik Kuram (18-24 Aylar) Davranışçı Yaklaşım Dilin pekiştirmeler yoluyla •Sözcüklerin birleştirilme dönemidir kazanıldığını savunmaktadır. Bebekler sesleri tekrar •Kullanılan kelime sayısı artar ederken gündelik dildeki kelimelere benzer sesler •İki kelime peş peşe söylenerek anlamlı cümle kurulur çıkardıklarında çevresi tarafından pekiştirilirler. •Kelimeler arasında bağlaç kullanılmadan sözcüklerin Pekiştirilen sesler sık tekrar edilir. Böylece dil kullanılma biçimidir. gelişmeye devam eder. •Örnek: Anne su Sosyal Öğrenme Yaklaşımı Bu yaklaşıma göre dil, 5. İlk Gramer Süreci (24-60 Aylar) ana babanın model olması, çocuğun taklit etmesi ve düzeltici geribildirim vermesi biçiminde gelişir. •Cümleler ve gramer kuralları hızla öğrenilir •Kelime haznesi genişler Psiko-linguistik Kuram (Chomsky) Davranışçı ve •Kurallı ve grameri uygun cümleler gelişir. sosyal öğrenme kuramlarına eleştiri getirmiştir. Onlara
  17. Gelişim Psikolojisİ 13 Dil gelişimi ile ilgili notlar; AHLAK GELİŞİMİ •Yabancı araştırmalar, ilköğretim I. Sınıfta 20-24 bin kelime, 5. sınıfa doğru bu sayının 50 bine çıktığını Ahlak Haklılık arayışıdır. Toplumsal kurallara uyma belirtmektedir. sürecidir. •6 yaş çocuğunun dil bilgisi yönünden kısa tümceleri doğru kurabilme yeteneğini kazandığı yaştır. 6- 10 Çocukların Ahlak gelişimlerini anlamada kuralları nasıl yaşları arası tümceler gittikçe uzun olmaya başlar. yorumladıkları önemlidir. Piaget ve Kohlberg Ahlak •Çocuğun konuşmasının içeriği onun yalnızca zekası gelişimini incelemişlerdir. Bu bölümde onların ile değil aynı zamanda toplumsallaşmışfık düzeyi ile görüşlerine yer verilecektir. de ilgilidir. •Dil gelişimi aile, çevre, sosyo-ekonomik faktörlerden Piaget'nin Ahlak Gelişim Kuramı etkilenir. •Kız çocuklar erkeklere göre erken konuşmaya Ahlak gelişiminin bilişsel gelişimle paralel seyrettiğini başlarlar belirtmiştir. •Oyun dil gelişimini olum etkiler Ahlak gelişimi ile ilgili olarak çocukların oyunlarını •Yetişkinler dil gelişiminde olumlu örnek olmalıdırlar gözlemiştir. Ahlak gelişiminin temel olarak iki dönemde •Konuşmayı öğrenme döneminde birden fazla dil incelendiğini belirtmiştir. Bunlar kullanılmamalıdır. •Çocuklarla bebeksi değil normal konuşulmalıdır. A. Dışsal Kurallara Bağlılık Dönemi (6-12 Yaş) Çocukların konuşmalarını geliştirmeleri için fırsatlar oluşturulmalıdır. •Çocuk kuralların değişmezliğine inanır Bir çocuk annesinden su isterken "Anne su" diyor. •Kurallara uymayanın cezalandırılması gerektiğini düşünür. Kurallara uymayanlara ceza otomatik olarak verilmelidir. 33. Dil gelişimi açısından çocuğun bu sözü aşağıda- •Otoriteye kayıtsız uyma söz konusudur kiierden hangisine örnektir? (2001 KPSS-7) •Davranışın gerisindeki neden dikkate alınmaz A)Duyu organlarıyla alınan bilgıyi nesnelerin •Davranışın temelinde ödüle ulaşmak veya cezadan zihinsel tasarımlarına dönüştürme (kavram kaçmak yatar getişimi) •2 yaşın altında kural kavramı yoktur. Henüz gelişmemiştir. B)Özne, yüklem, bağlaç, ek vb Öğelerin •Okul öncesi dönemde kural kavrarm olmadığından bazılarını kullanmadan konuşma (telgrafik konuşma) ahlak da yoktur. C)Kurallart. ilişkilı olan ve olmayan bütün durumlara uygulama eğilimi (aşırı kurallaştırma) B. Özerklik Dönemi (12 yaş ve üstü) D)Kuralları yalnızca öğrenilen örnekle sınırlı olarak kullanma eğilimi (eksik kurallaştırma) •Çocuğun diğer çocuklarla giderek artan ilişkileri ve kuralların değişebilirliği düşüncesi gelişir E) Yeni sözcük üretebilmek için bekleme eğitimi •Kurallar insanlar tarafından oluşturulur. Gerektiğinde (alıcı dil) değişebilir. •Davranışın iyi ya da kötü olması, altında yatan nedene bağlıdır. Kohlberg'in Ahlak Gelişim Kuramı Ahlaki ikilemleri kapsayan hikayelere çocukların verdikleri tepkilere bakarak kuramını geliştirmiştir. Bu örneklere verilen cevaplar doğrultusunda 6 yargı aşaması oluşturmuştur. Üç ana düzeyden oluşur. Her düzey kendi içinde iki dönemden oluşmuştur. A. Gelenek Öncesi Düzey (0-9 Yaş) Dışa bağımlı dönemdir. İyi kötü, doğru yanhş kavramları kültürel kural ve değerlere açıktır. Geri kalmış ülke insanlarının bu dönemde olduğu iddia
  18. 14 Gelişim Psikolojisİ edilmektedir. Piaget'nin dışsal kurallara bağlılık dönemi ile aynı paraleldedir. C. Gelenek Ötesi Düzey (İnsan hakları, evrensel değerler 15 yaş ve üstü) 1. Evre. İtaat ve Ceza Yönelimi •Otoriteye mutlak uyum Bu Düzeyde geçerliği ve uygulanırlığı olan ahlaki •Yapılan davranışın fiziksel sonucu önemli değerleri ve ilkeleri, bunları ortaya koyan grup yada •Cezadan korktuğu için kurallara uyar kişilerin yetkilerinden ve kişinin bu gruplarla •Otorite yoksa yasak davranışı yapabilir özdeşleşmesinden bağımsız olarak tanımlama çabası •Örnek: Kırmızı ışıkta geçme görülür. İlk düzeyde otorite kişinin tamamen dışındadır. •Üç tabak kıran çocuk mu yoksa 10 tabak kıran mı Bu düzeyde olan bireyler piaget'nin zihinsel gelişim çok suçludur? Diye sorulduğunda "10 tabak kıran düzeyinde soyut işlemler düzeyindedirler. Çünkü soyut daha suçludur" cevabı verilir. düşünce, göreceli anlayış ve yordama özellikleri vardır. 2. Evre Saf Çıkarcı Eğilim 5. Evre Sosyal Anlaşmalara ve Yasalara Uyma •Önemli olan kendi istek ve ihtiyaçlarıdır Eğilimi •İhtiyacı karşılayan, ödül getiren davranışlar doğrudur •Bu devrede doğru davranış, insan hakları ve toplum •Çıkarcılık egemendir yararı gözetilerek toplum tarafından incelenip kabul •"Sen bana yardım et, bende sana yardım edeyim" edilmiş ilkelere uygun davranıştır. anlayışı egemendir. Karşılıklı ilişkilerde sürekli •Bireyin fıkir ve değerlerinde farklılıklar gösterdiği bu kendini düşünür devrede, görüş birliğine varma teknikleri önemsenir. •"Sen benim sırtımı kaşı, ben de seninkini " anlayışı •Ancak doğru ve yanlışın kişisel değer sorunu olduğu hakimdir. da kabul edilir. •Yasal görüş kabul edilmekle birlikte, topluma daha B. Geleneksel Düzey (9-15 yaş) fazla yarar sağlayabilmek için yasalann değişebileceğine inanır. Başkaları dikkate alınır. Aile arkadaş grubu yada •Yasalar toplum yararına olarak çoğunluk tarafmdan çevrenin beklentileri kendi başına değer taşır. Seçilen konulmalıdır referans grup çocuk için bir model oluştur. Model •Kurallar toplum yararına değiştirilebilmelidir grubun doğruları çocuk için de doğrudur. •Yetişkinlerin % 25den azı bu dönemdedir 3. Evre İyi Çocuk Eğilimi (Kişiler arası uyum) 6. Evre Evrensel Ahlak İlkeleri •İyi davranış, başkalarını memnun eden, onlara yardımcı olan yada onlar tarafından takdir edilen •Bu en yüksek devrede doğru ve yanlış, sosyal davranıştır düzenin yasa ve kurallarıyla değil, kişinin kendi •Güven, sadakat, saygı, karşılıklı ilişkilerin vicdanıyla ve kendi geliştirdiği ahlak ilkeleriyle devamhlığı ve minnettarlık önemlidir tanımlanır. •Başkalarının görüşü önemli •Bu ilkeler somut ahlak kuralları olmayıp genel soyut •Çevresinden onay almak ve takdir edilmek ister ilkelerdir. •Temel güdü grup tarafından kabul edilmektir •Bunlar, evrensel adalet ilkelerini, insan haklarını ve •Somut işlemler dönemidir. insana saygıyı içerebilirler. •Başkalarını mutlu etmek önemlidir •Tüm insanlar eşittir düşüncesi hakimdir •İnsan hakları evrensel değerleri temel ölçüttür. 4. Evre Kanun ve Düzen Eğilimi •Hak, adalet, özgürlük kavramları çerçevesinde doğru ve yanlışı bireyler belirler Temel güdü toplumsal düzen korunmalıdır • Ahlak ilkelerini kendisi seçip oluşturur •Başkalarını memnun edecek davranışlarda Kohlberg'e göre yetişkinlerin çoğu geleneksel bulunmak değil, yerleşmiş kurallar ve sosyal düzeydedir. Gelenek sonrası düzeye çok az sayıda kişi düzeni korumaktır. ulaşır. •Kurulu sosyal düzen eleştirilmeden kabul edilir. •Kurallar varsa herkes uymak zorundadır Kohlberg ahlak dönemlerini saptayabilmek için •Kanuna ve düzene uyma eğilimi baskındır deneklerine hikayeler vererek, her hikaye hakkında •Kurallar sorgulanmaz çeşitli sorular sormuştur. Bu hikayelerden bir örnek •Birçok yetişkin bu dönemde kalır verirsek "Hans adlı bir adamın karısı az rastlanan bir kanser tütünden ölmek üzeredir. Doktoriar bir ilacın onu
  19. Gelişim Psikolojisİ 15 kurtarabileceğini söylerler. Bu ilaç aynı şehirde oturan 35. Televizyonda haberleri izleyen üç farkiı yaş grubundan kardeş, izledikleri bir kapkaç olayı ile ilgili bir eczacınm keşfettiği bir çeşit radyumdur. Bu ilaç olarak aşağıdaki yorumları yapmışlardır;16 yaşında pahalıya mal olmuştur, fakat eczacı ilacı maliyetinden olan kapkaç olayının toplum düzenini bozduğu, 10 de 10 misli fazlaya satmaktadır. Radyuma 200 dolar yaşındaki kapkaçcıların çok kötü işler yaptığı, 5 verdiği halde ilacın küçük bir miktarı için 2000 dolar yaşındaki ise kapkaçcıların çok miktarda para istemektedir. Hans tanıdığı herkesten borç alarak çaldığı ile ilgili olarak yorumlar yapmışlardır. ancak 1000 dolar toplayabilir. Eczacıya karısının ölmek Aşağıdakilerden hangisi bu üç kardeşin tepkileri üzere olduğunu söyler, ondan ilacı ya daha ucuza arasındaki farklılığın nedenidir? (2003 KPSS-87) vermesini ya da paranın yarısını sonra almayı kabul etmesini ister. Fakat eczacı 'Hayır ilacı ben keşfettim, A)Yaşantılarının öznelliği ondan para kazanacağım' diyerek Hans'ın isteğini B)Ahlak gelişim düzeyleri kabul etmez. Bunun üzerine çaresiz kalan Hans C)Genetik özellikleri eczaneye girip karısı için ilacı çalar. Hans suçlu mudur D)Kişilik özellikleri ?, suçluysa neden suçludur?, Suçsuzsa neden suçsuzdur?" E) Duygusal özellikleri Bu soruya şu cevaplar verilebilir: •Hans suçludur. Polisler onu yakalar ve cezalandırır. Gelenek Öncesi I. Evre •Hans suçsuzdur. Karısı için böyle yapmıştır. İnsan karısı (kocası) için böyle davranmalıdır. Karısı da onun için böyle yapardı. Gelenek Öncesi II. Evre •Hans suçludur. Toplumdaki insanlar onu ayıplartar. Geleneksel III. Evre •Hans suçludur. Kanunlara aykırı davranmıştır. Kanuniar toplumsal düzeni sağlamaya yarar. Hans toplumsal düzenî bozmuştur. Geleneksel IV. Evre •Hans suçludur. İnsanlar toplum içinde birbirlerinin özel eşyalarına saygı göstermek zorundadır. Gelenek ötesi V. Evre •Hans suçsuzdur. İnsan hayatı her şeyden önemlidir. Bir insanın hayatı söz konusu olduğunda hırsızlık yapılabilir. 34. Kohlberg'in anlak gelişim kuramının hangi evresinde "sebebi ne olursa olsun savaş her koşulda yanlıştır. İnsanlara hiçbir şekilde yarar sağlamaz, anlaşmalarla sorunlar çözülmelidir." düşüncesi yerahr?(2002KPSS-75) A)Kanun ve düzen eğilimi B)Evrensel Halek ilkeleri C)Geleneksel ahlaki değerler D)Saf çıkarıcı eğilim E) iyi çocuk eğilimi
  20. 16 Gelişim Psikolojisİ KİŞİLİK GELİŞİM KURAMLARI Kişilik: bireyi PSIKANALITIK KURAM başkalarından ayıran doğuştan getirdiği veya sonradan kazanılan özellikler bütünüdür. Freud tarafından geliştirilmiştir. Topografik, yapısal ve Duygularımız, yeteneklerimiz, huyumuz, değerlerimiz, psiko-seksüel kuramları vardır. inançlarımız, tutumlarımız, görüşlerimiz gibi bütün özelliklerimiz kişiliğimizi oluşturur. Kişiliğin tüm A. Topografik kişilik kuramı (bilinç belirtileri dışarıdan gözlenemez. Çoğu bireyin iç sınıflaması) dünyası ile ilgilidir. Kişilik; •Bireyi diğer insanlardan yıran noktalardır •Bilinç: farkında olduğumuz yaşantıların •Davranışların tutarlı ve devamlı olan bulunduğu yerdir kısımlarıdır •Bilinçaltı: (bilinç öncesi) Bilincinde olmadığımız, •Gelişimsel özellik göstermekle birlikte kalıcı biraz zorlayınca bilince çıkardığımız bölgedir. özelliklerdir. •Bilinç dışı: Bilincin dışında olan ve özel tekniklerle bilince çıkartılan yerdir. Freud'a göre Benlik: Bireyin gelişimsel özellikleriyle kendini burada kişiliğin büyük bir kısmı bulunur. Arzu, algılaması ve değerlendirmesidir. Bireyin kendi duygu, dürtü, yasaklanmış istek, duygu, kimliğinin farkında olmasıdır. düşünceler burada barınır. Özgüven: Bireyin kendine yönelik olumlu yargılarının örüntüsüdür. Güven, sevgi ve olumlu yargılarla ilgilidir. Özsaygı (Benlik saygısı): Bireyin kendi fiziksel ve zihinsel özelliklerine yönelik değer atfetmesidir. B. Yapısal kişilik kuramı (kişilik yapısı) Kişilik Kuramları İD : İlkel benlik olarak bilinir. Kişiliğin en ilkel •Bio-fızyolojik yaklaşım: Hormonal süreçler boyutudur. Temel biyolojik itkilerden oluştuğu için ve beden şekli kişiliği etkiler kişiliğin en erken gelişen bölümüdür. Dolayısıyla id •Treyt kuramları: Durum kuramlarıdır. kişiliğin temel sistemidir. Haz ilkesine göre çalışır ve Davranış kalıplarının genel adına treyt denir. biyolojik gereksinimlerin derhal giderilmesini gerektirir. Kişiliğin ölçülmesi uygun treydin seçilmesine Doyuma hemen ulaşma isteği taşır. bağlıdır. •Sosyal etkileşim kuramları: kişilik, toplumsal Ego: id den sonra gelişen ve gerçeklik ilkesine göre etkileşim süreçlerinde gerçekleşen üç tür çalışan kişilik boyutudur. İD den kaynaklanan ve öğrenme stilinden oluşur. Bunlar; klasik, hemen doyuma ulaşmayı itkileri toplumsal değerlere edimsel, model alma uyumlu hale getirmek egonun görevidir. Kişinin sosyal •Fenomenolojik yaklaşım: Bireyin öznel boyutunu oluşturur. algıları üzerinde yoğunlaşır. Birey, kendini, dünyayı ve olayları yorumlama biçimi kişiliğin Süper Ego: Toplum tarafından hoş karşılanmayan ve temelini oluşturur. ego tarafından ketlenmeyen İD itkilerini saygın •Psikanalitik kuram: freud'un topografık, toplumsal amaçlara yönelterek, doyuma ulaşmasını yapısal, psikoseksüel kişilik kuramı olarak üç sağlar kuramdan oluşur. •Psikososyal gelişim kuramı: Erikson Süper egonun görevleri: tarafından kişiliğin gelişimi ömür boyu ele 1.İD kabul edilemeyecek isteklerini bastırmak alınır. Ergenlik dönemine kadar olan gelişim 2.EGO yu törel amaçlara yönlendirmek freud'un psikoseksüel gelişim kuramı ile 3.Kusursuz olmaya çalışmak aynıdır. Erikson'un kuramında kişiliğin gelişiminde toplumsal faktörlerin rolü ve Misafirliği giden bir insan aç ise İD ile hareket ettiğinde kişiliğin şekillenmesinde bireyin içinde açlığını bir an önce gidermek ister. Onun için önemli yaşadığı kültürün etkisi önemlidir. olan açlığın giderilmesi doyurulmasıdır. Kimseye sormadan bulduklarını yiyebilir. Süper ego ise, bunu Kişilik gelişim kuramları olarak Freud'un Psikoseksüel yapmamasjnı bu davranışın kesinlikle yanlış olduğunu kuramı ve Erikson'un Psiko sosyal Kuramı ele alınarak söyler ve bastırmaya çalışır. Ancak EGO bunun nasıl incelenecektir. yapılacağını düzenler yani ilkel yöntemlerle değil toplumsal kurallara göre yapılmasını sağlayarak bireyin ev sahibinden uygun bir dille aç olduğunu belirtmesini ister.
  21. Gelişim Psikolojisİ 17 C. Psiko Seksüel Gelişim Kuramı organı vücudun en önemli parçasıdır. Genital uyarımdan haz almaktadır. Kız çocukları neden aynı Freud'un insanın gelişimi ile ilgili iki önemli görüşü organa sahip olmadıklarını merak ederler. Dönemin vardır; sonlarına doğru çocuklar kendi cinsiyetindeki • çocukluğun ilk yılları (0-6 yaş) kişiliğin ebeveynleri ile özdeşim kurarak cinsiyet rollerini oluşumunda çok önemlidir. kazanmaya başlarlar. Bu dönem cinsel bölgelerin • Kişilik gelişimi psiko-seksüel evreleri içerir. uyarılmasından heyecan duyma ve cinselliğe aşırı ilgi Bireyin erken dönemdeki yaşantıları bilinirse biçiminde belirir 3 yaşından itibaren erkek çocuk davranışların nedenleri anlaşılabilir. Gelişimsel süreç kendisini babaya benzetir. Karşı cinsten ebeveyne ilgi beş evrede incelenmiştir. Oral, anal, fallik, gizil, genital. gösterir. Erkek çocuklarda bu ilgiye oedipos Her evre başedilmesi gereken bir gereksinimi ortaya karmaşası, kızlarda ise elektra karmaşası denir. koyar. Bu gereksinimlerin karşılanıp karşılanmaması Uyumlu anne baba çocuk ilişkisi var ise bu dönem çocuğun ilerideki davranışlarını, duygularını, insanlarla hiçbir iz bırakmadan ve kalıntıları yetişkin yaşama ilişkilerini etkileyecektir. Cinselliğin üzerinde önemle aktarılmadan atlatılır. durmuştur. Evreden diğerine geçiş evredeki ihtiyaç giderilmese bite tamamlanır. Bu konuda piaget'den Latent (Gizil) Dönem 7-11 yaş: bu dönemdeki farklı düşünür. Piaget'e göre bir evre tamamen bittikten çocuklar zamanlarının büyük bir kısmını okulda sonra diğer bir evre başlamaktadır. Ortak noktalan ise geçirdiklerinden psişik enerjileri ders ve spor gibi evrelerin bir sırayı takip ettiğidir. geleneksel faaliyetlere yönelir. Cinsel ihtiyaçlar açısından sessiz ve sakin bir dönemdir. Cinsel dürtüler Freud 'a göre her evre başarı ile atlatılmalıdır. Bir durgunlaşmış denetim altına alınmıştır. Çocuk okul sonraki evrenin başanlı olması bir önceki evrenin çağındadır.çocuklar hem cinsleri ile oyun oynamayı başarılı geçirilmesinde büyük etkendir. Kişilik tercih ederler. Böylece erkek ve kadın biçimdeki bozuklukları bu evrelerin başarı ile toplumsal rollere hazırlık başlar. Sağlıklı biçimlerde tamamlanmamasından kaynaklamr. geçirilemeyen gizil dönemde çocuk içsel dürtülerini denetimini sağlayamaz ve enerjisini öğrenme ve beceri Oral Dönem: 0-1 yaş Doğumdan sonraki ilk bir yılı geliştirmeye yöneltemez. Aşırı bir denetim kapsar. Ağız, dil ve dudaklar bebeğin temel haz alma mekanizmasının geliştirerek obsesif (Takıntılar) bölgeleridir. Bu dönemdeki en önemli uyarıcı faaliyet karakter yapısınm yerleşmesine neden olur. beslenmedir. Çocuk bu dönemde ağız yoluyla haz alma söz konusudur. Bu nedenle çocuk her şeyi Genital Dönem: 12-Genç yetişkinlik: freud'a göre bu ağzına götürür. Anne memesi çocuğun çevre ile dönem yetişkinlik süresince devam etmektedir. Sağlıklt ifetişim kurduğu başhca nesnedir. Ağıza almak ve yaşamın amacı 'sevmek ve çahşmaktır" Genç bu ısırmak sonradan gelişecek karakter özelliklerine ilk dönemde cinsel yönden olgunlaşmaya başlar artık örnek olurlar. Bu dönemde ihtiyaçlarm gereğince çocuk olmaktan çıkıp çocuk sahibi olacak bir olgunluğa doyurulmaması veya aşırı doyurulması çocuğun bu ulaşmaktadır. Bir önceki dönemde örtülü olan cinsel döneme bağımlı kalmasına neden olur. enerji artık cinsel organlar ve cinsel ilişki üzerine odaklanmıştır. Bu dönemin amacı gencin ana Anal dönem: 1-3 yaş çocuğun tuvalet eğitimini babasından bağımsızlaşarak aile dışındaki karşı öğrendiği dönemdir. Bebeğin temel haz alma bölgesi cinsten kişilerle olgun ilişkiler kurabilmeyi dışkılama bölgesidir. Bu dönemdeki en önemli faaliyet öğrenmesidir. tuvalet eğitimidir. Bu eğitim sırasında annenin tutumu iler ik i yı ll ar da ço cu ğu n k ar ak te r ya pı sı nı 36. Freud düşüncesine göre patronundan kötü belirlernektedir. Tuvalet eğitimin barışçı yollardan muamele gören bir işçinin hıncını çocuklarından tamamlanmaması durumu (çocuğu hazır olmadığı ve karısından çıkarmaya çalışması, halede zorlamak veya cezalandırmak) çocukta iki tür aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilir? (2004 tepkiden birinin gelişmesine neden olur. Çocuk hazır KPSS-112 ) olmadığı bir takım şeyleri kendisinden bekleyen anneye öfke duyar. Bu öfkeyi sık sık dışkı yaparak dile A)Sublimasyon getirir ve böylece anneyi protesto eder. Tepkici bir B)Yansıtma karakter yapısının oluşmasına neden olur. Çocuk C)Bastırma annenin gereksiz ve zamansız baskıları sonucu D)Yer değiştirme cezalandırılmamak ve annenin onayını kaybetmemek için çözümü dışkıyı yapmamakta bulur. Buda tutucu bir E) Reddetme karakter yapısının gelişmesine neden olur. SAVUNMA MEKANİZMALARI Fallik Dönem: 3-7 yaş arası dönemdir. Temel haz kaynağı cinsel organlardır. Erkek çocuğun cinsel "uyum mekanizmalan" da denilen savunma mekanizmaları, çoğunlukla doyurulmamış temel
  22. 18 Gelişim Psikolojisİ ihtiyaçların neden olduğu iç huzursuzlukların (geriiîmin) Pastayı çöVsevme ve ayhı zamanda kflo âftriaktan giderilmesi amacıyla kullanılır. korkma durumunda yaşanan çatışmadır. Bu ihtiyaçlarımız (güdülerimiz) fızyolojik ya da toplumsal nitelikli olabilir. SAVUNMA MEKANİZMALARI İhtiyaçların doyurulamamasının iki temel nedeni olabilir. Savunma mekanizmaları, psikanalitik yaklaşıma göre 1.Engellenme ego'yu korumayı amaç edinir. Bu nedenle ego 2.Çatışmalar savunma mekanizmaları olarak adlandırılır. 1. ENGELLENME 1. BASTIRMA Herhangi bir davranışın içsel ya da çevresel bir Bilinç altına itme olarak da isimlendirilen bastırma nedenle bloke edilmesidir. Örneğin ağır hasta bir mekanizmasında kişi Acı, üzüntü ve kaygı veren yakınınıza yetişmek için otobüs terminaline duygu, düşünce ve yaşantıların bilinçten itilmesidir. gidiyorsunuz ve bilet bulamıyorsunuz. Engellenme sonucu insanların gösterdiği en önemli tepki Bilinç altına itilen ya da bastırılan bu dürtü ve saldırganlıktır. Bunun dışında, öfke ve kızgınlık, yaşantılar çeşitli şekillerde davranışlarımızı etkilemeye çevreden kaçma, aşırı duyarlılık, aşırı bağımlılık, devam ederler. Freud'a göre hiçbir dürtü tam bir başarı bencilce tutumlar, yılgınlık, bezginlik gibi davranışlar ile bastı rı lamaz. B unlar, düşler ya da dil gözlenebilir. sürçmelerindeki sembolik anlatımlarda olduğu gibi zaman zaman tekrar bilince çıkabilir. 2. ÇATIŞMA Bir yaşantının bilinçli olarak örtbas edilmesine Çatışma, Organizmada birbirine ters düşen iki supresyon, Bir yaşantmın tamamen bilinçsiz olarak güdünün rekabeti durumudur. Çatışmayı üç grupta baskı alınması durumuna ise represyon denir. inceleyebiliriz: Bu güdüler birbirine zıt ayrı yönlere çekerek birbirleriyle savaşırlar. Örnek, kafeye Örnek, çıkarcı ve bencil olan birinin böyle arkadaşlarla buluşmaya gitmek (Eğlenme ihtiyacı) ile davranmamayı istememesi nedeniyle unutması. Kütüphaneye gidip ders çahşmak (gelişme ihtiyacı) bizi aynı anda iki ayrı yöne çekerler. 2. MANTIĞA BÜRÜME (Bahane bulma) Rasyonelleştirme A. Yanaşma-yanaşma: İki ya da daha çok olumlu değerli amaç nesnesi yan yana bulunduğunda ve Belirli bir durumda kişi için kabul edilmesi güç ve kaygı kişi bunlardan birini seçmek zorunda kaldığında yaratıcı olan bir açıklamayı gösterme yerine acı ve ortaya çıkar. Ayakkabıcı dükkanında çok kaygı vermeyecek bir neden ya da açıklamayı ileri beğendiğimiz iki ayakkabıdan birini seçmek sürme eğilimidir. zorunda kaldığımızda yaşadığımız çatışma Genellikle toplumsal baskı ve beklentilerin yarattığı türüdür. çatışma durumlarında kullanılan ve mantıklı bahaneler bulma olarak adlandırılabilecek bu mekanizma kişi B. Kaçınma-kaçınma: İki ya da daha çok olumsuz tarafından çoğu zaman sözlü olarak ifadelendirilir. durum ya da nesne karşısında kalmaktır (yukarı Örneğin komşunun çocuklarının okuldaki başarısını tükürsen bıyık, aşağı tükürsen sakal) kıskanan kadının kendi çocuklarında görmediği bu Sevmediğimiz, istemediğimiz iki durumdan birini özelliğin yarattığı eksiklik duygusunu "ne de olsa seçmek durumunda kaldığımızda yaşadığımız herşey okumak değildir, dünyada okumaktan daha çatışmadır. Sınava çalışmak istemeyen öğrencinin önemli şeylerde var" demesi. Aynı şekilde "kedi aynı zamanda sınıfta da kalmak istememesi ulaşamadığı ciğere pis der" sözü bu mekanizmaya iyi durumunda yaşadığı çatışmadır. bir örnektir. C. Yanaşma-kaçınma: Bir amaç nesnesinin hem 3. YADSIMA (İnkar-Denial) olumlu, hem olumsuz yanlarının bulunması durumunda ortaya çıkar (iki sevgiiinin birlikteyken Benlik için tehlikeli olarak algılanan ve bunaltı sürekli kavga etmeleri ama ayrı kaldıklarında doğurabilecek bir gerçeği yok saymak, görmemek birbirlerini özlemeleri).Aynı nesneye doğru hem değişik derecelerde oldukça yaygın olarak kullanılan yanaşma hem de kaçınma isteği durumudur. bir ilkel savunma biçimidir. Birçok özürlerimizi, utanç ya da suçluluk doğuran eski deneyimlerimizi bilinç altına
  23. itmekle kalmayız, bunları hiç yaşanmamış gibi Gelişim 19 de algılayabiliriz. Öfke, kızma en çok Psikolojisl Özdeşim kurulan kişinin birçok özelliğini taklit eder, yadsınan duygulardır. Öfkesi belli olduğu halde kişi sonra benimsemeye başlar. Başarısız bir öğrencinin bunun hiç farkında olmaksızın yadsıyabilir.İstenmeyen başarılı olan bir öğrencinin tüm davranışlarını taklit olay ve durumları kabul etmemedir. Dersi dinlemeyen etmesi. Hayatta başarısız olan birinin tuttuğu takımın bir öğrencinin bu durumu kabul etmemesi. başarısına aşırı sevinç tepkisi vermesi. 4. YANSITMA (Projection) Bazı duygu, dürtü, gereksinim ya da yaşam olaylarının 8. YER DEĞİŞTİRME (Displacement) dışarıya aktarılıp, yansıtılıp, dışarıdaymış ya da dışarıdan kendisine yöneltiliyormuş gibi algılanmasıdır. Bir dürtünün ya da duygunun asıl nesnesinden başka bir nesneye yöneltilmesidir. Çatışmaya ve bunaltıya Yansıtma mekanizmasında kişi, kendi içinde yadsıdığı neden olabilecek ve benlikçe kabul edilmeyen bir dürtü bir dürtüyü (ki bu toplumca onaylanmayan bir dürtüdür) asıl yöneleceği nesne yerine başka bir nesneye başkalarında görür ya da başkalarının bu dürtüyü yönelerek çatışma ve bunaltı bir derece azaltılabilir ya kendisinde gördüğünü sanır. İçinde öfke ve kin da önlenebilir Davranışı yönlendiren dürtü ya da neden duyguları olan bir kişi, "bana kızıyorlar benden nefret aynı kaldığı halde hedef değişebilir. Yer değiştirmedeki ediyorlar" diye düşünebilir. Burada hem yadsıma güdü çoğunlukla kişinin açıkça gösteremediği (bende kızma yok), hem de yansıtma (onlarda var) saldırganlıktır. (Patrona kızıp acısını evdekilerden düzeneği işlemektedir. çıkarma).Yeni doğan kardeşinin ailede tüm ilgiyi topladığını gözleyen çocuk, duyduğu kıskançlık ve Başkalarına düşmanlık duyguları besleyen biri bu husumeti, cezalandırılacağı korkusuyla doğrudan duygulann kendisinde yarattığı suçluluk duygusundan kardeşine değil, kendi oyuncaklarına yönelterek onları kurtulmak için karşısındaki kişileri kendisine kötülük kırıp tahrip edebilir. yapmakla suçlamasıdır 9. KARŞIT TEPKİ KURMA (Reaction-Formation) 5. ÖDÜNLEME (Compensation) Kişi, kendi içindeki bilinçdışı dürtü ve eğilimlerin tam Kişinin herhangi bir eksikliğini, yetersrzliğîni bir başka karşıtı tepkiler vererek de benliğini savunabilir. alanda başarı sağlayarak kapatması çabasıdır. Örneğin, içindeki kin, nefret ve kabalık eğifimlörine Örneğin yakışıklı olmayan birinin işinde başarılı olarak karşı kişi, aşırı derecede kibar ve nazik; pislik ve kirlîlik yükselmesi ve böylece beğeni toplaması. Okulda eğilimlerine karşı anormal derecede titiz ve temiziik başarısız olan bir çocuğun ştmanklık yaparak ilgi düşkünü olabilir. Benlikçe kabul edilmeyen birçok dürtü çekmeye çalışması. ve gereksinimler aşırı baskıcı, bağnaz, ahlakçı bir Geçirdiği çocuk felci yüzünden sakat kalan bir kişinin tutumla bastırılmaya çalışılabilir. Kardeşini kıskanan yoğun çalışmaları sonucu olimpiyat yüzme şampiyonu çocuğun aşırı derecede iyi bir abla ya da ağabey olarak hareket yetersizliğini ödünlemiştir. olmaya çalışması. 6. YÜCELTME (Sublimation) 10. GERİLEME (Regression) Yüceltme mekanizmasında, toplumca onaylanmayan Temel ihityaçların ve isteklerin karşılanmaması sonucu ilkel nitelikteki dürtü, eğilim ve istekler doğal meydana gelen doyumsuzluk veya kaygı hallerinde amaçlarından çevrilerek, toplumca beğenilen bireyin bulunduğu durumdan daha ilkel bir olgunluk etkinliklere dönüştürülürler. düzeyinde davranmasıdır. 4 yaşındaki bir çocuğun Çocuklukta en yalın biçimiyle gözlemlenebilen yıkıcı korkunca altını ıslatması, Bir yetişkinin kaygılandığında eğilimler yetişkinlik döneminde toplum tarafından kekelemesi, kızarması, Bir gencin 10 yaşındaki bir onaylanmayacağından böyle bir insan örneğin iyi bir çocuk gibi bağırıp çağırması ya da ağlaması patlayıcı madde ya da silah uzmanı olarak bu eğilimini yüceltebilir. Saldırgan olan birinin Boks sporuna 11. HAYAL KURMA YOLUYLA AVUNMA başlaması. İç ve dış nedenlerle ihtiyaçların ve güdülerin 7. ÖZDEŞİM (İdentification) karşılanamadığı durumlarda hayal kurma yoluyla doyum sağlama yoluna gidilmesidir. Rüyalar ya da Kişinin kendisine örnek aldığı bir başkasının hayal aleminde ihtiyaçlar giderilmeye çalışır. Fakir özelliklerirıi kendi kişiliğine katması, onun gibi duyması, zengin olur, çirkin güzel olur. Aşırı hayal kurma bireyin düşünmesi ve davranması yoluyla ulaşmak istediği gerçek kimliğini kaybetmesine neden olabilir. amaca ulaştığını sanmasıdır.
  24. 20 Gelişim Psikolojisİ PİSKO-SOSYAL GELİŞİM KURAMI (Erikson) ayakta durup, yürüyebilme, dışkılama gibi aşamaları gerçekleştirme için özgüven duygusu gelişmeye Erik H.Erikson (1902-1994) bir Alman psikanalist başlar. Erikson bu şekilde insan ego gelişimini sekiz evreye aytrarak incelemiştir. Bu dönemde umut, güven iyimserlik kazanılması gereken temel özelliklerdendir. Bu dönemlerin her birinde az ya da çok içsel kriz yaşanmaktadır. Bu dönemin uygun bir şekilde yaşanamaması, Eğer kriz başarılı bir şekilde atlatılmışsa kişi güç ebeveynlerin yokluğu ya da yanlış tutumları nedeniyle kazanarak, bir sonraki basamağa rahatça geçer. sağlıklı bir şekilde geçilememesi halinde ileri dönemde Erikson'un basamakları, zamanla sınırlı olmayıp kişilerde kötümserlik, paranoid ya da sanrısal gelişim süreklidir. bozukluklar, ümitsizlik şeklinde tavırlar, içekapanıklık (şizoid kişilik), alkol-madde bağımlılıkları gelişebilir. Kişilerde bazı sorunlar bir dönemden, başka bir döneme taşınabildiği gibi ağır stres altında da o 2. Evre: Özerklik/Utanç ve Kuşku (1-3 Yaş) sorunlar yeniden açığa çıkabilmektedir. Bazen de yoğun stres ile kişilerde daha önceki basamaklara geri Freud'un anal dönem olarak adlandırdığı dönemdir. Bu dönüş gözlenebilir. dönem 1-3 yaş arasını kapsamaktadır. Beslenme, tuvalete gitme, yürüme, çevreyi keşfetme ve konuşma 1. Evre: Temel Güven/Güvensizlik (0-1 Yaş) gibi çeşitli faaliyetleri sırasında yeterlilik duygusu geliştirir veya yetenekleri hakkında kuşku duyar. Bu Bu dönem Freud'un oral dönem olarak adlandırdığı dönemde çocuk konuşmaya başlar, tuvaletini yapmayı evredir. Doğumdan ilk 1,5 yaş dönemine dek sürer. Bu öğrenir. Çocuğun kendine özgü davranışlarının dönemdeki bebeklerde beslenme, temizlik, duygusal farkında olduğu dönemdir. Bu dönemde yardımı yakınlık ve fiziksel temas gibi temel gereksinimleri reddederek tek başına etkinlikte bulunmayı isteme karşıianırken kendilerine ve diğer insanlara güvenmeyi davranışı çok belirgindir. Anneye bağımlılık azalır, öğrenir veya güvensizlik duygusu oluşur. Bu dönemde tuvalet kontrolü oluşur. Aile eğer çocuğa karşı aşırı çocuk her şeyi kendi ağzı ile yaşar. Çocuk her şeyi koruyucu olmadan, yeterli özgürlük ve desteği verirse, ağzına götürerek öğrenir. İstenen ve verilen ne varsa o çocukta özgüven duygusu gelişerek, çevresindekileri anda alınır. Ağız bu dönemde vücudun en duyarlı ve dış dünyayı kontrol edebileceği hissi gelişir. Bu bölgesidir. Asal işlev anne memesini arayıp, bulmak, olmaz, çocuk cezalandırılıp, aşırı koruyucu olunursa emmek ve gıda almaktır. Ana-babanın bebeğe güven öfke, şüphe ve utangaçlık kendini göstermeye başlar. verici bir şekilde besleyici yaklaşımı , çocukta ileri dönemde dış dünyaya karşı olumlu beklentiler içinde Aile tarafından çok erken dönemde ya da aşırı bir oluşun temelini atar. baskı ile dışkı eğitimi ya da başka eğitimler uygulanacak olursa, çocuğun iç kontrolünü sağlaması 6. aydan itibaren dişlerin çıkışı ile birlikte ısırma yolundaki gelişimi olumsuz etkilenerek, gerileme ya da dürtüsü gelişir. Daha önceki pasif dönem, aktif hale yanlış gelişimlere yol açılabilir. dönüşür. Isırma ile zevk almaya başlar. Bebek anne memesini ısırınca, memenin ağzından çekildiğini fark Aynı şekilde aile tarafından uygulanabilen aşırı eder. Bu durumda ısırma isteğini frenlemeyi koruyucu tutumlar da çocuğun özdenetimini ya da öğrenirken, çevresini de etkileyebildiğini görür. Bu yargılama yeteneğini zayıf bırakacağından özgür sayede çevresindekilerden ayrı bir varlık olduğunu iradesinin gelişimini sekteye uğratacaktır. Bu durumda öğrenmeye başlar. Bir bebeğin çevresi ile iyi bir kişide ileri dönemde utanç ve şüphe gibi tutumlar ilişkisinin, uyumunun varlığı istekli ve rahat bir şekilde baskın hale gelebilecektir. beslenmesi, uykunun düzenliliği, rahat idrar çıkarma ve dışkılaması ile belirlidir. Çocuğun etrafındakiler bu dönemde onu kendi işlerini yapıp, yere sağlam basma, yardımsız kendi ayakları Çocuğun bu dönemdeki ilk sosyal başarısı anne-baba üzerinde durma konusunda cesaretlendirmelidir. Bu gözü önünde olmadığında, ağlayıp, korku duymadan, dönemde çocuğun özgür iradesini kullanarak, seçimler kaygı ya da öfke göstermeden bu duruma yapıp, deneme -yanılma yolu ile öğrenimi engellenirse, dayanabilmesidir. Çocuğun çevresi ve iç dünyası her kendi bedeni üzerinde bunları yapmaya çalışacaktır. iki durumda da sabit ve düzenli olup, dış ve iç dünyası Bu da dediğim dedik ve her şeyin detaylarına inen bir birbiri ile uyumlu ve sorunsuzdur. davranış yapısı oluşabilecektir. Çocukta ilk benlik duygularının temeli bu dönemde Çocuklukta gelişen, kendisinin denetimindeki bu atılır. Bu donemin ilerlemesi ile çocukta emekleme, özerklik duygusu, ileri dönemlerde adaletli yaşamı,
  25. Gelişim Psikolojisİ 21 yasalara saygıyı, kurumlara güvenin oluşmasına zemin Bu dönemde cinsel organların uyarılabilmesi hazırlayacaktır. görülmektedir. Bu değişim ile birlikte, uyarılma sonucu Kısaca kazanılması gereken özellik kendi kendini ayıplanma, cezalandırılma korkusu başlamakta, kontrol etme yeterliğidir. cezalandırılma sonucunda çocuğun kendi cinsel organının kesileceği ya da tahrip edileceği şeklinde 3. Evre: Girişkenlik/Suçluluk (3-7 Yaş) korkuları başlayabilmektedir. Freud'un fallik-oedipal dönem olarak adlandırdığı Vücut daha bir gelişmekte, buna düşünsel gelişim de dönemdir. 3 yaş ile 7 yaş arası dönemi kapsamaktadır. eklenmektedir. Gelişen çocuk kendi işlevlerinde daha Bu dönemdeki çocuklar yetişkinlere özgü bazı etkin olup, inisiyatif kullanmaya başlar. Karşılaştığı faaliyetleri yapabilmeyi isterler. Ancak, ebeveynler başarısızlıkları tolere edebilmeye, olmazsa kendine tarafından konulan aşırı sınırlamalar çocuğun başka hedefler belirlemeye çalışır. Sorumluluklar girişkenliğini engeller ve suçluluk hissetmesine neden üstlenmeye, ufak planlar yapmaya başlar. Bir önceki olur. Çocuğun iskelet-kas sistemi üzerine hakimiyetinin donemde varolan özerklik, artık daha bir amaca artışı ve dil becerilerinin gelişimi ile dış dünyanın keşfı yönelik, daha mantıklı ve uyumludur. ve orada rol almak şeklinde üstünlük-büyüklük düşünceleri başlar. Çocukta aşırı bir merak, cinsel Bu dönemde sergilenen düşünsel ve vücutsal çaba organlarla ilgili yoğun düşünceler, başkaları ile rekabet sonucu sağlananlar ve elde edilen hazzın çevrece ve çevredekilere fiziksel olarak zarar verme görülür. yoğun eleştirisi, suçluluk duygularına yol açmaktadır. Çocuğun cinselliğe olan giderek artan merakı grup içi Annenin bir numarası olma amacı ve bu uğurda cinsel oyuntara, kendi ya da yaşıtlarımn cinsel sergilenen tavırlar, kıskançlık, suçluluk duyguları ve organlarına dokunma davranışlarına yol açar. Eğer aile kaygıya neden olabilir. İleri dönemde, çocuğun kendi bu davramşları aşırı bir şekilde bastırıp, korkutarak içinde ana-babanın kendine koyduğu yasaklar ve öntemeye çalışırsa, ileri dönemde cinsel alanda uygulanan eleştirileri mumla aratan bir denetleme sorunlu ve baskılanmış bireyler oluşur. kurumu - baskın bir süper ego gelişebilir. Bu dönem uygun bir şekilde yaşanırsa, çocuk sınırlarını Yaşıtlan ile oynayarak, onlarla nasıf ilişki kurabileceğini bilerek, çevresiyle uyumlu bir şekilde görevler öğrenir. Eğer bu dönemde saldırgan dürtülerine hakim üstlenir, eşya ve amaca uygun nesneleri kullanarak, olabilmesi, uygun bir şekilde sağlamrsa çocukta mutluluk ve başarı duygusunu daha çok tadar. inisiyatif kullanabilme yetisi ve tutku sahibi olma özelliği gelişir. Çok güçlü bir süper ego gelişimine neden Bu dönemde amaçlı olma, etkinliğini başlatabilme olarak, ileride ya hep ya hiç tarzında düşünme, yeteneğini geliştirmelidir. çevresindekileri kendi ahlak kalıpları içine girmeye zorlama şekfinde davranışlara yol açabilir. Bu dönem 4. Evre Başarılı olma/Aşağılık duygusu (Okut başarılı bir şekilde aşılırsa sorumluluk, kişisel disiplin Dönemi) özellikleri gelişir. Freud'un latent dönem olarak adlandırdığı dönemdir. 7 Bu dönemde yasaklanmış dürtülerin baskılanması ile yaş ile 11 yaş arası dönemi kapsamaktadır. Okul çağı kişide suç ve kaygı duyguları oluşur. Bu gelişen taslak dönemidir. Yeni beceriler kazanarak, yeterli ve üretken ileride ahlak kavramını oluşturacaktır.Bu dönemde olmayı öğrenirler. Başarısızlık durumunda ise aşağılık çocuk, duygusuna kapılır ve hiçbir şey yapmazlar. Bu dönemde çocuk cinsel açıdan bir durgunluk dönemine •oedipus (erkek çocuğun anneye yönelmesi) girerken, yaşıtları ile ilişkileri artarak, yeni şeyler •elektra (kız çocuğun babaya yönelmesi) öğrenme ve bir şeyler üretmenin hazzını yaşamaya başlar. Kendini örnek aldığı kişilerle özdeşleştirerek, kompleksleri denen karşıt cins ebeveyne yakınlaşıp, çeşitli alanlarda roller üstlendiği şeklinde düşlemler kendi cinsinden olan ebeveyni rakip gibi görme kurar. Eğer çocuk bu dönem öncesini ve bu dönemi şeklindeki gelişimsel düşüncelerden kurtulup, kendi başarılı bir şekilde geçememiş ise aşağılık ve insiyatifini ortaya koyarak, kendinde geüşen ahlak yetersizlik duyguları geliştirir. kuralları ve yaşam prensipleri çerçevesinde daha az çatışmalar ve suçluluk duyguları hissederek yaşamayı Bir şeyier yaparak, başladığı işi bitirmenin keyfine öğrenir. varmaya başlar. Bir işi planlama, işbirliği yapma, Bu dönem başarılı bir şekilde yaşanamaz ise, suç ve öğrenme ve işi başarma özel bir öneme sahiptir. girişim arasındaki çatışma ileri dönemde yaygın Kendinden yaşça büyük ya da daha deneyimlileri anksiyete bozukluğu, konversiyon bozukluğu da denen izleyerek araç-gereç kullanmayı öğrenir, el ve vücut somatoform dissosiyasyonlara, fobik bozukluklara ve becerisi geliştirir. Çocukta alet kullanma üretme çabası psikosomatik bozukluklara yol açabilecektir. gözlenir.
  26. 22 Gelişim Psikolojisİ Bu yaş grubunda çocuğun anlayışlı, sabırlı, ilgili ana seçimleri yeğleme sonucunda psikotik türde ya da baba, öğretmen, patron, iş ve okul arkadaşları ile suça yönelik davranışlara neden olmaktadır. karşılaşamaması ya da onlar arasında zayıf-uygunsuz bir noktada bulunmaları halinde, yetersizlik ya da Birey kendisini yetersiz hissedebilir. Kendilerini güçlü aşağılık duyguları gelişir. görebilmek için bir takım özellikleri ön plana çıkararak, önemli kişilere benzemeye, onların tarzlarını edinmeye Çocuğa ayrım uygulanması, aşağılanması ya da aşırı başlarlar. Bu evrede cinsel kimlik sorunları koruyucu tavırlarda bulunulması, çocuğun kendisiyle başlayabilmektedir. Kişiler kimlik krizlerini aşabilmek aynı cinsiyetteki ebeveyn ile kendini uygunsuz bir için, ortak kimlik sunan bir takım çeşitli alt grup ya da şekilde karşılaştırması gibi durumlarda aşağılık ve çetelere girebilmekte ya da yerel kahramanları örnek yetersizlik hissi gelişebilir. Kendisine göre üst alabilmektedirler. konumdaki kişileri örnek alamayıp, yanlış kişileri örnek İlk gençlik aşkları yaşanmaya başlar. Ancak bu aşklar alabilirler. Oku! ya da mesleğe hazırlık dönemi ilk daha masum ve kendini arayışın bir uzantısı olarak olarak ailede başlar. kısa sürelidir. Karşı cinsle arkadaşlıkta sevgi ağır basar. Henüz yeterli olgunluğa kavuşmamış olan kişilik Eğer büyüyen çocuk hayatını, hedeflerini, düşlemlerini yapısı, ilişkilerinde de iniş-çıkışlar, ayrılıklar ile kendini sadece iş üzerine yoğunlaştıracak olursa, kendi gösterir. duygusal ya da ruhsal gelişimini kısıtlayabilir. Bu dönemde kendinden farklı yapıda, düşüncede, Bu dönemde diğer kişilerle birlikte ortak bir şeyler alışkanlıklarda olanları kabul etmeme, dışlama hatta yapma, başkalarının varlığında ya da denetiminde onlara karşı saldırı içine girebilmektedirler. Benzer görev alma başladığından işbölümü, diğerlerinden düşünce yapısmdakilerle bir araya gelerek kuvvetli farklı olarak sahip olduğu özelliklerin verdiği haz görünmeye ve ortak bir kimlik oluşturmaya duyguları yaşanmaya başlar. çalışabilirler. Bu gruplarda suç işleme, alkol-madde kullanımı gibi davranışlar belirebilir. Bu dönemde zihinsel, sosyal ve fıziksel becerilerde yeterlilik duygusunu kazanmalıdır. Birey yaşıtları ya da çevresindekilerce onaylanma, saygı duyulma gereksinimini bu şekilde 5. Evre Kimlik Kazanma/Rol Kargaşası (11-18 yaş sağlayabilmektedir. ergenlik) Bu dönemde ergenler "ben kimim?" sorusuna cevap Bu dönemde birey kendinin en iyisini (olumlu ya da arayarak cinsel, politik ve mesleki kimliklerini olumsuz anlamda) araştırıp bularak gelecekteki oluşturmaya çalışır. Buna karşın olumsuzluk erişkinliğin dünyasına adım atmak için yer bulmaya durumunda hangi rolleri gerçekleştirecekleri çalışır. Bu aşama ana-babalık ya da eş olmak yolunda konusunda karmaşa yaşarlar. Özdeşim dönemidir. Bir kendisini ruhsal ve sosyal olarak hazırlamada önemli kimlik geliştirme bu evrenin asıl amacıdır. Sağlıklı bir bir basamaktır. kimlik hisşinin temelinde, daha önceki evrelerin başarılı bir şekilde yaşanması yatmaktadır. Uygun kişilerin Olumlu kimlik geliştirme belirtileri: örnek alınması bu süreci kolaylaştırmaktadır. Bu •Kendimle mutluyum evrede ahlaki değerlerde değişim gözlenebilmekte, •Karşı cinsle iyi anlaşırım ancak sonrasında her alanda olduğu gibi burada da •Ailem beni sever taşlar yerine oturmaktadır. •Bana bir şey olmaz kendime bakabilirim Olumsuz kimlik geliştirme belirtileri: Daha önceki inanç, düşünce ve alışkanlıklar •Kimse benden hoşlanmıyor sorgulanmaya başlar. Vücutsal büyüme ve cinsel gelişim gözlenir. Çevrelerince nasıl görülüp, Gencin kimük geliştirmesine neden olan etmenler: değerlendirildikleri ve hangi mesleğe daha uygun •Düşünce sistemindeki değişiklikler oldukları şeklinde düşünceleri bulunmaktadır. •Cinsel rolierdeki yenilik ve değişiklikler •Meslek seçimi Daha önce yaşanılan evden ve ebeveynlerinden •Ana baba tutumları ayrılıp, kendi ayakları üzerinde durarak hayatını •Otoriteyle olan ilişkiler (öğretmen vb.) yaşamak bu dönemdeki önemli bir hedeftir. Aileden ayrılamamak ve uzamış bağımlılık davranışları 6. Evre: Yakınlık/Yalnızlık (18-21 yaş genç oluşabilir. Bu dönemde kişide rol kargaşası oluşması yetişkinlik) önemli bir sorundur. Kişide cinsel, sosya!, mesleki vb. alanlarda kendini bir yere ait hissedememe, çevreden Bu dönemdeki genç yetişkinler sevgi dostluğu uzaklaşıp tek başına yaşama ya da uygun olmayan paylaşabilecekleri birilerini aralar (eş seçimi) bunu
  27. Gelişim Psikolojisİ 23 başaramadıklarında düş kırıklığına uğrama korkusuyla İletişim kurmak bu gibi durumda sadece obsesif bir insanlardan uzaklaşırlar. Eğer kimlik krizi çözülmüşse yakınlık anlamındadır, gerçek bir dostluk değildir. Bu cinsel yaşantı, arkadaşlık ilişkileri ve tüm sosyal kişiler evlenip, çocuk sahibi olabilmelerine karşın gene iletişimler kişi için korkutucu olmaktan uzaktır. Bu de herkese uzaktırlar. Sanki kendileri çocuktur ve aşamaya gelene dek elde edilen kimlik başkalarının kendileri ile ilişki halindedirler. Bu dönemde alkol ve kimlikleriyle daha çok bir araya gelmeye, kaynaşmaya bağımlılık yapıcı madde kullanımına rastlanmaktadır. başlar. Dost ve eş ilişkileri ile bazen taviz vererek, bazen karşılıklı özveri alışverişleri ile ilişkilerini 8. Evre Benlik Bütünlüğü/Umutsuzluk (Yaşlılık) sürdürebilme alışkanlığı kazanılır. 65 yaş üzeri yaşlılık dönemini kapsamaktadır. Birey, Bu devredeki temel hedef bir başkası ile yakın iletişim yaşamını anlamlı hale getirmeye çalışmakta veya kurulmasıdır. Başarılı ve düzenli bir evlilik ya da aile amacına ulaşamadığı için umutsuzluğa kapılmaktadır. ilişki yapısı yakınlık kurma kapasitesine Bu dönemde kişi bütünlük (hayat dolu dolu ve üretken bağlıdır.Birlikteliğin kurulup, sürdürülebilmesi, bu bir şekilde yaşanmıştır, yaşanan hayattan tatmin aşamada bazı kişilerin sahip olup, kendini olunmuştur) ya da umutsuzluk (hayatın anlamı yoktur diğerlerinden ayrı kılan özellik ve yeteneklerin, kişilik ve boş geçmiştir hissi vardır) arasında bir çatışma yapısının kısaca benliğin kaybı korkusuna yol yaşar. Bütünlüğü yaşayan kişi bilgedir. Hayattaki yeri açtığından bunlardan kaçınma gözlenebilir. Bu da ve rolünü kabul etmiştir, kendisi ile barışıktır. Kendi yalnız kalma duygusu ve kendi çevresine yüksek yolunu kendisi çizmiştir ve sonuçlarından kendisi duvarlar örerek, korku, kuşku, risk alamama, birisini sorumludur. Kişi artık geri dönemeyecek ya da geçmişi sevememe ve kendi kendinin kurdu olmasına yol açar. değiştiremeyecek bir aşamadadır. Yakın ilişki kurmamak, çevresindekileri kendisi için Bu döneme dek olan basamakları uygun bir şekilde, zararlı ya da tehdit edici görerek kendinden uzak çok zedelenmeden ve büyük hatalar yapıp çevresini tutmaya, bu amaçla kendi güvenlik çemberini çok dar yıkmadan çıkmışsa bir rahatlık ve olgunluk içindedir. tutarak, insanları bu alana sokmamak, kendinden öyle Etrafına güven duygusu ve olumlu diğer duyguları ya da böyle uzaklaştırarak, gerekirse bu amaçla yansıtır. Hayatını eksi ve artıları ile kabul etmiştir, onlarla mücadele etme davranışlarına yol açmaktadır. pişmanlık duyguları taşımaz. Hayata keşke tekrar Bu durumda, bu aşamada çok kesin olarak bilinen- başlayıp, olanları düzeltsem ya da farklı yaşasam tanıdık ile bilinmeyen-yabancı arasına bir hat çekilip, şeklinde yaklaşmaz. Geçmişini "Yapabileceklerimin en kısır bir ortam içine sürüklenilebilir. Benzerleriyle bile doğru ve iyisini yaptım" şeklinde değerlendirerek, savaşmaya dayanan ilişkiler yaşanabilir. huzur içindedir. 7. Evre: Üretkenlik / Durgunluk (yetişkinlik) Bu hissin yaşanmadığı ve önceki basamakların sorunlu olup, hakkıyla geçilemediği durumlarda derin bir Orta yaş dönemini kapsamaktadır. Kişi üretkenlik ile pişmanlık, değersizlik ve depresif düşünce yumağı ile duraklama arasında seçimini yapma aşamasındadır. karşılaşılır. Ölüm korkusu belirgindir. Artık geçmişe Bu dönemde birey anlamlı ve üretken iş yaşamı ve tekrar dönmek, olanları düzeltmek olanaksızdır ve ne çeşitli faaliyetleri dışında gelecek kuşaklara katkıda yazık ki ekilenler biçilmektedir. bulunmakta veya durgunlaşıp içine kapanmaktadır. Bu dönemde üretkenlik, daha küçükleri, hayata yeni Bu içe kapanma, yakınlarını etrafında tutmak için başlayanları olumlu amaca yöneltmek ve yükselen değişik çabalar içine girilmesi, gençlere karşı olumsuz, nesli oluşturmak, muasır medeniyet düzeyine eleştirel bakış açısına neden olabilir. Ümitsizlik, nefret yöneltmektir. Aynı zamanda ev dışında olup, ve ölüm korkusu içindedir. Hastalık hastalığı, monotoniuğu kıran aktivitelerle uğraşmak depresyon, psikosomatik hastalıklara rastlanmaktadır. anlamındadır. Bu döneme dek kişi ruhsal, sosyal ve Toplumda sağlıklı bireylerin yetişmesi, sağlıkiı ve bilge cinsel gelişimini uygun hız ve rotada düzeyine erişmiş, yukarıda belirtilen sekizinci evrede tamamlamamışsa, gerçek ve içten olmayan bir beklentilerini gerçekleştirmiş olgun kişilerin varlığı ve yakınlaşmaya gereksinim duyarlar. bunlarm kendileri gibi araştırmacı, çalışkan, sabırlı, dürüst ve mutlu olmasını bilen kişüeri yetiştirmesi ile Geçmişteki şaşaalı sahte yükselme dönemi bitmiş ve mümkündür. Bilinen bir deyimle 'kılavuzumuzun karga çöküş öncesi duraklama dönemi başlamıştır. Aslında olmamasr gerekir. bu dönem çok öncelerden sinyallerini vermiştir. Çocukluk döneminde yaşanan olumsuzluklar, bunların Ana-baba ya da diğer büyükler ölümden korkmayacak etkisini gidermeye çalışan kendini aşırı değerli, üstün, bir olgunluğa ulaşabilmişler ise çocuklar da aile kaf dağında görme türü gibi sahte rahatlatıcı düşünce okulunda öğrendikleri ile yaşamın sorunları ve ve hareket yapıları ve sonunda her şeye karşı inancın sorumluluklarından korkmayacak, onları tükenmeye başladığı, hayata olumsuz bakışlar gibi... göğüsleyebilecek özgüven ve beceriye sahip
  28. 24 Gelişim Psikolojisl olacaklardır. Aile içi eğitim, aile içi demokrasi ve ahlak 41. 21 Yaşındaki Meltem kimsenin samimiyetine anlayışı toplumun yükselip, kaliteli hale gelmesinde inanmadığı için karşı cinsle yakın ilişki kurmakta asıl öneme sahiptir. zorlanmaktadır. Erikson'a göre Meltem'in bu sorunu aşağıdaki 37. Bir öğretmen, sınıf arkadaşları kadar hızlı okumayan gelişim dönemlerinden hangisindeki bir öğrencisine, "Senin de yakında çok hızlı aksamadan kaynaklanabilir? (2004 KPSS-8) okuyabileceğini biliyorum. Matematik işlemlerinde çok başarılısın. Bunu da yapabilirsin" demiştir. A)Özerklik kuşku ve utanç Erikson'un "Psikososyal Gelişim Kuramı"na B)Güven güvensizlik göre, öğretmen bu sözleriyle hangi gelişimsel C)Girişimcilik suçluluk soruna (kriz) çözüm bulmaya çalışmaktadır? (2001 KPSS-8) D)Yakınlık uzaklık E) Kimlik kazanma - bocalama A)Başarıya karşı aşağılık duygusu B)Kimliğe karşı rol karmaşası C)Özerkliğe karşı utanç ve kuşku D)Girişkenliğe karşı suçtuluk E) Üretkenliğe karşı durgunluk 38. Erikson'un gelişim kuramına göre, ergenlik 42. Aşağıdakilerden hangisi Erikson'un döneminde sürekli yüksek beklentilerle psikososyal gelişim kuramına göre, ilköğretim karşılaşan gencin üzerinde, bu beklentinin nasıl öğrencilerinin çalışkanlık ya da beceriklilik biretki yapması beklenir? (2002 KPSS-70) duygularını geliştirmek için izlenebilecek yollarla ilgili olarak yanlış bir açıklamadır? A)Zihinsel süreçlerinin çok hızlı gelişmesi (2003 KPSS-88) B)Cinsel kimlik arayışında karmaşa yaşaması A)Öğrencilere çok iyi örnekler göstermek C)Olumsuz bir kimlik belirlenmesi ve D)Temel güven duygusu gelişiminin engellenmesi onların ve onların davranışlarını bu örneklerle kıyaslamak E) Toplumsal rolleri konusunda karmaşa yaşaması B)Öğrencilere eksikliklerini giderecekleri ortamlar hazırlamak 39. Erikson'un psiko-sosyal gelişim kuramına göre, C) Öğrencilere gelişim düzeylerine uygun kişilik gelişimi aşağıdakilerden hangilerine bağlı sorumluluklar vermek olarak ortaya çıkar? (2002 KPSS-78) D) Öğrencileri alacakları görevleri başarmaları için A)Biyolojik temeller- sosyal çevre cesaretlendirmek B)Kişiler arası ilişkiler- fiziksel çevre E) Öğrencilerin performanslarının olumlu yönlerini C)Kişisel deneyimler- fiziksel çevre değerlendirmek D)Ahlak gelişimi - psiko-seksüel temeller E) Psiko-seksüel temeller - biyolojik temeller 40. Melis'in babası doktor, annesi gıda mühendisidir. E) 43. Melis küçüklüğünden beri voleybol oyuncusu olmak istemektedir. Anne ve babası, Melis'in bu kararını onaylamaz, doktor ya da gıda mühendisi olması için Ki zorlar. mli Bu durum karşısında Melis ne olmak istediği ğin konusunda kararsızlığa düşer. Erikson'a göre değ Melis'in bu durumu aşağıdaki kavramlarm hangisine örnektir? (2004 KPSS-7) işm A)Kimlik kazanma esi B)Olumsuz kimlik C)Kimlik karmaşası D)Kimlik araştırması
  29. Anasınıfı öğrencisi bir çocuk annesi ve babası tarafından okula bırakıldığında, onları öpüp sarılarak onlardan ayrılmakta ve sınıfına giderek arkadaşları ve öğretmeni ile uyum içinde davranışlar sergilemektedir. Böyle bir çocuk ne tür bir bağlanma davranışı sergilemektedir. ? (2003 KPSS-89) A)Kuşkulu B)Kaçınan C)Kaygılı D)Güvenli E) Saplantıiı
  30. Gelişim Psikolojisİ 25 ÇOKLU ZEKA KURAMI Atatürk'ün "Öğretmenler Yeni nesil sizlerin eseri Gardner tarafından ortaya konmuştur. İnsanın tek bir olacaktır" ifadesi, Erikson'un bireyin yaşam 44. zeka türüne değil bir çok farklı zeka türüne sahip sürecindeki hangi gelişimsel görevi ile olduğunu ileri sürmektedir. Bu kuramın temelinde örtüşmektedir? (2004 KPSS-113 ) biyolojik ve kültürel etkenler olduğu savunulur. Çoklu zeka kuramına göre insanda sekiz ayrı zeka türü A)Yakınlığa karşı yalıtılmışlık vardır. Çoklu zeka kuramının amacı eğitimde bireylerin B)Üretkenliğe karşı durgunluk neler yapabileceğinin düşünülmesidir. Çoklu zeka C)Özerkliğe karşı kuşku ve utanç kuramının dayandığı temeller; D)Temel güvene karşı güvensiztik 1-Her insan çeşitli zeka alanlarının tümüne sahiptir. E) Kimlik edinmeye karşı kimlik krizi 2-Her insan çeşitli zeka alanlarından her birini yeterli bir düzeyde geliştirebilir. 3-Çeşitli zeka alanları genellikle bir arada ZEKA karmaşık bir yapıda çalışırlar Zekanın ne olduğu uzun zamandan beri psikologların 4-Bir kişinin her alanda zeki olabilmesinin bir üzerinde çahştıkları bir konudur. Günümüze kadar çok yolu bulunmaktadır. üzerinde uzlaşılabilmiş zeka tanımı henüz yapılmamıştır. Gardner'a göre bilmemizi ve öğrenmemizi sağlayan bu zeka alanları şunlardır. Zeka ile ilgili çalışmalar 1920li yıllara uzanmaktadır. Spearman zeka ile ilgili çalışmaları başlatmıştır. SÖZEL-DİLSEL ZEKA: Kelimelerle düşünme ve ifade Spearman zekanın bir "g" faktörü adını verdiği bir etme, dildeki kompleks anlamları değerlendirme, genel faktör ve ve bazı alt yeteneklerden oluştuğunu kelimelerdeki anlamları ve düzeni kavrayabilme, şiir belirtmiştir. okuma, mizah, hikaye anlatma, gramer bilgisi, mecazi Zekanın ölçülmesi ile ilgili çalışmalar günümüzde halen anlatım, benzetme, soyut ve simgesel düşünme, devam etmektedir. Zeka testleri tek faktörlü ve çok kavram oluşturma ve yazma gibi karmaşık olayları faktörlü olmak üzere genelde iki gruba ayrılırlar. Çok içeren dili üretme ve etkili kullanma becerisidir. faktörlü zeka testleri daha çok kabul görmüştür. Çok faktörlü zeka testleri, zekanın birçok alt faktörden MANTIKSAL-MATEMATİKSEL ZEKA: Sayılarla oluştuğunu ve bunların hepsinin ölçülmesi gerektiğini düşünme, hesaplama, sonuç çıkarma, mantıksal öne sürerler. Çok faktörlü zeka testlerinden ülkemizde ilişkiler kurma, hipotezler üretme, problem çözme, de en çok kullanılanlara Stanfort-Binet ve VVechsler eleştirel düşünme, sayılar, geometrik şekiller gibi soyut zeka testleri örnek verilebilir. sembollerle tanışma, bilginin parçaları arasındaki Zeka konusunda bireysel farklılıklar vardır. Bacanlı ilişkiler kurma becerisidir. (2000), zeka bölümü sınırlarını ve toplumdaki yüzdelerini tablo halinde vermiştir. GÖRSEL VE UZAMSAL ZEKA: Üç boyutlu bir nesnenin şekil ve görüntüsünü görmeden zihinde Zeka iie ilgili olarak normalden ayrılanlar iki grup canlandırma ayrıntıları görebilme söz konusudur. altında toplanabilir. Resimler, imgeler, şekiller ve çizgilerle düşünme, üç 1-Zeka Engelliler boyutiu nesneleri algılama ve muhakeme etme 2-Üstün Zekalılar becerisidir. Her iki grup da eğitim açısından yardıma muhtaç BEDENSEL-KİNESTETİK ZEKA: Hareketlerle, jest ve durumdadırlar. Her iki grup için de özel programlar mimiklerle kendini ifade etme, beyin ve vücut hazırlanmalıdır. koordinasyonunu etkili bir biçimde kullanabilme becerisidir. Zeka Bölümünün Sınırları ZB Sınırları Nüfuz °A MÜZİKSEL-RİTMİK ZEKA: Sesler, notalar, ritimlerle 0-24 ~~1 düşünme, faklı sesleri tanıma ve yeni sesler, ritimler 25-49 >- 2 üretme becerisidir. Ritmik ve tonal kavramları tanıma 50-69 J ve kullanma, çevreden gelen seslere ve müzik 70-79 7 aletlerine karşı duyarlılık kapasitelerini içerir. 80-89 16 90-109 50 KİŞİLER ARASI-SOSYAL ZEKA: Grup içerisinde 110-119 16 işbirlikçi çalışma, sözel ve sözsüz iletişim kurma, 120-129 7 insanların duygu, düşünce ve davranışlarını anlama, 130+ 2
  31. 26 Gelişim Psikolojisİ paylaşma, ifade edebilme, yorumlama ve insanları ikna 4. Empati edebilme becerisidir. (Başkalarını Duygularını Anlama) KİŞİSEL-İÇSEL ZEKA: İnsanın kendi duygularını, Bireyin, karşısındaki kişinin belli bir durumda ne duygusal tepki derecesini, düşünme sürecini tanıma, düşündüğünü ve ne hissettiğini anlama gücüne sahip kendini değerlendirebilme ve kendisiyie ilgili hedefler olmasıdır. Yani birey karşısındakinin hal ve oluşturabilme becerisidir. hareketlerini, his ve düşüncelerini kavrayabilmesidir. DOĞACI-VAROLUŞÇU ZEKA: Doğadaki tüm canlıları 5. llişkileri Yürütebilme tanıma, araştırma ve canlıların yaratılışları üzerine (Temel Sosyal Becerilere Sahip Olma) düşünme becerisidir. Bireyler Kişiler arası ilişkileri yürütürken ilişkilerin GOLEMAN'IN DUYGUSAL ZEKA KURAMI sağlam temeller üzerine kurabilmelidirler. Kısaca kişiler Duygusal zeka bireyin öz denetimini sağlaması, kendi arası iletişim bir sanattır ve bu sanat daha çok kendini güdülemesi, isteklerini erteleyebilmesi, başkalarının duygularını idare etme becerisidir. duygusal değişimleri düzenleyebilmesi, kendine karşı yönelen engellemelere direnç gösterebilmesi, sevecen bir tavırla yaklaşması, insanların en derin duygularına karşı empatik bir anlayış ve tutum içerisinde olması ve kişiler arası ilişkilerde rahat, esnek ve saydam olabilmesidir. Goleman'ın Duygusal Zeka kuramı 5 ögeden oluşmaktadır. 1. Özbilinç YARARLANILAN KAYNAKLAR (Kendi duygularının Farkında Olma) 1.Özkatp, Enver (Ed.). Davranış Bilimlerine Giriş, T.C. Anadolu Üniversitesi Yayınları, No: 1027. Eskişehir, 1998 Bireylerin kendilerini tanıması ile ilgilidir. Bireyler daha oluşma aşamasındaki duyguların farkına varır ve o 2.Yeşüyaprak, Binnur. Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi. Pegem A yayıncılık, Ankara, 2004 duyguları tanımaya çalışır. Duygularını tanımladıktan sonra kendi potansiyellerinin farkına varır. Kendi 3. Selçuk, Ziya. Gelişim ve Öğrenme. Nobel Yayın Dağıtım, kendine "ben neleri yapabilirim? Neleri yapamam?" Ankara, 2000 sorularına cevap arar. 4.Bacanlı, H. Gelişim ve Öğrenme. Nobe! Yayın Dağıtım, Ankara, 2002 2. Duyguları İdare Edebilme 5.Baymur, F. Genel Psikoloji. Remzi Kitabevi, Istanbul, 1994 (Sıkıntı verici Duygularla baş etme) 6.Erden, M. Akman, Y. Eğitim Psikolojisi. Arkadaş Yayınevi, Bireyler olumsuz bir olay ve olumsuz olayın sonucunda İstanbul, 1995 yoğun bir duygulanım yaşıyorsa kendi kendilerini 7 Senemoğlu, N Gelişim Öğrenme ve Öğretim Gazi sakinleştirebilmelidirler. Yani bireyler kendilerini en Kitabevi, Ankara, 2003 olmsuz bir olayda bile yatıştırmasını bilmelidirler. Aynı 8.Hakan, A. (Ed.). Eğitim Psikolojisi. T.C. Anadolu zamanda yoğun kaygı ve karamsarlıklardan kendilerini Üniversitesi Yayınları No: 185, Ankara, 1987 soyutlayabilmeliler ve olumsuz bir deneyim sonrası 9.Kaya, Z. (Ed.). Öğretmen Adayları için KPSS Öğreti, kendi kendilerini toparlayacak gücü kendilerinde Pegem A Yayıncılık, 2004 bulabilmelidirler. Bununla birlikte bireyler her türlü alınganlıktan rahat bir şekilde kurtulabilirler. 10.Oktaylar, H. C. (Ed). Öğretmen Adayları için KPSS. Yargı Yayınevi, Ankara, 2004 11. Tan, Ş. (Ed. Eğitim Bilimleri KPSS. Empati yayınevi, 3. Kendini Harekete Geçirme Ankara 2004 (Kendini Başarıya Doğru Güdüleme ) İnsanların harekete geçebilmesi için bir amaç gerekmektedir. Eğer insanların gerçekleştirmek istedikleri bir amacı varsa bu amaç etrafında kolayca motive olabilirler. En önemlisi de o amaç için dikkatlerini bir noktaya toplayabilirler.
