BTT. Modül 11.İşletim Sistemleri Temelleri

T.C. Mİ EĞİ M BAKANLIĞI LLÎ Tİ MEGEP (MESLEKÎ EĞ Tİ VE ÖĞ İM RETİ Sİ M STEMİ N Nİ GÜÇLENDİ LMESİ Rİ PROJESİ ) Bİ ŞM TEKNOLOJİ Lİİ LERİ İLETİ Sİ Ş M STEMLERİTEMELLER ANKARA 2007

Milli Eğ Bakanlıı ğ tarafı geliş itim ndan tirilen modüller;  Talim ve Terbiye Kurulu Baş ğnı 02.06.2006 tarih ve 269 sayı Kararı ı kanlı n lı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ Okul ve Kurumları kademeli olarak itim nda yaygı tılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğ nlaşrı retim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandı rmaya yönelik geliş tirilmişöğretim materyalleridir (Ders Notları r). dı  Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandı rmak ve bireysel öğrenmeye ş rehberlik etmek amacı öğ yla renme materyali olarak hazı rlanmı denenmek ve , geliş tirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumları nda ş uygulanmaya baş lanmı r. tı  Modüller teknolojik geliş melere paralel olarak, amaçlanan yeterliğ i kazandı rmak koş ile eğ ulu itim öğ retim sı nda geliş rası tirilebilir ve yapı lması önerilen değ iklikler Bakanlı ilgili birime bildirilir. iş kta  Örgün ve yaygı eğ kurumları letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik n itim , iş ı kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşlabilirler.  Bası ş ılı lmımodüller, eğ kurumları öğ itim nda rencilere ücretsiz olarak dağtır.  Modüller hiçbir ş lamaz ve ücret karş ğ ıı ekilde ticari amaçla kullanı lı nda satı lamaz.

İ NDEKİ Çİ LER AÇIKLAMALAR ...................................................................................................................iii Gİ Ş.......................................................................................................................................1 Rİ ÖĞ RENME FAALİ YETİ 1 ...................................................................................................3 - 1. İLETİ Sİ Ş M STEMİ N TEMELLERİ Nİ ...............................................................................3 1.1. Sistem Kaynakları ..........................................................................................................4 1.1.1. Kesme İ stekleri (IRQ)............................................................................................4 1.1.2. Doğ rudan Bellek Eriş (DMA) ..........................................................................5 imi /Çı ş 1.1.3. Giriş kıAdresleri (I/O) .....................................................................................6 1.2. Bir İşletim Sisteminin Bileş enleri ..................................................................................7 1.2.1. Kullanı Arabirimi................................................................................................7 cı 1.2.2. Çekirdek................................................................................................................. 7 1.2.3. Dosya Yönetim Sistemi .........................................................................................8 1.3. İşletim Sisteminin İ ş levleri ............................................................................................8 1.3.1. Dosya ve Klasör Yönetimi.....................................................................................8 1.3.2. Uygulamaları Yönetimi .....................................................................................10 n 1.3.3. Yardı Programları mcı Destekleme ...................................................................... 10 1.3.4. Bilgisayar Donanı nı mı Kontrol Etme .................................................................. 11 1.4. İşletim Sistemi Tipleri.................................................................................................. 13 1.4.1. Çoklu Kullanı (Multiuser) İ ş cı letim Sistemleri ................................................... 13 1.4.2. Çoklu Görev (Multitasking) İ ş letim Sistemleri ................................................... 14 1.4.3. Çoklu İ ş lemci (Multiprocessing) İ şletim Sistemleri............................................14 1.4.4. Çoklu Görev (Multithreading) İ ş letim Sistemleri............................................... 14 UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 15 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................18 ÖĞ RENME FAALİ YETİ 2 ................................................................................................. 19 - 2. DOSYA YÖNETİ ......................................................................................................... 19 Mİ 2.1. Fat Dosya Yönetim Sistemi .........................................................................................20 2.1.1. FAT (File Allocation Table –Dosya Yerleş Tablosu-) Nedir? ........................ 20 im şı 2.1.2. FAT NasıÇalır? ............................................................................................... 20 l 2.1.3. FAT Çeş (FAT16, FAT32, VFAT) .............................................................. 21 itleri 2.2. NTFS Dosya Yönetim Sistemi .....................................................................................22 2.2.1. NTFS Nedir?........................................................................................................22 UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 24 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................25 ÖĞ RENME FAALİ YETİ 3 ................................................................................................. 27 - 3. BELLEK YÖNETİ ........................................................................................................27 Mİ 3.1. Bellek Yönetimi Nedir? ............................................................................................... 27 3.2. Bellek Tipleri ............................................................................................................... 28 3.2.1. Geleneksel Bellek (Conventional Memory) ........................................................ 29 3.2.2 Üst Bellek Alanı (UMA –Upper Memory Area-) ve Geniş letilmiş Bellek .......... 29 3.2.3. Uzatı ş lmıBellek (Extended Memory)................................................................. 30 3.2.4. Geniş letilmiş Bellek (Expanded Memory ) .........................................................32 3.2.5. Yüksek Bellek (High Memory Area-HMA)........................................................ 32 3.3. Diğ Bellek Çeş er itleri................................................................................................... 33 3.3.1. Sanal Bellek (Swap file veya Page file)............................................................... 33 i

3.3.2. Bootstrap.............................................................................................................. 34 ş 3.4. Bellek Çakı maları ....................................................................................................... 35 3.5. Korumalı Modda Bellek Adresleme ............................................................................35 UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 37 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................38 MODÜL DEĞ ERLENDİ RME .............................................................................................. 40 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 41 ÖNERİ LEN KAYNAKLAR.................................................................................................. 43 KAYNAKÇA .........................................................................................................................44 ii

AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR KOD 481BB0019 ALAN Biliş Teknolojileri im DAL/MESLEK Alan Ortak MODÜLÜN ADI İletim Sistemleri Temeller ş MODÜLÜN TANIMI İşletim sistemlerinin temellerini tanı öğ tan renme materyalidir. SÜRE 40/16 ÖN KOŞUL İ ş YETERLİ K letim sisteminin yönetimini yapmak Genel Amaç: Bu modül ile; gerekli ortam sağ ğnda, iş landıı letim ş sistemi yönetimi ve sistemin çalıması ilgili bilgileri ile kullandıı z ğnı bilecek ve iş letim sisteminin yapı rması yapabileceksiniz. landı nı Amaçlar: Bu modül ile gerekli ortam sağ ğnda; landıı MODÜLÜN AMACI 1. İ şletim sisteminin temellerini bilecek ve yapı rma yapabileceksiniz landı 2. Dosya yönetiminin nasıyapı ğnıbilecek ve ldıı l gerekli ayarlamalarıyapabileceksiniz 3. Bellek yönetimi nası yapır bilecek ve bellek l lı yapını sı ayarlayabileceksiniz. EĞİ M ÖĞRETİ Tİ M Bilgisayar laboratuarı bu ortamda bulunan bilgisayar, ve ORTAMLARI VE bilgisayar masaları lisanslıiş , letim sistemi programı , DONANIMLARI sabit disk ve bellek modülleri Her faaliyet sonrası nda o faaliyetle ilgili değ erlendirme soruları ile kendi kendinizi değ erlendireceksiniz. Modül içinde ve sonunda verilen öğ retici sorularla edindiğ iniz bilgileri ÖLÇME VE pekiş tirecek, uygulama örneklerini ve testleri DEĞERLENDİ RME gerekli süre içinde tamamlayarak etkili öğ renmeyi gerçekleş tireceksiniz. Sı yla araşrma yaparak, rası tı ş grup çalı maları katı na larak ve en son aşamada alan ş öğretmenlerine danı arak ölçme ve değ erlendirme uygulamaları gerçekleş nı tiriniz. iii

Gİ Ş Rİ Gİ Ş Rİ Sevgili Öğ renci; ş Bilgisayarları çalı n abilmesi için gereken temel yazım iş lı letim sistemidir. Bilgisayarlar çeş donanı ürünlerinin belli bir tasarı göre bir araya getirilmesiyle itli m ma oluşturulur. Ancak kendilerinden beklenen iş leri gerçekleş tirmeleri için bu sadece donanı mdan oluş altyapı an yeterli değildir. Bir kelime iş yazımı belge oluş lem lı ile turabilmek için önce bilgisayarı açı , n lması ş donanı ürünlerinin birbirlerini tanı m masıve birlikte çalı acaklarışartları sağ n lanması cıklavyede bir tuş bastıı bir harfin ekranda görüntülenmesi, ğnda, gerekecektir. Kullanı a yazı lanları saklanmak istendiğ n inde belgenin disk üzerine yazı , belgeye bir dosya adı lması verilebilmesi yapılabilecek iş arası ler ndadır. Kullanı yazım ne tür olursa olsun bazı lan lı temel işlemler hep aynı r. Dosyaları dı n diske yazı , diskten alı p ekrana görüntülenmesi, bir dosyanı bası lması nı n lmak üzere yazıya cı gönderilmesi... Bu durumda tüm yazımlarıüzerinde çalı ı ş lı n acağzemini oluş turmak ve temel tirmek üzere kullanı yazım ile karş ır. Bu, iş ı lı işlemleri gerçekleş lan lı laş letim sistemidir. 1

