EğItim Bilimleri 3

9,546 views
8,454 views

Published on

Published in: Business, Real Estate
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
9,546
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
7
Actions
Shares
0
Downloads
262
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

EğItim Bilimleri 3

  1. 1. -EĞİTİM BİÜMLERİ- GELIŞIM PSIKOLOJISI | Fiziksel ve Psiko-Motor (Devinsel) Gelişim BEDENSEL GELİŞİM DÖNEMLERİ VE TEMEL ÖZELLİKLERİ (ÖZET TABLO) Çocuğun gelişimini bir bütün olarak kavrayabilmek için psikolojik olduğu kadar fizyolojik gelişimi de bilmek garekir. Çünkü fiziksel gelişim, çocuğun davranışını hem doğrudan, hem de dolaylı olarak etkiler. Bedensel gelişim, dönemsel bir süreçtir. Bunun anlamı, fiziksel gelişmenin düzenli bir hızla değil, belli dönemlerde farklı hız derecelerine sahip dalgalar halinde gerçeklaşmesidir. Yani bazen hızlı, bazen yavaş olmasıdır. İkisi yavaş, ikisi hızlı olmak üzere dört belirgin büyüme dönemi vardır. Doğum öncesi ?e doğumdan sonraki ilk yıl büyüme hızı yüksektir. (Yavuzer, 2005) Dönemler Fiziksel Gelişim Psikomotor (Devimsel) Gelişim Doğum öncesi gelişimden sonra 1. Bebeklik Dönemi Doğduğunda vücudunu kontrol bedensel gelişimin en hızlı edemez. Ancak çok hızlı bir şekilde (0-2 Yaş) olduğu dönemdir. gelişerek 2 yaşına kadar büyük bir Doğumdan sonra bir yıl içinde ilerleme kaydeder. boy bir buçuk kat uzar. (75 cm olur.) Başlangıçta refleksif ve denetimsiz genel vücut hareketlerine sahiptirler. İlk altı ayda kilo iki katına, bir yaşında üç katına, ikibuçuk Yürümeyi öğrenirler. yaşında ise 4 katına ulaşır. Tuvalet eğitimine ve konuşmaya hazır Beden, bacak ve kollar baştan hale gelirler. daha htzlı büyürler. 2. İlk Çocukluk Bedensel gelişim hızı 0-2 yaşa Etkinlik düzeyleri çok yüksektir. Dönemi kıyasla azalır. 6. yaşın sonunda kilosu 7 kata Büyük kaslarını küçük kaslarından (2-6 Yaş) daha iyi kullanırlar. ulaşır. Sinir sistemi gelişimi büyük Görme duyusu tam geüşmemiştir. ölçüde tamamlanmıştır. Doğru aletler ve etkinliklerle denge, İlk doğduğunda çok hızlı olan koordinasyon ve hız yetenekleri kalp atış hızı 6 yaşında geliştirilebilir. yetişkininkine benzer. 3. Okul Dönemi » 9 yaşına kadar erkekler, daha El-göz uyumu sağlanır. sonra kızlar daha uzun ve Görme duyusu gelişir. (6-12 Yaş) ağırdır. Küçük kas becerüeri gelişir. 4. Ergenlik Dönemi >> Büluğa ermeyle başlar. Hızlı fiziksel büyümeden dolayı vücut » Ön ergenlik döneminde fiziksel, koordinasyonunu sağlamakta (12-18 Yaş) bilişsel ve psikolojik gelişme çok zorlanır. Devimsel becerilerde bir hızlıdır. acemilik ve sakarlık gözlenir. » Cinsiyet salgı bezleri aktif hale Ergenliğin ikinci döneminde zihin ve gelir. Cinsel organlar gelişir. kas koordinasyonu düzeür. Senemoğlu 2004'ten faydalanılarak hazırlanmıştır.
  2. 2. -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. FİZİKSEL VE PSİKOMOTOR (DEVİNİMSEL) AYLAR | BEDENSEL GELİŞİM DÜZEYLERİ 1.Ay Yüzüstü yatarken 1-2 sn başını kaldırır. GELİŞİM 2.Ay Kollarının desteği ile göğsünü ve başını Fiziksel Gelişim kaldırmaya başlar. Bedensel gelişim, döllenmeden başlayarak fiziksel olgunluğa kadar devam eden bir süreci ifade 3.Ay Başını dik tutar, bir nesneye uzanır ama etmektedir. yakalayamaz. Büyümede hız sabit olmayıp belirli yaş 4.Ay Kucakta destek ile oturur. dönemlerinde değişiklikler gözlenir. Doğum öncesinin ilk altı ayı ile doğum sonrasının altı ayında 5.Ay îstemli olarak bir yandan diğer yana döner. büyüme hızının yüksek olduğu bilinmektedir. Bu hız yaklaşık olarak iki yaşın sonuna dek devam eder. 6.Ay Özel bir sandalyede oturur. Uzatılan Daha sonra ergenliğe kadar fiziksel gelişimde yavaş nesneleri avucunun içiyle yakalar. ama düzenli bir artış gözlenir. 7.Ay Desteksiz oturur. Ergenlik dönemi doğum sonrasında bedensel gelişimin en hızlı olduğu ikinci dönemdir. Organların 8.Ay Kollarının altından tutulduğunda ayakta gelişim hızı da birinden diğerine farklılık gösterir. durur. Yeni doğan bebeğin vücut ağırlığı ortalama 3200-3500 gramdır. Zamanında doğan bebekler beş 9.Ay Bir yere tutunarak ayakta durur. aylık olduğunda doğum ağırlığının iki katına, bir yaşında doğum ağırlığının üç katına, iki yaşında ise 10. Ay Emekler. doğum ağırlığının dört katına ulaşırlar. İkinci yaş ve ergenlik arasında ise yılda yaklaşık iki buçuk kg 11. Ay Ellerinden tutulduğunda durur ve yürümeye ağırlık artışı gözlenir. başlar. Yeni doğan bir bebeğin boyu ise ortalama 50-52 12. Ay Bir yere tutunarak ayağa kalkar. cm'dir. Boy ilk yıl ortalama 25-26 cm. artar. Bir yaşını dolduran bebek yaklaşık olarak 75-76 cm'yi 13. Ay Yardımsız ayakta durur ve yürümeye başlar. bularak doğum boyunun 1.5 katına erişmiş olur. Bebek doğduğunda yetişkinlikteki boyunun yaklaşık 14. Ay Parmaklarını kullanarak nesneleri tutar. %30'unu kazanmış olarak dünyaya gelir. 2 yaşında yetişkin boyunun yaklaşık yarısına ulaşır. 2 15. Ay Ellerinin yardımıyla merdivene tırmanmaya yaşından sonra bedensel büyüme çok yavaşlar, başlar. yıllık gelişim %5 dolayına düşer. Daha sonra, ergenlik döneminde yeniden hızlanır. Büyüme eğrileri incelendiğinde kızlarla erkekler Psikomotor (Devinimsel) Gelişim arasında hızlı büyümenin başlaması itibariyle bir farklılık olduğu gözlenir. Kızlarda büyüme hızındaki Çocuğun kol ve bacaklarıyla tüm organlarını artış bir ile bir buçuk yıl önce başlamakta; ancak kullanmada güç, hız ve uygunluk sağlamasına; kızlar erkeklerin nihai hızına ulaşamamaktadır. bedenini denetim altına almada becerikli duruma Büyüme döneminin sonunda erkekler kızlara göre gelmesine psikomotor gelişim denilmektedir. daha uzun ve ağır olmaktadır. Psikomotor etkinlikler insan davranışlarında önemli bir yer tutarlar. Bir futbolcunun hareketleri, kalemle Doğumda baş diğer organlara oranla daha büyüktür. yazı yazmamız, otomobil sürmemiz, çocuğun giyinip 5-6 yaşlarına doğru baş çevresi, yetişkin insan soyunması, bir müzik aletinin çalınması, bayanların başına yaklaşır. Bebeklerin gövdelerine oranla örgü örmesi, bir sporcunun mekik, barfiks bacakları kısa, kafaları ise daha büyüktür. hareketleri, vs. psikomotor etkinliklere örnek olarak Bebeklikte vücut uzunluğunun V*ü kadar olan kafa, verilebilir. yetişkinlikteki uzunluğun sadece 1/8'i kadar olacaktır. Psikomotor etkinlikler, duyu organları vasıtasıyla uyarıcıların alınması, beyinde ilgili merkeze iletilmesi, algılamanın meydana gelmesi ve