  32. öğrenme Psikolojisl 27 İnsan davranışlarının büyük bir çoğunluğu öğrenme Davranış çeşitleri yoluyla kazanılmıştır. Bu davranışlar çevre ile etkileşim sonucu gelişir. Belli bir dilin öğrenilmesi, tutum A. Doğuştan gelen davranışlar: İçgüdüsel ve reflex kazanmak, kişilik özellikleri kazanmak vb. hepsi davranışlar. Öğrenme sonucu kazanılan öğrenme ile kazanılır. davranışlar değildir. TEMEL KAVRAMLAR Reflex: Doğuştan getirilen, belli bir uyarıcıya karşı organizmanın belli ve basit bir davranış gösterme Öğrenme: Bireyde kendi yaşantıları yoluyla, davranışında meydana gelen nispeten kalıcı izli eğilimidir. Reflex'in üç özelliği vardır. davranış değişikliği olarak tanımlanmaktadır. •Doğuştan getirilmesi, Öğrenmenin olabilmesi için; •Belli bir uyarıcının bulunması, •Davranışta bir değişiklik olmalıdır •Basit bir tepki olması. •Davranıştaki değişiklik nispeten kalıcı izli olmalıdır Örnek; dizimize vurulduğu zaman ayağımızı •Davranıştaki değişiklik yaşantı ürünü olmalıdır kaldırmamız, nefes alma, emme, yutma, göz kırpma, emmeye bağlı arama refleksi öğrenilmemiştir. öğrenilmiş davranışlar nelerdir? İçgüdü: Doğuştan getirdiğimiz diğer bir davranış •İki tekerlekli bisiklette dengeyi sağlama grubudur. Doğuştan getirilen türe özgü davranış örüntülerine denir. İçgüdünün 4 özelliği vardır; •Aşçının, yemeğin kokusundan yemeğin pişip Doğuştan gelmelidir, bir türün tüm üyelerinde olmalıdır, pişmediğini anlaması başka türlerde olmamalıdır, karmaşık bir davranış örüntüsü olmalıdır. Örnek; Kuşların göç etmesi, arıların •Usta sürücünün motordaki ses değişikliğini ba! yapması, ipek böceğinin koza örmesi fark etmesi Reflex ve içgüdü karşılaştırması: •Yol soran birisine yol tarifi yapmak •Reflexler ertelenebilir, içgüdüler ertelenemez Yaşantı: Bireyin çevre ile etkileşimi sonucu kalan izlerdir. Yaşantılardan etkilenmenin en güzel örneğini •Reflex basit bir davranıştır, içgüdü karmaşık bir çocuklar oluşturur. davranıştır. •Sürekli eleştirilen çocuk kınama ve ayıplamayı •İnsanlarda içgüdü yoktur, içgüdüsel davranış öğrenir. vardır. Örnek; Annelik •Alay edilip aşağılanmışsa sıkılıp utanmayı öğrenir. A. Geçici davranışlar: Alkol, ilaç, hastalık ve yorgunluk sonucu ortaya çıkan davranışlardır. •Aile içinde dostluk ve arkadaşlık görmüşse, mutlu Öğrenme sonucu kazanılan davranışlar değildir. olmayı öğrenir. B. Sonradan kazanılan davranışlar: İstendik ve Davranış: Organizmanın hertürlü etkinliğidir. Diğer bir istenmedik davranışlardır. Öğrenilmiş deyişle organizmanın dışarıdan gözlenebilen ya da davranışlardır. Bu davranışlar tecrübe ve eğitim kendisince hissediiebilen tepki ve hareketlerinîn öğretim yoluyla olmak üzere iki türlü kazanılır. tümüne denir. Eğitim: Bireylerde kendi yaşantıiarı yoluyla istendik İstendik Davramşlar: Formal ve informal ortamlarda davranışlar meydana getirme sürecidir. Eğitim- kazanılan davranışlardır. Okullarda kazanılan Öğrenme iüşkisi; akademik bilgilerin tamamı, evde ve çevrede kazanıian •Eğitim davranışlarda istendik yönde değişiklikler toplumsal roller vb. oluşturur. İstenmedik Davranışlar: Forma! ve informal •Her ikisinde yaşantı yoluyla değişiklikler oluşur. ortamlarda kazanılan davranışlardır. Bu davranışlar •Eğitim, öğrenmelerin istendik davranışların ailede ve sokakta kazanılabilir. Kopya çekme, hırsızlık toplamıdır. gibi davranışlar örnek verilebilir. •Eğitim öğrenmeyi kapsar.
  33. 28 Öğrenme Psikolojisl Doğuştan DAVRANIŞ 46. Bir anne iki yaşındaki oğluna ezbere 100'e kadar gelen Davranışlar saymayı öğretmeye çalışmakta, fakat bunu -Refleksler I Geçici davranışlar Sonradan kazanılan başaramamaktadır. (hastahk AJkol aşın davranışlar kavpr v s^ (Öğrenme sonucu aprr.p.Hpsipn Bu başarısızlığın temel nedeni aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir? (2001 KPSS-13) İstendik davranışlar İstenmedik davranışlar Eğitim sonucu A)Fiziksel yoksunluk Kötü kültürel koşullar gerçekleşen altında kazanılan B)Kullanılan öğrenme yönteminin yetersizliği riavranıslart davranışlar, Yanlış eğitim C)Genel uyarılmışlık hali sonucu ortaya çıkan davranışlar) D)Zeka düzeyi E) öğrenmeye hazır olma düzeyi Performans: İcra veya edim de denilmektedir. 47. Organizmanın bizzat yaptığı şeyler olup, öğrenme, I)Narkoz ve ilaç gibi etkenlere bağlı güdü, yorgunluk gibi çeşitli bileşenlerden oluşmaktadır. olarak oluşma öğrenilmiş veya öğrenilmemiş birçok etken performansı etkilemektedir. II)Kalıcı özellik taşıma Öğrenme ile performans arasındaki farklar; III) Yaşantılar sonucunda görülme IV)Organlarm olgunlaşmasıyla ortaya •öğrenme.performansı oluşturan unsurlardan sadece biridir çıkma •Performans doğrudan gözlenip ölçülebilir, Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri, bir öğrenme doğrudan doğruya ölçülemez. davranışın öğrenilmiş davranış olabilmesi için gerekli degildir? (2002 KPSS-79) •Performans organizmanın ne yaptığını, öğrenme ise ne yapabileceğini ifade eder. A) IV.I B) IV.III C) II, III I) E) IV Uyarıcı: Duyu organlarını harekete geçiren ve tepkiye pişmediğini anlaması yol açan herhangi bir nesne ya da enerjiye denir. Uyarıcılar içsel ya da dışsal olabilir. Tepki: Uyarıcılann organizmayı etkilemesi sonucu organizmanın gösterdiği herhangi bir davranışa denir. Tepkiler basit ya da karmaşık, açık ya da gizli olabilir. 45. Aşağıdakilerden hangisi, öğrenme yoluyla kazanılan bir davranışa örnek degildir? (2001 KPSS-11) A)Çocuğun, bisiklete bindiğinde dengesini kurması B)Bir kişinin evinin bulunduğu yeri tarif etmesi C)Oto tamircisinin motordaki sesin nedenini kısa sürede bulması D)Çocuğun, yüzüne rüzgar gelince gözlerini kırpması E) Aşçının kokusunu aldığı yemeğin pişip
  34. 48. Aşağıdakilerden hangisi öğrenme sonucu oluşan bir davranış değildir? (2002 KPSS-80) A)Öğrencinin kendisine verilen sayıyı çarpanlanna ayırarak sonucu söylemesi B)Sürücünün kavşaklara yaklaştığında hızını keserek trafık ışıklarını kontrol etmesi C)Üç aylık bir bebeğin yüzüne dokunulduğunda başını o yöne doğru çevirmesi D)Alkol bağımlısı olan bir kimsenin, bu alışkanlığı terk etmesi E) Çocuğun yemeklerden sonra dişlerini fırçalaması 49. Aşağıdakilerden hangisi öğrencinin öğ- renmesine etki eden dış etkenlerdendir? (2002 KPSS-81) A)Güdülenmişlik düzeyi B)Tutum ve alışkanlıklar C)Bilişsel gelişim düzeyi D)ilgi ve yetenek E) öğretim materyali
  35. öğrenme Psikolojisl 29 50. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde öğrenilmiş İki aylık bir bebek yürüyemez, yaş açısından o davranışların bir özelliği verilmemistir? olgunluğa ulaşmamıştır. Aynı zamanda bazı insanlar (2004KPSS-13) yaş olarak olgunlaşmış olsalar bile zeka gelişimleri açısından yeterli olgunluğa ulaşmamış olabilirler. A)Yaşantı sonucunda oluşması B)Kalıcı izli olması s Kaygı ve genel uyarılmışlık hali C)Önceki davranışlardan farklı olması D)Süreklilik göstermesi Organizmanın verimli bir öğrenme sağlayabilmesi için E) Olgunlaşma ile ortaya çıkması hazır ve tetikte bulunmasıdır. Bireyin dışarıdan gelen uyarıcıları alma derecesidir. "Canım ders çalışmak istemiyor" diyen öğrenci aslında yeterli genel uyarılmışlık haline ulaşmamıştır. Yatakta ders çalışmak 51. Erşen girdiği ehliyet sınavında başarısız olmuştur. öğrencinin genel uyarılmışlık haline girmesini olumsuz "Aslında araba kullanmayı çok iyi bilirim, ama yönde etkilemektedir. Benlik kavramı, güdü, çalışma heyecanlanınca yapamadım" demiştir. alışkanlıkları gibi etkenler genel uyarılmışlık halini Bu durum karşısında öğrenme psikolojisini etkileyen faktörlerdendir. dikkate alarak aşağıdaki sözlerden hangisini söyleyemeyiz? (2004 KPSS-14) s Kaygı A)İyi araba kullanıp kullanamadığınıza ancak buradaki performansınıza bakarak karar Güçlü bir istek ya da dürtünün gerçekleşmeyecek gibi verebiliriz. göründüğü durumlarda ortaya çıkan tedirgin edici bir duygudur. Aşın ve düşük düzeydeki kaygı öğrenmeyi B)Biraz daha alıştırma yaparsanız gelecek olumsuz yönde etkilemektedir. sınavda başarılı olma şansınız artar. C)Sınavda heyecanlanacak bir şey yok, s Güdülenme (Motivasyon) heyecanınızı kontrol edin. Organizmayı etkileyerek bir amaç için harekete geçiren durumdur. Buradaki "durum" ifadesi dürtü, istek, D)Araba kullanmayı ne kadar iyi öğrenirseniz ihtiyaç, hırs vb. olabilir. heyecanlanma olasılığınız o kadar azalır. E) Araba kullanmayla ilgili yaşantılarınız arttıkça Güdüler bizi harekete geçiren güçlerdir. Yani davranışı daha az hata yapmaya başlayacaksınız. bir amaca doğru başlatan ve sürdüren bir iç şarttır. Güdüler organizma içindeki ihtiyaçlardan doğar ve bu ihtiyaçların giderilmesi için organizmayı harekete ÖĞRENMEYİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER geçirir. Organizmanın öğrenmeye güdülenmiş olması bireyin öğrenmesini kolaylaştırır. A. Öğrenenle ile ilgili faktörler Öğrenmede güdüler üç nedenle önemlidir; S Türe özgü hazır oluş 1. Güdü, davranışı oluşturan en önemli öğrenecek olan organizmanın istenüen davranışı koşuldur. Örnek: aç olmayan organizmaya et göstermek için gerekli biyolojik donanıma sahip olması gösterilse de salya salgılamaz. demektir. Organizma bu donamımdan yoksun olduğunda öğrenemez. Örneğin; İnsan uçmayı 2. Güdü, pekiştirme için de gereklidir. Yani öğrenemez ancak kuşlar uçabilir. davranışın sürdürülmesini-tekrarını sağlar. s Olgunlaşma 3. Güdü, davranış değişikliğini de denetler. Yani • Organların kendilerinden beklenen görevleri davranışın şu ya da bu yönde olmasını yapabilecek duruma gelmesi durumudur. Diğer bir sağlar. Böylece organizmanın istenen deyişle Organizmanın temelindeki potansiyel tepkide bulunabilme artar. güçlerin göreve hazır bir duruma ulaşmasıdır. Güdüler genellikle içse! veya dışsal uyarıcılar Organizma türe özgü hazır oluş durumunda olsa bile tarafından uyarılmaktadır. Güdünün uyandırılması olgunlaşma olmadan öğrenemez. Olgunlaşma yaş ve sonucunda organizma bu güdüyü doyurmak için zeka açılarından ele alınmaktadır. harekete geçmektedir. Örneğin susuzluk dürtüsü organizmayı su ihtiyacını karşılamak için harekete geçmeye zorlar. Organizma
  36. 30 öğrenme Psikolojisl B. Öğretim Yöntemi ile ilgili harekete geçerek su aramaya başlar. Suyun içilmesiyle birlikte susuzluk dürtüsü doyurulmuş olur. Faktörler s Konunun Yapısı Güdülerin içsel-dışsal, birincil-ikincil, döngüsel olma öğrenmede konunun bütün olarak verilmesi parçalara gibi özellikleri vardır. bölerek verilmesinden daha etkilidir. Konu anlamlı ve kolayca birbirine bağlanabilir nitelikte olmalıdır. • Dikkat: Bilincin bir noktada toplanması haline denir. Diğer bir deyişle psikofizik enerjinin bir noktada s Öğrenmeye Ayrılan Zaman toplanmasıdır. Öğrenen bireyler arasında bir konunun öğrenilmesine s Eski Yaşantılar ayrılan zaman bakımından farklılıklar vardır. Daha önceden deneyimli oluş ya da konu ile Bazı öğrenciler öğrenilecek konuyu günde 2 saatten bir tanışıklığın bulunması (eski yaşantılar) yeni haftada öğrenirler buna aralıklı öğrenme denir. öğrenmeleri etkiler Sistematik çalışmadır. öğrenilen bilgiler kısa sürede unutulmaz. Yetişkin kişiler hemen hemen hiç bir öğrenmeye sıfırdan başlamazlar. Okullardaki eğitimde her konu Bazı öğrenciler de öğrenilecek konuyu yoğun bir daha önce öğrenilmiş olması gereken başka konularla biçimde bir günde öğrenirler buna toplu öğrenme bağlantılıdır. Bu açıdan bir derste öğrenilen kavramlar denir. Sadece sınav zamanında çalışan öğrenciler bu diğer bir dersteki öğrenilen kavramlarla ters gruba girer. Öğrenciler konuyu kısa zamanda düşmemelidir. öğrenmekte ve sınavda başarılı olmaktadırlar. Buna karşın öğrenilen bilgi kısa sürede unutulmaktadır. Birey öğrenmeyi kolaylaştıracak ve hızlandıracak önbilgilere (ön öğrenmeler) sahip olmalıdır. Bu ön S Katılım (öğrenci aktivitesi) öğrenmeler öğrenmeyi kolaylaştıracağı gibi zorlaştırabilir. Öğrenilecek olanla etkileşim öğrenme çabasına girmedir. Bu etkileşim dinleme-okuma-yazma- s Öğrenmenin Aktarılması anlatma şeklinde olabilir. Dinlemede öğrenci pasiftir. Öğrenme zayıf olmaktadır. Buna karşın anlatmaya Pozitif transfer (olumlu aktarma): Geçmiş doğru gidildikçe öğrenci aktifleşmekte ve öğrenme yaşantıların öğrenmeyi kolaylaştırmasına denir. artmaktadır. Otomobil kullanmayı öğrenen birisinin başka bir model ya da marka otomobili de kullanabilmesi. s Geribildirim (Dönüt) Negatif transfer (olumsuz aktarma): Geçmiş Sonuçların bilgisi de denebilir. iyi bir öğrenmenin yaşantıların öğrenmeyi olumsuz etkilemesine denir. Iki gerçekleşmesi için öğrencinin öğrenip öğrenmediği parmak yöntemiyle daktilo yazmayı öğrenen birisi on veya ne kadar öğrendiği ile ilgili olarak bilgilendirilmesi parmak ile yazmaya çalıştığında zorlanır ve daha gerekir. Öğrenci yaptıkları ve söylediklerinin ne derece yavaş yazar. Önceki öğrenme yeni öğrenmeyi olumsuz doğru olduğunu bilirse daha kolay öğrenir. Bunu etkiler. bilmeyen öğrenci yavaş öğrenir. Sınav sorularının kısa sürede cevaplanması geribildirimdir. s Fizyolojik Durum C. Öğrenme Malzemesi ile ilgili faktörler Öğrenme için sağlıklı bir fizyolojik yapı gereklidir. Süreğen hastalıklar ve duyu organlarındaki bozukluklar s Algısal Ayırt Edilebilirlik öğrenmeyi olumsuz yönde etkiler. Öğrenme malzemesinin çevredeki uyarıcılardan ayırt s Bireysel Farkhlıklar edilebilir olmasıdır. Beyaz uyarıcılar içinde siyah bir uyaranın dikkat çekmesi gibi öğrenilecek konu da Zeka, ilgi, yetenek, tutum, güven, benlik tasarımı gibi öğrencinin dikkatini çekmelidir. Diğer uyaranlar farklılıklar öğrenmeyi etkileyen bireysel farklılıklardır. arasından öğrenilecek malzeme ile ilgili uyaranlar Kalıtım ve çevrenin rolü vardır. kolayca ayırt edilebilir nitelikte olmalıdır. Öğrenilecek malzeme öğrencilerin amaçlarına, beklentilerine uygun olmalıdır.
  37. Öğrenme Psikolojisİ 31 s Anlamsal Çağrışım 53. Küçük yaşlarda bir müzik aleti çalmaya başlayan bir kimseyle, ileri yaşlarda müzikle ilgilenen bir bireyin müzik aletini çalma becerisi uzun bir zaman aynı Anlamlı bir şekilde öğrenilen bilgi anlamsız bilgilerden düzeyde olmaz. daha kolay hatırlanabilir. Bu tür bilgiler daha kalıcıdır. öğrenilen yeni konu daha önce öğrenilen konularla Bu durum aşağıdakilerden hangisinin etkisini ilişkisi sağlanmış olmalıdır. Anlamsal çağrışım dizileri açıklayıcı bir örnektir? (2002 KPSS-83) oluşturulmalı ve bunların sayısı çoğaltılmalıdır. A)Sosya! çevre Örnek: Peynir kavramı öğretilirken buna yakın ya da B)Yetenek ilişkili olan kavramlarla ilişkisinin kurulması bu C)Deneyim i Yaşantı kavramın öğrenilmesini kolaylaştırır. Süt, yumurta, D)Olgunlaşma inek, kahvaltı, beyaz, çay, pamuk, karvb. E) Zaman ■/ Kavramsal Gruplandırma İyi organize edilmiş gruplar halindeki bilgiler kolay 54. Aşağıdakilerden hangisi, bir öğretmenin velilere öğrenilir. Ünite ve konular iyi bir şekilde gruplanarak çocukların çalışma koşullarıyla ilgili verebileceği verilmelidir. Kavramsal gruplandırma birçok bilgi veya önerilerden en doğru olanıdır? (2002 KPSS-99) kavramın öğrenilmesi durumunda çok etkilidir. Bu A)Çocuklarınızın çalışırken istediği biçimde ve durumda öğrenme malzemeleri birtakım grupla halinde odada olmasına izin veriniz, bu onların bütünleştirilmelidir. Bütünleştirmede öğrenilecek özgürlüğünü arttırır. malzeme basamaklar haline getirilmelidir. Kavramlar gruplara, gruplar alt gruplara ayrılabiliyorsa öğrenilmesi B)Hareketsizlik onların fiziksel gelişimini olumsuz etkileyebilir, çalışırken sürekli oturmaları kolaylaşır. engellenmelidir Aşağıda kavramsal gruplandırmaya örnek verilmiştir. C)Okuldaki başarılarının artması için evde mutlaka (Bacanlı, 2000) sınıfa benzer bir ortamda çalışmaları sağlanmalıdır Mineraller D)öğrencilerin hepsinde aynı düzeyde ilerleme olması gerektiğinden, evde ödevlerin yetiştirilmesine yardım edilmelidir Taşlar Metaller E) Genel uyarılmışhk düzeyinin düşmeme si için, I 1 çocukların ödevlerini masa başında yapmalarına dikkat edilmelidir 1 I J Değerl Değersiz Yaygm Nadjr Alaşım 55. Özel eğitim görmekte olan zihinsel engelli bir çocuğun öğretmeni, onun dersteki doğru davranışlarını bisküvi vererek ödüllendirmektedir. 52. Çalışma ortamınızı düzenlerken ışık ve ısının uygun çocuğun annesi bisküviyi almak için daha çok olmasına, bir masa ve sandalyede çalışmasına özen çalışacağını düşünerek, onu okula kahvaltı etmeden gösteriniz. götürmüştür. Lise öğrencilerine yönelik böyle bir önerinin Yukarıdaki durumda öğrenmeyi olumsuz temel dayanağı aşağıdakilerden hangisidir? etkileyen temel etken aşağıdakilerden (2001 KPSS-73) hangisinde açıklanmaktadır? (2002 KPSS-108) A)Öğrenme kullanılan bilişsel yaklaşımların A)Aç olması nedeniyle çocuğun dikkati bisküviye bireyden bireye değişebilmesi yönelmiştir B)Öğrenme hızının öğrenciden örenciye göre B)Çocuk sürekli aynı ödülü almaktan sıkılmıştır değişebilmesi C)Çocuk annesinin kendisini, artık sevmediğini C)Öğrenme için öncelikle genel bir uyarılmışlık düşünmüştür durumunun gerekli olması D)Çocuğun davranışını etkileyen diğer faktörler D)Ders çalışmanın planla çaba gerektiren bir uğraş ihmal edilmiştir olması E) Öğrenme etkinlikleri çocuğun gerçek- E) Öğrencinin evde kendi kendine çalışabileceği leştirebileceklerinin üstündedir bir yere ihtiyacın olması
  38. 32 öğrenme Psikolojisl 56. Bir üniversitesinin psikoloji bölümünde öğrenme 59. Aşağıdaktlerden hangisi ilköğretim psikolojisi alanında yapılan bir deneyde; köpeklere birincisıtıtfa başlayan bir öğrencinin. Öğretim ve kedilere kutuya küçük toplan atmaları öğretilmeye yılının ilk aylarında iyi bir başarı gösterip, çalışılmıştır. Köpekler topları ağızları ile kutuya ilerleyen aylarda başarısının düşmesinin atmayı kısa sürede öğrenmişlerdir. Ancak çok sayıda nedenlerinden değildir? (2003 KPSS-56) deneme yapılmasına rağmen kedilerin bu davranışı öğrenemedikleri görülmüştür; kediler topları ön A)Öğrenme yaklaşımının ancak ilk aylarda ayakları tutmuş ve ön ayakları ile toplarla verilen oynamışlardır. konular için yeterli olması Aşağıdakilerden hangisi köpeklerle kediler B)öğrenme isteğinin ilk aylarda daha fazla arasındaki Topu kutuya atmayı öğrenme olması açısından gözlenen bu farkı en doğru biçimde açıklamaktadır? (2003 KPSS-50) C)Öğrenme yeteneğinin azalması A)önceki öğrenilenlerin aktarımı D)Olgunlaşma düzeyinin ancak ilk aylardaki B)Güdülenme konula C)Genel uyarılmışlık hali Öğrenmeye yeterli olması D)Türe özgü hazıroluş E) Okul öncesi eğitimde almış olduğu E) Olgunlaşma bilgilerin ilk aylardaki öğrencisine katkı sağlamış olması 57. Aşağıdakilerden hangisi, bir Öğrencinin sınıftaki 60. "Bireyin, bir konuyu tam olarak diğer arkadaşlarına oranla matematik dersindeki öğrenebilmesi için o konunun gerektirdiği konuları öğrenmede çok fazla güçlük gelişim ve güdülenme düzeyine ulaşmış yasamasının nedenlerinden değildir? olması gerekir." ifadesini aşağıdakilerden (2003KPSS-51) hangisi açıklar? (2004 KPSS-19) A)Genel uyarılmıştık hali A)Eğitim düzeyi B)Derse ilişkin tulum B)Genelleme düzeyi C)Zeka düzeyi C)Zeka düzeyi D)Geçmişteki öğrenmelerin aktarımı D)Kahtım E) öğretme yöntemi E) Hazırbulunuşluk 58. 61. Aşağıdaki örneklerin hangisinde,bir Evde kızı Türkçe pop müzik şarkısı dinleyen bir davranışın ayırt edici uyarıcı tarafından baba, hiçbir zaman bu şarkıları dikkatle kontrol edilmesi söz konusudur? (2004 dinlememiştir, ancak bir gün durup dururken bir KPSS-31) Türkçe pop müzik şarkısmın müziğini sözleriyle birlikte söyleyebildiğini fark etmiştir, A)Servet, diğer derslerde uslu bir biçimde Aşağıdakilerden hangisi, babanın bir Türkçe pop otururken Müzik dersinde sınıfın disiplinini şarkısını sözü ve müziği ile birlikte bozan davranışlar sergilemektedir. tekrarlayabilmesini doğru olarak açıklamaktadır? (2003 KPSS-55) B)Gözde'nin müzik yeteneği resim yeteneğinden A) Bazı Türkçe pop şarkılarının radyoda ve daha fazladır. televizyonda birçok kanalda yayınlanması C)Suat, ikisine de aynı ölçüde çalıştığı , B)Bazı öğrenmelerin bilinçli bir çaba göstermeden halde, gerçekleşmesi Ingilizce sınavında Matematik sınavından daha başarılı olmuştur. C)Türkçe pop müzik şarkılarının çok hareketli olması D)Hatice, ders aralarında bahçeye çıkmak yerina D)Yetişkinlikteki öğrenmenin çok hızlı bir biçimde sınıfta oturmayı tercih etmektedir gerçekleşmesi E) Metin, sabah erken saatlerde E) Türkçe pop şarkılarının çok popüler kişiler çalıştığında tarafından söylenmesi okuduklarını daha kolay anlayabilmektedir.
  39. Öğrenme Psikolojisİ 33 ÖĞRENME KURAMLARI 3.İnsan doğduğunda zihni boş bir levha gibidir. Tüm öğrenme durumlarını açıklayan tek bir kuram 4.Öğrenmeler ölçülebilir ve gözlenebilir olaylar yoktur. Farklı öğrenme durumları için farklı kuramlar üzerinde odaklanarak incelenebilir. geliştirilmiştir. Belli başlı öğrenme kuramları aşağıdaki gibidir; 5.Duygu, düşünce, güdü gibi özellikler gözlenip ölçülemediği için bilimsel olarak araştırılamaz A. DAVRANIŞÇI KURAMLAR: Öğrenmenin nasıl ancak uyarıcılar ve tepkiler araştırılabilir. gerçekleştiğine odaklanırlar, sonuç odaklıdırlar. 1.Klasik koşullanma (Pavlovv) 6.Öğrenme uyarıcı ve tepki arasındaki ilişki 2.Bitişik kuramlar (Vvatson.Guthrie) çerçevesinde incelenebilir. 3.Bağ kuramı (Thorndike) 4.Edimsel koşullanma (skinner) 7.Klasik, operant ve gözlem yoluyla olmak üzere üç temel öğrenme süreci vardır. B. BİÜŞSEL AĞIRLIKLI - DAVRANIŞÇI KURAMLAR: Süreç odaklıdıriar. 8.Öğrenme çevresel uyarıcılar tarafından 1.işaret öğrenme (Tolman) şartlanmayı içermektedir. Dolayısıyla öğrenme 2.Sosyal öğrenme (Bandura) organizmanın kontrol edilmesi anlamındadır. C. BİLİŞSEL KURAMLAR: Öğrenmenin zihindeki 9.Gözlenen davranış değişikliği meydana geldiğinde oluşumuna odaklanırlar. öğrenme gerçekleşmiş olarak kabul edilir. 1.Geştalt kuram (VVertheimer, Köhler, Kofka) 2.Bilgi-işlem kuramı 10.Tüm öğrenmeler aynı basit kurallarla kısa ve öz bir şekilde ifade ediiir. D. İNSANCIL (HÜMANİSTİK) KURAMLAR: Öğrenmenin nasıl daha iyi olabileceğine 11.İçsel yaşantıları reddeder. İnsan zihnini bir odaklanırlar. karakutuya benzetirler. Karakutuya değil, 1.Ihtiyaçlar Hiyerarşisi (Maslow) karakutuya girip çıkanları dikkate alırlar. 2.Benlik Kuramı (Rogers) 12.Davranış bozukluklarını yanlış öğrenmelere E. (NÖROFİZYOLOJİK KURAM) bağlamışlardır. 1. Beyin temelli öğrenme modeli Burada yapılan smıflamalar farklı kaynaklarda farklı şekillerde 13.Davranış bozuklukları yeni öğrenmelerle yapılmaktadır. Ancak sıntflama o kadar önemli düzeltilebilir. Bu amaçla karşıt koşullama, değildir. Hangi kuramın hangi ilkeyi sistematik duyarsızlaştırma, yeniden koşullama, savunduğunu kavramak yeterli olacaktır. Bir çok deneysel söndürme gibi teknikler geliştirmişlerdir. kaynak Davranışçılar ve bilişselciler olmak üzere ikiye ayırmaktadır. Ilk anahtar sözcük davranıştır. İnsan davranışını tamamen reflexler, U-T ilişkisi ve pekiştiricinin etkisi ile açıklamaya çalışmıştır. Hisler ve diğer bilişsel DAVRANIŞÇI YAKLAŞIM süreçlere kuşkuyla bakılır. Iki temel öğesi vardır; Deneysel, bilimsel bir yaklaşımdır. Etkisi 1960 lara •Uyarıcı: Organizmayı harekete geçiren iç ve dış kadar sürmüştür. Öğrenme uyarıcı-tepki ilişkisi içinde uyarıcılar açıklanır. Insan davranışlarının gözlenebilir hale getirilmesi üzerinde çalışmışlardır. Kurucusu •Tepki: Uyarıcının organizmada meydana getirdiği VVatson'dur. Öğrenmeyi gözlenebilen, ölçülebilen fizyolojik ve psikolojik değişmeler uyarıcı ve tepkilere indirgemiştir. Thomdike, Pavlov, VVatson Skinner önde gelen temsilcilerindendir. •Davranışçı yaklaşımın üzerinde durduğu konu bireyin ne düşündüğü değil ne yaptığıdır. Davranışçı yaklaşımın temel sayıltıları; 1.İnsanların öğrenmesi ile canlıların öğr4enmesi birbirine benzerdir. 2.Hayvanlar üzerindeki araştırmalarla insan davranışları açıklanabilir.
  40. 34 Öğrenme Psikolojisl 62. Matematik dersinde tahtada üç bilinmeyenli Koşullu uyaran denklemi çözmediği için matematik öğretmeninden Doğal ortamda organizmanın doğal uyaranlardan birine eleştiri alan bir öğrenci "Ben aslında üç bilinmeyenli verdiği tepkiyi vermeyeceği uyarandır. Zil, ışık, iğne denklem çözümünü çok iyi öğrenmiştim" der. resmi, limon resmi vb. Matematik öğretmeni de bunun üzerine "Ben üç bilinmeyenli denklem çözümünü öğrenip Koşulsuz tepki öğrenemediğini ancak tahtadaki denklemi çözüşüne Organizmanın doğal ortamda koşulsuz uyaranı bakarak anlayabilirim" karşılığını verir. aldığında gösterdiği doğal tepkilerdir. Örnek: Etyenirse saly6a akar, iğne batırılırsa canı yanar Yukarıdaki Örnekte matematik öğretmeninin öğrenciye verdiği yanıt aşağıdaki yargılardan Koşullu tepki hangisini doğrular niteliktedir? (2003 KPSS-49) Organizmanın koşullu uyarana gösterdiği tepkidir. A)öğrenme yaşantılar sonucu ortaya çıkar öğrenilmiş davranışa temel olan doğal uyarıcı B)öğrenme varlığı ancak gözlenilen davranışlarla bulunabiliyorsa o zaman davranışın klasik koşullanma anlaşılabilen içsel bir süreçtir yöntemiyle öğrenildiği söylenebilir. Klasik koşullanma bir "tepkisel şartlanmadır". Yani yeni bir uyarıcının C)Hatırlanamayan bir şey öğrenilmemiş tepki oluşturma gücünü kazanmasıdır. dernektir D)Öğrenilen bazı bilgiler unutulabilir Örnek, kediye toptan korkmayı öğretebiliriz, ayıların tef çalındığında oynamaları da aynı şekilde bir E) Her davranış değişimi öğrenme sonucunda öğrenmedir. olmamaktadır Matematik öğretmenini seven çocuk matematik dersini KLASİK KOŞULLANMA sever. Beyaz kediden korkan çocuk pamuktan da (TEPKİSEL ŞARTLANMA) korkar. Genç kız arkadaşının hoşlandığı müzikten Klasik koşullanma; başlangıçta nötr olan uyarıcıya hoşlanır. organizmanın tepki vermeyi öğrenmesidir. Klasik koşullanma yolu ile öğrenmeyi Pavlov açıklamıştır. Klasik şartlanma ile insanlarda: Köpeklerin yiyecek vermeden salya salgılamaları •Korkular hızla şartlanabilir dikkatini çekmiştir. Oysa bu durum yiyecek verildikten •Şartlanma için duygular kullanılabilir sonra oluşmalıdır. Köpekler Pavlov'un ayak seslerini •Reflekslerden yararlanılabilir duyunca salya salgılamaya başlamışlardır. Pavlov (1849-1936) bu durumu deneysel ortamda ayrıntılı oiarak incelemiştir. Öğrenilmiş davranışa temel olan doğal uyarıcı bulunabiüyorsa o zaman davranışın klasik koşullanma Klasik koşullanmanın 3 temel kuralı vardır; 1-Koşulsuz yöntemiyle öğrenildiği söylenebilir. Klasik koşullanma uyarıcı doğal bir uyarıcı olmalıdır (et). bir "tepkisel şartlanmadır". Yani yeni bir uyarıcının tepki oluşturma gücünü kazanmasıdır. 2-Koşulsuz uyarıcı ile koşulsuz tepki arasında doğal bir bağ olmalıdır. KLASİK KOŞULLANMANIN TEMEL KAVRAMLARI 3-Uyarıcı tepkiden hemen önce verilmelidir. Bitişiklik Tepki Yok Nötr Uyarıcı Bu koşullanma türünde koşullu ve koşulsuz uyarıcıların (Zil) verilme zamanları birbirine yakın olması önemlidir. Koşulsuz Uyarıcı Koşulsuz Tepki Koşullu ve koşutsuz uyarıcıların arka arkaya verümesi (Yiyecek) (Salya) olayı bitişiklik olarak adlandınlmaktadır. 3-5 sn. Koşulsuz Uyarıcı Koşullu Koşulsuz Tepki (Yiyecek) Uyarıcı (Salya) Pekiştirme (Zil) Koşullu tepki Koşullanmanın gerçekleşmesi için önemli bir başka ilke Koşullu Uyarıcı (Salya) ise pekiştirmedir. Klasik koşullanma deneyinde (Zil) pekiştirme, koşulsuz uyarıcının meydana getirdiği etkidir. Koşulsuz uyarıcı pekiştireç görevi görmektedir. Koşulsuz uyaran Doğal olarak organizmanın tepkide bulunacağı uyarandır. Yiyecek, içecek, acı, şok, limon suyu, iğnenin acısı vb.
  41. Öğrenme Psikolojisl 35 Pavlov koşulsuz tepkiyi salyayı meydana getiren Örneğin deneğin farklı tonlardaki sesi ayırt ederek koşulsuz uyarıcıya birincil pekiştireç, koşullu tepkiyi orijinal ses dışındaki seslerde koşullu tepkiyi (salya) (salya) meydana getiren koşullu uyarıcıya da ikincil göstermediği gözlenmiştir. pekiştireçadını vermektedir. Öğrenilmiş Çaresizlik Sönme Organizma ne kadar çaba harcarsa harcasın Koşullanmadan bir süre sonra pekiştireç verilmezse durumunu değiştiremeyeceğini öğrenmesidir Bu koşullu uyarana koşullu tepkinin verilmemesidir. durumda pasif kalmakta ve pasifliğini tüm istenmeyen Koşullu uyarıcının, koşullu tepkiyi oluşturmaması durumlara genellemektedir. Belirtileri; pasiflik, korku, durumudur. depresyon ve sonucu kabullenmeye istekliliktir. Pavlov' un deneyinde; koşullu uyarıcı olan ses, koşullu Gölgeleme tepki olan salya davranışına neden olmuyorsa sönme gerçekleşir. Sönmenin gerçekleşmesi için, koşulsuz İki koşullu uyarıcının aynı anda verilmesi durumudur. uyarıcı (yiyecek) olmadan koşullu uyarıcının (ses) Uyarıcılardan biri diğerine göre daha güçlü olduğu verilmesi gerekir. durumda koşullu tepki güçlü olan uyarıcıya verilir. Bu olaya gölgeleme denir. Dereceli şartlandırma (Üst düzey şartlandırma): Herhangi bir şartlı uyarana karşı kazanılan şartlı tepki Ses ve ışık birlikte verildiğinde Salya tepkisi sese organizmaya yerleştikten sonra aynı sistem içinde verilirken ışığa verilmemiştir. Ses uyarıcısı ışık yürütülen çalışmalarla başka bir şartlı uyarıcıya karşı uyarıcısını gölgelemiştir. da şartlanmanın oluşmasıdır. Kaçınma Koşullanması a- Zil ► Salya (Burada zıl, 1. Derece şartl uyarcıdır) Bir kişiden, bir nesneden veya bir durumdan kaçınmayı b-lşık + Zil -> Salya öğrenme klasik ya da operant olabilmektedir. Kaçınma - Işık - c- Salya (Burada ışık II. Derece şartl şartlanmasının ortaya çıkması için önce korku ve + uyancıdır.) ı kaçma şartlanmasının olması gerekmektedir. Bunlardan korku şartlanması klasik, kaçma ise operant şartlanmaya girmektedir. Albert'in beyaz tavşandan Kendiliğinden geri geime korkması korku şartlanmasına ömektir. Nötr bir Koşullanmaya bir süre ara verilmesine karşın Koşullu uyancıyla korku tepkisinin eşleştirilmesine korku uyarıcının (zil) verildiği durumlarda deneğin koşullu koşullanması denir. tepkiyi (Salya) gösterdiği gözlenmiştir. Bu durum Kendiliğinden geri gelme olarak adlandırılır. Örnek: (Selçuk, 2000) Bir köpek tabanı elektrik şoku vermeye elverişli bir kutuya konur. Kutunun önünde bir Genelleme bölme olup, elektrik şoku verildiğinde köpek.-bu bölmeden atlayıp şoktan kurtulma olanağına sahiptir. Aynı türden olan ya da birbirine benzer uyarıcıya karşı Köpek ilk zamanlar şokun devamında havlamak, daha önce kazanılan tepkinin verilmesidir. zıplamak, dolaşmak gibi çeşitli hareketler yaparak şoktan kaçmaya çalışmış fakat kaçamamıştır. Önemli koşullanma ilkelerinden birisi olan genelleme, Sonunda bölmeden atlamanın kendisini şoktan Koşullu uyarıcının benzerlerine de koşullu tepkinin kurtardığını öğrenmiş ve şoktan kaçınmayı başarmıştır. gösterilmesidir. Kaçınma şartlanması insanlarda da benzer şekilde Bu deneyde verilen ses koşullu uyarıcıdır. Orijinal oluşmaktadır. Küçük çocukların sobaya „■ ilk sese benzer farklı seslerde verildiğinde deneğin salya dokunduklarında önce korkarak kaçma davranışı salgılaması bir genellemedir. Ayırt etme göstermeleri ve bir iki tecrübeden sonra sobadan kaçınmayı öğrenmeleri kaçınma şartlanmasıdır. Genellemenin tersi ayırt etmedir. Koşullu uyarıcının benzerlerine koşullu tepkinin ortaya çıkmamasıdır. Klasik koşullanmanın eğitim açısından önemi Birbiriyle yakınlıkları olsa bile uyarımlar arasındaki farkı anlayabilmedir. Duygusal tepkilerin hepsi doğaldır. Hangi tepkilerin hangi uyarıcıya karşı yapılacağı ve tepkilerde görülen zenginlik öğrenmenin sonucudur. Bazı öğrencilerin
  42. 36 öğrenme Psikolojisl okula, bazı öğrencilerin öğretmenlere ya da belli derse 63. karşı kaygıları ve yersiz korkuları, okul içi ve okul dışı Sahipsiz bir köpek tarafından ısırılan bir yaşantıları meydana gelen şartlandırmaların bir çocuğun önceleri tüm köpeklerden, bir süre sonucudur. örnek: bir üniversite öğrencisinin sezonun sonra da sadece sahipsiz köpeklerden korkması ilk maçında hakemin başlangıç düdüğü ile birlikte aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir? (2001 binlerce kuşun sahaya dolmasını sağlamak amacıyla KPSS-17) yaptığı işlemler şartlanmadır. A)İşaret öğrenme B)Transfer Klasik koşulmamanın eğitim öğretim ortamında C)Ayırt etme kullanımı sınırlıdır. Buna karşın duyuşsal özelliklerin D)özümseme kazandırılmasında önemli roller üstlenebilir. Örneğin E) Genelleme öğrencilerde kendilerine olan özgüvenin geliştirilmesi •Olumlu benlik kavramının geliştirilmesi, •Okula karşı olumlu tutum oluşturulması, •Sınav korkusunun, kaygısının azaltılması, 64. Bir öğrencinin, okula zamanında gitme ve ödevlerinin zamanında yapma gibi davranışları Matematik dersine karşı olumsuz tutum geliştirmiş bir alışkanlık haline getirilmesinde aşağıdakilerden öğrenciyi klasik koşullanma ile matematik dersini hangisi en çok rol oynar? (2001 KPSS-18) seven başarılı olan bir duruma getirmek mümkün olabilmektedir. A)Klasik (tepkiset) koşullanma B)Bilişsel öğrenme Küçük çocuklara yaramazlık yaptıkları zaman iğneciye, C)Edimsel (operant) koşullanma pol is e v er ec ek le ri ni s öy le me k ç oc ukları n D)Sosyal öğrenme hemşirelerden polislerden korkmalarına E) Psikomotor öğrenme (koşullanmalarına) neden olmaktadır. Çocukların normal olarak yapması gereken etkinlikleri ceza aracı olarak kullanmamak gereklidir. Klasik koşullanma ilkeleri eğitim alanından çok reklam sektöründe oldukça etkili bir şekilde kullanılmaktadır. Bir banka reklamında güven verici bir kişi ile birlikte kredi kartı birleştirilmekte ve kredi kartlarına karşı bir 65. Ailesiyle birlikte alışverişe çıkan bir çocuk, her süre sonra tek başına güven biri hizmet olarak seferinde kendisine bir şeyler alınmasını istemekte, algılanmasına neden olmaktadır. istekleri yerine getirmeyince ağlamaktadır. Bu duruma çare bulamayan aile çocuğun Oysaki eğitim öğretim ortamında klasik koşullanma öğretmeninden yardım istemektedir. ilkeleri tesadüfen kullanılmaktadır. Planlı ve düzenli bir şekilde kullanıldığında oldukça verimii sonuçlar Öğretmenin Anne-babaya, aşağıdakilerden alınacaktır. Bu konuda öğretmenlere ve anne babalara hangisîni önermesi en uygundur? (2001 büyük görevler düşmektedir. KPSS-71) A)Çocuğa, istediği her oyuncağın alınmayacağını Diğer önemli bir nokta ise öğrencileri öğrenilmiş kesin bir dille söylenmesi çaresizlikten kurtarıp, kendilerine olan özgüven B)Çocuğa, oyuncak yerine, isterse çikolata kazandırılabilir. Öğrencilere yapabilecekleri problemler alınacağının söylenmesi verip kendilerine özgüven kazanmaları sağlanabilir. C)Sorunun o an çözülebilmesi için çocuğun istediği oyuncağın alınması Sonuç olarak öğrencilerimizi çok iyi tanımalı ve D)Çocuğun azarlanarak vitrinden uzaklaştırılması ihtiyaçları doğrultusunda klasik koşullanmadan yararlanmalıyız. E) Çocuğun bir daha alışverişe götürülmemesi
  43. öğrenme Psikolojisl 37 66. "Anne bebeğini dışarı çıkaracağı zaman onu 70. Aşağıdakilerden hangisi bir bebeğin açlıktan çocuk arabasına bindirmektedir. Bir süre sonra, ağlarken annesinin elindeki biberonu bebek çocuk arabasına her oturtulduğunda görünce susmasını açıklayan öğrenme dışarı çıkacaklarmış gibi sevinç gösterilerinde yaklaşımıdır? (2003 KPSS-58) bulunmaya başlar." Örneğinde çocuk arabası klasik koşullanmadaki A)Klasik koşullanma I.Koşulsuz uyarıcı B)Edimsel koşullanma II.Koşullu uyarıcı C)Gözlem yoluyla öğrenme III.Nötr uyarıcı D)Bilişsel öğrenme öğelerinden hangilerinin işlevini gerçekleştirir? E) Model alarak öğrenme (2002 KPSS-85) A) I ve II B) I ve III C) III ve D) III ve I E) Yalnız II 67. Kuyruğuna bastığı bir kedi tarafından tırmalanıncaya 71. Aşağıdakilerden hangisi klasik koşullanma ile kadar kedilerden korkmayan çocuk, bu olaydan öğrenilmiştir? (2003 KPSS-59) sonra her kedi gördüğünde korkup kaçmaktadır A)Sağlıklı beslenme alışkanlığı Aşağıdakilerden hangisi çocuğun kedilerden B)Güzel yemek yapma becerisi korkup kaçma davranışına örnektir? (2002 C)Karanlık korkusu KPSS-87) D)Saldırgan davranışlarda bulunma alışkanltğı E) Düzenli ödev yapma alışkanlığı A)Edimsel koşullanma B)Kavrayarak öğrenme C)Sosyal öğrenme D)Bilişsel öğrenme E) Klasik koşullanma 68. Aşağıdakilerden hangisi klasik (tepkisel) 72. Sakalları olan bir baba bebeğini her akşam eve koşullanma sürecinde en öncelikli zorunlu- geldiğinde öpmekte, her defasında babanın sakalları luktur? (2002 KPSS-88) bebeğin yüzünü acıttığı için bebek ağlamaktadır. Bir sure sonra bebek, babasının yanına yaklaştığını A)Belirli aralıklarla tekrar görür görmez ağlamaya başlamıştır. B)Koşullu uyarıcının ayırt edilmesi C)Davranıştan sonra pekiştireç verilmesi Aşağıdakilerden hangisi koşullanma yoluyla D)Koşulsuz uyarıcı ile nötr uyarıcının eşlenmesi öğrenmede babanın yerini tutan öğedir? (2003 E) Davranışın adım adım geliştirilmesi KPSS-60) A)Olumsuz pekiştirme B)Koşullu tepki C)Koşulsuz tepki 69. Her hafta düzenli olarak devam ettiği derste, öğretim D)Koşulsuz uyarıcı elemanının derse devama önem vermediğini gören E) Genelleme öğrenci bir süre sonra o derse devam etmemeye başlamıştır. Bu öğrencinin davranışı edimsel koşullanma ilkelerine göre aşağıdakilerden hangisine örnektir? (2002 KPSS-3) A) Bağ kurma C) Sönme
  44. B) Genelleme D) Ayırt etme E) Bitişiklik
  45. 38 öğrenme Psikolojisl 73. Aşağıdakilerden hangisi bir öğrencinin annesinin 76. Matematik Ödevini yapmayan bir öğrenci hediye ettiği kalemle girdiği sınavdan çok öğretmenine hasta olduğunu söylemesi üzerine yüksek puan alması sonucunda, daha sonraki zayıf not almaz. Aynı öğrenci bir başka gün sonra sınavlarda da aynı kalemi kullanmasını ingilizce dersinde de ödevini yapmadığında, nitelendirir? 2003 KPSS-71) öğretmenine hasta olduğu için ödevini yapamadığı söyler. A)Öğrenmenin aktarılması B)Genelleme Aşağıdakilerden hangisi öğrencinin İngilizce C)Batıl inanç öğretmenine de hasta otduğunu söyleyerek zayıf D)Koşullu tepki not almaktan kurtulmaya çalışmasını açıklar? E) Koşulsuz tepki (2003 KPSS-77) A)Model alma B)öğrenmenin genellenmesi 74. 18 yaşındaki ablası ile aralarında her anlaşmazlık C)Koşullu uyarıcı çıktığında "Seni anneme söyleyeceğim" diyen 7 D)Ayırt etmeyi öğrenme yaşındaki Ali, ablasının artık durumdan sıkılıp, E) Olumsuz aktarma birkaç kez üst üste "Istiyorsan git söyle" demesi üzerine bu davranışını göstermemeye başlar. Ablası 77. Oynayacağı tiyatro oyununa hazırlanan oyuncu üniversite sınavını kazanıp başka bir şehirde makyaj yaparken makyaj fırçasını görüne batırmış yaşamaya başlar, üç ay sonra ablası tatil için eve ve gözü fena halde yaşarmıştır. Ertesi gün fırçayı döndüğünde. AIı ablası ile aralarmda çıkan her eline alır almaz gözünün tekrar yaşardığını fark anlaşmazlıkta yine "Seni anneme söyleyeceğim" etmiştir. demeye başlar. Bu durumu aşağıdakilerden hangisi açıklar? Ali'nin, ablası üç aylık bir ayrılıktan sonra eve (2004 KPSS-22) geri döndüğünde, yine "Seni anneme söylerim" demeye başlaması, aşağıdakilerden hangisine A)Tepkisel Koşullanma örnektir? (2003 KPSS-75) B)Uyarıcı genellemesi C)Algısal değişmezlik A)Duyarsızlaşma D)Ayırt etmeyi öğrenme B)Olumsuz aktarma E) Olumsuz koşullanma C)Kendiliğinden geri gelme D)Olumlu pekiştirme E) Karşıt tepki oluşturma 75. Bir çocuk evde kardeşlen ile oyun oynarken, 78. Diz kapağımızın altındaki belirti bir noktaya kardeşlerinin oynadığı oyuncağı istediğinde vurulduğunda ayağımız sıçrar: bir ıslık sesi böyle bir tepki ortaya çıkarmaz. Ancak, bir ıslık sesi duyar ve ağlayarak annesinin yanına gitmekte ve annesi hemen arkasından diz kapağımızın altındaki bir kardeşlerinin elinden oyuncağı alıp kendisine noktaya darbe alırsak, bu olay defalarca vermektedir. Çocuk anaokuluna başladığında tekrarlandığı takdirde ıslık sesi kendi başına ayak arkadaşlarının oynadığı bir oyuncağı istediği zaman sıçratma tepkisini ortaya çıkartmaya başlar. ağlayarak öğretmeninin yanma gider. Ancak Yukarıda verilen tepkisel koşullanma örneğine öğretmeni arkadaşlarının elinden oyuncağı alıp ona ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? vermediği için zamanla bu davranışı yapmamaya (2004 KPSS-23) başlar. A)Islık sesi koşulsuz uyancı, diz kapağının Çocuğun zamanla bu davranışı yapmaması altına vurulan darbe koşullu tepkidir. , aşağıdakilerden hangisine örnektir? (2003 B)Diz kapağının altına vurulan darbe koşullu KPSS-76) uyarıcı, bu dar beye verilen tepki koşulsuz tepkidir. A)Kendiliğinden geri gelme B)Unutma C)Islık sesi koşullu uyarıcı, bu sese verilen tepki koşullu tepkidir. C)Sönme D)Pekiştirme D)Diz kapağının altına vurulan darbe koşulsuz E) Sistematik duyarsızlaştırma uyarıcı, bu darbeye verilen tepki koşullu tepkidir.
  46. E) Diz kapağının altına vurulan darbe koşulsuz tepki, ıslık sesi koşullu tepkidir.
  47. Öğrenme Psikolojisl 39 79. İstanbul'da yaşayan Nurdan İzmir'e gittiğinde 82. Gül, akşam eve gelince babasından kendisine cüzdanını çaldırmıştır. Ne zaman Izmir lafını duysa bir midesine kramp girmektedir. cep telefonu almasını istemeye karar verir. Bu örnekteki İzmir sözcüğü aşağıdakiierden Ancak, hangisinin işlevini yerine getirmektedir? (2004 işinden dönen babasının yüzündeki öfkeli KPSS-24) ifadeyi görünce, bu isteğini ona iletmeyi A)Pekiştirici uyarıcı C) Birincil pekiştireç ertelemesinin B)Koşullu uyarıcı D) Koşulsuz uyarıcı doğru olacağını düşünür. E) Olumsuz pekiştireç Bu örnekte babasının yüzündeki öfkeli A) Nötr C) ifade Koşullu Gül'ün davranışını kontrol eden ne tür bir uyarıcıdır? (2004 KPSS-36) B)Koşuls uz D) Ayırt edici E) Pekiştirici C)İç görü kazanma D)Tepkisel koşullama 80. Tepkisel koşullama ilkelerine göre, olumlu duygusal E) Sosyal öğrenme tepki uyandıran bir uyarıcıyla eşleştirilen bir nötr uyarıcı, bir süre sonra tek başına aynı olumlu tepkiyi uyandırır. Aşağıdaki durumların hangisinde, bu ilkeden yararlanılmaya çalışılmaktadır? (2004 KPSS-25) A)Kepek şampuanı reklamında, saçların şampuanın kullanılmasından öncesi ve sonraki 84. durumun gösterilmesi B)Yeni üretilen bir otomobilin tanıtımının güzel mankenlere yaptırılması C)Deterjan reklamında ev hanımı rolündeki oyuncuların yer alması D)Yaşam sigortası reklamında sigorta yaptırmanın yararlarının . anlatılması E) Emniyet kemeri kullanmayı özendirmek için, emniyet kemeri takan ve takmayan sürücülerin kaza sonrasındaki durumlarının gösterilmesi 85. 81. Aslı ders başladığı halde sırasına oturmayıp sınıfta dolaşmaktadır Yerine oturmayıp dolaştığı için öğretmeni Aslı'yı azarlamış ve Aslı hemen sırasına oturmuştur bu yaşantıdan sonra Aslı öğretmenini sınıfın kapısında görür görmez hemen sırasına oturmaya başlamıştır. Ash'nın davranışında görülen bu değişme, aşağıdakilerden hangisinin sonucudur? (2004 KPSS-35) A)Geriye doğru ket vurma B)Ceza
  48. 83. Sinema alanında uzman film eleştirmeni bir konuşması sonunda övgüler almıştır. Bu övgüierden sonra her konuda görüş belirtir olmuştur. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir? (2004 KPSS-37) A)Genelleme C) Koşulsuz tepkileme B)Koşullu uyarım D) Olumsuz davranış E) Sönmeye direnç Aşağıdaki özdeyişlerden hangisi, koşullama yoluyla Öğrenmede gözlenen "uyarıcı genellemesi" olgusunu çağrıştırmaktadır? (2004 KPSS-38) A)Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer. B)Denize düşen yılana sarılır. C)Göz görmeyince gönül katlanır D)Yumuşak atın çiftesi pek olur. E) Fazla naz âşık usandırır. Bir köpek, sahibi ıslık çaldığı zaman ön ayaklarından birini uzatarak tokalaşma hareketi yaptığında kendisine yiyecek verileceğini Öğrenmiştir. Daha sonra, köpeğin bu davranışı ön ayağını uzattığında yiyecek verilmeyerek söndürülmüş ve köpek, sahibi ıslık çaldığında artık bu davranışı yapmaz hale gelmiştir. Ancak, oradan bir süre geçtikten sonra sahibi ıslık çaldığında köpeğin tekrar ön ayaklarından birini uzatarak tokalaşma hareketi yapmaya başladığı gözlenmiştir. Köpeğin ıslık sesini duyduğunda tekrar ön ayaklarından birini uzatmaya başlaması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir? (2004KPSS-41) A)Tepki genellemesi B)Ayırıma varma C)Kendiliğinden geri gelme D)Ayırt etmeyi öğrenme E) Olumlu aktarma ,:
  49. 40 öğrenme Psikolojisi BİTİŞİKLİK KURAMLARI Sistematik duyarsızlaştııma Bitişik kuramcılara göre öğrenme tek denemede bile gerçekleşebilir. Korku insanlarda tek denemede Tepkiye neden olan durum parçalara ayrılıp her gerçekleşebilir. örnek, boğulma tehlikesi, elektrik parçada duyarsızlaştırma (örnek rahatlama tekniği) çarpması vb. Burada yapılan işlem genellemedir. yapılır. Aslında bir anlamda klasik koşullanmadır. Genelleme, öğrenilmiş bir davranışın çok çeşitli Korku öğrenilmişse, korkmama da öğrenilir. Bunun durumlarda işe yaramasını sağlar. istenmeyen için önce çocuğa korktuğu şeyden (fare) korkmayan davranışların ortadan kaldırılması üzerine çocukların oynadığı bir oyun, tv. filmi izlettirilmiştir. yoğunlaşmışlardır. Daha sonra sevmediği şey (fare) yavaş yavaş gösterilerek (fare bir kafes içerisinde yavaş yavaş Pekiştirme ve ödülü kabul etmemişlerdir. yaklaştırılır) korku ortadan kaldırılmıştır, Bitişiklik kuramları içerisinde VVatson ve Guthrie ele alınmıştır. •Okulda matematik problemi çözmekten zevk almayan bir öğrenci, karşılaştığı buna benzer bir 1-WATSON başka matematik problemini de çözmekten hoşlanmaz. VVatson için en önemli şey uyarıcı-tepki ikileminin tekrarlanma sıklığıdır. Basit bir labirent yapıp koridorun •Koşullanmada pekiştirmeyi, etki ilkesini ve haz sonunda yiyecek koydu. Labirentte koşmayı ilk kez duygusunu kabul etmemiştir. öğrenen farenin diğer tekrarları otomatik olarak yaptığını fark etti. İlk defada bir uyarıcıyla başlayan •Öğrenmede koşullu ve koşulsuz uyaranlar daha sonra uyarıcısız da gerçekleşti ver davranış bir birbirlerine çok yakın zamanlarda verilmelidir. alışkanlık halini aldı. VVatson'un kuramı Thorndike'ın En son ve En Sık ilkesi etki yasasından farklıdır. Çünkü onun çalışmasında memnuniyet ve hoşnutsuzluk gibi psikolojik kavramlara VVatson öğrenmede ödüllendirme ve ya pekiştirmeden yer yoktur. Tekrar, pekiştirme ve etki yasasını söz etmemiş. Bunun yerine herhangi bir uyarıcıya reddeder. Bilişsel süreçlere tamamen karşı çıkmıştır. verilecek tepki. o uyarıcıya verilen en son ve en çok Ona göre düşünce açıklanabilir ve konuşmada tekrarlanan tepki olacaktır demiştir. Bir başka deyişle öğrenilebilecek basit bir davranış biçimidir. VVatson, zor olan bir problemi çözmekten hoşlanmayan bir öğrenmeyi davranış gelişiminin temel süreci olarak öğrenci benzer nitelikte bir problemle karşılaşınca yine kabul etmiş ve " bir insan ne öğrenmişse odur." çözmekten hoşlanmayacaktır. Anlayışını getirmiştir. Bu fikri ile eğitimde fırsat eşitsizliğinin önemini kafalara yerleştirmiştir • 2- GUTHRİE Davranışçıların kurucusu olarak kabul edilir. Guthrie'ye göre çağrışımsal U-T bağlarının öğrenmeyi uyarıcı-tepki bitişikliği olarak kuruluşunun tek yasası işaret ve tepki bitişikliğidir. açıklamıştır. Guthrie'nin önerdiği sistemde şartlı uyarıcılar aslında •Öğrenmede çevrenin (uyarıcıların) etkisi üzerinde hareket tepkilerinin meydana getirdiği uyarıcılardır. Bu durmuştur. VVatson, davranışın kalıtımsal olmayıp uyarıcılar alışkanlıklara bir bütünlük ve devamlılık insanın çocukluğundan beri çevresindeki belli kazandırır. Guthrie, diğer kuramcılar gibi öğrenmenin uyarıcılarla belli tepkilerin birleşmesi sonucu U-T sonuçlarıyla ilgilenmez. Organizmanın hareket bağlarının birbiri üzerine şartlanma yoluyla inşa tepkilerine önem verir. Eğitimde ikaz etme ve tavsiyede edilmesi sonucunda geliştiği görüşünü savunur. bulunma yerine doğru davranışın bizzat yaptırlması gerekir. •Bütün davranışlar koşullanma yoluyla öğrenilebilir. Bebekler koşullanma yoluyla, suçlu, müzisyen, • Öğrenmenin tek yasası bitişikliktir. ressam haline getirile bilir. Yani insan, koşullanma yoluyla her kişiliğe getirilebilir. Bitişikliği; bir uyarıcıya karşı yapılan tepkinin daha sonra aynı (benzer) uyarıcıyla karşılaşıldığında da Korku koşullanması gösterilme eğilimi olarak açıklar. Küçük bir çocuk (Albert) beyaz renkli fare ile oynarken •Bitişikliği uyarıcı-tepki bitişikliği olarak ele alır. arkasından ani bir gürültü (ses) yapılarak fareden •Yaptığımız şeyi öğreniriz, tekrarlar beceriyi korkması sağlanmıştır. Çocuk bundan sonra gördüğü geliştirir. beyaza benzer her şeyden (beyaz sakallı dede, beyaz •öğrenmede ödüle veya pekiştirmeye gerek yoktur. oyuncak) uyarıcı genellemesiyle korkmuştur. •Ceza bitişikle ilgilidir. Eve her girdiğinde mantosunu ve çantasını yere atan çocuğunu annesi her seferinde azarlar ve onları yerine astırır
  50. öğrenme Psikolojisİ 41 bu hep böyle devam eder .Daha sonra annesi 3. Zıt Tepki Yöntemi kızının manto ve şapkayı atmasını saptayan uyancının onu azarlaması olduğunu anlayarak Bu yöntemde istenmeyen davranışı meydana diğer seferinde manto ve çantasını alarak dışarı getiren uyarıcı ile birlikte, ona zıt olan onunla çıkmasını ister ve içeri girer girmez manto ve rekabet edebilecek istenen davranışı meydana çantayı asmasını ister. Bu kez davranış düzelir. getiren uyarıcı sunulur. Bireye yapmaktan kaçındığı • Öğrenmeye yön veren en önemli etmen hazır ve hoşlanmadığı davranış, hoşlandığı ve yapmak oluştur. istediği bir davranış ile birlikte yaptırılır . Örneğin ; kediden korkan çocuğa annesi kedi hediye eder. Kötü alışkanlıkların (öğrenmelerin) yok edilmesi Kedi korku yaratan uyarıcıdır. Anne ise sevilen güven duyulan uyarcıdır. İkisi birlikte 1. Eşik Yöntem (Alıştırma Yöntemi) sunulduğunda, eğer anne daha baskın bir uyarıcı ise, anneye karşı duyulan güven, kediye karşı da İstenmeyen davranışları, istenen davranışlara oluşacak, kediyi tek başına gördüğünde de ondan dönüştürmeyi sağlayan bir öğrenme tekniğidir. korkmayacaktır. Örnek: sigarayı bırakmak isteyen Koşullandırılmış istenmeyen tepkileri söndürmeyi birinin sakız çiğneyerek sigarayı unutmaya amaçlar. Bireyin istemediği uyarıcı en azdan en çalışması. çoğa doğru belirli düzeylerde verilir. •Zeytin yemeyi sevmeyen birine zeytin azar azar Eğitim açısından Gutheri'nin görüşleri parçalayarak verilir. •Çocuğunu özel okula göndermek isteyen anne, Eğitim hedeflerini önceden belirlemek gerekir. Çünkü bu fikre karşı çıkan babaya bu durumu yavaş istenen tepkileri alabilmek için hangi uyarıcıları yavaş kabul ettirir. vermememiz gerektiğini bilmeliyiz. Bitişiklik kuramını savunması nedeni ile hangi tepkiler bireye •Okula korktuğu için gitmek istemeyen gitmeyen kazandırılacak hangileri kazandırılmayacak önceden çocuğa, eğlenceli okul öyküleri anlatılır, okul bilinmelidir. arkadaşlarının eve gelmesi sağlanır. Okula yakın yerlerde gezintiye çıkılır, okul bahçesinde Dikkat çekici bir uyarıcıya beklenen tepki verilebilir. oyun oynanır ve çocuk alıştırılır. Öğrenme-öğretme ortamı düzenlenirken, öğrencilere verilecek uyarıcılar onların dikkatlerini çekmelidir ki 2. Bıktırma Yöntemi beklenen tepkiyi versinler. "Dikkat edilen şey yapılan Istenmeyen davranış organizmaya biktırıncaya ve şey için işaret haline gelir." sıkılıncaya kadar yaptırılır. Organizma istenmeyen davranışı yapmaktan sıkıldığı için davranış sönme Öğrencinin öğrenmeye karşı ihtiyaç duyması gerekir. eğilimine girer. Öğrenciye bu ihtiyaç hissettirilmelidir. Aynı zamanda alıştırma önemlidir. Ancak öğrenme açısından değil Bıktırma yönteminde (doyurma, taşırma da denir) ona göre öğrenme tek denemede oluşur ancak bireyin ilgisini çeken herhangi bir durumla yoğun bir becerinin ve performansın geliştirilmesi için tekrarlar şekilde yüzleşmesi sağlanarak kendisine çekici gelen önemlidir. durum belli bir süre sonra artık bıkkınlık verecek duruma gelir. Okul yaşamın gerçek temsücisi olmalıdır. Çünkü öğrenci yaptığı şeyi öğrenir bir başka deyişle yaparak Örnek; yaşayarak öğrenme önemlidir. Bu nedenle okui dışında •Kibritle oynayan çocuğa ya da sigara alışkanlığı ne yapması gerekiyorsa okul içinde de aynı şeyi olan bireye uygulanan işlemler. yapmalıdır. •Atı eğere alıştırmak için, atın üstüne eğer Ceza yerinde kullanıldığında etkilidir. İstenmeyen yerleştirilir. Kişi biner ve at eğeri atmaktan davranışa zıt bir davranış olması önemlidir. vazgeçinceye kadar koşturulur. Uyulmayacak emirler yada yerine getirilmeyecek nasihatler verilmemelidir. Örneğin derste arkadaşı ile •Tavuk yiyen köpeğin boynuna ölü tavuk asılır. konuşan bir çocuğa kızıp bağırmak yerine bir soru sormak ve ya tahtada bir problem çözmek daha etkili •Kibrit yakarak tehlike saçan bir çocuğu anne bir olacaktır. Çünkü öğrenmenin kızması gürültüyü sürü kibrit vererek bıkıncaya kadar yakmasını azaltmayacak artıracaktır. ister.