ÖĞRENME FAALİ YETİ –1 ÖĞRENME FAALİ YETİ 1 - AMAÇ İ şletim sisteminin temellerini bilecek ve yapı rma yapabileceksiniz. landı ARAŞ TIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanıgereken öncelikli araşrmalar ş z tı unlardır:  Çevrenizdeki bilgisayarlarda kullanı lan iş letim sistemlerinin isimlerini öğ reniniz.  ş z. ı Farklı letim sistemlerinin ortak noktaları kendinizce belirlemeye çalını iş nı  IRQ ayar tablosunu araşrı z. tını  DMA tablosunu araşrız.tını  I/O adres aralı tablosunu araşrı z. kları tını  Farklı iş letim sistemlerini birbirinden ayı ran en belirgin özelliklerini şz ı ı belirlemeye çalınıve bütün bu bilgileri sıfta arkadaş nı paylaş z. nı ları zla nı 1. İLETİ Sİ Ş M STEMİ N TEMELLERİ Nİ Bilgisayarlarda iş letim sistemi, donanı n doğ mı rudan denetimi ve yönetiminden, temel ş sistem iş lemlerinden ve uygulama programları nıçalı rmaktan sorumlu olan sistem tı yazımı r. lı dı En yaygı olarak kullanı iş n lan letim sistemleri iki ana grupta toplanabilir: Microsoft Windows grubu ve UNIX benzeri iş letim sistemlerini içeren grup (bu grup içinde pek çok Unix versiyonu, Linux ve Mac OS sayılabilir). İşletim sistemi, bütün diğ yazımları belleğ girdi/çı er lı n e, ktıaygı na ve dosya tları ş ı sistemine erişimini sağ Birden çok program aynı lar. anda çalıyorsa, işletim sistemi her ı ş programa yeterli sistem kaynağ ayı nı rmaktan ve birbirleri ile çakımamaları sağ nı lamaktan da sorumludur. 3

1.1. Sistem Kaynakları Sistem kaynaklarıbilgisayar sistemi içerisinde kullanı aygı n (seri, paralel, usb , lan tları port, fare v.s.), programları kontrol edilebilmesi, kullanılara hizmet edebilmesi için n cı gerekli mekanizmalarıanlatmak için kullanı kelimelerdir. Sistem kaynakları sistem lan , içerisindeki donanı elemanları n CPU ile haberleş m nı ebilmesi için paylaşrır. tılı Sistem kaynaklarıiki veya daha fazla donanı n aynızamanda haberleş mı meye ş nı engeller. CPU’nun sistem aygı nı tanı çalıması tları mlayabilmesini ve onlar ile haberleşebilmesini sağ lar. 1.1.1. Kesme İ stekleri (IRQ) IRQ İ ngilizce karş ğ Interrupt Request, yani kesme isteğ kelimelerinin ıı lı i kısaltması r. IRQ ile donanı dı mlar sistem iş lemcisi ile iletiş kurarlar. Bir nevi her im donanı n özel adresi denebilir. mı Bilgisayarı zı merkezi iş ünitesi olarak CPU çevre birimleri ile olan tüm mın lem iletiş imleri baş r, onları yönetimini elinde tutar. Peki herhangi bir çevre birimi CPU'nun latı n layacak, onun dikkatini nasıçekecek. İ bu noktada IRQ ş kendisi ile ilgilenmesini nasısağ l l te ğı (Donanı kesmeleri) devreye girer. IRQ, çevre birimlerinin dikkat çekmek için kullandı m bir yöntemdir.  Kesmeler (IRQ) NasıÇalır? l şı Bilgisayarı zdaki kesmeler Intel 8259 öncelikli kesme denetleyicisi (PIC) tarafı mı ndan sağ r. Önceleri ayrıbir çip olarak bulunan bu kesme denetleyicisi, günümüz lanı bilgisayarları anakartı çipsetinde yerleş olarak bulunmaktadı Bir kesme talebi nda n ik r. geldiğ inde 8259 CPU'yu elindeki iş geçici olarak durdurmaya ve hemen bu kesmeyi i layan bir programı şrmaya iter. CPU kesme hizmet programı yönetmesine olanak sağ çalı tı na dallanı dönüşadresini yıı hafı ğ leme yine kaldıı ğ yerden rken n zada saklar ve iş bitince iş i devam eder. Birçok aygıaynı t anda kesme hizmeti isteyebilir. Sistem tarafından belirlenmiş ı öncelik sı na göre talepler karş r. Genelde kesme hizmet programı rası lanı yüksek önceliğ e sahip bir iş tarafı lem ndan kesilebilir. Ama daha öncelikli veya eş seviyedeki bir cihazdan it kesme talebi gelirse o anki kesme programı bitene kadar bu istek saklanır. 4

Resim1.1: Bir donanı için IRQ ayarı görme m nı ş Eğ bilgisayarı zda bir donanı cihazı z doğ çalı yor ise aygı yöneticisi er mı m mı ru mı t penceresinden donanı elemanı seçerek çift tı z ve de açı sekmede kaynaklar kları m nı lan sekmesi ile boş olan bir irq seçmeliyiz. Ancak unutmamak gerekir ki, bu ayarlar için bilgi düzeyimiz yeterli değ ise müdahale etmememiz gerekir. il 1.1.2. Doğrudan Bellek Eriş (DMA) imi DMA İ ngilizce karş ğ ı ıDirect Memory Access anlamı gelen direkt lı na hafı eriş kelimelerinin kı za imi saltmasır. Özellikle disk sürücüleri ve benzeri dı şı cihazlar için bu seçeneğ aktif halde olmasıbelli bir performans artı in sağ lamaktadı Çünkü bu durum sayesinde cihaz gerek duyduğ bilgileri r. u işlemciye uğ ramadan direk olarak sistem belleğ inden elde edebilir. Bu kanallar sistem belleğ bazı tları (ses kartıethernet kartı ine aygı n , gibi) erişimini hızlandı rmak için kullanırlar. Bir sabit disk disk denetleyicisi sabit diskten bazı lı verileri ş im ı aldı sonra bunları ktan RAM'e depolamak ister. Aynı ekilde yerel iletiş ağ (ethernet) 5