  3. 3. -EĞİTİM BİLİMLERİ- algılamaya bağlı olarak ilgili organların (kas Adım Atma Refleksi: Bebekler düz bir zeminde gruplarının) harekete geçmeleri şeklinde bir dizi sıra destekle ayakta tutulduğunda bedenleri hafifçe öne izler. Daha genel bir açıklama ile psikomotor gider. Yürüme gayretiyle adım atarlar. Bu refleks davranışlar sinirsel yapı ile kas yapıları arasındaki sekizinci haftada kaybolur. düzenli bir iletişim ve organizasyonu içerir. Tonik Boyun Refleksi: Genellikle sırtüstü yatan bebeklerde kendini gösterir. Başını yana çevirir, Refleksler kolunu yüzünü döndürdüğü yana uzatır, öbür kolunu Refleksler, dünyaya geldikleri andan itibaren büker, bu sırada bedenini döndüğü yönden bükerek bireylerin hayata tutunmalarını, varlıklarını uzaklaştırır. Bu refleksin işlevi ya da buna duyulan sürdürmelerini sağlayıcı/kolaylaştırıcı etkiye sahip gereksinim açık değildir, ama bunun bebeğe oldukları gibi hayatın daha sonraki evrelerinde rahimde bulunduğu sırada uygun şekli almasına gösterilecek daha karmaşık davranışların da yardımcı olduğu, doğum sürecine katılmasına izin temelini oluşturan ilk psikomotor davranışlardır. Bu verdiği ve sonra da bedenin bir yanını öbür açıdan gelişim psikolojisi içinde önemli bir yere yanından ayrı olarak kullanmayı öğrenmesine sahiptirler. Ek olarak refleksler, hayatın ilk yardım ettiği düşünülmektedir. Bu refleks Gesell günlerinde özellikle nörolojik açıdan sağlıklılığın tarafından değerlendirilmiştir ve aşağı yukarı denetlenmesi amacıyla bir gösterge işlevi görürler. yirminci haftada kaybolur. Doğuştan getirilen bu refleksleri kısaca inceleyelim: Bu reflekslerin çoğu çocuklarda ya da yetişkinlerde Palmer Refleksi (Avuçiçi Refleksi): Bebekler görülmezler. Reflekslerin çoğu ilk çocukluk sırasında avuçiçlerine dokunulunca ilk dört-altı ay içinde, ortadan kaybolur, çünkü ilgili kaslar üzerinde istemli avuçlarını kapatıp sıkarlar. Bu davranış o kadar kontrol geliştirilir. Bebekler kasları üzerinde bir kez güçlüdür ki, yeni doğmuş bebek kendi ağırlığını istemli kontrol geliştirdiklerinde isterlerse ve kaldırabilecek güce sahiptir. Avuçiçi refleksinin istedikleri zaman emebilirler, bakmayı istedikleri temeli, bebeklerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için yere bakabilirler. Davranış artık özel bir uyaran annelerine sımsıkı tutunmak zorunda olmalarına tarafından kontrol edilmez. Kalıcı refleksler bir beyin dayandırılır. hasarı belirtisidir, dolayısıyla reflekslerin incelenmesi küçük bebeklerin pediatrik muayeneleri için Planter Refleksi (Ayaktabanı Refleksi): Bebeğin gereklidir. Tonik boyun refleksi beş aydan sonra ayak tabanı sert bir cisimle uyarıldığında, ayak anormaldir; moro refleksi ilk üç ayda ortadan parmakları yelpaze gibi dışa doğru açılır. Oysa aynı kaybolmalıdır. Beyin felçli bebekler bu refleksleri iki uyarı olgunlaşmış bir kişiye verilirse, ayak yaşında ya da daha ileride hâlâ sergileyebilirler. parmakları tersine, aşağı bükülerek kapanır. Erişkinlerde görülen bu refleks Babinski Refleksi Psikomotor etkinlikleri içtenlik ve olgunlaşma olarak isimlendirilir. Çocuklarda planter refleksi iki etkiler. İçtenlik, bireyin herhangi bir psikomotor yaşlarında kaybolur. davranışı gerçekleştirebilmek için istek duyuyor olmasıdır, Bireyin içtenlikle o davranışı Moro Refleksi: Bir tür ürkme tepkisidir. Duruştaki gerçekleştirmeye çalışıyor olması gelişimi olumlu ani bir değişiklikle uyarılabilir. Uyarılmış bebek, yönde etkileyecektir. Bununla birlikte ilgili davranışı başını arkaya atar, sırtını kemer yapar, kollarını sergilemekte kullanılacak olan organlar yeterli yana açar, sonra hızla bir kolunu göğsüne doğru yapısal değişikliği kazanmış olmalıdır. Yani geri çeker ve bedenini büker. Aynı zamanda olgunlaşmış olmalıdır. Olgunlaşma meydana bacakları da açılıp tekrar kenetlenir. Bu eylemlere gelmediği sürece psikomotor etkinlik ya çoğu zaman ağlama eşlik eder. Olgunlaşmayla tepki gerçekleştirilemeyecek ya da yeterli düzeyde silsilesi çok daha hızlı olmakta ve bir beden sergilenemeyecektir. kasılması şeklini almaktadır. İlk üç ay içerisinde ortadan kaybolur. Psikomotor Etkinliklerde Rol Oynayan Etmenler Yüzme Refleksi: Yeni doğmuş bir bebek karın üstü yatırıldığında ya da suda destek verildiğinde, Eşgüdüm: Herhangi bir psikomotor davranış bedende gayet karakteristik yüzme hareketleri gerçekleştirilirken kullanılan organlar arasında görülür. Bu hareketler bebeği yüzdürebüecek beceri öncelik sonralık sırasıyla bir koordinasyon düzeyindedir. sağlanmalıdır. Örneğin, otomobilini kullanan birey, gaz ve debriyaj pedalını, vites değiştirmeyi belli sıra
  4. 4. -GELİŞİM PSİKOLOJİSL ve koordine ile kullanması gerekir. durumunda olması gerekir. Denge durumu olmadan psikomotor etkinlikler ya Güç: Herhangi bir psikomotor etkinliğin gerçekleştirilemez ya da istenen hızda, sürede sergilenmesinde kullanılan organların yeterli güce yapılamazlar. sahip olması gerekir. Esneklik: Herhangi bir psikomotor Tepki-Tepki Hızı: Herhangi bir psikomotor etkinlikte davranışta kullanılan organlar işlevlerini belli reaksiyon zamanı da oldukça önemlidir. Buradaki bir esneklik içerisinde gerçekleştirirler. reaksiyon zamanı, uyarıcının alınıp beyinde algılandıktan sonra davranışın ortaya konulduğu Bireyin yaşamında psikomotor etkinlikler ana kadar geçen süreyi ifade etmektedir. kritik öneme sahiptirler. Bu etkinlikler Yaşlanmayla, alkol-uyuşturucu gibi maddelerle veya sayesinde çocuklar dünyayı ve çevrelerini nörolojik yapıda meydana gelebilecek yıpranmalarla daha kolay ve etkili bir şekilde tanırlar. Bu bu hızda bir artış söz konusu olabilir. bağlamda dokunur, keşfeder, merakını giderir, Dikkat: Dikkat tanım olarak "Psiko-fizik enerjinin doyum sağlar. Ayrıca öz-bakım becerilerinin belli bir noktaya toplanması"dır. Bireyin bir hemen hemen tamami psikomotor psikomotor etkinliği gerçekleştirebilmesi için dikkatini davranışlardan oluşur. Bu nedenledir ki, özel uyarıcılara ve ortaya koyacağı davranışa eğitime muhtaç çocuklar da öncelikli olarak odaklaması gerekir. Araç kullanan bir şoförün ya da bu psikomotor etkinlikler konusunda eğitilmeye örgü ören birinin dikkatini yaptığı davranışa çalışılır. toplamasında olduğu gibi. Hız: Hız yukarıda açıklanan eşgüdüm (koordinasyon) ile ilgilidir. Birey bir psikomotor davranışı ortaya koyarken ilgili organları arasındaki koordinasyonu belli bir hızda yapması gerekir. o Denge: Organizmanın belirli bir konumda algılanması ve bu konumun sürdürülmesidir. Bütün psikomotor etkinliklerde organizmanın denge o esî
  5. 5. -EĞİTİM BİLİMLERl ÇDZUMLU KONU KAVRAMA TEBTİ A,B,D ve e seçenekierinde verilen ifadeler bebeklik döneminde görülen özelliklerdir. Oysa C seçeneğinde verilen ifade yanlış bir ifade olup 1. İnsan yaşamında doğum öncesi dönemden kemik gelişimi de bebeklik döneminde oldukça sonra bedensel gelişimin en hızlı olduğu hızlıdır ve çocukların kemiklerin henüz dönem aşağıdakilerden hangisidir? sertleşmediği için kemik kırılma olayları daha az A)Bebeklik dönemi görülür. B)İlkçocuklukdönemi (Cevap C) C)Son çocukluk dönemi D)Genç yetişkinlik dönemi E) Yetişkinlik dönemi Doğum öncesi dönemden sonra gelişimin en hızlı oiduğu dönem 0-2 yaş aralığı olan Bebeklik dönemidir. (Cevap A) (£} "o C)Bebeklik döneminde kemiklerin gelişim hızı cc 111 o oldukça yavaştır. Bu nedenle bebeklik 'E döneminde çocuklarda kemik kırılma oranı LU yüksektir. D)Yeni doğan bir çocuğun ortalama boy uzunluğu 48-53 cm iken altı ayın sonunda doğun anının 'iz yüzde ellisi, bir yaşın sonunda ise yüzde yetmiş 2. Bebeklik döneminde görülen fiziksel ve & beşi kadar boy uzaması görülür. devinimsel gelişim ile ilgili olarak aşağıda :|j E) Yeni doğan bir çocuğun eylemleri refleksif verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? Ş eylemlerden bilinçli eylemlere doğru bir yönelim göstermektedir. A)Yeni doğan bir çocuğun en gelişmiş organı başıdır. Başın vücuda oranı doğum anında vücudun dörtte biri kadarken yetişkinlikte bu oran bir sekizde bire düşer. B)Yeni doğan bir çocuğun dakikada ortalama solunum sayısı 40 civanı iken yetişkinlikte bu oran 1a civarıdır.