  51. 42 öğrenme Psikolojisl 86. Bir baba sigara içmeye özen en çocuğunun önüne saldırmış aralıklardan kaçmaya çalışmıştır. En sigaraları koyarak, sigaradan bıktınncaya kadar sonunda tesadüfen pedal basmış ve dışarı çıkmayı sigara dumanı içine çekmesini sağlamıştır. başarmıştır. Daha sonraki denemelerde hayvan saldırma davranışını bırakarak pedala basarak dışarı Bu durumda baba, aşağıdaki öğrenme ku- çıkmıştır. Kedi burada deneme yanılma yolu ile ramcılarından hangisinin görüşlerini uygu- kafesten çıkmayı öğrenmiştir. lamaktadır? (2002 KPSS-104) Öğrenme Küçük Adımlarla Oluşur A)Guthrie B)Thorndike öğrenme, büyük atlamalardan çok, küçük sistemli C)Ausubel adımlarla meydana gelir. Problem çözme süresi, D)Bruner ardışık denemelerin sonucunda yavaş yavaş E) Skinner kısaldığından öğrenme birden bire iç görüsel bir şekilde değil, yavaş yavaş oluşur. Throndike'a göre öğrenme doğrudandır ve düşünme veya usa vurma ARAÇSAL KOŞULLANMA (Thorndike) yoluyla yönlendirilemez. Ona göre öğrenmede BAĞLAŞIMCILIK deneme yanılma yoluyla doğrudan seçme ve bağlama vardır. Thorndike'ın kuramı Bağ kuramı, bağlantı ya da çağrım Thordike öğrenmeyi açıklarken, Pavlov'un gittiği yoldan yoluyla öğrenme olarak da bilinir. gitmiştir. Thomdike, bir uyarıcı karşısında oluşan Bu kuram, iki uyarıcının aynı anda tekrar tekrar ortaya davranışın gelecekteki davranışları etkilediğini çıkmasıyla iki uyarıcının bağlantılı duruma gelmesi ve söylemiştir. Kedi ve köpekler üzerinde yaptığı birinin diğerini hatırlatması temeline dayanır. araştırmaların sonunda kendisine ait olan öğrenme Bağlaşımcılık yasalarını ve bunların içinde en önemtileri olan "etki" yasasmı ortaya koymuştur. Thorndike çağrışımı, duygusal uyarıcılar ile harekete geçiriciler arasında kurulan bir bağ olarak görmektedir. Thorndike'nin Öğrenme Kuramının Temel Yasaları; Bu nedenle onun kuramı bağlaşımcılık olarak 1.Hazır bulunuşluluk adlandırılmaktadır. İlgilendiği konu sadece uyarıcı 2.Etki (Araçsal Koşullanma) koşullar ve davranış eğilimleri değil, aym zamanda 3.Tekrar (Alıştırma) uyarıcı ve tepkiyi bir arada tutan şeyin ne olduğudur. Thorndike, uyarıcı ve tepkinin sinirsel bir bağla 1- Hazır bulunuşluluk yasası bağlandığına ifade etmiştir. Organizmada davranış eğiliminin mevcut olduğu durumlarda ancak öğrenmeye yönelik davranıştan söz Seçme Ve Bağlama edilir. a)Bir kişi, etkinlik göstermeye hazır ise, etkinliği Thomdike'a göre öğrenmenin en temel formu deneme- yapmasına izin verilmesi ona mutluluk verir. yanılma öğrenmesidir. İnsan ya da hayvan olsun, öğrenme durumunda olan organizma, belli bir b)Bir kişi etkinlik göstermeye hazır olduğu halde, problemlerie karşılaştığında kendisi amaca etkinliğin yaptırılmaması, bireyde kızgınlık yaratır. götürmeyen başarısız tepkileri eler. Haz ile sonuçlanan, başarıya götüren tepkiler kalıcı hale gelir. c)Bir kişi etkinliği yapmaya hazır olmadığı halde öğrenici olan organizma, kafesten kaçma, bir yiyeceğe yapmaya zorlanırsa kızgınlık duyar.Çocuk, düzgün ulaşma, para kazanma gibi çeşitli amaçlara ulaşmak yazı yazmaya hazır ve buna izin verilirse, yazmaktan zorunda olduğu problemli bir durumla karşılaştırılır. haz duyar. Çocuk, kalem tutmaya hazır, fakat eline Organizma amaca ulaşmak için değişik davranışlar kalem almasına izin verilmezse, çocukta kızgınlık yapar. Bunlardan bazıları amacına ulaştırır, bazıları yaratır. Çocuk, düzgün yazı yazmaya zorlanırsa ulaştırmaz. Öğrenen organizma aynı problemle kızgınlık duyar. karşılaştığında amaca ulaştıran tepkileri seçer. Thorndike bu duruma daha sonra seçme ve bağlama 2- Etki yasası (Araçsal Koşullanma) adını vermiştir. Öğrenme psikolojisine getirdiği en önemli katkı, "etki Bu durumu yaptığı deneyle açıklamıştır; Kediyi bir kanunu" dur. Araçsat koşullanma adı verilen etki kafese koymuştur. Kedi kafesten dışarıya çıkmaya kanununa göre tepki sonuçları tarafından kontrol edilir. çalışacaktır. Ancak dışarı çıkabilmesi için bir pedala basması yada bir zinciri çekmesi gerekmektedir. ilk Eğer bir davranış o çevrede bir doyuma ulaşıyorsa denemelerde hayvan epeyce bir çaba harcamış ancak aynı ortamda o davranışın oluşma olasılığı başarılı olamamıştır. Kafesin içindeki her şeye artmaktadır. Sonuç olarak gelecekte bir davranışm
  52. Öğrenme Psikolojisl 43 olup olmayacağının şu anki davranışlara bağlı olduğu Doğru tepkiler hemen pekiştirilmeli, yanlışlar tekrar söylenebilir. edilmeden düzeltilmelidir. Bu nedenle öğrenciye geribildirim (dönüt) verebilmek için düzenli olarak Eğer uyarıcının yol açtığı tepkinin sonucu haz verici ise sınav yapmak gerekmektedir. uyarıcı ve tepki arasındaki bağ güçlenir, uyarıcının yol açtığı tepkinin sonucu rahatsız edici ise uyarıcı ve tepki Thorndike'ın sisteminde ceza yoktur. Çünkü ceza, arasındaki bağ zayıflar. Diğer bir deyîşle, etki uyarıcı ile tepki arasındaki bağı zayıflatmaz. pekiştirilirse uyarıcı tepki arasındaki bağ güçlenir. Tepki cezalandırılırsa uyarıcı ve tepki arasındaki bağ Öğretme-öğrenme ortamının gerçek yaşamın bir zayıflar. temsilcisi olmasına özen gösterilmelidir. Thomdike'ın "benzer öğeler transfer teorisi"ne göre iki durum ■ Thorndike'in etki kanunu, yani davranışın, arasındaki ortak öğeler ne kadar çok olursa, transfer o sonuçları tarafından şekillendirildiği ilkesi, kadar yüksek olur. Öğretme- öğrenme ortamında Skinner'in edimsel koşullanma teorisinin öğretmen değil, öğrenci etkin olmalı; yaparak temellerini oluşturmuştur. yaşayarak öğrenmelidir. Öğrenci öğretmenin anlattıkları ile değil kendi kendine yaptığı çağrışımlarla 3- Tekrar yasası öğrenmelidir. Tekrar ederek öğreniniz; tekrar etmediğimizde unuturuz. Uyarıcı ve tepki arasındaki bağ kullanıldıkça güçlenir. Buna kullanma yasası denir. 87. Hiç yapmadığı bir yemeği ilk kez yapacak bir Uyarıcı ve tepki arasındaki bağ kullanılmadıkça zayıflar bayanın bu yemeği deneme-yanılma yoluyla Buna kullanmama yasası denir. yaptığını aşağıdakilerden hangisiyle anlayabiliriz? (2002 KPSS-93) Kısaca tekrar kanuna göre yaparak öğrenir, yapmayarak unuturuz. A)Arkadaşının yemeği hazırlarken yaptıklarını hatırlayarak uygulamaya çalışması Thorndike'ın Eğitime İlişkin Görüşleri B)Televizyon programından yemeğin tarifini izlemesi ve uygulaması Öğretimin düzenlenmesine, öğrenciye kazandırılacak hedef davranışları belirleyerek başlamalıdır. Eğitim C)Yemek kitabındaki açıklamalara uyarak yemeği hazırlaması bilimsel bir nitelik taşımalıdır. Bunun için çıktıların nesnel olarak gözlenebilir, ölçülebilir özellikler D)Annesinin tarifini alarak, kendi malzemeleriyle taşımalıdır. Bu özeilikler öğrendye kazandırılacak pişirmesi davranışlardır. Bu nedenle öncelikle hedef ve davranışlar belirlenmelidir. E) Sadece pişmiş şeklini gördüğü yemeği, elindeki malzemelerle yapmaya çalışması Bu hedef davranışları belirlerken öğrencinin hazır bulunuşluk düzeyi dikkate alınmalıdır. (Hazır bulunuşluk kanunu) Thorndike için güdüleme, öğrenciye haz veren 88. Dört yaşındaki bir çocuk yap-boz oynarken çeşitli durumun belirlenmesi için önemlidir. Öğrenciye parçaları rastgele bir araya getirmekte, eğer bu kazandırılacak davranışlann öğrencinin ihtiyaçlarına parçalar birlikte bir bütün oluşturmuyorsa cevap verecek nitelikte olması gerekir. İçsel pekiştireç vazgeçmektedir. yerine dışsal pekiştireçler daha önemlidir. Aşağıdakilerden hangisi bu durumu en iyi Öğrenme küçük birimler halinde oluştuğundan, açıklar? (2002 KPSS-97) öğrenme adım adım sağlanmahdır. Kolaydan zora doğru olmalıdır. A)Anlamlı öğrenme B)Sosyal öğrenme Öğrenci, uyarıcı durumdaki dikkati çeken baskın C)Kavrayarak öğrenme öğelere tepkide bulunur, diğer önemsiz ayrıntıları eler. D)Deneme-Yanılma yoluyla öğrenme Bu durumda, öğretme-öğrenme sürecinde, hedef E) Uyarıcı-tepki zincirleme davranışa yöneltecek uyarıcıların dikkati çekici nitelikte olması gerekir.
  53. 44 öğrenme Psikolojisi 89. Bir öğrenci fen bilgisi dersinde yaptığı deneyde, 91. Evine müzik seti alan Sönül bu müzik setini değişik renkteki sıvıları değişik oranlarda birbiri ile odada istediği yere koyduğunda kablosunun karıştırmış ve hangi renkteki sıvıları hangi oranda elektrik prizine yetişmediğini görür. Mobilyaların karıştırdığında istediği renkte sıvı elde edeceğini yerini değiştirme, prizin yerini değiştirme gibi bulmuştur. çeşitli çözüm yollarını denedikten sonra, bir uzatma kablosuyla sorunun çözülebileceğini Öğrencinin istediği renkteki sıvıyı nasıl elde anlar. edeceğini bu biçimde bulması aşağıdaki öğrenme türlerinden hangisine örnektir? (2003 Gönül'ün bir uzatma kablosu alarak sorunu KPSS-53) çözebileceğini anlaması aşağıdakilerden hangisine örnek olabilir? (2004 KPSS-16) A)Deneme-yanılma yoluyla öğrenme B)Kavrama yoluyla öğrenme A)Koşullanma yoluyla öğrenme C)Bilişsel öğrenme B)Sınama yanılma yoluyla öğrenme D)Model alma yoluyla öğrenme C)Gözlem yoluyla öğrenme E) Gözlem yoluyla öğrenme D)İç görü kazanma E) Ayırt etmeyi öğrenme 90. Anaokuluna yeni başlayan Elif çok hoşuna giden bir oyuncak bebeği almak üzere oyuncak dolabının yanına gelir. Ancak öğretmeni Elife izin istemeden dolaptan oyuncak alamayacağını söyler. Bunun üzerine Elif evinde uyguladığı yemek yememe, yere yatıp tepinme, küsme, sorulara yanıt vermeme, gibi taktikleri teker teker kullanarak amacına ulaşmak ister; fakat başarılı olamaz. Sonunda Elif, dolaptan oyuncak almanın, izin istemekten başka yolunun olmadığını öğrenir. Elifin, oyuncak dolabından hoşuna giden oyuncağı alabilmesinin tek yolunun izin istemek olduğunu bu şekilde öğrenmesi, öğrenmeyle ilgili aşağıdaki kavramların hangisine örnek olabilir? (2004 KPSS-15) A)Tepkisel koşullama B)Sınama yanılma C)Sosyal öğrenme D)Genelleme E) Model alma
  54. Öğrenme Psikolojisl 45 EDİMSEL (OPERANT) KOŞULLANMA Davranış sonucunda organizmanın hoşuna giden bir (Skinner) durum ortaya çıkar. Örneğin yeni aldığınız bir kazağı Skinner; Davranışlarımızın büyük bir çoğunluğu içinde giydiğiniz zaman arkadaşlarınız "Kazağın çok güzel, bulunduğumuz çevresel koşulları değiştirebilen sana çok yakışmış" derse, o kazağı giyme davranışınız davranışlardır. Bunlar tepkiden farklıdır. Tepkiden farklı devam eder. Davranışın sonucunda organizmanın olduğu için bu davranışlara edimsel (operant) adını hoşuna gitmeyen bir durum ortaya çıkarsa. Yeni vermiştir. kazağınızı giydiğiniz gün değer verdiğiniz bir Ders çalışmak, işe gitmek, konuşmak, okumak, arkadaşınız size yakışmadığını söylerse, o kazağı artık yazmak, problem çözmek, çevremizde sevilen biri giymek istemezsiniz. olmaya çalışmak gibi yaşamımızı sürdürürken gerçekleştirdiğimiz davranışların büyük bir bölümü Skinner operant koşullanmayı klasik koşullanmadan edimseldir. farklı olarak T-U şeklinde formüle etmiştir. Skinner, kendisinin geliştirmiş olduğu skinner kutusu ile bilinmekte aynı zamanda programlı öğretimin Tepki (davranış kurucusudur. öğretme makinaları kavramından bahsetmiştir. Tesadüfen keşfedilir, fare manivelaya tesadüfen basar, Organizmanın günlük davranış repertuarında bulunan ardından pekiştireç alır. bir davranışın pekiştirilmesi ve böylelikle aynı davranışın yeniden ortaya çıkmasının ya da ceza ile Klasik koşullanma ile operant koşullanma arasındaki ortaya çıkmamasının sağlanmasıdır. farklar aşağıda verilmiştir; Bir davranışın sonuçları olumlu olursa o davranışın KLASİK OPERANT görülme sıklığı artar. Davranışın sonucunda KOŞULLANMA KOŞULLANMA organizmanm aldığı karşılıklar pekiştireçlerdir. Organizma pasiftir Organizma aktiftir Uyarıcıya yönelik tepki Tepki rastlantısaldır, fizyolojik Örnek: Skinner kutusundaki fare manivelaya vardır. Fizyolojiktir. değildir. basıncaya kadar bir sürü davranış yapar. Daha sonra Uyarıcı bellidir. (ses, Uyarıcı belli değildir. Kafesteki tesadüfen manivelaya basar. Bunun sonucunda ışık) her şey olabilir. pekiştireç alır. Pekiştireç alınca farenin maniveiaya Pekiştirme yapılan Pekiştirme yapılan davranıma basma davranışmı yeniden gösterme olasılığı artar. davranımdan bağımlıdır. Sonra verilir. bağımsızdır Örnek: Köpeklere attığımız topu geri getirmelerini Pekiştireç: Koşulsuz Koşutlu koşulsuz kavramları öğretmek. uyarıcıdır. yoktur. Bunu yerine, olumlu, olumsuz pekiştireç kavramları vardır. Edim Her ikisinde de genelleme, ayırdetme ve sönme vardır. Herhangi bir ihtiyaç durumunda organizmanın kendiliğinden ortaya koyduğu davranışlara denir. Operant 92. Aşağıdakilerden hangisi edimsel koşullanma öğrenmede önemli olan davranışın sonucu ve yoluyla bir davranışın tekrarlanma olasılığının doğurduğu etkidir. Davranışın organizmanın belli bir kontrol edebilmek için önkoşuldur? (2003 gereksinimini gidermesi önemlidir. Operant öğrenmede KPSS-65) organizma eylemlerinde serbesttir, düşünme ve eylemlerini seçme sansına sahiptir. A)Davranışa uygun bir ayırt edici uyana bulunması B)Bir ayırt edici uyarıcının davranışı kontro! etmesi Edimsel koşullanma C)Davranışın en az bir kez yapılmış olması ödüle götüren ya da cezadan kurtaran bir davranımın D)Davranışın biçimlendirilmesi yapılmasını öğrenmektir. Hoş olan veya hoş olmayan E) Davranışın pekiştirilmesi sonuçların bireylerin davranışlarında yarattığı değişikliklere denir. Örnek; Dil öğrenme, Tenis oynamayı öğrenme, birçok sosyal davranışlar, problem çözme
  55. 46 Öğrenme Psikolojisİ 93. Bir baba akşam ödev yapmayıp, televizyon izleyen 95. Sınıfta sürekli konuşarak öğretmeninin oğluna eğer televizyon izlemeyi bırakıp ödevlerini dikkatini yaparsa hafta sonu birlikte futbol maçı izlemeye çekmeyi başaran bir öğrencinin aynı yolu gideceklerini söyler. Fakat babanın vaat ettiği ödüle kullanarak rağmen oğlu televizyon izlemeye devam eder ve bu amaca ulaşması engellendiğinde, ilk ödevlerini yapmaz. başiarda, konuşma davranışında bir artma olur. Ancak Aşağıdakilerden hangisi, koşullanma ilkeleri zamanla öğrenci daha fazla konuşmakla çerçevesinde, çocuğun ders çalışmaya öğretmeninin dikkatinin çekilemeyeceğini başlamamasının ve televizyon izlemeye devam kabullenmeye başlar ve daha az konuşur. etmesinin nedenlerinden değildir? (2003 KPSS-66) Öğrencinin öğretmenin dikkatinin konuşarak çekilemeyeceğini kabullenmeye başlaması, A)ödülün davranıştan hemen sonra verilmemesi aşağıdaki süreçlerden hangisinin B)Maça gitmenin uygun bir ödül olmaması başladığına işaret etmektedir? (2004 KPSS-34) C)Babanın oğluna ödül almanın yararlarını iyi anlatamaması A)Sönme D)Televizyon izlemeyip ödev yapmanın çocuk için B)Ceza hoşa gitmeyen bir davranış olması C)Olumsuz pekiştirme D)Kaçınma E) ödev yapmayıp yerine televizyon izleme E) Kendiliğinden geri gelme davranışının sönmeye karşı dirençli olması 96. Ders sırasında sürekli olarak söz alıp dersin akışını bozan bir öğrencisinin bu davranışını onun söz alma isteğini görmezden gelerek engellemeye çalışan bir Öğretmen, aşağıdaki davranış kontrol tekniklerinden hangisin kullanmaktadır? (2004 KPSS-40) 94. A)Sistematik duyarsızlaştırma Bir psikolog utangaçlık şikayetiyle kendisine B)Karşıt koş ulama başvuran Hakan'a tedavi sürecinin ilk adımı olarak, C)Olumsuz pekiştirme oturduğu apartmandaki komşularına her D)Sönmeye tabi tutma rastladığında "Merhaba nasılsınız?" deme görevi E) Olumlu pekiştirme verir. Komşularının bu tür bir yakınlığa olumlu tepki vermelerinin bir sonucu olarak, Hakan rastladığı PEKİŞTİRME kişilere çekinmeden selam vermeye ve onların hatırlarını sormaya başlar. Bir davranımın yapılma sıklığınm artırılması eylemidir. Yapılan bir davranışın taktir edilmesi Hakan'ın selam verme davranışında görülen değişme, aşağıdaki öğrenme türlerinden Pekiştireç hangisiyle açıklanabilir? (2004 KPSS-26) Bir davranışın yapılma sıklığını artıran uyarıcıya A)Kavrama yoluyla Öğrenme denir. Bir diğer ifadeyle ortama konulduğunda B)Bilişsel öğrenme ya da ortamdan çekildiğinde bir davranımın C)Tepkisel koşullama yapılma sıklığını artıran uyarıcıya denir. Yemek, D)Dolaylı öğrenme su, aferin vb. E) Edimsel koşullama Pekiştireçler kendi içinde ikiye ayrılır; 1. Olumlu Pekiştireçler a. Birincil olumlu pekiştireçler b. ikincil olumlu pekiştireçler 2. Olumsuz Pekiştireçler a. Birincil olumsuz pekiştireçler b. Ikincil olumsuz pekiştireçler
  56. Olumlu Öğren 4 II. Tür Ceza Pekiştir me Organizmayı doğal olarak pekişiren ve İstenmeyen davranışın ardından ortamdan eç Psikolo 7 organizmanın yaşaması ile ilgili olan hoş olan bir uyaranın çekilmesidir. Ceza jisİ Ortama örnek: Yiyecek, verildiğinde; konuldu •Ortama olumsuz bir uyaran gelir ğunda davranış •Ortamdan olumlu bir durum çıkarılır ın yapılma •Davranışın yapılma sıklığı azalır sıklığını artıran •Organizma hangi davranışı yapmasının uyarıcıla uygun rdır olacağını bilemez •Kontrol ortadan katlığında olumsuz davranış yine yapılır Cezaya alternatif uygulamalar: •Istenmeyen davranışa neden olan ortamı değiştirmek, Herhangi bir nötr uyarıcının birincil pekiştireçlerle ilişkilendirilmesiyle •İstenmeyen davranışı bıktırıncaya kadar pekişitreç özelliği kazanan uyarıcılardır. yaptırmak, Pekiştire •Eğer istenmeyen davranış Ç çocuğun gelişim kullanırk döneminin bir özelliği ise, bu dönemi en atlatmasını dikkat sabırla beklemek, dilecek noktalar; •İstenmeyen davranışı görmezlikten gelip, istenen davranış görüldüğünde hemen pekiştirmek, •Sönme meydana getirmek. ve II. Tür ceza. I.Tür Ceza İstenmeyen davranışın ardından ortama olumsuz bir uyaranın konulmasıdır.
  57. 48 öğrenme 102. Okumayı yeni A)Okuma-yazmanın 98. öğretmenin Psikolojisi öğrenmekte olan önemini anlatmak beğenisini 101. Aşağıdakilerden bir öğrenci dört B)Okuyabilenleri kazanmak için hangisinde heceli kelimeleri örnek göstermek uzun bir süre olumsuz bazen doğru, C)Daha basit pekiştireç bazen yanlış metinleri okutmak çeşitli girişimlerde kullanılmıştır? okumaktadır. D)Görmesinde bulunan bir (2002 KPSS-92) öğrenci, problem olup öğretmenin onun Böyle bir olmadığını A)Derste hareketierini bir arkadaşının saçını durumda araştırmak türlü fark çeken öğrenciyi, aşağıdakilerden E) Her okumadan etmemesi üzerine öğretmenin hangisi sonra doğru bu girişimlerden görmezden gelmesi öğretmenin olup vazgeçmiştir. yapacağı etkiti olmadığını B)ödevlerini, erkenden bitiren davranıştır? (2002 belirtmek Bu öğrencinin öğrencinin, KPSS-100) girişimlerinden arkadaşlarıyla oyun vazgeçmesine, oynamasına izin vermesi edimsel koşulanmada ne C)Kardeşinin ad verilir? 2001 oyuncaklarını KPSS-99) almak için kavga çıkaran çocuğa, 100.Babasının 103. Bir öğretmen aynı oyuncaklardan A)Birincil alınması ayakkabılarını üçüncü sınıf pekiştirme sildiğinde öğrencilerinin B)Sönme D)Oyuncaklarını babasının Türkçe düzeyli kendisine harçlık dersinde çok C)Olumlu kuilanmadığı ve pekiştirme sürekli verdiğini gören sıkıldıklarını D)Olumsuz kıran bir çocuk, gözlemlemektedir. pekiştirme çocuğun kendisinden böyle Öğrencilerin E) ikincil oyuncaklarının bir şey elinden pekiştirme alınması istenmediği halde müzik her sabah dersinden E) Çikolata babasının çok yemesine izin hoşlandıklarını ayakkabılarını verilmeyen çocuğa, silmeye devam bilen öğretmen, yemeğini eder. Bu durum Türkçe dersinde, yediği için aşağıdakilerden metinlerle ilgili çikolatasının şarkılardan hangisine geri verilmesi örnektir? (2002 yararlanma KPSS-89) yoluna gitmiştir. Öğretmenin böyle A)Kavrayarak bir yol seçmesinin 99. Edimsel D)Davranışın öğrenme temel nedeni koşullanmayı devamlılığı, B)Edimsel (operant) aşağıdakilerden davranışın aşağıdakilerden koşullanma hangisidir? (2002 oluşturduğu hangisi açıklar? doyuma bağlıdır C)Klasik (tepkisel) KPSS-103) (2002 KPSS-86) koşullanma E) Davranış D)Gizil (örtük) A)Müzik dersine A)Tekrar, organizmadan öğrenme olan ilgiden davranışın değil, yararlanarak Türkçe çevreden E) Sosyal öğrenme dersine olan ilgiyi öğrenilmesinde temel gelen artırmak oluşturur uyancılarla başlar B)Öğrencinin B)Koşullu uyarıcı, gelişim özelliklerine koşulsuz uygun olarak uyarıcıdan önce ifade becerilerini verilmelidir geliştirmek C)Davranış içinde C)öğrenilecek bulunulan çevrenin konuları tüm bütün olarak derslere algılanmasıyia yayabilmek oluşur için dersleri birleştirmek
  58. D Öğren 106. C)Öğretmen öğrencinin düzenli ödev )ö me Aşağıdakilerden hangisi bir4 yapma öğretmeninin ödevlerini ğr Psikol alışkanlığını kazanması için uygun e düzenli yapmayan bir öğrencisine pekiştireç ojisİ n düzenli ödev yapma alışkanlığı seçmemiştir cil kazandırmak amacı ile başvurabileceği er en az etkisi olanıdır? (2003 D)Öğrencilerin öğretmenin dikkatini D)Düzenli ödev yapma alışkanlığı i kazanılması zor çekmek için d biralışkanlıktır er çabalaması sl E) Öğretmen yanlış pekiştirme tarifesi E) istenmeyen davranışın sürekli er seçmiştir in vurgulanarak işl pekiştirilmiş olması e ni ş y ö nt e Düzenli ödev yapan tüm öğrencileri sınıf m le ri ni b el irl e m e d Bir öğrenci diğer ders öğretmenlerine e arkadaşları ile ilgili herhangi bir şikayette s öğretmenine, her ö z s a Yukarıdaki örnekte İngilizce hi Öğrencinin bi y arkadaşlarını şikayet etme a davranışını kontrol eden ne tür bir p temsi! etmektedir? (2003 m a k E) T ür k ç e 1O8.Öğrencisine ödev yapma alışkanlığı d isteyen bir ilköğretim er yaptığı si n için her gün ödül vermiştir. öğretmen e hafta sonunda öğrencisinin düzenli d alışkanlığı kazandığını a kesmiştir. Ancak h ödev a fa zl a Aşağıdakilerden hangisi öğrencinin ö yapmaktan vazgeçmesinin n e m v er di ği içi n m
  59. 50 öğrenme Psikolojisl 109. Aşağıdakilerden hangisi sınıf içinde söz 112. Öğretmen olan bir baba evde sınav kağıtlarını almaktan çekinen bir öğrencinin söz alma okumak için masa başına oturur, ancak dört davranışını artırmak için, öğretmenin izleyeceği, yaşındaki oğlu sürekli olarak gürültü yapmaktadır, en az etkili olan yoldur? (2003 KPSS-68) bu nedenle çalışamamaktadır. Baba oğlunu azarlamayı düşünmüş fakat sonra azarlayarak A)öğrencinin söz alarak yaptığı konuşmaları susturmaktan vazgeçerek oğlu ile yumuşak bir ses pekiştirmek tonu ile konuşmuştur, ona "Eğer bir saat sessiz B)Öğrenciye söz alıp alamayacağını sık sık durursan sınav kağıtlarını okuduktan sonra birlikte sormak çocuk bahçesine gideriz" demiştir. Çocuk bunun üzerine gürültü yapmamış ve baba da sınav C)Başlangıçta ilgisiz konularda da olsa öğrencinin kağıtlarını okuyabilmiştir, konuşma eğilimini pekiştirmek D)Öğrenciyi kendini iyi hissettiği konularda Yukarıdaki örnekte babanın hangi davranışı konuşması için güdülemek üzerinde ne tür bir pekiştirme olmuştur? (2003 KPSS-72) E) öğrenci söz almak islediğinde ona söz vermek A)Evde sınav kağıdı okuma davranışı olumlu pekişmiştir 110. Çocuğuna tuvalet eğitimi veren bir anne, B)Oğluna sesiz kaldığında birlikte çocuk bahçesine gitmeyi vaat etme davranışı olumsuz çocuğunun kendi başına tuvalete her gidişinin pekişmiştirğlunun sesiz kalması için onu ardından onu çikolata ile Ödüllendirmektedir. azarlaması davranışı olumlu pekişmiş, tir Annenin çocuğuna verdiği çikolatanın yerine getirdiği işlev nedir? (2003 KPSS-69) C) Oğlunun yaptığı gürültüden rahatsız olma davranışı olumsuz pekişmiştir A) İpucu D) Oğlu ile yumuşak bir ses tonu ile konuşma B) Koşulsuz uyarıcı davranışı olumlu pekişmiştir C) Koşullu uyarıcı D) Birincil pekiştireç E) Ikincil pekiştireç 111. Aşağıdakilerden hangisi bir ilköğretim ikinci sınıf 113. Bilgen, gürültü yaparak çevresini rahatsız öğretmeninin; öğrencilerinin yazı yazmaktan etmektedir. Babası bunu engellemek için masallar hoşlanmayıp resim yapmayı tercih etmeleri okumak tadır. Ancak Bilgen'in gürültü yapmasında durumunda, onların, yazı yazma alıştırması artış olduğu görülmüştür. yapmalarını sağlamak için uygulayacağı en uygun yöntemdir? (2003 KPSS-70) Bilgen'in, gürültü yapma davranışının artma nedenine ilişkin aşağıdakilerden hangisi A)öğrencilere güzel yazı yazmanın önemini doğrudur? (2004 KPSS-27) açıklamak ve resimleri evde yapmalarını söylemek A)Çocuğun gürültü yapma davranışı babası tarafından pekiştirilmektedir. B)öğrencilere, yazı yazma alıştırmasını B)Çocuğa gürültü yapmasının neden yanlış tamamlayanların resim yapabileceklerini olduğu anlatılmamaktadır. söylemek C)Çocuğun gürültü yapma davranışına olumsuz pekiştiren verilmektedir. C)öğrencilerin yazı yazma alıştırmalarını daha istekli biçimde yapacakları düşüncesiyle önce D)Çocuk gürültü yaptığı için cezalandırılması resim yapmalarına izin vermek gerekirken cezalandırılmamaktadır. E) Baba çocuğunun gürültü yapmamayı D)Resim yapmayı sıkıcı bir hale getirerek öğrenmesini sağlayacak bir model öğrencilerin yazı yazmayı tercih etmelerini olmamaktadır. sağlamak E) En güzel resmi yapan öğrencinin daha az yazı yazacağını söylemek
  60. öğrenme Psikolojisİ 51 114. Olumsuz pekiştirme ile ceza arasmdaki farka sınavlardan önce çalışıp, sonra çalışmamaları ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? verilebilir. (2004 KPSS-30) Değişken Zaman Aralıklı Pekiştirme Davranış değişen zaman aralıkları sonunda pekiştirilir. A)Olumsuz pekiştirme davranışın tekrarlanma Çok yavaş kaybolur, çok yavaş yerleşir. Okulda olasılığını artırır, ceza ise azaltır. öğretmenin, öğrencilerin bazı başarılarını pekiştirmesi, B)Olumsuz pekiştirmede ortamdan itici bir arada sırada başansına yüksek puan vermesi uyarıcının çıkması.cezada ise ortama itici bir uyarıcının girmesi söz konusudur. *** en iyi pekiştirme, değişken oranlı pekiştirmedir. Kumar alışkanlığı buna örnektir. C)Olumsuz pekiştirmenin gerçekleşebilmesi için başlangıçta ortamda itici bir uyarıcının bulunması gerekliyken cezanın gerçekleşmesi için böyle bir gereklilik yoktur. D)Olumsuz pekiştirme istenmedik davranışların, ceza ise istenilen davranışların tekrarlanma olasılığını azaltır. E) Olumsuz pekiştirme sadece ortamdan itici bir uyancının çıkması ile gerçekleşirken ceza.pekiştirici bir uyarıcının ortamdan çıkmasıyla da gerçekleşebilir. PEKİŞTİRME TARİFELERİ Sürekli Pekiştirme Her doğru davranış pekiştiriür. Davranış çabuk yerleşir, Çabuk kaybolur. Premack ilkesi (Büyükannenin Kuralları) Aralıktf Pekiştirme Davranışın davranışlarla pekiştirilmesidir. Pekiştireç çok sık verilirse değerini yitirir ve pekiştireç Organizmanın sıralamasında alt sıralarda yer alan bir olma özelliğini kaybeder. Bu nedenle öğrenme davranışı yaptırmak için üst sıralarda yer alan bir gerçekleştikten sonra pekiştireçler belli aralıklarla ihtiyacın pekiştireç olarak kullanılmasıdır. Çok sık verilmelidir. görülen (tercih edilen) davranış pekiştireç olarak kullanılarak, az gösterilen (tercih edilmeyen) davranış Sabit Oran Aralıklı Pekiştirme ortaya çıkarılmaya çalışılır. Belli sayıda tekrar edilen davranış pekiştirilir. Davranış yavaş kayboîur, yavaş yerleşir. Örneğin işçilere Örneğin, sebze yemeğini sevmeyen, ancak tatlıyı çok ürettikleri parça başına ücret verilmesi bu tür seven bir çocuğa, sebze yedirmek için "Sebze pekiştirmeye örnek gösterilebilir. Okulda da öğrencilere yemeğini bitirdikten sonra, tatlı yiyebilirsin" denebilir. yaptıkları her ödev için not ya da yıldız verilmesi, doğru "Şu kadar yazı yazarsanız, teneffüse çıkabiürsiniz" yanıtladıkları her 5 problem için tam puan verilmesi, şeklinde okulda da çok kullanılır. sabit oranlı pekiştirmedir. Bu durumda öğrenciler yaptıkları doğru davranış sayısını artırarak istediği Simgesel Ödülle Pekiştirme kadar pekiştireç alabilirler. Davranışı değiştirmek için doğrudan ödül yerine o ödüle ulaştıran simgesel ödüllerin kullanılmasıdır. Değişken Oran Aralıklı Ççocuğa şeker, oyuncak, sokağa çıkma izni gibi Farklı sayıda tekrar sonunda davranış pekiştirilir. doğrudan doğruya ihtiyacını karşılayacak bir ödül Davranış çok yavaş kaybolur, çok yavaş yerleşir. yerine, yıldız, puan, oyuncak, para vb. simgesel ödüller Öğretmenin bir seferinde 5 problemi doğru çözeni, verilir. Çocuk bu simgesel ödülleri toplayarak daha diğer seferinde 7 problemi doğru çözeni ödüllendirmesi sonra gerçek ödüle dönüştürür. Simgesel ödülle bu tür pekiştirme tarifesine örnek verilebilir. pekiştirme, okulda özellikle yavaş öğrenen ve özürlü çocuklarda, akademik ve sosyal davranışların SabitZaman Aralıklı Pekiştirme geliştirilmesinde etkili bir biçimde kullanılabilir. Davranış belirli zaman aralıkları sonunda pekiştirilir. Simgesel ödülle pekiştirme, bir program çerçevesinde Yavaş kaybolur, yavaş yerleşir. Memur maaşları, düzenlenir. Bu programı öğretmen kendisi günlük yövmiyeler, öğrenciler için teneffüsler bu tip hazırlayabüeceği gibi, öğrenciyle birlikte de pekiştirmelere örnektir. Öğrencilerin yazılı ve sözlü
  61. 52 öğrenme Psikolojisl hazırlayabilir. Program hazırlanırken aşağıdaki 115. "29 Ekim" törenlerinde şiir okuyacak bir öğrencinin işlemlerin yapılması gerekir. tören gününde heyecanlanmaması ve rahat olması için önce aile bireyleri önünde şiirini okuması, Değiştirilmek istenilen davranışların belirlenmesi: ardından teneffüslerde birkaç arkadaşına okuması Programın başarıya ulaşması için öncelikle öğrencide ve sınıf önünde okuması gibi alıştırmalar yaptırılır. hangi davranışların değiştirilmek istendiğine karar verilmesi gerekir. Bu amaçla öğrencinin sınıftaki Bu durumda edimsel koşullanma ilkelerinden davranışları incelenir ve bu davranışlardan istenen ve hangisinin uygulandığı görülmektedir? (2002 istenmeyenler belirlenir. KPSS-102) Değiştirilecek davranışlar belirlendikten sonra simgesel A)Pekiştirme ödülün ne olacağına ve her davranışın karşılığında kaç B)Genelleme simge verileceğine öğrencilerle birlikte karar verilir. C)Kademeli yaklaştırma Simgesel ödül, öğrencinin adına açılan bir kartona D)Uyarıcı ayırt etme yıldız çizme ya da yapıştırma, boncuk verme, renkli kartonlardan yapılmış küçük çiçek figürleri vb. olabilir. E) Sönme Simgeler belirlendikten sonra elde edilen simgelerin nasıl harcanacağına, yani birincil pekiştireçlerin neler olacağına ve bunlarm kaç simgeye bedel olduğuna 116. Bir anne matematik dersi iyi olmayan ve matematik karar verilmesi gerekir. Pekiştireçler seçilirken problemi çözmek istemeyen ilköğretim öğrencisi öğrencinin ihtiyaç ve tercihleri göz önünde oğluna, ilk gün 10 dakika problem çözdüğü taktirde bulundurulmalıdır. Pekiştireçlerin bedeli, çocuk için kendisine bir ödül vereceğini söyler ve oğlu 10 çekiciliğine göre, çocukla birlikte belirlenmelidir. dakika problemi çözünce ödülü verir. Anne oğlunun ödül alabilmek için gerekli olan problem çözme Biçimlendirme / Şekillendirme / Kademeli süresini her gün arttırır, böylece oğlunun her gün 2 Yaklaştırma saat düzenli bir biçimde matematik problemi çözer Amaca götürücü alt düzey davranışları belirleme ve duruma gelmesini sağlar. pekiştirmedir. Alt düzey amaçlar gerçekleştikçe pekiştirme yukarı çekilir. Biçimlendirme, beklenen Aşağıdakilerden hangisi annenin oğlunun her davranışa yakın olarak görülen bir tepkinin gün düzenli bir biçimde matematik problemi pekiştirilmesiyle başlayan ve kademeli bir şekilde çözmesini sağlamak için kullandığı tekniktir? istenen tepkiye daha yaklaşan tepkilerin pekiştirilmesi (2003 KPSS-63) ve en sonunda da istenen tepkinin kazandırılmasıyla sonlanan bir süreçtir. Örnek: çocuğun konuşmayı A)Edimsel koşullanma öğrenmesi, aşarılı bir öğrenci olması, bir hayvana takla B)Kademeli yaklaşma atmayı öğretmek C)Kavrama yoluyla öğretme D)Karşıt koşullanma Edimsel koşullama süreci normal koşullarda çok E) Sistematik duyarsızlaştırma zaman alır. Skinner kutusuna konan hayvanın kendi başına manivelaya basarak yiyeceği elde etmesi beklenirse, hayvan ya ölür yada tesadüfen yiyeceği elde etmeyi öğrenir. Oysa edimsel koşullamada bir 117. İlköğretim 1. sınıfında görev yapan bir öğretmen başka yaklaşım olan biçimlendirme ile hayvanın daha önce öğrencilerin her doğru yanıtını, bir süre kısa sürede yiyeceği elde etmesi sağlanabilir. sonra da ikinci ve üçüncü doğru yanıtını Biçimlendirmenin temeli, orpanizmanın beklenen en pekiştirmesinin başlıca nedeni aşağıdakilerden vakın tepkisi pekiştirilerek, kademe kademe amaç hangisidir? (2001 KPSS-16) davranışa ulaşmasını saalamaktır.Ömek: Rövaşata ile A)öğrenmenin pekiştirmesine soru-yanıt go! atmayı öğretmek. yönteminin elverişli olması Edimsel koşullanmanın getirdiği ilkeler günümüzde B)Öğrenmede, ödüllendirmenin cezadan daha halen geçerliğini korumaktadır. Edimsel koşullanma etkili olması özellikle çocuk eğitiminde, sınıfta disiplinin C)Her doğru yanıtı pekiştirmenin çok zaman Sağlanmasında, psiko-motor ve duyuşsal davranışların alması kazandırılmasında önemli rol oynamaktadır. D)Isınıfın başlangıcında pekiştirmenin çok önemli Batıl davranış; Tesadüfen meydana gelen iki olay batıl olması davranışın gelişmesine neden olabilir. (Tesadüfi E) Aralıklı pekiştirenin davranışa süreklilik pekiştirme) kazandırması
  62. öğrenme Psikolojisİ 53 118. Sınıfta dört işlem alıştırmaları yaptıran bir öğretmen, 121.Dışarı çıkmak isteyen çocuğuna "Odanı öğrencilerine doğru çözdükleri her üç alıştırma için düzeltirsen dışarı çıkmana izin veririm." diyen bir bir artı vermektedir. annenin kullandığı davranış kontrol tekniği aşağıdakilerden hangisidir? (2004 KPSS-28) Aşağıdakilerden hangisi bu örnekteki öğ- retmenin kullandığı pekiştireç tarifesidir? (2002 A)Karşıt koş ulama KPSS-91) B)Sistematik duyarsızlaştırma C)Büyükanne kuralı (Premack İlkesi) A)Sabit oranlı D)Kademelilik İlkesi B)Sabit aralıklı E) Aralıklı pekiştirme C)Tesadüfi D)Değişken aralıklı E) Değişken oranlı 122. Öğrencilerinin fizik güçlerini artırıcı idman yapmayı sevmediklerini, buna karşılık antrenman, kendi aralarında maç yaparak geçirmekten çok hoşlandıklarım fark eden bir basketbol koçu onlara fizik gücü artırıcı idmanı gerektiği gibi yaptıklarında kendi aralarında maç yapmalarına izin vereceğini, 119. Bir öğretmenin, öğrencilerin sürekli çalışmasını yapmadıklarında vermeyeceğini söyler. sağlamak amacı ile, öğrencilerin tahmin edemeyeceği değişik ders saatlerinde küçük Öğrenme ilkeleri çerçevesinden bakıldığında, sınavlar yapması hangi pekiştirme tarifesine basketbol koçunun öğrencilerine yalnızca fizik örnektir? (2003 KPSS-57) gücü artırıcı idman yaptıkları günlerde kendi A) aralarında maç yapmalarına izin vereceğini Sürekli söylemesinin temel amacı aşağıdakilerden B) Değişken aralıklı hangisi olabilir? (2004 KPSS-29) C) Sabit aralıklı D) E) Değişken oranlı A)Fizik güce çok önem verdiğini dolaylt bir Sabit aralıklı şekilde anlatmak B)Yapılma olasılığı yüksek olan davranışları, yapılma olasılığı düşük olan davranışları kazandırmak için kullanmak C)Fizik gücü artırıcı idmanların çok gerekli olduğunu vurgulamak D)Kademeli yaklaşma yoluyla, fizik gücü arttırıcı idman yapma alışkanlığı kazandırmak 12O.Şekil verme ya da biçimlendirme, edimsel koşullanma yaklaşımında kullanılan, kişiye yeni bir E) Kendi aralarında maç yaparken gösterdikleri davranışları pekiştirme yoluyla davranışın kazandırılmasında yararlanılan şekillendirmeye çalışmak yöntemlerdir. Aşağıdakilerden hangisi, edimsel koşullanmaya 123. Mete'ye dışardan geldiğinde eşyalarını düzenleme göre, şeki! verme ya da biçimlendirme işlem alışkanlığı kazandırmak isteyen annesi, eşyalarını basamaklarından değildir? (2003 KPSS-67) her düzenleyişinde çeşitli şekillerde pekiştirmiş ve bir sure sonra Mete dışardan geldiğinde A)Hedef davranıra götürecek olan davranış basamaklarının belirlenmesi kendiliğinden eşyalarını düzenlemeye başlamıştır. B)Kişinin hedef davranışa ait performans Anne, Mete'nin eşyalarını düzenleme davramşını düzeyinin belirlenmesi aşağıdaki pekiştirme tarifelerinden hangisine göre pekiştirmeye devam ederse, bu davranışın C)Kazandınlacak hedef davranışın açıkça tanımlanması sönmeye karşı dirençli olma olasılığı daha yüksek olacaktır? (2004 KPSS-32) D)Yeni davranış oluşuncaya kadar kişiye geribildirim verilmesi A)Değişken aralıklı C )Sürekli B)Değişken oranlı D) Sabit oranlı E) Hedef davranışla ilgisi olmayan davranışların cezalandırılması E) Sabit aralıklı
  63. 54 öğrenme Psikolojisl 124. Gürsel öğretmen her sabah uyandığında pekiştireçler içsel pekiştireçlerden daha kapısının önüne bırakılmış olan gazetesini önemlidir. almaktadır. Gürsel öğretmenin her sabah kapının 5.okullarda programlı öğretim uygulanmalıdır. önüne bakma davranışı aşağıdaki pekiştirme öğrenme ortamında bireysel farklılıklar göz türlerinden hangisine Örnek olabilir? (2004 önüne alınmalıdır. Her öğrenci aynı hızda KPSS-33) öğrenemez ilkesine sahiptir. öğretim bireyselleştirilmelidir. A)Değişken aralıklı B)Sabit oranlı 6.Eğitimde cezadan kaçmak gereklidir. C)Rastgele Öğrencinin olumlu davranışları pekiştirilmeli D)Sabit aralıklı olumsuz davranışları görmezden E) Değişken oranlı gelinmelidir. Okuldaki disiplin problemleri eğitim öğretim ortamının iyi planlanamamasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle planlama önemlidir. 125. Beden eğitimi Öğretmeni Emre Bey, okula yeni başlayan bir öğrencisine gol vuruşu yapmayı öğ- İŞARET-ÖĞRENME (Tolman) retmek amacıyla, ilk başlarda, topa yaptığı her düzgün vuruştan sonra onu ödüllendirmiş; daha Tolman'ın kuramı amaçlı davranışçılık, işaret gestaltya sonra sadece kalenin yakınından geçen vuruşlarını, da beklenti kuramı olarak da bilinir. Tolmana göre en sonunda da sadece kaleye isabet eden vuruş- öğrenme, çevreyi keşfetme sürecidir. Bu keşfetme larını ödüllendirmeye başlamıştır. sürecinde organizma bazı olayların başka olaylara yol açtığını ya da bir işaretin diğer bir işarete götürdüğünü Beden eğitimi Öğretmeni Emre Bey'in, öğrenir ve bunları kullanarak amacına ulaşır. Tolmana öğrencisine gol vuruşu yapmayı öğretmek için göre organizma çevreden birçok şey öğrenir ancak kullandığı teknik aşağıdakilerden hangisidir? tüm öğrenmeleri etkinlik olarak göstermez. (2004 KPSS-39) Organizmanın gereksinim duyuluncaya kadar göstermediği öğrenmeler örtük öğrenmelerdir. A)Sistematik duyarsızlaştırma B)Karşıt koş ulama s Amaçtı davranış C)Davranış, değiştirme D)Kademeli yaklaşma Ona göre davranış, basit bir U-T değil, amaca E) Aralıklı pekiştirme yöneliktir. Davranış ulaşılacak amaç doğrultusunda çevre koşullarına göre değiştirilebilir, uyum sağlayabilir EĞİTİM AÇISINDAN SKİNNER'İN GÖRÜŞLERİ bir özelliğe sahiptir. örneğin; Her gün arabasıyla iş yerine giden kişinin arabası bozulursa otobüs, taksi, bir 1.Eğitim öğretim sürecinden önce hedef ve arkadaşının arabasıyla gitme gibi davranışlara davranışlar belirienmelidir. Hedeflehn dönüşebilir. davranışsal tanımlamaları yapılmalıdır. s Bütüncü davranış 2.Öğrenmenin görevleri davranışları biçimlendirmektir. Çünkü skinner'e göre Tolman'a göre davranış amaçlıdır. Davranışı küçük uyarıcı-tepki arasındaki bağ önemli değildir. parçalara, elementlere ayırarak çalışmak davranışın Tepki ya doğal olarak meydana gelir yada anlamını kaybettirmektedir. İşe arabayla gitme, yemek biçimlendirilir. pişirme, çamaşır yıkama, sınavda cevapları yazma bütüncül davranışlardır. Özetle Davranışlar; 3.Pekiştirme ilkelerini bilmek önemlidir. Hangi •Amaçlıdır davranış ne zaman hangi aralıkla •Bütüncüldür pekiştirilecektir? Öğrenilen her davranış •Bilişseldir hemen pekiştirilmelidir. Toiman'a göre öğrenme için güdüienme gerekii 4.Skinner'e göre güdeieme önemlidir. Ancak değildir. Bu noktada Guthrie ile aynı, Thorndike, öğrenciye verilen pekiştirici uyarıcının Skinner ve Hull ile farklı görüştedir. Çünkü güdülenme pekiştirici olma özelliğini belirlemesi sadece "algısal vurgulayıcıdır."Dikkatin nereye bakımından önemlidir. Sınıf içinde ikincil yöneleceğini belirler. pekiştireçler daha çok kullanılmalıdır. (Afehn, çok güze! olmuş v.s) ona göre dışsal
  64. Öğrenme Psikolojisl 55 s Beklenti Tolman'a göre kuramın temel sayıltısı şudur; Organizma bilgiyi, çevresel olaylara dikkat etme ve onları keşfetmesinin bir sonucu olarak kazanılmaktadır. Bunun için ödül gerekli değildir. Amaca yönelik I. B Uyarıcı, I. Tepki ve II. Uyarıcı sırasıyla gelirse beklenti s Bütüncü güçlenir. Örnek; Kapı zili, zile basma, zil sesi. Davranış Tolman'ın kuramının temelinde diğer davranışçılardan Diğer kuramcılar davranışı kas hareketlerine farklı olarak; öğrenmeyi davranış kuramlarında indirgeyerek çalışmışlarıdır. Oysaki bir farenin olduğu gibi küçük birimlerle değil bütüncül olarak labirentte yiyecek araması sırasında bir çok farklı ele almasıdır. Ona göre her davranışın bir amacı davranış vardır. Davranış tek bir kas hareketinden vardır. Diğer kuramcılar davranışı küçük birimler değil bir çok kas hareketinin bileşimden olaşabilir. incelemişler bütünü gözden kaçırışlardır. s En az çaba ilkesi Tolman'a göre öğrenme çevreyi keşfetme sürecidir. Organizma zihninde oluşturduğu haritalar ile kendisini Organizma araştırarak bazı olayların belirli başka amaca ulaştıracak olan en kısa yolu seçmektedir. olaylara yol açtığını keşfeder. Böylece amaca ulaşılır. Örneğin bir matematik problemi bir çok değişik yoldan Bir işaretin başka bir işarete organizmayı götürdüğünü çözülebilir organizma bunların hepsini öğrenmiş olabilir ifade etmiştir. Bilişsel harita kavramından bahsetmiştir. ancak organizma en kısa olan yolu seçecektir. Bu nedenle öğrenme uyarıcı-tepki değil, uyarıcı-uyarıcı s Deneme yanılma ilişkisidir. Gece saat 12.00 olduğunda yatma zamanına işaret eder. Eğer organizma bir amaç için bir çözüm üretecekse. Kısa çözüm yollan için alternatifler arar. Bunu deneme- yanılma ile gerçekleştirir. Kuramı davranışçı-gestalt birleşimidir. Öğrenci öğrenme sürecine amaçlı, niyetli ve planlı olarak katılır. s Performans Davranış amaca yöneliktir, bütüncüldür, planlıdır. Organizma amaca ulaştıracak en uygun davranışı Tolaman'a göre öğrenilenlerin gerek duyulduğunda seçer. Örnek; su içmek, ekmek almak, işe gitmek, gözlenebilir davranışa dönüştürülmesine denir. ticaret yapmak, pazara gitmek Örneğin A avukatının bürosunu bilebiliriz ancak İki öğrenme kavramı geliştirmiştir. Bu kavramlar daha avukata ihtiyacımız olan kadar bu bilgiyi bellekte sonra gestalt yaklaşımda da görülecektir. 1. Gizli, saklarız. İhtiyaç ortaya çıkınca avukatın bürosuna (örtük) öğrenme gideriz. Kişinin farkında olmadan öğrenmesidir. Kendi içinde s Sönme ikiye ayrıhr; organizmanın beklentilerine uygun durum oluşmazsa a. Bilişsel harita sönme gerçekleşir. Önceden pekiştirilen davranışlar Yer öğrenmesidir. Çevremizle ilgili zihnimizde pekiştirilmez ise örtük sönme gerçekleşir. oluşturduğumuz haritadır. Örnek; maymun deneyi, bilmediğimiz bir şehre gittiğimizde yaşadığımız durum 126. Annesinin boş (ip) makaralarıyla oynamayı, çeşitli b. Bilişsel senaryo şekillerde birleştirmeyi çok seven bir çocuk, Uzun süreli bellekteki işlemsel hafıza bilgilerine denir. kendisine verilen aynı renk ve şekildeki Bir olayın nasıl gerçekleştiği ile ilgili senaryo vardır. makaralardan üzerinde farklı bir marka yazılı olan makarayı "bu farkh" diyerek kabul etmemiştir. 2. Yer (işaret) öğrenme Bu durum aşağıdakilerden hangisi ile Amaca ulaşmak için çevre hakkında bilgi toplanır. açıklanabilir? (2002 KPSS-94) İpuçları ve ihtiyaç kaynakları kullanılarak öğrenilir. Amacımız neyse zihnimiz bilinçsizce bizi o amaca A)Gizli (örtük) öğrenme götürecek kayıtlı tüm şemaları harekete geçirir. B)Kavrama yoluyla öğrenme Böylece amaca ulaştırır. Örnek: Farelerin yer C)Sosyal öğrenme öğrenmesi deneyi D)Gestalt öğrenme E) Edimsel (operant) koşullanma
  65. 56 öğrenme Psikolojisl SOSYAL ÖĞRENME KURAMI (Bandura) Bir davranışın öğrenilmesi için, bireyin bu davranışın Bandura'nın kuramı model alma, taklit, gözlem yoluyla sonucunu yaşayarak öğrenmesi gerekmez. örneğin öğrenme kuramı olarak da bilinir. Bandura'ya göre köpek tarafından ısırılan ya da salıncaktan düşen bir davranış bilişsel, davranışsal ve çevre etkileşimi ile çocuğu gözleyen biri, köpek ve salıncaktan korkabilir. olur. Günlük yaşantımızda gözleyerek öğrendiğimiz pek çok davranış vardır. Davranışların büyük çoğunluğu diğer insanlarla etkileşim yoluyla olur. ilgili davranışı gösteren biri Bandura, insanların çevrelerindeki kişüerin model alınarak öğrenilir. davranışlarını gözlediklerini, buradan bazı sonuçlar çıkararak kendileri için yararlı olan davranışı Temel olan bireyin başkalarını gözleyerek yaptıklarını öne sürmüştür. örneğin, önündeki öğrenmesidir. Yemek yeme, moda, eğlence vb. arabanın bir çukura ya da kasise girerek sarsıldığını gözleyen sürücü, arabasına zarar vermemek için Zihni tamamen devre dışı bırakarak bütün öğrenmeleri gözlediği davranışı taklit etmez. açıklayamayız. Sosyal hayatta karşılaştığımız birçok öğrenme durumları sadece koşullanma teorileriyle Bandura'ya göre model alınan, gözlenen davranışların açıklanamaz. Sosyal hayatta öğrenilenlerin çoğu klasik bireyin belleğine kodlanması ve gerektiği zaman koşullanma teorileriyle açıklanamaz. hatırlanması gerekir. Bu özelliklerinden ötürü gözlem yoluyla öğrenmenin bilişsel boyutu da vardır. Yemek, giyim, halk oyunları, eğlence, ulusal ve hatta ekonomik davranışlar ne tam olarak koşullanma ile ne Öğrenme sürecinin 4 temel aşaması de bilişsel teorilerle tam olarak açıklanamaz. Bebekler konuşmayı, çevresinde bulunan kişileri taklit ederek 1. Dikkat öğrenir. Cinsiyet rolleri, anne baba ve kardeşlerden Model alınan davranışın doğru taklit edilebilmesi için öğrenilir. öncelikle model alınan davranışa dikkat edilmesi gerekir. Kişi, duygularıyla beraber tüm dikkatini Gençler, ilgi duydukları alanlarda ünlü kişileri model beğendiği ve taklit etmek istediği davranışa yöneltir. alarak davranış oluşturur ve geliştirirler. Insanlarm, Statüsü ve çekiciliği yüksek modellere dikkat edilir. birçok karmaşık davranışı, uzun pekiştirmeler olmadan sadece gözleyerek öğrendikleri görülmektedir. Örneğin 2. Hatırlama yemek yeme, parmak kaldırarak söz isteme, öğretmen Gerektiğinde taklit etmek içinü modelin tüm geldiği zaman sessiz durma, oyun oynama gibi... davranışlarını belleğe kodlamak gerekir. Çünkü gözlenen davranış genellikle gözlemden hemen sonra Bandura'ya göre öğrenme ile performans birbirinden taklit edilmeyebilir. Birey gözlediği davranışı yeri geldiği farklıdır. Gözlem yoluyla öğrenilenler güdüleninceye zaman da kullanabilir. Davranış belleğe görsel, sözel kadar ya da ihtiyaç duyuluncaya kadar performansa ya da sembolik olarak kodlanabilir. dönüştürülmezler. 3. Yeniden Üretme (uygulama) Model alınan davranışın gösterilmesi için bireyin Giyimde, teknolojik gelişmelerin yayılmasında, iyi ve gözlemlerini kendi davranışına dönüştürebilmesi kötü davranışların yaygınlaşmasmda en önemli etken, gerekir. Bu bazen tam taklit olmayabilir: çevre şartları, insanlardaki taklit etme güdüsüdür. Sosyologlar, insan bireyin fiziksel gücü ve imkanları, zaman vs model davranışlarının tamamen sosyal olarak oluştuğunu; alınan davranışın biraz farklı üretilmesine neden olur. toplumsal kurumların ve kültürün bir kalıp gibi bütün insan davranışlarını şekillendirdiğini iddia ederler. 4. Pekiştireç Taklit edilen davranış çevrede beğenildiysö tekrar edilir, beğenilmediyse tekrar edilmez ve zamanla Çocuklar, çevrelerindeki kişilerin davranışlarını ve bu söner. davranışların sonucunu sürekli gözlerler. Gözledikleri davranışlardan pekiştirilenleri taklit ederken, sonucu Temel Kavramlar olumlu olmayan davranışları taklit etmezler. Bu nedenle modeli taklit etme de bir tür edimsel Dolaylı pekiştireç koşullanmadır. Seçilen modelin yaptığı davranışların ödüllendirilmesi o davranışın taklit edilmesini güçlendirir Koşullu öğrenmede birey kendi tecrübelerine dayandığı halde, sosyal öğrenmede başkalarının tecrübelerinden yararlanarak öğrenir.
  66. Öğrenme Psikolojisİ 57 Dolaylı duygusallık 127. Bir öğretmenin sınıf içindeki davranışlarıyla Birey başkalarının yaşantılarını gözieyerek dolaylı öğrencilere olumlu örnekler oluşturmaya çalışması olarak korku, kaygı gibi duygular geliştirebilir. Örnek; ve yeri geldikçe bu davranışlarının nedenlerini de fareden korkma açıklaması... Dolayh ceza Öğretmenin bu tutumu, aşağıdaki öğrenme Seçilen modelin yaptığı davramşların cezalandırılması yaklaşımlarından hangisini benimsemiş bireyin o davranışları yapma eğilimini azaltır. Trafik olduğunu gösterir? (2001 KPSS-10) kazası, kopya çeken öğrenciye ceza verilmesi. A)Bireyin, davranışlarını pekiştir yoluyla Özyeterlik kazandığını savunan edimsel (operant) koşulama yaklaşımı Kişinin kendi kapasitesinin farkında olmasıdır. Bireyin karşılaşacağı problemi ne derece çözebileceğine ilişkin B)Düşünme süreçlerine ağırlık veren bilişsel kendisine olan inancı ve yargısıdır. öğrenme yaklaşımı özyeterliği etkileyen unsurlar: Yaşantı, dolaylı yaşantı, C)Bireyin modelden öğrendiğini savunan sosyal öğrenme yaklaşımı sözel ikna, psikolojik durum D)Bireyin genetik özelliklerinin, davranışlarını Sosyal öğrenme kuramına göre eğitimde göz belirlediğini savunan biyolojik yaklaşım önünde bulundurulması gereken noktalar E) Bireyin, davranışlarını tepkisel koşullanma yoluyla kazandığını savunan klasik (tepkisel) Öğretmenler, öğrencilerin dikkatini gerçek hayattan, koşullanma yaklaşımı roman ve film kahramanlarından model alabilecekleri kişilere çekmelidir. Araştırmalar çocuklarrn özellikle safdırgan davranışları 128. Sınıfta parmak kaldırmadan söz alan daha çok taklit ettiklerini göstermektedir. Bu nedenle öğrencilerini bu alışkanlıktan vazgeçirmek çocuklann izledikleri filmler dikkatle seçilmeli, isteyen bir öğretmenin izleyebileceği en uygun çocuklara kötü model oluşturacak filmler yol aşağrdakilerden hangisidir? (2001 KPSS-79) gösterilmemeüdir. A)Parmak kaldırarak söz alınması gerektiği Öğretmen en çok model alınan kişilerden biridir. Bu kuralını hatırlatma nedenle öğretmenin sınıfta ve sınıf dışında öğrencilere B)Parmak kaldırmadan söz alan öğrencileri çok iyi bir model oluşturması gerekir. uyarma Öğrencilerde istendik davranışlar oluşturmak için, C)Parmak kaldırmadan söz alan öğrencileri derse alamayacağını söyleme doğru davranan öğrenciler pekiştirilerek, bu öğrencilerin diğer öğrencüer tarafından model alınması D)Parmak kaldırmadan söz alan öğrencilere ceza sağlanmalıdır. vermek Sınıf disiplinini sağlamada, el becerilerinin öğretilmesinde bu teoriden yararlanılmahdır. Burada E) Parmak kaldırarak söz isteyen öğrencilere söz verme, diğerlerini görmezlikten gelme öğrencilerin geiişimsel hazır o!ma durumlanna da dikkat etmelidir. 129. ilköğretim altıncı sınıftaki bir öğrenci kitaplarını Model alma yoluyla kazanılan ürünler; çantada taşımak yerine çok sevdiği üniversite 1.Yeni bilişse! (problem çözme, etkili okuma) ve öğrencisi olan bir ablası gibi kucaklayarak taşımaya psikomotor beceriler öğrenilebilir başlamıştır. 2.Önceden yapılmaktan kaçınılan davranışlar Aşağıdakilerden hangisi öğrencinin ger- yapılmaya başlanabiiir. çekleştirdiği öğrenmeye örnektir? (2002 KPSS-96) 3.Yeni değerler, inançlar kazanılabiür 4.Çevrenin ve eşyaların nası! kullanılacağı A)Modelden öğrenme öğrenilebilir B)Kavrayarak öğrenme C)Edimsel (operant) koşullanma 5. Duygulan açma, etkili iletişim kurma gibi beceriler D)Örtük öğrenme kazanıîabilir E) Klasik (tepkisei) koşullanma
  67. 58 öğrenme Psikolojisl 130. Modelden öğrenen bireyin davranışlarının 133. Sosyal öğrenme kuramlarına bir çocuğun gözlediği sıklaşmasını aşağıdakilerden hangisi sağlar? modellerin davranışlarını taklit etme olasılığını (2002 KPSS-98) artıran ya da azaltan bazı etkenler vardır. A)Öğrenen bireyin yaşça büyük olması Aşağıdaki örneklerden hangisin, de bu e t k en le rd en he rh an gi bi ri ne vu rg u B)öğrenen ile model alınan bireylerin akran olması yapılmamaktadır? (2004 KPSS-42) C)Örnek alınan davranışın, öğrencinin takdir A)Füsun'un konuşma tarzı ve konuşurken edilmesini sağlaması yaptığı hareketler babasından çok annesine benzer D)örnek alınan bireyin toplum tarafından dışlanması B)Okula yeni başlayan bir çocuk arkadaşlarının yemek almak için sıraya girdiklerini görünce, E) öğrencinin birini örnek aldığının çevresi kendisi de sıraya girer. tarafından fark edilmesi C)Sigara içen bir arkadaşının çok kötü bir biçimde öksürdüğüne tanık olan bir çocuk, sigaraya başlamaktan vazgeçer. 131. İki kız kardeşten küçük olan Serpil sürekli olarak D)Bir genç, saçlarını hayran olduğu bir pop ablasını model almakta ve onun davranışlarını yaldızının saçlarına benzer şekilde kestirir. taklit etmektedir. Ancak ablasının çok aşırı E) Bir arkadaşmın gitar çaldığı için popüler makyaj yapması sonucu cilt sorunları yaşadığını olduğuna tanık olan bir genç, gitar dersi gözlemlemesi nedeni ile makyaj yapmamaktadır. almaya başlar. Aşağıdakilerden hangisi Serpil'in makyaj yapmamasının nedenidir? (2003 KPSS-73) A)Yaş ilerledikçe taklit edilen davranış sayısı azalır B)Çocuklar kendilerinden yaşça büyük olan herkesi model almazlar C)Eğer bir davranış pekiştirilmezse tekrarlanma olasılığı azalır D)Davranışın tekrarlanma olasılığı, onu yapan kişi için yaradığı sonuçlar tarafından kontrol edilir E) İstenmeyen bir durumla sonuçlandığı görülen bir davranışın taklit edilme olasılığı azalır 132. Bir Türkçe öğretmeni veli toplantısında "eğer çocuklarınızın kitap okuma alışkanlığı kazanmasını istiyorsanız, evde kitap okuyarak çocuklarınıza ömek olunuz." önerisinde bulunmuştur. Türkçe öğretmeninin bu önerisi aşağıdaki kuramlardan hangisi ile açıklanabilir? (2003 KPSS-74) A. Edimsel koşullanma B. Klasik koşullanma C. Bilişsel öğrenme D. Sosyal öğrenme kuramı E. Bilgiyi işleme kuramı
  68. Öğrenme Psikolojisİ 59 BİLİŞSEL YAKLAŞIMLAR yaptığı davranışın doğruluğu hakkında dönüt sağlar. Öğrenmeye bakışı aşağıdaki formülle açıklanmaktadır. Uyarıcı -» Organizma (bilişsel süreçler) -> Davranış / Davranışçı yaklaşımda öğrenen, uyarıcılarla Tepki etkileşimde bulunmak ve pekiştireç almak için Öncüleri Gestalt yaklaşımdır. aktif olmalıdır. Bilişsel yaklaşımda ise öğrenen, Bilişsel Süreçler; dikkatini kontrol ederek, uyarıcıları seçerek, onları 1.Zihindeki bilgi birikimleri anlamlı hale getirip kodlayarak öğrenme sürecine aktif olarak katılır. 2.Bu bilgi birikimleri arasındaki bağlantılar 3.Bu bağlantılar arasında yapılan işlemlerdir. Davranışçı kuramlar, çoğunlukla hayvanlar üzerinde araştırmalar yaparak öğrenmeyi Bilişsel yaklaşımın dayandığı temel ilkeler açıklayan genel kuralları bulmaya çalışmışlardır. 4.Bazı öğrenme süreçleri yalnızca insana özgü Bilişsel kuramcılar ise insanların doğal çevre olabilir. Bu nedenle bilişsel araştırmalar insanlar içinde değişik durumlarda nasıl öğrendikleri üzerinde yapılır. üzerinde araştırmalara ağırlık vermektedirler. 5.Zihinsel olaylar araştırmanın odağıdır. Birey belli bir zaman ve yerde öğrendiği bilgiyi, istediği yer ve zamanda uygulama yetisine 6.Birey öğrenme sürecine aktif olarak katılır. sahiptir. Bu durum bireyin öğrenilen bilgileri belli bir yerde depolama kapasitesine sahip olduğunu 7.Öğrenme gözlenemeyen bazı zihinsel göstermektedir. bağlantılarm oluşmasmı da içerebifir GESTALT YAKLAŞIM 8.Bilgi örgütlenir. (VVertheimer, Koffka, Köhler) 9.Öğrenme daha önce öğrenilenle yeni öğrenileni Öncelikle algılama ve problem çözme süreçleriyle ilişkilendirme sürecidir. ilgilenmişlerdir. Öğrenme ile ilgili görüşleri, algılama ile ilgili çalışmalarına dayanmaktadır. Onlara göre algısal Bilişsel yaklaşımlar insanın dünyayı anlamada örgütleme yasaları öğrenmeyi açıklamaya yardım kullandığı zihinse! süreçleri incelerler. Bilişsel etmektedir. Gestalt kuramcılara göre algı, bir yaklaşıma göre öğrenme; zihinsel yapıdaki örgütlemedir. değişmedir. Önemli olan zihinde ne olup bittiğidir. Gestalt: Almanca'da şekil form parçaların toplamı değil entegre olmuş bütün gibi anlamları vardır. Birey Bilişsel yaklaşım içinde temel olarak gestalt yaklaşım bütünü parçalarına ayrıştırarak değil, bütünlük içinde ve bilgiyi işleme kuramı incelenecektir. algılar. Geştaltçılara göre organizma dünyayı bütün olarak algılar. Örneğin bir elemanın rengi, kokusu tadı Davranışçı öğrenme yaklaşımı ile bilişsel öğrenme ve şekli algılanır. Gestaltçılara göre ise elma bir bütün yaklaşımları arasındaki temel farklılıkiar olarak algılanır. Diğer özellikleri daha sonraki algılarla tanınır. Kuram öncüleri alman VVertheimer Köhler, 1.Davranışçılar, davranışa neden o!an ve davranışı Koffka ve Kurt Lewin (Alan Kuramı)'dir. takip eden uyarıcıları incelerken; bilişsel kuramcılar, uyarıcının birey tarafından Öğrenme: Kişinin karşılaştığı birdurumu algılaması ve algılanmasından itibaren bireyde meydana gelen yorumundaki değişmedir, içsel süreçler ve öğrenmeye etki eden bireysel özellikler ile ilgilenmişlerdir. Gestalt Kurama Göre "Algılama" 2.Davranışçı yaklaşıma göre davranış öğrenilir. Gestalt yaklaşıma göre algı bir örgütlemedir. Algısal Bilişsel yaklaşıma göre ise bilgi öğrenilir. Bilgide Örgütleme yasalarından en önemlileri; şekil-zemin, meydana gelen değişme davranışa yansır. yakınlık, benzerlik, tamamlama, basitlik'tir. VVertheimer Davranışçı yaklaşımda öğrenme ve hafıza ayrımı birçok algı yasası ortaya koymuş ama diğer yoktur. Yalnızca öğrenme vardır. kuramcılarla birlikte bunları daha genel ortak bir yasada toplamaya çalışmışlar ve buna "Pragnanz" 3.Davranışçı yaklaşımda pekiştireç davranışı adını vermişlerdir. Pragnanz yasası, algılama, kuvvetlendirir ve dıştan verilen pekiştireçler öğrenme ve bellekle ilgili çalışmalarda yol gösterici bir öğrenmede önemli rol oynar. Bilişsel kuramcılara ilke olmuştur. göre dıştan verilen pekiştireçler öğrenen için,
  69. 60 öğrenme Psikolojisl Pragnanz: Denge durumu yasasıdır. Organizmanın iyi biçim, iyi şekil iyi bütün olma eğilimidir. örnek: •Birbirine yakın ve benzer uyarıcılar birlikte algılanır. 6. Basitlik Yasası Diğer unsurlar eşit olduğu taktirde, birey basit, düzenli •Algıda eksik olduğu hissedilen parçaları bir şekilde organize edilmiş fıgürleri algılama bütünleştirme eğilimi vardır. eğilimindedir. Bu yasa, algılamanın simetrik, düzenli, düzgün olan iyi bir biçime, şekile, bütüne doğru •Aynı yönde giden çizgiler, parçalar devamlı (ilişkili) o olduğunu göstermektedir. olarak algılanır. Örnek: •Basit parçalar daha kolay algılanır. Algısal Örgütleme Yasaları 1. Şekil-zemin ilişkisi Şekil o anda öğrenilen şeydir. Dikkat ettiğimiz uyarandır. Zemin ise uyaranların bulunduğu ortamdır. Bir sınıfta sınıf ortamı zemin, öğretmenin sesi şekildir. Zil çaldığında zil sesine dikkat eden öğrenciler için öğretmenin sesi o andan itibaren zemin olmuştur. 2. Yakınlık yasası Organizma bir alandaki öğeleri, nesneleri birbirlerine olan yakınlıklarına göre gruplandırarak algılama eğilimindedir. örnek:............ Yukandaki noktalar üçlü gruplar halinde algılanmaktadır. Müzikteki ritm algılaması, zaman içinde birbirine değişik yakınlıklarda bulunan vuruşlara dayaîıdır. Okyanus-gemi, okul-öğrenci vb. 3. Benzerlik Yasası Şekil, renk, doku, cinsiyet gibi pek çok özellik bakımından birbirine benzer maddeler birlikte gruplanarak algılanma eğilimindedir. Örnek:... OOO OOO Yukarıdaki şekiller renk ve şekil benzerliği nedeniyle gruplanarak algılanmaktadırlar. Kalabahk bir yerde konuştuğumuz kişinin ses tonlarının benzerliği nedeniyle onu diğerlerinden ayırt edebilir ve konuşmaya devam edebiliriz. 4. Tamamlama Yasası Organizma, tamamlanmamış etkinlikleri, şekilleri, sesleri tamamlayarak algılama eğilimindedir. Böylece gestalt'a ulaşmaktadır. örnek: Bu örnekte kesik çizgiler halinde verilen çizgiler kare olarak algılanmaktadır. 5. Devamlılık Yasası Aynı yönde giden noktalar, çizgiler vb birimler birlikte gruplanarak algılanma eğilimindedir.