kartından da veri geldiğinde bunları RAM'e depolanması n gerekebilir. Bunları adresleri I/O üzerinden CPU'ya oradan da RAM'e göndermek yerine bazı kartları kullanabildiğ DMA n i (Direct Memory Access - direk bellek eriş kanalları tası daha hı ve CPU'yu da imi) vası yla zlı meş etmeden direk RAM'e ulaşrmak mümkün. Bu sayede CPU meş edilmemiş gul tı gul imiz daha hı bir ş olacak ve de bizim isteğ zlı ekilde yerine getirilmiş olacaktı r. Tekrar özetlersek DMA verileri bir çevre biriminden RAM'e veya RAM'den çevre birimine CPU'nun müdahalesine gerek kalmadan aktarabilmeyi sağ Çevre birimlerinin lar. birbirine direk ulaş na imkan sağ ması layamaz. Sisteminize DMA kullanmak üzere kaç tane kart takılabileceğ sırlı r. i nı dı Hafı eriş bilgilerini de kaynaklar sekmesinden görebiliriz. Ancak eriş adres za im im bilgileri çoğunlukla bizim değ tirebileceğ iş imiz bilgiler değ ildir. Bütün donanı kartları m ile ilgili eriş adresleri bilgilerini bilmemiz gerekir ki bu da çok düş bir olasıktı im ük lı r. 1.1.3. Giriş kıAdresleri (I/O) /Çı ş Bilgisayarı zı patronu olan CPU'nun çevre aygı yla ve devre kartları mın tları (ses kartı , ethernet kartıvs.) ile iletiş kurmak ve bu aygı im tlarıbirbirinden ayı edebilmek için rt kullandıığGiriş kı(Input/Output) adresleridir. Bu adresler quot;port adresleriquot; veya quot;donanı /Çı ş m ş ğı adresleriquot; olarak da bilinir. Zaten CPU'nun dıdünya ile iletiş kurmak için kullandı iki im yol vardı denilebilir. Bunlardan biri bilgisayarı zı ana belleğ r mın inin adresleri diğ de eri bahsedildiğüzere I/O adresleridir. i  I/O Adres Çakı şmaları Her kartı mikroiş n lemci ile haberleş mesi için farklı I/O adresi vardı Birden fazla bir r. adresi kullanmasıdurumuna çakı denir. İ kartı aynı ş kartı aynı n ma ki n adresi kullanması durumunda mikroiş lemci tarafı ndan gönderilen komutlar bu kartlar tarafı ndan doğru ş maması ya da hatalı ş na neden olur. algılanmaz. Bu durum kartlarıçalı n na çalıması Çoğ çevre birimi ve kartlar tek bir I/O adres aralıı kullanı En basit ş ğnı u r. ekliyle ğıI/O adres aralıı ğ klavyenizin kullandı nıbaş bir kart kullanmaya kalkarsa, bu kart ka ş ş ı çalı mayacak, bununla birlikte klavyeniz de devre dı kalacaktı Zaten kart üretilirken r. klavyenin I/O adresini kullanacak bir kart tasarı yapı mı lmaz. Çünkü bu adres sabittir, klavye denetleyicisi tarafından kullanı lmaktadı ve bir standart haline gelmiş Kartlar üretilirken r tir. ş bunlar göz önünde bulundurulan önemli kriterlerdir. quot;Peki o zaman I/O çakı maları l nası olabilir?quot; diye bir soru gelebilir aklıza. Bazı değ nı I/O erleri standart değ ildir, sorunları da erlerini kullanan kartlarda görülmektedir. Ş zaten bu aralı değ k ayet aynı adresi birden fazla ş ı kart için ayarlarsanıçakı z maya sebep olacağiçin kartlar görevlerini yapamayacaktı r. Giriş kıadresleri bilgilerini de kaynaklar sekmesinden görebiliriz. Dediğ -çı ş imiz gibi bu bilgiler çoğ unlukla bizim değ tirebileceğ iş imiz bilgiler değildir. Bu bilgiler neden vardıöyleyse? Cevap basit: Programlama ile uğ anlar için gerekli r raş ı olabilir. Özel bir program geliş tirildiğ inde kullanacağ donanı birimi ile ilgili özel ayarlar m gerekir ise bu bilgilerden faydalanarak ayarlamaları yaparlar. nı 6

1.2. Bir İ şletim Sisteminin Bileş enleri Bir iş letim sistemi, kavramsal olarak, üç grupta toplanabilecek bileş enlerden oluşur: kullanı cıarayüzü (bu bir grafik kullanı cıarayüzü ve/veya komut satı rıyorumlayısı cı [quot;kabukquot; da denir] olabilir), dosya yönetim sistemi ve bir çekirdek. 1.2.1. Kullanı Arabirimi cı Genel olarak arayüz, herhangi bir ş eyin kullanı nı da onda etkileş sağ mı ya imi layan kım olarak düş sı ünebilirsiniz Bir araba, gaz ve fren pedallarıile aracıyönlendirmeyi ı sağlayan direksiyonu da içeren daha karmaş bir arayüze sahiptir. Bir bilgisayarı arayüzü k n klavye ve fare ile monitörde gözüken ve bilgisayarı birçok farklıişiçin kullanabilmemizi sağlayan yazımlardan oluş lı ur. Macintosh bilgisayarları çı ş ıve ardı n kı ndan Microsoft’un Windows yazımı n lı nı geliştirilmesinden beri birçok insan, arayüz dendiğinde otomatik olarak grafiksel kullanıcı arayüzünü (GUI –Graphic User Interface, grafik kullanı cıarayüzü-) düş ünmektedirler. Bilgisayar kullanı nı mı daha kolay hale getirmede görsel nesneler kullanı gittikçe geliş mı iyor olsa da bu nesneler bilgisayar ve kullanı cıarası etkileş sağ nda imi layan seçenekler topluluğ unun sadece bir parçası r. dı Resim 1.2: Grafik kullanı arayüzü cı 1.2.2. Çekirdek Çekirdek, diskteki dosyaları izlerini tutar, programları latıve yürütür, belleğ ve n baş r i çeş süreçlerin kaynakları düzenler, ağ paketleri alıve gönderir, vb... Çekirdek kendi itli nı dan r ı baş çok az işyapar, fakat diğ servislerin kullanabileceğ araçlarısağ Ayrı na er i lar. ca 7

donanı mlara doğrudan ulaş kiş önleyerek, onları an ileri kendi sunduğ araçları u kullanmaya ıkoruyacak bir yol izler. zorlar. Bu yolla çekirdek, kullanılarıdiğ kullanılara karş cı er cı Çekirdek tarafından sağ lanan bu araçlar sistem çağ larıüzerinden kullanır. Sistem rı lı programları letim sisteminin ihtiyacı iş olan çeş servisleri yerine getirmek için çekirdek itli tarafı sağ ndan lanan bu araçları kullanı rlar. ı Çekirdek, iş letim sisteminin kalbidir. Adı ndan da anlaşlabileceğ gibi, quot;kabukquot;, i çekirdeğ çevresini sararken, donanı iletiş kurmak da çekirdeğ iş in mla im in idir. Donanı <-> Çekirdek <-> Kabuk <-> Uygulamalar m Kimi iş letim sistemlerinde kabuk ve çekirdek tümüyle ayrıbileş enlerken, kimilerinde bu ayrı yalnı kavramsaldı m zca r. 1.2.3. Dosya Yönetim Sistemi İş organize etme ve yönetme için ne kullandıı gösteren ğnı letim sisteminin dosyaları ifadedir. Dosya verilerin toplandııbirimlerdir. Sanal olarak bilgisayar bütün verilerini ğ dosya olarak saklar. Bir çok dosya tipi vardı Program dosyaları veri dosyaları text r. , , gibi… Dosya sistemi adıverilen bir yol ile iş dosyaları letim sistemi dosyaları içindeki n letim sistemleri hiyerarş dosya yönetim sistemini ik bilgileri organize eder. Genelde iş kullanı Bu sistem ağ yapı adı r. aç sı verilen klasörler içerisinde dosyaları organize eder. Bu klasör sisteminin baş ç noktası dizindir (root directory, C:>). kök langı Sistem içerisindeki veri kümeleri dosya (kütük) olarak adlandılı Bu nedenle ikincil rır. /çışbirimleri (HDD, CD-ROM, Flashdisk v.s.) bellekler daha genişanlamı giriş kı yla üzerinde tutulan verilerin yönetimi dosya yönetimi kapsamı ele alı r. nda nı ş Dosya yönetim sisteminin temel iş levleri üç maddede toplanmı r: tı 1 - Mantı dosya yapı ndan fiziksel yapı geçiş sağ ksal ları lara in lanması . 2 -İkincil belleklerin verimli kullanı nı lanması lması sağ . ı , korunması kurtarı 3 - Dosyaları paylaş n lması ve lması ilgili araçları ile n sağ lanması . 1.3. İ şletim Sisteminin İ şlevleri 1.3.1. Dosya ve Klasör Yönetimi Dosyalarıve klasörleri yönetme, kaynaklarısaklama ve güvenliğ sağ ini lamayıbu , kaynakları ağkullanıların kullanı na sunmayı yine bu kaynaklardaki değ iklikleri cı nı mı ve iş yönetmeyi içerir. letim sistemleri, tüm programlar, oyunlar, bizim hazı ğmı rladıı z Bilgisayarda bulunan iş belgeler dosyalar halinde saklanı Bu dosyalar bilgisayarı zda harddisk adı verdiğ r. mı nı imiz fiziksel bir aygı saklanı ve bu dosyaları tta r kendi araları gruplamak içinde klasörler nda kullanır. Yani verilerin bir arada tutulduğ ortamlara dosya denir. lı u 8