  6. 6. 3. Psikomotor etkinliklerin gelişmesinde rol oynayan etkenlerle ilgili olarak aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A)Eşgüdüm B)Dikkat C)Denge D)esneklik E) Öğrenme A,B,C ve D seçeneklerinde verilen özellikler Psikomotor etkinliklerin gelişiminde rol oynayan faktörler olup E seçeneği yanlış bir ifadedir. (Cevap E) nilgi Nobı » Psikomotor etkinliklerde rol oynayan faktörler şunlardır: Eşgüdüm Güç Tepke-Tepki Hızı Dikkat Hız Denge Esneklik
  7. 7. -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ- 4. İlkçocukluk döneminde görülen bedensel ve devinimsel gelişim ile ilgili olarak aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A,B,C ve D seçeneklerinde verilen ifadeler ergenlik döneminde görülen bedensel gelişim A)Küçük kasların gelişimi büyük kasların gelişimine özelliklerdir. E seçeneği ise yanlış bir ifade olup, göre daha hızlıdır. öğretmenler bu dönemde ergenlerdeki enerjiyi B)Uzun süreli olarak belirli bir yerde oturamazlar. değerlendirebilmek için onları kültür, sanat, spor Koşmak, zıplamak, tırmanmak, sürünmek gibi gibi çeşitli etkinliklere yönlendirmelidirler. davranımlar gösterirler. C)Altı yaşın sonunda çocuğun toplam ağırlığı (Cevap E) doğum anının yedi katına kadar ulaşmış olur. D)Sindirim sistemi büyük ölçüde gelişimini tamamlamışîır. E) Kalbin büyümesi altı yaşına kadar çok hızlıdır. Kalp atış hızında ise giderek azalma görülmektedir. İlkçocukluk döneminde büyük kasların kullanımı daha yoğundur.Çocuk küçük kas gerektiren becerilerde henüz istenilen düzeye gelememiştir. (Cevap A) "Z. o UJ 5. Ergenlik döneminde görülen bedensel gelişim ile ilgili olarak aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A)İkinci çocukluk döneminde yavaşlayan bedensel gelişim ergeniik dönemi ile birlikte tekrar hızlanmıştır. B)ergenlik döneminde görülen hızlı bedensel (îilgiNoty/ gelişim bireylerde sakan davranışların ortaya çıkmasına yol açabilir. Ebeveyn ve öğretmenlerin ergenlik döneminde C)Ergenler, bu dönemde görülen hızlı bedensel ve (yerine getirmeleri gereken görevler şunlardır: | hormonel gelişimi uyum sağlamakta -Onları spor, sanat, kültür gibi farklı etkin!lklere| zorlanabilirler. Bu durum onlarda çeşitli psikolojik yöneltmek sorunların yanı sıra çatışmalara da yol açabilir. | D)Bu dönemde görülen hızlı hormonel değişiklikler ergenlerin vücutlarının yetişkin bir insan veya -Kimlik kazanma ve bağımsızlaşma çabaiarınaj kadın görünümü almasını sağlar. destek vermek E) Öğretmenler, ergenlerde hızlı bedensel | gelişimsel özellikleri ve ergenlik döneminin -Onlarla etkili bir iletişim kurmak, onları dinlemek j kendine has enerjisini kontrol altına alabilmek -Ergenleri bir birey olarak kabul etmek için onları sıkı bir disiplin ve kontrol altında | tutmalıdırlar. -Kimlik krizlerinin ve hızlı bedensel gelişimlerin| yaşanması nedeniyle onlara anlayışlı vej
  8. 8. hoşgörülü yaklaşmak. |
  9. 9. -EĞİTİM BİLİMLERİ- 6. "Ergenlik döneminde vücut koordinasyonunda 8. Çocuğun küçük kaslarının gelişim ve eşgüdümünde meydana gelen bozulmalar gösterdiği, bu nedenle de kalem tutma, el- nedeniyle ergenlerin davranışlarında sakar göz uyumunu sağlama gibi ince özellikler görülebilmektedir. Örneğin bir ergen davranışları yapmaya başladığı dönem eline aldığı bir tabağı düşürebilmektedir" Bu aşağıdakilerden hangisidir? durumun nedeni aşağıda verilen ifadelerden A)Bebeklik dönemi hangisi olabilir? B)İlk çocukluk dönemi A)Hızlı bedensel büyüme ve gelişme C)Son çocukluk dönemi B)Duyusal ve duygusal gelişimin çok hızlı olması D)Genç yetişkinlik dönemi C)Bilişsel geüşimde ortaya çıkan bozuklukların E) Yetişkinlik dönemi etkisi D)Bireyin kimlik arayışı içerisine girmesi E) Bireyin davranışında ve iletişiminde görülen aksaklıklar Küçük kasların geliştiği ve kalem tutma gibi ince kas gerektiren becerilerin yapılmaya başlandığı dönem son çocukluk dönemi (ikinci çocukluk) dönemidir. B, C, ve e seçeneklerinde verilen ifadeler (Cevap C) yukarıda verilen açıklananın nedeni olabilecek ifadeler değildir. A seçeneğinde verilen ifade ise bu açıklamanın nedenidir. (Cevap A) cc ILJ o .__ m "ta «İ ' t Ui 7. Psikomotor etkinliklerin gelişiminde etkili olan B)Olgunlaşma-büyüme faktörler aşağıda verilen ifadelerin hangisinde C)Büyüme-hazır bulunuşluk doğru olarak verilmiştir? D)İçtenlik-olgunlaşma E) Hazırbulunuşluk-içtenlik A)Olgunlaşma-içtenlik
  10. 10. Psikomotor etkinlikleri "içtenlik" ve "olgunlaşma" etkenleri etkilemektedir. İçtenlik; bireyin herhangi bir Psikomotor davranışı yapmaya istekli 9. Bireylerin bir yetişkin kadın ya da erkek rolünü olmasıdır. Olgunlaşma ise vücut organlarının üstlenerek bedenlerini etkin bir şekilde istenilen davranışı yapabilecek düzeye fizyolojik kullanmak istedikleri bu nedenle de ayna olarak gelmesidir. önünde geçirilen zamanın arttığı dönem aşağıdakilerden hangisidir? (Cevap A) A)Bebeklik dönemi B)İlk çocukluk dönemi C)Son çocukluk dönemi D)Ergenlik E) Yetişkinlik dönemi Ergenlik döneminde ani bedensel ve hormonel gelişim nedeniyle ergenlerin bedenleri bir yetişkin erkek ya da kadın bedenine dönüşür. (Cevap D)
  11. 11. 8- -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. 10. Bazı bireylerin ergenlik dönemine yaşıtlarına göre erken ya da geç girmeleri ile ilgili olarak CEVAPLÎ aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? KAVRAMA A) İkiim B9Cinsiyek 1. Aşağıdakilerden hangisi ergenlik döneminde C)Aiienin ekonomik durumu görülen gelişimsel özellikler ile ilgili yanlış bir D)Eğitim seviyesi ifadedir? E) Beslenme alışkanlığı ve hızh bedensel gelişim A, B,C ve E seçenekleri kızların ya da erkeklerin A)Bedene ve bedensel görünüme ilginin artması yaşıtlarına göre ergenlik dönemine daha erken B)Yetişkin bir erkek ya da kadın görünümünü girmelerini etkileyen etkenler iken, eğitim seviyesi kazanma bu durumu doğrudan etkileyen bir faktör değildir. C)Cinsiyet salgı bezlerinin aktif hale gelmesi (Cevap D) D)Cinsiyet rollerini yerine getirebilecek hormonel olguniuğa erişme E) Dış görünümde meydana gelen değişikliklere hemen uyum sağlayabilme yeteneğini kazanma z: o 2. Kendine ve yeteneklerine karşı olumlu tutumiar geliştirme o o -Kişiler arası ilişkilerini zenginleştirebilme -Bir o vicdan ve değer sistemi geliştirme -Kendi cinsinden olan bireyler ile oyun oynama Yukarıda verilen gelişim görevleri hangi gelişim dönemine ait görevlerdir? A)İlkçocukluk B)İkinci çocukluk C)Erinlik D)Ergenlik E) Genç yetişkiniik 3. "0-2 yaşları arasında bulunan bir çocuğun tuvalet alışkanlığını kazanabilmesi için bedensel olarak belirli bir olgunluk seviyesine gelmesi gerekmektedir." Bu ifade ile bedensel gelişim açısından hangi gelişim ilkesi açıklanmaya çalışılmıştır?
  12. 12. A)Gelişim büyük kaslardan küçük kaslara doğrudur. B)Gelişimde bireysel farklılıklar vardır. C)Gelişim bir bütündür D)Gelişim bitişik değil, binişiktir. E) Gelişim nöbetleşe olarak devam eder.