  70. Yukarıdaki şekilde öncelikle elips ve kare algılanmakta ikisi arasındaki yarım ay ise algılanmamaktadır. Algısal Değişmezler Bir objenin değişik koşullar altında aynı biçimde görülmesine, algılanmasına'algısal değişmezlik denir. Örneğin kapı değişik durumlarda farklı görülmesine rağmen biz kapıyı hangi açıda olursa olsun aynı kapı olarak algılarız. İÇGÖRÜSEL ÖĞRENME VE PROBLEM ÇÖZME Gestalt yaklaşımın öğrenme türleri İç görüsel öğrenmenin temel özellikleri, 1.ön çözümden çözüme geçiş ani ve tamdır. 2.İç görü yoluyla edinilen çözüme dayalı performans genellilikle pürüzsüz ve hatasızdır. 3.İç görü yoluyla kazanılan problem çözümü uzun süre hatırlanır. 4.İç görü yoluyla kazanılan bir ilke, diğer problemlerin çözümüne kolaylıkla uygulanabilir. 5.Zeki olanlar iç görüsel çözüme daha kısa sürede ulaşırlar Köhler'in maymunlar üzerinde yapmış olduğu araştırma içgörüsel öğrenmeye örnektir. Gestalt yaklaşıma göre problem çözmede böyle bir deney düzeni, hayvanın problemi ve problemin çözümü için gerekli olan bütün ögeleri göfmesini sağlamaktır. Davranışçıların deneylerinde organizma labirenti çözümfemek için gerekli bütün ögeleri görmemekte, aktif olarak deneme yanılmalardan sonra çözüme ulaşmaktadır. Gestalt yaklaşımda i s e ç ö z ü m e a n i d e n v e z i h i n s e l o la ra k ulaşmaktadır. Thorndike'ın ifade ettiği gibi deneme yanılma yaparak küçük adımlarla çözüme yaklaşmaz,
  71. Öğrenme Psikolojisİ 61 uygun çözümü aniden ve zihinsel olarak bulduktan geliştirtmelidir. Öğretmen öğrenciye rehberlik etmeli sonra harekete geçmektedir. Gestalt yaklaşıma çözümleri öğrenci kendisi bulmalıdır. göre problem ya çözülür ya da çözülmez. Tekrarlar bu kuramda öğrenme için önemlidir. Ne URETICI DUŞUNME kadar çok problem çözülürse iç görüsel problem çözme ve üretici düşünme de o kadar iyi gelişir. VVertheimer, gestalt psikolojinin ilkelerini eğitime Öğrenmede öğrenilen bilginini yeni durumlara ve uygulamıştır. İçgörüsel öğrenmeyi okullarda problemlere transfer edilmesi önemlidir . bu nedenle uygulamaya çalışmıştır. öğrencilere ev ödevleri verilmelidir. İki tür problem çözmeden bahsetmiştir. Öğretmen önceden işlenen ve öğrenilen konular •A Türü Çözümler: Gestalt ilkelerine hakkında yeni derslerde öğrencilerin hatırlamasını dayalıdır, orjinaldir, içgörüseldir. Kısaca, sağlayarak, yeni öğrenmelerinin daha hızlı problemin doğasını temel yapısını gerçekleşmesini sağlamalıdır. anlamayı gerektirir. Çözüm birey tarafından bulunur, kolayca 134. "Kavrama, bir seri ayn uyaranlara ayrı tepkilerin genellenebilir, ve uzun süre hatırlanır. sonucu değil, bütünlük içindefci duruma bileşik •B Türü Çözümler: Anlamadan bir tepkidir." görüşünü, aşağıdaki öğrenme ezberlemeye dönüktür. Öğrenci, olguları, yaklaşımlarından hangisi vurgutamaktadır? kuralları, olayları anlamadan ezberler. (2002 KPSS-84) Böyle bir öğrenme katıdır, kolayca unutulur. Sadece sınırlı durumlarda A)Bilgi-işiem modeü uygulanabilir. B)Sosyal öğrenme C)Edimsel koşullanma Gestalt yaklaşımın öğrenme ilkeleri; D)Gestalt öğrenme a. însanlar gördüklerini bir bütün olarak algılar E) Klasik koşullanma b. Bir nesnenin ya da parçanın algılanışı onun diğer 135. Içi seker dolu olan bir kutuyu açmaya çahşan bir parçalarla otan ilişkisine bağlıdır. küçük çocuk, bir süre hiçbir davranışta bulunmadan kutuyu inceledikten sonra ansızın, kutunun üst c. İnsanlar çevrelerini bir düzen içinde görürler. Eşya kısmında bir düğme olduğunu ve bu düğmeye ya da olaylar tek başlarına değil organize edilmiş basıldığında kutunun açıldığını fark etmiştir. bir bütünlük içinde anlam kazanırlar. Küçük çocuğun düğme ile kutu arasındaki Öğrencinin her şeyi yeniden keşfetmesine (buluş) ilişkiyi fark edip kendisini sonuca ulaştıracak gerek yoktur. Öğrenci yeni bilgileri kendi varolan bilgi çözümü buiması, aşağıdaki problem çözme sisteminin içine yerleştirerek öğrenir. türlerinden hangisine örnektir? (2003 KPSS-54) A)Tümevarım yoluyla Gestalt yaklaşıma göre Eğitimde göz önünde B)Tümdengelim yoluyla bulundurulması gerekenler C)Hazır modellerler D)Deneme-yanılma yoluyla Kurama göre, birey bütünü anlamlı parçalarına göre E) Kavrama yoluyla ayrıştırarak değil, anlamlı örgütlenmiş bütünler halinde algılar. Bu nedenle algıda basitlik, bezerlik, yalınlık 136. Turgut aldığı model uçağın parçalarını tek tek devamlılık, şekil zemin ilişkileri önemlidir. Dersin incelemiş, bunların nastl, hangi sırayla bir araya başında dersin temel çerçevesi öğrenciye verilmelidir. getirilmesi gerektiğini beürlemiş ve uçağı Öğrenci böylece konular arasındaki ilişkileri kavraya yapmıştır. Turgufun bu davranışı aşağıda- bilecektir. Üniteler bilinenden bilinmeyene doğru kilerden hangisine örnektir? (2004 KPSS-17) aşamalandırılmalıdır. A)Kavrama yoluyla öğrenme Eğitimci eğitim ortamını öğrencinin ihtiyaçlarına göre B)Sınama yanılma yoluyla öğrenme düzenlemelidir. Burada öğrencinin psikolojik ihtiyaçları C)Gözlem yoluyla öğrenme göz önüne alınmalıdır. Öğrencinin üretici düşünmesini D)Edimsel koşullama sağlamak için problemin doğasını anlamalı, ilkeleri E) Örtük (gizil) Öğrenme öğrenmelidir. Körü körüne ezbere yapılmamalıdır. İç görüsel problem çözme ve üretici düşünme
  72. 62 öğrenme Psikolojisl BİLGİYİ İŞLEME KURAMI Bilgi işlem kuramına göre öğrenmenin riasıl gerçekleştiği iki boyutta incelenmiştir. Bireyin bilgiyi toplama, örgütleme, depolama ve hatırlamasıyla ilgilenirler. A. BİLGİ DEPOLARI (BELLEK TÜRLERİ) B. BİLİŞSEL SÜREÇLER öğrenme süreci bilgisayarm işleyişine benzetilmiştir. Birey öğrenme sürecinde aktiftir. Geçmiş yaşantı ve A. BİLGİ DEPOLARI (BELLEK TÜRLERİ) birikimler (öğrenme) önemlidir. Beklentiler Bilgiyi işleme kuramına göre üç tür bellek vardır. öğrenmede önemli bir etkendir. Bunlar; Aynı sınıfta iki öğrenci ders dinliyor. Dersin sonunda 1.Duyusal kayıt, öğretmenin sorduğu soruları biri doğru olarak 2.Kısa süreli bellek, yanıtlarken, diğeri yanıtlayamıyor. Bu iki öğrenciye öğretmen tarafından sunulan uyarıcılar aynı olmasına 3.Uzun süreli bellek. rağmen, niçin biri diğerinden daha iyi öğrenmiştir? Duyusal Kayıt Çevreden gelen uyarıcılar duyu organları yolu ile Çünkü öğrenme bireyseldir. Bireyin yeni gelen bir duyusal kayıta gelirler. Duyusal kayıtın kapasitesi çok bilgiyi öğrenebilmesi için, öğrenme işine etkin olarak geniş olmasına karşın bilginin kalış süresi çok kısadır. katılması, kendisine sunulan uyarıcıları seçmesi, Ancak dikkat ve algı süreçleri ile bu bilginin bir kısm! bunları kendisi için anlamlı hale getirmesi ve en uygun alınırve kısa süreli belleğe gönderilir. Süre 0,5 /4 sn. tepkiyi üretmesi gerekir. Gözlerimizin önünde bir kalemi ya da parmağımızı XX. yüzyıl başında, Almanya'da bir grup bilim adamı, sallarsak objeden geriye kalan gölgeyi fark ederiz . öğrenmede rol oynayan doğrudan gözlenemeyen Elimizle diğer kolumuza hafifçe vurursak, vurmayı bilişsel süreçlerle ilgilenmeye başlamıştır. Gestalt hemen duyumsanz. Başka bir söylemle biz vurma ve psikologlarıyla başlayan öğrenmedeki bilişsel süreçlere kalem izini gerçek kalktıktan sonra duyumsarız. yönelik çalışmalar, daha sonra Piaget, Bruner (Buluş Duyusal kayıtın içerdiği bilgi özgün uyarıcının tam bir yoluyla öğrenme), Ausubel (Sunuş yoluyla öğrenme), kopyasıdır. Görsel duyular duyusal kayıt tarafından Gagne (Öğretim durumları modeli) gibi psikoiog ve aynı fotoğraf gibi kısa bir süre için kodlanır. Aynı eğitimcilerin katkıları ile giderek gelişmiş ve bilişsel şekilde işitsel duyular da ses kalıpları olarak kodlanır. kuramlaradı altmda toplanmıştır. Kimi yazarlar bilginin duyusal kayıtta kalış süresinin yarım saniyeden daha az olduğunu belirtirler. Duyusal •Biliş: insan zihninin dünyayı ve çevresindeki belleğin işitsel bilgi için yaklaşık dörtsaniye; görsel olayları anlamaya yönelik yaptığı işlemlerin bilgi için yaklaşık bir saniye süren, uyancmm tam tümüdür. bir kopyasmın tutulduğu bilgi deposu olmasıdır. •Bilişsel faaliyetler: Dıştan ahnan uyarımların Böylece duyusal kayıt her duyu için farklı kodlama algılanması, önceki bilgilerle karşılaştinlması, yeni biçimlerinin olduğu , sınırsız kapasitesi ile bilgininçok bilgilerin oluşturulması, elde edilen bilgilerin kısa tutulduğu bir bellek türüdür. belleğe depolanması, hatırlanması ile zihinsel ürünlerin kalite ve mantık yönünden Duyusal kayıtın varlığı insan yaşamında kritik bir değerlendirilmesi, öneme sahiptir. Birey okuduğu ya da işittiği bir cümlenin sonu gelmeden başlangıçtaki sözleri Organizmanın bilgiyi işleme biçimleri 2 türlüdür. unutsaydı cümleyi anlamlandırması olanaksız olurdu. 1-Duyum Duyusal kayıtın kapasitesinin sınırsız olmasına karşın 2-Algı gerekli bilgiler işlenmezse kaybolur ya da varolan bilgi DUYUM yeni bilgi tarafından itilir. Birey dikkat ve algı süreçleri Organizmanın iç ve dış uyarıcılan, 5 duyu ile algılama yoluyla bu bilgiyi işleme şansına sahiptir. İşlenen bilgi durumudur. Örneğin; Işığın parlaklığı, ses, tat vb. bir sonraki sisteme yani kısa süreli belleğe geçer. Kısa süreli belleğin kapasitesinin sınırlı olması nedeniyls ALGİ işlenemeyen bilgi, duyusal kayıttan kaybolur. Organizmanın duyumları yorumlayıp anlamlı hale getirme sürecidir. örneğin; Sesi duyar, Vivaldi'nin "4 Kısa Süreli Bellek Mevsimi" olarak algılar. Duyusal kayıttan dikkat ve algı süreçleri sonunda ALGIDA SEÇİCİLİK / DİKKAT ayrılan bilgi , sistemin ikinci öğesi olan kısa süreli Insanın duyu organlarına gelen binlerce uyarandan belleğe geçer. Kısa süreli belleğin hem bilgi tutma birine yönelmesidir. süresi, hem de kapasitesi sınırlıdır. Kısa süreli belleğin kapasitesinin yaklaşık 7±2 birimlik bilgi olduğunu
  73. Öğrenme Psikolojisİ 63 belirtilmektedir. Ancak bireyler her birimin büyüklüğünü artırarak kapasiteyi fazlalaştırabilirler. Gruplama adı Uzun Süreli Bellek verilen bu işlemle kısa süreli belleğin kapasitesi artırılır Bilgiyi işleme modelinde bilgiyi, özellikle iyi öğrenilmiş . örneğin; 5 7 2 8 9 10 olan 7 birimlik bir sayı dizisi 57 bilgiyi, uzun süre saklayan kısmına uzun süreli bellek 28 9 10 olarak gruplanırsa 4 birim haline gelir. Ancak adı verilmektedir. uzun süreli belleği, kitaplara bir birimde bulunması gerekli bilgi miktarı ne milyonlarca girişi olan bir kütüphaneye benzetmektedir. büyüklükte olmalıdır sorusu henüz yanıtlanmamıştır. Düzenlenmiş bilgiler, gerektiğinde kullanıma hazır Kısa süreli bellekte bilginin kalma süresi yaklaşık 20-30 olarak beklemektedir. Uzun süreli bellek, bilgiyi her saniyedir Bilginin kısa süreli bellekte daha uzun süre istendiğinde kullanılmaya izin veren bir ağa sahiptir. kalması , bilgi üzerinde düşünmek ve onu yinelemekle Kapasitesi sınırsızdır.bazı kestirimlere göre, sınır bir sağlanır. Kısa süreli bellekte zihinsel tekrarın milyondan fazladır ve bazı olaylar sonsuza dek öğrenmede önemi büyüktür. Kısa süreli bellekte kalan kalmaktadır bilgi tekrar yoluyla büyük bir olasılıkla uzun süreli Uzun süreli bellekte bilgiyi, istediğimiz uzunlukta ve belleğe geçer. Kısa süreli belleğin kapasitesinin sınırlılığı nedeniyle geçiş yaptırılamayan bilgi yeni mikîarda depolar ve asla unutmayız . Bu konudaki gelen bilgilerin zorlamasıyla kayboîur. özetle, daha problem, gerektiği zaman doğru bilgiyi bulmaktır. Uzun fazla bilginin kısa süreli bellekte daha uzun süre süreli bellekte bilgiler kaybolmaz, ancak bilgi, uygun kalması için; (1) gruplama, küçük parçaları biçimde kodlanmamış ve uygun yere ilişkilendirerek geniş parçalar haline getirme, (2) yerleştirilmemişse, geri getirmede zorluklarla zihinsel tekrar gerekir. karşılaşılır. iyi öğrenilmiş bilginin dayanıklılığın yüksek olduğunu belirtilmektedir. Kısa süreli belleğe bilgi, duyusal kayıt ve uzun süreli bellekten gelir. Genellikle her ikisi aynı anda olur. Uzun süreli bellekte birçok farklı bilgi bulunur. Görsel Örneğin; birey bir kuş ile karşılaştığında, kuşun imgesi imgeler, duygular, tatlar, sesler, kokular, problem kısa süreli belleğe geçer, aynı anda uzun süreli çözmek için stratejiler, dili anlamaya yarayan kurallar, bellekten kuşlara ilişkin bilgi araştırılır ve kuşun hangi olaylar, çocuklukta geçirilen deneyimler gibi. . Özetîe tür olduğu beiirlenir. Kısaca.tanımlama aynı anda gelir, uzun süreli belleğin kapasitesi çok geniştir, hatta çünkü, kuşa ilişkin tüm bilgiler uzun süreli bellekte doldurmaya yaşamımız yeterli değildir. Ancak kısa depolanmıştır. süreli bellekte olduğu gibi, uzun süreli belleğe bilgi hızla girmez, biraz zaman ve güç gerekir. Kısa süreli belleğin iki yaşamsal işlevi vardır. 1.Bilgiyi kısa süre için de o!sa depolamaktır. UZUN SÜRELİ BELLEK TÜRLERİ 2.Zihinsel işlemterin yapılmasıdır. 1. Anısal bellek (Epizodik hafıza) Bu nedenle çalışan bellek olarak da adlandırılır. Kısa süreli belleğe gelen bilgi; Bireyin başından geçen olayların saklandığı bellektir. Olgu hafızası olarak da bilinir. a. Bireye gerekli değilse unutulur, b. Bilgiyi korumak için tekrar edilir, Kişisel yaşantılarla ilgili bölümdür. Belirli birzaman, yer ve olaylarla ilgilidir. Örneğin; yemekte yediklerimiz, c. Tekrar edilerek, kodlanarak ya da uzun özel bir günde giydiğimiz giysi, yaptığımız gezi anısal süreli bellekteki bilgilerle ilişkilendirilerek beilektedir. Yaşamımızda başimizdan geçen tüm bilgi işlenir. olaylar, şakalar, dedikodular anısal bellekte tutulur Uyarıcı saldırısı altında kalan birey birçok işlerde Anılar güç sarf edilmeden öğrenilir. Fakat anıların otomatik hale gelerek problemlerini kolaylıkla çözebilir. birbirine karışma eğilimi vardır. Bu nedenle, bilgiyi geri Otomatiklikle bireyler hızlı, güç harcamadan, özerk, getirmede zorluk çekilir. Ancak, önemli ve travmatik tutarlı, uygun ve özgür olarak bir işi yerine getirirken, olaylar ayrıntılı hatırlanır. Bunun yanı sıra olağan ve çalışan belleğin bir başka durumla çalışmasına izin sürekli yinelenen olayların anımsanması zordur, çünkü verirler. Yürürken konuşma ve dinleme gibi. yeni olaylar öncekini bozabilir. Matematikte temel işlemler, sözcük dağarcığı, yabancı dil bilgisi diğer görevlerin uygun olarak yerine 2. Anlamsal bellek (Semantik Hafıza) gelmesini sağlarlar. Otomatik işlemler uzun süreli Dünyayla ilgili genel kültür bilgilerinin saklandığı bellekten gelir. Eğer otomatiklik başarılı değilse hafızadır. örnek; semantik sözcüğünün anlamını öğrenciler problem çözme ya da yazma gibi karmaşık bilmek. işlemleri yerine getirirken yetersiz kalırlar ve daha fazla bilişsel güç harcarlar. Uzun süreli belleğin kurallar, genellemeler, kavramlar, problem çözme becerileri gibi genel bilgilerin yer aldığı bölümdür. anlamsal bellekte sözel ve görsel kodların
  74. 64 öğrenme Psikolojisi girer. Büyük, yoğun, yeni ve beklenen bir birlikte ağ gibi birbirine bağlanarak bilginin uyaran daha çok dikkati çeker. Örnek; depolandığını belirtir. Birçok psikolog da bilginin hem Galatasaray maçının sonucuna gibi bir görsel hem de sözel olarak kodlanmasının habere dikkat etmek. anımsamayı kolaylaştırdığını kabul etmektedir. Algı Anlamsal bellekte bilgi önerme ağları ve şemalar Duyusal bilginin yorumlanması ya da biçiminde depolanır. önerme, doğru ya da yanlış anlamlandırılması işlemidir. Bir uyaranın olduğuna karar verilebilecek bilginin en küçük anlamlandırılabilmesi için öncelikle bireyin, o uyaranla parçasıdır.önerme ağı ise bilgi birimleri setidir. Başka ilgili bilgilerinin olması gerekir. Eğer birey karşılaştığı bir söylemle, birbirine bağlı düşünceler, kavramlar, uyarana ilişkin hiçbir bilgiye sahip değilse, uyarıcıya ilişkiler setidir. Bilgiyi daha geniş ölçüde düzenleyen anlam vermesi olanaksızdır. Algı büyük ölçüde geçmiş veri yapıları da şema olarak adlandırılır. Şema birbirine yaşantılara dayalıdır. bağlı düşünceler, ilişkiler ve işlemler setidir. Şemalar Algıyı etkileyen bir başka etken de beklentilerdir. bilgi ağlarını içerir ve karar verme, problem çözme örneğin; öğrenciler çalışacakları materyalin zor durumlarında bilgi ağlarmı yönlendirir ve kullanır. olduğunu düşünüyorlarsa, materyali büyük bir olasılıkla zor buîacaklardır. Beklentiler bir olay ya da objeye 3. İşlemsel bellek hazır olmayı etkiler. Algılama "bireyin zihinsel kuruluşu, geçmiş yaşantılan, güdüîenmişlik düzeyi ve pek çok Belli bir işlemin nasıl yapıldığına ilişkin bilgilerin başka içsel faktörlerden etkilenir." Bu durumda dikkat saklandığı bellek bölümüdür. İşlemsel bellekte ve algı süreçleriyle kısa süreli belleğe giren bilgi, işlemlerin basamaklarının oluşması uzun zaman alır, gerçeğin aynısı değildir, bireyin öznel bilgileri, gerçeği ancak oluştuktan sonra anımsanması çok kolaydır. yorumlamadaki beklentileriyle algılanan kendi Örneğin;yüzmenin öğrenilmesi zaman alır ancak gerçeğidir unutulmaz. İşlemsel bellek durum-etkinlik kuralları deposudur. Bireyler tüm durum-etkinlik kurallarını Tanıma gerekli bir biçimde belirtemezler ama gerekeni Yeni gelen uya.rıcıların özelliklerinin uzun süreü yaparîar. İşlem ne denli çok yinelenirse o denli doğal bellekteki bilgilerle karşılaştırılması eylemidir. Ne kadar tepkiye dönüşür. çok kelime haznemiz var ise (tanıyorsanız) o kadar kolay okur ve anlarsımz. BİLİŞSEL SÜREÇLER Bilginin Duyusal Kayıttan Kısa Süreli Belleğe Kısa Süreli Bellekte Bügiyi Sakiama Süreçteri Aktarılmasını Sağiayan Süreçler Dikkat Kısa süreii bellekte bilgiyi saklama, a. Sürekli tekrar Uyarıcı ya da uyancıîara tepkiye yönelmedir. "Akjının b. Gruplama aktif ve seçici bir yanı olup, kişinin belli bir uyarıcı ya da uyarıcı durumunu algılamasında öîkin hazırhk ve ile olanaklıdır. yönelmelerden kuruludur". Başka bir söylemle, dikkat, Kısa süreli belleğin zaman sınırlılığı sürekli tekrar, hangi bilgînin kısa süreli belleğe geçip geçmeyeceğini kapasitesi ise gruplama yapılarak artırıiabilir. belirler, Bilgiyi işleme süreci dikkat ile başlar. Dikkatin yönelmediği uyarıcılar kaybolur. Birey içten ve Belleğe Aktarılmasında çevreden gelen uyarıcıların bir kısmına bilinçli olarak, Bilginin Uzun Süreli bir kısmına ise hiç bir çaba sarf etmeden, kendiliğinden Kullaniian Süreçler Açık aynmına varır. Başka bir söylemle, dikkat seçici ve ve örtük tekrar kendiliğinden olabilmektedir. Seçici dikkat bireyin denetimi altındadır. Bireyler.çevrede belirli bilgi Bilgi yeterli sıklıkta tekrarlanırsa uzun süreli belleğe kaynaklarına, bilişsel güçlerini yöneltme yeteneğine geçer. örneğin; öğrenciler tekrar yolu ile ülkelerin sahiptirler. Etkili öğrenme, bireyin seçicilik yeteneğine başkentlerinin adlarını, sözcüklerin söylenişini tekrarla dayanır. öğrenirler. Tekrar, bilginin uzun süreli belleğe geçişinde çocukların kullandığı ilk bellek stratejisidir. Dikkatin ilgili uyarıcıya yönelmesi iki şekilde gerçekleşir; Tekrar iki biçimde; sesli ve zihinde yapılır. Tekrar sürecinde bireyin rolü önemlidir. Şöyle ki, tekrar süreci a. Süzücü dikkat: Belli bir nesneye dikkat ile öğrenen birey pasif değil, etkin olmalıdır. Ayrıca edilmez, herhangi bir değişikliğin farkına aralıklı tekrar sürekli tekrardan daha etkilidir. Aralıklı varmak, haberleri genel olarak dinlemek buna tekrarın uzun süreli bellekte tutulma olasılığı daha örnek verilebilir. yüksektir. Bir başka söylemle, aralıklı tekrar uzun süreli b. Seçici dikkat; Belli bir nesneye dikkat etmek bellekten geri getirmeyi kolaylaştırmaktadır. (algıda seçidlik ve diğer algı kuralları devreye
  75. Öğrenme Psikolojisl 65 Kodlama örgütleme, öğrenme malzemesinin uyarıcıların Bilginin bellek sistemine yerleştirilmesidir. Bilgiyi işleme birbiriyle bağdaştırılarak anlamsal veya kavramsal kuramında en önemli süreç kodlamadır. Kodlama gruplandırmalannı yapmadır. olmadan çevreden gelen bilginin çoğu geçici olarak Örnek: depolanır. Kodlama, uzun süreli bellekte varolan bilgi ile kısa süreli bellekteki bilginin ilişkilendirilerek a) Ağaçtan yapılmış maddeler (kağıt, dolap) transfer edilmesidir. b) Plastikten yapılmış maddeler (klavye, torba) Uzun süreli bellekte bulunan şemalara yeni gelen Örgütlemede kavram haritaları kullanılır. bilginin eklenmesi ve varolan şemanın yeniden düzenlenerek bağlanması öğrenme sürecinde Kavram haritası: Birbirine benzer özelliklere sahip olay önemlidir. Ancak kodlamanın etkili olması gerekir. düşünce ve nesnelere ilişkin bütünlük özelliği taşıyan Kodlamanın etkili olması ise anlamlandırma ile bilgilerin uzun süreli belleğe yerleştirilmesi için en olanaklıdır. uygun yoldur. Örnek, bir kitabın içeriğinin ilk sayfalarda verilmesi Anlamlılık, uzun süreli bellekteki bir düşünce ve diğer düşünceler arasında mümkün olduğunca bağlantılar, Bir okuma materyalini örgütleme, okuyucunun bölüm ilişkiler kurmakla gerçekleşir. ve alt bölümlerini yeniden düzenlemesidir. Örgütlemenin bir başka özelliği de parça, bölüm ya da Anlamlandırma başlıkların aşamalı bir ilişkiyi içermesidir. Küçük parçalar bütün ile uyumludur ve birlikte büyük parçayı Daha öznel yaşantılara dayanır. Bu nedenle oluştururlar. örgütlemedeki gibi mantıksal bir temeli olmayabilir. Anlamlandırma için görsel imgeler kullanma materyalin 3. Eklemleme; Bilginin uzun süreli belleğe ana fikrini belirleme, özet çıkarma, metni kendi yerleştirilmesinde en etkili strateji olan eklemleme, bilgi cümleleriyle yorumlama, soru oluşturup bunlara birimleri arasında ilişkiyi ve anlamlandırmayı artırma cevaplar hazırlama gibi yöntemlerle gerçekleştirilebilir. sürecidir. Eklemleme yeni materyalle daha tanıdık, Böylece var olan bilgilerle mümkün olduğu kadar çok bilinen materyal arasında ilişki kurma olarak bağlantılar oluşturulur. tanımlanabilir. Örnek; Bilgi işlem kuramının bilgisayarın işleyişine benzetilmesi. Eklemleme uzun süreli bellekte Ezber varolan şemaya yeni bilgi ilişkilendirildiğinde oluşur. Yeni bilgi varolan şemaya eklenerek hem yeni bilgiye Sözel malzemenin ritmik hale getirilerek işitsel anlam verilir, hem de mevcut şemanın anlamı artırılır. malzemeyle eşleştirilmesidir. 4. Bellek Destekleyici İpuçları örgütleme ve Bilginin anlamlılığını artırarak kodlama sürecini eklemleme etkili kodlama stratejileridir. Ancak tüm zenginleştirmede dört temel öğe vardır Bilginin bilgiler bu stratejileri kullanmaya uygun olmayabilir. anlamlandırılmasını artıran unsurlar I.Etkinlik, Örneğin; bilgi tek ya da yenidir, böylece eklemleme 2.Örgütleme, yapılamayabilir. Böyle durumlarda bilgiyi uzun süreli 3.Eklemleme, belleğe yerleştirmek için bellek destekleyici ipuçları 4.Bellek destekleyici ipuçları. kullanılır. 1.Etkinlik; öğrenen kişinin etkin olmasıdır. Bilgiyi Bellek destekleyici ipuçları, içerikle doğal olarak işleme kuramına göre, birey bilginin pasif bir alıcısı varolmayan ilişkileri kurarak kodlamaya yardımcı değil, kendi öğrenme sorumluluğunu taşıyan etkin bir olurlar. Bir başka söylemle doğal bağlantının kişidir. Birey, bilgiyi bir sünger gibi içine çekmez, onun varolmadığı durumlarda, çağrışımlar oluşturarak yerine uzun süreli belleğinde depolamak için bilgiyi bağlantı yaratırlar. düzenler ve yapılandırır. Bellek destekleyici ipuçları iki biçimde 2.Örgütleme; Düzenleme ya da bilgiyi gruplama, sınıflandırılır. tutarlı yapılar oluşturma gibi işlemler olup, kodlamaya yardım eden önemli bir süreçtir. Örgütleme, geniş ya A. İmajlar kullanmak, da karmaşık bilgiler için öğrenme ve anımsamayı B. Sözel sembollerdir. kolaylaştırıcı bir süreç olarak işlev görür. Yapıda yer alan bir kavram hem genel açıklamaları hem de belirli İmajların kullanıldığı bellek destekleyici ipuçlarında örnekleri öğrenme ve anımsamada bireye yardımcı bilgi, bilişsel resimler içine kodlanır. Sözel semboller olur. Örnek telefon numaralarının kolay hatırlanacak kullanmada ise yeni bilgi ile daha anlamlı sözei yapılar hale getirilmesi, 4382108 yerine 438 21 08 gibi. arasında bağlar oluşturulur.
  76. 66 öğrenme Psikolojisl •İmajlar Kullanmak: Yerleşim, zincirleme, askı Hatırlamada vetenekler : Anımsamada önemli bir sözcük, anahtar sözcük olmak üzere dörde ayrılır. etmen, bireylerin yeteneklerindeki ayrılıklardır. Bilgiyi korumada yetenekli öğrenciler, ortalama yetenekli ve düşük yetenekli öğrencilerden daha iyidirler. Bu •Yerleşim; İyi bilinen bir mekan ile yeni öğrenilen ayrılıklar öğrencilerin öğrenim başında öğrenme bilgi eşleştirilir. Hatırlanacak bilgi coğrafi yer veya düzeyleri aynı olduğunda ortaya çıkar. mekansal bölme ile ilişkilendirilir. Örnek: Beş duyu ilkokul çocuklarına öğretilirken aşağıdaki örnek Hatırlamada tutumlar: Bireyin tutumu da anımsamada kullanılabilir; rol oynamaktadır. Bireyin öğrenme ve öğrendiği şeyi anımsama isteği akılda tutmayı kolaylaştırır. Freud, Okulun yanındaki çarşı GÖRMEYE değerdir. bazen kasıtlı olarak belli bilgi ya da yaşantıları Ama yanındaki kasabın KOKUSU kötüdür, Kasabın unuttuğumuzu ya da bastırdığımızı söyler. Ancak bu yanındaki lokalden güzel müzik DUYUKMAKTADIR. neden acı veren yaşantıları unuturken, iyi olanları Lokalin üstündeki pet-shop'ta yavru köpeklere unutmadığımızı açıklamaktadır. Genellikle hoşnutluk DOKUNARAK sevmeye izin verilmektedir. Onun duygusu uyandıranların iyi, acı yaşantıların az yanındaki dondurmacının dondurmalarını TATMAK hatırlandığı, bireyin kayıtsız kaldığı durumların ise ayrı bir zevktir. çabuk unutulduğu kabul edilir. KET VURMA / TRANSFER •Zincirleme; Yeni öğrenilen bilgi ile hikaye oluşturma Karışma: Karışma, bir öğrenme durumunda önceden öğrenilenlerin ya da yeni öğrenilenlerin öğrenmeyi •Askı sözcük; örnek; bir-kir, iki-içi, üç-uç bozmasıdır. Ket Vurma •Anahtar sözcük; Tanıdık olmayan bilgi tanıdık Hatırlama ve unutma ile ilgilidir. Öğrenme kelimelere benzetilir. Örnek; Niyagara- Ne malzemesinin niteliğinden çok, önceki ya da sonraki yaygara, Penisilin- Beni silin. Burada yapılan işlem öğrenmenin diğerini unutturmasıdır. Yani etkisi tanımadık kelimeye karşılık tanıdık bir anahtar geçmişe de dönüktür. kelime kullanmaktır. Aşağıda açıklanacağı gibi ileriye ket vurma ile negatif transfer aynı anlama geliyor gibi görünse de biri A. Sözel semboller: Öğrenilecek bilginin kendi unutma diğeri öğrenmeyle ilgilidir. içinde bir anlam oluşturmadır. Baş harfler ve Geriye Ket Vurma kafiye oluşturma olarak iki gruptur. Yeni öğrenilenlerin önceki öğrenilenleri unutturmasına denir. Örnek;Yeni yazı öğrenenin eski yazıyı unutması • Baş harfler: Bilkauyansende İleriye Ket Vurma Eski öğrenilenlerin yeni öğrenilenleri unutturmasına • Kafiye oluşturma: İsveç, Norveç, Danimarka, denir. Örnek: Türkiye' de araba kullanan birinin Türkiye'nin başkenti Ankara İngiltere'de araba kullanmayı öğrenmeyi zorlaştırması, sık sık unutturmasıdır. Transfer (Aktarım) Geri Getirme Ve Unutma Önceki öğrenmenin şimdiki öğrenmeyi etkilemesi öğrenme sürecinde ön bilginin geri getirilmesi olayıdır. Öğrenme malzemesinin YENİ öğrenmeyi öğrenme düzeyini etkiler. Çünkü yeni bilgiler ön bilgi ile kolylaştırması ya da zorlaştırmasıdır. Yani ileriye ilişkilendirilirse anlamlı hale gelir. Öğrenme hem dönüktür. Pozitif transfer sunulana hem de buna uyum sağlayan mevcut bilgiye bağlıdır. Böyiece geri getirilip kullanılan varolan bilgi önceden öğrenilmiş bilginin sonraki bilgileri öğrenmeyi birimi öğrenileni etkileyebilir. Örneğin; bir öğrenci yeni kolaylaştırmasıdır. örnek; hentbolü bilenin basketbolü bir programlama dilini öğrenirken hesap makinelerinin kolay öğrenebilmes nasıl çalıştığına ilişkin ön bilgiyi geri getirecektir. Doğru kodlanmış bilgiler, bireyde mevcut şemalarda Negatif transfer ilişkilendirilmiş ise, anımsama daha kolay olmaktadır. Önceden öğrenilmiş bilginin sonraki bilgilehn Şöyle ki, bilginin başlangıçta iyi eklemlenmesi, çok öğrenilmesini zorlaştırmasıdır. Alışkanlık çatışması da sayıda ilişki kurulması, iyi örgütlenmesi onun geri denir.lki parmak daktilo bilenin 10 parmağı getirilmesini kolaylaştıracaktır. Geri getirme uzun öğrenememesi süreli bellekten, bilginin aranıp bulunarak etkin duruma getirilmesidir.
  77. Öğrenme Psikolojisİ 67 137. Bir öğrenci, matematik dersindeki öğrenme Yavuz'un yeni TV'yi kullanmayı kısa sürede isteklerini tamamlayarak başarı düzeyini Öğrenmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır? yükseltiyor. Bu öğrenci fizik dersindeki (2004 KPSS-20) çabalarında bir değişiklik yapmadığı halde, onun bu dersteki başarısında da yükselme oluyor. Bu A)Uyancı kontrolü durum, aşağıdakilerden hangisinde örnektir? B)Alışkanlık (2001 KPSS-100) C)Öğrenmenin aktarılması D)Algısal değişmezlik A)Zihinde canlandırma E) Uyarıcı genellemesi B)Bilişsel öğrenme C)Negatif transfer D)Olumlu aktarma E) Genelleme 141.Sürekli olarak önceki elektronik posta adresinin akla gelmesi nedeniyle yeni elektronik posta adresinin öğrenilmesinde güçlük çekilmesi, aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir? (2004 138. Bir ev kadını alıştığından farklı özellikte bir fırında KPSS-21) kek pişirdiğinde yanlış düğmelere basmış ve yanlış ısı ayarlamaları yapmıştır, bunun üzerine de yaptığı A)Geriye doğru ket vurma ; kek yanmıştır. B)Olumlu transfer C)Kodlama Aşağıdakilerden hangisi ev kadının yeni fırında D)Ileri doğru ket vurma kek pişirmekte zorlanmasmın nedenidir? (2003 E) Öğrenme KPSS-78) A)Olumsuz aktarma Yürütücü kontrol Bireyin tüm biliş süreçlerini B)Olumsuz pekittirme denetleyen sisteme verilen addır. C)Olumlu pekiştirme Yürütücü kontrol sistemi bireyin kendi öğrenmesinin iki D)Sönme temel yönünü denetlemektedir; E) Genelleme a. Güdüsel süreçlerle ilgilidir. Güdüsel süreçler bireyin bir şeyi elde etmeye niyet etmesi, onu elde etmeyi amaçlaması gibi birey tarafından 139. Bir eğlence sırasında arkadaşlarının ısrarı üzerine, bilinçli olarak denetlenebilen durumlardır. sözlerini tam olarak bilmediğini düşündüğü, son b. Bilgiyi işleme ile ilgili tüm süreçlerdir. günlerin popüler bir türküsünü onlarla birlikte söyleyen Suat, şarkı bitince şarkının sözlerini baştan sona kadar eksiksiz söyleyebildiğini hayretle fark Yürütücü Biliş eder. Bireyin kendi biliş yapısı ve öğrenme özelliklerinin farkında olmasıdır. Bireyin nasıl öğrendiğinin Suat'ın şarkının sözlerini eksiksiz söylemesi farkındalılığıdır. aşağıdaki kavramların hangisiyle açıklanabîlir? (2004 KPSS-18) İki işlevi vardır. 1.Koşullu bilginin uygulanmasıdır. Örneğin, okulda A)Dış kaynaklı pekiştirme öğrenilenlerin evde uygulanması gibi. B)iç kaynaklı pekiştirme C)Hatırlama 2.Düşünme sürecini değerlendirme ve yönetmek'tir. D)Bilinçaltı Yürütücü bilişli bir öğrenci, düşünme biçiminin E) öğrenmenin tekrarlanması farkındadır, nasıl çalışacağına karar verirken yalnızca materyali öğrenmeye odaklanmaz, aynı zamanda bilişsel güç ve zayıflıklarının da farkındadır. 140. Yavuz, çalışma sistemi eski TV'sinden çok farklı olan yeni bir TV almıştır. Sistem farklılığına rağmen Yürütücü biliş, Bireylere öğrenme durumlarında yeni TV'yi kullanmayı eskisinden daha kısa sürede öğrenip öğrenmediklerini sınamalarına yardımcı olur. öğrenmiştir. Eğer öğrenme gerçekleşmezse yürütücü biliş, duruma uygun doğru süreçleri işe koşar. Özetleme, eklemleme, şematize etme, düzenleme gibi. Yürütücü biliş,
  78. 68 öğrenmenın öğrenme izler. gerçekleşip gerçekleşmediğini Psikolojisl sürekli 2. Algı görelidir. Sesler, renkler, objelerin büyüklüğü, Bireyler yürütücü biliş yetenekleri açısından ayrılırlar zaman ve hareket göreli olarak algılanır. ve bu ayrılık gelişme sürecinde ortaya çıkar. Yürütücü biliş yetenekleri, 5-7 yaşlarından gelişmeye başlar ve 3 Birbirine benzer uyarıcılar bir grup olarak okul yılları süresince gelişir. Yürütücü biliş algılanırlar. yeteneklerinde bireyler arası ayrılıklar, biyolojik ve yaşantı farklılığı nedeniyle oluşmaktadır. Ancak, 4.Zamanda ve mekanda birbirine yakın uyarıcılar yürütücü biliş becerilerinin kazanılmasında öğretimin bir bütün olarak algılanır. etkisi, olgunlaşmanın etkisinden daha fazladır. 5.Farklı uyarıcılar farklı fikirler olarak algılanırlar. Özet Bilgiyi işleme kuramı, bireyin bilgiyi toplama, Algıda Seçicilik ve Dikkat Organizma evreden gelen örgütleme, depolama ve hatırlama aşamalarıyla uyarıcıların bazılarını seçer. Buna algıda seçicilik ilgilenir. denir. Çevremizdeki uyarıcılardan hangisini seçeceğimiz dikkatimize bağlıdır. Bilgiyi işleme kuramındaki öğrenme modeli, bilgisayarın çalışmasına benzetilmektedir. 1.Yabancı ve farklı uyarıcılar dikkat çekicidir. Bilgiyi işleme kuramına göre öğrenme, bireyin sahip 2.Çok yalın ve karmaşık uyarıcılardan çok, orta olduğu bazı yapılar ve bu yapılarla bağlantılı süreçler derecede karmaşık uyarıcılar daha dikkat sonucunda gerçekleşir. çekicidir. Bu modele göre öğrenmeyi etkileyen temel yapılar; 3.öğrenilmiş ipuçları dikkat çeker. duyusal kayıt, kısa ve uzun süreli belleklerdir. 4. Bireyin beklenti ve ihtiyaçlan dikkati etkiler. öğrenmeyi etkileyen belli başlı süreçler ise tanıma, algı ve dikkat, bilgiyi kodlama, örgütleme, depolama ve Kısa süreli bellek, duyusal kayda geten bilgilerin hatırlamadır. davranışa dönüşmesini ya da uzun süreli belleğe kodlanmasını sağlar. Bu belleğin kapasitesi oldukça Bilgiyi işleme sürecinin ilk aşaması duyusal kayıüır. sınırlıdır. Kısa süreli belleğin bilgiyi koruma süresi ise Bu aşamada çevredeki uyarıcı, duyu organları yoluyla yaklaşık 20 saniyedir. sinirleri uyarır. Bu sırada uyarıcının izi yaklaşık bir saniye duyuya kayıt olur. Bu süreç duyusal kayıt Kısa süreli bellek sürekli çalışır. Bu özelliğinden dolayı olarak adlandırılmaktadır. Tüm duyu organlarının, kısa süreli bellek, çalışan bellek olarak da adlandırılır. organik bir bozukluk olmadığı durumlarda, duyusal kayıt yapma yeteneği vardır Kısa süreli belleğe gelen bilgilerin uzun süreli belleğe depolanması genellikle iki süreçle sağlanmaktadır. Duyusal kayda gelen bilgiler çok kısa zamanda, Bunlar tekrar ve gruplandırmadır. yaklaşık bir saniye içinde silinir. Bu nedenle duyusal kayıt, anlık bellek olarak da isimlendirilir. Duyulara Koruyucu tekrarda bilgiler hiçbir değişikliğe kaydolan bilgilerin hangilerinin kısa süreli belleğe uğratılmadan, aynı biçimde tekrar edilerek hem kısa transfer olacağını tanıma ve dikkat süreçleri belirler. süreli bellekte korunabilir, hem de uzun süreli belleğe Tanıma, yeni gelen uyarıcıların özelliklerinin uzun işlenebilir. Düzenleyici tekrarda ise, yeni bilgi eski süreli bellekteki bilgilerle karşılaştırılması eylemidir. bilgilerle ilişkilendirilerek tekrarlanır. Bu yolla yeni gelen Algı: Duyu organlarına gelen uyarımların anlamlı hale bilgiler birey için anlamlı hale gelir. getirilmesi sürecine algı denir. insanlar, duyu organlarına gelen uyarımlara anlam vermek için, onları Uzun süreli bellek, yeni gelen bilgilerin eskilerle örgütlerler. Her bireyin aldığı uyarımlan örgütleme örgütlenerek saklandığı yerdir. Uzun süreli belleğin biçimi farklıdır. Bu nedenle iki kişi aynı uyarıcıya kapasite sınırları belli değildir. Bilgilerin burada kalma baksalar da farklı şeyler görebilirler. Algıyı Etkileyen süresi de çok uzundur. Kısa süreli bellekte etkin olan Faktörler bilgiler, uzun süreli bellekte edilgen biçimde durur. Bu 1. Birey çevresindeki obje, olay ve fıkirleri anlamlı nedenle kısa süreli bellekteki bilgiler anında bir bütün haline getirmeye çalışır. Bu nedenle hatırlanırken, uzun süreli bellekteki bilgilerin örgütlü olmayan uyarıcılann hatırlanması ve hatırlanması için belli bir süre geçmesi gerekmektedir. anlaşılması güçtür. Uzun süreli bellekteki bilgilerin hatırlanma süresi, bilginin belleğe depolanma biçimine göre değişir. iyi örgütlenmiş bilgiler çabuk hatırlanırken, diğerleri daha uzun zamanda hatırlanır.
  79. Öğrenme Psikolojisl 69 Uzun süreli belleğe depolanan bilgilerin türü ve Öğretmenin bu sözü aşağıdaki görüşlerden örg ü t l e n i ş b i ç i m i n e g ö r e ü ç t ü r l ü b ellek hangisinin benimsediğini gösterir? (2001 tanımlanmaktadır: KPSS-81) Anlamsal bellek bilginin anlamlı hale gelmesini sağlar. A)Kalıcı bir öğrenme için düzenli çalışılması Bu bellekte birbiriyle ilintili bilgiler bir araya gelerek gerektiği önermeler ağını oluşturur. Kavramlar ve ilkelerle ilgili B)Sınavlara son günlerde çalışan öğrenci çok zeki şemalar bu bellekte yer alır. ise yüksek puan alabileceği Anısal bellek ise, yaşadığımız olayların depolandığı C)Dere ilgisiz olan öğrencilerin mutlaka başarısız olacağı yerdir. Insanlar katıldıkları bir düğünle ilgili her türlü ayrıntıyı bir bütün olarak hatırlarlar. Bu tür bilgilerin D)Öğrencinin bir daha asla bu başarıyı saklandığı yer anısal bellek olarak tanımlanmaktadır. gösteremeyeceği Anısal bellek anlamlı belleğe göre daha güçlüdür. E) Her ders için farklı bir çalışma tekniğinin Bilgilerin kodlanması için de fazla bir çabaya ihtiyaç kullanılabileceği yoktur. 142. Dört aylık bir bebeğin sesli ve renkli bir oyuncağa gülmesi ve kollarını açması, bir süre 145. Aşağıdakilerden hangisi, öğrenilen malzemenin sonra ise bu oyuncağa eskisi gibi heyecan hatırda tutulmasını zorlaştırır? (2001 KPSS-101) belirtileri göstermemsi aşağıdaki süreçlerden hangisi ile açıklanabilir? (2001 KPSS-14) A)Anlamlı olması B)Sık kullanılması A)Alışkanlık kazanma C)Karmaşık olması B)Bireyselleştirme D)İlgi çekici olması C)Özümseme E) Birden çok duyuya hitap etmesi D)Duyarlık kazanma E) Aigı azalması 143. Bir lise öğrencisi, kimya dersinden sürekli olarak 146. İlköğretimin 4. sınıfında görev yapan bir öğretmen, beklendiğinin çok altında not almaktadır. öğrenci sınıftaki birkaç öğrencinin dikkatlerini öğretmenine kesinlikle doğru yaptığını yoğunlaştırmada güçlük çektiklerini gözlemiştir. yinelemektedir. Bilişsel psikoloji ilkelerine göre, aşağıdakilerden Öğretmenin bu öğrenciye yapabileceği en uygun hangisi öğretmenin bu öğrenciler için yardım aşağıdakilerden hangisidir? (2001 KPSS- uygulayabileceği yardım stratejilerinden biri 80) değildir? (2001 KPSS-102) A) Bundan sonraki sınavlarda daha dikkatli olması gerektiğini hatırlamak A) B) Sınav sorularını sınıftaki öğrencilerle Dikkat dağılmasını önlemek için fiziksel çevrede incelemesini istemek düzenlemeler yapmak C) Sınav sorularını yanıtlarken nerelerde hata B) Bu öğrencilere, bu durumları nedeniyle bazı yaptığını kendisiyle birlikte incelemek konuları öğrenemeyeceklerini söylemek D) Diğer öğrencilerin de beklentilerinin altında not C) Derste öğrenilmesi gereken önemli bilgileri daha aldığını söyleyerek öğrenciyi rahatlatması açık bir biçimde vurgulamak D) Dikkat dağınıklığı ile baş edebilmeleri için bu E) Başarısız oluğu konularda özel öğretmenlerden öğrencilere, kendilerini gözleme ve denetleme ders almasını önermek tekniklerini öğretmek 144. Dersinin sınavına son gün çalışıp başarılı olan bir E) öğrenciye öğretmeni bu başarıya çok sevinmemesi Dersi işlerken öğrencilerin ihtiyaçlarını gerektiğini belirtmiştir. karşılayacak önlemler almak BİLİŞSEL ÖĞRENME TÜRLERİ
  80. Bilişsel öğrenmeler düşünme ve kavrama sistemlerinde meydana gelen ve semboller kullanılarak
  81. 70 öğrenme Psikolojisl gerçekleşen öğrenmelerdir. Bilşsel öğrenme ürünleri; Deneme-Yanılma yoluyla problem çözme: sözel bilgiler, kavram öğrenme, ilke öğrenme, problem (Thorndike, davranışçı yaklaşım) Birey çözmeyi öğrenme olarak basitten karmaşığa doğru problem durumu karşısında (uyarıcı) çeşitli gelişen bir süreç izler. davranışlar sergiler, Sonuca götüren (pekiştirilen) davranışlar öğrenilir. Diğerleri 1. Sözel Bilgileri Öğrenme söner. Anlamlı bilgilerin olmadığı, problem Herkesin ezbere bildiği ay, gün, dağ, ırmak şehir hakkında ön bilgilerin eksik olduğu isimleridir. Basit olguları öğrenme, Olay ve eleman durumlarda kullanılır. arasındaki ilişkidir. "Türkiye'nin başkenti Ankara'dır". Sözel Zincirleri Öğrenme, Birbirini takip eden olguların oluşturduğu bilgilerdir. Haftanın günleri, Kavrama yoluyla problem çözme: (Köhler, çarpım tablosu vb. Gestalt) Birey, sahip olduğu bilişsel yapılar, geçmiş yaşantılar ile edindiği tecrübelerden 2. Kavram Öğrenme faydalanarak aniden, birdenbire, zihinsel Birbirine benzer özelliklere sahip olay, düşünce ve olarak problemi çözer. nesnelere isim vererek gruplandırma yapmaktır. Örnek; hayvan, bitki, böcek, trafik, okul vb. Kavramların öğretiminde kullanılan teknikler şunlardır; Hazır modeller yoluyla problem çözme: a. Kavram analizi yapmak: Adı, tanımı, Birey belli bir problemin çözümünü örnekleri, örnek olmayanları, kritik özellikleri öğrendikten sonra benzer durumlarda da aynı b. Kavram Haritaları (Ağı) Kullanmak: yolu kullanarak problemi çözer. Birey daha Kavramın ilişki içerisinde otduğu diğer önce öğrendiği çözüm yollarını uzun süreli kavramlarla anlamlı bağlantılar kurularak bir belleğinde örgütler ve benzer durumla şemada gösterilmesidir. Kavramların somut karşılaştığında aynı çözümü uygular. ve görsel anlamda öğrenilmesini sağlar. c. Kavram öğretiminin İlkeleri: Somuttan soyuta, bilinenden bilinmeyene, Basitten Yaratıcı düşünceyi kullanarak probtem karmaşığa, örnek-zıt örnek çözme: Bilişsel yeteneğin imgesel (hayal gücü) ve sezgisel boyutlarını içine alan ve çok yönlü düşünme biçimleri olarak ifade edilen 3. İlke (Kural) Öğrenme yaratıcı düşünme , bireye alışılmışın ve var İki ya da daha fazla kavram arasındaki ilişkiyi belirten olanın dışında yeni yollar arayarak probleme ifadelere ilke (kural) denir. İlkeler doğada ve çözüm üretmeyi sağlar. Öğrenilenler her toplumdaki genel ya da özel belirli düzenliliklerin duruma uyarlanamaz. Seziş yoluyla öğrenme anlatımıdır. Örnek: Boşluğa bırakılan nesneler organizmanın içinde butunduğu duruma ya da yerçekiminin etkisiyle yere düşer. probleme özgü olarak ortaya çıkar. 4. Problem Çözmeyi Öğrenme Bilişsel öğrenmenin en üst düzeyidir. Problem, bireyin karşılaştığı güçlüktür, Birey buna çözüm arayarak bilgi 147. Aşağıdakilerden hangisi seziş yoluyla ve becerisini kullanır ve geliştirir. öğrenmenin özelliklerinden biri değildir? (2002 KPSS-95) John Dewey Problem çözmenin aşamalarını aşağıdaki gibi sıralamıştır; A)öğrenilenlerin unutulması oldukça zordur B)Öğrenmenin gerçekleşmesinde ip uçları' yararlı a. Problemin hissedilmesi olmaktadır b. Problemi tanımlama ve bilgi toplama C)öğrenilenler her türlü duruma uyarlanabilir c. Çözüm yolları üretme (hipotez) d. Çözüm önerilerini test etme D)Öğrenilenlerin birdenbire ortaya çıktığı görülür e. Uygulama üzerinde çalışma E) öğrenme organizmanın hazır olduğu bir anda ortaya çıkar f. Sonuca ulaşma ve problemi çözme Problem Çözmeye İlişkin Yaklaşımlar; 148. Aşağıdakilerden hangisi, problem merkezli öğrenmenin özelliklerinden biri degildir? (2001 KPSS-105)
  82. öğrenme Psikolojisİ 71 A)Öğrencilerin, problemin çözümü için sorumluluk konuşma, yazma, sözel, matematiksel, mantıksal alması bilgiyi işlemek için daha uygundur. B)öğretmenin değişik çözüm yollarını öğrencilerine sunması Sol beyin C)Düşünme süreçlerinin kullanılması için fırsatlar Vücudun sağ yanını kontrol eder. Ritm, müzik, bütünü sağlaması görme, hayal kurma, sentez, renkler, şekiller, üç D)Çözüm için belli bir formül ya da kalıbın boyutlu düşünme, görüntüler, algısal , dikkat çekici, olmaması uzaysal, bütüncü artistik bilgiyi işlemek için uygundur. E) öğrencilerin bilgi toplamada etkin olarak rol alması . Beynin iki yarı küresi sinirsel bir bağ aracılığı ile iletişim kurmakta herhangi bir öğrenmeye iki yarı küre de NÖRO-FİZYOLOJİK KURAM (BEYİN TEMELLİ katkıda bulunmaktadır. ÖĞRENME) Korteks (Beyin kabuğu, zarı) İnsan öğrenmeierini beyin fonksiyonları ile ele almıştır. İnsan davranışlarını kontrol eder. Algılama, bilinçli Kuram ile ilgili olarak Hebb ilgilenmiştir. Beyindeki davranışlar, öğrenme, hatırlama, düşünme, heyecan, uyarılmaların sonunda beyinde olan kimyasal biünçlilik ve kişilik bütünlüğü vb. gibi fonksiyonları değişiklikleri yakından inceleyerek kuramını yerine getirir geliştirmiştir. Bu kurama göre öğrenmede beyinde olan kimyasal değişikliklerdir. Nörobilim ve bilişsel yaklaşımla bağlantılı bir öğrenme yaklaşımıdır. Insan beyninin yapısı ve işlevleri üzerinde Bu görüşe göre duygusal-zihinsel süreçler beynin bir durmuştur. Beynin nasıl öğrendiğinin farkında dizi işlevinin ürünüdür. Nasıl ki yürüme, soluk alma, olunmadan yapılan eğitim rastgele ve amaçsız bir gülümseme gibi basit motor devinimler beyin işlevinin eğitimdir. birer ürünü ise duygulanım, öğrenme, düşünme beste yapma gibi karmaşık duygusal ve bilişsel davramşlar Beyin temelli öğrenmenin 12 ilkesi vardır; da beyin işlevinin birer ürünüdür. Çağdaş nörobiyolojiye göre davranışın beyin işlevinin bir 1.Beyin paralel işlemcidir yansıması olduğu görüşü hakimdir. 2.Öğrenme fizyolojik bir olaydır Beyin iki yarım küreden meydana gelmiştir. Her yarım 3.Beyin kendisine ulaşan vehlere anlam yüklemeye çalıştr küre de 2 lob'dan oluşur. Bunlar; 4.Anlam yükleme örüntüleme yotuyla olur. (Örgütleme, sıniflandırma) 1.Frontal Lob (alın lobu): Alnımızın arka bölümüdür. Konuşma merkezidir. Duyuları birleştirip, 5.Duygular örüntülemede önemli rol oynar bütünleştirme görevini üstlenir. 6.Beyin parçaları ve bütünü aynı anda algılar. Sol beyin parça bilgileri, sağ beyin bütün bilgileri organize eder. 2.Temporal lob (Şakak lobu): Şakaklar hizasındadır. Her iki beyin her etkinlikte yer alır. İşitmeyi sağlar. 7.Öğrenme hem doğrudan odaklanılan hem de yan uyancılardan algılanan bilgileri içerir.Dikkat etkilidir. 3.Parietal lob (Çeper lob): Duyu ve hareket 8.Öğrenme kasıtlı ve kasıtsız süreçlerden oluşur merkezidir. 9.İki tür bellek vardır; 4.Oksipital lob (Ense lobu): Görme ve ışık a. Uzamsal bellek: Günlük yaşantılarla ilgilenir. merkezidir. b. Ezberleyerek öğrenme: Olgu ve becenlerle Beynin görevleri ilgilenir. Beyin zekanın, bilincin, algının, iradenin merkezidir. 10.Olgular ve beceriler uzaysal bellekte depolandığında Ayrıca istemli ve istemsiz motor hareketlerin daha iyi öğrenilir. yapılmasını sağlar. Konuşma ve düşünme gibi karışık olayları idare eder. Duyu organlarından gelen 11.Öğrenme zihni zorlayan etkinliklerle artar, tehditle uyarıcıları anlamlaştırır ve duygu haline getirir. kilitlenir 12.Hiçbir beyin diğerine benzemez Sağ Beyin Bu yaklaşıma göre en iyi öğrenme gerçek problemleri Vücudun sol yanını kontrol eder. Sözcükler, mantık , çözerek gerçekleşir. Öğrencilerin etkin katılımı şarttır. sayılar, ardışıklık, matematik, analiz, üsteleme,
  83. 72 öğrenme Psikolojisl Yapılandırmacı yaklaşımda olduğu gibi öğrenciler insancıl yaklaşımı ilk ortaya atan kişi yaparak yaşayarak öğrenirler. maslov'dur. Eğitimle ilgili olarak daha çok Rogers'ın düşünceleri yaygınlaşmıştır. Değerlendirme çok önemlidir. Değerlendirme beynin ihtiyaç duyduğu dönütü sağlar. Rogers'a göre insan doğuştan iyidir. Olumlu bir potansiyele sahiptir. İnsan yaşamı boyunca kendini gerçekleştirmeye yönelik etkinliklerde bulunması İNSANCIL (HÜMANİST) KURAMLAR gerekir. Rogers'ın önemli kavramları; Öğrenmenin nasıl olduğunun değil, neyin nasıl bir Benlik ortamda öğrenilmesi gerektiğinin üzerinde durur. Bu Bir kimsenin öz varlığı, kişiliği, onu kendisi yapan kuramda insani değerler öğretilmeli ve bu, öğrenciye şeydir. saygı gösteren, değer verilen ortamlarda öğretilmelidir. Özben Temelde iki unsur önemlidir: bireyin gerçek benliğidir. 1-Öğrenci biriciktir 2-Öğretmen özerktir. Benlik tasarımı Bireyin olmak istediği benliktir. ideal benliktir. *İnsancıl yaklaşım bireyselliği savunmasına karşın işbirliğine de önem verir. örneğin; işbirliğine dayalı Ayna Teorisi öğrenmede yüz yüze iletişim ve kazan-kazan prensibi Bireyin kendini algılayışı, başkalarının kendini nasıl vardır. algıladığına bağlt olması durumudur. Bu nedenle çocuklara kötü davranılmamalı, kötü sözler söylenilmemelidir. Davranışçı ve bilişsel yaklaşımdan sonra 3. güç olarak ortaya çıkmıştır. Diğer kuramlardaki gibi katı ilkelerden Rogers'ın eğitimle ilgili görüşleri; çok belli bazı temel ilkeler konusunda anlaşmış bilim adamlannın görüşlerinden oluşmaktadır. Gestalt Danışan merkezli terapi yaklaşımın ilkelerinden yararlanmışlardır. Yönlendirici olmayan psikolojik danışma yaklaşımıdır. Akıl verme yoktur. "yansıtmacı", "yönlendirici olmayan" İnsancıl kuramlar, Gestalt yaklaşımdan yarartanan ve birterapi yaklaşımıdır. Amaç, danışanın farkındalılığını bireyi merkeze alan bir yaklaşımdır. Bu yaklaşıma göre artırmaktır. Danışma ve terapide danışan ya da terapi öğretimde öğrenci biriciktir. Maslow, Rogers, ve yardımı alan kişinin bir birey olarak kişiliği, değerleri, Combs başta gelen temsilcilerindendir. yaşam felsefesi v.b. göz önünde bulundurularak, danışma sürecinin iki eşit insan ilişkisi içinde ( "ben- Insancı yaklaşımın önemli kavramları; fenomenoloji sen" ilişkisi), empati, saygı, koşulsuz kabul, dürüstlük, (içe bakış), kendini gerçekleştirme, benlik, güdü, saydamlık, tutarlılık ilkelerinin önem kazandığı empati, saygı, saydamlık, ilişkinin şimdi ve buradalığı, terapidir. tutarlılık, kararlılık gibi kavramlardır. Fenomenoloji Bu yaklaşıma göre insan değerlidir. İnsanın kendini Dış dünyanın ne olduğundan çok bireyin ona nasıl bir gerçekleştirmesi için fırsat verilmelidir. anlam yüklediğidir. Önemli olan dünyanın başkalarına nasıl göründüğü değil, bireye nasıl göründüğüdür. Bu Bu yaklaşıma göre güvenli bir sınıf ortamında saygı, açıdan insancıl yaklaşım varoluşçudur. empati ve dürüstlük olmalıdır. Öğrenciyi merkeze alan, onun gelişimini öne alan, hoşgörülü, özgür ortamlarda İnsancıllık (hümanizm) eğitmeliyiz. Temelde insana, bireyselliğe, insan olmanın değerine, kişisel eylemleri belirleme hakkına önemi vurgulayan insancıl yaklaşıma göre özellikle davranışçı yaklaşım felsefı akımdır. insanı ihmal etmektedir. insancıl yaklaşım iki temel ilkeyi savunur. Rogers'ın kuramının temel ilkeleri; a. Bireyin davranışını anlamak için onun iç referans 1.Öğrencinin biricikliği: Öğrenci önemlidir. Eğitimin noktasını bilmek gerekir (Fenomenolojik alanı merkezinde öğretilmesi gereken davranış değil nedir? v.b.)- öğrenci bulunmaktadır. b. Benlik, çevreyle etkileşim sonucunda oluşur. 2.Öğretmenin özerkliği: Öğretmen sınıfta daha c. Davranışların çoğu bireyin benlik kavramıyla önceden verilen kararların uygulayıcısı tutarlıdır. olmamalıdır.
  84. öğrenme Psikolojisİ 73 •Her birey sürekli değişen yaşantı dünyasının 8.Düşünce ve duygulara, bilgilerden daha çok önem merkezidir verilir. •Organizma yaşadığı ve algıladığı şekliyle bir alana 9.Grup etkinliklerine, oyunlara, rol oynamaya yer "fenomenolojik alana" tepkide bulunur. Aynı verilir. öğretmeni bazı öğrencilerin sevip, diğerlerinin sevmemesi gibi İnsancıl sınıf yaklaşımları •Organizmanın temel bir hedefi ve amacı vardır. 1. Deger açıklama yaklaşımı: Öğrencilerin Yaşayan organizmayı gerçekleştirmek, değerlerinin farkına varmalarını sağlamaktır. Her sürdürmek, geliştirmek. düşünceye saygı göstermek esastır. Öğretmen belli değerleri öğrencilere kabul ettirmeye Kendini Gerçekleştirme çalışmaz. Öğretmen kolaylaştırıcıdır. 1970'lerde Rogers'ın önemli kavramlarmdan biridir. Tam işlevli kişi popülerlik kazanmıştır. anlamına gelir. Kişin potansiyellerini ortaya çıkarması b-Öğretmenlerin sınıfta yapabilecekleri etkinlikler demektir. Yeterlik ve olgunluğu artırmaya yönelik bir ve ders programları geliştirilmiştir. yöneliş sürecidir. c-Amaç öğrencilerin değerlerinin farkına varmalarını sağlamaktır. •Davranışı anlamanm en iyi noktası bireyin iç d-öğrenciye saygı göstermek esastır. referans noktasıdır. Yani kişinin dünyayı nasıl e-Öğretmen kolaylaştırıcı rolündedir. gördüğünü hatta nasıl algılayıp yorumladığını dikkate almak gerekir. 2. Öğretmen stilleri yaklaşımı: Öğrencilerin öğrenme stilleri belirlenir. Okul, öğrencilerin öğrenme •Çevreyle etkileşimin bir sonucu olarak benlik stillerine uygun ortamlar sağlamaya çalışır. yapısı oluşur. Bireysel çalışma olanakları sağlanır. Değer ve ilgiler belirlenir, yaratıcılık ve katılım vurgulanır. Benlik Çevreyle etkileşim sonucunda kişinin geliştirdiği ben algıları ve bu algılara bağlı değerlerdir. Bu algılar 3. İşbirliğine dayalı öğrenme: Öğrencilerin grup doğrudan ya da dolaylı yaşantılar sonucunda gelişir. içinde ancak yarışmacı değil işbiriikçi bir ortamda öğrenmelerini öngörmektedir. • Organizmanm benimsediği davranış biçimlerinin çoğu benlik kavramıyla tutarlıdır. Öğrenciler ortak bir amaca ulaşmak için birükte çalışırlar. Birlikte çalışmanın esası, birilerinden • Eğitim anlayışı öğrenci merkezlidir. daha iyi olmak değil birileriyle daha iyi yapmaktır. İnsancıl yaklaşımm ilkeleri Yüz yüze bir yöntemdir. Teme! kazanç işbirliği ve grupla çalışma becerilerinin kazanılmasıdır. Bu 1.Eğitimde benlik duygusu ve bireysel kimliğin gruplara genellikle "bilgi/öğrenme çemberleri adı gelişimi önemlidir. verilir. 4-6 kişilik gruplar oluşturulur. Gruplar birbirleriyle yarışırlar. Bireysel sorumluluğa önem 2.Bireyin gelişimi için etkili insan ilişkileri, dürüst verilir. kişiler arası iletişim, yapıcı çatışma çözümleri gibi konular yapılmalı ve öğretilmelidir. Geleneksel Eğitim Anlayışının İlkeleri: •Yalnızca akademik başarı için mücadele eder. 3.Geleneksel yaklaşımla bağdaştırılabilecek ve onun içinde uygulanabilecek biryaklaşımdır. •Bireysel kimliği öne çıkarmaz. •Öğrencilerin biricikliği önemli değildir. 4.öğrencilerin bireysel kimlikleri ön plana çıkartılır. •Açık ve içten iletişim önemli değildir. 5.Açık ve içten iletişim kurulur. •Değerlerin açıklığa kavuşturulması önemli değildir. 6.Bireysel değerler kabul edilir ve geliştirilir. •Benlik duygusu ve duyguların geliştirilmesi önemli değildir. 7.Benlik duygusu ve duyguların geliştirilmesine önem verilir. însancıl yaklaşımla öğrenmede sınıfta uygulanacak önemli noktalar:
  85. 74 öğrenme Psikolojisl •Içerikten çok öğrenme yöntemi ve etkinlikleri, sınıf Dürtü ortamıdır. İçten gelen gerilimdir. Fizyolojik ya da psikolojik olabilir. •Dış dünyanın ne olduğu değil bireyin ne anlam yüklediği (olguya karşı anlam) İtki (tepi) •Dış dünyaya verilen tepki değil, ne hissettiği Bir iş yapmak, harekete geçmek için duyulan ve bireyin (tepkiye karşı duygu) engelleyemeyeceği kadar güçlü isteğe verilen isimdir. •Birey toplum adına yok olmamalı (topluma karşı birey) öğrenmenin gerçekleşmesi için öğrencilerin •Varolan durumu sürekli geliştirmek önemli, güdülenmiş olmaları gerekir. öğrenciye zorla bir şey korumak değil (korumaya karşı değişme) öğretmek zordur. •öğrencinin uyması değil özgür olması (uymaya karşı özgürlük) Güdülerin döngüsel olma özelliği vardır. •Edilgen öğrenme değil etkin öğrenme A. ihtiyacın hissedilmesi •Başkalarının düşüncelerini almaya karşı kişisel B. Ihtiyacı gidermeye yönelik davranış gelişim C. Ihtiyacın giderilmesi (rahatlama) •Kabul etmeye karşı araştırma •Statükoya karşı değişim Güdüler nasıl kazanılmaktadır? İnsancı sınıf ortamının özellikleri; Davranışçı yaklaşım: Şartlanma ve modelden •Rahat ve işbirliği olan öğrenme yollarıyla öğrenilmektedir. Güdülenmede •Öğretimin temeli öğrendlerin ilgileri, yararları ve pekiştireç önemli etkendir. Dışsal güdülemeye dayalı hedefleridir bir yaklaşımdır. •Amaç ve hedefleri belirlemelerine yardım etmektir •Güvenli bir sınıf ortamı oluşturularak öğrencilerin İnsancıl Yaklaşım: "Aslında bütün insanlar bireysel farklılıklarına uygun öğretim yoları güdülenmiştir. Kimse asla motivasyonsuz değildir. kullanılır Bazen insanlar bizim onlann yapmasını tercih ettiğimiz şey için güdülenmemiş olabilirler. Ancak onların Çağrılı Öğretim (Purkey) tamamen motivasyonsuz olduğunu söylemek doğru Çağrılı öğretmenlerin 7 özelliği aşağıdaki gibidir; değildir." İfadesi bu yaklaşımın güdülemeye bakış açısını yansıtmaktadır. İnsancıl yaklaşım güdülenmeyi, 1.Her öğrenciye ulaşma (isimlerini öğrenme) insanların büyüme ve gelişmelerine neden olan etkin 2.Dikkatle dinleme bir iç güdü olarak görmektedir. Güdülenme öğretmenin öğrenciye veya sınıfta dışsal olarak yaptığı 3.öğrencilere karşı gerçekçi olma bir şey değildir. Aksine büyüme, gelişme ve yeni 4.Kendine karşı gerçekçi olma tecrübeleri entegre etmek için halihazırda var olan 5.lyi bir disipün sağlama pozitif bir eğilimi beslemektir. örnek; sabah okula gitmek istemeyen müdür örneği 6.Reddedilmeyle başa çıkma (öğrencilerin tepki vermelerini kişisel olarak algılamama) Sosyal öğrenme yaklaşımı: Davranışçı, bilişsel 7. Kendini çağırma (Kendisi hakkında olumlu yaklaşımların özelliklerini içerir ve yeni boyutlar ekler. düşünme) Davranışlar, çevresel değişkenler ve kişisel ö<elliklerin etkileşimi sonucu ortaya çıkar. GÜDÜ Organizmayı harekete geçiren durumdur. Bilinçli veya Sosyal öğrenme yaklaşımına göre güdülenmeyi bilinçsiz davranışa yön veren harekete geçiren güç etkileyen üç ana etken vardır; anlamında kullanılmaktadır. a)Bireyin amacına ulaşma beklentisi b)Amacın birey için değeri Motivasyon c)Bireyin yapılacak işe yönelik tepkisi Bireyin öğrenmeye istekli hale getirilmesidir. Birey ilk iki maddeye olumlu cevaplar veriyorsa Güdülenme özyeterlik duygusu gelişecektir. Bireyin işinin yönünü, gücünü ve öncelik sırasını belirleyen iç ve dış dürtünün etkisi ile eyleme özyeterlik; Bireyin belli bir işi başaracak yeteneğe geçmektir. sahip olduğu ile ilgili algısıdır. Bireyin geçmiş Güdülemek yaşantılarına dayalı olarak veya başka kişilerin insan ya da hayvanlardaki belli güdüleri harekete yaşantılarını gözleyerek bir işin sonucunu tahmin eder. geçirerek canlıyı eyleme itmektir. Beklenen sonuçlar olumlu ise ve yapılacak iş yarar Güdüleyici sağlayacaksa güdülenme gerçekleşir. örnek; Eyleme geçirici ya da yönlendirici unsurlardır.