Sürücü: Dosya ve klasörlerin saklanabileceğfiziksel ortamlardıve alfabede bulunan i r harfler ile temsil edilirler. Disket sürücüler A veya B harfi ile Harddiskler ise C ve sonrası gelen harfler ile temsil edilirler. CD-ROM, DVD-ROM ve Tape Backup üniteleri nda vb. diğ aygı ise Harddiskten sonra gelen harfler ile temsil edilirler. er tlar Klasör: Sürücüler içerisinde bulunan ve dosyalarıgruplamak amacıile kullanı program lan grup isimleridir. Klasörler dosyalarıyaptı iş kları lere ğzı göre gruplandırlar, bu sayede aradımı herhangi rı ı bir dosyayı bulmamı kolaylaş Bu olay tı bir z r. pkı kütüphanede kitapların konularına göre gruplandılmaları benzer. rı na in bilgisayarı zda hazı ğmı rladıı z Örneğ mı belgeler, hesap tabloları sunular vb. “C” , sürücüsünde bulunan “Belgelerim” adlıklasörde ş gruplanmı r. Windows’a ait dosyalar “C” sürücüsünde bulunan “Windows” adlı lardı ş klasörde gruplanmı r ve yine bu dosyalar yaptı lardı klarıiş göre kendi araları lere nda rı ş r. Bu sayede örneğ bir oyunu silmek veya kopyalamak için o oyunu gruplandılmı lardı in ş çalı ran bütün dosyalarıtek tek seçmek yerine bu dosyalarıiçinde barı ran klasörü tı ndı seçerek istediğ iş biraz daha pratik yapabiliriz. imiz lemi Dosya: Bilgisayarda yaptıı z her iş dosyalar aracığ ile yapı ğmı lıı lem lmaktadı Bir r. oyun oynayacaksak onun için gerekli dosyalar ekran görüntüleri dosyalarda saklanı r. ğz ı Kullandı mı bir muhasebe programı girdiğ nda imiz faturalar, çekler, senetler ilgili dosyalara kaydedilir. Yazdıı z belgeler, hesap tablolarısunular vb. dosyalarda saklanı ğmı , r. Bu sayede yaptıı z çalı ğmı şmaları istediğ imiz herhangi bir zamanda açı okuyabilir gerekli p .uzantı ş güncellemeleri yapabiliriz. Bilgisayarda bulunan bütün dosyalar “dosyaadı ” eklinde ğe ı saklanı Dosyaadı dosyanı yaptı iş göre verilmiş r. o n mantı bir isimdir ve toplam 255 ksal karakter uzunluğunda olabilir, uzantı o dosyanı iş ise n levine göre bilgisayar tarafından daha önceden belirlenmiş isim olabilir ve genelde 3 harf uzunluğ bir undadı Uzantı sayesinde o r. lar rlandıı ve hangi programlarla açı ğnı dosyanı hangi programla hazı n labileceğ anlayabiliriz. ini Aş ı belli birkaç dosya uzantı ağ da örneğbulunmaktadı i r; Uzantı Açıklama Exe Uygulama dosyaları Bat Toplu iş dosyaları Txt Metin dosyaları Bmp Resim dosyaları Jpg Resim dosyaları Doc Microsoft Word dosyaları Xls Microsoft Excel dosyaları Ppt Microsoft Powerpoint dosyaları Sı şrı ş Zip kı lmıdosyalar tı Dosyalar bilgisayarı zda içeriklerine göre belirli bir alan kaplarlar. Her bir harf mı genellikle bilgisayarda 1 byte alan kaplar. 9

1.3.2. Uygulamaları Yönetimi n ş Kullanı bir program çalı rmak istediğ cı tı inde, iş letim sistemi uygulamanı yerini sabit n diskten tespit eder ve uygulamayıRAM’e yükler. Bu iş lem etkileşimli işlem olarak adlandılı rır. Etkileşimli iş lem kullanılara, uygulamaları cı ş lan dinamik biçimde yönetme, çalı rı programları tı n sonuçları doğ nı rudan elde edip, her an müdahale ısağ ş türüne iliş bir edebilme olanağ layan çalı ma kin ş türünde kullanılar, bir iş özelliktir. Bu çalı ma cı in ş çalı süreci boyunca iş monitör ve klavye vası ma e, tası ile her an müdahale edebilmektedirler. Yani bir baş ka ı söylemle, ekran baş nda oturan bir kullanını cı n bilgisayara bir komut vermesi ve o komuta bilgisayardan ı konuş yapar yanıalması t türünde, bir nevi karş klı lı ma gibi çalı biçimine “Etkileş İlem” denir. ş imli ş ma ıı Bu tanımdan da anlaş lacağ gibi, kullanılar program geliş cı tirme, metin dosyaları ı oluşturma, program derleme ve test etme, veri tabanısorgularıiş letme, bilgisayar ağ lerini Etkileş imli İlem ş komutları girme, internet servislerini kullanma gibi kı süreli iş sa olarak yürütürler. 1.3.3. Yardı Programları mcı Destekleme İ şletim sistemi yardı programlarıproblemleri giderebilmek ve sisteminin sağ klı mcı , lı işlemesini sürdürebilmek amaçlı kullanı Silinmiş hasarlı r. , dosyalarıbulabilmek, verilerin yedeğ alabilmek gibi iş ini lemlerde kullanır. İş letim sistemi, üzerinde yer alan bazıyazımlar “Sistem Yazımı olarak anır. lı ” lı lı ğzı Örneğ derleyiciler (compilers) ; yazdımı programı in makine diline çeviren ara program, editörler (editors), yararlı programlar (utility) ; virüs temizleyen programlar gibi gerçek iş için yardı lardı veri tabanıyönetim sistemleri (database management system) ve mcı r, ı lı bilgisayar ağ yazımları(network software) yine birer sistem yazımlarır. Ancak bu lı dı yazımlar iş lı letim sisteminin kendi öz parçaları ildir. değ 10

Resim 1.3: Sistem araçları ulaş na mak Baş menüsünde donatı içerisinde sistem araçları lar lat içerisinde bu tip yardı mcı programlara ulaş abiliriz. 1.3.4. Bilgisayar Donanı nı mı Kontrol Etme İ şletim sistemi programlar ile BIOS arası durur. BIOS tüm donanı kontrol eder. nda mı Programları da iş n letim sistemi ile haberleş ebilmesi için donanı kaynakları ihtiyacı m na vardı İ r. şletim sistemi donanı BIOS aracığile aygısürücüleri ile ulaş ı ı ma lı t r. Bir bilgisayar sistemi, bir veya birden fazla iş lemci (ya da diğ bir söylemle “CPU”), er ı gerçek bellek (RAM), saatler, terminaller, diskler, bilgisayar ağ (network) birimleri, yazı cı üniteleri, CD sürücüsü, disket ve teyp üniteleri gibi I/O ünitelerinden oluş maktadı Doğ r. al ı olarak bir bilgisayar sistemi oldukça karmaş bir yapı r. k dadı 11

Kullanı cı Uygulamalar İ şletim Sistemi BIOS Aygısürücüleri t Donanı m Ş 1.1: Doğ bir bilgisayar sistemi ekil al ... ... ... Uygulama Uygulama Uygulama Uygulama yazımı lı yazımı lı yazımı lı yazımları lı Ağ 4. Kuş ak Derleyiciler Editörler VTYS’ ler Y. araçlar yazımları lı diller ler Sistem yazımları lı İ şletim Sistemi Makine Dili Donanı m Mikroprogram Fiziksel Birimler Ş 1.2: Katmanlı ekil sistem 12

ı Programcı , donanı n bu karmaş yapından etkilenmemelerini sağ ları mı k sı lamak ve disk ş gibi donanı ünitelerinin nası çalı kları m l tı nıanlamak zorunda bı lmamalarıiçin, rakı donanı n üzerine ilave edilen yazımları katmanlar ş mı lı n eklinde (layered system) turulmalarıve bu sayede çok daha kolay bir ş oluş ekilde, sistemin bütün parçaları n nı yönetilebilmesi ş ı eklinde bir yapı lanma, uzun yı önce geliş llar tirilmiş yaklaş r. bir mdı Bu yapı n en alttaki üç katmanı nı donanı oluş mı turmaktadı En alttaki katman, fiziksel r. üniteler, entegre devreler, kablolar, power (elektrik destek) üniteleri, disket sürücüleri, disk üniteleri ve diğ benzeri donanı birimlerinden oluş er m maktadı Bu katmanı mimari yapı r. n sı ile ilgilenmek ve bunları ş prensiplerini geliş çalıma tirmek elektronik mühendislerinin iş idir. Fiziksel üniteleri (donanı doğ m) rudan kontrol eden ve fiziksel katmanı bir üstündeki n en ilkel yazım düzeyini oluş lı turan katman, “microprogram” dı Bu katman genellikle r. “read-only” (yalnı okunabilir) bellek (ROM) sahası bulunur. Microprogram da zca nda ı ı rma ekleme (add), taş (move), karş tı (compare) gibi makine diline ait temel komutları ma laş adı adı yerine getirir. Microprogram, örneğ Add iş m m in, lemini yerine getirmek için ğ saptar ve üzerine eklenecek sayı ilave ettikten sonra ı eklenecek sayı n nerede yer aldını nı yı sonucu elde eder. ğıkomut seti (instruction set), makine dili (machine Microprogramı yorumladı n language) katmanınıoluşturur ki, bu gerçekte makinenin gerçek bir donanı parçası oluş m nı turmakta ve bir bilgisayar da donanı n gerçek bir mı parçası ş gibi nitelenebilmektedir. Bu nedenle bazımakinelerde ymı Microprogram, donanı n içinde varsayı ğ ldıı ayrı katman ş mı ndan bir eklinde bulunmaz. ı Makine dili, genel olarak 50 ile 300 arası komuta (intruction) sahiptir. Veri taş nda ma, aritmetik iş yapma ve değ lem erleri kıyaslama gibi iş levleri yerine getirir. Makine dili, yazı cı ve disket sürücü gibi I/O (input/output) ünitelerinin denetimini özel yüklenmi şbilgiler sayesinde yapmaktadı r. Bir bilgisayar sisteminin dördüncü katmanı yer alan iş nda letim sisteminin temel iş levi, donanı n karmaş ğ ıı mı klınıkullanıya yansı cı tmamak ve daha elveriş ortam hazı p, li rlayı kullanını kolayca iş yapması sağ cı n ini nı lamaktı r. 1.4. İ şletim Sistemi Tipleri 1.4.1. Çoklu Kullanı (Multiuser) İ cı şletim Sistemleri İ veya daha fazla kullanını programlar veya ki cı n ı ş paylaş aygı üzerinde çalı lan tlar abilmesidir. Bu konuya en güzel örnek paylaşrı yazılardı Bir çok kullanı aynı tılan cı r. cı anda yazıya belge gönderir ve de sı ile bu belgeler cı ra yazıdan çı alır. cı ktı nı 13