  13. 13. -EĞİTİM BİLİMLERİ- 4. Özbakım becerilerini kazanma 7. Aşağıdakilerden hangisi ergenlik döneminde görülen özellikler ile ilgili yanlış bir ifadedir? -Olgunlaşmaya bağlı olarak yürümeyi ve A)Eşyalarının ve giysilerinin seçiminde titiz konuşmayı öğrenme davranma, ebeveynlerin aldığı eşya ve hediyeleri beğenmeme. -Kalbin büyüme hızının çok hızlı olması B)Dinsel içerikli konulara daha çok eğilim göstermeye başlama -Sindirim sisteminin tüm besinleri sindirebilecek bir C)Çabuk küsme, sinirlenme, hırçınlık yapma gibi düzeye gelmesi davranımlar sergileme D)Kendi hayat felsefesini ve düşünce sistemini Yukarıda verilen gelişim görevleri hangi gelişim oluşturma dönemine ait görevlerdir? E) Toplumsal doğru ve yanlışları ifade etmede ve A)Bebeklik anlamada ebeveynlerin tesiri altında kalma B)İlk çocukluk C)Erinlik D)Ergenlik E) Genç yetişkinlik 5. Okul öncesi dönemde görülen bedensel gelişim Aşağıdakilerden hangisi İlkçocukluk özellikleri ile ilgili olarak aşağıda verilen döneminde görülen gelişim özellikleri arasında ifadelerden hangisi yanlıştır? yer almayan bir özelliktir? A)Özbakım becerilerini kendileri yerine getirmek A)Cinsiyet farklılıklarını öğrenme isterler B)Öz bakım becerilerini yerine getirme B)El-göz koordinasyonunu geüştirmeye başlarlar. C)Çevresinde olup bitenlere ilişkin çok soru sorma C)Büyük kasların kullanımını gerektiren eylemleri D)Konuşmayı ve yürümeyi öğrenme küçük kasların kullanımını gerektiren eylemlere E) Cinsiyet rollerini yerine getirebilme göre daha rahat yaparlar. D)Tuvalet alışkanlığını kazanırlar. E) Okul öncesi dönemde görülün hızlı bedensel gelişimin yaratmış olduğu rahatsızlıklar nedeniyle ebeveynleri ile sık sık çatışma yaşarlar. Okul öncesi dönemde fiziksel gelişim özellikleri açısından, bir öğretmen aşağıda verilen ifadelerden hangisine daha çok dikkat 6. İlköğretim birinci kademeye giden Kaan'ın etmelidir? gelişimsel özellikleri ile ilgili olarak aşağıda A)Bu dönemdeki çocukları kendi cinsinden olan verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? diğer çocuklarla oynatmalıdır. A)Yeteneklerine ve kendisine karşı olumlu tutumlar B)Bu dönem çocukları büyük kas gelişimi geliştirme gerektiren hareketlerde başarılı oldukları için, B)Vicdan ve bir değer sistemi geliştirir oyun yoluyla öğrenmelerine imkan sağlamalıdır. C)Ahlaki değerlendirmelerinde otoriteye olan C)Sınıf içerisinde çocukları kontroi altına alabilmek bağımlılığını devam ettirir. için otoriter ve disipliner bur tutum takınma D)Hem kendi cinsi ile hem de karşı cinsi ile oyun D)Çocukların merakından kaynaklanan sorulara oynayabilir, okul sırasında birlikte oturabilir. hemen cevap vermeyip bu sorular içerisinden E) Kızlara göre hareketlilik gerektiren eylemleri, mantıklı olanlara cevap verme aktiviteleri daha rahat yapabilir. E) Çocukların daha başarılı bireyler olabilmelerini sağlayabilmek için onlar arasında rekabeti arttırma ve birbirleri ile kıyaslamalar yapma
  14. 14. 10- -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. 13. Çocukiardaki vücut 10. Tuvalet alışkanlığını kazanma -Dış biyokimyasındaki farklılaşmalara bağlı olarak ani boy artışı yanında çevreye uyum sağlama -Nefes alma- ikinci! cinsiyet özelliklerinin belirmeye başlaması söz konusudur. verme düzenini öğrenme -Taklidi Yukarıdaki açıklamaya en uygun bedensel öğrenmeler yapma gelişim dönemi aşağıdakilerden hangisidir? A)Doğum öncesi dönem -Bilinçsiz davranışlardan bilinçli davranışlara doğru B)Bebeklikdönemi yöneîme C)Okulöncesi dönem D)İlkokul dönemi Yukarıda verilen geiişim görevleri hangi gelişim E) Ergenlik dönemi dönemine ait görevlerdir? A)Bebeklik B)İlkçocukluk C)İkinci çocukluk D)Eriniik E) Ergenlik 14. Bedensel gelişimin yavaş olmasına rağmen psiko-motor gelişimin yoğun olduğu bedensel gelişim dönemi aşağıdakilerden hangisidir? A)Bebeklik dönemi B)Okulöncesi dönem C)ilkokul dönemi H.Doğum sonrasında büyümenin en hızlı olduğu D)Ergenlik dönemi dönem aşağıdakilerden hangisidir? E) Doğum öncesi dönem A)Yenidoğan ve bebeklik dönemi B)İlk çocukluk dönemi C)Son çocukluk dönemi D)Erinlik dönemi 15. Çocukların ergenlik dönemine farklı zamanlarda E) Ergenlik dönemi girmeleri söz konusudur. Buna göre; I.Cinsiyet II.İklim 12.1. Bebeklik dönemi III.Eğitim durumu II.Okulöncesi dönem IV.Ailenin ekonomik durumu III.ilkokul dönemi Yukarıdaki ifadelerden hangisi çocukların IV. Ergenlik dönemi ergenlik dönemine yaşıtlarından erken girmesi üzerinde etken degildir? Yukarıdaki gelişim dönemlerinin hangisinde bedensel ve psiko-motor gelişim en hızlıdır? A Yalnız-I B Yalnız-ll A) Yalnız-I B) Yalnız-ll ) C Yalnız-lll C) Yalnız-IV D) 1-IV ) D ll-lll E) ll-lll ) E III-IV
  15. 15. -EĞİTİM BİLİMLERİ- 11 16. Aşağıdakilerden hangisi bir bebeğin gerçekleştiremeyeceği bir davranıştır? ÇIKMIŞ SORULAR A)Nesnelere dokunur ve ÇÖZÜMLERİ B)Etraftaki sesleri dinler C)Refleksler şeklinde oian davranışlar sergiler 1. Sınıf arkadaşlarına göre kısa boylu olan bir 7. D)Hareketleri bilinçlidir sınıf öğrencisjni, "Uîaklık, gel buraya." diye E) Davranışları taklit eder çağıran bir öğretmenin bu davranışının gelişim psikolojisi açısından olumsuz olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (2001 KPSS) A)Bireysel farklılığı, öğrenciyi incitebilecek şekilde kullanması B)Öğrencilerin özellikleriyle ilgüenmediğini göstermesi C)Öğrenciye beslenen olumlu duyguları üeîmekte yetersiz kalması D)Ergenlikte ortaya çıkan fiziksel farklıliklara dikkat çekmesi E) Okul başarısını etkilemeyen bir özelliği vurgulaması "G cr LU a -~ UJ Erikson'a göre ergenlik dönemi, insan hayatının en önemli evresidir. Bu dönemde bedensel değişimler çok hızlı bir şekilde yaşanır. Bu dönemde birey hem kendi hem de arkadaşlarının UJ bedensel değişimleri üzerinde çok durur, kendisiyle arkadaşlarını fiziksel değişimier Q UJ > açısından sürekli kıyaslar. Akranlarıyla kendi arasındaki fiziksei farklılıkların vurgulanması bireyi bu dönemde çok etkiler. (Bacanlı, 2004) (Cevap A) CEVAP ANAHTARI LJJ 1. 2. B 3. A 4. B 5. E 6. D 7. E 8. E 9. B 10 D 11 A 12. A . 13 E 14 B 15 C 16. D . .
  16. 16. 12- -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ- 2. Aşağıdakilerden hangisi, ergenlikteki hızlı bedensel değişmenin dogrudan bir sonucu degildir? (2002 KPSS) A)Bedensel görünüşe ilgi ve özenin artması B)Sakar davranışların çoğalması C)Dış görünüşteki değişikliklere duyarlılığın artması D)Zararlı alışkanlıklara ilginin artması E) Cinselliğe ilginin artması A, B, C ve E seçeneklerinde belirtilen özellikler doğrudan doğruya ergenlik dönemindeki bedensel gelişimin sonuçlarıdır. Ergenin zararlı alışkanlıklara yönelmesi fiziksel gelişimle yeterince açıklanamaz. Ergenlik döneminde birey zihinsel gelişim açısından "kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası" dönemindedir. Kim olduğunu ve toplumdaki rolünü öğrenmeye çalışan birey taklit ve özdeşleşme mekanizmalarını kullanır. İşte bu aşamada kimlik duygusu yoksunluğu yadsıma olarak ortaya çıkabilir. Yadsıma kendini inkar, grup üyelikleri veya yıkıcı etkinliklere (uyuşturucu, alkol, sigara vb.) katılmak suretiyle gösterir. (Bacanlı, 2004) (Cevap D)
  17. 17. -EĞİTİM BİLİMLERİ- 13 ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ Davranışçı Öğrenme Kuramları 3. OPERANT ŞARTLANMA (SKİNNER) Skinner en çok programlı öğretimin kurucusu olarak bilinmektedir. Skinner'in öğrendiği öğrenme yolu "operant(edimsel) koşullanma"6r. Operant Şartlanma, • Organizmanın göstermiş olduğu bir davranışın pekiştirilmesi yoluyla tekrar gösterilme ihtimalinin artırılmasıdır.