  86. Öğrenme Psikolojisl 75 Ellerimizin donmasını beklemeden eldivenlerimizi giyeriz. b. Güvenlik ihtiyacı: Kendine güven ve emniyet içinde, tehlikeden uzak hissetmek Bilişsel Yaklaşım: Var olan düzeni ve dünya işlerini anlama ve denge kurabilme ihtiyacından dolayı c. Ait olma ve sevgi ihtiyacı: Başkalarıyla ilişki güdüleniriz. Davranışçı yaklaşımda dışsal etkenler kurma, kabul edilme ve bir yere ait olma önemli görülürken, bilişsel yaklaşımda ise içsel etkenler önemlidir. Hoşlandığı bir dersin sınavına d. Takdir edilme ihtiyacı: Başarıya ulaşma, yeterli çalışan bir öğrenci yorgunluğunun, açlığının ya da olma, başkalarınca Benimsenme, tanınma uykusuzluğunun farkında olmayabilir. Çünkü amaçlarını gerçekleştirme gibi içsel ihtiyaç onu e. Bilişsel İhtiyaçlar: Bilme ,anlama ve keşfetme etkilemektedir. Bütün öğrencilerdeki içsel ihtiyaçlar farklıdır. f. Estetik ihtiyaç: Simetri.düzen ve güzellik •Başlangıçta başarısız olmalarına rağmen neden g. Kendini Gerçekleştirme: Potansiyelin ortaya bazı öğrenciler problem çözmeye devam eder. çıkması •Neden bazı öğrenciler notlarım etkilemeyeceğini Maslovv'a göre o anda en çok ihtiyaç duyulan güdü en bildikleri halde bazı etkiniiklerle ilgilenirler. baskın olandır. Bir ait düzeydeki ihtiyaç giderilince, bir üst düzeydeki ihtiyacı giderici güdü önem •Bazı öğrenciler neden derslerin önemsiz yerleriyle kazanacaktır. ilgilenirler Maslow, güdüleri birincil ve ikincil güdüler olmak •Neden öğrenciler olumsuz geribildirim almayı, hiç üzere ikiye ayırmaktadır. geribildirim almamaya tercih ederler. Birincil güdüler Güdülenmeyi etkileyen kişisel etkenler; (Doğuştan gelen güdüler): Organizmanın yaşamını sürdürmesi rçin gerekli olan ve doğuştan getirilen Güdülenme biliş, davranışlar, çevre ve diğer kişisel güdülerdir. Organizmanın açlık.susuzluk gibi hayati etkenlerin etkifeşimi sonucunda ortaya çıkmaktadır. ihtiyaçlarından kaynaklanır ve fizyolojik dürtüler olarak Kişisel etkenler; adlandırılır. a- Uyarılma (genel uyarılmışlık hali) b- İhtiyaçlar (Soyut, somut, basit ya da karmaşık İkincil güdüler Olabilir) c- inançlar d- Amaçlar Edinilen/kazanılan güdüler): Yaşamsal önemi olmayan (Derslerle ilgili amaçları) ama organizmayı davranışa yönlendiren durumlardır. Bireyin daha çok sosyal çevrede edindiği güdülerdir. Maslovv Örnek; başarı güdüsü. Maslow'a göre, güdülenmenin temelinde ihtiyaçlar GÜDÜLEME vardır. 1-İçsel Güdülenme: Birey "doyum" elde etmek için bir •İhtiyaçlar evrenseldir işi başarmak istiyorsa bu içsel güdülenmedir. içsel •İhtiyaçlar hiyerarşik bir sıra izler. güdülerde kişinin içinden gelen etkiler (ilgi, merak, ihtiyaç) söz konusudur. Örneğin; matematiğe ilgi duyan •Bir üst sıradaki ihtiyacın ortaya çıkabilmesi, için bir çocuk ona "yap" demeden kendisi istediği için kendinden bir öncekinin en azından biraz matematik çalışıyorsa içsel olarak güdülenmiş doyurulması gerekir. demektir. •Bir üst ihtiyaç bir alt sıradaki ihtiyaç için feda 2-Dışsal Güdülenme: Bireyin güdülenmesi dışsal edüebilir. Ancak bir üst sıradaki ihtiyaç için bir alt etkilerle, öğrenci için özendirici hedefler seçilerek ya da sıradaki temel ihtiyaç feda edilemez. pekiştireçler kullanılarak geliştirilirse bu durumda güdüleme dışsaldır. Dışsal güdü dışarıdan gelen ödül, Maslovv, klinrk gözlemlerine dayanarak ihtiyaçları bir ceza, baskı, rica gibi etkilerle ortaya çıkar. Örneğin; sıraya koymuştur. İhtiyaçların hiyerarşik sıralamasını annesinin "yemeğini yemezsen oyun oynayamazsın" aşağıdaki gibidir; demesi üzerine yemeğini yemeye başlayan çocuk dışsal olarak güdülenmiştir. Yemek yemesi yemeği a. Fizyolojik ihtiyaçlar: Yiyecek ,su, oksijen uyku, sevdiğinden değil, oyun oynamak için yemeği araç cinsellik olarak kullanmasıdır.
  87. 76 öğrenme Psikolojisl Öğrenme odaklı sınıf modeli (Eggen ve Kauchak) 151. öğrenmeyi etkileyen etmenlerden olan güdülenme; içten güdülenme ve dıştan güdülenme olmak üzere Bu modele göre öğrenci güdülenmesini artırmada etkili ikiye ayrılmaktadır. olan 3 faktör vardır. (Bacanlı, 2000) Aşağıdaki hangisi içten güdülenme örneğidir? 1.öğretmen nitelikleri (iyi model, coşku, sıcak (2003 KPSS-52) davranma) A)Bir öğrencinin annesinin azarlamaması için ders 2.Iklim değişkenleri (sınıf düzenli, güven verici, çalışması anlaşılması kolay olmalı, hafif düzeyde yarışma B)Bir gencin babasının araba almaya söz vermesi olmalıdır) üzerine üniversite sınavını kazanmak için ders çalışması 3.Öğretim değişkenleri Konuya uygun giriş yapılmalı, mümkün olduğunca kişiselleştirilmelidir. C)Bir gencin kendim her konuda geliştirmeye önem vermesi nedeni i!e değişik alanlarda kitap Katılım sağlanmalıdır. okuması D)Bir çocuğun annesinin kendisine çikolata vermesi için ıspanak yemeğini yemesi 149. Bir öğretmenin öğrencilerini güdülemesinin en E) Bir öğrencinin Türkçe öğretmeninin önerdiği etkili yolu aşağıdakilerden hangisidir? (2002 bir kitabı okuması KPSS-101) 152. Maslovv'un ihtiyaçlar hiyerarşisini dikkate alarak A)Derste konuların hangi sırayla işleneceğini hangi seçenekte doğru bir sıralama yapılmıştır? söyleme (2004 KPSS-9) B)Ders anlatırken tüm sınıfı görebilecek şekilde durması A)Güvenlikte olma - kendini gerçekleştirme - beslenme - statü kazanma - sevme ve sevilme C)Konuyu anlattıktan sonra öğrencilere özet yaptırması B)Güvenlikte olma - beslenme - statü kazanma - D)Konuyla ilgili bol bol alıştırma yaptırması sevme ve sevilme - kendini gerçekleştirir E) Derste öğrenilecek bilgilerden nasıl C)Beslenme - sevme ve sevilme - güvenlikte olma yararlanacaklarını anlatması - statü kazama - kendini gerçekleştirme D) Beslenme - güvenlikte olma - sevme ve sevllme - statü kazanma - kendini gerçek 15O.öğrencilerine ev ödevi veren öğretmen, birkaç E) Kendini gerçekleştirme - beslenme - sevme ve öğrencinin bu ödevi başkalarına yaptırdığını fark sevilme - güvenlikte olma - statü kazanma eder. Bu öğretmenin, öğrencilerinin ruh sağlığını ÖĞRENME STRATEJİLERİ bozmadan yapacağı en doğru davranış Bir öğrenme malzemesinin nasıl öğrenileceğinin aşağıdakilerden hangisidir? 2002 KPSS-106) öğrenciye öğretilmesi ile ilgili bir konudur. Öğrencilerin kendi öğrenmelerini kendilerinin sağlamasını amaç A)Ödevlerini başkalarına yaptıran öğrencileri edinir. cezalandırması 1. DİKKAT STRATEJİLERİ B)ödevlerinin yetersiz olduğunu söyleyerek düşük Öğrenci etkinliklerinin birincisi dikkati konuya puan vermesi çekmektir. Bu nedenle kandi öğrenmesini sağlayacak C)ödevlerini başkalarına yaptıranlara yeni ödevler öğrenci öğreneceği konuya çeşitli yöntemler kullanarak vererek yeni ödevleri değerlendirmesi dikkatini toplamalıdır a. Anahtar sözcüklerin ya da temel fikirlerin altını çizme D) ödevlerini başkalarına yaptırmanın büyük bir Öğrencinin öğrenme hedefine sahip olması (hedeften suç olduğunu anlatması haberdar olmalıdır) Metnin kenarına not almak E) ödevleri tahtada yaptırarak öğrencileric. kendinin yapmadığını ortaya Çıkarması
  88. öğrenme Psikolojisl 77 KISA SÜRELİ BELLEKTE DEPOLAMAYI ARTIRAN STRATEJİLER Kısa süreli bellekteki bilginin miktarını ve kalış süresini artırmanın yolları a. Zihinsel tekrar, kitaptaki bilgiyi aynen tekrar etmektir. Zihinsel tekrar stratejileri bilgiyi, daha sonra uzun ^üreli belleğe yerleştirmek için gerekli olan ileri işlemlere hazır halde tutmayı sağlar ve ayrıca ezberleme için kullanılır. b. Gruplama: Hayvanların bir listesini öğrenmek durumunda olan bir öğrenci hayvanları kategorilere ayırarak bilgiyi organize edip öğrenebilirGrafik çizebilir, bilginin ana hatlarını belirleyebilir 2. ANLAMLANDIRMAYI (KODLAMA) GÜÇLENDİRİCİ STRATEJİLER a. ön öğrenmelerin hatırlatılmasında b. Uyarıcıları sunma c. Öğrenme rehberi sağlama özellikle ilk ikisi öğrencilerin öğrenme hedeflerine uygun olarak ön koşul kavramlar ve materyallerin anlamlarını kendi kendilerine hatırlattıklarmda öğrenmeyi gerçekleştirmektedir. Örnek: önce kurtuluş savaşını başlatan etkeni öğrenecekse önce "Kurtuluş Savaşı" hakkındaki bilgisini kendi kendine hatırlatmalıdır. Daha sonra Kurtuluş Savaşını başlatan olayları uygun stratejiler kullanarak yeni bilgiyi anlamlandıracaktır (kodlayacaktır). Bu amaçla şemalar kullanılabilir. 3. EKLEMLEME STRATEJİLERİ En önemlisi benzetimler kurmaktır. Eski ve yeni bilgi arasında ilişkiler kurmayı sağlar. Benzetimler, yeni bilgiyi daha önceden bilinen eski bilgiyle somut olarak açıklamamıza yardım eder. Yeni bilginin eski bilgiyle benzerliklerini kurarak yeni bilgiyi anlamamızı sağlar. Su pompası ile kalp arasındaki benzetimin kurulması gibi. 4. ÖRGÜTLEME STRATEJİLERİ Öğrencinin yeni bilgiyi anlamlandırma düzeyini yükseltici stratejilerdir. Bunlar öğrenilecek materyali yeniden yapılandırarak, organize ederek anlamlandınlmasını sağlar. Örnek; önemli fıkirleri, anahtar sözcükleri, kavramları not alma, özetleme a. Not alma, öğretmenin sunduğu bilgileri yeniden organize ederek başka bir kağıda not almak, kitabın kenarına not almak gibi. Not alma hem dikkat hem eklemleme hem de örgütleme stratejisidir. b. Öz et le me , Y az ıl ı ma te ry al i öz et le medir. Öğrencinin bilgiyi anlamlandırmasına ve uzun süreli belleğe anlamlı olarak yerleştirmesine yardım eder.
  89. özetlemenin ilkeleri •Anlamak için okumak •önemli fıkirleri ayırt etmek •Bilgiyi kendi sözcükleriyle ifade etme c. Uzamsal temsilciler oluşturma, Bilgiyi hiyerarşik bir biçimde şematize etme, konunun ana hatlarını çıkarma, kavram şeması (haritası) ve ağı oluşturma etkili örgütleme stratejilerindendir. •Ana hatları oluşturma, Bölümün ünitenin, konunun ya da okuduğu herhangi bir metnin anahatlarını oluşturma, öğrencinin o konudaki temel fıkir ve yan fikirler arasındaki ilişkileri görmesine yardım eder. •Şematize etme (haritalama), Özellikle karmaşık materyali öğrenme durumunda anahatları çıkarma stratejisinden daha etkilidir. Şemalar, fıkirler arasındaki ilişkilerin görsel temsilcileri olduğundan, belli bir konuda hangi fıkirlerin en temel fikirler olduğunu, diğerleriyle nasıl ilişkilendiğini açık olarak görmemize ve bilgiyi anlamlandırmamıza yardım eder. 5. BELLEK DESTEKLEYİCİ STRATEJİLER Özellikle sözcüklerin, ilkelerin, olguların öğrenilmesi ve hatırlanmasında bellek destekleyici öğrenme stratejileri sıkça kullanılmalıdır. YARARLANILAN KAYNAKLÂR 1.Yeşilyaprak, B. Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi. Pegem A yayıncılık, Ankara, 2004 2.Selçuk, Z. Gelişim ve Öğrenme. Nobel Yayın Dağıtım, Ankara, 2000 3.Bacanlı, H. Gelişim ve Öğrenme. Nobel Yayın Dağıtım, Ankara, 2002 4.Baymur, F. Genel Psikoloji. Remzi Kitabevi, istanbul, 1994 5.Erden, M. Akman, Y. Eğitim Psikolojisi. Arkadaş Yayınevi, İstanbul, 1995 6.Senemoğlu, N. Gelişim Öğrenme ve Öğretim Gazi Kitabevi, Ankara, 2003 7.Hakan, A. (Ed). Eğitim Psikolojisi. T.C. Anadolu Üniversitesi Yayınları No: 185, Ankara, 1987 8.Kaya, Z. (Ed). Öğretmen Adaylan için KPSS. Öğreti, Pegem A Yayıncılık, 2004 9.Oktaylar, H. C. (Ed). Öğretmen Adayları için KPSS. Yargı Yayınevi, Ankara, 2004 10.Tan, Ş. (Ed.). Eğitim Bilimleri KPSS. Empati yayınevi, Ankara 2004 11.Cüceloğlu, İnsan ve Davranışı. Remzi Kitabevi, İstanbul, 1992 12.Geçtan, E. Çağdaş İnsanda Normaldışı Davranışlar. Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları, Yayın No:69, Ankara, 1978 13.Morgan, C. T. Psikolojiye Giriş Ders Kitabı. Çevirenler;Hüsnü Arıcı ve Ark.), Hacettepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü Yayınları, Yayın No:1, Ankara, 1984
  90. 78 öğretim llke ve Yöntemleh GİRİŞ •öğrenciler arasında karşılaştırma yapan Etkili öğretim öğrenme olayının doğasını ve değişik gelişim alanlarındaki öğrencilerin nasıl öğrendiklerini •öğrencisini bir birey olarak algılamayan anlamayı gerektirir. öğretim veya öğretme öğrenciye bilgi aktarma değildir. öğrencinin öğrenmesine •Sınıf ortamı içinde öğrencisinde kabul duygusu rehberlik etme faaliyetidir. Böyle bir öğrenme ancak geliştirmeyen öğrencinin katılımı ile mümkündür. •Herkesin herşeyi öğrenemeyeceği anlayışına sahip olan Yukarıda belirtilen öğrenmeye rehberlik etme anlayışında hareket eden bir eğitimci öğrenciyi daha •öğrenci davranışlarını sürekli denetleyen aktif kılmak için gerekli önlemleri alır. öğretim sürecinde önemli olan bireyin gereksinim duyacağı, •öğrencileri çalışmalarında sürekli zorlayan yararlı ve kullanılabilir bilgilerin öğretilmesidir. Bu önlemlerden biri de farklı yöntem ve teknikleri işe •öğrencilerin ilgi ve beklentilerini dikkate almayan koşmaktır. •Pasif ve sessiz bir sınıf ortamı oluşturan ÖĞRETİM Öğrenmenin gerçekleşmesi ve bireyde istenen •öğrencilerde bağımlı davranışlar oluşturan davramşlann gelişmesi için uygulanan süreçlerin •işbirliğinden çok rekabete önem veren tümüdür. Öğretim güdümlüdür , planlıdır , programlıdır , ÖĞRETİMDE STRATEJİ, YÖNTEM, TEKNİK destgkJidir. Eğitim de öğretim de süregeldiği toplumun KAVRAMLARI spsyal, kyliücel, politik ve ekonomik. olgularmdan etkilenir. Öğretim yaklaşımları değişik konulara açıklık getirirler. öâretimin geliştirilmesi geniş ölçüde; ^ Örneğin; öğretmenin davranış bozuklukları karşısında J9 3^ nasıl davranması gerektiği, Öğrenenler, öğretenler, •Öğrenme-öğretim kuramlarına ve analizine, konular, okul içi ve dışı konular için geçerli ilkeler •Öğretimin araçlarla desteklenmesine, geliştirilmesi, öğretmenlerin koşullara göre nası! •öğretmenin niteliğine bağlıdır. davranması gerektiği, öğretmen davranışlarının öğrenmeye etkisi gibi konular bunlardan bazılarıdır. Eğitim öğretim sürecinde öğretmenin tutum ve davranışları öğrencinin sınıf ortamına uyumu ve kişilik Öğretim Modeli: öğretim modeli, öğretim stratejileri, gelişiminde önemli sorunlarm kaynağmı oluşturabilir. yöntemleri ve tekniklerini seçme ve gerçekleştirmede öğretmenin öğretmenlikle ilgili yeterliliğini olumlu etkili olan felsefı bir bakış açısı olarak tammlayabilir. yönde etkileyecek olan etkenler içinde okul ve sınıftaki davranışları, meslektaşlarıyla ilişkileri, öğrencilerle Modeller eğitim programını şekillendirmede, öğretim iletişimi, okul aile birliği çaltşmalarına katkıda materyallerini düzenlemede, sınıfta ve diğer bulunması sayılabilir. durumlarda öğretimi yönlendirmede kullanılır Öğretmenlerin sınıf içinde sorun yaratan tutum ve Öğretim Stratejisi: Dersin amaçlanna yön veren davranışları; oldukça genel bir çerçevedir. öğretim yaklaşımı olarak •Öğrencilerin her birini ayrı bir birey olarak da ifade edilebilir. Öğretim sürecine her boyutta yön algılamama verir. •öğrencilerin özdeğer ve özsaygı duygularının Bilgi vermeye dayanan derslerde genellikle öğretmen gelişmesine olanak tanımayan sunuşunun ağırlıklı olduğu bir strateji izlenir. Burada •Yanlış yapma davranışlannı doğal kabul etmeyen dersin akışını güzelleştirecek, sınıfın dikkatini canlı tutacak soru-cevap ve örnek verme teknikleri ile •Empati duygusu geliştirmeyen anlatımın sıkıcılığı giderilir. Eğer hazır sistemli bilgiler verme yerine, öğrencilerin araştırıp bulmaları veya •Cezayı tek davranış değiştirme değişkeni olarak ham bilgileri işleyerek daha sistemli bilgiler kabul eden oluşturmaları isteniyorsa, o zaman öğrenci merkezli öğretim stratejileri izlemek gerekir. Bütün derslerde tek •öğrencilerin duygu ve düşüncelerini özgürce bir yöntem veya teknik kullanan öğretmen çok başarılı anlatımlarına önemli sınırlamalar getiren olamaz. öğretmenin, kendisini merkezden çıkarıp yönlendirici konumuna çekerek oluşturduğu öğretim •Bireysel farklılıklara önem vermeyen stratejisine, "kfjgfptnriff (hııhış) y^hıyln rğr^tim ntrnt°ji°i"
  91. öğretim İlke ve Yöntemleri 79 denilmektedir. Burada öğretmenin görevi, sorulan soru Öğretmen, öğretim sürecinin başlangıcında öğrencileri ve verilen örneklerle öğrencileri öğrenmeye hazır hale dersin hedefleri ve içeriği konusunda bilgilendirmelidir. getirerek öğrencilerin konuyu analiz ve sentez yoluyla geliştirmelerini ve pekiştiricilerle öğrencilerin konu hedeflerine ulaşmalarını sağlamaktır. Bir başka öğretim stratejisi, araştırma ve inceleme yoluyla 153. Bu bilgilendirmenin öncelikli amacı aşağıdakiler-den problem ™-?n£^ Bu, öğrencileri bilimsel araştırma hangisi değildir? (2004 KPSS-75) yöntemlerine alıştırma yaklaşımıdır. Öğrenci, çevredeki problemleri algılar, tanımlar, verileri toplar, geçici AJ Hedeften haberdar etme çözüm yolları geliştirir ve bunların mümkün olup B)Öğrenmeye güdüleme olmadığmı test eder. Bu şekilde yetişen öğrenciler, C)İlgi ve dikkat çekme gelecekte karşılaşacakları problemleri de bilimsel D)Zamanı verimli ve etkili kullanma zihniyet ve yöntemlerle çözmeyi öğrenmiş olurlar. E) Birbirlerini destekleme konusunda olanaklar Yalnız, bu stratejiyi uygulayan öğretmenler hem yaratma yöntem hem de araç-gereç yönünden öğrencilere yardım etmelidirler. Bu stratejide örnek olay . laboratuar. problem çözme gibi yöntemler kullanılabilir. Öğretim yöntemi: Öğretimin amaçlarma ulaşmak için öğretmenlerin öğretim amaçlarını, materyallerini, konuyu öğretim tekniklerini kullanmalannı ifade eder. Öncelikle strateji belirlenir, sonra yöntem seçilir. 154. Bireyin öğrenmeye güdülendiğinin en güçlii kanı- tı aşağıdakilerden hangisidir? (2004 KPSS-76) Öğretim Teknikferi: Seçilen öğretim yöntemine uygun olan daha spesifık öğretimsel davranışlardır. A)Kurallara uyarak öğretmenin davranışlarını özen göstererek izleme Öğretmenlerin öğrenmeyi en iyi şekilde gerçekleştirebilmeleri için dersin içeriğine konun B)Konuyla ilgili soruları yanıtlama özelliğine göre seçtikferi yoldur. Örneğin bir fizik öğretmeni elektrik konusunda anlatım tekniğini tercih C)Verilen görev ve sorumlulukları yerine getirme ederken dalga konusunda soru cevap tekniğini D)Davranışlarıyla derse katılmaya istekli kullanabilir. olduğunu gösterme Hedefler ile ilgili olarak en uygun Strateji, Yöntem ve E) Başkalarına bir şeyler öğretme isteği duyma Teknik Demirel 1 tarafından aşağıdaki tabloda verilmiştir. HEDEF BİLİŞSEL STRATEJİ YÖNTEM TEKNİK ALAN Gösteri BİLGİ SUNUŞ ANLATMA Beyin fırtınası TARTIŞMA Soru cevap KAVRAMA BULUŞ ÖRNEK Beyin OLAY fırtınası GÖSTERİP Benzetim UYGULAMA YAPTIRMA Drama ANALİZ ARAŞTIRMA PROBLEM Rol Yapma SENTEZ ÇÖZME İkili ve Grup DEĞERLENDİRME PROJE çalışması
  92. 155. Bir ş öğretmen i , m öğretme, öğrenme k ortamınd u aki r uygulam m alarını a sürekli sorgulam M akta ve e bu s uygulama l larla e sonuçları k arasındak i i iiişkileri kendi y amaçları e açısından r değerlend l irmektedir i . l i Öğretme k nin bu tutumu, A onun l hangi a açıdan n gelişmesi ni b sağlar? i (2001 l KPSS-49 g ) i A) s E B) i ğ 9 i D) E t E) ğ i i m t i p m s i f k e o l l s o e j f i e s s i i İ l e t i
  93. 80 öğretim llke ve Yöntemleri 156. Aşağıdakilerden hangisinin öğrencîlerin ruh 158.Fondaki müzik eşliğinde şiir okuması hangi sağlığını olumsuz yönde etkilemesi beklenemez? amaca hizmet eder? (2001 KPSS-52) A) öğrencilerin A)Doğru davramşları pekiştirme alınmaması ilgi ve beklentilerinin dikkate B)Uygun bir ortam yaratma C)Yeni davranışları düzeltme B)Pasif ve sessiz bir sınıf topluluğunun oluşturulması D)Sınıfta disiplin sağtama E) öğrenme eksikliklerini belirleme C)öğrenicilerin bağımlı davranmaya özendirilmesi D)İşbirliğinden çok, rekabete önem verilmesi E) Bireysel ayrılıkların göz önünde tutulması 159. Öğretmenin teşekkür ederek şiiri okumaya devam etmesi hangi amaca hizmet eder? A)Dikkat çekme B)Öğrenmeler arasında ilişki kurma C)Hedeften haberdar etme D)Davranışı ödüllendirme E) öğrenmeleri kontrol etme (157-158 soruları aşağıdaki bilgilere göre yanıtlayın.) Edebiyat öğretmeni elindeki kasetçalarla birlikte sınıfa girip kaseti taktıktan sonra elindeki kitabı açarak fonda oluşturduğu hoş nnüzik eşliğinde şiir okumaya başladı. Ders tamamlandığında öğrenciler dersin bitmesini istemediklerini dile getirdiler. Öğretmen de teşekkür edip şiirleri okumaya devam 160. Bu etkinlik özellikle aşağıdakilerden etti. hangisini gerçekleştirmek için düzenlenmiştir? A)Sanatın topluma etkilerini kavramak B)Hoş bir sınıf ortamı oluşturma C)Müzik dinleme ahşkanlığını geliştirme D)İşbirliği içinde çalışma E) Şiir sevgisini kazandırma 157. Öğretmenin elinde bir kitap ve kasetçalarla derse 161.Etkili bir öğretme-öğrenme süreci oluşmuş bir girmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir? sınıfta, aşağıdakilerden hangisine olan ihtiyaç (2001 KPSS-53-56) kendiliğinden en aza iner? (2001 KPSS-114) A)öğrencileri kontrol etme A)öğretmenin sınıfı ve dersi yönetmesine B)Hedeften haberdar etme B)Araç gereçten yararlanmaya C)Dönüt verme C)Malzeme tüketimine D)Derse hazırlık D)Sınıfın temizlenip eşyaların düzenlenmesine E) Güdüleme E) öğretmenin disiplin sağlamak için önlem almasına
  94. öğretim İlke ve Yöntemleri 81 BÖLÜM 1 Öğrenci giriş özelliklerini iki grupta incelemek ÖĞRETİM MODEL VE YAKLAŞIMLARI mümkündür. Bunlar (a. bilişsel giriş davranışları 1.Tam öğrenme Modeli $. duyuşsal giriş özellikleridir. 2.Işbirliğine Dayalı Öğretim / 3.Çoklu Zeka Kuramı Bilişsel giriş davranışları öğrenme ünitesi ya da bilgi 4.Programlı Öğretim birimlerinin öğrenilmesine etki eden ön öğrenmeler ve 5.Yapılandırmacılık bilişsel faktörlerdir. ön öğrenmeler çoğu zaman bir önceki ünite yada bilgi biriminde öğrencinin öğrenme SORU Aşağıda yer alan iinlü bir bilim adamı teori yeterliliğini ifade ederken bilişsel faktörler ise daha eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır? (2004 KPSS-86) genel ve ön öğrenmeyi de etkileyen zihinsel A)Vygotsky İşbirlikçi öğrenme işlemlerdir. Genel bilişsel giriş davranışları olarak B)Bruner Buluş yoluyla öğrenme isimlendirilen bu faktörler; sözel-işlemsel yetenekler, C)Ausubel Anlamlı öğrenme okuduğunu anlama gücü, iletişim becerisi, dinleme D)Glaser Çoklu zekâ becerisi, öğrenme stratejileri-sitilleri, mantıksal E) Bloom Tam öğrenme düşünme becerisi, problem çözme becerisi v.b gibi özelliklerdir. Öğrencinin öğrenme ünitesindeki TAM ÖĞRENME MODELİ (BLOOM) performansını doğrudan etkileyen bu özellikler, özellikle ilköğretimin ilk yıllarında şekillenmekte ve Sistem yaklaşımına dayalı olarak geliştirilmiş bir zamanla çok zor değişebilmektedir. Derste öğretmen modeldir. Hem davranışçı hem de bilissel yaklaşıma tarafından kontrol edilebilecek özellik özel bilişsel giriş dayalı olarak geliştirilmiştir. davranışlarıdır. Üniteler arasında ön şart ilişkiler ve öğrenme aşamalıkları varsa bu tür derslerde Öğrenci Ijygnn nfirenrnn nrtrnnı nnğHnrtığınrH har hirayin başarısının en önemli faktörü olmaktadır. Örneğin: öötgûfibiteeeğrnî savunur. Öğrenmede öğretim matematikte iki bilinmeyenli denklemler; bir hizmetlerinin niteliği, öğrenci özellikleri ve öğrenme biünmeyenli denklemlerin; yabancı dilde pasif cümlş ürünleri değişkenlerinin etkili olacağı belirtilir. yapıları aktif cümle yapılarının; tarihte bir olayın Öğrencinin giriş özellikleri belirlendiğinde ve öğretim nedenlerinin kavranması o olayın ve ilgili olguların hizmetinin niteliği artırıldığmda her öğrenci tam öğrenilmesini gerektirir. Özellikle matematik, fen bilgisi öğrenmeye ulaşabilir. ve yabancı dil derslerinde bilişsel giriş davranışları büyük önem taşır. Bu tür derslerde ünite başmda Uygulamada, her ünitenin bilimiodg izleme testteri öğrencilerin öğrenme eksiklikleri tamamlanmazsa yani uygulanarak eksik ve yanlış öğrenmeler belirlenir. gerekli şart ön bilgiler öğrencilere kazandırılmazsa Tamamlayıcı öğretim etkinlikleri yapıldıktan sonra yeni ilerleyen ünitelerde başarısızlık daha da artacaktır. üniteye geçilir. Aşağıdaki şekiller bu duruma örnektir. Bilişsel Giriş öğrencilerin öğrenme düzeyini başka bir ifade ile Davranışları öğrenme ürünlerini etkileyen iki bağımsız değişken vardır. Bunlardan birincisi öğrenme-öğretme sürfidnin Öğretimin öğrenme haşlanflicında öğrepri giriş Ö7ftlliklftri Hiğnri Niteliği Ürünleri hizmetinin inp nğrntim Duyuşsal Giriş Özellikleri uyaylanma niteliğidir.________Öğretim etkinliklerinin. kontrol riltınn armmnnınrln hı iH alınır, iyi planlanır ve uygulanırsa öğrendlerde tam Öğrenme ünitesinin başında etkili olan ikinci bir öğrenme gerçekleştirilebilir. değişken ise duyuşsal giriş özellikleridir. Öğrencinin konuya, öğrenme-öğretme etkinliklerine karşı tutumu, Giriş davranışları, öğrencinin ön öğrenmelerini, ilgisi, güdüsü, kendine güveni ve süreçte göstereceği entelektüel yeteneğini, gelişimini, güdüleme durumu ve çabası onun öğrenme ürünlerini etkileyecektir. öğrenme yeteneğinin sosyal-kültürel belirleyicilerini Duyuşsal giriş özellikleri okul, ders, öğretmen ya da kapsamaktadır. Öğrencinin öğrenme sürecine öğrencinin kendisinden kaynaklanabilir. Genellikle girebilmesi için öğrenciye kazandırılması planlanan duyuşsal giriş özellikleri öğrencilerin öğrenme hedef davranışların ön koşul olan öğrenmelere sahip yaşantılarının ürünü olarak ortaya çıkar. duyuşsal giriş olması gerekmektedir. Giriş davranışları kazanılmadan özelliklerini öğretme sürecinde olumlu duruma öğrencinin öğretme-öğrenme sürecinde etkin olmasını getirmek için öğrencinin başarılı olma gereksinimini beklemek oldukça güçtür. Bu nedenle öğretme karşılamak gerekmektedir. Bu amaçla da her sürecinin başında öğrencinin ön koşul davranışları öğrencinin bireysel hızına uygun olarak seçeneklik kazanıp kazanmadığı belirlenmelidir öğretme-öğrenme yolları ile öğrenmesini sağlamak,
  95. 82 öğretim İlke ve Yöntemleri dolayısıyla eğitme sistemini etkileyicilik ve seçicilikten Pekiştirme: Pekiştireçler davranışların ortaya çıkma kurtarmak gerekmektedir. olasılığını yükseltir. Bu nedenle olumlu ve olumsuz pekiştireçler verilmelidir. Tam öğrenme modelinin ikinci temel öğesi öğretim hizmetinin niteliğidir. öğretim sürecinde gerçekleştirilen Dönüt: öğrenciye öğrenmelerinin doğruluğu yanlışlığı her türlü etkinlik bu kapsam altındadır. Eğitimin hakkında bilgi vehlen mesajlann bütünüdür. niteliğinin en önemli göstergesi dersin öğrencilere öğrencilere düzenli olarak dönüt verilmelidir. Dönütler anlamlı gelmesidir. Dersin anlamlı hale getirilmesi öğrenme düzeyini belirledikleri gibi öğretim hizmetleri öğretmenin ders materyallerini düzenli olarak niteliklerde belirleyici özelliklere sahiptir. Dönüt, vermesini, organize etmesini gerektirir. öğrenciler öğretim etkinliklerinin sonuçları hakkında bilgi farklı bilgi düzeylerinde, beceri oranlarında ve farklı vermektir. Dönütler, eksik ve yanlış öğrenmelerin güdülerle sınıfa gelirler. Bu sınıf organizasyonunda düzeltilmesi fırsatını verir. Dönüt, hem öğrenciye öğrencilerin sınıfa getirdikleri belki de en zor davranışlarının doğruluğu hakkında bilgi verir hem de problemdir. Bu problem uygun eğitim düzeyini öğretmene öğrenme-öğretme sürecinin etkili olup sağlamak için öğretmenlerin önceden hazırlanmalarını olmadığı hakkında bilgi sağlar. gerektirir. Eğitimin başarısının etkisi öğrenciden öğrenciye farklılık göstermesi kaçınılmazdır. Bloom'un modelinin bağımlı değişkeni öğrenme öğretmenler genellikle derslerini çok iyi ürünleridir. Bunlar, öğrencinin bilişsel başarısı, öğreteceklerinden emin oldukları halde, bazı öğrenciler öğrenme hızı, duyuşsal özellikleri ve becerileridir. diğerlerinden daha yavaş bazıları ise diğerlerinden öğrencilerin giriş davranışiarındaki eksiklikler daha hızlı öğreneceklerdir. Çünkü onların daha tamamlanır, ünitelerin içerisinde uygun öğretim önceden sahip olmaları gereken fakat bunu etkinlikleriyle öğretim hizmetinin gerekleri yerine başarabilmek için yeterli zaman verilmediğinden dolayı getirilirse öğrenme ürünleri de yüksek düzeyde oluşan önemli eksiklikleri vardır. Örneğin: Öğretmenler, olacaktır. öğrenmeyi belirleyen değiştirilebilir bütün öğrencilerine kişisel ihtiyaçlarına uygun değişkenleri etkileyerek öğrenmedeki bireysel materyaller verebilir veya onların kendi seviyelerinde farklılıkları en aza indirmeye ve hatta yok etmeye çalışmalarına izin verebilirler. Bloom'a göre çalışan "tam öğrenme" modelinin başarısmda rol öğrencilerin özelliklerine (bilişsel ve duyuşsal) ve oynayan üç önemli etken şunlardır: öğrenme ünitesinin hedeflerine uygun olarak s ipucu verme, 1.Kazandırılacak hedef davranışların öğrenilebilmesi s pekiştirme, için gerekli önkoşul öğrenmelerin önceden s öğrenci katılımı sağlama gerçekleşmiş olma derecesi, s dönüt-düzeltme etkinliklerinin uygulanması 2.Öğrencinin kendini öğrenmeye verme, öğrenme gerekir. Hangi yöntem ya da teknik kullanılırsa sürecine katılma derecesi, kullanılsın bu dört değişken yerinde ve etkili bir şekilde 3.Uygulamadaki görünümü ile öğretimin öğrencinin uygulanmalıdır. ihtiyaçlarına uygunluk derecesi. Yukarıda verilen dört değişken için dikkat edilmesi Tam Öğrenme Modelinin Uygulanması . . gereken noktalar. 1.ipuçları gelişim düzeyine uygun olmalıdır. 1.Ünite ya da konunun hedef-davranışlarını ve 2.Öğrencinin bilişsel giriş davranışlarına uygun öğrenme içeriğini ayrıntılı olarak belirleyiniz. olmalıdır. 3.öğrencinin Duyuşsal giriş özelliklerine uygun 2.Konuyu öğretmeye başlamadan daha önceki olmalıdır. konularda önkoşul öğrenme ve davranışların 4.Öğrencinin içinde yaşadığı sosyo-kültürel neler olduğunu belirleyiniz. Ör: Matematikte iki özelliklere uygun olmalıdır. bilinmeyenli denklemler konusu işlenecektir. 5.öğrencinin Fiziksel sosyal ruh sağlığına uygun öğretmen dersten önce bu konunun önkoşulu olmalıdır. olarak bir bilinmeyenli denklemler konusunu 6.öğrencinin istenilen davranışı yapmasına uygun gözden geçirmiştir. olmalıdır. 3.öğrencilerin önkoşul öğrenmelere ne derece Katılma: Öğrenciye verilen ip uçları ile öğrencinin açık sahip olduğunu belirleyiniz. Dersin başında yada gizli olarak öğrenme birimiyle ilgilenmesi, bu öğretmen öğrencilere bir bilinmeyenli ilgisini istenen davranışı ortaya koyana kadar denklemlerle ilgili sorular yöneltmiş ve sürdürmesidir. değerlendirme yapmıştır. Katılma öğretim hizmeti niteliğinin bir göstergesidir. 4.öğrencilerin önkoşul öğrenmelerindeki yetersizliği ya da öğrenme eksikliğini tamamlaymız. Yapılan
  96. Öğretim Ilke ve Yöntemleh 83 değerlendirmelerde öğrencilerin yaklaşık üçte 163.Öğrenilecek davranışların arasında sıkı bir birinin bir bilinmeyenli denklemle ilgili uygulama aşamalılığı varolduğu (sonra öğrenilenlerin ön düzeyinde problemleri çözemediği görülmüştür. öğrenmelere dayandığı) bir derste öğrencilerin Bu sonuç üzerine öğretmen ilave soru ve örnek öğrenme sürecine aktif katılımlarını sağlamak problem çözümleriyle bir bilinmeyenli denklemler için öncelikle aşağıdakilerden hangisi konusunun tam olarak öğrenilmesini sağlamıştır. yapılmalıdır? (2004 KPSS-77) 5.Yeni hedef ve davranışların kazandırılması için A)Hatalar anında düzeltilmeli öğretim etkinliklerini planlayınız ve uygulayınız. B)Önkoşul niteliğindeki davranışlar Öğretmen anlatım, soru-cevap ve problem çözme * kazandırılmalı yöntemlerini kullanarak iki bilinmeyenli denklemler konusunu işlemiştir. C)Öğrenme sürecinin çeşitli aşamalarında uygun pekiştireçler kullanılmalı 6.Ünitenin hedef-davranışları gerçekleştirildikten D)Öğrencilerin hoşlandığı oyun, müzik vb. sonra izlemeye yönelik değerlendirme yapınız. etkinliklerden yararlanılmalı Tüm hedef-davranışları yoklayan sorular sormaya dikkat ediniz. E) Öğretimi somut Örneklerle gerçekleştirilmeli 7.En az %70'lik tam öğrenme ölçütüne göre 164. Derse giriş yapan öğretmenin yapması gereken öğrencilerin düzeylerini değerlendiriniz. en önemli giriş etkinliklerinden biri de Öğrencilerin derse karşı ilgilerini üst düzeye 8.Tam öğrenme sîandardına ulaşamayan çıkarmaktır. Öğretmenin bu etkinliği yerine öğrencilerin öğrenme eksikliklerini tamamlamak getirmesinin temel amacı aşağıdakilerden için ilave öğretim etkinlikleri planlayınız. Tekrar hangisidir? (2003 KPSS-2) konuyu anlatma, örnek sayısını artırma, takım çalışmaları ya da ödev çalışmaları yaptırmız. A)Öğrencilerin dikkatini üzerine Çekmek öğretmen veya öğretici tarafından birebir öğretim B)Sınıf içi ileticimi en üst düzeye çıkarmak yapılabilir. Verilen ek süre içinde, öncekilerden farklı bir yöntemle öğretim yapılabilir. Programlı C)İçerik hakkında gerekli bilgiyi vermek öğretimin olanaklarından faydalanılarak öğretim etkinlikleri düzenlenebilir. En son dersteki öğretim D)Öğrencilerin derse karşı güdülenmelerini ^ sağlamak etkinliklerinin tekrarı yapılabilir. E) Öğrencileri hedeften haberdar etmek 9.Tekrar izlemeye yönelik değerlendirme yaparak tam öğrenme standardmın gerçekleşip 165. Aşağıdakilerden hangisi Tam Öğrenme gerçekleşmediğini kontrol ediniz. yaklaşımında öğretim hizmetinin niteliğini artıran öğelerden biri değildir? (2003 KPSS-14) 10.Beklenen düzeye ulaşılmışsa ikinci konu bölümüne ya da üniteye geçiniz. A)Pekiştireç C) Dönüt-Düzeltme B)Katılım D) İpucu 162. Bir öğretim hizmeti, sınıftaki öğrencilerin E) Hazırbulunuşluk hazırbulunuşiuk düzeylerine uygun olursa ve onlara ihtiyaçları kadar zaman tanınırsa sınıftaki tüm öğrencilerin öğretimin hedefleri doğrultusundaki 166. Aşağıdakilerden hangisi tam öğrenme sürecinde öğrenme düzeyleri birbirine yakınlaşır ve böylelikle kullanılan tamamlayıcı öğrenme faaliyetlerinden sınıfın başarı düzeyi yükselir. biri değildir? (2002 KPSS-26) A)Öğretmen veya özel öğretici tarafından birebir Bu görüş, aşağıdaki öğretme Ögrenme öğretim yaklaşımlarından hangisinin temelini oluşturur? (2004 KPSS-66) B)Ek süre içinde, öncekilerden farklı bir yöntemle yapılan öğretim A)Buluş yoluyla öğrenme C)Programlı öğretim olanaklarından yararlanarak B)Sunuş yoluyla öğrenme yapılan öğretim C) Araştırma yoluyla öğrenme D)Dersteki öğretim girişimini bir daha tekrarlama Q} Tam öğrenme E) Modelden öğrenme E) Grup içi eksikliklerinin gözden geçirilmesi ^1 yoluyla birbirinden öğrenme
  97. 84 öğretim Ilke ve Yöntemleri 167. Aşağıdaki verilenierden hangisi bir dönüttür? 4.işbirliği içinde olan gmplarda bütün üyeler liderlik 2002 KPSS-14) görevini paylaşırlar, Geleneksel gruplarda ise lider öğretmen tarafından seçilir ve bütün gruptan A) öğrenciye, hangi davranışı nasıl sorumlu olur. öğrenebileceğini bildirme B) öğrenciye, beklenen davranışı öğretmek için 5.Işbirliğine dayalı olarak oluşturulmuş takımlardaki yapacağı hazırlıkları açıklama tüm üyeler takımın öğrenme ve başarısından sorumludurlar. Her bir üyenin grup üretimine C) öğrenciye, gösterdiği davranışın doğru olup katkısı, başarısı veya başarısızlığı takım ve / olmadığını, varsa eksik ve yanlışlarını bildirme takımın içerisindeki tüm bireyler tarafından D) Öğrenciyi bekleyen davranışı göstermeye istekli paylaşılmaktadır. hale getirmek için girişimlerde bulunma 6.işbirliği içindeki gruplarda öğrencilerin amaçları E) Öğrencinin, kazandırılacak davranışla ilgili ön bilgilerden eksik olup olmadığını kontrol etme her üyenin öğrenmesini en üst düzeye çıkarmak ve üyeler arasında iyi çalışma ilişkilerini korumak- tır. 168. Öğrenme birimlerini küçük ünitelere ayırarak bir birim öğrenilmeden diğer birime geçmeye olanak 7.Işbirliği yaparak çalışan gruplarda sosyal ve kişiler sağlamayan uygun ortam sağladığında her arası ilişkilerdeki beceriler ve beraber çalışmanın bireyin öğrenebileceğini savunan öğrenme gereği öğrencilere doğrudan öğretilmektedir. yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir? (2001 KPSS-64) 8.İşbirliğine dayalı öğretim yöntemlerinin uygu- landığı gruplarda öğretmen gözlem yaparak A)Programlı öğrenme grupta işbirliği içerisinde çalışırken ortaya çıkan B)Proje temelli öğretim problemleri analiz eder ve her gruba görevlerini ne C)Yapısalcılık şekilde yerine getirmeleri konusunda rehber olur. D)Davranışçılık E) Tam öğrenme 9.İşbirliğine dayalı olarak oluşturulmuş gruplarda öğretmenin esas rolü, gruplardaki işbirliği ve İŞBİRLİĞİNE DAYALI ÖĞRETİM verimin artması için takımların oluşturulmasından, takım ürünlerinin değerlendirilmesine kadar ki tüm Vygotsky tarafmdan geliştirilmiştir. işbirliğine dayah aşamaların planlanmasını içermektedir. öğretimin en önemli özelliği öğrencilerin ortak bir amaç doğrultusunda küçük gruplar (takımlar) 10.Gruptaki öğrencilerin birbiriyle rekabeti yoktur. halinde birbirinin öğrenmesine yardım ederek çalışmalarıdır işbirliğine dayalı öğretimde, takım- işbirliğine dayalı öğretim öyle düzenlenir ki, gruptaki ların araştırma veya tartışmaların yapıldığı her üye kendi grubundaki diğer arkadaşlan konularla ilgili olarak veriler toplaması, bireysel başarmadan kendisinin de başaramayacağını bilir ve olarak yapılan çalışmaların birleştirilerek grup diğer arkadaşlarının da başarılı olması için elinden üretimine katkısının sağlanması ve elde edilen gelen gayreti sarf eder. Sonunda elde edilen başarı sonuçların birlikte tartışılarak yorumlanıp ürün gruptaki tek-tek tüm üyelerin katkısıyla oluşmuş grubun halinde ortaya çıkarılması söz konusudur. ve gruptaki bireylerin başarısıdır. işbirliği gruplarında bireyin amaçlarına ulaşması diğer arkadaşlannın da İşbirliğine Dayalı Öğretimin Özellikleri kendi amaçlarına ulaşmasını destekleyicidir. Öğrencilerde empati kurma yeteneği geliştirir. 1.Işbirliği yaparak çalışmaları beklenen gruplarda üyeler arasında olumlu dayanışma vardır ikili çalışmaya uygundur. Kümeler oluşturulduktan sonra beyin fırtınası yoluyla kümenin adı belirlenir. ilk 2.işbirliği içerisinde olan gruplarda üyelerin kendi turda herkes isim söyleme hakkına sahiptir. ikinci turda üzerlerine aldıkları ve bireysel olarak yüklendikleri oylamaya geçilir. En çok oyu alıncaya kadar seçim sorumlulukları vardır. yapılarak oylamaya devam edilir ve küme adı belirlenir. Kümeye amblem yapılır. Kümenin amblemini 3.işbirliğine dayalı öğretim yönteminin esaslarına öğrenciler yakalarına takarlar. Küme elemanlarınca göre oluşturulmuş takımlarda takım üyeleri kümeye ait bir "küme cıngılı" oluşturulur. Bütün yetenek, cinsiyet, başarı ve kişisel özellikleri etkinliklerde amaç öğrencilerde küme birliğinj açısından heterojen olarak belirlenirler. oluşturmak, öğrencileri kaynaştırmak, "Biz" ruhunu kazandırmak ve kümenin başarısı için çalışma anlayışını kazandırmaktır.
  98. öğretim İlke ve Yöntemleri 85 Kubaşık öğrenme kümeleri öğrenme kümeleri ÇOKLU ZEKA KURAMI (Gardner) oluşturulduktan sonra bütün kümelere aynı konu verilir. Konunun alt kümeleri küme elamanları tarafından Gardner tarafından ortaya konmuştur. İnsanın tek bir demokratik bir yöntemle ve ilgileri göz önüne alınarak zeka türüne değil bir çok farklı zeka türüne sahip paylaştırılır. Daha sonra kümelerin en iyi şekilde olduğunu ileri sürmektedir. Bu kuramın temelinde hazırlanması için süre verilir. Öğrenciler konuları biyplojik ve kültürel etkenler olduğu savunulur. Çoklu hazırlarken belli zamanlarda bir araya gelerek görüş zeka kuramına göre insanda sekiz ayrı zeka türü alışverişinde bulunurlar, alt konulan birbirlerine vardır. Her bireyin zeka düzeyi özerk güçler yada aktarırlar, birbirlerine yardımcı olurlar. Sonunda konuyu yetenekler tarafından oluştuğunu ileri sürmektedir. Bu birleştirerek zamanı gelince sınıfta konu anlatılır. sekiz zeka türü: Öğrenciler birbirlerine sorular sorarlar, eksik noktalar tamamlanır.Kalan eksiklikler öğretmen tarafından Sözel- Dilsel Zeka; Kelimelerle düşünme ve ifade tamamlanır. etme, dildeki kompleks anlamları değerlendirme, kelimelerdeki anlamları ve düzeni kavrayabilme, şiir 169. İşbirliğine dayalı öğretim yöntemleri yoğun okuma, mizah, hikaye anlatma, gramer bilgisi, mecazi olarak kullanıldığında aşağıdakilerden en çok anlatım, benzetme, soyut ve simgesel düşünme, hangisi gelişir? (2004 KPSS-69) kavram oluşturma ve yazma gibi karmaşık olayları içeren dili üretme ve etkili kullanma becerisidir. A)Sözlü ve yazılı iletişim becerisi B)Analitik düşünme Mantıksal-Matematiksel Zeka; Sayılarla düşünme, C) Düzenli çalışma alışkanlığı hesaplama, sonuç çıkarma, mantıksal ilişkiler kurma, p) Işbölümü ve dayanışma hipotezler üretme, problem çözme, eleştirel düşünme, E) Yaratıcı düşünme sayılar, geometrik şekiller gibi soyut semboilerle tanışma, bilginin parçaları arasındaki ilişkiler kurma becerisidir. 170. İşbirlikli grup çalışmalarında karşılaşılan en Görsel Ve Uzamsal Zeka: üç boyutfu bir nesnenin önemli güçlüklerin başında grupların şekil ve görüntüsünü görmeden zihinde canlandırma oluşturulması gelmektedir. Öğretmenlerin ayrıntıları görebilme söz konusudur. Resimler, imgeler, gruptarı oluştururken aşağıdakilerden hangisini şekiller ve çizgilerle düşünme, üç boyutlu nesnşleri öncelikli olarak dikkate alması gerekmektedir? algılama ve muhakeme etme becerisidir. Bedensel- (2003 KPSS-17) Kinestetik Zeka: Hareketlerle, jest ve mimiklerle kendini ifade etme, beyin ve vücut koordinasyonunu A)Gruplar oluşturulurken öğrencilere etkili bir biçimde kullanabilme becerisidir. bırakrlmalıdır B)Gruplar öğretmen tarafından oluşturulmalıdır Müziksel - Ritmik Zeka: Sesler, notalar, ritimlerle düşünme, faklı sesleri tanıma ve yeni sesler, ritimler C) Heterojen bir grup yapısı oluşturulmaya özen üretme becerisidir.Ritmik ve tonal kavramları tanıma ve 1 gösterilmelidir kullanma, çevreden gelen seslere ve müzik aletlerine D) Birbiriyle çalışmak isteyen öğrenciler bir karşı duyarlılık kapasitelerini içerir. araya getirilmelidir Kişiler Arası - Sosyal Zeka: Grup içerisinde işbirlikçi E) Gruplar cinsiyetlere göre oluşturulmalıdır çalışma, sözel ve sözsüz iletişim kurma, insanların duygu, düşünce ve davranışlarını anlama, paylaşma, ifade edebilme, yorumlama ve insanları ikna edebilme becerisidir. 171. İşbirliğine dayalı öğrenme sürecinde öğretmen, Kişisel-İçsel Zeka: İnsanın kendi duygularını, tek tek öğrencilerin ürünü yerine' grubun duygusal tepki derecesini, düşünme sürecini tanıma, ürününü dikkate alması öğrenme i sürecinde kendini değerlendirebüme ve kendisiyle ilgili hedefler nasıl bir etki yaratır? (2002 KPSS-22) oluşturabilme becerisidir. A)öğrenmelerin kısa sürede gerçekleşmesi Doğacı - Varoluşçu Zeka: Doğadaki tüm canlıları B)öğrencilerin kendi sorumluluklarını düşünmeleri tanıma, araştırma ve canlıların yaratılışları üzerine C)Grupta çalışmaya katılım ve ilginin azalması düşünme becerisidir. D)Grup üyeleri arasında dayanışmanın artması E) öğrenciler arası etkileşimin azalması
  99. 86 öğretim llke ve Yöntemleh 172. Çoklu zeka kuramına göre üç boyutlu düşünme, 176. Bir okulda, okulun değişik yerlerinde şu merkezler harita ve şemaları okuma hangi zeka türünün (köşeler) kurulmuştur; güzel sanatlar merkezi, iş- özellikleri arasındadır? (2002 KPSS-6) teknik merkezi, bilgi işlem merkezi, bilimsel araştırma merkezi, gösteri merkezi, dinleme A)Sözel zeka merkezi, kütüphane, müzik odası, spor salonu, B)Doğa zekası yüzme havuzu Ç) Uzamsal zeka D) Sosyal zeka Bu düzenlemeler aşağıdaki öğretme öğrenme E) Mantıksal-matematiksel zeka yaklaşımlarından özellikle hangisinin uygulanması için gereklidir? (2001 KPSS-106) A)Farklı duyu ve yetenekleri kullanarak öğrenme B)Eğitsel geziler yöntemiyle öğrenme C)Soru-yanıt, yöntemiyle öğrenme 173.Öğretmen birbirinden farklı bilişsel, duyuşsal ve psikomotor özellikleri olan öğrenciler için D)örnek olay inceleme yöntemiyle öğrenme E) Proje temelli öğretim yöntemiyle öğrenme öğretim sürecini nası! düzenlemelidir? (2002 KPSS-23) PROGRAMLI ÖĞRETİM (Skinner) A)Her öğrenci için ayrı bir program hazırlamalı Bireyin kendi kendine öğrenmesini esas alan ve içeriğin öğrenilebilecek küçük parçalara ayrılarak belirli B)Ders işlerken, sınıftaki ortalama bir öğrenciyi bir sıra ve düzen içinde bireye sunulduğu ve dikkate almalı öğrenildikçe yeni bir bilgi parçasma geçmenin esas C) Çeşitli öğretim strateji, yöntem ve tekniklerinden olduğu bir öğretim yöntemidir. Bu yöntem günümüzde » yararlanmalı özellikle bilgisayar destekli öğretim ortamında farklı özellikleriyle uygulanmaktadır.3 D) Her öğrenci için ayrı bir öğretim et kinliği hazırlamalı Skinner'in geliştirdiği öğretme tekniğidir. öğretimin E) öğrencilere, bireyselleştirilmesi ve tam öğrenme ilkesi temel vermeli yardımlaşma sorumluluğunu alınmıştır. 6 öğretimin bireylerin hızına göre düzenlenmesi esasına dayanır. öğrencinin aktif katılımını gerektir. Böylece en 174. Aşağıdakilerden hangisi "çoklu zeka az hata yapılarak öğrenme gerçekleştirilir. 6 kuramı"ndaki içsel zekayı geliştirmeyi Küçük adımlar, etkin katılım, başarı, anında amaçlayan etkinliklerden biri değildir? (2002 düzeltme, kademeli ilerleme, bireysel hız ilkeleri KPSS-21) uygulanır.2 öğrenciler öğretmenin rehberliğinde işlenen konuyu A)Bireysel çalışma inceler, açıklama yapar, gerektiğinde ipucu, dönüt, B)Bireysel farkları değerlendirme düzeltmeler yardımıyla doğruyu bulmaya çalışırlar. C)Bireysel okuma v' Davranışçı öğrenme ekolünün okul iklimine D)Bireysel sorumluluk alma uygulanmasıdır. E) Bireysel hedefler oluşturma s Bireyselleştirilmiş öğretim felsefesi esas alınır. s Program.araç ve öğrenci üç temel öğedir. 1.Program içeriğin planıdır 175.Yalmzca sözel ve sayısal alanlarda değil; müzik, 2.Araç hizmeti sunmaya yarayan yardımcıdır spor, dans, iletişim ve resim gibi alanlarda da 3.öğrenci programın uygulanması sonucunda kendini iyi tanıyanların da zeki olduğunu belirli davranışları kazanacak bireydir. savunan kuram aşağıdakilerden hangisidir? Programlı öğretimin ilkeleri; (2001 KPSS-19), •Küçük adımlar ilkesi •öğrenmeye etkin katılım ilkesi A)Sosyal öğrenme kuramı •Sonuç hakkında anında bilgi alma ilkesi B)öğrenmede bilgiyi işleme kuramı •Bireysel hıza göre ilerleme ilkesi C)Bireyselleştirilmiş •Doğru cevaplar ilkesi öğretinaJturamı Bireylere kazandırılacak bilgi miktarının hızla artması, D)Çoklu zeka kuramı kalabalık sınıflar, bireysel farklılıklar, pekiştirmenin E) Tam öğrenme kuramı kalabalık sınıflarda her öğrenciye verilmemesi vb.
  100. Öğretim Ilke ve Yöntemleh 87 sorunlar programlı öğretimle bireyselleştirilmiş eğitimi YAPILANDIRMACILIK zorunlu kılmaktadır. Yapılandırmacılık temelde öğrenme kuramı değildir. Programlı öğretimin sınırlılıkları; Şilgiyi temelden kurmava davanı r. Piaget'nin s Materyalin hazırlanması uzmanlık gerektiren zihinsel gelişim kuramına dayanır. Öğrenenin zor bir iştir s Materyal iyi hazırlanmamışsa deneyim kazanmasına ve onun bu deneyimlerini öğrenciler için düşünmesine dayanır. Öâretmenin pörev ', değil. sıkıcı olabilir öğrencilerin öğrenm pigrinj s Okul öğrenmelerinde kazandırılmak istenen tüm davranışların adım adım öğretilmesi her zaman mümkün değildir Öğrenme ortamında öğrenci aktiftirv' S Üst düzey ve karmaşık davranışların Düşünme biçimlerinin değerlendirilmesu öğrenilmesi programlı materyallerle zordur. V hedeflenir s Problem çözme üzerine odaklanıjır/' öğrencilere, üzerinde düşünecekleri somut yaşantılar kazandınlmaya çalışıhr/ 176. Programlı öğretimde, içeriğin küçük parçalar halinde öğrencileri buluşa yöneltecek sorular verilmesinin en önemli nedeni bireyin ilerleyişini soruluy yönetecek şekilde organize edilmesidir. Kazandıkları somut yaşantılar üzerinde düşünmeleri sağlamp/ Bu açıklamaya dayalı olarak, programlı öğrendiklerini birleştirip, bütünleştirm,eye öğretimin hangi ilkesinin temele alındığı yöneltme söz konusudur, söylenebilir? (2003 KPSS-1) A)Bireysel hız B)Etkin katılım Öğretim aşamasında öğretmen öğrencilerin konu Ç) Küçük adımlar hakkında ne bildiklerini ortaya çıkarır. öğrencilerin D) Anmda düzeltme ne bildiğini anlayabilmek amacıyla onların etkinlikler E) Başarı yapmasını sağlar. Öğrencilerin konu hakkında ne bilmek istediklerini de cevabını bilmeyi istedikleri soruları düşünmelerini ve sormalarını ister. Öğrencilerin sahip olabileceği kavram yanılgılarını 177.Öğrencilerin, öğretmenin rehberliğinde islenen araştırıp ortaya çıkararak öğrenmenin zayıf bir konuyla ilgili örnekleri inceledikleri, açtklamalar temel üzerine yapılanmamasını sağlar. yaptıkları, gerekli ipucu ve dönütler yardımıyla doğruyu bulmaya çalıştıkları öğrenme yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir? (2003 KPSS-21) Yapılandırmacı yaklaşıma göre öğrenmenin gerçekleşmesi için öğrenme süreci aşağıdaki A)Buluş yolu stratejisi basamakları içerir; B)Sunuş yolu stratejisi C)Programlandırılmış öğretim D)işbirliğine dayalı öğretim Merak uyandırma ve planlama E) Yapılandırınacı öğretim Araştırma_ve keşfetme ve derinleştirme Paylaşma ve yaşantıya 178. Sınıfta öğrencilere bilgiler kolaylıkla öğrenilebilecei^ uygulama basamaklara bölünür ve öğrencilerin bunları basitten karmaşığa öğrenmeleri sağlanır. Bu yönetimi kullanan bir öğretmen, aşağıdaki Yapılandırmacılıkta bilginin ezbere alınması değil ilkelerden hangisini uygulamaya çalışmaktadır? bilginin transferi ve yeniden kurulması söz (2001 KPSS-61) konusudur. öğrenilen bir bilgiyi yeni bir duruma çevirme ve uygulama önemlidir. Yeni öğrenilen Bireysel hız Etkin bilgiye derinden nüfuz edebilme önemlidir. Aşağıda B) katılım Küçük Demirel 1 tarafından aktarılan geleneksel sınıf ve C) adımlar Beyin yapılandırmacı sınıf karşılaştırması verilmiştir. D) fırtınası Oranlı E) pekiştirme
  101. 88 öğretim İlke ve Yöntemleri Geleneksel sınıf Bilgiyi yapılandıran sınıf 179. Eğitim programı Eğitim programı I.Piaget'nin zihinsel gelişim kuramına dayalıdır. tûmevarım yolla ve tümdenaelim voluvla ve II.öğrenenin deneyim kazanmasına ve onun bu temci becerilere ağırlık temel kavramlara ağırlık deneyimlerini düşünmesine dayanır. verjlerek verilerek işlenir işlenir, öğrenci sorunlanna göre II. Öğretmenin görevi; öğretmekle değil, öğrencilerin önceden belirienmiş sabit program öğrenmelerini sağlamaktır. programların uygulanması yönlendirilir. Yukandaki özelliklen barmdıran Öğretme esastır. Program etkinliklerinde öğrenme yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir? Program, öğretmenler ağırlık daha çok (2004 KPSS-62) tarafından içi birinci elden elde edilen veriler doldurulan bir boşluk gibi ve kullanılan A)Çoklu zekâ kuramı algılanır. materyaller üzerindedir. B)Eleştirel düşünme öğretmenler, öğrencilerin öğrenciler yaşamla ilgili öğrendikleri kuramları Ç) Yapılandırmacılık bilgilerin geçerliliği için oluşturmaya katkı getiren D) Yaşam boyu öğrenme doğru yanıtları düşünürler E) Seviye grupları uygulaması araşttrır. olarak görülür. Değerlendirme, Öğretmenler öğrencilere öğretimden ayrı olarak çevre ayarlaması öğrenci öğrenmeleıini kontrol yapan ve onlarla etkileşim etmek içinde olan için yapılır ve genellikle de kişilerdir. 180. Aşağıdakilerden hangisi yapılandırrçıacı testlerle öğretmenler, öğrencilerin yaklaşımın (constructivism) kullanıldığı öğretim ölçülür. derslerde gecen etkinliğinin Özelliklerinden biri değildir? (2003 Öğrenciler bireysel olarak temel kavramları anlayıp KPSS-22) çalışır. anlamadıklarını temele alır. A)öğrenme ortamında öğrenci etkin Değertendirme, öğretim ile durumdadır birlikte yapılır B)Konu merkezli bir yapı hakimdir ve öğrencilerin sergiledikleri işlere ve C)ilk kaynaklara ulaşılmak hedeftir tümel değertendirmeye dönüktür, D)Düşünme biçimlerinin değerlendirilmesi Öarenciler aruDİar halinde temel alınır çalışır. E) Problem çözme üzerine odaklanılır Yapılandırmacılık yaklaşımında sınıf ortamı öğrencilere sınırsız olanaklar sunmalıdır., öğretmenler öğrencilerini belirli bir programa göre hazırlanmış geleneksel sıkıcı eğitim ortamından kurtarmalıdır. öğrenci ilgileri öğretimin merkezinde olmalıdır. Bu sayede fikirleri yeniden formülize etmek, ilişkileri kurmak ve belirli sonuçlara ulaşmak 181. Verilenlerden hangisi, yapılandırmacı öğrenme mümkün olur. Bunların yanında dünyanın karmaşık kuramının öğretme davranışlarından biri bir yer olduğu, gerçeğinde bir yorum sorunu olduğu değildir? (2002 KPSS-18) öğrencilerle paylaşılmalıdır. A)öğrencilere, üzerine düşünecekleri somut yaşantılar kazandırma B)öğrenciler, onların buluşa yöneltecek sorular sorma C) öğrencilere, etkinlikler sonunda ne * öğreneceklerini baştan söyleme D) öğrencileri, kazandırdıkları somut yaşantılar
  102. üzerinde düşündürme E) öğrencileri, öğrendiklerini birleştirip yönetme
  103. Öğretim İlke ve Yöntemleri 89 BÖLUM 2 s Problem çözüm formatı s ÖĞRETİM STRATEJİLERİ Venn şeması Belli başlı öğretim stratejileri şunlardır: 1.Sunuş yoluyla öğretme stratejisi Antamlı Öğrenme:. 2.Buluş yoluyla öğretme stratejisi Ausubel'e göre öğrenme yeni bilgilerin öğrenilmesi 3.Araştırma-inceleme yoluyla öğretme stratejisi bilişsel yapıda var olan bilgiyle birleşerek anlam (problem çözme) kazanması halinde gerçekleşmektedir. Bundan dolayı, yeni bilgilerin öğretilmesine geçmeden önce, bu bilgiyle SUNUŞ YOLUYLA ÖĞRETME bütünleşerek anlam kazandıracak olan organize edici STRATEJİSİ bilgilere gereksinim vardır. Bu strateji ile bilgiler, ilke ve kavramlar öğrenciye sunulur ve öğrenci tarafından Bilişsel yaklaşımı temele alan bir stratejidir ve AusubeL örgütlenerek, ilişkilendirilerek anlamlaştırılarak tarafından geliştirilmiştir. Genellikle bilgi algılanır. Ausubel'in öğretim sürecine katkıları şu basamağındaki davranışların kazandmlması amacıyla başlıklar altında özetlenebilir; •s Öğrenmede önce kullanılır. Sunuş yoluyla öğretim stratejisinin temel soyut kavramlar açıklanmalı, sonra somut kavramlara görevi farklı örneklerle konuları öğrencüere geçilmelidir. açıklamaktır. Aynı şekilde anlamlı öğrenme de Ausubel tarafından geliştirilmiştir. s Örgütleyici bilgiler çok önemlidir. Dersin ya da ünitenin başında verilebilecek özet bilgiler, s Kavramlar, ilkeler, olgular, fıkirler bireye sunulur; şemalar, konu başlıklarının listesi, örgütleyici bir birey bunları alır. Bu nedenle geliştirdiği model, kavram ya da ilke, bunların her biri örgütleyici sunuş yoluyla öğretim olarak adlandırılmaktadır. olabilir. Bu bilgiler eskilerle yeni bilgiler arasında köprü kurulmasını sağlar. s öğrenmenin anlamlı olması için bilginin mutlaka birey tarafından bulunması gerekmez. s Anlamlı öğrenme eski öğrenilenlerle, yenilerin birleştirilmesiyle sağlanır. Bu tür örgütleme öğrenci ve öğretmen arasındaki iletişim önemlidir. biçimine karşılaştırıcı örgütleme denir. Başlangıç sunusunu öğretmen yapar arkasından öğrenciler fikirlerini açıklarlar. Ömekler önemlidir. S Konunun sunulmasına geçmeden önce, konunun Sözel örneklerin yanında resim, şema ve diğer görsel kavramsal ve örgütleyici birtanıtımı yapılmalıdır. örnekler olabitir. Tümdengelim yaklaşımına dayandığı Konuyla ilgili öğrencinin en küçük bilgi deney ya için önce genet kavramlar sonra bu kavramların da yaşantısı değerlendirilmelidir. Bu örgütleme kapsamındaki özel ve dar kavramlar sunulur. Öğretim biçimine açıklayıcı örgütleyici de denir. adım adım ilerler ve ders ön organize edicilerle başlar. Kavram haritaları anlamlı öğrenme için kullanılan bir s Öğretilecek konu aşamalı bir biçimde tekniktir. ayrıntılaştırılmalı, önce temel bilgiler, sonra ayrıntılar verilmelidir. Kavram Haritası: Birtakım kavramları ya da bilgi bütününü grafıksel gösterimlerden yararlanarak s Yeni öğrenmeye geçmeden önce öncekilerin tam ilişkilendirme tekniğidir. Çoğunlukla kavramlar ve olarak öğretilmesi gerekir. kavramlar arasındaki ilişkileri anlatmada kullanılır. Kavram haritalannın kullanım amaçları; s Öğrenme sürecinde öğretmen-öğrenci, öğrenci- öğrenci arasında uzlaşmalı birleşme önemlidir. ^ Belirli fikirleri üretmek (beyin fırtınası) s Karmaşık bir yapıyı düzenlemek (uzun metinler) s Öğrenmede bol örneklerin, çeşitli görsel araçların, s Karmaşık fikirleri iletmek şema, resim ve grafiklerin anlatımla desteklenmesi s Eski ve yeni bilgileri birleştirerek öğrenmeye gerekir. Öğrencilerin kendi görüşleri ve tartışma yardımcı olmak s Anlamayı ve yanlış anlamayı olanakları da, konunun yaşatılarak, ortaya çıkarabilmek pekiştirilmesinde etkili olur. Kavram haritalan değişik biçimlerde kullanılmaktadır; Anlamlı öğrenmeyi sağlayabilmek için, öğretimin s Olaylar zinciri düzenlenmesi sırasında bazı koşulların yerine v Balık kılçığı getirilmesi gerekir. s örümcek ağı s Kümeleme • Öğrenciye sunulan materyallerin onun için anlamlı s Döngü olması sağlanmalıdır. Öğrenci kendi ihtiyaçlarını s Karşılasştırma karşılayan, kendi işine yarayacağını düşündüğü s Hikaye formu bilgileri anlamlı bulur.