1.4.2. Çoklu Görev (Multitasking) İ şletim Sistemleri Kullanılar sistemde aynı cı anda birden fazla işlem ş (process) çalı rabilirler. Bu, siz bir iş tı lemi baş ktan lattı sonra, o baş ğ z iş çalı ı ş lattını lem maya devam ederken baş bir iş de baş ka lem latabilirsiniz demektir. Çoklu görev, bir iş letim sisteminde bir kullanınıcın, birden fazla sayı iş da lemi aynı anda işletime alınabilmesi özelliğ Yani çoklu görev, bellekteki birkaç veriyi aynı idir. anda iş lemesi ve iş lemci ile I/O ünitelerinin de bunlar arasında aynı anda kullandılması ortamı n rı nı yaratı dı Ancak bir bilgisayar sisteminde, iş lması r. letim sisteminin kendisine ait birden fazla ş lması işlemin aynı anda çalı rı , bu sistemde “çoklu görev (multitasking)” özelliğ olduğ tı i unu göstermez. Bu nedenle bir iş letim sisteminde çoklu görev özelliğ ancak bir kullanını i, cın birden fazla sayı iş aynı daki lemi anda işletebiliyorsa vardır. ş lmasır. Çoklu görev birçok uygulamanı (programı aynıanda çalı rı dı Bunun n n) tı ş lı sağlanması için, görevler (uygulamalar) kı zaman dilimleri içinde iş sa lemcide çalı rır. Bu tı zaman dilimlerinin oldukça küçük zaman dilimleri olması nedeniyle yapay da olsa bir eş ş zamanlık söz konusu olur (İ lı lemci aynıanda iki işyapamaz.). i 1.4.3. Çoklu İ şlemci (Multiprocessing) İ şletim Sistemleri Gittikçe yaygı an bir durum da bir basit sistemin içerisine birçok CPU bağ nlaş layarak çok önemli hesaplamalarıyapmaktır. lemciyi destekleyemiyor. İ ş Her işletim sistemi birden fazla iş letim sistemi, yapılacak ı olan işlemleri iki veya daha fazla iş lemci üzerine dağtmayı bilmeli ve bunlarıkontrol edebilmelidir. Bu özelliğ sahip olan iş e letim sistemleri arası Windows 2000, Windows nda NT, Linux, Unix, BeOS bulunuyor. Microsoft'un diğ iş er letim sistemleri (Win9x - ME) çok ğz ı işlemcili sistemleri desteklemiyor. Destekleyememesinden dolayı fazladan taktını , şoluyorsunuz. Anlayacağ z, işı işlemciyi boş boş kullanmı u una nı lemleri iş lemci üzerine ı dağ tabilme özelliğinden yoksun. 1.4.4. Çoklu Görev (Multithreading) İletim Sistemleri ş Program ihtiyaç halinde iş letim sistemi tarafı ndan küçük parçalara ayrır ve lı ş labilir. Bu özellik aynızamanda çoklu kullanı çalı rı tı cısistemleri de destekler. Aynı programıparçaları n farklıkullanılar tarafı da kullanı cı ndan labilir. 14

UYGULAMA FAALİ YETİ UYGULAMA FAALİYETİ İlem Basamakları ş Öneriler 1. Bilgisayarı zdaki ses kartın IRQ ayarı tespit İ ayarları nı nı nı rq nıgereksiz ve de etmek için bilgisayarı simgesinden özellikler penceresine m ş ı ulaş z. Aygı yöneticisi sekmesinden ses kartı seçerek yanlı olarak değ tirmemeye iş nı t nı ş nı çalı rı z. Kaynaklar sekmesinden irq ayarları tı nıtespit dikkat ediniz. ediniz. Bu yazımlar lı ne için 2. İ şletim sisteminizde yüklü olan yardı mcı kullanıyor, görevleri neler? lı yazımlardan disk birleş lı tiricisi, disk temizleme, sistem bilgisi pencerelerini açarak uygulayı z. nı a- Disk birleş tirme iş lemini c:> sürücüsüne gerçekleş tiriniz. 15

b- Disk temizleme iş lemini gerçekleş tiriniz. 16

c- Sistem bilgisi penceresinden sistem bilgilerinize ı ulaş z. nı 17

ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ ERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞ RME A- OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI) F Aş ı şsoruları r. Verilen ağ daki sorulardan; sonunda parantez olanlar doğ yanlı ru dı ifadeye göre parantez içine doğ ise “D” , yanlıise “Y” yazı z. Şklı ş nı ı sorularda doğ ş ru ı ru kkı işaretleyiniz. 1. İşletim sistemi donanımlarıdenetleyen ve yöneten, uygulama yazımları lı nı ş çalı ran temel yazımdı ( ) tı lı r. 2. Aş ı ağdakilerden hangisi bir iş letim sistemi değildir? A ) Windows XP B ) Linux C ) Unix D ) Microsott Office 3. Çevre birimlerinin bir işyapmak için iş lemciden izin istemlerini, sı girmelerini raya sağlayan sistemin adı nedir? A ) PCI B ) IRQ C ) I/O D ) BIOS 4. Bir iş letim sistemi kullanı arayüzü, çekirdek ve dosya yönetim sistemi cı bölümlerinden oluş ur.( ) 5. ğı Bilgisayarda yüklü olan her türlü bilginin saklandı birime ne ad verilir? A ) Sürücü B ) Klasör C ) Dosya D ) Byte 6. Bir dosyanıiçinde saklanan bilginin türü dosya adı bakı n na larak belirlenir.( ) 7. Bilginin girilmesinden baş layarak, sonuçlarıdökümüne kadar geçen süre, Yanı n t Süresi (response time) olarak adlandılı ) rır.( 8. Farklıkullanılara ait iş aynı cı leri anda yapabilen iş letim sistemlerine ne ad verilir? A ) Çoklu kullanı iş cı letim sistemi B ) Çoklu işlemci işletim sistemleri C ) Çoklu görev işletim sistemi D ) Çoklu kullanı (Server) iş m letim sistemleri 9. Çoklu işlemci, bir iş letim sisteminde bir kullanını birden fazla sayı iş aynı cın, da inin anda iş letime alınabilmesi özelliğidir.( ) 10. Bir iş letim sisteminin çoklu kullanı özelliğ varsa, o sistem genellikle m i multiprogramming de desteklenmektedir.( ) 18