  18. 18. 2. İç güdüsel ve refleksi davranışları tamamen inceleme alanı dışında bırakmamakla beraber daha çok edimsel davranışlar üzerinde durmaktadır. 3. Operant şartlanma daha çok psikomotor davranışların öğrenilmesinde kullanılırken, klasik koşullanma daha çok refleksif ve duyusal davranışlar için uygundur. 4. Klasik koşullanmada pekiştireç davranıştan önce verilirken, edimsel koşullanmada davranıştan sonra verilmektedir. Edimsel koşullanma, bir davranış parçacığının kendi 'o değişikliğe uğraması sürecidir. doğurduğu sonuçlara bağlı olarak Q • Operant şartlanma pekiştirme ve cezaya ğj dayanmaktadır. -| 1. Operant şartlanma da davranış determinist | açıdan ve deneysel olarak analiz edilmektedir. .* KLASİK ve EDİMSEL KOŞULLAMA ARASINDAKİ FARKLAR (ÖZET TABLO) Klasik ve edimsel koşullama arasında belli başlı dört fark vardır: 1. Uyarıcının türü, 2. Öğrenilen davranışın türü, 3. Davranışın pekiştirmeyle olan ilişkisi, 4. Kullanım alanları. Klasik Koşullama Edimsel Koşullama Uyarıcı Bir ışık ya da ses gibi bir olaydır ve Belirli bir olay değildir. Çok daha uzun süreli kısa bir süre için sunulur. ve bir çok öğesi olan durumdur. Davranış Genellikle tepkisel olarak yapılan ve Uyarıcı durumunda yapılan rastlantısal doğuştan gelmedir. davranışlardır ve başlangıçta çeşitlilik gösterirler. Davranış ve Pekiştirme, organizmanın yaptığından Pekiştirme davranışa bağımlıdır. Denek pekiştirme ilişkisi bağımsız olarak koşullu uyarıcıdan doğru davranışı yaparsa pekiştirilir, aksi hemen sonra yapılır. Pekiştirme halde pekiştirilmez. yapılan davranıştan bağımsızdır. Kullanım alanı Duyuşsal davranışlarda ve Psikomotor davranışlarda kullanılır. reflekslerde kullanılır.
  19. 19. 14- -ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ- 5. Skinner teorisinin klasik U-T psikologlarından ayrı Edimsel koşullanma yönü davranışı "tepkisel davranış" ve "edimsel Edimlerin yaratılması, davranıştan önce gelen davranış" diye ikiye ayırmasıdır. Burada tepkisel uyandırıcı uyarıcılar yoluyla değil, davranışı izleyen davranış uyarıcıların meydana getirdiği davranışlar, pekiştirici uyarıcılar yoluyla sağlanır. Edimsel edimsel davranışlar ise organizmanın kendiliğinden koşullanmada önemli olan nokta; davranış ve ortaya koyduğu davranışlardır. Klasik U-T onun sonuçlanöu. Diğer bir deyişle, bu psikologlarına göre "uyarıcı yoksa tepki de yoktur" koşullamada tepki önemlidir. Tepki doğru olduğu kuralı geçerü iken, Skinner öğrenmeyi uyarıcıdan takdirde pekiştirici uyarıcı verilmektedir. değil organizmanm tepkilerinden başlatmış ve U- T formülünü ters çevirerek T-U şekline Bu bağlamda klasik şartlanmada, organizmanın dönüştürmüştür. doğal bir davranışı biçimlendirilirken, operant şartlanmada "organizmanın gündelik davranış Tepkisel Davranış repertuarında bulunan bir davranış pekiştirilerek Bu tür davranışlar bir uyarıcı tarafından oluşturulur. tekrar gösterilme veya cezalandırılarak Klasik koşullamadaki koşulsuz tepki, koşulsuz gösterilmeme olasılığı artırılmaya çalışılır." F. B. uyarıcı tarafından meydana getirildiği için tepkisel Skinner tarafından ortaya konan operant davranışa bir örnekîir. şartlanmanın klasik deneyi operant kutuya konmuş bir farenin kola basma davranışını öğrenmesidir. Operant kutuya konan fare, çeşitli davranışlar Edimsel Davramş gösterir. Bu davranışlardan biri kola basma Bilinen bir uyarıcı davranışıdır. Fare kola basınca, yiyecek tarafmdan oluşturulmaz; z düşmektedir. Kola basınca yiyecek düştüğünü gören organizma tarafından ortaya konur. Edimsel ^ farenin kola basma davranışı pekiştirilmiş davranış kendi ortaya çıkar ve sonuçları tarafmdan £ olacağından bir dahaki sefere kola basma davranışı kontrol edilir. 8 gösterme olasılığı artırılmış olur. Örnek: Yürüme. Çocuğun yeni yeni ayağa kalktığını Operant şartlanma insanların çeşitli davramşlarının gören çevresindeki yetişkinler genellikle sevinç biçimlendirilmesi için kullanılabilir. Biçimlendirilen çığlıkları atar, onu alkışlar. Çevresindekilerin bu ilgisi davranışlar kabaca psiko-motor davranışlar olarak çocuğu mutlu eder ve çocuk aynı hareketi tekrar nitelenebilir. Öğrencilerin hemen hemen bütün etme eğilimi gösterir. davranışları eğer uygun karşılık görürse pekiştirilebilir ve biçimlendirilebilir. Yazı yazmayı Tepkisel Koşullanma öğrenen bir çocuğun pekiştirilmesi, öğrencinin soru Bu tür koşullama, Pavlov'un klasik koşullaması ile sormak için parmağını kaldırmasının pekiştirilmesi, aynıdır. Yeni uyarıcıların tepki uyandırma gücünü arkadaşının kalemini geri verirken teşekkür kazandırması işlemine tepkisel koşullanma adı etmesinin pekiştirilmesi gibi davranışlar operant verilir. şartlanmaya örnek oluşturur. Operant şartlanma sadece pekiştirme şeklinde değil, ceza şeklinde de kullanılabilir. Çocuğunun bir davranışını cezalandıran anne teknik olarak operant şartlanmayı kullanmaktadır. Çocuğun bir davranışının tekrar gösterilme veya gösterilmeme olasılığı pekiştirme veya ceza yoluyia artırılmaya çalışılmaktadır. Öğrencinin uygun görülmeyen
  20. 20. -EĞİTİM BİLİMLERİ- 15 davranışını cezalandıran öğretmen de aynı şekilde şartlanmada şartlı uyarıcı şartsız uyancı gibi operant şartlanmayı kullanmaktadır. uyancılar her zaman açık seçik beili değildir, özel olarak irdelenmesi gerekir, Klasik şartlanma için geçerli olan hemen hemen b)Klasik şartlanmada tepkiler de bellidir, operant bütün kurallar operant şartlanma için de şartlanmada ise, organizmanın davranışı geçerlidir. Yani, başlangıçta çeşiîlilik gösterir, daha sonra a) Farenin davranışı yiyecek vererek pekiştirilebilir, "rafineleşir", belli bir davranış biçimini alır, c)Klasik şartlanmada pekiştirme organizmanın b) Pekiştirme yapılmadığı zaman farenin kola davranışından önce, operant şartianmada ise sonra basma davranışı sönmeye başlar, yapılır. c)Sönen davranış için kol ortadan kaldırılırsa, bir d)Tabii ki en önemli fark, her iki şartlanma türünün süre sonra ko! yeniden konduğunda farenin kola kullanıldığı davranış türierinin farklı olmasıdır: klasik basma eğilimi görülür ki bu kendiliğinden geri gelme şartlanma duyuşsal davranışlarda ve reflekslerde, operant şartlanma ise psiko-motor davranışlarda olur, kullanılır. Hem operant şartlanmada, hem klasik d)Fareye iki farklı kolu birbirinden ayırt etmesi, şartlanmada geçerli olan iki kural daha vardır. Bunlardan birincisi oian biçimlendirme kollardan birine basınca ödüllendirilip, diğerine organizmada istenen davranışın olmaması bastığında pekiştirilmeyerek veya cezalandırılarak durumunda istenen davranışa yönelme ifade eden, sağlanabilir. daha alt düzeydeki davranışların pekiştirilerek, istenen davranışm ortaya çıkmasmın sağlanmasıdır. e) Fare gördüğü her kola basmaya başlarsa Bu kural klasik şartlanmada daha çok sistematik genelleme yapmış olur. duyarsızlaştırma biçiminde kullanılır. Örnek için, köpek korkusu olan bir kişiyi eie alalım. Köpeği Bu kurallar öğrencinin arkadaşına teşekkür görmekten bile korkan bu kişinin köpek korkusu etmesi ömeğine uygulanırsa; sistematik bir şekilde duyarsız hale getirilerek a)Öğrenci arkadaşından ödünç aldığı şeyi verirken çözümlenebilir. Kişi rahat bir koltuğa oturtulur ve bir resim albümüne göz atması istenir. Resimler çeşitli her teşekkür ettiğinde ödüllendirilebilir, manzaralardan oluşmaktadır. Bir süre sonra, b)Ödüllendirilmediğinde bir süre sonra teşekkür resimlerde köpekier ortaya çıkmaya