  104. 90 öğretim ilke ve Yöntemleh •öğrenci, öğrenilecek materyalle ilgili ön bilgilere 3.ön koşul öğrenmelerin hatırlanmasını sağlama sahip olmalıdır. Yeni gelen bilgiler bireyin önceden 4.Uyarıcı materyali sunma (yeni öğrenmelerle ilgili) sahip olduğu bilişsel yapılarla ilişkilendirilerek ö.öğrenme rehberi sağlama anlamlı hale gelir. Bilgi örgütlenir. Aksi takdirde ö.Performansı ortaya çıkarma (öğrencinin davranışı öğrenci ezberleme yolunu seçecektir. göstermesini sağlama) 7.Dönüt sağlama •öğrencinin anlamlı öğrenmeye niyetli olması 8.Performansı değerlendirme gerekir. 9.Hatırlama ve transferi güçlendirme Öğretmen; s Bütün öğrencilerin anlayabileceği bir dil 182. Herhangi bir konu ile ilgili ön öğrenmenin yeterli kullanmalıdır. olmadığı ve konunun yeni öğrenilmeye başlandığı s öğrencileri hedeften haberdar etmelidir. durumlarda sunuş yokuyla öğretim, öğrenmeyi daha s öğretimi ses tonu, jest ve mimiklerle etkili olarak sağlamaktadır. öğretmenler sunuş desteklemelidir. s Dersi önemli yoluyla öğretimi kullanırken, fıkirleri en somut konuları toparlayarak yollarla, öğrencinin çok sayıda duyu organını bitirmelidir. harekete geçirecek biçimde sunmaları gerekmektedir. Örgütleyici Bilgiler Sunuş yoluyla öğretim modelinde en önemli Öğretme öğrenme durumlarında kavram kavramlardan biri örgütleyicilerdir. örgütleyiciler, haritalarını en cok kullanıldıaı kuram, öğrencilerin yeni gelen bilgiler ile hali hazırda sahip aşağıdakilerden hangisidir? (2004 KPSS-78) oldukları bilgiler arasında köprü kurmalarını sağlayan bilgilerdir. örgütleyicilerin, öğrenilecek bilginin A)Buluş yoluyla öğrenme sunulmasından önce verilmesi gerekir. B)Tanı öğrenme C)Yapılandırmacılık (constructivism) Örgütleyiciler, sunulacak malzemenin özelliğine D)Anlamlı öğrenme göre ikiye ayrılır. E) Çoklu zekâ kuramı Açıklayıcı Örgütleyiciler: Bunlar, bireyin daha önce hiç karşılaşmadığı bir konu hakkında ön bilgi 183.Sunuş yolu stratejisinde öğretmenin temel edinmesini sağlayan örgütleyicilerdir. görevi nedir? (2003 KPSS-18) Karşılaştırıcı Örgütleyiciler: Öğrencinin yeni gelen bilgileri daha önceki bilgilerle karşılaştırmasını A)Öğrenciler araştırma ve incelemeye sağlayan örgütleyicilerdir. Bu örgütleyiciler yeni sevketmek öğrenilecek materyal göreli olarak bilindik ise ve ön B)Sorunların çözümünde öğrencilere rehberlik bilgiler ile ilişkili ise kullanılır j etmek Öğrenme Basamakları (Ausubel) C)Öğrencilerin doğruyu bulmaları için yönlendirmek I.Öğretmenin örnekler sunması 2.öğretmenin örnekleri açıklaması D)öğrencileri işbirlikli çalınmalara özendirmek 3.öğretmenin ek örnek vermesi 4.öğrencilerin ek örnekleri açıklaması ve örneklerle E) Farklı ömeklerle konulan öğrencilere karşılaştırması **" açıklamak 5.öğretmenin ek örnekleri ve örnek olmayan durumları 184. Bir kavramı derinlemesine inceletmek isteyen bir sunması öğretmen, kavramla ilişkili olan bütün 6.öğrencilerin zıt örnekleri karşılaştırması çalışmaları kullanmaktadır. Bu öğretmen bu 7.Öğretmenin ve öğrencilerin teşhis ettiği amacına aşağıdakilerden hangisiyle kolaylıkla özelliklerijlişkileri yada ilkeleri vurgulaması ulaşabilir? (2001 KPSS-44) 8.öğrencilerin tanımlamalarıjlişkileri.özellikleri yada ilkeleri vurgulamaları A)Kavramların farklı dillerde karşılığını bulmak 9.öğrencilerin yeni örnekler vermesi B)Kavram ağı oluşturmak Yukarıdaki basamakların izlenmesi koşul değildir.öğrenciler konuyu keşfedince işlem bitirilebilir. C)Kavramların tanımlarını yazmak Sunuş Yoluyla Öğrenme Adımları Şöyle D)Kavramları örnek olan ve olmayan olay, durum Listelenebilir: ""*■ veya nesneleri bulmak IDikkati çekme 2.öğrenciyi hedeften haberdar etme; hatırlamasını E) Kavramların somutluk ve soyutluk derecesini incelemek sağlama
  105. Öğretim Ilke ve Yöntemleri 91 185. Sunuş yoluyla etkili bir öğretim yapmak isteyen Bilişsel alanın Kavrama, analiz ve değerlendirme öğretmen, aşağıdakilerden hanisinden basamağı ile Duyuşsal alanın tepkide bulunma ve kaçınmalıdır? (2001 KPSS-60) değer verme basamaklarında davranış değişikliği gerçekleştirmek için kullanılır. A) Sunuşunda bütün öğrencilerin anlayabileceği bir dil kullanma Bruner'e göre, birey bilişsel gelişim sırasında eylemsel, B) Sadece düz anlatım tekniğini kullanarak imgesel ve sembolik olmak üzere üç farklı biçimde bilgi ^ konunun bütün boyutlarını açıklama edinir. Bu nedenle öğretim faaliyetlerinin düzenlenmesinde bilgiler gelişim döneminin C)öğrencileri neleri öğrenecekleri konusunda özelliklerine uygun olarak sunulmalıdır. bilgilendirme D)Sunuşunu ses tonu değişiklikleri, jest ve •Evlemsel dönemde. bilgiler doğrudan doğruya mimiklerle destekleme nesnelerle ilişki kurularak kazanılır. Bu dönemde çocuk, duyu organlarının tümünü kullanarak, E) Sunuşunu, önemli kısımları toplayarak bitirme yaşayarak öğrenir. •İmgesel dönemde bireyin belleğindeki modeller daha çok görsel imgelerle oluşur. Bu nedenle öğretimde resim ve fotoğraflardan yararlanılabilir. 186. Bir öğretmen öğrencilerine, sayıları gruplayarak •Sembolik dönemde ise dil ve semboller önem daha kolay ve çabuk ezberleyebileceklerini söylüyor kazanır. Birey semboller kullanarak, somut yaşantı ve bir örnek gösteriyor 5, 1, 3, 9, 2, 5 sayılarının geçirmeden yeni modeller geliştirebilir. öğrenmenin 513-925 şekilde gruplana^ileceğini belirtiyor. sağlanması için yeni bilgilerin eylemselden, semboliğe doğru düzenlenmesi gerekir. Öğretmen bu önerisivle, öğrencilerine hangi konuda yardımcı olmaya çalışmaktadır? (2001 Öğretim kuramında önemle üzerinde durulan KPSS-62) özelliklerden biri öğrenilecek konunun yapısıdır. A) Öğretimin amacı öğrencilere konunun temel yapısını B) kavratmaktır. Belli bir alanla ilgili temel fikirler, C) Zekayı geliştirme kavramlar, ilkeler, yöntemler, kavram ve ilkeler Hatırda tutmayı kolaylaştırma/ arasındaki ilişkiler konunun yapısını oluşturur. s E) Kavram geliştirme Konunun temel yapısı basit bir şekil, şema, ilkeler Sunuş yoluyla öğrenmeyi sağlama kümesi ya da formül ile ifade edilebilir. Öğrencileri farklı alanlar-da kullanma ^Öğrenme en genel kavramla başlamah, özel kavramlar bu genel kavramı n altı nda örgütlenmelidir. BULUŞ YOLUYLA ÖĞRETME STRATEJİSİ Bilişsel yaklaşımı temel alarak BrunerMarafından s Bruner e göre öğrenciler konunun temel yapısını geliştirilen bu modelde öğretmen öğrenciler&O^etîT tümevarım yoluyla keşfederler. Bu amaçla ömekler sunarak onların yaşantılar geçirmelerini öğretmen öğrencilere çok fazla örnek sunmalıdır. sağlar. Öğrencilerin bu örnekler ve yaşantılar üzerinde Öğrenci örneklerdeki benzerlik ve farklılıkları düşünerek verilen duruma bir açıklama getirmeleri, gözleyerek, inceleyerek genel yapıyı keşfedBr. Bu soruna çözüm önermeleri, ilke ve genellemelere yaklaşıma örnek-kural yöntemi de denir. varmaları amaçlanır. Bir tür problem çözmedir. Sorunun temel yapısını örneklerden yola çıkarak Tümevarım yaklaşımı sezgisel düşünmeyi gerektirir. öğrencilerin bulması sağlanır. Böylece öğretmen Sezgisel düşünce öğrencilerin karşılaştığı yeni bir öğrencilerin bildiklerinden hareketle verilen örnek durumla ilgili dönenceler kurmalarını ve bu dönenceleri üzerinde adım adım incelemeler yaptırarak yeni bir sınamalarını sağlar. Bu açıdan problem çözmedir. kuralı bulmalarını sağlar. Bunun için genelden özele ve Bruner, okulda temel yapının öğrenilmesinde en iyi tümevarım kullanılır. Buluş yoluyla öğrenmenin önemli yolun, öğrencilerin temel yapıyı kendi kendilerine özelliklerinden biri verilen örneklerdeki benzerlik ve bulması olduğunu öne sürmektedir. Bu nedenle farklılıklar incelenerek ilke ve genellemelere kuramının adı buluş yoluyla öğrenmedir. ulaşmasının sağlanmasıdır. Böylece öğrencilerden s Öğrenciler öğrenme sürecine aktif olarak öğrendiklerini gerekçelerle açıklama imkanı sağlanmış katılmalıdır. olur. s Öğrenciyi harekete geçiren en önemli güdü merak, başarılı olma ve birlikte çalışmadır.
  106. 92 öğretim Ilke ve Yöntemleri Buluş yoluyla öğrenme yaklaşımında, öğretmenin tarafından öğrenciye sunulurken; buluş yoluyla görevi öğrenciye rehberlik etmektir.. Buna öğretimde öğretmen tanımlamaları, genellemeieri kılavuzlanmış buluş yolu da denir. Ayrıca, öğrencilerin bulması için rehberiik eder. öğretmen öğrenmede pekiştireçler önemli rol oynamaktadır. sorular sorarak öğrencilerin kendilerine sağlanan verileri analiz etmelerini, ellerindeki somut bilginin Dıştan verilen pekiştireçlerden çok, içsel gerisindeki ilkeleri, kavramları, çözümlemeleri pekiştireçler üzerinde durulmaktadır. bulmasını sağlar Buluş Yoluyla Öğretimin Sınıfta Uygulanması Buluş yoluyla öğretim kuramı sınıfta kullanılırken bazı etkinliklere yer verilmesi gerekir. •öğrencilere öğretilecek kavramla ilgili örnekler ve örnek olmayanlar birlikte verilmelidir. •öğrencilerin sözel ipuçları, resim ve şemalarla, kavramlar arasındaki ilişkileri görmeleri sağlanmalıdır. •öğrenciler, temel kavram ya da ilkeyi bulabilmeleri için sorularla yönlendirilmelidir. •öğrenciler, sezgisel düşünmeleri için teşvik edilmelidir. Buluş yoluyla öğrenme özellikle matematik, fen bilimleri ve dil öğretiminde etkili olarak kullanılabilecek bir stratejidir. Buluş yoluyla öğrenmenin en önemli üstünlüğü öğrencinin merak güdüsünü uyandırması ve güdülenmişlik düzeyini cevapları buluncaya kadar, çalışmalarını sürdürebilmesidir. Bir diğer üstünlüğü de öğrencileri bağımsız olarak problem çözmeye yönlendirmesidir. öğrenciler bilgiyi alıp özümlemekten çok, bilgiyi analiz etmeye uygulamaya, sentez yapmaya zorlanmaktadır. Buluş yoluyla öğrenmede öğretmen, örnekleri sunar. Öğrenci konunun yapısını, fikirler arasındaki temel ilişkileri, ilkeleri, özellikleri keşfedinceye kadar örneklerle çalışır. Öğrenme esnek ve buluş yoluyla olmalıdır. Eğer öğrenci bir kavramı, ilkeyi bulmaya, problem çözmeye uğraşıyorsa, öğrenciye zaman verilerek ve gerektiğinde ipuçları sağlanarak öğrencinin problemi kendi kendine çözmesi sağlanmalıdır. Buluş Yoluyla Öğrenme Adımları Şöyle Listelenebilir: I.öğretmenin örnekler sunması 2.öğrencilerin örnekleri açıklaması 3.öğretmenin ek örnekler vermesi 4.öğrencilerin ek örnekleri açıklaması ve ilk örneklerle karşılaştırılması 5.öğretmenin Örnek olmayan durumlar sunması 6.öğrencilerin zıt örnekleri karşılaştırması 7.öğrencilerin tanımlamaları, ilişkileri ya da ilkeleri vurgulaması 8. Öğrencilerin yeni örnekler vermesi Sunuş ve buluş yoluyla öğretimin yapılacağı derslerin planlanma aşamaları birbirine benzemekle beraber uygulama aşaması tamamen farklılık gösterir. Sunuş yoluyla öğretimde tanımlamalar, ilkeler öğretmen
  107. 187. Sunuş yolu stratejisi ile buluş yolu stratejisi arasındaki en önemli fark aşağıdakilerden hangisidir? (2003 KPSS-19) A) Buluş yolu stratejisinde hedefler önce belirlenir B) Sunuş yolu stratejisinde öğrenci katılımı ^ sağlanır fc Sunuş yolu stratejisi öğretmen merkezlidir D) Buluş yolu stratejisinde amaç öğrenmeyi sağlamaktır E) Sunuş, yolu stratejisi zaman açısından önemlidir 188. Aşağıdakilerden hangisi öğretme-öğrenme sürecinde öğrencilere belli yaşantılar kazandırılıp öğrencilerden bu yaşantıları üzerinde düşünerek verilen duruma bir açıklama getirmeleri, soruna çözüm önermeleri, genellemelere varmaları yaklaşımıdır? (2002 KPSS-20) A)Buluş yoluyla öğrenme B)öğretimde proje yönetimi C)Bireyselleştirilmiş öğretim D)Sunuş yoluyla öğretim E) Tam öğrenme (189-191 soruları aşağıdaki örnek öğretim etkinliğine göre cevaplayınız.) "ilköğretim okulundaki bir matematik dersinde, paralel kenarın alanı ile ilgili olarak öğretmen ve öğreniciler arasında şöyle bir etkileşim gözleniyor." Öğretmen: Tahtaya kim paralel kenar çizmek ister. (bir süre bekler) Ali sen kalkar mısın? Ali: (Ali çizer) öğretmenim çizdim.
  108. Öğretim İlke ve Yöntemleri 93 Öğretmen: Bu paralel kenarı dikdörtgene çevirebilir 191. Bu örnek için aşağıdaki önerilerden hangisine misin? Nasıl çevirebiliriz? (bir süre bekler) Evet Hülya uyulması durumunda öğretimin etkisi en aza sen cevap verebilir misin? iner? Hülya: Sol taraftaki üçgeni sağ tarafa taşırız A)Her sorunun sınıftaki gönüllü öğrenciler tarafından ayrı ayrı yanıtlaması istenir B)Öğrencilerin tahtaya gelme yerine oldukları yerden konuşmaları istenebilir. C)Cevap verebilmeleri için öğrencilere zaman tanınabilir öğretmen: Kenar uzunluklarını isimlendirir misiniz? D)Her öğrencinin, kağıttan paralel kenar kesip (bir süre bekler) Evet Çiğdem, sen tahtada gösterebiür bunun üzerinde çalışması sağlanabilir misin? E) Paralel kenarın alanının nasıl bulunacağı Çiğdem tahtaya aşağıdaki işlemi yapar. ^ öğrencilere önceden söylenebilir Öğretmen; bu dikdörtgenin alanını nasıl buluruz? Hatırlayın (bir süre bekler) Evet Suat sen cevaplayabilir misin? Suat: Taban uzunluğu ile yüksekliği çarparız. Öğretmen: Peki bu dikdörtgenin alanı yanı zamanda hangi şeklin alanı olur? (bir süre bekler) Deniz sen söyler misin? Deniz: Paralel kenarın. Demek ki paralel kenarın alanını taban uzunluğu ile yüksekliği çarparak bulabiliriz. öğretmen: Evet arkadaşlar paralel kenarın alanı taban uzunluğu ile yüksekliğin çarpımına eşittir. (2001 KPSS-57-59) 189. Yukarıdaki ders uygulaması içerisinde öğretmen hangi yöntem ya da yaklaşıma yer vermiştir? A)örnek verme B)Sınıftartışması C)Buluş yoluyla D)Problem çözme E) Sunuş yoluyla öğretim 190. Bu öğretim sürecinde aşağıdakilerden hangisine ver veritmemiştir? A) Kavramlar arasında ilişki kurma B) öğrenci katılımını sağlama öğrenciye C) düşünme süresi verme Varılacak noktayı söyleme öğreniciyi sorularla yönlendirme
  109. 192. Aşağıdakilerden hangisi buluş yoluyla öğrenme yaklaşımını uygulamaya çalışan bir öğretmenîn yapmaması gereken bir davranıştır? (2001 KPSS-107) A)Konuyu değişik ömeklerle açıklamak B)Öğrencilerin dikkatini anlatacağı konu üzerinde toplamak C) öğrencileri, düşünme süreçlerinden yararlanmaya özendirmek D) Ulaşılması gereken sonucu öğrencilere ** söylemek E) Öğrencilerden, öğrenilenleri gerekçeleriyle açıklamalarını istemek ARAŞTIRMA-İNCELEME YOLUYLA ÖĞRETME STRATEJİSİ J. Devvey tarafından geliştirilmiştir. Problem çözme basamaklarıni kullanır. Bu doğrultuda öğretimde yöntem olarak problem çözme yöntemi kullanılır. Öğretmenin öğrencilerden verdiği bir konu ile ilgili değişik kaynaklardan bilgi toplamalarını sağlaması, olayı değişik boyutlarıyla ele almalannı, bunlar arasındaki ilişkileri belirleyip sonuca ulaşmalarını sağlamasıdır. Bu durumda öğrenci olayın değişik boyutlarını ve bu boyutlar arasındaki bağlantıları ortaya koyarsa en üst düzeyde öğrenme gerçekleşmiş olur. Araştırma yoluyla öğretim modellerinde öğrenci kendi gayretleriyle öğrenir; öğretmen öğrenciyi araştırmaya, incelemeye yönlendirir. Modelde öğrenci etkinlikleri ön plandadır. Fakat, daha önce öğrenilmiş bir konunun pekiştirilmesi için yaptırılan uygulamalar, ev ödevleri, öğrenilmiş bir ilkenin doğrulanması için yaptırılan laboratuar deneyleri kendi başma araştırma yöntemini oluşturmaz. Birçok yazar araştırma yoluyla öğretim
  110. 94 öğretim llke ve Yöntemleri stratejisindeki öğrenci etkinliklerinin aşağıdaki BÖLÜM3 davranışlardan oluştuğunda birleşirler: ÖĞRETİM İLKELERİ 1.Problem durumunu algılama, sorunu sezme, Öğrenci Niteliklerine İlişkin Öğrenme problemi belirleme. İlkeleri 1. öğrencinin güdülenmislik düzeyi: Güdülenmeyi 2.Gerekli bilgileri veya verileri toplama. etkileyen kişisel faktörleri dört grupta 3.Verileri düzenleme ve yorumlama. toplayabiliriz; s Uyarılma (kaygı) 4.Toplanan bilgilerin yorumlarından genellemelere s ihtiyaçlar (başarı ihtiyacı) gitme, sonuca varma. s inançlar s Amaçlar Ulaşılan genellemeyi yazılı olarak başkalarına iletme. Bir öğretmen, toplumu yakından ilgilendiren bir olayla öğrenmeye isteklilik ne kadar çok ise öğrenmede ilgili olarak dergi ve gazetelerde yer alan köşe yazısı, o kadar iyi olacaktır. Bu nedenle öğrenci resim, röportaj vb. toplamış; bunları öğrencilerine öğrenmeye ihtivac duvmalı aynı zamanda vermiş; onlardan bu olayı değişik boyutlarıyla ele alıp kendisine olan özpüveni yerinde olmalıdır. bunlar arasındaki ilişkileri belirleyerek sonucu sınıfa sunmalarını istemiştir. Etkili öğrenme- öğretme için gerekli şartlardan biri öğrencinin başarı güdüsüdür. Başarı güdüsü yüksek olan öğrenciler karşılaştıkları güçlüklerden 193. Bu durumda, aşağıdakilerden hangisini yapan yılmazlar. Başarısızlıklarının nedenlerini dışarıda öğrenci daha üst düzeyde bir bilişsel davranış aramazlar (içsel güdüleme). Başarı güdüsü düşük göstermiştir? (2001 KPSS-104) öğrenciler kolay ulaşabilecekleri hedefleri seçerler. Başarısızhklarının nedenlerini dış etkenlere A)Olayın başlangıcını yine olayı görenlerin bağlarlar. Herkesin herşeyi başaramayacağı ağzından belirten anlayışına sahiptirler. öğrenme problemlerini B)Olaya ilişkin yazılanların bir listesini hatırlayarak geçiştirme eğilimindedirler. sunan Etkin bir öğretimde öğrenci aktif durumdadır. C)Olayda kimlerin rol aldığmı ve neler yaptıklarını sıralayan Öğrenmeye ilişkin motivasyonu yüksektir. Karşılaşabileceği sorunlar karşısında neler D)Olayla ilgili malzemeyi, yazı, resim ,vb. şeklinde yapabileceğini bilen, sorunları çözerken soruna gruplayan bilimsel yaklaşabilen, alternatif çözümler üretebilen bir yeteneğe sahiptir. Bu yeteneklere E) Olayın değişik boyutlarını ve bu boyutlar arasındaki bağlantıian ortaya koyan sahip öğrencinin hem motivasyonu hem de başarma güdüsü yüksektir. Motivasyon öğrencilerde öğrenmeyi sağlamada önemlidir. öğrencilerde ilgi ve merak uyandırarak öğrenme isteğini artırır. Aynı zamanda öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarını karşılamada önemli rol oynar. öğrencilerin süreçten zevk almasına ve olumlu beklentiler geliştirmesine neden olur. öğrencinin güdülenmesi disiplin sornnunun ortadan kalkmasına, bilgilerin ömğrenci için anlamlı olmasına öğrenmenin kalıcı izli olmasına neden olur. 2.ûğrencinin cesitli özellikleri: kişilik özellikleri, içinde yaşadığı toplum, yaşı, gelişim düzeyi, sağlığı, genel yeteneği, içinde yaşadığı kültürel koşullar v.s onun öğrenmesini etkileyen faktörlerdir. öğretimi düzenlerken öğrencilerin bu gibi özellikleri göz önüne alınmalıdır. 3.Öğrencinin geçmi$ yaşantıları öğrenme için önemlidir (önkoşul öğrenmeler). Bu nedenle eğitim ortamı düzenlenirken, önceden
  111. Öğretim İlke ve Yöntemleri 95 öğrenilmesi gerekeler yeni ünitelere konulara 6.öğrenimin gerçekleşmesi, öğrencinin davranışı geçmeden tamamlanmalıdır (hazırbulunuşluk gerçekleştirmesi ile mümkündür. Bu nedenle düzeyi). sınama durumları kurulmalıdır. Öğrencilere sorulacak sorular onlardan beklenen performansı İçerik Özellikleriyle İlgili Öğrenme İlkeleri gösterici nitelikte olması gerektiği gibi aynı zamanda eksik öğrenmelerini tamamlayıcı 1.Öğretimin içeriği öğrencinin ihtiyaçları ve nitelikte olmalıdır. beklentileri ile uygun hale getirilmelidir. Öğrencinin amaçlarına uymayan bir içerikte 7.Tekrarlar öğrenmevi güçlendirmektedir. Bu öğrencinin öğrenmeye güdülenmesi nedenle öğrencinin beklenen davranışı tekrar beklenmemelidir. etmesi sağlanmalıdır. 2.Anlarnlı bir şekilde öğrenilen bilgi anlamsız 8.Pekiştirilen davranışların görülme sıklığı şekilde öğrenilen bilgiden daha kahcıdır. Bu artmaktadır. Davranışçı açıdan bakıldığında nedenle öğrenciye verilecek oîan materyalin, davranışîar sonuçlan tarafından kontro! edilir bilginin temel çerçevesini görmesine, yapıian bir davranış memnuniyet verici ise özümsemesine ve ayırt etmesine, bilgiyi yeniden yapılmaya devam eder sonuç olumsuz ise örgütleyip genelleye bilmesine imkan vermelidir. yapılma sıklığı azalacaktır. Thorndike'ın etki kanunu. 3.Öğrencilere sunulan bilginin somut olmasına önem verilmedir. öğrenciler kendilerine sunulan 9.Bilişsel yaklaşıma göre ise dönüt oldukça bilgileri ne kadar somutlaştırabilirlerse o kadar iyi önemlidir. Organizmanın sahip olduğu bijgiyi öğreneceklerdir. Bu nedenle öğrenciye sunulacak korumasına yeniden yapılandırmasına, kullandığı bilgi, çeşit materyallerle desteklenmelidir. yürütücü biliş stratejisini yeniden yapılandırmasma yardımcı olur. 4.öğrencinin öğrenmesi gereken ünite yada konu kapsamı birbirini destekleyici şekilde mantıklı bir 10.Transfer ve genellemeler oldukça önemlidir. Bu bütün oluşturacak şekilde düzenlenmeli ve nedenle öğrencilerin transfere ve genellemeler organize edilmiş olmalıdır. yapabilecekleri etkinlikler düzenlenmelidir. Öğrenme ilkelerini özetlemek gerekirse; Öğretim Etkinliklerine İlişkin Öğrenme 1. Çocuğa görelik (veya ögrencive görelik ) ilkesi Bu İlkeleri ilkeye "çocuğa uygunluk" veya öğretimi "bireyselleştirme" ilkesi de denir. Çocuk bir 1.öğrenme, bir çok öğrenme modelinin bir arada yetişkin olarak, hattâ yetişkinin küçük modeli kullanıtmasıyla etkili olacaktır. Hem davranışçı olarak düşünülmemeli; fizyolojik ve psikolojik kuramlardan hem de bilişsel kuramlardan olarak tamamen kendine has bir birey olarak yararlanmak gerekmektedir. görülmelidir. Buradaki eğitim düzenlemelerinde gelişim ve öğrenme psikolojisinin sonuçlarına 2.Öğrenmede somutlastırma önemiidir. Bu nedenle dikkat edilir. Bu çalışmalar içinden iki ilke sunumlarda gerçekçi benzetmeler yaprnak çıkmıştır: öğretimde "seviyeye uygunluk" ve önemlidir. Örneğin dolaşım sistemini şehrin su "öğretimin bireyseüeştirilmesi" ilkeieri. şebekesine benzetmek gibi a)Seviyeye uygunluk ilkesi, bir yaş grubundaki 3.Öğrencinin mümkün oiduğunca bütün duvu öğrenciierin aynı geüşim seviyesinde organlarına hitap etmek öğrenüecek birimin bulunacakiarı, benzer ruhsai özelükler somutlaşmasına ve kalıcılaşmasına önemli gösterecekleri varsayımma dayanır. Öğretimi katkılar sağlayacaktır. Bunun için yaparak "yıllık sınıflar sistemi" üzerine kurduğumuzda, yaşayarak öğrenme sağlanmaiıdır. zaten her şey bu ilkeye göre düzenlenecektir, Ders, sınıfın ortalama seviyesine göre düzenlenir. 4.Öğretim esnasında öğretimi ve öğrenmeyi Bu seviyenin altındaki ve üstündeki öğrencilerin etkileyen içsel ve dıssal faktörler göz önüne dersin dışında kalma tehlikesi vardır. Ayrıca bu alınmalıdır. Öğretim hizmetleri hem konu odakh ükenin mükemmel işleyebilmesi için, aynı yaş hem de öğrenci merkezli olarak düzenlenmelidir. grubundaki öğrencilerin bilgi ve beceri düzeylerinin de birbirine eşit olması gerekir. 5.Öğretimi düzenlemede bireysei farkları göz önüne almak önemlidir. Her öğrencinin öğrenme b)Öğretimin bireyselleştirilmesi ilkesi, aynı yaş hızı, öğrenme sitili birbirinden farklılık göstercbilir. grubunda da olsalar, her öğrencinin
  112. 96 öğretim Ilke ve Yöntemleri yeteneklerinin, zekalarının, ilgi ve eğilimlerinin, konuya ve seviyeye uygun olarak kendi tekniklerini çalışma istek ve gayretlerinin farklı olduğu geliştirmelidirler. varsayımına dayanır. Bütün öğrencileri eşit şekilde geliştirmeye çalışırsak, normalin altındaki 6. Açıklık ilkesi Öğrenci, derste işlenen tüm konuları ve üstündeki öğrenciler önemli zarar görecektir. somut olarak görebilmeli; bu mümkün olmuyorsa Oysa öğretim organizasyonunu tek tek resmini, sesini, grafiği, modelini v.s. görsel-işitsel öğrencilerle daha iyi ilgilenebilecek, onların olarak algılayabilmelidir. bireysel çalışmalarını değerlendirebilecek şekilde yapabilirsek, öğretim içten farklılaştırılmış olur ve Eğer öğretmen sadece sözel anlatıma dayalı olarak her öğrenci kendi zeka, yetenek, ilgi ve çalışma ders işliyorsa, öğrencinin anlayacağı kelime ve cümle temposuna göre diğer öğrencileri rahatsız yapıları ile son derece açık ve anlamlı bir ders etmeden ilerlemiş olur. işlemelidir. öğrencileri doğrudan doğaya ve olay yerine götürüp gözlem yaptırarak; ders konusu ile ilgili 2. "Bilinenden bilinmevene" ilkesi Ders kitabı hayvan, bitki vs. örneklerini sınıfa getirerek; balıkları hazırlarken ve sınıfta ders anlatırken, öğrencinin o akvaryumda, kuşları kafeste veya dondurulmuş, zamana kadarki bilgi ve tecrübelerinden hareket bitkileri kurutulmuş olarak, bazı şeylerin plastik ederek, yeni bilgi ve tecrübelerin bunlar üzerine kalıplarını kullanarak, bazı olaylart fotoğraf, film, plân, kazandırılması çok daha kolay olacaktır. Yeni bilgileri harita, grafık, ses kaydı vs. şeklinde anlamayı daha eski bilgilerle karşılaştırarak, gerektiğinde eskileri kolaylaştıran unsurlarını kullanarak öğretimde açıklık doğrulayarak geliştirmek, öğrencideki bilgi sisteminin ilkesine uyulmuş olur. Sınıfta yapılan deneyler de, bu çok daha sağlam olmasını sağlayacaktır. ilke doğrultusundaki faaliyetler olarak değerlendirilebilir. 3."Somuttan sovuta " ilkesi Çocuktaki zihin gelişimi somuttan soyuta doğru olmaktadır. insan her zaman 7. Aktivite llkesi "Ögrenci eylemi" veya "Iş ilkesi" somut olarak gördüğü, algıladığı şeyleri, oniarın soyut Eski okul, belki dersleri ve konuları gereği, öğrenciyi kavramlarla anlatılmasından daha kolay öğrenir. Bu derse katmayan, sadece öğretmenin anlattıklarını nedenle, öğrenci mümkünse ders konusu olan eşya ve dinleyerek pasif olarak almaya çalışan bir konumda nesnelerle doğrudan karşı karşıya getirilmeli; bu tutuyordu. Okulların ders programlarında doğa ve mümkün olmadığı zaman o nesne veya olayın modeli, günlük sosya! hayatla ilgili dersler artınca; öte yandan fotoğrafı veya başka bir simgesi gösterilmelidir. pedagoji ve psikolojide öğrencinin aktif öğrenmesinin özellikle ilkokul öğrencilerinde, gözle görüp, eliyle daha etkili olduğu kanaati ortaya çıkınca, içinde tuttuğu gerçek eşyalar daha anlamlıdır. Bu sebeple yaşanılan katılımcı demokrasi ve rekabete dayalı öğretimde öğrencilere öncelikle somut şeyler liberal ekonomi şartları zorlayınca öğretimde aktiflik öğretilmeli, daha sonra soyuta ulaşılmalıdır. Soyut ilkesinin önemi de arttı konuların öğretiminde somut konulardan faydalanılmalıdır. Sınaî ve ekonomik değişiklikler sonucu yeni insanlarm hayata katılan, içinde yaşadığı doğayı ve toplumu her 4."Yakından uzaga" ilkesi Öğrenciye öğretilecek an yeniden değerlendirip değiştirmeye çalışan, bilgilerin düzenlenmesinde, örneklerin verilmesinde, girişimci kişüer olarak istenmesi, okulun da öğrenci hem doğal hem de sosyal olarak onun en yakın yetiştirirken tavrını değiştirmesine neden oldu. çevresinden hareket etmelidir. Bu, sadece yer ve Geleneksel "öğrenme" veya "aydınlanma" okuluna yaşayış açısından değil zaman açısından da böyledir. karşı "iş okulu" akımları gelişti. Çocukların bazı ders Yakın zamandan uzağa, yakın aile ve okul çevresinden konularını bağımsızca seçip kendine özgü tekniklerle uzağa, yakın köy-kasaba-bölge-ülke çevresinden "yaparak-yaşayarak" öğrenmesi esası getirildi. uzağa ilkesi birçok derste rahatlıkla kullanılabilir ve bu ilkeye uyma, öğrenmenin düzeyini yükseltir. 8. Hayata yakınlık ilkesi Okul ve öğretim ortamı hayattan kopuk, yapay bir ortam olmamalı; hayata 5.Tasarruf (ekonomi) ilkesi Her türlü eğitim-öğretim yakın, oradaki gerçeklikten uzak olmayan, öğrencinin faaliyeti en az zaman, en az emek ve enerji sarf hayatla bağlantısını koparmayan bir yaşantı edilerek, en yüksek verim elde edilecek şekilde sunmalıdır. düzenlenmelidir. Bunun için de, öğretim baştan sona her yönden plânlanmalıdır. Plânsız ve metotsuz olarak Okul öğrencileri hayat için hazırladığına göre, oradaki yapılan dersler çok sınırlı olan öğretim zaman ve öğretim de hayatın doğrudan kendisi olmalıdır. Ders imkânlarını israf edeceği gibi, istenilen düzenli bir konuları, anlatım sırasında verilen ömekler hayatın öğrenme de sağlanamaz. içinden seçilmelidir. Çocuklara öğretirken kullanılan dil, Hem öğretmen öğretirken hem de öğrenci öğrenirken oluşturulan sosyal ortam vs. gerçek hayata yakın ekonomik ve pratik metot ve teknikler bulmalı, ve hattâ olmalıdır.
  113. öğretim ilke ve Yöntemleri 97 9-Bütünlük ilkesi Çocuk bedensel ve ruhsal kuvvetler 196. öğretmenler için önemli sonuçlardan biri de, (düşünce, duygu, irade gibi) bakımından bir bütün öğrenme güçlüğü taşıyan bir öğrenciyi sınıftaki diğer olarak ele alınmalı ve her yönü dengeli olarak öğrencilerin öğrenme düzeyine ulaştırmaktır. eğitilmelidir. Zaten bedensel ve ruhsal kuvvetler sürekli olarak birbirlerini etkilerler ve birbirine bağlıdırlar. Bir öğretmen sınıfında böyle bir öğrenciyle Sadece bedeni geliştirip zihnî ve ahlâkî yönler karşılaşırsa aşağıdakilerden hangi yaklaşımı geliştirilmezse, veya bunun tersi durumlarda dengesiz; izlememelidir? (2004 KPSS-72) hem topluma hem de kendine zararlı olabilecek insanlar yetişmiş olur. A)Öğrenciyi derste ikili ya da grupla çalışmaya yöneltme Bu ilke aynı zamanda bilgilerin birbirine bağlı ve B)Ön koşul öğrenme eksiklerini belirlenip birbirini tamamlar mahiyette sunulması demektir. giderilmesi konusunda okul Rehberlik İlkokullarda toplu öğretim uygulamasının yapılmasının servisiyle iş birliği yapma gerekçesi de budur. "İlkokul çağındaki çocuk, varlıkları, olayları ve kendisine öğretilmek istenen bilgileri bilim C)Öğrenciye sınıfın genel düzeyine uyması gerektiğini aksi takdiri sınıfı tekrarlaması dallarına göre sıralanmış bir halde kavrayamaz. O, gerekeceğini söyleme genel oîarak varlıkları ve olayları toptan algılama durumundadır." D)Öğrencinin hazırbulunuşluk düzeyini dikkate alma E) Ilgili ön öğrenmelerdeki eksiklikle'rin 194. Etkili öğrenmenin sağlanmasında belirleyici olan giderilmesi çalışmalarında okul aile etmenlerden biri öğrencinin başarı güdüsünün yük- işbirliğinden yararlanma sek olmasıdır. Aşağıdakilerden hangisi, başarı güdüsü yüksek olan bir öğrenci tarafından geneilikle sergifenen 197. Öğrencilerin derste öğrendikleri transfer bir davranıştır? (2004 KPSS-67) etmelerine en çok katkı getiren etkinlik aşağıdakilerden hangisidir? (2004 KPSS-73) A)Karşılaştığı güçlüklerden yılmama A)Farklı problemleri çözmek derste B)Hedeflerini kolay erişilebilecek olanlardan öğrenilenleri kullanma' seçme B)Ders kitabında sunulan ömekleri tekrarlama C)Dış etkenlere sığınma C)Öğrendiklerini başkalarına anlatma D)Derste çözülen problemlerin çözümlerini D)Herkes her şeyi öğrenemez düşüncesini kontrol etme benimseme E) Derste tutulan notları düzenli hale getirerek E) öğrenmiş gibi görünerek karşılaştığı deftere yazma öğrenme sorunlarını geçiştirme. 195. Aşağıdakilerden hangisi, öğrenme güdüsünün 198. Bir öğretmen belirti bir konunun öğrenme (motivasyon) bir göstergesi değildir ? (2004 sürecindeki ilk öğretme öğrencilerin hedef belirli KPSS-68) öncelikle aşağıdakilerden hangisini yapmaiıdır? (2004 KPSS-74) A)öğrenme sürecinin öğrencide yarattığı ilgi ve merak uyandırma düzeyi A)öğrenme güçlüğü yaşan öğrencileri okul rehberlik servisine göndermelidir B)Öğrenme sürecinin bireysel ihtiyaçları ve amaçlan karşılama düzeyi B)Öğrencilerin başarısızlık nedenlerini belirlemek için ailelerle görüşmelidir. C)Öğrencinin başarısına ilişkin beklenti düzeyi C)Yöneticilerin desteğini alma için yaşanan D)öğrencinin öğrenme sürecinden doyum sorunu okul yönetimine bildirmelidir. derecesi D)Kullandığı yöntem, teknik ve araç gereçlerde E) Kazanılan davranışların, Öğretim hedefleri değişiklik yaparak öğretme öğrenme sürecini sınıflamasındaki yeri farklı biçimde tekrarlamalıdır. E) Eğitim hedefleriyle içeriğin tutarlılığını test etmelidir.
  114. 98 Öğretim llke ve Yöntemleri 199. Aşağıdakilerden hangisi öğrencilerin güdüle- 203. Bireysei farklılıkları dikkate almak amacıyla nerek yapılan etkinliklere bizzat katılması sonu- öğretmen sınıf içi etkinlikleri düzenlerken cu ortaya çıkabilecek durumlardan biri değildir? öncelikle aşağıdakilerden hangisini yerine (2003 KPSS-10) getirmelidir? (2003 KPSS-3) A)Sınıfta disiplin sorunlarının ortadan kalkması A)İçeriği bol örnekle desteklemek. B)Öğrenci merkezli bir sınıf ortamının B)Farklı yöntem ve tekniklere yer vermek oluşturulması C)Sınıf içindeki etkilerimi en üst düzeye C)Verilen bilginin öğrenci için anlamlı olması çıkartmak D)öğretmenin bilgi aktarıcılık rolünün artması D)Her öğrenciye uygun içerik düzenlemek E) Etkinlikler sonucu daha kalıcı izli yaşantıların E) Ders süresini öğrencilerin ihtiyacma göre oluşması düzenlemek 200. Bir öğretim etkinliğinin öğrenci düzeyine uygun olabilmesi için aşağıdakilerden hangisinin yerine 204. Öğretim etkinliklerinde öğretmenin öğrencilerine getirilmesi gerekmektedir? (2003 KPSS-4) verdiği dönütün sağladığı en önemli yarar aşağıdakilerden hangisidir? (2003 KPSS-6) A)Etkinlikleri öğrencilerin yerine getirmesini sağlamak A)öğrenci halalarının zamanında düzeltilmesi B)Bireysel çalınma etkinlilerine yer vermek B)Bol örnekle etkinliklerin desteklenmesi C)Açık ve anlaşılır bir şekilde içerik organizasyonu yapmak C)öğrenci öğretmen etkileşiminin sağlanması D)öğrencilerin farklı öğrenme stratejileri kullanmalarını sağlamak D)öğrenci dikkatinin sürekli olarak üst düzeyde tutulması E) öğrencilerin hazırbulunuşluk düzeylerini dikkate almak E) Sınıf içerisindeki disiplin sorunlarının en aza indirilmesi 201. Aşağıdaki öğrenme yollarından hangisi diğerlerine oranla daha etkili ve kalıcı izli Öğrenmeleri sağtar? (2003 KPSS-5) 205. Sınıf içinde etkinlikleri gerçekleştirirken öğretmen jest ve mimiklerini de kullanmalıdır. A)Yaparak yaşayarak öğrenmek Bunun sağlayacağı en önemli yarar B)Internet aracılığıyla yenilikleri takip etmek aşağıdakilerden hangisidir? (2003 KPSS-8) C)Hem dinlemek hem de izlemek D)Kaynak kitaplardan okumak A)öğrencilerin Dikkat Dağınıklığını Engellemek E) Aralıklarla tekrar yapmak B)Anlatımda Çeşitliliği Sağlamak C)öğrencilerin Dersten Sıkılmasını Engellemek 202. Öğretim etkinliklerinde öğrenci ne kadar etkin rol D)Içeriği Daha Kısa Sürede Aktarmak alırsa başarısı da o derece artacaktır. Bu bağlamda öğrenciler öğretim sürecine bizzat katılmalıdır. E) lletilmek istenen Mesajı Dalın Güçlü Ve Etkili İletmek Bu açıklama aşağıda verilen öğretim ilkelerinden hangisiyle doğrudan ilişkilidir? (2003 KPSS-9) A)öğrenci becerilerinin üst düzeye çıkarılmasına yardımcı olunmalıdır 206. Öğretim etkinliklerinde öğrenci merkezli B)öğrencinin yaşayarak öğrenmesi yaklaşımı kullanmayı tercih eden bir öğretim sağlanmalıdır kurumu aşağıdakilerden hangisine diğerterine oranla daha çok ağırlık verir? (2003 KPSS-15) C)Teorik alt yapı bütünüyle tamamlanmalıdır D)öğrencilere çok yönlü bakış açıları A)Işbirlikli çalışmalara kazandırılmalıdır B)öğrencinin ihtiyaçlarına C)Konunun ayrıntılarına E) öğrencilerin içeriği bütün yönleriyle D)Gerçek yaşam .sorunlarına kavraması sağlanmalıdır. E) Üst düzey grup etkileşimine
  115. Öğretim llke ve Yöntemleri 99 207. Sınıf içi etkinlikler düzenlenirken öğrencilerin ihtiyaç 210. Bir öğretmen dersin başında öğrencilere bir takım duyacakları bilgi ve beceriler, örnekler ve resimler göstermiş ve onlardan, bu resimlere uygulamalar bu doğrultuda gerçekleştirilmelidir. bakarak o gün işlenecek konuyu tahmin etmelerini istemiştir. Öğretim etkinliklerinin bu şekilde organize edilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden Öğretmenin bu davranışı, aşağıdakilerden hangisidir? (2003 KPSS-7) hangisine en az hizmet eder? (2001 KPSS-116) A) öğrencilerin becerilerini üst düzeye A)öğrencilerin konuya dikkatlerini toplamalarını çıkarmaya yardımcı olmak sağlamaya B)Gerçek yaşamla okul arasındaki ilişkiyi B)Dersi güncel olaylarla ilişkilendirmeye kurabilmek C)öğrencileri derse güdülemeye C)öğrencilerin yetkin oldukları alanlarda yetiştirilmelerini sağlamak D)Öğrencilerin derse zihinsel hazırlık yapmasını sağlamaya D)Kişilik gelişiminin oluşmasında yardımcı olmak E) Daha önce öğrenilen bilgilerle bağlantı kurmaya E) Öğrencilerin derse olan ilgilerini artırmak 208. Bir öğretmen öğrencilerin sınıf içi güdii- 211. Öğrenme-öğretme sürecini uygun araç lenmeterini sağlamak amacıyla aşağıdaki gerçeklerle desteklemenin temel amacı nedir? alanlardan en çok hangisinden yararlanmalıdır? (2001 KPSS-65) (2002 KPSS-28) A)Sözden ekonomi sağlamak A)Eğitim sosyolojisi B)Dersi eğlenceli kılmak B)Gelişim psikolojisi C)Etkili ve kalıcı öğrenme sağlamak C)öğrenme psikolojisi D)Sınıfla işbirliğini geliştirmek D)Psikolojik antropoloji E) Öğrenci katılımını sağlamak E) Sosyal psikoloji 212. Aşağıdakilerden hangisi, öğrenme ortamında işe koşulacak görsel-işitsel araçları seçerken dikkat edilmesi gereken ilkelerden biri değildir? (2001 209. Öğrencilerin öğrenme sürecine katılmalarını KPSS-66) sağlamada aşağıdakiierden hangisi etkili bir yol değildir? (2002 KPSS-17) A)Öğrencilerin gelişim özelliklerine uygun olma B)Dersin öğretim programına uyumlu olma A)öğrencilerin çalışmalarını uygun sorularla C)Dil, görüntü, ses vb. Açısından nitelikli olması yönlendirmek D)Uzun süredir kullanılıyor olması E) Öğrenci ihtiyaçlarını karşılayabilmesi B)Ders süresince öğrencilere çalışmalarında serbestlik sağlamak C)Katılım gösteren öğrencilerin bu davranışını pekiştirmek D)Dersin işlenişinden bireysel ve grup çalışmalarından yararlanmak 213.Yeni teknolojilerin ve eğitimdeki kullanımları dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisinin E) Katılım göstermeyen öğrencilerin sorunlarıyla gelecekte en yaygın eğitim ortamı olması ilgilenmek beklenir? (2001 KPSS-67) A)Basılı eğitim malzemeleri
  116. B)Hareketli film C)Etkileşimli bilgisayar D)Hareketsiz film, slayt vb. E) Radyo ve televizyon
  117. 100 öğretim llke ve Yöntemleri BÖLÜM 4 öğrencinin yaşına, öğrenilecek konunun özelliklerine ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ v.s. göre değişir. 4) Öğretim araç-gereçlerinin durumu: Okulda ders 1.Anlatım araçlarının olup olmaması da öğretim yöntemi seçimini 2.Tartışma etkiler. Bilgisayar, tepegöz, slayt projeksiyon, 3.örnek Olay laboratuar, TV-video, iyi bir kütüphane gibi bir öğretim 4.Problem Çözme için çok gerekli olan dersin esas araç-gereçlerinin veya 5.Proje tabanlı öğretim yardımcı aletlerin olup olmaması dersteki yöntem 6.Bireysel Çalışma seçimini etkiler. Hattâ aletlerden başka bina, sınıf, ışık, sıcaklık gibi faktörler de ders yöntemi seçiminde Öğretim yöntemi seçimini etkileyen etkilidir. Resim, müzik, beden eğitimi gibi derslerin özel faktörler ortam ve araçlara ihtiyacı vardır. Eğer bunlar Her öğretim yöntemi her derse, her konuya, her sağlanmazsa, ders yönteminde önemli değişiklikler öğrenci grubuna, her öğretim düzeyine uygun yapmak gerekir. olmayabilir. Değişik durumlarda değişik yöntemlerin kullanılması gerekir. Öğretmen Merkezti Öğretim Bir öğretim yönteminin seçimini etkileyen faktörler 1.Devam zorunluluğu vardır. şunlardır: 1) Dersin içeriği: Dersin içindeki konuların tabiatı, 2.öğrenci sisteme bağlı olarak yönetilir. çoğu kez öğretim yönteminin en kuvvetli belirleyicisidir. 3.öğretmen konunun uzmanıdır! her şeyi bilir ve Fizik-Kimya derslerindeki bazı konular doğrudan bilgilen öğrenciyi aktarmakla görevlidir. laboratuar çalışması gerektirebilir. Edebiyat dersinde bazı edebi eserlerin okunup ev ödevi şeklinde 4.Öğretimde öğrencinin bireyselliğin değer hazırlanması, veya bazen eski metinlerin okunup verilmez. açıklanması gereklidir. Konu, hangi yöntemle en iyi 5.Öğretmen bilginin otorite oian tek kaynağıdır. şekilde öğretilebilecekse, o yöntem kullanılmalıdır. 2)Öğrencilerin özellikleri: Öğrencilerin yaş, cinsiyet, 6.6.Öğretmen, nevin, nasıl ve ne zaman yetenek ve ilgileri, motivasyonları, ailelerin sosyo- öğrenileceğine kendisi karar verir. ekonomik ve kültürel özellikleri, öğrencilerin içinde yetiştikieri çevre v.s. yöntem seçiminde etkili olabilir. Iyi 7.Eğitimi bireyi geleceğe hazırlama olmak yetişmiş bir öğretmen, sınıflaki öğrencilerin görür. özelliklerine göre, gerektiğinde değişik yöntemieri 8.öğretmen belirlenen öğretilmesi ile ilgilenir. uygulayabilmelidir. Değişik yaşlarda değişik yöntemler kullanılabilir. Eğitim, okul-aile işbirliğinde sürdürülen bir 9.öğrenci geçmişte öğrendikleri ile öğrenecekleri çalışma olduğu için, ailenin ekonomik ve kültürel arasında ilişki kuramaz. seviyesi de farklı yöntemleri gerektirebilir. Öğrencilerin özellikleri dikkate alınmadan yapılan ders, havaya 10.öğretim idareci ve öğretmen için kolaydır, öğrenci için ise sıkıcıdır. anlatılan bir ders, karanlığa atılan bir taş gibidir. 3)Öğretmenin özellikleri: Ders yöntemini öğretmen Öğrenci Merkezli Öğretim seçtiği için, bu seçimde onun özelliklerinin de etkili 1.Devam, öğrencinin sorumluluğundadır ve ayrıca olacağı son derece açıktır. Değişik öğretmen tipleri öğrenci devamını sağlayacağı ortam yaratma vardır: teorik tip, dindar tip, ekonomik tip, politik tip, zorunluluğu vardır. estetik tip v.s. Her tipin değişik yaklaşım ve davranışları, değişik yöntemleri olabilir. Ayrıca 2.öğrencinin olgun, bağımsız ve güçlü olduğu ve öğretmenin yaşı, cinsiyeti, mezun olduğu okul, kıdemi, kendi kendini yönlendireceği kabul edilir. o günkü motivasyonu ve psikolojik durumu da öğretim yöntemi seçimini etkilemektedir. Meselâ, fen 3.öğrenci öğretmeni rehber olarak görür bilgiyi derslerinde laboratuar kullanma ile öğretmenin yetişme kendisi araştırır. biçimi, yani mezun olduğu okul arasında bir ilişki vardır. Derslerinde soru sorulmasına hiç izin 4.Öğrenci, öğrenen bireysel farkları olan değerli bir vermeyen, hiçtartışma ortamı açmayan öğretmenlerde varlık olarak görülür ve zengin öğrenme ortamları de, bu durum çeşitli etmenlerden kaynaklanabilir. hazırlanır. " Bir derste öğretmenin seçtiği yöntem kadar, uygulayacağı strateji ve öğretilecek konu ile öğrenci 5.Öğrenci Öğrenmeyi Öğrenir. Bilgi edinmede Özgür arasında nerede durması gerektiği konusu da olarak, çeşitli kaynaklara başvurur. önemlidir. Bu konuda değişik yaklaşım ve uygulamalar vardır; bunlardan en idealinin hangisi olduğu konusu,
  118. Öğretim ilke ve Yöntemleh 101 6.Öğrenci ilgi ve yetenekler doğrultusunda neleri ve s Konu, düzenli bir biçimde sunulabilir. ne kadar öğreneceğini kendisi seçer. s Öğretmen merkezli olduğu için, sunu sırasmda 7.Eğitimi her türlü değişme ve gelişmelere göre öğretmenin sürpriz bir bilgi ile karşılaşmayacağı bireyi problem çözmeye hazırlama olarak görür için öğretmenin kendine güvenini artırır. 8.öğrenci hem içeriği hem de öğrenme yollarını s Uygulanması kolay ve ekonomiktir.3 seçer, Sakıncalı Yönleri 9.öğrenci konular arasında sentez s Dinleyenlerin ilgi ve ihtiyaçlarının karşılanıp yapmasını bilir, ona göre eğitilmiştir, karşılanmadığını belirlemek güçtür 10.Öğretmen ve idareciler için .zor ama başta öğrenci ^ Dinleyiciler oldukça pasiftir olmak üzere hepsi için zevklidir. s Dinleyiciler söylenenleri koşulsuz kabul etmek 214. Öğretim yöntem ve teknikleri belirlenirken durumundadır. Üst düzey zihinsel zihinsel aşağıdakilerden hangisi diğerlerine oranla daha öğrenmelerin gerçekleştirilmesi güçtür arka planda yer almaktadır? (2003 KPSS-24) s Uzun ve sık konuşma biçimi kolayca sıkıcı hale A)Sınıf ortamının fiziksel yapısı gelebilir B)Okulun gerekli araç-gereç donanımı C)Kazandırılması planlanan hedef ve s Sözel iletişime dayanması nedeniyle somut ve davranışlar nesnelere dayalı bilgileri öğretmek için ek D)Ders konusunun özellikleri açıklamalara gerek vardır. 3 E) Okul yönetiminin istekleri t Anlatma Yönteminin Uygulanmasında Dikkat 215. Aşağıdakilerden hangisi öğretmenlik mesleğinin Edilecek Hususlar yeterliliğine katkısı en az olandır? (2002 KPSS-8) A)Okul ve smıftaki davranışlar s Konular basit, kısa ve öz ifadelerle sunulmahdır. B)Meslektaşlarla ilişkiler C)öğrencilerle iletişim s Süre iyi ayarlanmalıdır. D)Okul aile işbirliğine katkı E) özel yaşamdaki tercihler s Beden dili, ses tonu etkili kullanılmalıdır. s Uygun örnekler verilmelidir. A. ANLATIM YÖNTEMİ öğ r e t m e n i n m e r k e z d e o l d u ğ u b i r ö ğret im s Soru-cevap ve tartışma teknikleri kullanılarak yaklaşımıdır. Sınıf ortamında bir konunun öğretmen etkisini artırmahdır. tarafından anlatılarak, öğretilmesi şeklinde uygulanır. Sunuş yoluyla öğretim stratejisinde ve daha çok bilgi düzeyindeki hedef alanının kazandırılmasında kullanılır. Bu yöntemle kullanılan teknikler En eski öğretim yöntemi olarak kabul edilir.2 1.Seminer Tekniği Anlatım yöntemi bir dersin girişinde, öğrencileri 2.Konferans Tekniği güdülemek, konuların açıklanmasında, özetlenmesinde ve anlaşılması güç olan konuların 1. Seminer Tekniği açıklanmasında kullanılır. Anlatım yöntemi kısa zamanda, fazla miktardaki konuları kalabalık gruplara Bir konuşmacının bir konu hakkında en fazla yarım aktarabilmedeki avantajlardan dolayı fazla kullanılan saat konuşma yaparak bilgi vermesi ve daha sonra bir yöntem olmasına rağmen etkili öğrenmeyi izleyicilerin konu hakkında konuşmacıya soru sağlamadaki gücü zayıftır. Çünkü, öğrenci daha çok sormaları biçiminde uygulanan bir tekniktir. Daha çok pasif durumdadır.2 üst düzey akademik çalışmalarda ve lisansüstü eğitim de kullanılır. Konuşmacı konuşmasını ayakta ya da Yararlı Yönleri oturarak yapar, konuşma sırasında izleyicilerle iletişim s Bilgileri kalabalık gruplara sunmak açısından kurulmaz.3 yararlıdır. Sınıfta bir Öğretim tekniği olarak kullanılabilir. örneğin işlenecek konu ya da konulan önceden öğrencilere s Kısa zamanda daha çok bilgi sunulabilir. paylaştırıp, onların hazırlıklarını seminer biçiminde sunmalan sağlanabilir.3
  119. 102 öğretim İlke ve Yöntemleh 2. Konferans Tekniği 217. Öğretmen, aşağıdaki yöntemlerden hangisini uzun süre kullanırsa, öğrencilerin öğretme- Genellikle bîr uzmanın üst düzeyde bilgi gerektiren bir öğrenme sürecine etkin katılımını sağlamada konuda izleyici bir gruba bilgi vermesini amaçlayan bir yetersiz kalır? (2001 KPSS-115) tekniktir. Konuşmanın tamamlanmasından sonra A)Buluş yöntemi izleyiciler konuşmacıya sorular sorabilirler. Sunu süresi B)Rol oynama yöntemi konuya göre esneklik gösterebilir.3 C)Problem çözme yöntemi D)Soru-yanıt yöntemi Sınıf ortamında bir öğretim tekniği olarak kullanılabilir. E) Anlatım yöntemi Ancak uygulama daha çok konferans vermek üzere sınıfa bir uzman getirilmesi ya da öğrencilerin Tartışma Yönteminde Kullanılan Teknikler konferansın yapıldığı ortama götürülmesi şeklinde (Tartışma çeşitleri) uygulanabilir. Her iki durumda da öğrencilere önceden Bu tekniklerden bazılar daha sonraki bölümlerde konferans konusu bildirilmeli, soru sormak için hazırlık açıklanacaktır. yapmaları, nottutmaları önerilmelidir.3 s Büyük Grup Tartışmaşy Anlatım Yöntemi ile ilaili özet bilgiler2 s s Küçük Grup Tartışması^ öğretmen merkezli bir yöntemdir. s PaneL s Münazara s Sunuş yoluyla öğretim stratejisinde ve bilgi s Beyin Fırtınası düzeyindeki davranışların kazandırılmasında s Zıt Panel kullanılır. s Sempozyum s Çember s Dersin giriş bölümünde, herhangi bir konuyu s Altı Şapkalı Düşünme Tekniği özetlemede ve bir konu ile ilgili bilgi aktarmada s Açık Oturum kullanılır. s Forum s Kollegyum s Bir çok konuyu, kısa sürede, kalabalık sınıflara vermede etkilidir. Şimdi bunlardan bazılarını (tartışma çeşitlerini) kısaca açıklayacak olursak; B. TARTIŞMAYÖNTEMİ 1. Büyük Grup Tartışması Bir konu yada problem ile ilgili olarak öğrencileri Sınıf mevcudunun küçük gruplara bölünemeyecek düşünmeye yöneltmek, anlaşılmast güç konuları kadar az olduğu 7-10 öğrencinin bulunduğu açıklamak ve verilen bilgileri irdelemek amacıyla durumlarda kullanılır. Sınıfın tamamı tartışmaya katılır. kullanılan bir yöntemdir. Buluş yoluyla öğretim Tartışmayı bir lider yönetir. Tartışmaya katılanlar stratejisinde ve daha çok kavrama düzeyindeki birbirlerini görecek şekilde otururlar. Belirli bir zaman davranışların kazandırılmasında kullanılır.2 içinde önceden belirlenmiş konu ile ilgili tartışma yapılır. 3 Bu yöntemde soru sorma, konu üzerinde düşünme, dinleme, kendini ifade etme, aynı konuda farklı 2. Küçük Grup Tartışması (Vızıltı Grupları) görüşlerin olabileceğini anlama ve öğrenilenlerin içselleştirilmesi gibi yararları vardır. Tartışmalara daha fazla katılımı sağlamak amacıyla, büyük grupların küçük gruplara bölünmesiyle oluşturulur. Bunun için bütün grup elemanlarının sayısı da dikkate alınarak Grup22, Grup44, Grup6Ç gibi 216. Aşağıdakilerden hangisi tartışma yönteminin en planlamalar yapılır. örneğin Grup66'nın anlamı, sınıf önemli ve belirgin yararıdır? (2003 KPSS-29) 6'şar kişiden oluşan gruplara bölünecek ve her grup konuyu 6 dk. fısıltı ile (düşük bir sesle) aralarında A)öğrencilere konuşma alışkanlığını tartışacak demektir. Sonuçta sınıftaki tüm gruplar konu kazandırmak ile ilgili görüşlerini açıklarlar. Bütün gruplar aynı konuyu B)Düşünme becerilerinin gelişimini sağlamak tartıştıkları gibi, her grup bir konunun alt boyutlarını da inceleyebilir. C)Demokratik yaşama alışkanlığı kazandırmak 3. Panel D)Dinleme becerisi kazandırmak Bir konunun çeşitli boyutlarının her bir konuşmacı E) Yeni fikirlerin üretilmesine olanak tanımak tarafından açıklandığı 3-5 kişiden oluşan gruplara
  120. öğretim llke ve Yöntemleri 103 panel denir. Gruptan bir kişi lider olur. Grup, izleyici diğeri cevap grubudur. Bunun belirlenmesinde isteğe grubun görebileceği ve duyabileceği bir konumda, bağlılık ya da kura çekme yöntemi uygulanabilir. Her iki ortada lider olacak biçimde oturur. Lider bir açış grup ayrıca kendi içinde 3-4-5 ya da 6'şar kişilik konuşması yapar, konuyu duyurur ve konuşmacıları gruplara ayrılır. Tartışılacak konu sınıfa duyurulur. tanıtır. Konuşmacılara sıra ile söz verir. Sorulacak Soru grubu soracağı sorulan, cevap grubu da soruların önceden konuşmacılara brldirilmesi yararlı muhtemel/sorulabileceğini düşündüğü soruların olur. Konuşmacılar ya konunun uzmanıdır, ya da cevaplarını hazırlar. Bu çalışma için sınıf içinde önceden hazırlıklı olarak panele katılırlar. Çünkü gruplara 10-15 dk. bir süre verilir. Süre tamamlanınca, panelde konuşmacıların yazılı bir metine bağlı olarak soru grubu hazırladığı sorulan sorar, cevap grubu da konuşmaları pek uygun değildir. Ancak küçük notlar bunlar cevaplar. Eğer cevap verilmezse soru grubu alabilirler. Lider zaman zaman ilave sorular sorup, kendi sorusunu cevaplayabilir. Hatta bu anda bir açıklamalar yapabilir. Konuşmaların değişiklikle soru soran grup cevap veren, cevap veren tamamlanmasından sonra izleyenlerin sorulan alınır. grup da soru soran konumuna geçirilebilir. Öğretmen Sorular direkt konuşmacılara yöneltilebileceği gibi, yanıltıcı ve konu dışı soru sorulmasını ve hep aynı lidere verilip, onun ilgili konuşmacıya iletmesi biçiminde kişilerin soru sormasını ve cevap vermesini de organize edilebilir. Son aşamada lider bir sonuç engellemelidir.4 konuşması yapar.3 218.Toplumsa! sorunlan sınıf ortamına getirerek bu 6. Sempozyum sorunlara çözüm yolları arayan bir öğretmen, bir İki ya da daha fazla konuşmacının daha çok bilimsel başkan ve beş konuşmacıdan oluşan bir ekip bir konuyu izleyenlere sunmaları ve sonuçta da oluşturarak konunun farklı boyutlarına hazırlanıp konunun soru cevaplarla büyük grup tartışması sınıfta tartışmalarını istemiştir. biçiminde ete alındığı bir tekniktir. Konuşmacılar yüzleri izleyicilere dönük biçimde otururlar. Bir başkan sıra, ile Öğretmenin kullandığı öğretim tekniği konuşmacıları ve konularını izleyenlere tanıtır. aşağıdakilerden hangisidir? (2001 KPSS-119) Konuşmacılar oturdukları yerden ya da ayakla/kürsüde konulannı sunarlar. Her bir konuşmacı 10-20 dk. içinde A)Çember tartışma sunusunu yapar. Çoğunlukla bu sunular sırasında B)Kollegyum dinleyicilerle bir iletişim kurulmaz. Tüm konuşmacıların C)Sempozyum sunularını tamamlamasından sonra başkanın D)Brifing yönetiminde izleyicilerin sorulan alınır. Başkan sorunun E) Panel içeriğine göre konuşmacıların cevap vermesini sağlar. Başkanın özet konuşması yapmasıyla oturum bitirjlir. 4. Münazara Daha çok bilimsel toplantılarda kullanılan bir tekniktir. 3 Bir konuda karşı fikirlerin tartışıldığı iki grubun bulunduğu tartışmalara denir. Belli bir konunun lehinde ve aleyhinde konuşmak üzere iki grup oluşturulur. 7. Çember Tekniği Toplantı öncesi konuya ilişkin tüm hazırlıklarını Genellikle 10-15 öğrencinin katıldığı, çember şeklinde tamamlayan öğrenciler, kendilerine tanınan süre içinde oturarak lider yönetiminde kendilerine sorulan soruları savundukları görüşün haklılığını göstermek ve diğer cevapladıkları bir tartışma tekniğidir, öncelikle bir lider tarafın görüşlerini ve fikirlerini çürütmek için karşılıklı ve sorulara verilecek cevaplan not alacak bir sekreter konuşurlar. Daha sonra kazanan taraf jüri tarafından belirlenmesi gereklidir. Tartışmaya katılacak 10^-15 açıklanır. Münazarada genellikle bir de dinleyici grup öğrenci çember biçiminde oturur. Lider, tartışma vardır. Bu grup beğendikleri konuşmacıları alkışlayarak konusu ile ilgili açış konuşmasını yaptıktan sonra, jüriyi etkilemeye çalışırlar. katılanlara sıra ile sorulannı yöneltir. Her bif konuşmacıya 1-2 dakikalık konuşma süresi verir. Fazla bilimsel olmamakla birlikte bir fikri savunma, söz Konuşmalar sırasında hatalı cevaplar olursa liderin ustalığı Çabuk cevap hazırlama gibi yetenekleri düzeltmesinde yarar vardır. Gerekli görülürse ikinci bîr geliştirdiği için sıklıkla kullanılan bir yöntemdir. Ayrıca konuşma turu daha yapılabilir. Bu sırada sekreter öğretmen isterse münazaradan sonra ele alınan konu verilen cevaplan not almalıdır. Tüm katılanların üzerinde büyük grup îartışması da yaptırabilir. konuşmalarını tamamlamalarından sonra liderin kapanış konuşması ile tartışma sona erer3 5. Zıt Panel Tekniği Genellikle daha önce Öğrenilmiş konuların tekrarında uygulanır. Ancak öğrencilerin önceden hazırlık 8. Açık Oturum yaptıkları bir konuda da uygulanması mümkündür. Bir grubun önünde konuşma yapılmasıdır. Panelden Teknik uygulanırken önce bir lider/yönetici seçilir. farkı, üyeler başkandan söz alarak konuşurlar. Başkan Sonra grup ikiye bölünür. Bu gruplardan biri soru,
  121. 104 öğretim ilke ve Yöntemleh üyelere söz vererek oturumu yönetir. Tüm sınıf tartış- öğrencilerin ilgisini çekmesi açısından önemlidir. maya katılabilir.2 B öylece öğrenciler benzer problemlerle karşılaştıklarında nasıl davranacakları yönünde bir 9. Forum deneyim sahibi de olabilirler. Gerçek bir olay Dinleyicilerinde görüşlerini açıklayabildiği, bir konu bulunmaması durumunda da, olası olaylar yazılabilir.3 etrafında yapılan tartışmalara denir. Değişik görüşlere öğrenci merkezlidir. Analiz etme gücü kazandırır. sahip kişi yada grupların herhangi bir konudaki Gerçek bir olay üzerinde uygulama yapmayı öğretir. sorunları, tartışarak bir sonuca varmak için yapılır. Problem çözme becerisi kazandırır. Toplantıya katılanlar, soru sormaya, eleştiri yapmaya ve katkıda bulunmaya çalışabilir. Bazen de panelden sonra yapılır.2 Sınıftaki tüm öğrencileri aktif hale getirir. ömek Olav Incelemesi Yöntemi ile ilgili özet bilailer: öğretmen ya da liderin denetiminde gerçekleştirilir. ön hazırlık çok önemlidir. Tartışma sırasında hangi Buluş yoluyla öğretim stratejisinde, konularda görüşler alınacağı önceden planlanmalıdır. Kavrama ve üst düzeydeki davranışları Forum tekniğinde kişi ya da kişiler (öğrenci) bir konu ya kazandırmada kullanılır. da sorun hakkında bilgi verirler. Sununun sonunda dinleyiciler konuşmacılara sorular yöneltir. Bir tartışma Gerçek hayatta karşılaşılan problemler sınıf ortamı oluşturulur. Kendine soru yöneltilen kişi o ortamında çözülerek öğrenme sağlanır. sorunun cevabını verebilecek en yetkili kişi olarak açıklama yapar. -Buluş yoluyla Öğretim stratejisinin kavrama, analiz, sentez ve değerlendirme düzeylerindeki hedef alanlarının kazandırmasında kullanılır. 10. Kollegyum Uzmanların iki panel grubu oluşturarak aynı konuda 219. Gerçek hayatta karşılaşılan problemleri sınıf fıkirlerini belirttikleri tartışmaya denir. iki panel grubu ortamına getirerek tartışma ortamı açarak çözüm vardır. Birinci grup uzman kişiler, ikinci grup ise yolları bulmaya çalışan öğretmenin kullamldığı öğrencilerden oluşur. Uzman kişiler tartışmaya katkıda öğretim yöntemi aşağıdakilerden hangisidir? bulunarak açıklamalar yapar.2 (2001 KPSS-46) Tartışma Yöntemi ile ilaili özet bilailer: £) örnek olay yöntemi B)Gösteri yöntemi s öğrencileri herhangi bir konu üzerinde düşündürerek, konuları açıklamayı ve verilen C)Proje yöntemi bilgileri farklı yönlerden tanımay» sağlayan bir D)Soru-Yanıt yöntemi yöntemdir. E) Problem çözme yöntemi s Buluş yoluyla öğretim stratejisinde ve kavrama düzeyindeki hedeflerin kazandmlmasında kullanılır. D. PROBLEM ÇÖZME YÖNTEMİ S öğrencilere karşılıklı konuşma, anlayış, hoş görülü olma gibi özellikleri kazandırır. Bireylerde üst düzey düşünme becerilerinin gelişimini sağlamayı amaçlar. öğrenciler problemin çözümünde bireysel ya da grup içinde sorumluluk alırlar. Düşünme süreçlerinin kullanılması için zengin fırsatlar sağlanır. C. ÖRNEK OLAY İNCELEMESİ Problemin tek bir çözüm yolu yoktur. öğrencilerin bilgi toplama ve problem çözmede etkin rol almajarı Gerçek hayatta ortaya çıkan problemlerin sınıf sağlanmış olur. Problem çözme, istenilen hedefe ortamında çözümlenerek öğrenmenin gerçekleşmesine varabilmek için etkili ve yararlı olan araç ve davranış- dayanan bir yöntemdir.2 ları türlü olanaklar arasından seçme ve kullanmadır. Problem çözme, bilimsel yöntem, eleştirisel düşünme, örnek olay yöntemi olmuş ya da olması muhtemel bir karar verme, sorgulama ve yansıtıcı düşünme gibi olayın öğrencilere sunulması ve sonrasında örnek olay terimleri içermektedir. Bu yöntem, bir problemin içindeki problem çerçevesinde sorulan sorularla çözümünde, genelleme ve sentez yapmada kullanılır. 2 tartışma ortamı oluşturulması esasına dayalı bir s Araştırma Yoluyla öğrenme Yaklaşımı'nda yöntemdir. örnek olay yazılı metin biçiminde olabildiği kullanılır, gibi, senaryo biçimindeki filmler, gazetelerden, s Bilişsel alanın uygulama, analiz ve sentez ve anılardan, çeşitli kitaplardan alınmış parçalarda olabilir. değerlendirme basamaklarında davranış geliştirmede Sunulan örnek olayın güncel yaşamdan, olması, kullanılır.2
  122. öğretim İlke ve Yöntemleri 105 Problem çözme yönteminde aşağıdaki basamaklar E. PROJE TABANLI ÖĞRETİM YÖNTEMİ kullanılır. Öğrencilerin grup olarak yada bireysel olarak bir 1.Problemin hissedilmesi (farkına varma) problem yada senaryo üzerinde yerine getirdiği bir tür problem çözme etkinliğidir. Bu yöntemde genelde 2.Problemi tanımlama öğrencinin bireysel ve grup olarak gerçekleştirdiği 3.Problemin çözümüne yönelik denenceler öğrenme etkinliğinin sonucunda bir ürün yada (hipotezler) oluşturma performans ortaya koyması söz konusudur. Öğrenci merkezli öğrenmeyi temel alan bu yaklaşımda öğrenci 4.Veri toplama, analiz ve yorumlama ders senaryoları içerisinde, üst düzey düşünme, problem çözme, yaratıcılık, bilgiyi yeniden düzenleme, 5.Denenceleri test ederek doğruluklarını bulma sorgulama, irdeleme gibi çatışmalar yaparak etkim öğrenmeye ulaşır. Proje tabanlı öğrenme yaklaşımında 6.Çözümü uygulama ve önerilerde bulunma öğretmen planlama ve organizasyonda arka planda yer alır ve rehberlik yapar. Değerlendirme ürüne ve sürece Yukarıda verilen basamaklar John Dewey tarafından yönelik olarak yapılır. Öğretmen ve öğrenciler geliştirilmiştir. değerlendirmeyi birlikte yaparlar.2 John Devvey'in İlerlemeci eğitim ilkelerinden yola çıkılarak geliştirilmiştir. Araç-gereç yapımı, öğrenme, Problem Cözme Yöntemi ile ilaili özet bilailer: çalışma, estetik nitelikli projeler olabilir. s -öğrencinin problem çözme sürecinde türlü Proje Temelli Öğrenme Yönteminin Özellikleri2 --■. s alternatifleri geliştirerek, bilimsel yöntemi ve Proje tasarısmı öğretmen ve öğrenci birlikte yapar. s problem çözme aşamalarını kullanarak Proje temelli öğrenmede tek çözüm yoktur. Birden öğrenmesinin sağlanmasıdır. fazla çözüm yolu üzerinde çalışılır. S Konular derinlemesine öğrenilir. s Öğrenciler bireyse! ve s -Buluş yoluyla öğretim stratejisinde uygulama grup haünde çalışır ve düzeyindeki hedef alantarının kazandırılmasında işbiriiği, sorumluluk, paylaşma gibi özellikler etkilidir. gelişir. s Araştırma, sorgulama, yaratıcılık, problem çözme gibi üst düzey zihinsel beceriler kullanılır. s 220. Aşağıdakilerden hangisinin temel özelliği Süreç ve ürün birlikte değerlendirilir. s Öğrenciyi bireylerde üst düzey düşünme becerilerinin hayata hazırlar. öğrencinin gelişimini sağlamaktır? (2003 KPSS-26) bağımsızlığını kazanmasını, ekip halinde çalı- şabilmesini ve problem çözme yeteneklerini A. Problem çözme geliştirir. B. İşbirliğine dayalı çalısına C. Laboratuvar çalışmaları 222. Öğrencilere ilgi ve yetenekleri doğrultusunda D. Demostrasyon araştırma ve bireysel projeler üzerinde çalışma E. Inceleme-araştırma olanakları sunulmalıdır. Aşağıdakilerden hangisi, bu görüşü benimseyenlerin ulaşmak İstediği sonuçlardan 221. Aşağıdakilerden verilen özelliklerden hangisi biri değildir? (2004 KPSS-79) probleme dayalı öğrenmenin özetliklerinden biri değildir? (2001 KPSS-120) A)Mantıksal düşünmeyi ve anlamlı öğrenmeyi gerçekleştirme A)öğrenci problemlerinin çözümünde bireysel ya da grup içinde sorumluluk alma B)Güdülenmeyi ve etkin katılımı sağlama B)öğretmenin sonucu söyleyerek öğrencilerin bu C)Düşünme becerilerini uygulama olanakları sonuca ulaşmasını istemesi yaratma C)Düşünme süreçlerinin kuilanılması için zengin D)Öğrenmeyi öğrenme becerilerini geliştirme fırsatlar sağlama E) Bilişsel alanın bilgi basamağındaki D)Tek bir çözüm yolunun olmaması öğrenmelerin kazanılmasına çalışma E) Bilgi toplama ve problem çözmede etkin ro! alma
  123. 106 öğretim Ilke ve Yöntemleri 223. Aşağıdakilerden hangisi Proje Tabanlı Öğrenme 226. Aşağıdaki öğretmen davranışlarından hanisi yaklaşımının kullanıldığı eğitim uygulamalarının öğrencilerin etkin katılımını, özendirme gücü temel özellikleri içerisinde yer almaz? (2003 açısından en zavıftır? KPSS-20) A)Ülkenin genel yönleriyle tanıtılacağını gruba bırakması A. Bir senaryo çerçevesinde rol dağılımlar: B. Süreç ve ürünün birlikte değerlendirilmesi B)Sunuşta, nelerden yararlanabileceğine ilişkin C. Sınıf içi ve dışı araştırmaya dayalı etkinlikler ömekler vermesi D. Sabi! bir içeriğe bağlı konular listesi C)Tüm ölçütlerin öğretmen tarafından belirlenmesi E. işbirlikli çalışma D)öğrencilerin seçimlerini dikkate alması 224. E) Bireysel katkıya ve ortak ürüne bakacağını I.Çalışmalar genellikle bir senaryo çerçevesinde belirtmesi yürütülür F. BİREYSEL ÇALIŞMA YÖNTEMİ II.öğrenciler grup halinde Ya da bireysel olarak öğrencilerin yeteneklerine göre ilerlemelerini sorumluluklarmı yerine getirirler sağlamak, bağımstz çalışma alışkanlığı kazandırmak amacıyla kullanılır. Bir öğrencinin bir konuyu yaparak III.süreç sonunda ortaya bir ürün konulur yaşayarak öğrenme yoludur. öğrenciler bir konuyu IV.Değerlendirme de ortaya konulan ürün kadar kendi başına öğrenmek istediği ya da kendi başına öğrenme süreci de önemlidir. çalışmak istediği zaman kullanılır. Araştırma-inceleme yoluyla öğretim modelinde ve tam öğrenme modelinde Yukarıda özellikleri verilen öğrenme yaklaşımı kullanılır. aşağıdakilerden hangisidir? (2003 KPSS-23) Uygulama, analiz, sentez düzeyindeki davranışları A)Buluş yolu stratejisi kazandırmada kullanılır. B)Yansıtıcı düşünme C)Proje Tabanlı öğrenme öğrenilecek bilginin belli olduğu, fakat öğrenme D)Tümevarıma öğrenme yollarının çeşitli olduğu durumlarda kullanılır. Tam E) Tam öğrenme yaklaşımı Öğrenme Modelinde ve Araştırma-inceleme Yoluyla öğretim Stratejisinde kullanılır. 6 Özellikleri 225. ve 226. soruları aşağıdaki bilgilere göre yanıtlayınız. (2001 KPSS-50-51) S öğrenci merkezlidir s Yaparak yaşayarak Bir öğretmen vatandaşlık dersinde "İnsan Haklarını öğrenmeyi esas alır s Bağımsız çalışma alışkanlığı Engelleyen Etmenler" konusunu işlerken sınıfı 4 ya da kazandırır s öğrenci kendi hızında ilerler S 5'erli gruplara ayırmış ve bu etmenlerden birini inceleyerek bu sorunların çözümü için öneriler getirmesini öğrencilerin kendi öğrenme yollarını kullanmasına istemiştir. imkan verir6 Gruplara, seçtikleri etmenleri ve çözüm önerilerini anlatırken sergi, drama, gazete, pano vb. Hazırlama Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler yoluna gidebileceklerini söylemiş; çalışmaları hem bireysel hem de grubun ortak çalışmalarına bakarak S Amaç ve konu iyi belirlenmelidir. değerlendirebileceğini belirtmiştir. s Çalışma planı oluşturulmalıdır 225. Öğretmen aşağıdaki öğretme yaklaşımlarından s öğrencinin yaptığı çalışmalar dosyalanmalıdır hangisini kullanmaktadır? s Dosya öğrenciyle birlikte değerlendirilmelidir A)Gözlem yoluyla öğrenme s Gerekli düzeltmeler yapılmalıdır6 B)Proje temelli öğrenme C)Yansıtıcı düşünme D)Benzetim (simülasyon) yoluyla öğrenme E) Yaratıcı drama
  124. öğretim İlke ve Yöntemleri 107 227. Aşağıdaki durumlardan hangisi için öğrenciye BÖLÜM 5 ÖGRETİM TEKNİKLERİ proje ya da ev ödevi verilmesi daha önemlidir? Başlıca öğretim tekniklerini aşağıdaki gibi (2002 KPSS-3) sınıflandırılabilir.1 GRUPLA BİREYSEL SINIF DIŞI A)öğrencilerin boş zamanlarını değerlendirmede ÖĞRETİM ÖĞRETİM ÖĞRETİM B)Konuların tekrar edilmesinde TEKNİKLERİ TEKNİKLERİ TEKNİKLERİ Beyin fırtınası s Bireyselleştirilmiş • Gezi C)Konulann günlük yaşamla ilişkilendirmesinde Gösteri öğretim • Gözlem D)öğrencilere bağımsız çalışma yeterliliği ■/ Soru-cevap s Programlı • Görüşme kazandırmada s Drama öğretim • Sergi s Rol Oynama s Bilgisayar • Proje E) öğrencilerin hazır bulunuşluk düzeyini • Benzetim destekli öğretim ödev yükseltmede Altı Şapkalı Düşünme Tekniği • Mikro öğretim 228. Aşağıdaki durumlardan hangisi için öğrenciye Eğitsel oyunlar proje ya da ev ödevi verilmesi daha önemlidir? (2002 KPSS-15) A. GRUPLA ÖGRETIM TEKNIKLERI 1. Beyin fırtınası A)öğrencilerin boş zamanlarını değerlendirmede Bir konuya çözüm getirmek, karar vermek, hayal yoluyla düşünme ve fikir üretmek için kullanılan yaratıcı B)Konulann tekrar edilmesinde bir tekniktir.1 C)Konulann günlük yaşamla ilişkilendirmesinde s Sıra dışı fikirlerin açıklanmasına fırsat verir Grupta D)öğrencilere bağımsız çalışma yeterliliği problem çözmekle görevlendirilen üyeler mümkün kazandırmada olduğu kadar çok fikir ileri sürerler. Fikirler ile ilgili E) Öğrencilerin hazır bulunuşluk düzeyini yorum, eleştiri yapılamaz fikirler kağıtlara yazılır yükseltmede sonrada üzerinde îartışma yapılır. Bir ana fıkre ulaşılmaya çalışılır2 S Sınırlayıcı olmayan bir yol izlenir. s Süre sınırlaması vardır. Doğal konuşma yapılır iyi-kötü, doğru-yanlış gibi yargılamalar kullanılmaz. Fikirlerin niteliğinden çok niceliği önemlidir.2 s Gruptaki herkes fıkrini söyleyebilir. Düşüncelerin üretilmesine ve geliştirilmesine önenrT verilir. Özendirici bir ortam oluşturularak katılımcılann serbest konuşabilmeieri sağlanır. Düşüncelerin ifadesi sırasında eleştirilere fırsat verilmez. 229. Aşağıda verilen durumların hangisinde, beyin fırtınası tekniği verimli bir biçimde uygulanamaz? (2004 KPSS-82) A)Süreç boyunca fikirler düzeltilip yönlendirilirse B)Sıra dışı fikirlerin açıklanmasına değer verilirse C)Kullanılan yaklaşımda smırlayıcı olmayan bir yol izlenirse D)Süre açısından sınırlılık getirilirse E) Gruptaki herkese sorular yönetilirse
  125. 108 öğretim İlke ve Yöntemleri 230. Bir soruna çözüm bulmak amacıyla, bireylerin özellikle spor, fen, müzik ve sanat alanlarında eleştiriye yer vermeyen bir ortamda kullanılmaktadır. Göze ve kulağa hitap ettiği için düşüncelerini açıkladıkları, orijinal fikirlerin öğrenme düzeyi yüksektir. öğrencilerin ilgilerini üretimini sağlamayı hedefleyen öğretim tekniği çekmektedir. Gösteri kısa ve öğrencilerin anlayacağı aşağıdakilerden hangisidir? (2003 KPSS-27) hızda olmalıdır. Analiz, sentez, değerlendirme düzeyinde davranışların kazandırılması amaçlan- A)Tartışma mamaktadır. B)Benzetim C)Rol yapma 233. Aşağıdakilerden hangisi sınıf içi etkinliklerde D)Beyin fırtınası ağırlıklı olarak gösterip yaptırma tekniğine yer E) Soru-cevap veren bir öğretmenin hedefleri arasında yer almamaktadır? (2003 KPSS-25) A)öğrencilerin olayları analiz edebilmelerim 231. Belirtilenlerden hangisi "beyin fırtınası" sağlamak tekniğinin başarısı engeller? (2002 KPSS-25) B)öğrencilerin yaparak yaşayarak öğrenme- lerini sağlamak A)Düşüncelerin üretilmesine ve geliştirilmesine önem verilmesi C)Psiko-motor becerileri kazandırmak B)Düşüncelerin niteliğe de niceliğe de önem D)öğrenilen bilgilerin uygulamasmı sağlamak verilmesi E) Beceri gelişimini sağlamak C)özendirici bir ortam oluşturularak katılımcıların serbest konuşabümelerinin sağlanması 234. Aşağıdaki durumlardan hangisi için gösterip D)Düşüncelerin ifadesi sırasında eleştirilerin yaptırma yaklaşımı uygundur? (2002 KPSS-24) önlenmesi, değerlendirilmenin sonraya bırakılması A)Devinişsel (psikomotor) beceri kazandırma B)Olgu ve olayları açıklama E) Düşüncelerin ifadesinde bireylerin yönlendirilmesi, görüşlerin düzenlenmesi C)Kavram geliştirme D)Bağımsız çalışma alışkanlığı kazandırma E) işbirliği ve paylaşımı artırma 232. Amacr, kısa sürede çok sayıda fîkir üretmek, 3. Soru-cevap sorunlara çözüm getirmek ve yaratıcılığı öğretmenin konuyla ilgili önceden hazırladığı soruları geliştirmek olan etkinlik aşağıdakilerden sınıfta öğrencilere sorması ve öğrencilerin hangisidir? (2001 KPSS-108) cevaplaması yöntemidir. öğretmen öğrencilerin düşünme ve yorum yapmalarına olanak sağlayan A)Problem çözme sorular hazırlamalıdır. Bu teknik, konunun ne kadar B)Beyin fırtınası anlaşıldığı hakkında dönüt verir. Öğrenci soru C)Güdümlü tartışma sorulacağı için sürekli hazır haldedir. D)Gösteri (demonstrasyon) E) Grupla öğretim Soru Sorarken Dikkat Edilecek Noktalar 2. Gösterip yaptırma s Sorular tüm sınıfa sorulmalı, biraz beklenmeli, Bir işlemin, bir deneyin nasıl yapıldığını, bir araç- daha sonra cevabı verecek öğrencinin adı gerecin yada makinenin nasıl çalıştığını öğretmenin söylenmelidir. Böylece öğrencilerin tümü şoruyu önce uygulama yaparak, göstererek ve açıklayarak dinleyecek ve cevaplamaya çalışacaktır. sonrada öğrenciye yaptırarak öğrenmeyi sağladığı bir yöntemdir. Daha çok psiko-motor davranışların, Bilişsel s Soruyu yalnızca bir öğrencinin cevaplamasına izin alanın uygulama basamağının, karmaşık bazı olayların verilmelidir. gösterilerek öğrenilmesinde kullanılır. En etkili yönü bir becerinin ustaca ve en uygun bir şekilde nasıl s Cevap için uygun yeterli zaman tanınmalıdır. yapılabileceğinin öğretilmesidir, 2 Bu nedenle öğrencilerin yaparak yaşayarak öğrenmeleri sağlanır. s Öğrencilerden tam cevap beklenmelidir. öğretmen Genellikle psikomotor becerileri kazandırmak amacıyla Önemli noktaları açıklamak için soruyu kullanılır. öğrenilen bilgilerin uygulanmasını gerektirir. cevaplamamalıdır. Eğer öğrenci soruyu Amaç beceri geliştirmektir. cevaplamakta güçlük çekiyorsa bir başka öğrencinin ona yardım etmesi sağlanmalıdır.