ÖĞRENME FAALİ YETİ –2 ÖĞRENME FAALİ YETİ 2 - AMAÇ Dosya yönetiminin nasıyapı ğ bilecek ve gerekli ayarlamaları ı l ldını yapabileceksiniz.. ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanıgereken öncelikli araşrmalar ş z tı unlardı r:  Çevrenizdeki dokümanları l düzenlediğ nası inizi kafanı tasarlayız. zda nı  Bilgisayarları dokümanlarınası düzenleyebileceğ konusunda bir tablo n l i oluşturunuz.  FAT dosya yerleş tablosunu açı im klayan grafikler araşrı z. tını  NTFS dosya sistemini açı klayan grafikler araşrız tını  ı rı FAT ile NTFS sistemlerini tablo üzerinde karş tın, edindiğ laş iniz bilgileri ı sı fızda arkadaş nıile sıf ortamı paylaş z. nını larız nı nda nı 2. DOSYA YÖNETİ Mİ Dosya yönetim sistemlerine geçmeden önce, sabit disklerle ilgili bazı mlamaları tanı bilmekte fayda var.  Kafa (Head) : Sabit disklerde okuma/yazma iş lemini yapan mekanik parça.  Plaka (Plate) : Bilgilerin yazı ğ parça. Bir sabit disk, birden çok diskten ldıı oluş Üste üste gelmiş diskler plaka olarak adlandılı ur. bu rır.  İ (Track) : Sabit diskte bulunan plakaları üzerinde gözle görülmeyecek eş z n merkezli daireler vardı İ bu dairesel çizgilere track (iz) denir. r. ş te  Sektör (Sector) : İ yapını bölünmesiyle oluş ve sabit disk üzerinde z sı n an adreslenebilir en küçük alana denk gelen parçaya sektör adıverilir.  Küme (Cluster) : Sektörler üzerinde tanı şen küçük küme olarak mlanmı tanı mlanabilir. Normalde FAT 16, FAT 32 ve NTFS dosya sisteminde, hard 19

diskteki bölümün kapasitesine göre formatlama sı nda standart olarak rası belirlenmişboyutta kümeler oluşmaktadı Cluster'ları boyutunu, cluster'ları r. n kullanan dosya sistemi ve bölümün kapasitesi belirlenir. Ancak cluster'ları n boyutu formatlama sı nda (/Z:n) parametresi ile elle de ayarlanabilir. rası  Arayüz (Interface) : Sabit disklerin hangi ara birimi kullandını ğ belirtir. ı İ Sektörler zler Küme Silindir Plakalar  RPM (Rotation Speed Moment) : Disklerin dakikadaki dönme hı nı zları belirtir. Ş anda piyasada bulunan IDE sürücüler, 5400 rpm ve 7200 rpm u hı ndayken, SCSI sürücülerdeki diskin dönme hı zları zı10000, 15000 rpm hı nda dolaş zları maktadır.  Veri Eriş Hı im zı(Data Access Time) : Sabit diskteki kafanı bir veriye n, erişebilmesi için bir izden diğ bir ize geçerken kaydettiğ zamandı er i r. Kullanı zaman birimi milisaniyedir. Bu süre ne kadar kı olursa o kadar lan sa iyidir. 2.1. Fat Dosya Yönetim Sistemi 2.1.1. FAT (File Allocation Table –Dosya Yerleş Tablosu-) Nedir? im Dosya yerleş tablosu ( FAT ), bir diskte bulunan dosyalara ait bilgilerin kayı im tlı olduğ alanları u belirtmeye yarar. Bir baş deyiş FAT, bir diskin haritası ka le gibidir. 2.1.2. FAT Nası l Çalır? şı Bu tarz dosya sistemleri File Allocation Table - Dosya yerleş tablosu - adlı im bir sistem kullanı Bu sistemde partisyon her biri belli miktarda sektör içeren quot;clusterquot;, küme rlar. isimli parçalara ayrır ve hangi dosyaları bu cluster parçaları lı n ndan hangilerine yerleş i, tiğ 20

hangi cluster parçaların boşhangilerinin dolu olduğ gibi bilgiler FAT üzerine yazır. nı , u lı İşletim sistemi de herhangi bir dosyaya eriş yapmak istediğ im inde dosyayıbulmak için FAT üzerine yazı bu bilgilerden faydalanı lan r. 2.1.3. FAT Çeş itleri (FAT16, FAT32, VFAT)  FAT 16: DOS, Windows 3.1 ve OS2 sürümü öncesi Windows 95 iş letim sistemlerinin kullandıı ğ dosya sistemidir. Eski bir dosya sistemi olduğundan dolayı takı eksikleri ve dezavantajları bir m bulunmaktadı r. rı ş Bunlardan ilki kök dizininin (root) sı rlandılmıolması r. FAT16 sisteminde nı dı açış primary bölüme ait root dizini, FAT tablosu ve partisyon boot sektörü lı taki cluster içinde yer almazlar ve sayı belli olan sı sektörlerde tutulurlar. Bu sı ralı sayı n belli olmasıkök dizine yapı nı lacak eklentilerin belli bir sı rıolması nı sonucunu doğ urur. Kı alt dizinleri istediğ kadar uzatabilmekle birlikte: saca iniz Birincisi, FAT16 bölümlerdeki kök dizinde belli uzunlukta giriş le sırlandı nı rabilirsiniz. İkincisi, FAT16 dosya sisteminde adresleme, adı üstünde 16 bit olduğ undan adreslenebilen maksimum cluster sayı 65525’tir ve bu cluster’larin maksimum sı boyutu 32KB olabilir (aslı cluster sayı 65536 olmalı r ama bazı özel nda sı dı ları amaçlar için tutulur). Bu da bizi FAT16 kullanan bir disk ya da partisyonun ı 2GB’dan daha büyük olamayacağ sonucuna götürür. Üçüncüsü, FAT16 elindeki bos sabit disk ya da partisyon alanı bir ş nı ekilde ı elindeki bütün cluster’lara dağtmak zorundadı Bu nedenle sabit diskin boyutu r. büyümeye baş kça cluster boyutu da büyür. Cluster’lar bölünemezler ve ladı nı ı ancak tek bir dosya yahut dosya parçası taşyabilirler. FAT 12/16 da küme (cluster) boyutları FAT tipi Bölüm boyutu( GB) Sektör/küme Küme boyutu 0-15 12 bit 8 512bytes 16-127 16 bit 4 2K 128-255 16 bit 8 4K 256-511 16 bit 16 8K 512-1023 16 bit 32 16K 1024-2047 16 bit 64 32K 2048-4096 16 bit 128 64K*  Sanal Dosya Yerleş Tabloları im (Virtual File Allocation Tables – VFAT) : ğıdosya sistemi.Kı bir süre sonra yerini Windows 95 ve NT nin kullandı sa ş FAT32 ye bırakmı r. tı 21

 FAT 32: Windows 95, OS2, Windows 98, Windows 2000 ve Linux tarafı ndan tanı p kullanı nı labilen ve FAT16’dan daha geliş bir dosya sistemidir. miş  İ olarak FAT32’de herhangi bir kök dizin lk sırlaması nı yoktur.  İkinci olarak FAT32, FAT16’daki 16 bit adresleme yöntemi yerine 32 bit adresleme yöntemi kullanı Bu sayede herhangi bir disk ya r. ı da partisyon FAT32 altı 2 TerraByte (yaklaş nda k 2000 GB) uzunluğ unda olabilir.  Üçüncü olarak ise FAT32 cluster boyutları ufak tutarak boş nı alan israfı nı azaltı FAT32 altı tek bir dosyanı eriş r. nda n ebileceğ maksimum boyut 4 i GB ile sinirlidir. FAT 32 de küme (cluster) boyutları Bölüm boyutu( GB) Sektör/küme Küme boyutu 0.256< 1 512bytes 0.256 -8 8 4K 8-16 16 8K 16-32 32 16K >32.04 64 32K 2.2. NTFS Dosya Yönetim Sistemi 2.2.1. NTFS Nedir? NTFS (New Technology File System –Yeni teknoloji dosya sistemi-); Windows NT ve devamıolan Windows 2000, XP tarafı desteklenen bir dosya sistemidir. ndan 2.2.2. NTFS NasıÇalır? l şı NTFS, dosya konumları FAT sistemindeki gibi bir ana indeks olarak saklamakla nı birlikte (MFT, Master File Table –Ana dosya tablosu-) dosyanı yerleş i konumları n tiğ ve diğ bilgileri her cluster’in içinde ayrı saklayarak daha güvenilir bir yapı er ca sunar. Ancak bu ğı arada oldukça genişbir disk haritası turur ve bu bilgiler önemli bir yer kapladından oluş dolayı 400MB’den ufak disk yahut partisyonlarda NTFS kullanı lması önerilmez. NTFS, sunucu olarak görev yapan Windows NT ve Windows 2000 iş letim sistemlerine ait bir dosya sistemi olmasın gerektirdiğihtiyaçlar doğ nı i rultusunda daha çok disk güvenliğ stabilitesi ve i, tirmeler içerir ve özetle ş artı performansı ilgili iyileş yla u özelliklere sahiptir:  Dosya konumları ilgili bilgileri cluster içlerinde de saklayarak daha güvenli yla bir dosya sistemi yapı sunar. sı  Cluster boyutu partisyon boyutuyla sinirli değ ve 512 byte değ ildir erine kadar 22