başlar. Ancak bu köpekler sevimli ve şirindirler. Kişi önce biraz etme davranışı ortadan kalkabilir, huzursuz olur gibi olur, ama tehlike olmadığını c)Teşekkür etme davranışı ortadan kalktıktan sonra anlayınca rahatlar ve köpeklere "alışır". Bir süre eğer öğrenci bir süre arkadaşlarından bir şey ödünç sonra köpekler biraz sevimsizleşmeye başlar. Gene aynı süreçle kişinin rahatlaması sağlanır. Bir süre almazsa, bir süre sonra ödünç bir şey aldığında sonra kişi resimlerde köpek görmeye alışır. Daha yeniden teşekkür etme davranışı gösterebilir sonra kişi otururken, odanın açık kapısından bir (kendiliğinden geri gelme), köpek geçer. Önce gene biraz rahatsız olan kişi buna da "alışır". Ardından köpek odanın bir d) Öğrencinin arkadaşından bir şey almadığında köşesinden geçer, ama sevimli bir köpektir. Daha teşekkür etmesi pekiştirilmeyerek, aldığında sonra köpeğin sevimliliği azalır, vb. Bu şekilde en pekiştirilerek öğrencinin bunu ayırt etmesi sonunda kişi köpeğe tahammü! etmeye ve hatta sağlanabilir, köpekleri sevmeye ve okşamaya başlayabilir. Burada yapılan şey, kişinin fark eşiğini aşmayan e) Öğrenci "gerekli-gereksiz yerde" teşekkür ederse, uyarıcıların verilerek kişinin davranışını genellemeyapmışolur. değiştirmektir. Bilindiği gibi, fark eşiği organizmanın farklı olarak Operant şartlanmayla klasik şartianma arasında algıladığı uyarıcı şiddetidir. Sözgelimi gürültüiü bir bazı farklar vardır: ortamda kişinin fark eşiği 500 desibel olsun. 2000 desibel şiddetindeki gürültü içinde 2500 desibeli a) Klasik şartlanmada uyarıcılar bellidir, operant
  21. 21. 16- -ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ- aşan uyarıcılar algılanır, aşmayan uyarıcılar Şartlanmalarda geçerli olan ikinci kural ise algılanmaz. Aynı şekilde 1500 desibelden aşağı zamanlamadır. Bir şartlanmanın meydana olan uyarıcı farklılığı algılanır ("ses azaldı!"), aşağı gelebilmesi için zamanlamanın iyi yapılması gerekir. olamayan farklılık algılanmaz. Sistematik Zamanlama için en iyi sürenin 0,5 sn. olduğu duyarsızlaştırmada yapılan, işte bu fark eşiğinin belirlenmiştir. Klasik şartlanmada zil sesi ile et aşama aşama değiştirilmesidir. arasında 0,5 sn. olduğunda şartlanmanın kısa sürede gerçekleştiği görülmüştür. Benzer şekilde Biçimlendirme operant şartlanmada da kullanılır. operant şartlanmada organizmanın davranışı ile Operant şartlanmada organizmanın davranış pekiştireç arasında geçen süre gene 0,5 sn. repertuarında bulunmayan bir davranış öğretilmek olduğunda şartlanmanın kısa sürede gerçekleştiği istendiğinde, amaçlanan davranış daha alt birimlere görülmüştür. Dolayısıyla eğer öğrencinin herhangi ayrılır ve istenen davranışa yönelme ifade eden bir davranışı pekiştirilecekse "hemen", ona bir davranışlar pekiştirilir. Sözgelimi, operant kutudaki duyuşsal davranış kazandırılacaksa gene "hemen" farenin bir türlü kola basmadığını varsayalım. Bu pekiştirmelidir. durumda kola basmaya yönelim ifade eden alt basamaktaki davranış pekiştirilerek (kola yaklaşma, duvara tırmanma, kolu koklama, vb.) istenen davranış elde edilebilir. OLUMLU. OLUMSUZ PEKİŞTİRME VE CEZA KAVRAMLARI Süreç Davranıştan sonra Davranısın durumu Olumlu pekiştirme Olumlu uyarıcı ortama eklenir Davranışın yapılma sıklığı artar Olumsuz pekiştirme Olumsuz uyarıcı ortamdan çıkarılır Davranışın yapılma sıklığı artar Ce zai Olumsuz uyarıcı ortama eklenir Davranışın yapılma sıklığı azalır Ceza2 Olumlu uyarıcı ortamdan çıkarılır Davranışın yapılma sıklığı azalır DAVRANIŞSAL SONUÇLAR PEKİŞTİRME CEZA Hoşa giden uyarıcı Hoşa gitmeyen uyarıcı OLUMLU PEKİŞTİRME 1.TURCEZA Hoşa giden uyarıcının Hoşa gitmeyen uyarıcının verilmesi verilmesi OLUMSUZ PEKİŞTİRME 2. TÜR CEZA Hoşa gitmeyen uyarıcının Hoşa giden uyarıcının ortamdan çekilmesi ortamdan çekilmesi T T Davranış devam eder. Davranış zayıflar ya da durur. Erden ve Akman 2005'ten uyarlanarak
  22. 22. -EGITIM 17 BILIMLERI- Pekiştirme Görüldüğü gibi, davranışçı yaklaşımda pekiştirme oldukça büyük önem taşımaktadır. Pekiştirme aslında tüm öğrenmeler için önemlidir. Pekiştirme Thomdike'ın etki kanunu ile izah edilebilir. Thorndike'a göre, organizmanın davranışının etkisi eğer organizmada doyuma yol açıyorsa, yani bir ihtiyacı karşılama gibi bir etkisi oluyorsa, davranışın tekrar edilme olasılığı artacaktır. Olumlu pekiştirme; Ortama hoş olan bir uyarıcının eklenmesidir. Ödül verme olarak düşünülebilir. Davranışın tekrar edilme olasılığını arttırır. Örneğin "parmak kaldırarak söz isteyen bir öğrenciye aferin denilmesi" olumlu pekiştirme yapıldığını gösterir. Olumlu pekiştireç: Ortama konulduğunda davranışın yapılma olasılığını artıran ayırıcılardır. Yukarıdaki örnekte verilen aferin olumlu pekiştireçtir. "öc Olumsuz pekiştirme; Ui jjş Ortamdan hoş olmayan rahatsız edici bir uyarıcının çıkarılmasıyla davranışın yapılma olasılığını artırmaktır. Yani olumlu pekiştirmeyle olumsuz pekiştirmede amaç aynıdır, davranışın tekrar edilme olasılığı artırılmaya çalışılmaktadır. Bu, olumlu pekiştirmede ortama hoş olan bir uyarıcının eklenmesiyle, olumsuz pekiştirmede ise, hoş olmayan bir uyarıcının ortamdan çıkarılmasıyla yapılmaktadır. "Derse çok katılan bir öğrencinin sınavdan muaf tutulması" olumsuz pekiştirmeye örnek olarak verilebilir. Olumsuz pekiştireç; Ortamdan çıkarıldığında davranışın yapılma olasılığını artıran uyarıcılardır. Yukarıdaki örnekte sınav olumsuz pekiştireçtir. Örnekler; Öğretmenin kendisini dinleyen bir öğrencisine gülümsemesi olumlu pekiştirme, gülümseme, olumlu pekiştireçtir. Dişi ağrıyan birinin dişçiye gitmesi ve dişçinin ağrıyan dişi çekmesi olumsuz pekiştirme, "ağnyan diş" olumsuz pekiştireçtir.
  23. 23. Olumlu birincil pekiştireç; Yiyecek, su, cinsellik gibi organizmayı doğal olarak etkileyen ve onun yaşamasıyla ilgili pekiştireçlerdir. Olumsuz birincil pekiştireç; Organizmaya zarar veren, onun yaşamını tehlikeye sokan pekiştireçlerdir. Olumlu ikincil pekiştireçler; organizmayı doğrudan etkilemeyen, birincil pekiştireçlerle ilişkilenmesiyle pekiştireç özelliğini kazanan uyarıcılardır. (Artı, yıldız gibi, semboller, para) Olumsuz ikincil pekiştireç; Organizmayı doğa! olarak etkilemeyen olumsuz birincil pekiştireçlerle ilişkilenme sonucu pekiştireç özelliği kazanan uyarıcılardır (Yanan birocak). Cezanın Olumsuzluğu Ceza, organizmaya istemediği bir şeyin verilmesi (I. Tür Ceza) ya da istediği bir şeyin verilmemesidir (II. Tür Ceza). Bir başka deyişle organizmaya olumsuz pekiştireçlerin verilmesi ya da olumlu pekiştireçlerin verilmemesidir. Evde yaramazlık yapan çocuğun dışarı çıkmasına izin verilmemesi II. tür cezadır. Ödevini yapmayan bir öğrenciye bağırılması I. tür cezadır. Ceza uygulandığı sürece yapılmaması istenen davranış baskı altına alınmakta fakat alışkanlıkları yok etmemektedir. Eğitimciler ceza uygulanmasını onaylamazlar. Çünkü araştırmalar göstermiştir ki; 1.Ceza çoğu zaman, bir davranışı yapmamayı değil, yaptığı zaman yakalanmamayı öğretir, çünkü cezalandıran sürekli olarak öğrencinin yanında olmamaktadır. 2.Ceza bir davranışı yapmamayı öğretebilir, ama ne yapılacağını söylemez. 3.Ceza cezalandırılan ile cezalandıranın arasında soğuk rüzgarlar esmesine neden olur. 4.Cezalandırılan davranış başka kaynaklar tarafından ödüllendiriliyorsa, bir işe yaramaz. Örneğin, öğrenci sigara içtiği için arkadaşları tarafından onaylanıyorsa, öğretmenin onu cezalandırması etkili olmayacaktır.