  126. öğretim llke ve Yöntemleri 109 öğrencilerin bir konu üzerinde düşünmelerini sağlar. 237. Öğrencilerin sınıf ortamında bildikleri konular Öğrencinin ne düşündüğünü ifade etme fırsatı verir. İyi üzerinde kısa konuşmalar yapmasını isteyen anlaşılmayan noktaları açıklığa kavuşturur. öğretmenin ulaşmak istediği temel amaç Düzeltilmesi için fırsatlar oluşturur. Öğrencilerde sözlü aşağıdakilerden hangisidir? (2001 KPSS-45) anlatım becerileri geliştirir. A)Sözdağarcığını zenginleştirmek Doğru cevap veren öğrencilere "iyi", "güzel", gibi B)Tartışma kurallarını öğretmek sözlerle pekiştirilmeli, yanlış cevap veren öğrencilere "şimdi hatırlayamadın, arkadaşını iyi dinle sana tekrar C)Yaşantıların paylaşılmasını sağlamak soracağım" gibi sözler söylenmelidir. Doğru cevaplar hemen pekişirilmelidir. Doğru cevaplar D)Sözlü anlatım becerisini geliştirmek için ipuçları verilmeli, yanlış cevaplar düzeltilmelidir. E) Öğrencilerin heyecanla baş edebilmesini Mümkün olduğunca farklı türden sorular sormaya sağlamak dikkat edilmelidir. Bunlar; Kapalı uçlu bilgiyi yoklayan sorular, ilişkisel-birleştirici sorular, genişletme-açık uçlu 4. Rol Oynama sorular şeklinde olabilir. Rol yapma tekniği; bir fikir, durum yada olayın Örnek; başkasının kimliğine bürünüp o kişi gibi davranmaya Genişletme- Trafik kazalarını önlemek için neler çalışmasıdır. Burada öğrencinin neler söyleyeceği önerirsiniz? önceden belirlenmiştir. Önceden öğrenciye rolün nasH Kapalı uçlu- İstanbul'u kim fethetmiştir? canlandırılacağı konusunda rehberlik yapılır. Rol İlişkisel- Problem çözme ile araştırma- inceleme yapma bittikten sonra durum yada olay sınıfça tartışılır. yaklaşımları arasındaki ilişkiyi açıklayınız Ayrıca rol yapan öğrenciye neler hissettiği sorulur. Bu teknikte sadece problemin çözümü değil katıtanların insanı anlaması, insan ilişkilerinde olumlu 235. Dersini işferken bir öğrenciye soru soran ve bu tavır geliştirmeleri ve empati yoluyla başkalarını Öğrenciden yanhş yanıt alan bir öğretmenin anlamaları sağlanır. aşağıdakilerden hangisi izlemesi gereken en uygun yoldur? (2004 KPSS-71) 5. Drama Doğaçlama, rol oynama ve tiyatro tekniklerinden A)Ceza kullanması yararlanarak öğrencilerin yaşantıyı, bir olayı, bir fikri veya soyut bir kavramı oyunsu süreçlerle B)Öğrencinin, doğru yanıtt bulmasını sağlayacak başka bir soru yöneltmesi canlandırmasıdır. Bir tiyatro oyununun sahneye konuluşundaki gibi dramada öğrenciler kendilerini o C)öğrenciye, yanlış yanıt verdiğini söylemesi atmosferin içinde hissederier. Drama öğrencilerin hangi durumlarda nasıl davranmaları gerektiğini D)Öğrenciye doğru yanıt veren öğrencileri örnek göstermesi yaşayarak öğreten bir tekniktir. E) Öğrencinin söz hakkını kısıtlaması Drama yönteminden birçok derste yararlanılır. Örneğin: Tarih dersinde ilkçağ konusu işlenirken öğrenciler kendi aralarında grup oluşturur. Giyim, mekan, insan ilişkileri, üretim gibi konularda hazırlanarak sınıfta bunu 236. Öğretim süreçlerinde, öğrencilerin bir konu oynayabilirler ve sonuçta konuyu tartışırlar. üzerinde düşüncesini ve düşüncelerini ifade etmesini sağlamada, iyi anlaşılmayan noktaları Drama da yer alan Öğrenciler bir anlamda olayın bir açığa çıkarmada, düzeltmesi için fırsatlar parçası olurlar. Drama onlara rolünü oynadıkları y ar at ma da ve p ek iş ti rm e iş le memde kişiliklerle konuşma olanağı sağlar Drama bireysel kullanılabilecek en uygun yöntem ve teknik, deneyimlerin gelişmesine katkı sağlar. Öğrenciler aşağıdakilerden hangisidir? (2004 KPSS-83) duygularını, davranışlarım, fikirlerini ve ilişkilerini geliştirirler. A)Anlatma B)Problem çözme Dramanın genel olarak iki türü vardır. Bunlar doğal C)Soru-yanıt drama ve biçimsel dramadır.3 D)Tartışma E) Bireysel çalışma Doğal dramada oyuncular kendilerini diledikleri gibi ifade ederler. Amaç bireylere serbest konuşma alışkanlığı kazandırmak, onların duygu ve düşüncelerini kendi sözcükleriyle istedikleri gibi
  127. 110 Öğretim İlke ve Yöntemleh açıklama yapmalarına imkan sağlamaktadır. 3 mevcut problemin çözümü konusunda görüşler Kendilerini geliştirirler, araç gereç gerektirmez. üretmeleri istenilmektedir. Böylece birey giydiği şapkanın gerektirdiği biçimde düşünce üretmeye Bicimsel drama daha çok yetişkin bireylere yöneliktir. çalıştığı için, düşüncenin sadeleştirilmesi Bunda oyunlar daha ciddi ve planlıdır. Oynanacak gerçekleştirilebilmektedir. Uygulama sırasında oyun ya da hikaye, oyuncular tarafından paylaşılmış, şapkalar değiştirilerek, istenildiği anda başka bir provası yapılmıştır. Her iki drama türünün pek çok düşünme biçimine geçiş mümkün olabilmektedir. çeşidi vardır. Bunlar arasında serbest oyunlar, Teknik, altı farklı renkte şapka ve bunlara yüklenen hikayeleri sahneleme, resimlerle hikaye sahneleme, anlama göre görüş oluşturma esasına dayanmaktadır.3 radyo ve TV haber ve yayınlarını taklit etme ve gölge Şapkaların renkleri ve özellikleri aşağıdaki gibidir; oyunları doğal dramaya örnek olabilir. Kuklalar, pandomim ve diğer bazı oyunlar da biçimsel dramaya Beyaz Şapka: Tarafsız örnek verebilir.3 Kırmızı Şapka: Duygusal, kişisel Dramanın, biçimsel drama türü olarak kabul Siyah Şapka: Kötümser ediiebilecek bir biçimi de yaratıcı dramadır: Yaraîıcı Sarı Şapka: İyimser dramayı genel hatları ile inceîemekte yarar vardır. Yeşi! Şapka: Yenilikçi, üretken Mavi Şapka: Serinkanlı, analizci Yaratıcı Drama Yaratıcı drama, bilişsel, duyuşsal ve psiko-motor 8. Mikro öğretim becerileri kazandırmada etkili olabilen, önceden öğretmen eğitimde kullanılan ve az sayıdaki hazırlanmış bir metin olmadan rol alanların kendi öğrencinin grup çalışmalarıyla gerçekleştirdiği.-. bir yaratıcılık özelliklerini kullanarak oluşturdukları rolleri tekniktir. Dersler kısa tutulur. Her öğrenci konusunu sundukları bir Öğretim yöntemidir.3 sunar, sunu video, teyp vb. kayda alınır. Dersten sonra sunu birlikte izlenir ve tartışılır ve değerlendirilir.2 Yüz yüze eğitimin gerçekleştirildiği sınıf içi uygulamaları s Rol oynama ile drama arasındaki fark; Rol kapsayan bir tekniktir. 6 oynamada birey, başka birinin kimliğine bürünerek dünyaya başkasının penceresinden bakmaya 239. çalışır. Drama da ise bireyde gelecekte veya •Hizmet öncesi öğretmen eğitiminde kullanılır. başka ortamlarda karşılaşabileceği durumlara muhtemel çözüm yollarını oynayarak hazırlıklı •öğrenci sayısının az olması önemlidir. olmayı içerir. •Dersler 515 dk. tutularak oluşan süreç içinde kaydedilir. 6. Benzetim öğrencilerin bir konuyu gerçekmiş gibi ele alarak •Kaydedilen süreç sınıf içinde izlenerek tartışılır. üzerinde çalışma yaptıkları bir tekniktir. Gerçek ortam •öğretim becerileri gözlem ve dönütlere göre ve araçlar kullanılarak yapılması tehlikeli ve pahalı olan tekrarlanır böylelikle bu beceriler geliştirilmeye durumlarda başvurulması gereken bir yöntemdir. çalışılır. Gerçek durumlar model yada sanal ortamda (bilgisayar) yaratılabilir. Uçak eğitimi, kadavra üzerinde Yukarıda özellikleri sıralanan öğretme öğrenme ameliyat vb. Bu teknikte bilgisayardan sıkça yönteminin ya da tekniğinin adı nedir? (2004) yararlanılır. Öğrenme düzeyi oldukça yüksektir. Yavaş öğrenen öğrenciler için faydalıdır. A)Münazara B)Programlı öğretim 238. Âşağıdaki yöntem ve teknikler dikkate alındığında C)Bireyselleştirilmiş öğretim hangisinde öğretmen etkinliği diğerierine oranla D)Mikro eğitim daha baskındır? (2003 KPSS-28) E) Görüşme A)Gösterip yaptırma 240. Öğretmen adaylarının sınıfta sunduğu dersin B)örnek olay video kayıtlarma bakıiarak davranış düzeftme ve C)Tanışma geliştirme yöntemine en ad verilir? (2002 D)Benzetim KPSS-19) E) Düz anlatım A)Ekiple öğretim 7. Altı Şapkaiı Düşünme Tekniği B)Mikro öğretim öğrencilere yeni fıkır üretmenin yollan öğretilmeye C)işbirliğine dayalı öğretim çalışılmakta, öğrencilerden düşüncelerini kullanılan D)Birebir öğretim şapkaların gerektirdiği biçimde ortaya koymaları ve E) Programlı öğretim
  128. öğretim ilke ve Yöntemleh 111 9. Eğitsel oyunlar somut yaşantılar sağlamak ve okul-yaşam arasındaki öğrenilen bilgilerin pekiştirilmesini ve daha rahat bir bağı kurmak amacıyla yapılan planlı ziyaret tekniğidir.2 ortamda tekrar edilmesini sağlayan bir tekniktir. Gezi iyi planianmalıdır. Gezi yapılacak kurumdan ve öğrenciye neşeli ve rahat ortam sağlanmakta, sınıf içi okul müdürlüğünden izin alınarak gezi programının çalışmalara da değişiklik getirmektedir. Konular oyuna bütün boyutları öğrencilerle birlikte planlanmalı ve dönüştürülerek ilgi çekici duruma getirilir. 2 Kart yürütülmelidir. Gezi sonuçları sınıfta tartışılmalı ve oyunları, bilmeceler, bulmacalar buna örnektir.6 raporlaştırılmalıdır. Özellikle duyuşsal davranışların kazanılmasında etkilidir. B. BİREYSEL ÖĞRETİM TEKNİKLERİ 241.Eğitsel gezilerin temel amacı aşağıdakilerden 1. Bilgisayar Destekli Öğretim hangisidir? (2001 KPSS-47) Bilgisayar öğretiminde öğretmene yardımcı bir öğretim A)Boş zamanları değerlendirmek aracı olarak kullanılır. B)Öğrenciler arasında yardımlaşmayı geliştirme s öğrenciler için, renkli, hareketli, animasyonlu C)Ilk elden somut yaşantılar sağlama olarak hazırlanan eğitim CD leri aracılığı ile öğ- D)Öğrencilerin hazır oluş düzeyini yükseltme renme zevkli ve ilgi çekici hale gelir. E) Öğrencileri sınıf ortamının monotonluğundan s Bilgisayar öğretmenin yerine geçen bir araç değil, kurtarmak öğretmene yardımcı olan, öğretimi tamamlayıcı bir destek aracıdır 2. Gözlem 2. Bireyselleştirilmiş Öğretim (Keller modeli) Bir nesneyi, durumu gözleyerek doğrudan bilgi edinme yoludur. Uygulama basamağındaki davranışlann Öğrenci merkezli bir öğretim tekniğidir. Öğretmenin kazandırılmasında kullanılır. rolü öğrenci merkezli öğrenme etkinlikleri Öğrencilerin gerçek hayat içinde ya da yapay düzenlemektir. öğrencinin öğrenme hızına bağlı olarak ortamlarda (laboratuar, sınıf) olayları, nesneleri, öğretim tasarlanır. Öğrencilerin öğretim etkinliklerinden insanları bir plan dahilinde izlemeye dayalı bir tekniktir. sorumlu olmaları amaçlanmaktadır. Programlı öğretim Belirli bir nesne, olay ya da durumla ilgili bilgi toplamak ve bilgisayar destekli öğretim bu yaklaşıma hizmet amacıyla yapılır.2 eder. Doğrudan bilgi edinme yollarından biridir. Uygulama öğrencilerin bireysel ayrılıklarına göre farklı çalışmalar basamağındaki davranışların kazanılmasında yaptırılmasını gerektirir. Bir sınıfı oluşturan öğrenciler başvurulabilir. arasındaki öğrenme ve bireysel farklılıklarının giderilerek her öğrenciye hızına uygun öğretim yapılması sürecidir. öğrenme stili, tarzı önemlidir. 3. Sergi Yapılması gereken bireysel çalışmalar; öğrencilerin, öğrenme sürecinde ürettikleri ürünlerin değerlendiği ve paylaşmayı sağlayan bir tekniktir. * Dönüşümlü günlük çalışmalar, Hazırlanan ürünler; sınıf sergileri, fuarlar, şiir, kitap, s Beceri çeliştirme çalışmaları resim, heykel sergileri gibi etkinliklerle ortaya konulur. s Planlı grup çalışmaları Bu teknikte öğrencilerin yaratıcılığı, üretkenlikleri, V Düzey geliştirme çalışmalan yapılır. becerileri geliştirilir ve öğrenme süreci ile ilgi çekici, doyum sağlayıcı bir anlama kavuşur. Öğrenci aynı Özellikleri; zamanda yaparak-yaşayarak ve planlı iş yapma alışkanlıkları kazanır2 Yetersizlik ve eksiklikleri tamamlamada öğrenme araç ve ürünlerini gezip görmek, tanımak kullanılır amacıyla yapılır. 6 Beceri geliştirmede kullanılır Bireysel hızda ilerlemeyi sağlar C. SINIF DIŞI ÖĞRETİM TEKNİKLERJ konuları doğal ortamında görmek, öğrencilere ilk elden 1. Gezi Okul ve sınıf çalışmalarını tamamlamak, ünitede geçen
  129. 4. Ev Ödevi Öğrencilerin sınıf dışında yaptığı ek öğrenme etkinliği olarak gerçekleştirilir. Eksikleri tamamlamak, davranışları pekiştirmek ve geliştirmek, gelecek konulara hazırlık yapmak amacıyla kullanılır. Her öğrenciye ayrı ayrı ödev verilebileceği gibi grup ödevleri de verilebilir. 6
  130. 112 öğretim llke ve Yöntemleh Ödevlerin özellikleri YARARLANILAN KAYNAKLAR s ödev açık, net ve anlaşılır olmalı 1. Öğretmen Adayları İçin Konu Anlatımlı KPSS Ankara: Pegem A Yayınları 2004 s öğrenciye öncelikle sınıfta anladığı ve öğrendikleri konuların tekrarını ve alıştırmasını yapmaya dönük ödev verilmelidir, 2.Oktaylar, Hasan Can. Öğretmen Adayları İçin Konu Anlatımlı, Örnek Çözümlü KPSS. Ankara; Yargı s ödevlerle ilgili öğrenciye anında dönüt verilmelidir. Yayınevi, 2004 s E n ç o k o k u l d a k a z a n ı l a n d a v r a nı şları n 3.Taşpınar, M. Kuramdan Uygulamaya Öğretim pekiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılır. Yöntemleri. Elazığ: Üniversite Kitabevi, 2004 s Mutlaka eğitsel bir değer taşımalıdır. 4.Sönmez, V. Program Geliştirmede Öğretmen Ei s ödev, öğrencinin bireysel yapabileceği içerikte Kitabı. Ankara: Anı Yayıncılık. 2001 verilmelidir. Zor ve karmaşık ödevleri yapamayan öğrenciler başkalarından yardım istemekte ve bu 5.Demirel, özcan. Planlamadan Değerlendirmeye sürede olumsuz psikolojik d ur um la r yaşamaktadırlar. Öğretme Sanatı. Ankara: Pegem Yayınları, 2003 s Ödev, öğrencinin gelişim düzeyine uygun ve 6.Tan, Şeref. KPSS Eğitim Bilimleri Ankara: Empati normal süre için verilmelidir.2 Yayınevi, 2004 5. Görüşme Öğrenme konusuyla ilgili bilgileri uzman kişilerden alarak sınıf ortamında aktarmaya dayalı bir tekniktir. Uzrnan kişi sınıf ortamına getirilebilir veya görüşme ziyaret etme şeklinde gerçekleştirilir. Uzman kişinin açıklamaları ve bilgileri konuyu yaşayan birisi olması sebebiyle daha gerçekçi ve etkileyici olabilir.2 242. Aşağıdakilerden hangisi öğrencilere verilen ev ödevlerinin en çok kullanıldığı durumdur? (2003 KPSS-30) A)öğrencinin hoş zamanlarını değerlendirmelerini sağlamak. B)öğrenciler arasında iletişimi kuvvetlendirmek. C)Okulda kazanılan davranışların pekiştirilmesini sağlamak. D)Ailedeki diğer bireylerin de öğrenmeye katkısını sağlamak. E) öğrenci başarısını daha çok ölçmeyle yapmak. 243. Bir öğretmen ödev verirken, aşağıdakilerden öncelikle hangisine dikkat etmelidir? (2001 KPSS-113) A)Eğitsel değer taşımasına B)Uzun zaman almamasına C)Konusunun yakın çevreyle bağlantılı olmasına D)Bilgi toplamayı gerektirmesine E) Bireysel olarak yapılabilmesine
  131. Program Geliştirme 113 GİRİŞ süreklidir, yaşam boyu devam eder, yaşantılarla Eğitim insanı temel alır ve onun öğrenmesiyle başlar. kazanılır. Zaman ve yer açısından sınırsızdır ve her öğrenme yeteneği olmadan eğitim olmaz. Eğitimin şeyden önemli olarak da kültürü oluşturur. öğretme başlangıcı, insanın insan olarak çevresiyle etkileştiği ise öğrenme etkinliklerini yönlendirme ya da güne kadar uzanır. Birey davranışlarının hemen kılavuzlama işidir. tamamını başkalanyla etkileşerek, onları gözleyip Eğitim kurumlarının işlevleri dört ana başlık altında taklit ederek öğrenir. Bu anlamda birey, doğduğu toplanabilir; andan başlayarak çevresinin etkisindedir. I.Toplumsal (Kültür aktarımı) Başkalarının etkisi altında yeni davranışlar kazanması 2.Siyasal (Yönetici yetiştirme) onun eğitilmesi demektir 3.Ekonomik (insan gücü yetiştirme) 4.Bireyi geliştirici (Bireylere iş, uğraş verir, ilgi Eğitim alanlarını geliştirir) Bireyin davranışında kendi yaşantısı yoiuyla ve kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir.(1) Program Gelecekle ilgili yaşanılması istenenlere ulaşmak için, Formal Eğitim (Kasıtlı Eğitim) elde bulunan imkanları düzenlemektir.(1) Bireyin kendisi ya da bir başkası tarafından 5. Bireysel, toplumsal ve kültürel yaşamın her kazanılacak davranışların planlanıp kontrol edildiği alanında "bilinçli, düzenli, planlı ve yöntemli" eğitimdir. Planlı, amaçlt ve düzenli bir şekilde insan çabalarının ve etkinliklerinin ana öğesi gerçekleşir. durumuna gelir. İnformal Eğitim Bu tür çabaların ve etkinliklerin en yoğun olduğu alan, Bireyin farkma varmadan gerçekleştirdiği öğrenmelere kuşkusuz, "eğitim"dir denir. Bunlar karşılaştırmalı olarak şöyle açıklanabilir;e Eğitim programı FORMAL EĞİTİM INFORMAL EGITIM Bireyin okul içi ve okul dışı planlı tüm eğitim Amaçlı ve planlıdır Amaçlı ve planlı değil, etkinliklerini içine alan öğrenme yaşantıları gelişigüzeldir. planıdır.9 Çoğunlukla öğretmen Planlı olmadığı için, tarafından planlanır, bulunulan ortama göre 6. Eğitimin hedeflerine ulaşmak için yapılacak öğretim yoluyla şekillenir etkinlikler dizgesine eğitim programı denir gerçekleşir Başlangıçtan sonuna Bireyin yaşadığı kontrollü Öğrenen, yaşam boyu devam eden süreçle sürekli kadar kontrollü yada kontrolsüz her öğrenme arzusunda olan bireydir. Bireyi öğrenme ortamlarda gerçekleşir ortamda gerçekleşir sürecinin temeline aldığımızı ve onu bir öğrenen olarak gördüğümüzü kabul edebiliriz. Okulda ifadesi Çoğunlukla okul vb. işyerinde, arkadaş grubu ile okul içinde yapılan tüm etkinlikler ile sınıfta yerlerde oluşur içinde, okulda, kısaca öğretilen tüm dersleri içine alan öğretimi, okul dışında yaşamın her anında derken de okul çevresinde ve program dışı etkinlikler oluşur olarak dile getirilen örtük program etkinliklerini Amaç, bireylere olumlu Olumlu davranışlar kapsadığı söylenebilir. Eğitimde planlanmış davranış kazandırmaktır yanında istenmeyen etkinliklerin önemi büyüktür. Eğitim bir bakıma kasıtlı davranışlarda oluşabilir kültürleme yolu olarak görüldüğünden eğitim programlarının planlı olması gereği bu deyişle kendiliğinden ortaya çıkmakladır. öğrenenlere Formal eğitimin gerçekleştiği ortamlar içinde okulun ayrı öğrenme yaşantıları sağlamak eğitim programları aracılığı ile olmaktadır. bir önemi vardır. Okulda bireyler çoğunlukla öğretim yoluyla davranış kazanırlar. O halde öğretim nedir ? Öğretim Programı Eğitim programı içinde önemli bir yeri olan okuldaki Öğretim dersler ve bununla ilgili etkinliklerle sınırlandmlmış Bu davranış değişikliğini okulda planlı ve programlı bir o!an bir kılavuzdur.9 şekilde yapılması sürecidir. s formal eğitimin birey dışındaki unsurlarca kontrol Bireye kazandırılması düşünülen davranışların ne edilmesidir. olduğu, bu davranışların nasıl kazandırılacağının, s Bireyin bir başkası tarafından eğitilmesidir.(1) kazandırılıp kazandırılmadığının nasıl anlaşılacağının Eğitim her yerde, ancak öğretim daha çok okulda gösterildiği dokümana denir.1 yapılmaktadır. Eğitim süreci, çok boyutludur,
  132. 114 Program Geliştirme Ders Programı 244. Eğitim, bireyin davranışında yaşantıları yoluyla öğretim programı kavramında sözü edilen dersler için istendik değişmeler oluşturma sürecidir. Bu hazırlanmış bir programdır. Bir başka deyişle, öğretim tanımda, "istendik" sözcüğü ile anlatılmak programını oluşturan derslerin planlandığı ve bu istenen temel koşul aşağıdakilerden hangisidir? planlama içinde derslerin amaçlan, içerikleri, (2001 KPSS-93) öğrenme-öğretme etkinlikleri ve değerlendirme esaslarının yer aldığı bir kılavuz plan olarak A)Eğitimin hedefleriyle ilgili olma tanımlayabiliriz.9 B)Bireyin isteklerini dikkate alma C)Güncel gereksinimleri karşılama 7 Bir ders içerisinde hedeflerin bireylere nasıl D)Bireye fıziksel güç kazandırma kazandırılacağına ilişkin etkinliklerin E) Toplumsal yardımlaşmayı artırma düzenlendiği planlardır.(4) PROGRAM GELİŞTİRMENİN FELSEFİ Her üç program kavramını bütün olarak TEMELLERİ düşündüğümüzde şunlar söylenebilir. En geniş kapsamlı program eğitim programıdır. Bu program Felsefe, bir okul için düşünce tarzını, görüşleri, öğretim programını içine almakta, ders programlan da inançları yansıttığı ve hedef ile içeriği etkilediğinden öğretim programını oluşturmaktadır. program geliştirmede önemli bir yer tutar. Felsefe, kişisel inanç ve değerlerimizle ilgilenmemize, Program Geliştirme kim olduğumuzu, var olma nedenimizi ve bir ölçüde Eğitim programının hedef, içerik, öğrenme-öğretme nereye gideceğimizi anlamamıza yardımcı olur. Gerek süreci ve değerlendirme öğeleri arasmdaki dinamik bireyi, gerekse toplumu ve konu-alanım ele ahrken ilişkiler bütünüdür.(3) neye önem verileceğinin temelinde felsefı görüş ve tutumlar vardır. Felsefe, gerçeğin temellendirilmesine dayalı bir bağ kurma süreci ve bu sürecin sonunda Bir eğitim programında yer alan dört temel öğenin elde edilen ürünlerin dirik bir bütünüdür. Temel olarak birbirleri arasmdaki ilişkiler bütününe program dört felsefeden söz edilebilir Bunlar;(3) geliştirme denir. Bu dört Öğe; 1.Hedef 1. İdealizm (İdealistlik) 2.Içerik İdealist görüş gerçekçiliği ruhsal sayan bir felsefe 3.öğrenme-öğretme süreci öğretisidir. Gerçeğe giden yolun sadece bilimsel 4.ölçme ve değeıiendirme (sınama durumları) yöntem olduğunu kabul etmez; sezgisel düşüncenin de bilimsel tutum kadar önemli olduğunu savunur. Hedef Bu görüşte değerler mutlaktır ve değişmez bir yapıya Yetiştirilecek bireyde bulunması uygun görülen eğitim sahiptir; gerçek bilgi ise aklın ürünü olan bilgidir. iyi, yoluyla kazandırılabilir istendik özelliklerdir.(2) doğru ve güzelin evrensel olduğunu savunan bu görüşe göre, öğrencilere yaşayan değerler ve bu değerlerle nasıl yaşayacağı öğretilmelidir. İçerik Idealizmde gerçek akıldır ve madde bir bakıma onun Bir programın içinde bulunması gereken konuların ürünüdür. Gerçeklerle ilgili olarak, bir yargının düzenlenmiş bütünüdür.*2* Öğrenme-Öğretme doğruluğu, söz konusu yargının diğer yargılarla Süreçleri Eğitim durumlandır. Belli bir zaman süresi uyuşmasına bağlıdır. Çünkü idealist görüşte tutarlılık içinde bireyi etkileme gücünde olan dış şartlardır.<2) kavramı önemli bir yer tutar. Bu görüşe göre okul kültürel mirası oluşturan değerleri öğretmelidir. Ölçme ve Değerlendirme (sınama durumları) (esasicilik) öğrencide gözlenmeye karar verilen istendik davranışların kazanıhp kazanılmadığı hakkında bir 2. Realizm (Gerçekçilik) yargıya varma işidir.(2) Bu görüşe göre varolan her şey gerçektir. Dış dünyanın insan algılarından bağımsız olduğu varsayımından hareket eden gerçekçilikte, maddenin Müfredat varlığına olan inanç temeldir. Bir savın ya da inancın Bir dersin yalnızca ünitelerinin ve konularının doğruluğu, dile getirdiği nesne ya da olgunun var belirlendiği listedir. Konuların düzeneği olarak da ifade olmasına bağlıdır. Duygu ve arzulardan öte akla edilir.(4) bağımlı olması, bu görüşü modern bilimin temelini oluşturan nesnelliği yansıtmasına olanak vermiştir. Gerçekçiler, idealistlerin öngördükleri gibi zihnin
  133. Program Geliştirme 115 kendi dünyasını yaratması yerine, insan zihnînin 245. yaşadığı çevre ile bilgi alışverişinde bulunduğunu I.Sosyal ve demokratik yaşamı geliştirme varsayarlar. Gerçekçi görüş temelde idealist görüşe II.Zihinsel açıdan üst düzeyde seçkin bireyler karşıt olarak oluşturulmuş bir görüştür. (Daimicilik, yetiştirmek Esasicilik) III.Toplumu yeniden yapılandırarak geliştirmek IV.Bireylere zihinsel yetilerini geliştirmelerinde yardımcı olmak 3. Pragmatizm (Yararcılık) Yararcılık, 19. yüzyılda Amerika'da ortaya çıkan Aşağıdakilerin hangisinde bu vurgulamaları ön bir felsefi akımdır. Yararcılığın özü, bir düşüncenin, plana çıkaran eğitim felsefesi akımları doğru bir kavramın ya da bir kuramın bir eylem planı ya da sıralanmıştır? (2004 KPSS-87) tasarısından başka bir şey olmadığını ve doğruluğun da yalnızca bu düşüncenin başarısından oluştuğu I II III IV görüşüdür. Bu görüşte önyargıların yeri yoktur. W, A) Daimicilik Esasicilik ilerlemecilik Yeniden James'e göre yararcılık; Amprizm'den daha köklü ve Kurmacılık daha az sorunla karşılaşacak bir yöntemdir ve B) Yeniden İlerlemecilik Esasicilik •Daimicilik deneyim felsefesinin daha akılcı ve eleştirici bir kurmacılık uygulamasıdır. Bir fikrin, bir inancın ve bir hipotezin C) Ilerlemecilik Yeniden Esasicilik Daimicilik sonuçlarını değerlendirerek gerdeğe varma yoludur. Kurmacılık Yararcılık, insan deneyimine dayandığmdan eğilim D) İlerlemecilik Daimicilik Yeniden Esasicilik amaç ve yöntemlerinde esnekliğe, sürekli deneme ve Kurmacılık düzeltmelere olanak tanır. Buna bağlı olarak eğitimde E) Esasicilik Daimicilik Yeniden İlerlemecilik çıkış noktası konu değil çocuktur. Çocuğun tüm Kurmacılık yaşamı bir bütün olduğundan eğitim; yaşama hazırlıktan öte yaşamın kendisidir. Bu görüşü EGITIM FELSEFELERI benimseyen eğitim anlayışında bireysel özellikler ve Eğitim de diğer bilimler gibi nereye yöneleceği çocuğun etkin katılımı önemlidir.(llerlemecilik ve konusunda felsefeden yararlanmalıdır. Eğitime yeniden kurmacılık) yön veren dört temel felsefe vardır; 1.Daimicilik 2.Esasicilik 4. Existentialism (Varotuşçuluk) 3.İlerlemecilik Varoluşçu görüşe göre eğilimin amacı özgürlüklerin 4.Yeniden Kurmacılık artmasıdır. Her bir öğrencinin, kendi değerler sisteminin özgürce ve yetişkinlerin zorlaması Bu dört felsefeden her biri köklerini daha önce adı olmasızın geliştirilmesine izin verilmeli ve yardımcı geçen dört temel felsefeden alır. Daimicilik-realizmden, olunmalıdır. Fakat bu görüşün eğilim sürecine esasicilik- idealizm ve realizmden, İlerlemecilik ve yaklaşımındaki kesin tutum, bilgi düzeyi, eğitim yeniden kurmacılık- yararcılıktan (pragmatizm) ilham alır. süreci, birey- grup etkileşimi, öğretmen ve öğrenci Yeniden kurmacılığın bazen varoluşçulukla da ilgisi konularına ilişkin varolan uygulamaları reddetmesi vardır. onun uygulanabilirliğini zorlaştırmaktadır. Bu nedenle, bu görüşü sistematik bir eğitim kuramı 1. Daimicilik (Prennialism) olarak görmeyenlerin sayısı oldukça fazladır. Böylesi Bu görüşü savunanlar eğitimin evrensel nitelikteki belli bir yaklaşımda öğretmenin rolü; ne rekabet eden bir gerçeklere göre şekillendirilmesi üzerinde dururlar. kişilik olarak hizmet eden idealci ve bilgi veren Bunlara göre insanın doğası ve ahlaki ilkeleri değişmez. gerçekçi, ne de sorun yaratan durumlarda danışman İnsanların bu değişmez gerçeklere göre yetiştirilmesi olarak hizmet eden yararcı bir davranış kalıbı gerekir. Eğitim; sağlam ve doğru karakterli insan tipi değildir. Varoluşçu öğretmen; yardıma gereksinim yetiştirme işiyle uğraş vermelidir. İnsan doğasının en duyan öğrencinin yardımına koşan ve kişiliğin önemli yanı akıldır. Bu nedenle, eaitimde insan zihninin geliştirilmesine yardım etme zorunluluğunda olan bir gelismesine (entelektüel egitime) önem verilmesi gerekir. kişidir.(Yeniden kurmacılık) Daimicilik görüşünün temel ilkeleri şunlardır: s Değişmeyen Evrensel Bir Eğitim s Entellektüel Eğitim s Eğitim hayalın bir kopyası değil, ona hazırlıktır.
  134. 116 Program Geliştirme s Çocuklara ve gençlere dünyanın hem manevi edileceğine inanılmasıdır.Sosyal ve demokratik hem de maddi gerçeklerini yaşamı geliştirmeyi amaç edinir. tanıtacak bilgiler verilmelidir. s Büyük kitaplar (klasik eserler) eğitimi PROGRAM TASARIMI YAKLAŞIMLARl / 2. Esasicilik (Essentialism) Eğitim programı tasarımı, bir programın hangi Esasicilik, bir felsefeye dayalı olmaktan çok doğrudan öğelerden oluşacağının ortaya çıkarılması sürecidir. doğruya bir eğilim hareketi olarak ortaya çıkmıştır. Bu Program tasarımı, endüstriyel tasarım kavramında da görüşe göre insanları eğitilmiş olarak kabul olduğu gibi öğretimin düzenlenmesini anlamlı bir edebilmek için bütün insanların sahip olması gereken bütünlük içinde ele almayı amaçlar. esaslar vardır. Esasiciler daha çok programların konu alanı üzerinde durur ve zamanın tecrübesinden Eğitim programları tasarımlannı geliştirmede genelde geçmiş kalıcı temel konuların ve değerlerin seçimine üç temel yaklaşım izlenmektedir.3 Bunlar; 1. Konu önem verirler. öğretmen otoritesinin sınıfta yeniden Merkezli Program Tasarımları 2 Öğrenen Merkezli yerine oturtulmasını savunurlar. Bu görüşe göre Program Tasanmlan 3. Sorun Merkezli Program geçmişten gelen temel bilgi ve değerlerin önemli Tasarımları yanlan korunup yeni kuşaklara öğretilirse, yeni kuşaklar için geçmişin başarıları üstüne daha Bütün yaklaşımlarda programın öğeleri aynıdır. Fark, mükemmel bir uygarlık yaratabilirler. Bu görüşün bu öğelerin düzenlenişi, öğeler arası ilişkiler ve dayandığı temel ilkeler şunlardır: temele alınan değerdedir. 5 s öğrenmenin doğasında çok sıkı çalışma ve çoğu zaman zorlama vardır. s Eğilimde ve 1. Konu- Merkezli Program Tasarımlan öğretimde girişim öğrenciden çok Eğilim uygulamalarında en yaygın kullanılan bir öğretmende olmalıdır. •/ Eğitim sürecinin tasarım şeklidir. Okullarda uygulanan eğitim özünü, konu alanının çok iyi programlarının büyük bir çoğunluğu bu tasarım özümlenmeni oluşturur. s Okulda zihinsel yaklaşımıyla düzenlenmiştir. Bu yaklaşım dört ana disiplin yaklaşımının geleneksel şekilde görülür. yöntemleri kullanılmalıdır. •Konu Tasarımı: Aklın, insanı farkh kılan bir, 3. İlerlemecilik (Progressivism) unsur olduğuna ve bilginin aranması ve elde llerlemecilîk, pragmatik felsefenin eğitime edilmesinde buna gerek olduğuna inanılmasıdır. uygulanışıdır. Pragmatik felsefe, değişmeyi gerçeğin esası olarak görür. Bu nedenle de eğitimin sürekli bir •Disiplin Tasarımı: Bu yaklaşımda eğitim gelişim içinde olduğu öne sürülür. Eğitimciler yeni programı, akademik disiplinler üzerinde bilgi ve çevredeki değişmeler ışığında politika ve yoğunlaşmasına karşın, aslı yine de konu yöntemlerini ayarlamaya hazır olmalıdır, eğitimin özü tasarımı ile topluma uyum, dış dünyaya uyum değil; tecrübenin aynıdır. Bu yaklaşımda konuların ne şekilde sürekli olarak yeniden inşa edilmesindedir. verildiği ve hu bitgilerin nasıl kullanılabileceği önemli 4. Yeniden Kurmacılık (Retonstrııctionism) görülmektedir. Bu eğitim akımı, ilerlemeciliğin bir devamı olup son gelişen akımlardan biridir. Akımın dayandığı felsefe •Geniş Alanlı Tasarım: Konuları mantığa yararcıiıktır (pragmatizm). John Devvey, Isaac uygun bir şekilde bir araya getirmektir. Bu Bergson ve T. Brameid bu akımın temsilcilerindendir şekilde farklı dersler olan coğrafya, Bu akımdaki temel görüşlere göre eğitimin amacı, ekonomi, toplumu yeniden düzenlemek ve toplumda gerçek politika, antropoloji, sosyoloji ve tarih bir demokrasiyi yerleştirmek olarak kabul edilmektedir. araya Bu görüşe göre eğitim; açık seçik bir sosyal reform getirilerek sosyal bilgiler dersi oluşturulur. hareketi geliştirmede önemli araçlardan biridir. Eğitim Ülkemizde de son ilköğretim (1-8) yeni bir toplumsa! düzen yaratmaya girişmelidir. Bu programlarında akımın bir görüşüne göre de toplumsal değişmede Tarih ve Coğrafya, Sosyal Bilgiler adı altında temel sorumluluk okullardadır. Bu işte esas güç birleştirilmiştir. Daha çok ilk ve orta okullarda öğretmenlerdedir. Okul yeni bir toplumsal gelişmeye uygulanmaktadır. imkan verecek biçimde geleceğe yönelik olmalıdır. Bu akımın önemli özelliği, eğitimin davranış bilimlerinin •SüreçTasarımı: Her konu için ayrı ayrı bulgularına dayalı olarak, yeniden inşa öğrenme yollarını düzenleme yerine, tüm konular için ortak bir öğrenme yolunu ön plana çıkaran bir
  135. tasarım yaklaşımıdır. "Eleştirici düşünce" bu yaklaşımın en önemli ürünlerinden biridir. Burada amaç, öğrencinin en iyi şekilde nasıl öğreneceğidir.
  136. Program Geliştirme 117 2. Öğrenen Merkezli Tasarımlar genelleme becerisi kazanmalarında yardımcı öğrencinin programın merkezi olduğu ve her olmaktadırlar. Bu tasanın, üç ana varsayım üzerine konunun ona göre düzenlenmesi gerektiği görüşüdür. kurulmuştur. 3. Programın öğelerinin organize edilmesinde hareket 1.Toplumun değişen yaşam ortamına uyum noktası öğrenci ilgi ve ihtiyaçlarıdır. sağlaması ve bu amaca ulaşabilmek için eğitimde yapılması gerekenlerin ortaya konması, •Cocuk Merkezli Tasarımlar: Ûğrencinin ilgisi ve ihtiyaçları ön plandadır. "kişi yaşadığını 2.Konular, toplumun yaşamına göre öğrenir" düzenlenecekse öğrencinin içinde bulunduğu görüşü, bu yaklaşımın ana düşüncesidir. Sadece etkin, hedeflere dayalı ve deneyim içerisine kök salan öğrenme, istenilen davranışlara dönüşebilir. •Yasantı Merkezli Tasarımlar: Çocukların ihtiyaçları ve ilgilerinin önceden tasarlanamayacağı fıkri ön plandadır. Bu nedenle eğitim programı tüm ihtiyaçları önceden belirlemez, bizzat öğretmen her öğrenciye uygun olanı. uygulama alanında vermelidir. •Romantik (RadikaO Tasarımlar: Savunucuları. okulun işlev ve İşgörüsünün tamamen gözden geçirilip değiştirilmesinin gerektiğini ileri sürmüşierdir. Bu tasarımcılardan Pestallozzi "kişiler kendilerini en iyi kendi doğatarında bulabilir" demiştir. Kimi savunucuları daha da ileri giderek, velilere çocuklarım okula hiç göndermemelerini, çünkü bizzat okulların öğrencinin gelişmesini engelleyici olduğunu ileri sürmüşlerdir. •Hümanistik Tasarımlar: Bu tasarımcılar, hümanistik psikolojiyi ön planda tutmuşlardır. 50'li yılların davranışsal psikolojisi ve eğitim programı tasanmlarına tepki olarak ortaya çıkmıştır. Bu psikolojik yaklaşımda insan davranışı basit bir etki-tepki ilişkisinden çok daha karmaşık olduğu ileri sürülmüştür. 3. Sorun Merkezli Tasarımlar Sorun merkezli tasarımlar öğrencilerin toplumsal sorunları, ihtiyaçları, ilgi ve yetenekleri üzerinde durur. Bu tasarımcılar hayatın gerçek problemlerini ön planda tuttukları için kişinin durumunu da göz önünde bulundururlar. • Yasam Sartları Tasarımı: Bu tasarımla, eğitimciler öğrencilerin kavrayışlarını geliştirmekte ve "gerçek" dünya ile ilgili sorunları konusunda
  137. çevresi ile programdaki konuların birbirleriyle bağdaştırılması, • Cekirdek (CORE) Tasarımı: Bu tasarım da konu merkezlidir ve genel eğitim üzerinde odaklaşmıştır. öğrenen merkezli program tasarımına pekyakınlığı yoktur. Tasarımlar, öğrenci sisteme girmeden önce yapılır. • Toplumsal Sorunlar ve Yeniden Kurmacılık Tasarımı: Butasarımcılartoplumun sosyal, politik, ekonomik gelişmelerinin program tasarımı ile bağlantısı konusu üzerinde ilgilenirler. Program tasarımı ile eğitimcilerin, toplumun iyileştirilmesine katkıda bulunabileceklerine inanırlar. Konu alanını merkeze alan tasarımların felsefi temellerinin idealizm ve klasik realizm olduğu ve dayandığı eğitim felsefesinin ise daimicilik ve esasicilik olduğu söylenebilir. Eğitim programı, her bir konu alanının kendine özgü yapısı ile ele alınarak düzenlemelidir. Konu alanı deseninde öğrencinin sadece bilgiyi kazanmış olması, öğrenmesi için yeterli görülmektedir. PROGRAM GELİŞTİRME MODELLERİ Yapılacak i$ ve islemlerin sırası program geliştirme modellerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Programda bulunması gereken temel öğeleri ortaya koymak için yapılan işlemler farklılaşmaktadır. En yaygın olan program modelleri; 1.Taba modeli 2.Tyler modeli 3.Taba, Tyler modeli 4.Süreç yaklaşımı modeli 5.Sistem yaklaşımı modeli 6.Yenilikçi durumsal model 7.MEB modeli 8.Demirel modeli 1. Taba Modeli Amaçların belirlenmesini, ihtiyaçların belirlenmesinden sonra ister. Program geliştirmede tümevarım yaklaşımını ele alır. Model aşağıdaki basamakları içerir. A. İhtiyaçların belirlenmesi B. Amaçların belirlenmesi C. Içeriğin seçimi D. içeriğin düzenlenmesi E. Öğrenme yaşantılarının seçimi F. Neyin nasıl değerlendirileceğinin saptanması G. Program öğelerinin sırası ve ilişkilerinin kontrolü
  138. 118 Program Geliştirme 2. Tyler Modeli 5. Sistem Yaklaşımı Modeli Amaçların belirlenmesini amaçların kaynaklarını ve Wulf ve Schave tarafından geliştirilen bu model üç süzgeçlerini belirledikten sonra istemektedir. aşamada ele alınmaktadır. 2 A. Birey, toplum, konu alanı programın kaynağını A. Problemin tanımı: Amacın belirlenmesi, oluşturur. Komisyon üyelerinin seçimi B. Kaynaklardan hareketle ortaya konulabilecek B. Gelişme: Amaçların davranışlara olası genel amaçlara Birey, Toplum, Konu Alanı kaynaklık eder. Eğitim felsefesi ve öğrenme dönüştürülmesi, uygun ders planlarının psikolojisi süzgecinden geçirildikten sonra yazılması, öğretim materyallerinin kesinleşmiş öğretim amaçlarına karar verilir. geliştirilmesi, öğrenme ortamının C. Olası genel amaçların öğrenme psikolojisi ve desenlenmesi eğitim felsefesinin süzgecinden geçirilmesi C. Değerlendirme: Sonuçların değerlendirilmesi D. Kesinleşmiş öğretim araçlarınm belirlenmesi ve sürekli dönüt sağlanması E. öğrenme yaşantılarının sağlanması F. öğrenme yaşantılarının düzenlenmesi G. Öğrenme yaşantılarının yönlendirilmesi 6. Yenilikçi Durumsal Modet H. Öğrenme yaşantılarının değerlendirilmesi Skillbeck tarafından geliştirilmiştir. Oku! merkezli program geliştirme anlayışına odaklanmaktadır. 3. Taba-Tyler Modeli Aşağıda verilen işlemlerin yapılmasını gerekli Her iki modelin ortak yönleri ele alınarak geliştirilmiş görmektedir;1 bir modeldir. Rasyonel Planlama modeli olarak da A. Durum Çözümlemesi bilinir. Modelin işleyiş planı aşağıdaki gibidir. 3 B. Amaçlar C. öğrenme-öğretme programı desenleme, uygulama BAŞLA D. Değerlendirme ÖĞRENME I^AŞANTILARINI 7. MEB Modeli İHTİYAÇLARI BELİRLEME Türkiye'de Milli Eğitim Bakanlığı tarafından kullanılan BELİRLEME program geliştirme modelidir. Aşağıda verilen GENEL ÖĞRENME aşamaları izlemektedir; AMAÇLARI YAŞANTILARINI A. Çerçeve-amaç-süreç, komisyonların BELİRLEME DÜZENLE oluşturulması, ihtiyaçların belirlenmesi B. Hedefler AMAÇLARI DEĞERLENDİRME C. Ana konu başlıkları SAPTAMA YAP D. öğretim stratejileri, ünite planları, ders kitapları, öğretim materyalleri İÇERİĞİ SEÇ SONUÇ YETERLİ E. Alan testi, hizmet içi eğitim, genel uygulama, Ayrıntılı Mi? genel değerlendirme Işleri İÇERİĞI ^ " Evet F. Alan testinden sonra düzeltme, genel Formüle DÜZENLEME değerlendirmeden sonra tekrar et Işlemleri 8. Demirel Modeli Havır Tekrar A. İhtiyaç saptama, analizi-değerlendirilmesi NOT; Dönüte özellikle yer verilmiştir. Belirleme B. Hedeflerin belirlenmesi, uzak, genel, özel, Bitir taksonomik sınıflama 4. Süreç Yaklaşımı Modeli C. Içerik seçimi, düzenlenmesi Stenhouse tarafmdan ortaya konan ve daha çok D. öğrenme ortamının düzenlenmesi, çoklu öğretmenlerin ders planı yapmalarındaki ortamların seçilmesi yaklaşımlardan yola çıkılarak geliştirilen modeldir. E. Programın denenmesi, sonucun Model dört aşamadan oluşmaktadır. 1 değerlendirilmesi, Alan testinin uygulanması A. Genel Amaçlar F. Bir yıl uygulamadan sonra tekrar veya gene! B. Içerik Bağlam uygulama C. öğrenme Durumlan D. Değerlendirme PROGRAM GELİŞTİRME SÜRECİ Program geliştirme işlemi bir süreçtir. Bu süreç sırasıyla yapılması gereken bazı işlemleri içerir. Bunlar,1 A. Program Geliştirmenin Planlanması
  139. Program Geliştirme 119 6. Program Tasarısı Hazırlama öğretmenler ve alandan üniversite öğretim C. Programın Denenmesi elemanları s Dilbilim uzmanı D. Programın Değerlendirme Program Danışma Grubu A. PROGRAM GELİŞTİRMENİN PLANLANMASI Program çalışma grubuna danışma yapacak uzmanlardan oluşur. Gerektiğinde katılması Planlama kendi içinde yedi alt basamaklardan gerekenlerdir. Bunlar; oluşmaktadır. s Eğitim Psikologu 1.Çalışma gruplarınm oluşturulması s Eğitim Sosyologu 2.Program geliştirme çalışma planı s Eğitim Felsefecisi 3.Ihtiyaç saptama s Eğitim Ekonomisti 4.Hedefyazma s Eğitim Denetçisi 5.Içerik analizi yapma s Eğitim Teknoloğu 6.Eğitim durumlan hazırlama s İletişim Uzmanı 7.Sınama durumları 2. Program Geliştirme Çalışma Planı 1. Çalışma Gruplarının oluşturulması Program geliştirme sürecinde hangi işlemlerin, ne zaman ve ne kadar sürede gerçekleştirileceğini belir- Program geliştirme birçok kişinin işbirliği içinde leyerek birzaman takvimi hazırlanır.6 çalışmasmı gerektiren bir işlemdir. Bu belirlemeler ışığı altında çalışma gruplarını üç grupta toplayabiliriz. 3. İhtiyaç Saptama Bunlar;3 Program geliştirme sürecine ihtiyaç saptama çalış- I. GRUP: Program karar ve koordinasyon grubu malarıyla başlanır. 63 II.GRUP: Program çalışma grubu ?Toplumun beklentileri ve ihtiyaçları nelerdir? III.GRUP: Program danışma üyeleri grubu ?Bireyin ihtiyaçları nelerdir? ?Konu alanı ile ilgili ihtiyaçları nelerdir? Program Karar ve Koordinasyon Grubu >Hangi alanlarda program geliştirme 4. Hedef Yazma çalışmalannın yapılacağına karar verilir. Hedef yazma ilkelerine uygun olarak ifade edilir.6 >Ülkede başat olan eğitim felsefesinin bu Hedefler gözlenebilir ya da ölçülebilir öarenci programlara yansıtılması sağlanır. davranışları olarak ifade edilir.6 >Hazırianan programları kabul yada değiştirmede karar organı olarak görev yapar. 5. İçerik Analizi Yapma >Tüm program geliştirme çalışmalarında Somuttan soyuta, basitten karmaşığa, bilinenden bi- koordinasyonu sağlar. linmeyene, Doğrusal programlama, sarmal >Grupta Bulunan Üyeler şunlardır; programlama, modüler programlama, piramitsel V Milli eğitim Bakanlığı temsilcileri. s Program programlama, çekirdek programlama, proje merkezli geliştirme alan uzmanı(üniversiteji>' s öğretmen programlama6 Daha sonra öğrenme konuları ve hedef örgütlerinin temsilcileri S Konu alanı alanları arasındaki ilişkiyi kurmak amacıyla belirtke uzmanları ve temsilcileri^ •/ Veli temsilcileri. s tablosu yapma Öğrenci temsilcisi 6. Eğitim Durumlarını Hazırlama Ülkemizdeki tüm eğitim çalışmaları, her düzeyde öğretim stratejileri, yöntem-teknikler, zaman, süre, eğitim programlarının hazırlanması ve geliştirilmesi öğretim hizmetleri, araç-gereç MEB sorumluluğu altında yürütülmektedir. Bu nedenle program hazırlamada en yetkili organ MEB ve buna 7. Sınama Durumları bağlı olan Talim Terbiye Kurulu'dur. Program Çalışma a. izleme Testi Yada Performans Testi Grubu Programın hazırlanması, uygulanması, değerlendirilmesi, ve geliştirilmesi aşamalarında b. Hazırlama: Her ünite için öğrenme sürekli görev yapan bir gruptur. eksikliklerini belirlemek amacıyla sınama durumları oluşturma 6 Grupta bulunan üyeler; •/ Program geliştirme uzmanıj c. Düzey belirleme Testi Hazırlama: s Eğitimde ölçme ve değerlendirme uzmanı Birkaç ünite sonunda (ara sınav) ya da •/ Konu alanı uzmanları (Alt ve üst sınıf dönem sonunda (yıl sonu sınavı9 öğrenci düzeylerinden, yakın ders alanlarından^ ^" öğrenme ve başarı düzeyini belirlemek için sınama durumları oluşturma 6
  140. 120 Program Geliştirme 8. Programı Deneme -Düzeltme ve Sonuçları 249. Aşağıdaki kurumlardan hangisi ilk ve orta Raporlaştırma öğretim okullarında okutulan dersler ve bu Programın piJot okullarda bir yıl süreyle dersler ile ilgili program, kaynak kitap ve ders uygulanması, uygulama sonuçlarına göre saatleri konusunda yetkili en üst kuruldur? düzeltmelerin yapılması 6 (2001 KPSS-86) 9. Programı Uygulama A)Milli eğitim şurası 6 Program ulusal düzeyde uygulanır. B)Milli eğitim müdürlüğü C)Teftiş kurulu başkanlığı 246. Eğitim programı geliştirmek amacıyla oluşturulan ekipte, aşağıdakilerden hangisinin D)ilgili genel müdürlük bulunması zorunlu degildir? (2001 KPSS-34) E) Talim terbiye kurulu A)Okul yöneticisi 250. Program geliştirme çalışmaları hangi etkinlikle B)Program geliştirme uzmanı başlamaktadır? (2003 KPSS-110) C)ölçme ve değerlendirme uzmanı D)Konu alanı uzmanı A)ihtiyacın saptanması E) Branş öğretmeni B)Hedeflerin belirlenmesi C)Eğilim durumlarmın organize edilmesi D)Değerlendirme ölçütlerinin belirlenmesi E) içeriğin organize edilmesi 247. "Eğitim programının sürekli olarak geliştirilmesi gerekir." İHTİYAÇ SAPTAMA Aşağıdakilerden hangisi bu anlayışa uygun İhtiyaç, savunmaya değer bir amacın değildir? (2001 KPSS-36) gerçekleştirilmesi için gerekli ve yararlı olan husus ya da güçlü istek olarak ifade edilmektedir. Programın A)ilk uygulamada yüzde yüz öğrenme sağlayacak hazırlanması için bir program ihtiyacının ortaya etkinlikte program hazırlamanın çok güç olması çıkması ve bu ihtiyacın en iyi şekilde karşılanması için B)Okulların bürokratik bir yapı içerisinde de gerçek ihtiyacın ne olduğunun saptaması lazımdır.3 örgütlenmiş olması ihtiyacın analiz edilmesi ile ilgili farklı yaklaşımlar C)Eğitim teknolojisinde ilerlemeler kaydedilmesi vardır. Bunlar aşağıda özetlenmiştir. 3 D) Konu alanlarındaki bilgi birikiminde önemli değişiklikler olması 1. Farklar Yaklaşımı Bu yaklaşım gözlenenle beklenen başarı düzeyleri E) Bilginin sürekli ve birikimli olarak değişmesi arasındaki farkı ortaya çıkarır Bu yaklaşıma göre ihtiyaç; beklenilen beceri düzeyi ile gerçek/varolan beceriler arasında farkla ortaya çıkar. Bu farkın boyutu 248. Aşağıdakilerden hangisi öğretimi planlama ve mevcut bir problemin varlığını ya da yokluğunu da uygulamada zamanı dikkate alma amacıyla ortaya koymaya yarar. Normlar ve standartlardan yapılacak bir çalışma değitdir? (2001 KPSS-38) yararlanılarak ihtiyaçtan doğan problemin ortadan kaldırılması yolları aranır. Okul ortamı ve eğitim A)Yıllık planda, ünite veya konuların sürelerini dikkate alma birimleri genellikle bu yöntemle ihtiyaç değerlendirmesi yoluna gider. B)Ünite veya dersleri süresi içinde bitecek şekilde planlama 2. Demokratik Yaklaşım C)Resmi tatil ve özel gün veya haftaları dikkate İhtiyaç, toplumdaki baskı gruplarının isteklerinden alma hareketle ortaya çıkar. Birçok insanın ihtiyaç değerlendirme süreci içinde olması insan ilişkileri ve D)Uzun zaman alacak etkinlikler için hazırlıkları halkla bütünleşme özelliğine sahip olması bu önceden yapma yaklaşımın en önemli özelliğidir. Yüksek sayıda insan E) Yetiştirilmeyen etkinlikleri ev ödevi olarak grubunun katılımı ihtiyacı belki çok geçerli kılar; ama, yaptırma bu o ihtiyacın çok değerli olduğu anlamına gelmez.