ayarlanabilir. Bu da disk üzerinde dosyaları parçalanması azaltarak hem bos n nı alanı verimli kullanı nıhem de özellikle yüksek kapasiteli sabit disklerde n lması , ş beraberinde getirir. ı performans artını  ı Yaklaş 16 GB’a kadar uzunlukta olan tek parça dosyaları k destekler.  ACL (Access Control List, Eriş kontrol listesi) özelliğ sayesinde sistem im i yöneticileri tarafı hangi kullanılarıhangi dosyalara eriş ndan cı n ebileceğile ilgili i kıtlamalarıkoyulabilmesini sağ sı n lar.  Bütünleş dosya sı şrma özellikleri içerir. ik kıtı  Uzun dosya isimlerini ve Unicode kaynaklı dosya isimlerini destekler. Unicode, dosya isimlendirilmesi sı nda karakterlerin tanı rası mlanması ikilik sistemde için kodlar kullanı nıöngören bir standarttı Bu standarda göre Unicode lması r. kullanılarak verilmişolan dosya isimleri Unicode kullanabilen dosya sistemleri şlarsa ş tarafı tam olarak nasıhazı ndan l rlanmı ekilde görünürler (örneğ Japonca in yahut Arapça gibi). NTFS dosya sistemi kullanan Windows NT ve Windows 2000 sürümleri FAT sürücüleri görebilir ve bu sürücülerdeki dosyaları okuyabilirler (Windows NT FAT16’yi, Windows 2000 FAT16 ve FAT32’yi görür). Ancak FAT kullanan Windows 95, 98 ve DOS gibi işletim sistemleri NTFS bölümlerini göremezler, dolayıyla dosya sı sistemi NTFS olan disk yahut partisyonlara ait verileri okuyamazlar. Bu nedenle sisteminizde örneğ FAT32 altı kurulmuş Windows 98 ve NTFS partisyona in na bir kurulmuşolan bir Windows 2000 varsa Windows 2000 FAT32 partisyona kurulu olan Windows 98’e ait dosyaları görebildiğ ve bu sürücüye bir isim verebildiğ halde, Windows i i 98 NTFS altı ndaki Windows 2000 dosyaları göremeyecek ve bu partisyonu bir disk gibi nı algı layamayacaktı Bu nedenle bu sürücüye herhangi bir sürücü ismi vermez. r. NTFS küme (cluster) boyutları Bölüm boyutu( GB) Sektör/küme Küme boyutu 0.512< 1 512bytes 0.512-1 2 1K 1-2 4 2K 2-4 8 4K 4-8 16 8K 8-16 32 16K 16-32 64 32K >32 128 64K 23

UYGULAMA FAALİ YETİ UYGULAMA FAALİYETİ İlem Basamakları ş Öneriler 1- Kullandıı z iş ğnı letim sistemlerinin hangi dosya Pencerelerin Word ortamı na yönetim sistemini kullandıı tespit ediniz. ğnı görüntüsünü aktarabilirsiniz. 24

ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ ERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞ RME A- OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI) F Aş ı şsoruları r. Verilen ağdaki sorulardan; sonunda parantez olanlar doğ yanlı ru dı ifadeye göre parantez içine doğ ise “D” , yanlıise “Y” yazı z. Şklı ş nı ı sorularda doğ ş ru ı ru kkı iş aretleyiniz. 1. ğ ı Bilgisayarda bilgilerin (dosyaları saklandı birimler sabit disk, disket sürücü, n) CD/DVD sürücü, ZIP sürücü gibi donı mlardı ) r.( 2. Sabit disklerde bilgilerin üzerine yazı ğfiziki ortama plaka (plate) denir. ( ) ldıı 3. Sabit disklerde kafanı bir veriye eriş n, ebilmesi için bir izden diğ bir ize geçerken er kaydettiğ zaman aş ı i ağdakilerden hangisidir? A ) Veri Eriş Hı im zı B ) RPM C ) SCSI D ) IDE 4. Hangi dosyalarıküme parçaları hangilerine yerleş i, hangi küme parçaları n n ndan tiğ nı boşhangilerinin dolu olduğ gibi bilgilerin yazı ğyere ne isim verilir? ldıı , u A ) Track B ) FAT C ) Interface D ) Sector 5. FAT16 sisteminde adresleme 16 bit olduğundan dolayı kullanı bir disk ya da lan partisyonun 2GB’dan daha büyük olamaz.( ) 6. Windows NT ve Windows 2000 iş letim sistemlerine ait bir dosya sistemi olması n nı gerektirdiğ ihtiyaçlar doğ i rultusunda daha çok disk güvenliğ stabilitesi ve i, tirmeler içeren dosya yönetim sistemi aş ı performansı ilgili iyileş yla ağdakilerden hangisidir? A ) FAT16 B ) FAT32 C ) VFAT D ) NTFS 7. FAT kullanan iş letim sistemleri NTFS kullanan iş letim sistemlerindeki bilgileri görebilir fakat NTFS kullanan işletim sistemleri FAT kullanan işletim sistemlerindeki bilgileri göremez.( ) 25

8. NTFS dosya sisteminde bir dosyanıuzunluğ en fazla ne kadar olabilir? n u A ) 2 GB B ) 4 GB C ) 8 GB D ) 16 GB 9. Cluster boyutu partisyon boyutuyla sı rlıdeğ nı ildir ve 512 byte değ erine kadar ayarlanabilir. Bu da disk üzerinde dosyaları parçalanması azaltarak hem boş n nı alanı n verimli kullanı nıhem de özellikle yüksek kapasiteli sabit disklerde performans lması, ş beraberinde getirir. ( ) ı artını 26

ÖĞRENME FAALİ YETİ –3 ÖĞRENME FAALİ YETİ 3 - AMAÇ Bellek yönetimi nasıyapı ğnı ldıı bilecek ve bellek yapını l sı ayarlayabileceksiniz. ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanıgereken öncelikli araşrmalar ş z tı unlardı r:  Bellek kelimesinin yaptı çağ ş ğ rımları ı ı ş z. ı arkadaş nı tartını ları zla  ğ araşrı z. ı Bilgisayarlarda belleğ ne iş yaradı nı tını in e  Bellek çeş itleri hakkı kı bir araşrma yapı z. nda sa tı nı 3. BELLEK YÖNETİ Mİ 3.1. Bellek Yönetimi Nedir? Bellek yönetimi, bilgisayarı ana belleğ yönetmekle ilgili yapı iş n ini lan lemlerin tümüdür. Gerektiğ inde bellek tahsis etmek (malloc), kullanı mıbittiğ inde belleğ serbest i bırakmak (free), sanal bellek yönetimi yapmak ve kullanı lmayan bellek bölgelerini yönetmek (garbage collection) gibi konularıiçermektedir. ş ğ ıbir miktar ana belleğ Her bilgisayar, çalı programlarıtutmak için kullandı an e sahiptir. Çok basit iş letim sistemlerinde bellekte aynıanda sadece bir programı n bulunması izin verilir. İ kinci bir programı şrmak için, bellekte bulunan ilk program na çalıtı silinmeli, ilk programdan boş yere ikinci program yüklenmelidir. alan Çok gelişmişiş letim sistemlerinde aynıanda bellekte çok sayı programı da n bulunması izin verilir. Bu programları erlerinin etkisinden korumak için bir koruma na diğ mekanizması ihtiyaç duyulur. İ ş na letim sistemi tarafı ndan kontrol edilen bu mekanizma donanı mutlaka bulunmalır. mda dı 27