  24. 24. 18- -OGRENME PSIKOLOJISI. Ceza zorunlu olamadıkça kullanılmamalı, ancak doğrudan kişinin bir işine yaramazlar, ancak bir kuilanıldığı takdirde şu hususlara dikkat mikîar biriktirince pekiştireçle değiştirilirler. "Ödevini her yaptığında çocuğuna bir marka veren annenin edilmelîdir (Fidan, 1986): çocuğunu yedi marka biriktirdiğinde hamburger •Ceza geciktirilmemeli yemeye götürmesi" örnek olarak verilebilir. •Cezada öğrencinin tüm kişiliği değil ceza konusu oian davranış odak noktası yapılmalıdır. Pekiştirme Tarifeleri •Ceza vermeye karar verilince ceza konusu Pekiştirmenin sürekli yapılması kullanışlı olmaz. Bu tartışılmamalıdır. yüzden pekiştirmenin ne zaman ve nasıl •Gülerek ceza verilmemeiidir. yapılacağının belirlenmesi gerekir. Bu işleme •Kötü sözlerden kesinlikle kaçınarak, özel pekiştirme tarifesi denir. Yani, pekiştirmenin ne konuşma veya olumlu pekiştireçlerden mahrumiyet zaman yapılacağı pekiştirme tarifesinde belirlenir. gibi teknikler kullanılmalıdır. Pekiştirme tarifeleri şunlardır: a)Sürekli pekişîirme: Davranışın sürekli olarak Cezalandırmaya alternatif en etkili süreç sönmedir. pekiştirilmesidir. Şartlanmanın meydana gelmesi Ancak uzun zaman alır ve sabırla beklemeyi "garanti" ise de, şartlanmanın meydana gelip gerektirir. Eğer istenmeyen davranış pekiştirilmezse zamanla sönme meydana gelir. gelmediği anlaşılamaz; kullanışlı ve ekonomik değildir. Davranış ortaya çıktıktan sonra sürekli 1. türcezafekleme)/------^OIumlu pekiştirme (ekleme) Hoş pekiştirme bırakılmalıdır. Yoksa bir süre sonra Hoş olmayan pekiştirmenin etkisi kalmayabilir. Olumsuz pekiştirme (çıkarma) 2. tör ceza b)Sabit aralıklı pekiştirme: Pekiştirmenin belü (çıkarma) zaman aralıklarıyla yapılmasıdır; her 3 dakikada Premack İlkesi pekiştirmek gibi. Her hafta aynı gün ve saatte sınav yapılması gibi. İnsanların belii bir andaki olası davranışlarıyla ilgili olarak Premack bir kuram geliştirmişîir. Buna göre, c)Sabit oranlı pekiştirme: Pekiştirmenin belli davranış miktarlarında (oranlarında) yapılmasıdır; a) Kişinin, belli bir durumda yapmak istediği her 3 davranışı pekiştirmek gibi. Bir işte parça başı davranışların bir sıralaması vardır. Yani, kişinin en çalışmak, öğretmenin ezberlenen her 5 şiir için önce yapmak istediği davranış başta olmak üzere, o sözlüden 10 vermesi vb. olmazsa yapmak isteyeceği davranış, sonraki d)Değişken arahklı pekiştirme: Pekiştirmenin yapmak isteyebileceği davranış, vb. şeklinde kişinin farklı ve değişen zaman araiıkiarına göre yapmak istediği davranışlar sıralanır. yapılmasıdır; 3, 5, 4 dakikalarda pekiştirme yapmak gibi. b) Bu sıralamada alt sıralarda bulunan bir davranış e)Değişken oranlı pekiştirme: Pekiştirmenin farkiı için üst sıralardaki bir davranış pekiştireç olarak davranış oranlarında gerçekleştirilmesidir; 3, 5, 4. kullanılabilir. Örneğin, TV seyretmek isteyen bir davranışın pekiştirilmesi gibi. çocuğa, önce dersine çalışması gerektiği, sonra TV Diğer tarifeler içinde en iyi tarife organizmanın seyretmesine izin verileceğini söylemek. davranışını dikkate alan ve hangi davranışın Premack, davranışın davranışla pekiştirilmesinin pekiştirileceğinin belli olmadıği değişken oranlı yolunu kurallaştırmıştır. pekiştirme tarifesidir. Organizma hangi davranışının pekiştirileceğini bilmediği için sürekli olarak Jeton Biriktirme (Simgesel Pekiştirme-Simgesel tetiktedir. Etkililik açısından ikinci tarife değişken aralıklı tarifedir. Daha öncede beürtüdiği gibi en Ödül Biriktirme) etkisiz olan, sönmeye en az direnç gösteren tarife Her zaman gerçek bir pekiştirme kulianmak hem ise sürekli pekiştirme tarifesidir. Tarifelerin etki zor, hem de pahalıdır. Bunun yerine çocuklara sırasını da şu şekilde belirtmek mümkündür; doğru davranışları karşılığında belli bir miktarmın bir Değişken oranlı, değişken aralıklı, sabit oranlı, sabit pekiştireçle değiştirilebileceği simgeler (yıldız aralıklı, sürekli pekiştirme tarifesi pekiştirileceğini toplama, puan toplama, gibi) verilebilir. Bu simgeler büemediği için sürekli olarak "teîiktedir".
  25. 25. -EĞİTİM BİLİMLERİ. 19 PEKİŞTİRME TARİFELERİNIN OZELLIKLERİ KESİNTİLİ SÜREKLİ Tip Tarife Açıklama Yararı Sakıncası Sürekli Her doğru davranış Davranış çabuk Davranış çabuk pekiştirilir. yerleşir. kaybolur. Sabit oraniı Belirli sayıda tekrar Yavaş kaybolur. Yavaş yerleşir. edilen davranış pekiştirilir. Sabit aralıklı Davranış belirli zaman Yavaş kaybolur. Yavaş yerleşir. aralıkları sonunda pekiştirilir. Değişken oranlı Farklı sayıda tekrar Çok yavaş kaybolur. Çok yavaş yerleşir. sonunda davranış pekiştirilir. Değişken aralıklı Davranış değişken Çok yavaş kaybolur. Çok yavaş yerleşir. zaman aralıkları sonunda pekiştirilir. Sönme tn "o tr ORNEK SORU Sönme, daha önceden pekiştirilen bir davranışın LU artık pekiştirilmemesi durumunda davranışın 'öc "Gittiği bir kafede sürekli ilgi gören bir LU sıklığının çok düşük bir düzeye inmesi veya kişi sık sık o kafeye gider. Sonradan davranışın kaybolmasıdır. bu ilgi azalır veya ortadan kalkarsa, artık o kafeye gitmekten vazgeçer." Sönme her zaman olumsuz bir durum olarak görülmemelidir. Eğitimde istenmeyen davranışların Bu durum aşağıdakllerden hangisine daha etkili olarak söndürülebilmesi için psikologlar örnek olabilir? tarafından aşağıdaki tavsiyeler yapılmıştır. Bunlar (Kazancı, 1989): A) B) Ket vurma Transfer D) Sönme 1.Öncelikle söndürülmek istenen davranış ayrıntılı C) ayırt biçimde tespit edilmelidir. etme E) 2.Sönme programına başlamadan önce Genelleme istenilmeyen davranışın ne kadar sık tekrar edildiği not edilmeli ve bu davranış için kullanılmakta olan pekiştirici belirlenerek geri çekilmelidir. Şartlı uyarıcıdan sonra şartsız uyarıcı 3.Söndürme zinciri belirlenerek, uygulanmalıdır. verilmezse bir süre sonra davranış ortadan kalkar. Buna da sönme denir. Davranışta sönme meydana gelmeden hemen önce davranışın sıklığında bir artma meydana ___________________________ gelebilmektedir. Örneğin isteklerini ağlayarak (Cevap D) söyleyen bir çocuğun ağlama davranışını görmezden gelerek söndürmeye çalışan bir anne, Operant Koşullanmanın Uygulama Örnekleri çocuğunun bir süre, daha fazla bağırarak ağladığını Davranışçı yaklaşım gündelik hayatta sık sık görebilir. Davranışın şiddetindeki bu artıştan sonra uygulanır. Ancak bunların farkına varılması davranış ortadan kalkacak yani sönme meydana dikkat ister. Çocuk eğitiminde anne babalar gelecektir. çocuklarının birçok davranışını pekiştirirler veya pekiştirmezler. Pekiştirdikleri zaman tekrarlanma olasılığını artırmış, pekiştirmedikleri zaman azaltmış olurlar. Örneğin,