  141. Program Geliştirme 121 3. Analitik Yaklaşım Bunlar; bir eğitim programını oluşturan temel Gelecekte ortaya çıkması olası durumlardan yola ögelerdir. çıkarak ihtiyacın belirlenmesi sürecidir. Mevcut Bir eğitim programını oluşturan temel ögelerde durumdan yararlanılarak geleceğe yönelik durumlar bulunması gereken özellikler şunlardır; hakkında karar verilir. Bu yaklaşımda eleştirel düşünceden yola çıkılarak çözüm aranır. s önce öğrenciye kazandırılacak hedefler belirlenir s Bu hedefler davranışa dönüştürülür 4. Betimsel Yaklaşım Belirli olgu ya da eğitim yaşantılarından ortaya çıkan s Hedef davranışları kazandırmaya yardımcı olacak durumla ilgilenilir. Bir nesnenin yokluğu, eksikliği ile içerik belirlenir ortaya çıkan zararla o nesnenin varlığının ortaya koyacağı, sağlayacağı yarardan hareketle ihtiyaç s Hedef davranışlara uygun yöntem ve teknikler belirlenir. belirlenir. Eğitim durumları, etkinlikleri belirlenir. İhtiyaç Belirleme Değerlendirme Teknikleri s Bütün bu etkinlikler sonucunda hedef 1. Delphi tekniği-Anket geliştirme davranışlara ulaşılıp ulaşılmadığını ortaya 1. Progel-Dacum Tekniği koyacak sınama durumları planlanır. 1. Gözlem 1. Meslek Analizi I. HEDEFLER 1. Ölçme araçlan-Testler 1. Görüşme-Grup toplantıları Amaç 1. Kaynak tarama Eğitim-öğretim süreci sonunda ulaşılması a. Literatür tarama istenilen düzey yada sonuçtur. Örneğin; iyi b. Raporları değerlendirme vatandaş, iyi insan, iyi öğretmen.6 c. Mevcut programı inceleme Hedef 251. Eğitim bilimleri olanında gefecekteki Öğretim faaliyetleri ile öğrenciye kazandırılacak yönelimlerin neler olacağını ortaya koymak özelliklerya da niteliklere hedef denir. Örneğin; amacıyla yapılacak bir çalışmada ihtiyacın iletişim becerilerine sahip olması, eğitim ortaya konulabilmesi için hangi yaklaşımın bilimlerindeki temel kavramlar bilgisi, fen bilgisi kullanılması daha doğru olacaktır? 2003 KPSS- dersine ilgi duyma6 114) Davranış 1. Betimsel Yaklaşım Öğretim hedeflerinin gözlenebilir ve ölçülebilir 1. Farklar Yaklaşımı öğrenci tepkileri olarak ifade edilmesidir. Örneğin; 1. Analitik Yaklaşım Eğitim kavramının tanımını söyleme/verilenler 1. Demokratik Yaklaşım arasından seçip işaretleme, günde 3 defa dişlerini fırçalama, Atatürk ilke ve inkılaplarını söyleyebilme6 E) Süreç Yaklaşımı Bir eğitim programında hedefler belirlenirken o toplumun bireylerini neden eğitiyoruz sorusunu sürekli 252. Program geliştirme amacıyla ihtiyaç belirleme hatırlamamız gerekmektedir. sürecinde aşağıdaki yöntem ya da tekniklerden hangisi kullanılmaz? (2004 KPSS-91) Hedeflerin Davranışlara Dönüştürülme Nedenleri 1. Ölçme-Değerlendirmeyi Yapmak, ölçmeye 1. Görüşme kılavuzluk için davranışların belirlenmesi 1. Test gerekir. 1. Mikro öğretim 1. Delphi 1. Eğitim Durumlannı Belirlemek, öğretimi E) Kaynak tarama yönlendirmek, öğretimin nasıl yapılacağını, uygulanacak öğretim stratejilerini, yöntem ve B. PROGRAM TASARISI HAZIRLAMA teknikleri, süre, araç ve gered seçmede Bu bölümde bir eğitim programının hazırlanmasında gerçekleştirilecek davranışların belirlenmesi temel öğelerinden bahsedilecektir. Bunlar; I. Hedef gerekmektedir. 1. içerik 1. Öğretim Programının Etkisini Artırmak 1. Eğitim durumları (Öğrenme-öğretme 1. Standartlaşmayı Sağlama durumları) 1. Öğrenciye nasıl öğreneceğine ilişkin bilgiler 1. Sınama durumları (Değerlendirme) vermek Eğitimde hedefler üç düzeyde belirtilmektedir2.
  142. 122 Program Geliştirme Uzak Hedefler: Ülkenin politik felsefesini yansıtan ve 255. Aşağıdakilerden hangisinin belirlenmesi hedef oldukça genel olarak belirtilen hedeflerdir davranışlara bağlı değildir? (2002 KPSS-115) Genel Hedefler: Uzak hedefin yorumu aynı zamane/a 1. Ölçme durumları da okulun işgörüsünü yansıtan hedeflerdir 1. öğrenme yaşantıları 1. Toplumsal gereksinimler Özel Hedefler: öğrenciye kazandırılması uygun 1. Eğitimin niteliği görülen özellikler ve bir disiplin ya da bir çalışma alanı için hazırlanmış olan hedeflerdir E) Değerlendirme kriterleri Eğitim hedeflerini belirlemede Uzak ve Genel 256. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde program hedeflerin dışında dört kaynak vardır; geliştirmenin öğeleri doğru olarak verilmiştir? 1. Toplumsal gerçek: (2003 KPSS-109) a. içinde yaşadığı toplumun bireye sağladığı olanaklar 1. Öğretmen - öğrenci - veli b. Toplumun sosyal, kültürel ve 1. Hedef - içerik - eğitim durumları - sınama ekonomik özellikleri durumları c. Toplumun insan gücü ihtiyacı 1. içerik - öğretme faaliyetleri - değerlendirme 1. Okul yönetimi -veli - öğretmen -öğrenci d. Bireyler ile toplumun beklentilerinin E) Hedefler - yöntemler - teknikler uygunluğu 1. Konu alanı 257. Bir eğitim programını oluşturan 89 temel 1. Bireyin özellikleri (Kişilik, ilgi, tutum vb) öğelerde bulunması gereken özelliklerle ilgili 1. Doğa doğru ifade aşağıdakilerin hangisinde veril- Eğitim hedeflerinin belirlenmesinde; toplumsal, felsefı, miştir? (2004 KPSS-89) ekonomik, psikolojik ölçütler göz önüne alınmalıdır. 1. Hedeflerde, içinde bulunulan zaman ve Hedefler bu ölçütler açısmdan incelendikten sonra koşullarla ilgili kesin bilgiler yer almalıdır. kesinleştirilmelidir. 1. Hedefleri gerçekleştirebilecek kapsam 253. Eğitimde hedeflerin belirlenmesi aşamasında, belirlenmelidir. aşağıdakilerden hangisinin dikkate alınması 1. Eğitim durumları, "ne öğretelim?"1 sorusuna zorunlu degildir? (2001 KPSS-35) yanıt aramalıdır. 1. Toplumun ihtiyaçlarının 1. ölçme değerlendirme etkinlikleri sadece 1. Konu-alan ilişkilerinin bilişsel hedeflerin kazanılma düzeyini belirlemelidir. 1. Bireyin ihtiyaçlarının 1. Eğitim ekonomisi bulgularının E) Temel öğeler birbirinden bağımsız işlemelidir. E) Toplumun eğitim felsefesinin 254. Aşağıdakilerden hangisi eğitim programının 258. Eğitim hedeflerînin kaynaklarından toplumsal boyutlarından biri değildir? (2002 KPSS-1) boyuta ilişkin yapılacak araştırmalarda, aşağıdakilerden hangisine yer verilmesi gerekmez? (2004 KPSS-92) 1. Hedef ve davranış 1. Konular 1. Içinde yaşadığı toplumun bireye sağladığı olanaklar 1. Eğitim durumlan 1. Toplum ihtiyaçları 1. Toplumun sosyokültüre! ve ekonomik özellikleri E) Değerlendirme 1. Toplumdaki bireylerin kendini gerçekleştirme düzeyleri
  143. 1. Toplumun insan . gücü gereksinmeleri E) Bireyler ile toplum beklentilerinin uygunluğu
  144. Program Geliştirme 123 259. Hayvancılığa uygun coğrafi yapının ve iş imkanlarının bulunduğu bir bölgede okullarında 3. Devinişsel Alan (Psiko-motor) hayvancılıkla ilgili hedeflere öncelik verilmesi aşağıdakilerden hangisinin etkisidir? (2002 I. Uyarılma KPSS-112) m. Kılavuz denetiminde yapma n. Beceri haline getirme 1. özel hedefler araştırma sonuçlarına uygun o. Duruma uydurma olarak belirlenmelidir p. Yaratma 1. Eğitimin hedefleri belirlenirken toplumsal çevrenin ihtiyaçları dikkate alınmalıdır Hedeflerde Aranacak Bazı Özellikler1 1. Hedef öğretmenin ne yapacağını değil, 1. Eğitimin hedefleri belirlenirken değişik yollar öğrencinin ne yapacağını ifade etmesidir. ör- izlenebilir neğin; Cümlenin öğelerini kavratma şeklindeki bir 1. Bireylerin eğitimden beklentileri zamandan hedef ifadesi öğretmenin davranışını içerdiği için zamana değişebilir yanlıştır. Cümlenin öğelerini kavrayabilme örneğinde olduğu gibi hedef öğrenci davranışı E) Konu alanındaki yenilikler eğitimin hedefleri üzerinde etkilidir açısından ifade edilmelidir. Hedeflerin Aşamalı Sınıflandırılması 1. Hedef davranış olarak ifade edilerek somut ve en (Taksonomisi) özel öğrenci tepkisi olarak ifade edilir. Hedeflere ulaşma düzeyi ancak gözlenebilir ve ölcülebilir Hedeflerin aşamalı olarak smıflandınlmasında öğrenci tepkileri (istenilir davranışlar) olarak dav- yaygın olarak kabul edilen görüş Bloom ve ranışa dönüştürülerek belirlenir. arkadaşlarmın geliştirdikleri smıflandırmadır. Bu sınıflamada belli bir alana giren hedefler kolaydan 1. Hedef yetiştireceğimiz öğrencide bulunmasını zora, basitten karmaştğa doğru sıralanmıştır. istediğimiz ve öğretim faaliyetleri yoluyla Bloom'un taksonomisine göre öğretim programının kazandınlabilir nitelikler yada özelliklerdir. hedefleri üç ana başlık altında toplanmıştır.Bu Hedefler genel ifadelerle (doğrudan taksonomiye bir anlamda insan öğrenmelerinin gözlenemeyen) belirlenir. Hedef cümlelerinin sınıflandınlması da denilebilir. ; sonuna "bilgisi, becerisi, gücü, yeteneği, ilgililik, farkında olma, kavrayabilme" gibi ibareler 1. Bilişsel Alan; öğrenilmiş davranışların zihinsel konulur. yönü ağır basan kısmıdır 1. Duyuşsal Alan; öğrenilmiş davranışların 1. Davranış ise hedeflerin somut ifadelerle Duygusal yönü ağır basan kısmıdır. Sevgi, (gözlenebilen veva ölcülebilen) belirlenmesidir. korku, nefret, ilgi, tutum ve güdülenmiştik gibi Davranış cümlelerinin sonuna "tanımlama, duygusal yönlerin baskın olduğu alandır. Bu söyleme, açıklama, yazma, gösterme, işaret alanda bireyin özellikleri ön plandadır. etme, bulma, tartışma" gibi ibareler konulur. - 1. Devinimsel (Psiko-motor) Alan; Öğrenilmiş davranışların zihin-kas koordinasyonu 1. Yeterliğe yada performansa dayalı öğretim sonucu ortaya çıkan kısmına denir. Bu uygulamalarında daha çok ölçüt dayanıklı hedef alanda beceriler ön plandadır. belirlenir. Ölçüt davanıklı hedefler yer. zaman ve birim gibi ölçütlerine göre belirlenir. Örneğin: "1 dakika 200 kelimeyi okuyabilme" yada "100 Hedeflerin Aşamalı Sınıflaması 1. Bilişsel alan metreyi 12 saniyede koşabilme" gibi a. Bilgi b. Kavrama 1. Hedef öğrenme ürününe dönüktür. Bu nedenle c. Uygulama öğrenme sürecini değil sürecin sonunda ortaya çıkacak özellik önemlidir. Bu nedenle öğretim d. Analiz e. Sentez sürecindeki konu başlıkları yada öğretmenin f. Değerlendirme kullanacağı yöntemler hedef olamaz. Örneğin; "Cümlenin öğeleri" şeklindeki bir ifade konu 2. Duyuşsal Alan başhğı olduğu için hedef olamaz. g- Alma h. Tepkide bulunma 1. Hedefler kapsamlı ve sınırlı olarak belirlenmelidir. Buna göre hedefler i. Değer verme j- örgütleme tek bir davranışla değil, davranışlar k. Kişilik haline getirme grubuyla ifade edilmelidir.
  145. 2. 12 Program Geliştirme 4 1. Hedef aynı anlamla birden çok özelliği 261. İstenen sonuçlan ve başarı düzeyini kesin ve içermemelidir. Yani "Atatürk'ün hayatını kavra- açık bir biçimde dile getirme gerekliliği eğitim yabilme ve saygı duyma" şeklinde hem bilişsel hedeflerinin hangi ilkesiyle doğrudan ilgilidir? hem de duygusal özellikler bir arada değil, ayrı (2004 KPSS-90) ayrı hedefler olarak ifade edilmelidir. 1. öğrenci davranışına dönük olmalıdır. 1. Davranışlar ilgili oldukları hedefleri nitelik ve 1. Çok boyutlu olmalıdır. nicelik olarak ivi temsil etmelidir 1. Hiyerarşik bir düzende sıralanmalıdır. (kapsamalıdır) Davranışlar hedefe ulaşmayı 1. öğretmen etkinliklerini içermelidir. sağlayacak düzeyde zenginleştirilmiş olarak belirlenmelidir. E) Evrensel kültür değerleriyle ilişkili olmalıdır. 1. Kritik Davranış Her hedefi temsil eden davranışlar arasında önem derecesi yüksek ve olmazsa olmaz anlamında öncelikli davranışlara kritik davranıs denir. Örneğin; "Atatürk'ün hayatını kavrayabilme" hedefinde "Atatürk'ün ilkelerinin önemini açıklayabilme" davranışı önem derecesi yüksek olan bir kritik davranıştır. 1. Hedefler binişik olmamalı, bitişik (tamamlayıcı) olmalıdır. 1. Hedef-Davranışlar öğretim sürecini başlatan, yönlendiren ve ölçmeye kılavuzluk yapan önemli bir program öğesidir. Hedef-Davranış Belirleme İlkeleri 1. Öğrenci yaşantısına dönüklük; hedefler öğrencinin Öğrenme etkinliklerine aktif olarak katılmasını sağlayacak özelliklere sahip olmalıdır. 1. Açık-seçiklik; hedefler herkesin ortak anlayacağı ve açıklayacağı bir dille ifade edil- melidir. 1. Genellik ve sınırlılık; hedefler hangi özellikleri kazandıracağını belirtecek kadar genel ve kazandıracağı özellikleri başka özelliklerle karıştırmayacak kadar sınırlı olmalıdır. 1. Konu alam ile ilişiklik; hedefler ilgili oldukları konu alanını temsil edecek ve kapsayacak değerlendirmelere sahip olarak belirlenmelidir. 260. Aşağıdakilerden hangisi hedeflerin sahip olması gereken niteliklerden değildir? (2002 KPSS-113) 1. Eğitim ortamında gerçekleştirilebilir olma 1. öğrenci davranışı olarak ifade edilebilme 1. Gözlenebilir ve ölçülebilir olma 1. öğrencilerin kendi çabalarıyla ulaşabilecekleri nitelikte olma E) öğrencinin hazır bulunuşluğuyla erişilebilir olma
  146. Program Geliştirme 125 HEDEF ALANLARI VE ÖRNEKLER BİÜŞSEL ALAN HEDEFLERİ DUYUŞSAL ALAN HEDEFLERİ Hedef Düzeyi Özelliği Eylem Olarak Hedef Düzeyi Özelliği Eylem Olarak İfade Edilmesi İfade Edilmesi ALMA Farkında olma, almaya Ayırt etme / ayırma / BİLGİ Hatıriama Tanımlama / hatırlama / isteklilik, kontrollü- paylaşma / birteştirme / • Kavramlar Tanıma tanıma söyleme / yazma / seçici dikkat kabul etme / kontrol etme • Olgular seçme / isimlendirme / eş- TEPKİDE Uysal t ı k, karşı l ı k İzleme / onaylama / • Araç-gereçler leştirme / sıraya koyma / BULUNMA vermede istekli olma, öneride bulunma / • Sıralamalar listeleme / gösterme / karşı l ı k veı mekt en tartışma / pratik yapma / • Sınıflamalar işaret etme / altını çizme mutlu olma oynama . Yöntem DEĞER VERME Bir değeri kabul etme, Açıklama / yeteriiliği Çevirme / yonjmlama / başka değerlere tercih artırma/ yardım etme / kestinme/ söyteme /yazma / etme, kendini adama destekleme / inkar etme / ana hattını bulma / özetleme / protesto etme / tartışma ömek verme/tablolaştırma / grafıkle / Şe mayla / Simgeyle / ÖRGÜTLEME Değerieriyle uyumlu Tartışma - / QOSt£fTTlB hale getirme, değer kuramsallaştırma / Çevirme sistemine dahil etme karşılaştırma / örgütleme / KAVRAMA Yorumlama / İlişkileri/ nedenleri yazma / formüle etme Açıklama söyleme/ değiştirerek yazma KİŞİLİK HALİNE Davranış ölçütü haline gözden geçirme / - ^/icitsıııc / yeniden sıraya koyma GETİRME getirme, değerierie değiştirme / tamamlama/ özdeşleşme akranlanyla iist ve tahmin etme / sonucu altlanyla karşılaştırma kestirme / sonucu butma / ayırt etme / yeniden dûzenleme / değiştirme / öteleme / ulama UYGULAMA Bilgiyi kullanma Yapma / Çalıştırma / ilişki Uygulama Kurma / Kullanma / - Gösterme Hazırlama / Hesaplama / Deneme İlkeyt uygulama / problem PSİKOMOTOR ALAN HEDEFLERİ Kullanma çözme Hedef Düzeyi Özelliği Eylem Olarak - Çizme İfade Edilmesi UYARILMA Beceriyi izleme, Otomobili çalıştırmak için ANALİZ Bir bütünü analiz etme / karşıtaştırma / becerinin başlangıç vücudu hazır duruma ögelerine ayırma, şematik olarak gösterme / konumunu alma getirme ilişkileri belirieme saptama / ayırdetme / KILAVUZ Beceriyi gösterildiği Bir otomobili usta öğretici parçalara ayırma / ana DENETİMİNDE gibi yardım alarak denetiminde hareket hatlarını gösterme / YAPMA yapma, kendi başına ettirebilme bölümlere ayırma denetim altında SENTEZ Özgün bir bütün Birleştirme/ yaratma / yapma (deneme- oluşturma üretme / tasarlama / yanılma) planlama / özetleme / BECERİ K e nd i b a ş ın a E n je k s iy o nu k u ra lın a sınıflama yapma / derleme / HALİNE denetimsiz yapma, u y g u n bir biçimde organize etme / geliştirme / GETİRME istenilen nitelik, yapabilme yeniden düzenleme / yeterlik ve sürede örgütleme / karar verme / yapma formüle etme DURUMA Kazanılan beceriyi Da ha ön ce kaz and ığ ı DEĞERLENDİRME Bir ölçüte dayalı Yargılama / değeriendirme UYDURMA ilk karşılaştığı bir be ce riyi kulla na ra k yargıda bulunma / açıklama/ karşılaştırma / durumda kullanma bilgisayarın kişisel irdeleme / ispat etme / ayarlarını yapabilme karar verme / standardize YARATMA Yeni ve orijinal bir Bilinen yakıtlar dışındaki etme d u ru mu o rt a y a yakıtları kullanarak çalışan koyma, benzeri bir araç yapabilme olmayanı yapma
  147. Program Geliştirme 262. Aşağıdakilerden hangisi bilişsel alanın 265. uygulama basamağında gerçekleşen süreçtir? 1. Noktalama işaretlerini kullanarak bir metin (2002KPSS-114) oluşturabilme 1. öğrenilen ilkeleri yeni karşılaşılan bir 1. Araba kullanmak için vücudunu hazır durumda kullanma hale getiriş 1. Tamamlanmış bir ürünün işlem basamaklarını söyleme 1. Çevre kirli/iğinin çözümüne yönelik orijinal fikirler üretebilme 1. Tamamlanmış bir durumun ögelerini belirleme 1. Yasaların toplumsal yaşamındaki gerekliliğine inanış 1. Yeni ve özgün bir ürün tasarlama Yukarıda verilen hedef örneklerinden hangileri E) Tamamladığı ürünü verilen ölçütlerle bilişsel alana yönelik yazılmıştır? (2003 karşılaştırma KPSS-112) 263. Devinimsel (psikomotor) becerilerin gelîştirilmesinde öğretmenin kullanabileceği en A) I ve II B) II ve IV C) III ve IV D) I ve III E) II ve III etkıli yol aşağfdakilerden hangisidir? ? (2002 KPSS-118) 1. Anlatım yöntemi C) Problem çözme Hedef Davranış Yazmada Farklı Yaklaşımlar 1. Gösterip yaptırma D) Soru-cevap Eğitim Programlarını hazırlarken hedef davranışların E) Deneme yanılma yazılmasında farklı yaklaşımlar izlemektedir. Daha çok program özellikleri dikkate alındığında bu farktı Sosyal Bilgiler dersi çevremizi tanıyalım yaklaşımın olduğu gözlenmektedir. Bunlar 3 ünitesi ile ilgili temel verileri istenilen anlatım biçimine çevirebilme. • Aşamalı Hedef Yazma yaklaşımı: Bu yaklaşımda Bloom'un aşamalı sınıflara 264. yaklaşımı (bilme, kavrama, uygulama, analiz, 1. Matematik dersi sayılar ünitesiyle ilgili sentez değerlendirme yada bilişsel, duygusal, temel kavramlarm anlam bilgisi devrimsel) temele alınmaktadır. 1. İngilizce dersi temel dil becerileriyle ilgili öğrendiklerini yeni durumlarda • Yeterliğe Dayalı Amaç Yazma Yaklaşımı: kullanabilme. Program sonunda öğrencilerin hangi standartta ne yapabileceğini belirtir. Örneğin; Hesap 1. Hayat Bilgisi dersinde toplumsal yaşam makinesi ile üç ondalıklı 25 sayı verildiğinde kurallarının gerekliliğine inanış. (koşullar) bütün sayıların 1 dakika içinde hatasız 1. Beden eğilimi dersi üç adım atlama ile olarak (standart), sabit bir sayı ile çarparak ilgili öğrendiklerini hatasız olarak yerine sonucu yazabilme (davranış) getirebilme. • Modüler Amaç Yazma Yaklaşımı: Aşamalık Yukarıda verilen hedef örnekleri dikkate özelliği göstermeyen, bağımsız üniteler yada almdığında hangi seçenekte hedef örnekleri modüller için kullanılır. örnekir taksonomlk açıdan doğru olarak Ders: Türkçe eşleştrrilmiştir? (2003 KPSS-112) Amaç: Bu üniteyi çalıştıktan sonra; 1. Kavrama, Bilgi, Uygulama, Değer verme. Beceri haline getirme 1. llk öğretim Türkçe Programında yer alan genel ve özel amaçların nitelik ve 1. Değer verme, Bilgi, Analiz, Sentez, önemini kavrayabilecek, Kavrama 1. ilköğretim okullarındaki; Türkçe Programmın 1. Bilgi, Kavrama, Uygulama, Analiz, Sentez özet amaçlarını sıralayabilecek. 1. Amiliz, Bilgi, Kavrama, Değer verme, 1. Amaçları davranışa dönüştürmenin Uygulama ve öğrencilere kazandırmanın E) Değerlendirme, Kavrama, Uygulama, gereğini Analiz, Kılavuzla yapma kavrayabilmek,
  148. 2. Program Geliştirm 127 e • Dil Öğretim ilkelerini Türkçe öğretimde etkili düzenlenmesinde doğrusal programlama yaklaşımı bir şekilde uygulayabileceksiniz kullanılır. özellikle aşamalılık özelliği taşıyan dersler için kullanılır. Örnek; hayat bilgisi, sosyal bilgiler, fen 266. Aşağıdaki davranışlardan hangisi "suyun bilgisi gibi. buharlaşması olayının kavrama düzeyinde öğreniidiğini" gösteren bir kanıt olamaz? (2001 2. Sarmal Programlama Yaklaşımı KPSS-40) Bu tip programda içerik doğrusal bir sıra izlemez. Daha önce öğrenilmiş olan bazı konular, gerektikçe 1. Olayı değişik bir örnekle açıklama tekrar edilebilir. Bu tekrarlar, tercihan konuyu sadece 1. Olayı kendi ifadesiyle açıklama hatırlatmaktan çok kapsamını da genişletmelidirler. 1. Olayın kitaptaki tanımını söyleme içeriği bu tip yaklaşımla hazırlanmış programlar daha esnektirler. Ancak öğrenilecek konular ve öğrenme 1. Olayı kendi çizdiği bir şema ile gösterme süresi E) Olayı resmederek ifade etme kontrollüdür. Konuların yeri ve zamanı geldikçe tekrar tekrar II. İÇERİK öğretilmesi söz konusu olduğunda bu Bir öğretim programında içeriğin belirlenmesi işlemi düzenlemeden yararlanılır. Her konunun kendi "ne ögretelim?" sorusuna cevap aramadır. Bu nedenle içindeki konulan arasında da bîr ardışıklık söz içerik hedeflerle tutarlı olmalıdır. Türkiye'de Okul konusudur. özellikle dil öğretim programlarının öncesi, İlköğretim ve Orta Öğretim kademelerinin içeriğini düzenlemede bu yaklaşımdan içeriği Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yararlanılmakladır. Örnek; Türkçe, yabancı dil, belirlenmektedir. matematik gib. İçerik belirlemede bazı ilkelere uyulması 3. Modüler Programlama Yaklaşımı gerekmektedir. içerik; İçerik düzenlenirken konular öbekler halinde 1. Program hedefleriyle tutarlı, düzenlenir. Bu öbeklerin (ya da modüllerin) birbiriyle 1. Somuttan soyuta, ilişkili olması beklenemez. Bu programla öğretim 1. Basitten karmaşığa, sonunda alınacak sonuçlar bellidir. Konuların hangi 1. Yakından uzağa, sırayla öğrenileceği açısından esnektir, ancak yine de 1. Bilinenden bilinmeyene, program çıktısı açısından kontrollü bir yaklaşım 1. Genelden özele, özelliği taşır. 1. Anlamlı, öğrenme üniteleri modüllere ayrılır. Her modül kendi 1. Gerçekçi, içinde doğrusal, sarmal ya da farklı yaklaşımla 1. Güncel olmalıdır. düzenlenebilir. Modüller arasında aşamalı bir bağ 1. öğrenci seviyesine uygun olmalı olması önemli değildir; önemli olan her modülün 1. Bireyin ilgi ve gereksinimlerine uygun olmalı anlamlı bir bütün oluşturmasıdır. Örnek; Beden Eğitimi 1. Bilimsel açıdan geçerli olmalıdır dersi. Koşmalar, atlamalar, futbol, voleybol gibi 1. Kendi içinde tutarlı olmalıdır birbiriyle bağ olmadan üniteler halinde düzenlenebilir. Bunlara ek olarak içerik ile ilgili olarak bir ders kitabmda bulunması gereken özellikler şunlardır; 4. Piramitsel ve Çekirdek Programlama 1. öğrencinin hazırbulunuşluk düzeyine uygun, Yaklaşımı sade ve anlaşılır bir dili olmalıdır 1. Bol uygulama, örnek ve çalışmalara yer Piramitsel yaklaşımda ilk yıllarda geniş tabanlı vermelidir. konuların yer aldığı giderek uzmanlaşmanın küçük 1. Görsel içeriği bol olmalıdır birimlerde olduğu ve daraldığı bir yaklaşım tarzıdır. 1. Öğrencilerin algılama ve anlamalarını sağlayacak Bu yaklaşıma göre içerik, ayrıntılı ve kesin bir biçimde somut görsel ögelerle desteklenmelidir belirlenmiş konular bütününden oluşur. Program 1. Sade bir düzen içinde hazırlanmış olmalıdır. esnek değildir. öğrencinin programa başlamadan önceki ve programı bitirdikten sonraki durumu İçerik düzenlemede Farklı Yaklaşımlar kesinlikle bilinmektedir. Öğrenci, programt bitirdikten sonra o alanın uzmanı olur. (Stratejiler) 3 Çekirdek programda ise ilk önce ortak öğrenilecek 1. Doğrusal Programlama Yaklaşımı konular verilir. Sonra öğrencilere seçenekler sunularak Birbiri ile ardışık sıralı, yakın ilişkili ve zorunlu ya da İlgi duyduğu alanlarda ders almaları sağlanabilir. önkoşul öğrenmelerin ağırlıklı olduğu konuların Sözgelimi Fen Bilgisi konuları çekirdek programla, Fizik,
  149. 128 Program Geliştirme Kimya, Biyoloji konuları da ilgi alanlarıyla alınır ve buna 268. Aşağıdakilerden hangisi İlköğretimin ilk göre içerik düzenlemesi yapılır. basamağında dikkate alınması gereken ilkelerden biri değildir? (2002 KPSS-117) 5. Konu Ağı-Proje Merkezli Program Yaklaşımı Konu Ağı-Proje merkezli program yaklaşımında 1. öğrenciye görelik öğrencilere konulann ağı bir harita gibi çıkartılıp verilir 1. Soyuttan somuta ve belirli zamanlarda nerelerde olmaları gerektiği 1. Yakından uzağa söylenir. Bu yaklaşımda konuların içeriğine öğrenciler 1. Basitten karmaşığa kendi kendine ya da grup halinde karar verirler. E) Bilinenden bilinmeyene Konular küçük projeler olarak da belirlenebilir. 6. Sorgulama Merkezli Programlama Yaklaşımı 269. Aşağıdakilerden hangisi bir ders için hazırlanan Baştan içerik belli değildir. İçerik düzenlemesi ve hedeflerle konular arasındaki ilişkiyi öğrencilerin ihtiyaçları ve sorularına göre oluşturulur. gösteren belirtke tablosunun en önemli Bu yaklaşım öğrencilerin sorularına ve faydasıdır? (2002 KPSS-30) gereksinimlerine yanıt verme gerekliliğini benimseyen felsefi görüşe göre dayanır. Özellikle ilkokul 1. Dersin kapsamını nitel ve nicel olarak özetleme düzeyinde öğrenci sorulan çok değerli bir öğrenme 1. Eğitim etkinliklerine ipuçları vermesi yaşantısı oluşturabilir. Eğitim düzeyi yükseldikçe daha sınırlı ve özel uzmanlık alanlarına ilişkin 1. öğretim planlarına temel oluşturması sorulara göre programların içerikleri düzenlenir. 1. Dersin özel hedeflerinin önem derecesine Belirtke Tablosu (Hedef-İçerik Tablosu) 2 işaret etmesi E) Dersin ünitelerinin (konularının) sırasın! Bir eğitim programında yer alan hedef ve hedef belirlemesi davranışlarla, program içeriğinin iki boyutlu bir çizelge üzerinde gösterilmesine belirtke tablosu denir. Belirtke tablosunun hazırlanmasında üç aşama önemlidir. 270. Konuların yeri geldikçe tekrarlandığı, konuların 1. Öğretim hedeflerini belirleme, Üst yatay bölüme kendi içinde ve birbirleriyle ardışıklık ilişkisinin yazılır bulunduğu, özellikle dil öğretiminde ağırlıklt olarak 1. Ders içeriğini belirleme, Dikey boyuta içerik kullanılan bir programlama yaklaşımıdır. yazılır 1. Iki boyutlu bir çizelge hazırlama; Hedeflerle içerik Yukarıda açıklaması verilen programlama arasındaki ilişki tabloda gösterilir yaklaşımı hangisidir? (2003 KPSS-115) Bu tablo sayesinde hangi konuların hangi hedeflerin gerçekleşmesine hizmet ettiği ve dersin bütününde ne 1. Piramitsel Yaklaşım kadar ağırhk taşıması gerektiği kolaylıkla görülebilir. 1. Sarmal Yaklaşım 1. Modüler Yaklaşım 1. Doğrusal Yaklaşım E) Çekirdek Yaklaşım 267. Aşağıdakilerden hangisi içeriğin biçimlendiriimesinde öğretmenlerin sorması 271. İçerik belirlenirken aşağıdakilerden hangisinin gereken sorulardan değildir? (2002 KPSS-116) dikkate alınma zorunluluğu yoktur? (2003 KPSS-119) 1. öğrencilerin seviyesine uygun mu? 1. Bilgiler somuttan soyuta doğru sıralanmalı 1. Hedeflerin gerçekleşmesine hizmet eder mi? 1. Bireyin ilgi ve gereksinmelerine uygun mu? 1. öncelikle kolay daha sonra karmaşık bilgilere yer verilmeli 1. içerik bilimsel açıdan geçerli mi? E) İçerik öğretim stratejilerine uygun mu? 1. Bîlgiler yakın çevreden uzağa doğru bir yapı oluşturmalı 1. Bilgilerin kendi içerisinde tutarlığı olmalı E) içerik öğretmen niteliklerine uygun bir yapıda organize edilmeli
  150. Program Geliştirme 129 272. Bir ders kitabında bulunması gereken özellikler belirlenmelidir. Böylece öğretim süresince açısından aşağıdakilerden hangisi öncelikli karşılaşılabilecek sorunlar en alt düzeye indirgenmiş değildir?(2004KPSS-81) olur. 1. öğrenci düzeyine uygun soyutlukta, yalın ve Kısaca söylemek gerekirse öğrenme-öğretme süreci; anlaşılır bir anlatım dilinin olması 1. Hazırlık çalışmaları, alıştırmalar ve uygulama s Eğitim programının uygulamaya konulduğu sorularını içermesi s öğretim hizmetlerinin programı uygulamaya 1. Yapısının farklı öğretme öğrenme dönük olarak düzenlendiği yaklaşımlarıyla örüntülenmesi s Öğrencinin bu hizmetler aracılığıyla öğretim 1. Konu sunumlarının çeşitli görsel uyaranlarla programıyla etkileşime geçtiği bir süreçtir. zenginleştirilmesi Bireye söz konusu davranışların nasıl kazandırılacağı E) Soyut kavramları içermesi konusunda düzenlenecek etkinlikleri iki aşamada sınıflandırılabilir; öğrenme yaşantıları ve öğretme yaşantılarıdır. 273. Aşağıdaki programlama modellerinden A. ÖĞRETME YAŞANTILARI hangisinde, ilk yıllarda geniş tabanlı konuların yer alması, ileriki yıllarda alanın gittikçe Bunlar; daralarak uzmanlaşmanın küçük birimlerde 1. Giriş etkinlikleri olması söz konusudur? (2004 KPSS-88) 1. Gelişme etkinlikleri 1. Sonuç etkinlikleridir. 1. Piramitsel 1. Doğrusal Bu üç konu aşağıda ayrınttlı biçimde ele alınmıştır; 1. Sarmal 1. Modüler Bu konu aynı zamanda eğitim öğretimde planlar E) Çekirdek konusu ile yakından ilgilidir. Eğitim Öğretimde Planlama 274. Öğretme öğrenme süreçlerinde öğretmenin Eğitim ve öğretimde planlama, belirlenmiş eğitim öğrenciyi temele alarak içeriği düzenli ve hedeflerine ulaşabilmek için konularm, öğrenme anlamlı bîr bütünlük içinde sunmasının yaşantılarının ve değerlendirme sürecinin öğrenciye sağlayacağı en önemli yarar tasarlanması sürecidir. Öğretimde üç tür plan türü aşağıdakilerden hangisidir? (2004 KPSS-94) kullanılır, Yıllık, Ünite ve Günlük plan 6 1. öğretimin hedeflerine daha etkili ulaşılması Öğretimi Planlamanın Sağladığı Faydalar 1. Eğitim-öğretim sürecine yön verir, 1. İçerikte ön plana çıkan ayrıntılara uygulamanın tutarlılığını sağlar, odaklanılması 1. Hedef-içerik ilişkisini ve uygun stratejiyi, 1. İşbirliği içinde çalışılması yöntem, araç-gereç belirlenmesini sağlar, 1. Materyallerin daha ekonomik kullanılması 1. Öğretmene yol gösterir E) öğretimin eğlenceli olarak algılanması 1. Değerlendirmenin geçerliliğini ve III. ÖĞRENME-ÖĞRETME DURUMLARI güvenirliliğini sağlar. Program geliştirme çalışmalarının süreç boyutudur. Belirlenen hedef davranışların öğrencilere nasıl 1. Konuların zamanını ve süresini düzenler kazandırılacağı sorusuna cevap aranır. Öğretim durumlarında öğrenci, öğretmen, yöntem, teknik, Yıllık Plan araç-gereç, strateji, içerik vb. konuların birbirleriyle Bir öğretim yılı için hazırlanan ve gerçekleştirilmeye etkileşimleri ile ilgili etkinlikler söz konusudur. çalışılacak hedeflerin, işlenecek konularm, Öğrenme- öğretme sürecinin planlanması kullanılacak strateji ve yöntemlerin ve değerlendirme aşamasında öncelikle kullanmayı planladığımız esaslannın belirlendiği ve zamana dağıtıldığı genel bir yöntem ve tekniklerin konu ve öğrenci için uygunluğu tasarıdır.
  151. 130 Program Geliştirme Yıllık planda bulunan başlıca bölümler; V Strateji, yöntem-teknik, s örnekler, S Süre s Soru-cevap, tartışma, s S Amaçlar-hedefler Araç-gereç kullanımı, s s Konular Konular ve alt bölümler, s Yöntemler-teknikler s Kaynak, araç-gereçler SONUÇ •/ Deney, gezi-gözlem v Kalıcılığı sağlama, s Diğer zümre öğretmenlerle işbirliği s özet ve tekrar, s ödevler ve konusu s Değerlendirme , s Değerlendirme s Bir sonraki konunun açıklanması. S Düşünceler Eğitim Durumlarının Değişkenleri Ünite Planı s Pekiştireç, Bir ünite içindeki öğrenme-öğretme etkinliklerinin bu s İpucu üniteye ayrılan ders saatleri içinde gerçekleşecek s Dönüt biçimde sıra ve düzene konması amacıyla hazırlanan s Düzeltme bir plandır. Yıllık plana dayalı olacak dersin özel •s Öğrencinin derse katılımı hedeflerinden hangilerinin bu ünitede gerçekleştirilmeye çalışılacağının, bu amaçla hangi Eğitim Durumtarının Düzenlenmesinde Dikkat kritik davranışların öğretileceğinin, bu kritik Edilmesi Gereken İtketer1 davranışlarının öğretilmesi için hangi öğretme- öğrenme etkinliklerinden yararlanılacağı belirlenmeye 1. öğrencilerin öğrenmelerini en üst düzeye çalışılır (Yılmaz,2000). Ünite bilgileriyle ilişkili konular çıkarmahdır ve etkinlikler bütünüdür. Ünite planları birbirine yakın 1. öğrencilerin ihtiyaçlarını karşılamalıdır ve ilişkilen-dirilmiş konuların belirli zaman içerinde 1. öğrencilerin yaş ve olgunluğuyla tutarlı olmalıdır bir bütün olarak işlenmesini sağlar. 1. Hedef davranışa uygun olmalıdır 1. Öğrenci özelliklerine uygun'düzenlenmelidir Günlük Plan (Ders Planı) 1. Ekonomik olmalıdır Bir günde yada bir derste yapılacak bütün öğretim 1. Etkinlikler arasında yatay ve dikey kaynaşıklık etkinliklerinin tasarımının yapıldığı bir plandır. Günlük sağlanmalıdır plan genel olarak üç ana bölümden oluşur: 1. Giriş, gelişme ve sonuç etkinlikleri düzenlenmelidir Ders Planı: 0 dersin özel hedef davranışlarının gerçekleştirilebilmesi için eğitim faaliyetlerinin Hedef düzeyine göre uygun öğretim Yaklaşımlan sistematik bir biçimde planlanmasıdır. Burada 1. Bilgi—Bireyselleştirilmiş öğretim, Sunuş yoluyla öğrenme-öğretme süreçlerinin etkili ve verimli öğretim kullanılması temel amaçtır. 1. Kavrama—Bilgisayar destekli öğretim GİRİŞ 1. Uygulama—proje tabanlı öğretim ^Dikkat Çekme 1. Analiz—Araştırma yoluyla öğretim s Soru sorma, 1. Sentez—Buluş yoluyla öğretim S Beden dili, ses tonu, V Günlük yaşamdan örnek, S Derse araç-gereçle girmek, S Şekil, resim, grafik kullanmak. ^ Güdüleme (Motivasyon) 275. Öğretimde yararlanılan, S Konunun önemi, 1. Ünite planı s Yaşamla ilişkisi, 1. Yıllık plan S Gelecekte ne işe yarayacak, 1. Ders planı (günlük plan) S Hedeften haberdar etme. Aşağıdakilerden hangisinde kapsamı en geniş v^Gözden Geçirme (önceki öğrenmelerin olanlardan en dar olana doğru sınırlanmıştır? hatırlanması) (2001 KPSS-3) B) C) 3-2-1 GELİŞME A) 2-1-3 s ön bilgilerle ilişkiler kurma 3-1-2 E) D) 1-3-2 S Davranışı ortaya çıkarma etkinlikleri 1-2-3
  152. Program Geliştirme 131 276. öğretmenler, öğrenilmesi hedeflenen davranışların 279. Hayat bilgisi dersinde, milli ve dini bayramlar ve öğrencilerde görülebilmesi için ortam yaratırlar. yerel kurtuluş günleri ile ilgili konuların ele alınma (İşleniş) zamanı belirlenirken Aşağıdakilerden hangisi, öğretmenin bu aşağıdakilerden hangisi önceliklidir? (2004 görevini yerine getirmek için yararlanabileceği KPSS-93) yöntemlerden biri değildir? (2001 KPSS-39) 1. İlgili konuların Milli Eğitim Bakanlığı 1. öğrencilere, hedeflenen davranışları tarafından hazırlanan öğretim programındaki gösterdiklerinde pekiştireç verme sıralanışı 1. Öğrencilerin ilgili olsun olmasın her davranışını 1. Bayramın ya da kurtuluş gününün tarihi pekiştirme 1. Bu günlerin ve konuların derslerle ilişkisi 1. öğrencileri, hedeflenen davranışları öğrenme çabası göstermeye özendirme 1. öğrencilerin hazırbulunuşluk düzeyleri 1. öğrencilerin hedeflenen davranışları yapmaya E) Bu gün ve konuların diğer konularla çalışırken karşılaştıkları güçlükleri giderme uygunluğu E) öğrencileri, hedeflenen davranışların kullanılacağı durumlarla karşı karşıya getirme 277. Öğretim planları (yıllık plan, ünite planı, ders 280. Aşağıdakilerden hangisi öğrenme-öğretme planı) hazırlamanın temel amacı hangisidir? sürecinin en önemli değişkenidir? (2002 (2001 KPSS-41) KPSS-10) A) Öğrenim etkinliklerini planlı ve organize bir şekilde düzenlemek 1. Öğrenciler 1. Veliler 1. Okulun çevresi ile itişkilerini güçlendirmek 1. Içerik 1. Değerlendirme 1. Öğrenme ihtiyaçlarını belirlemek E) öğretmen 1. Okul yönetimi işlerini kolaytaştırmak E) ölçme-değerlendirme için kriterler oluşturmak 278. Aşağıdakilerden hangisinde öğrenme-öğretme 281. Aşağıdakilerden hangisi öğretim etkinliklerinin sürecindeki üc temel öğe doğru olarak ilk aşamasıdır? (2002 KPSS-9) verilmiştir? (2001 KPSS-85) 1. Öğrencilerin ilgileri 1. Okul, aile, çevre 1. Öğretim yöntem ve teknikleri 1. öğretmen, öğrenci, ders kitabı 1. Okul yönetiminin istekleri 1. öğretmen, öğrenci, veli 1. Öğretim programının amaçları 1. Öğretim hizmeti, öğretim program, öğrenci E) Öğretim araç gereçleri E) Yönetici, öğretmen, veli 278. Öğrencilerin dikkatini işlenecek konu üzerinde 282. Aşağıdakilerden hangisi öğrenme-öğretme toplama dersin hangi bölümünün başlıca sürecinde öğrencilerle etkili bir iletişim amacıdır? (2001 KPSS-94) kurmada iletinin en temel özelliğidir? (2002 KPSS-11) 1. Derse hazırlanma 1. Plan yapma 1. Beden diliyle iletilmesi 1. Geçiş bölümleri 1. Göz temasıyla desteklenmesi 1. Giriş bölümü 1. Dolaylı olarak iletilmesi E) Gözden geçirme 1. Sözel olarak iletilmesi E) Açık, net ve anlaşılır olması
  153. 132 Program Geliştirme 283. Bir derste kullanılacak araç seçiminde 287. Bir ders planının esnek ve işlevsel olmasının en aşağıdakilerden hangisi dikkate alınmaz? (2002 önemli yararı aşağıdakilerden hangisidir? (2002 KPSS-13) KPSS-4) 1. öğrencilere kazandırılması gereken 1. Öğrencileri bireysel çalışma yöneltme davranışlar 1. öğrencilerin ilgi, ihtiyaç ve beklentilerini karşılama 1. Öğrencilerin ilgi, ihtiyaç ve beklentileri 1. öğretmenin beklentilerini karşılama 1. Sınıfın fıziki özellikleri ve yapısı 1. Öğretim etkinliklerine süreklilik sağlama 1. öğretim aracının temel özellikleri E) öğretmenlere, bireysel çalışmaları için zaman E) Okulun bulunduğu çevrenin sosyo-ekonomik kalmasını sağlama düzeyi 284. Aşağıdakilerden hangisi öğrenme üzerinde en 288. Bir öğretmen öğrenme-öğretme sürecini çok etkili olması beklenen öğretmen planlama aşamasında aşağıdakilerden davranışıdır? (2002 KPSS-16) hangisine öncelik verirse öğretim sürecinde karşılaşabileceği sorunları en asgari düzeye 1. Konuyla ilgili araç gereç kullanma indirmiş olur? (2003 KPSS-118) 1. Konuyu farklı örneklerle sunma 1. Öğrencileri kontrol altına tutma 1. Değerlendirme ölçütlerini (inceden belirleyerek 1. Uygun pekiştirme işlemlerinden yararlanma 1. Dersin saatlerini önceden belirleyip hu plana düzenli olarak uyarak E) Konuyu ayrıntılı bir biçimde ele alma 1. Ünitelerin aşamalılık ilişkisi gösterip göstermediğini saptayarak 1. Kullanmayı planladığı yöntem ve tekniklerin konu ve öğrenci için uygunluğunu belirleyerek 285. Eğitim programını "eğitilecek bireylere, öğrenme yaşantıları kazandırma planı" olarak tanımlanabilir. E) Öğrenciler in ihtiyaç, duyduğu konuları belirleyip bunlara ağırlık vererek Bu tanıma göre eğitim programında hangi boyut ağırhk kazanmaktadır? (2002 KPSS-111) 289. 1. Hedefvedavranışlar 1. Derse karşı tutum 1. Konular 1. Derse ilgi 1. Derse özgüven 1. ölçme değerlendirme 1. öğrenme ürünleri Yukarıda verilenlerin öğrenmedeki değişkenliği E) Öğrenme-öğretme süreçleri açıklama gücü bakımından en az olandan en fazla olana doğru sıralanışı hangi seçenekte doğru verilmiştir? (2002 KPSS-5) 286. Ders programı hazırlamanın temel amacı 1. I. II ve III aşağıdakilerden hangisidir? (2002 KPSS-2) 1. II, i ve III 1. Anlatılacak konulan belirleme 1. II. III ve I 1. II, III ve I 1. öğretme-öğrenme süreçlerini etkili ve verimli E) III. l lv el kullanma 1. Ders saatlerine göre davranma 1. Öğrenci özelliklerine göre hareket etme E) Farklı ders kitaplarını birleştirme
  154. Program Geliştirme 133 290. Aynı sınıfta bulunan değişik bilgi ve B. ÖGRENME YAŞANTILARI davranışlara sahip öğrencilerin öğrenme güçlüklerini aşmada aşağıdakilerden hangisi öğrenme yaşantıları başlığı altında bireyin öğrenme daha çok önem kazanır? (2002 KPSS-7) sırasında kullandığı yöntem, teknik ve stratejileri incelenecektir. 1. öğrencileri hazır bulunuşluk düzeylerine uygun etkinliklere sokmak Öğrenme Stratejileri Öğrenme stratejüeri kısa süreli bellekten bilgilerin 1. Sınıftaki öğrenciler arasındaki etkileşimi uzun süreli belleğe aktarılması sürecinde kullanılan sınıflandırmak stratejilerdir. 1. Sınıftaki ortalama öğrenciye uygun bir öğretim yaklaşımını sürdürmek 1. Anlamlandırma 1. Örgütleme 1. Her öğrenci için ayrı bir program uygulamak 1. Tekrar E) öğretfnen ve konu merkezli bir yaklaşımı sürdürmek Öğrenme Modelleri Bireyin öğrenmesinin hangi koşullarda nasıl gerçekleştiğini açıklamaya 1. Buluş Yoluyla Öğrenme Modeli Bu modele göre öğrenme bir keşfetme işidir. Bu modelde, öğrencinin öğrenme hazır oluşunu 291. Eğitim programlarının hedefı eğitim durumlarında yükseltecek bireysel yaşantıların sağlanması, içeriğin işe koşula öğretme öğrenme yaklaşımlarına ışık temel kavram ve ilkelere dayandırılarak anlamlı ve tutar. somuttan soyuta bir bütünlük gösterecek şekilde yapılandırılması, yaparak-yaşayarak öğrenilenlerin Bu bağlamda, aşağıda veri|en hedef düzeyi pekiştirilmesi ve karmaşıklık düzeyi, öğrencinin öğretim yaklaşımı eşleştirmelerinden hangisi zihinsel gelişim durumuna uygun olarak yanlıştır? (2004 KPSS-80) düzenlendiğinde aynı konunun her yaş düzeyinde öğretilebileceği önemle vurgulanır. 1. Bilgi - Bireyselleştirilmiş öğretim 1. Kavrama - Bilgisayar destekli öğretim 2. Programlı Öğrenme 1. Uygulama - Proje tabanlı öğretim Pekiştirme ilkeleri temele alınarak geliştirilmiş bu 1. Analiz - Araştırma yoluyla öğretim modelde, öğretimin bireyselleştirilmesi ve hatanın en E) Sentez - Sunuş yoluyla öğretim aza indirilmesi iki önemli yeniliktir. Bilgi ünitelerinin adım adım öğrenciyi ilerlemeye yöneltecek şekilde düzenlenmesini öngören "küçük adımlar", öğrenme işinin öğrencinin kendisi tarafından yapılması gerektiğini vurgulayan "etkin katılım", öğrencilerin başarmak zorunda olduğu güdülenmeyi arttırıcı soruların öğrencilerin başarabileceği güçlükte 292. Aşağıdakilerden hangisi, öğretme öğrenme olmasını öngören "başan", öğrenilenlerin kontrol sürecindeki yaşantıların sahip olması gereken edilmesi gerektiğine ilişkin "anında düzeltme", özelliklerden biri değildir? (2004 KPSS-95) öğrenmede ilerlemenin basitten karmaşığa, bilinenden bilinmeyene ve kolaydan zora doğru 1. Öğrencinin ihtiyaçlarını karşılama olması gerektiğine ilişkin "kademeli ilerleme" ve 1. Öğrencinin öğrenmelerini üst düzeye taşıma öğrencinin öğrenme zamanını kendi ilerlememesine uygun olarak ayarlaması gerektiğine ilişkin olarak da 1. Hedefle ilgili davranışı kazandırma "bireysel hız" ilkeleri programlı öğrenmenin temelini oluşturmaktadır. 1. Öğrencinin diğer yaşantılarından bağımsız olma 3. Bireyselleştirilmiş Öğretim Sistemi (Keller E) Öğrencinin yaş ve olgunluğuyla tutarlı olma Planı) Her öğrenicinin kendi yetenek düzeyine uygun bir biçimde yönlendirilmesi, kendi düzeylerine uygun öğrenme tekniklerinin uygulanması ve sonuçta her bireyin kendine özgü düzeylerde davranması
  155. 134 Program Geliştirme temeline dayanır. Bireyselleştirilmiş öğretimin temele 293. Aşağıdakilerden hangisi ilgi, tutum gibi alındığı bir dersin özelliklerin öğrenmeye etkisini anlatır? (2002 KPSS-3) düzenlenmesinde öncelikle materyal ya da konu beJirlenir. Daha sonra belirlenen materyal ya da konu 1. Duyuşsal giriş özellikleri kendi içinde bütünlüğü olan birimlere ayrılır. Üçüncü 1. Bilişsel giriş davranışları aşamada, öğrencini her birimi başarma derecesini 1. Öğretim yönetiminin amaca uygunluğu belirlemek üzere değerlendirme yöntemleri belirlenir. 1. öğretim araç gereçlerinin yeterliliği Son olarak da bir öğrenme biriminden diğerine E) öğretim hizmetinin etkililiği öğrenicinin kendi hızıyla ilerlemesine olanak tanınır. 294. Aşağıdakilerden hangisi tam öğrenme modeline 4. Bloom'un Tam Öğrenme Modeli göre öğretim hizmetlerinin niteliğini belirleyen Başarı, öğrencilerin yetenek düzeylerine değil, ögelerden biri değildir? (2002 KPSS-110) öğretimin niteliğine ve öğrencilere yeteri kadar zaman tanınmasına bağlıdır. Bir derste öğrencilerin 1. Katılım başarıları geniş bir dağılım gösterebilir, ancak tam 1. Pekiştirme öğrenme modeli uygulandığında başarıya ilişkin puan 1. Dönüt-düzeltme dağılımı daralarak öğrenci davranışları öğretimin 1. İpuçları hedefleri doğrultusunda birbirine yaklaşır ve tüm E) Giriş davranışları öğrenciler başarılı olabilir sayıtlısına dayanan tam öğrenme modelinin: 5. Gagne'nin Öğretim etkinlikleri modeli Gagne'ye göre öğrenme, gözlenebilen davranışlardan 1. öğrenci nitelikleri, dolaylı olarak anlaşılır ve öğrenme beyinde 1. öğretim hizmetinin niteliği, gerçekleşir. 1. öğrenme ürünleri ana değişkenleridir. Gagne modelini bilgi işlem kuramına uygun olarak öğrenci nitelikleri, öğrencilerin bir dizi öğrenme geliştirmiştir. Etkili bir ders için öğrenme aşamalarını ünitesini öğrenebilmeleri için gerekli olan bilgi, beceri belirlemiştir. Öğrenme süreçlerini sağlayacak öğretim ve yeterliklerini kapsayan bütün bilişsel giriş etkinliklerini belirlemiştir. özellikleri ile öğrencilerin bir dersle ilgili duyuşsal giriş özellikleri, okula karşı tutum, kişinin kendine yönelik İçsel öğrenme süreçleri ile bunu destekleyen dışsal tutumu (akademik benlik tasarımı) sevgi, ilgi, tutum, öğretim etkinlikleri aşağıda verilmiştir; güdülenmişlik, nefret vb. kapsayan duyuşsal özelliklerini içermektedir. öğretim hizmetinin niteliği, öğrencilerin neyi öğreneceğini açıklayıcı İÇSEL ÖĞRENME DIŞSAL ÖĞRETİM ipuçları, bir davranışı gösterme eğiliminin SÜREÇLERİ ETKİNLİKLERİ güçlendirilmesi süreci olan pekiştirme Dikkat Dikkati çekme Beklenti öğrenciyi hedeften Tam öğrenme modeline göre okulda öğretilenleri tüm haberdar etme bireyler öğrenebilir. Ancak bunun için öğretim Kısa süreli belleğe geri Önkoşul öğrenmeleri hizmetinin niteliği, öğrenci nitelikleri ve öğrenme getirme hatırlatma (ön bilgi) ürünleri değişkenlerinin düzenlenmesi gerekir. Seçici algı Yeni uyarıcıları sunma öğretim hizmetinin niteliğini belirleyen ögeler; Kodlama Öğrenme rehberi sağlama Tepkide bulunma öğrencinin davranışı s İpuçları göstermesini sağlama s Pekiştirme Tepkiyi güçlendirme Dönüt / değerlendirme • Katıhm sağlama S Dönüt ipuçlarıyla geri getirme Hatırlama ve transferi s Düzeltmedir. güçlendirme öğrenci nitelikleri ve öğretim hizmetinin niteliği öğrenmeyi destekleyici etkinliklerin planlanması, gereken düzeye ulaşınca tam öğrenme sürdürülmesi, değerlendirilmesine ÖGRETİM denir gerçekleşmekte, öğrenme ürünlerinin düzeyi ve Öğretimin yöneticisi ÖĞRETMENDİR. niteliği artmakta, öğrenciler arasındaki başarı farkları en aza inmektedir. Kodlama, öğrenme rehberi sağlamaya örnek: J7(pi) sayısını öğretirken çevreden konserve kutuları,
  156. Program Geliştirme 135 kavanoz kapağı getihlir. Bunların çevreleri ve çapları ölçtürülür. Daha sonra çevrelerini çaplarına Tutumlar böldürülür. Büyüklüğü ne olursa olsun 2.14 sayısını Olaylara, kişilere, nesnelere karşı vaziyet alış. buldurur. Böylece anlamlı öğrenme ve hatırlama için Öğrenilecek konuya, anlatan kişiye, sınıfa karşı ipuçları sağlanmış olur. Bunu sağlayan öğrenme olumlu bir vaziyet alış en başta şarttır. rehberidir. Psiko motor beceriler Bu sürecin sonunda edinilecek öğrenme ürünleri Ayakkabı bağlama, bisiklete binme, araba kullanma, vardır.Öğrenmenin farklı seviyeleri veya tipleri vardır. ev aletlerini kullanma. Gerekli bilgi ve bedensel Yani her farklı birey (ve bilgi) tipi, farklı öğretim tipleri olgunluk şarttır. Her doğru öğrenme pekiştireçlerle gerektirir. Gagne, beş ana öğrenme ürünü desteklenmelidir. belirlemiştir: sözel bilgiler, zihinsel beceriler, bilişsel stratejiler, motor beceriler ve tutumlar. Bilişsel stratejiler: Her bireyin öğrenirken, Gagne'ye göre öğrenme ürünleri Entelektüel hatırlarken, problem çözerken kullandığı kendine has Becerileri (Basitten karmaşığa) yöntemler. Bir bilgiye nasıl yaklaşıyor, anlamaya mı çalışıyor, yoksa ezberlemeye mi? Değişik yaklaşım ve 1 - İşaret öğrenme. Öğrenme işarete verilen tepkidir. yorumları var mı? Analiz ve sentez gücü, çözüm Örneğin yılan görünce korku tepkisinin verilmesi. geliştirme yolları vs. ("Her yiğidin bir yoğurt yiyişi Şartlı refleks, korkular. vardır") 2. Uyaran-davramm arasında bağ kurma. Belli bir 6. Anlamlı Öğrenme uyarıcıya tepki vermedir. Örneğin otur Bilişsel yaklaşıma dayalı olarak geliştirilen ve Sunuş komutuna öğrencinin uyarak uyması. Operant yoluyla öğretimin etkili olduğu temel sayıtlısına koşullanma dayanan anlamlı öğrenme, Ausebel tarafından geliştirilmiştir, içerik, örgütleyiciler yardımıyla basitten 1. Basit zincirleme. Uyarıcılara arda ardına tepki karmaşığa doğru düzenlendiğinde ön öğrenmeler vermek. örneğin araba kullanmak, Yazı yazma ile öğrenilecek malzeme arasında bağ kurulacağı, basketbol oynamak. Uyaran-tepki bağlantısını benzerlik ve farklılıkların daha iyi kavranacağı ve otomatikleştirme anlamlı öğrenmenin gerçekleşeceği vurgulanmaktadır. Bu öğrenme modelinde, yeni 1. SÖzel bağ kurma, İki yada daha fazla sözlü bilginin, insanlann bilgi birikimleri ve kendi bilgi uyaran tepki birimini birleştirmektir. sistemleri içine yerleştirerek öğrenildiği savunulur. örneğin yabancı dilde birkaç kelime öğrenme konuşma, şiir ezberleme 7. Carroll'un Okulda Öğrenme Modeli Sistem yaklaşımına dayalı olarak geliştirilen Bu 1. Ayırt etmeyi öğrenme. Belli bir gruptaki farklı modele göre öğrenme düzeyi: etkin olarak maddeleri öğrenme örneğin ağaçlar öğrenmede geçen zamanın öğrenme için gerekli içerisinde çam ağacını ayırt etmeyi öğrenme zamana oranının bir fonksiyonudur. Bu modelin beş Farklı anahtarlar, farklı trafik ışıkları, farklı tepkiler öğesi bulunmaktadır. Bu öğelerden üçü öğrenci niteliklerine, ikisi de öğretme sürecine ilişkindir: 1) 1. Kavram öğrenme, Uyarıcıya soyut bir karşılık Yetenek: bir öğrenme birimini en iyi koşullarda verme. örneğin soğuk, sıcak, ada, insan öğrenmek için gereken zaman, 2) Öğretimden sınıflama yapabilme yararlanma yeteneği: öğrencinin belli bir öğrenme birimini öğrenebilmesi için hazır oluşu, 3) Sebat: 1. İlke ve ilişkileri öğrenme İki yada daha fazla Öğrencinin gönüllü olarak öğrenmeye harcadığı kavramı ilişkilendirme. Örneğin İnsanın yavruları zaman, 4) Fırsat: Öğrenme için verilen zaman, 5) olur.Yazın hava ısınır. Öğretimin Niteliği: Yeteneğe bağlı olan sürenin 1. Problem çözme, Bildiği kural ve ilkeleri dışında ek zaman gerektirmeyecek öğretme kullanarak yeni bir problemi çözmeyi öğrenme hizmetidir. Carroll'a göre öğretmenler bir ünitenin öğretilmesi için Sözel bilgiler belli birzaman ayırırlar. Bu sure öğrenme için İsimler, kavramlar, özellikler, fonksiyonlar vs. Öğrenci, harcanan süredir. Ancak bu sure bazı öğrenciler için öğrenme alanının genel bilgi ve kavramlarını önceden az, bazıları için ise çok uzun olabilir. Diğer bir deyişle bilmelidir. Konu ile ilgili gerekli yeni kelimeleri her öğrencinin bir üniteyi öğrenebilmek için ihtiyaç öğrenmelidir. Açık-seçik ve bütün halinde bir öğrenme duyduğu sure birbirinden farklıdır. Buna, öğrenme ve anlatma olmalıdır. için gerekli süre denir. Eğer öğrencinin öğrenmesi-
  157. 136 Program Geliştirme için gerekli olan sure harcanan sureden fazlaysa, tam 295. Farklı öğrenme yaklaşımları dikkate öğrenme gerçekleşemez. alındığında aşağıdakilerden hangisi öğretimle öğretmenin öğrenme için harcadığı sürenin yanı sıra, ilgili bir ilke değildir? (2003 KPSS-116) Öğrencilerin öğretim ortamına istekle, aktif olarak katıldığı sure çok önemlidir. Öğrencinin öğrenme için 1. Verilen ödüllün birey için önemli olması ayrılan zaman tam olarak kullanması, bu zaman öğrenme isteğini artırır ötesinde çalışmayı isteyip istememesi; çalışma 1. Belli koşullar sağlanırsa birey herşeyi koşullarındaki zorluk, sıkıntı, engellemelere direnme öğrenebilir gücü ve başarısızlık karsısında yılgınlık göstermemesi, öğrenmeyi etkileyen güdülenme ile 1. Aralıklarla yapılan tekrarlar kalıcılığı artırır ilgili durum ve etkendir 8u nedenle öğrencinin öğrenmeye karsı güdülenmesi .tam öğrenmede 1. öğrenciler işbirliği içerisinde çalışırlarsa önemli rol oynar. öğrenme kolayladır Öğrenme için gerekli olan süre, öğrencinin, sözel, E) öğrenme olgunlaşmanın, olgunlaşma ise bellek ve özel yeteneğine, kendisine sağlanan gelişmenin ön koşuludur öğretimin niteliğine ve öğretimi anlama becerisine bağlıdır. Carroll'a göre, öğretimin niteliği, öğretim materyallerinin basitten karmaşığa doğru sunulma sırasına, öğrencilerin hedeften haberdar edilmesine, öğretim materyallerinin niteliğine, öğrenme güçlük- lerinin teşhis edilerek eksikliklerin tamamlanmasına 296. bağlıdır. öğrenme üniteleri küçük birimlere ayrılmalı ir Carroll'un modelinde tam öğrenmeyi etkileyen bir ünite tam öğrenilmeden bir diğerine faktörlerden öğrencilerin yetenekleri, güdülenme ve geçilmemelidir. öğretimi anlama düzeyleri, öğrencilerin bireysel 1. öğretmenin temel görevi öğrencinin bilgiye özellikleridir. Diğer bir deyişle öğrenciler bu özellikler ulaşması ve elde ettiği bilgiler açısından birbirlerinden oldukça farklıdırlar. Bu ışığında nedenle, öğrenciler arasında daha. öğrenme işinin karşılaştığı problemleri çözebilmesi için una başında bu özellikler açısından farklılıklar olduğu rehberlik esmektir. söylenebilir. 1. öğrenme süreci, öğrencilerin küçük Geleneksel öğretimde genellikle bu farklılıklar göz gruplar önünde bulunmaksızın tüm öğrencilere aynı öğretim halinde ortak bir amaç doğrultusunda fırsatı sağlanmaktadır. Böylece öğrenciler arasındaki çalışabilecekleri bir yapıda organize edilmiştir. yeteneklerin normal dağılım gösterdiği okul öğrenmelerinin sonucunda eğitimin bitiminde Yukarıdaki açıklamalar dikkate alındığında hangi gerçekleşen öğrenmeler de öğrenciler arasında seçenekte verilen açıklama ile öğrenme-öğretme norrmal dağılım göstermektedir. Ancak öğrenciler, yaklaşımları doğru olarak eşleştirilmiştir? (2003 yine yetenek bakımından normal dağılım gösterir KPSS-117) fakat öğretimin çeşidi, niteliği ve öğrenme için verilen 1. Işbirliğine Dayalı öğrenme - Tam Öğrenme - zaman her öğrencinin ihtiyacına uygun olursa, Buluş Yoluyla Öğrenme yukarıdaki durumun aksine, öğrencilerin büyük bir çoğunluğu tam öğrenme düzeyine erişebilirler. 1. Tam öğrenme - Buluş Yoluyla Öğrenme - İşbirliğine Dayalı öğrenme 1. Programlı öğretim -Araştırma incelemeye 8. Glaser'in Temel Öğretme Modeli Dayalı öğrenme - işbirliğine Dayalı öğrenme Bu modelde öğretme süreci dört aşamadan oluşur. Bunlar: öğretme hedefleri, giriş davranışları, öğretme 1. Tam Öğrenme - Araştırma incelemeye Dayalı yolları ve değerlendirmedir. öğrenme -• işbirliğine Dayalı öğrenme E) Sunuş Yoluyia Öğrenme - Bulus Yoluyla öğrenme - Tam Öğrenme Eğitim Durumunun Özelfikleri "Belli bir zaman süresi içerisinde bireyi etkileme gücünde olan dış şartlar" olarak tanımlanan eğitim durumları hedefe görelik, öğrenene görelik ve ekonomiklik olmak üzere üç temel özelliğe sahip olmalıdır.
  158. Program Geliştirme 137 1. Hedefe Görelik; Eğitim durumu, öncelikle işe Belirtke tablosunu hazırlama koşulduğu hedefe hizmet edici nitelikte olmalıdır. Davranışları bilişsel, duyuşsal ve devinimsel 1. öğrenene Görelik; Belirlenen davranışları (psikomotor) olarak gruplama kazandırmak için düzenlenen eğitim durumları Her gruptaki davranışları düzeylerine göre öğrencinin ihtiyaçlarını giderici nitelikte olmalıdır. sıralama Öğrenen geçirdiği eğitimsel yaşantıdan haz öğrenme düzeylerini ortaya koyacak araçları duymalıdır. hazırlama 1. Ekonomiklik; Yaşantı, araç-gereç ve öğretme zamanı açısından ucuza mal edilmelidir. 297. Aşağıdaki süreçlerin hangisinde bu ÖĞRETME MODELLERİ uygulamalar söz konusudur? (2004 KPSS-85) 1. Sunuş yoluyla öğretim (Gelişme) Ne öğrenileceği, nasıl öğrenileceği konusunda 1. Sınama durumlarının hazırlanmasında öğrenciye anlatma söz konusudur. Anlatım ve gösteri 1. Yöntem ve tekniklerin uygulanmasında yöntemi benimsenmelidir. 1. İhtiyaç analizinde 1. Hedeflerin belirlenmesinde 2. Buluş yoluyla öğretim (Giriş) Tartışma ve soru cevap etkinliklerine yer verilmelidir. E) Içeriğin belirlenmesinde 3. Araştırma inceleme yoluyla öğretim (Sonuç) Bireysel, grup projeleri verilmeli, benzetim tekniğinden 298. Aşağıdakilerden hangisi program geliştirme yararlanılabilir. Böylece gerçek ortamın benzeri bir sürecinde ölçme yöntemi değerlendirilirken ortam oluşturulabilir. Drama, doğaçlama, problem yanıtlanması gereken öncelikli sorulardan biri çözme gibi yöntem ve tekniklerden yararlanılmalıdır. değildir? (2004 KPSS-96) F) SINAMA DURUMLARI 1. Temele alınan ölçüt uygun mu? (DEĞERLENDİRME) 1. Güvenilir Ölçme sonuçlarma ulaşılabilir mi? Sınama durumları, öğrencilerde geliştirmeyi 1. Geçerli ölçme sonuçlarına ulaşılabiür mi? hedeflediğimiz davranışların kazanılıp kazanılmadığımn kontrol edilmesidir. Bu aşama ölçme 1. Uygulanan ölçme yöntemi yeni mi? ve değerlendirme iştemlerini içerir. Öğretim programı E) Davranışlara ulaşma düzeyini beliriemede hazırlanırken ölçme ve değerlendirme işlemleri ile ilgili en uygun yol seçilmiş mi? bilgiler de yer almalıdır. Bunların nasıl yapılacağı açıklanmalıdır. Sınama durumlan ile ilgili olarak aşağıda verilen işlemlere yer verilmelidir;1 C. PROGRAMIN DENEME UYGULAMASI VE 1. ölçme ve değerlendirme amacı DEĞERLENDİRME belirlenmelidir Programın değerlendirilmesi; 1. Belirtke tablosu hazırlanmalıdır 1. Hedefler 1. Davranış alanlarına uygun ölçme araçları 1. İçerik belirlenmelidir 1. Öğretimin niteliği 1. Ölçme ve değerlendirme ögelerine 1. Soru tiplerinin davranış alanlarına (bilişsel, bakılarak yapılmalıdır. duyuşsal, psikomotor) uygun olup olmadığının belirlenmesi. Ömeğin;İ Hedef ögesi değerlendirilirken şu sorular 1. Ölçme ortamı uygun şartları taşımalıdır sorulmalıdır; s Hedefler öğrenci ihtiyaçlarına uygun 1. Değerlendirme işlemi ölçme sonuçlarına dayalı mu? olarak ve amaca uygun olmalıdır s Hedef ifadeleri yeterince açık mı? s Hedefler konu alanının özelliklerine 1. Temele alınan ölçüt uygun olmalıdır uygun mu? 1. Güvenilir ölçme sonuçlarına ulaşılabilir s Hedefler toplumun beklentilerine uygun olmalıdır mu? 1. Geçerli ölçme sonuçlarına ulaşılabilir Program değerlendirme çalışmalarının amaçları; olmalıdır s Program geliştirmeye dayanak sağlama s Öğretimin nit