  26. 26. 20- -ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ. odasını toplayan bir çocuk hemen pekiştirilirse, bir daha ki sınavda da aynı kazağı giyme eğilimi odasını tekrar toplama olasılığı artar. Ancak odasını artacaktır. Benzer bir biçimde, kişi siyah bir kedinin topladıktan sonra TV seyrederken pekiştirilirse önünden geçtikten sonra başına kötü bir olay (yanlış zamanlama) çocuğun TV seyretmesi gelmişse, bir daha siyah kedinin önünden geçme pekiştirilmiş, odasını temizlemesi pekiştirilmemiş eğilimi azalacaktır. olur. Çocuğun ileride TV seyretme olasılığı artar. Batıl davranışların pek çoğu edimsel koşullanma Annesiyle markette dolaşan çocuk, eğer zamanında ilkelerine göre meydana gelmektedir. Merdiven doğru davranışı için pekiştirilmezse (örn. Sessiz altından geçmeme, gece tırnak kesmeme, gece dolaştığı ve annesini takip ettiği için sakız çiğnememe, başkasının elinden makas-bıçak ödüllendirilmesi), bir süre sonra ağlamaya başlar. almama, uğurlu-uğursuz sayılar v.b. örnek olarak Ağlamasının ardından çocuk marketten çıkarılırsa, verilebilir. ağlaması pekiştirilmiş olur. Bir dahaki sefere ağlama olasılığı artar. Kısaca; a)Uygun davranışın pekiştirilmesi yoluyla öğretümesi, b)Uygun davranışın pekiştirilmemesi yoluyla unutturulması (yanlış kullanım!), c)Uygunsuz davranışın pekiştirilmesi (yanlış kullanım!), d) Uygunsuz davranışın pekiştirilmemesi (görmezden gelinmesi), e) Uygunsuz davranışın cezalandırılması, f) Uygunsuz davranışın uygun davranıştan ayırt edilmesinin sağlanması (bu amaçla uygun olan ve olmayan davranışın ipuçlarına bağlanması; örn. teneffüste bir şeyler yemenin pekiştirilmesi, ama derste yemenin onaylanmaması), gibi çeşitli uygulama ortamlarında davranışçı yaklaşım kullanılmaktadır. Gündelik yaşamda bu durumların yakalanabilmesi için dikkatli olmak gerekir. Batıl Davranış Edimsel koşullanmada pekiştireç ve ceza, davranıştan sonra verilmekte ve pekiştireç davranışın tekrar ortaya çıkma olasılığını artırırken, ceza azaltmaktadır. Yani öğrenci derse katıldığında öğretmen bu davranışı aferin diyerek pekiştirirse, öğrencinin derse katılmaya devam etmesi beklenir. Bu örnekte olduğu gibi davranış bilerek pekiştirilmektedir. Ancak tesadüfen ard arda gelen iki olay olduğunda, birinci olay ikinci olayın nedeni olarak algılanabilmekte ve batıl davranışlar oluşmaktadır. Örneğin, öğrenci sınava kırmızı kazağını giyerek girdiyse ve sınavda başarılı olduysa, yani iki olay tesadüfen ard arda gelmişse,
  27. 27. -EĞİTİM BİLİMLERİ- 21 ÇOZUMLU KONU KAVRAMA TESTİ 1. "Bir fabrikada işçilerin üretimlerini arttırmak için "Ahmet'e babası sınavdan yüksek not aldığında ürettikleri her hatasız ürün karşılığında belli bir sinemaya götürme sözü vermiştir. Ahmet sınavdan miktar ödül verilmektedir. Daha sonra bunun kötü not almasına rağmen babası onu moralinin ekonomik olmadığı anlaşılır ve ürettikleri her beş düzelmesi için yine de sinemaya götürmüştür. hatasız ürün için ödül verilir. Fakat bu sefer de Ahmet bir sonraki sınava çalışmamış ve kötü not işçilerin ürettikleri hatasız ürün miktarında azalma almıştır." görülür." Bu durum aşağıdakilerden hangisi ile Bu fabrikada ürün kalitesini arttırmak için açıklanabilir? kullanılan pekiştirme tarifeleri nelerdir ve kaliteyi A)Pekiştireç hangi davranışı izlerse o davranışın tekrar arttırmak için kullanılacak en uygun görülme sıklığı artar. pekiştirme tarifesi hangisidir? B)Davranış değiştirme için sürekli pekiştireç 1. Pekiştirme 2. Pekistirme En uygun pekistirme gereklidir. C)Pekiştireç verilen kişinin ilgi ve ihtiyaçlarına uygun olmalıdır. D)Pekiştireç davranışın hemen ardından verilirse etkili olur. E) Davranış öğrenildikten sonra pekiştirme azaltılmalıdır. Q Sürekli Sabit pekiştirme aralıklı zaman Sabit Değişken oranlı aralıklı ÇjO Bu örnekte baba farkında olmadan R Sabit oranlı 'o moralini düzeltmek için Ahmet'in kötü cc Sabit Q not almasını pekiştirmiştir. Pekiştireç -™ zamanlı İU hangi davranışın ardından verilirse Sabit oranlı ığ organizma o davranışı daha sık gösterir. Değişken aralıklı Pekiştireçlerin etkili olabilmesi için doğru Değişken oranlı davranışın ardından verilmesi gerekir. Eğer Sürekli böyle değiise de pekiştirecin hangi amaç Ui pekiştirme Değişken oranlı Sürekli için verildiği açıklanmalıdır. Sürekli pekiştirme pekiştirme Değişken (Cevap A) Sabit aralıklı aralıklı Başlangıçta üretilen her ürün için pekiştirme verilir Sadece uyaranlara karşılık olarak yani işçiler sürekli pekiştirilir. Tarife Sürekli oluşan davranışların değil, bireyin veya Pekiştirmedir. Daha sonra her beş hatasız ürün hayvanların kendiliğinden veya isteyerek için pekiştireç verilir, yani pekiştireç sabit bir yaptığı davranışların da şartlandığını ileri davranıştan sonra verilir tarife Sabit Oran Aralıklıdır. Davranış kazanıldıktan sonra değişken süren bilim adamı aşağıdakilerden aralıklı tarifelere geçilmelidir. Değişken Oranlı. hangisidir? A)Bandura (Cevap C) B)VVatson C)Thorndike D)Pavlov E) Skinner
  28. 28. Edimlerin şartlandığını ileri süren bilim adamı Skinner'dir. Doğru cevap E'dir. (Cevap E)
  29. 29. 22- -ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ. 4. Bir öğretmen smıfta öğrencilere "verdiğim ödevleri "Özel eğitim ihtiyacı oian bir çocuk sınıfında uyum bitirirseniz bahçede top oynayabilirsiniz" derse problemleri yaşamaktadır. Bu çocuğun geç ve güç aşağıdakilerden hangisini kullanmış olur? öğrenmesi arkadaşları tarafından alay konusu A)Simgesel ödüllü pekiştireç yapılmaktadır. Bu sebepten çocuk okula gitmek B)Premack ilkesi istememektedir." C)Tepkisel koşullanma Aşağıdakilerden hangisi bu çocuğun okula D)Birincil pekiştirme E) Edimsel koşullanma devamı için verilebilecek olumsuz bir pekiştirme olabilir? A)Okula gittiği günier için ödül vermek B)Okula gitmediğinde harçlığını kesmek Burada öğretmen öğrencilerin daha çok yapmak C)Şınıfını değiştirmek istedikleri ve yapmaktan zevk aldıkları bahçede D)Öğrenciye okula devam eden arkadaşlarını top oynama eylemini ödevferin yapılması için örnek göstermek pekiştireç olarak kullanmıştır. Bu ilkeye E) Hepsi Büyükannenin Kuralları ya da Premack İlkesi denir. (Cevap B) Olumsuz pekiştirme kişi için hoş olmayan uyarıcıların ortamdan çekilerek davranışın yapılma sıklığını arttırmaktır. Bu durumda arkadaşlarının çocukla alay etmeleri çocuk için olumsuz bir durumdur. Bu olumsuzluğu ortadan kaldırmak olumsuz bir pekiştireçtir ve okula giîme davranışını arttırır. Bu da ancak arkadaşiarının o alay etmesini engellemek ya da sınıfı değiştirmek <o ile mümkündür. A seçeneği ise olumlu 5. Bir baba çocuğu sınavdan kötü not aldığında UJ pekiştireçtir. B ve D seçenekleri ise hoş olmayan çocuğun harçlığını kesmektedir. Babanın bu © uyarıcıları ortama sokmak yani cezadır. davranışı aşağıdakilerden hangisidir? ^r (Cevap C) A)Olumlu pekiştirme > B)Birincil olumsuz pekiştirme C)Ceza "Gizem'in anne ve babası sürekli kavga etmektedir. D)İkincil olumsuz pekiştirme Gizem bu duruma çok üzüimekte ve onların E) Sönme seslerini duymamak için odasına girip müziği son ses açmaktadır." Yukarıdaki durumda Gizem için yüksek sesü Organizma için güzel bir uyarıcının ortama müzik dinlemek sokulması = Olumlu pekiştireç aşağıdakilerden B) Koşullu uyarıcı D) Oiumsuz pekiştireç hangisidir? Organizma için hoş olmayan bir uyarıcının ortama sokulması=Ceza A) Koşulsuz uyarıcı C) Nötr uyarıcı E) Olumlu Organizma için hoş olmayan bir uyarıcının pekiştireç ortamdan çıkarılması=Olumsuz Pekiştireç Organizma için güzel bir uyarıcının ortamdan çıkarılması= Ceza Olumsuz pekiştirme organizma için hoş olmayan Örnekte de çocuk için güzel bir uyarıcı (harçlık) bir uyarıcının ortamdan çekilmesidir. Organizma ortamdan çıkarılmıştır. Babanın bu davranışı rahatsızlık veren bir durumla karşılaşmamak için cezadır. davranışta bulunur. Bu örnekte de hoş olmayan uyarıcı (anne ve babanın kavga etmesi), bir (Cevap C) davranışla (müziğin sesini açma) ortamdan çıkarılmıştır. (Cevap D)

×