Normal olarak her iş tipik olarak 0. adresten baş lem, layarak yukarı doğ giden bir ya ru adres alanı kullanabilmektedir. Bu basit durumda, bir iş nı lemin sahip olduğ maksimum u adres alanı n büyüklüğ ana bellekten daha azdı Bu yolla, bir iş adres alanın nı ü r. lem nı tamamı kullanabilir. Ana bellekte iş için yeterli bellek alanı nı lem olacaktı r. Bununla birlikte, birçok bilgisayarlarda adresler 232, 264 adres veren 32 veya 64 bitliktir. Eğ bir iş bilgisayarı sahip olduğ ana bellek alanı er lem n u ndan daha fazla belleğe varsa bu durumda ne yapmalı r? İ bilgisayarlarda bunun bir çözüm yolu yoktu. ihtiyacı dı lk Günümüzde bu sorunu çözen teknik sanal bellek olarak adlandılı rır. 3.2. Bellek Tipleri RAM bellek hem içeriğ bilgi yazmak hem de içeriğ ine indeki bilgiyi okumak için ş tasarlanmı r. Belleğ belirli yerlerinde depo edilen program komutları veriler ve tı in , benzerlerinden meydana gelen sözcüklere herhangi bir sı (yani rastgele) ve aynı rada sürede ı eriş Eriş zamanı ilir. im sözcüğ bellekte bulunduğ yerden bağ zdı RAM’lar uygulama ün u msı r. ş programları saklamakta ve programları çalı nı n ması rası elde edilen ara sonuçları sı nda n saklanması da kullanır. RAM’da saklanan bilgiler değ tirilebilir. RAM’da saklanan nda lı iş bilgiler elektrik kesildiğ kaybedilir. inde RAM’deki bilgilere erişim, disk ya da disket sürücülerindeki eriş imle karş tılamayacak kadar hı dı Bilgisayar her açı ğnda RAM boş ı rı ldıı laş zlı r. tur. ğ (kapasitesi) byte cinsinden belleğ kapasitesini verir. Bellek sıası in Byte; bellek ölçü birimidir, 8 bitten oluş Bit ise en küçük hafı birimidir. ur. za RAM kullanı alanı göre 5 gruba ayrır. m na lı  Geleneksel bellek  Üst bellek alanı  Uzatı ş lmıbellek  Geniş letilmişbellek  Yüksek bellek alanı 28

3.2.1. Geleneksel Bellek (Conventional Memory) Dos’un ana belleğ (base memory olarak da bilinir). 0 – 640 KB arasıhafı idir za şı bölgesidir. MS-DOS uygulamalarıburada çalır. Bütün PC’ lerde 640K sı rısöz nı ş ı konusudur. Eğ hala DOS ortamı çalıyor iseniz ki günümüzde böyle bi durum artı er nda k yoktur, işletim sistemi dosyalarıaygısürücüleri (CD-ROM gibi), TSR programları , t için kı nı ı baş bir hafı imkanı z yok demektir. Bu sıntı n aş ka za nı labilmesi için görsel ortam ile beraber yeni hafı tipleri geliş za tirilmiş tir. Uzatı ş lmıbellek alanı 1024 KB - 4 GB Yüksek bellek alanı 640- Üst bellek alanı 1024 KB Temel Bellek Hafı n İ 640 KB lı Geleneksel bellek zanı lk k 0- bölümü (Temel bellek) 640 KB DOS programları Ş 3.1: Geleneksel bellek ekil 3.2.2 Üst Bellek Alanı(UMA –Upper Memory Area-) ve Geniş letilmişBellek Ayrı şbellek olarak da bilinen bu alan 640 KB ile 1 MB arası lmı ndaki hafı za ş bölgesidir. Üst bellek bloklarıhalindedir (UMB -upper memory blocks-). Tak-çalı r tı elemanları sürücüleri, video sürücüleri bu alanda tutulur. EMM386.exe dosyası n tarafı ndan yönetilir. Geniş letilmişbellek (expanded memory) üst belleğ benzer bir bellektir. EMS olarak e da bilinir (expanded memory specification). Bu belleğ 64 KB lı çerçevelerden 16 KB lı e k k 29

sayfalar halinde eriş Bu sayfalar kullanı ilir. lmayan UMB lere oluş turulur. Bu birincil aygı t ı sürücüsü EMM386.exe dosyası tarafından oluş turulur. Geleneksel hafızadan bağ z olarak msı ş ı çalır. Uzatı ş 1024 KB - lmıbellek alanı 4 GB Ayrı ş Yüksek bellek alanı lmıbellek 384 KB UMB ler halinde Çalı programlar şan  Sistem BIOS Üst bellek alanı  Tak-çalı r 640- ş tı 1024 KB sürücüler  Video sürücüler EMM386.exe kontrol eder 0- Geleneksel bellek 640 KB (Temel bellek) Ş 3.2: Üst bellek alanı ekil 3.2.3. Uzatı ş lmıBellek (Extended Memory) Uzatı şbellek olarak da ifade edilir. 286 veya yukarı lmı sı bilgisayarlarda 1Mb’ ı yukarındaki bellek alanı verilen isimdir. n sı na Windows gibi özel programlar, DOS’ ta RAM sürücüler ve SMARTDRIVE tarafı ndan kullanır. HIMEM.SYS ile kullanı lı labilir hale getirilir. Bu belleğ eriş mikroiş e im lemcinin korumalımodu sayesinde olur. Uzatı ş lmıbellek ile temel bellek arasındaki en önemli fark gerçek modda çalı programları hiçbirisinin uzatı ş şan n lmıbellekte şamamasır. Yani uzatı şlmıbellek, programları çalı rı n ş lması tı çalı dı için değ verilerin saklanması kullanır. il için lı 30

8088 / 8086 mikroiş lemcisinin adresleyebildiğ en çok bellek 1’MB dı Bunun i r. 384’KB kı video bellek ve BIOS programları ayrı şr. Dolayıyla DOS'a 640 KB smı na lmı tı sı kı kalı İ bu 8088 / 8086 mikroiş smı r. ş te lemcilerinin kullanabildiğ 1 MB'lı temel bellekten i k sonra kalan bütün bellek uzatı şbellek olarak adlandılı Bu belleğ eriş 80286, lmı rır. e im 80386, 80486 mikroiş lemcilerin korumalımodu sayesinde olur. 8086/8088 mikroiş lemciler uzatı ş lmıbellekten yaralanamaz. 80286 tabanlı mikroiş bir lemci 15 MB kadar 80386/80486 lemciye 4 GB kadar uzatı şbellek eklenebilir. Uzatı şbellekle temel tabanlı mikroiş lmı lmı ndaki en önemli fark gerçek modda çalı programları hiçbirisi uzatı ş ş bellek arası an n lmı şmaz. DOS gerçek modda yazı şr. Bu yüzden temel bellekle sı rlır. bellekte çalı lmı tı nı dı ildir ki uzatı şbellek gerçek modda hiç kullanı lamaz. Uzatı ş Bu demek değ lmı lmı labilir. Ancak bu iş yapacak yazım uzatı ş bellek veri depolamak için kullanı i lı lmı belleğin özelliklerine uygun yazı şolmalır (Dosun RAMDRIVE.SYS). Uzatı şbelleğ tam lmı dı lmı i anlamı kullanan korumalı yla mod işletim sistemleri ve DOS kontrol programları vardı da r. OS/2, Microsoft Windows gibi. XMS (extended memory specification) 1 MB üzeri bellek Uzatı ş lmıbellek alanı Windows kullanı r. (Extended memory) 1024 KB - HIMEM.SYS kontrol 4 GB eder. Yüksek bellek alanı 640- Üst bellek alanı 1024 KB 0- Geleneksel bellek 640 KB (Temel bellek) Ş 3.3: Uzatı ş ekil lmıbellek alanı 31

3.2.4. Geniş letilmişBellek (Expanded Memory ) Genişletilmiş bellek olarak tercüme edilen expanded memory, 640K’ dan daha fazla belleğ ihtiyacı e olan programları kullanması n içindir. 8086 veya 80286 bilgisayarlara özel kartlar yardı ile eklenmiş EMS yazımları kullanı mı tir. lı ile labilir hale getirilir.Geniş letilmiş lmakta olan yıı - aktarma adlı bir yöntem ğn bellek sisteminde eskiden kullanı ş kullanı lmaktadı Bu belleğ çalı r. in ması parçadan oluş 3 ur.  ğı Birincisi, yı n aktarmalı bellek kartı r ve gerekli olan ekstra belleğ üzerinde dı i ı taş Bu ekstra bellek 16 Kb’ lı parçalara bölünmüş r. k tür.  İkincisi, genişletilmişbellek yöneticisi (Expanded Memory Manager - EMM) denilen bir yazımdı lı r.  Üçüncüsü, geniş letilmişbelleğkullanacak uygulama programı r. i dı EMM geniş letilmişbelleğ kullanacak uygulama programı hizmet yordamları i na sağ Uygulama programı lar. EMM’ nin hazı fonksiyon çağ ları r rı yardı yla geniş mı letilmiş belleğ kullanı Bilgisayar ilk açı ğ ı i r. ldında EMM harekete geçer ve PC’ nin bellek alanı nda ş ı kullanı lmayan bölge bulmaya çalır. Bu iş için gerekli 64 Kb’ lı alan belirlendikten sonra, k EMM tarafı ndan 16 Kb’ lı 4 pencereye bölünür. Uygulama programıgeniş k , letilmiş belleği kullanabilmek için EMM’ ye 4 kullanı labilir pencereden yararlanmak istediğ bildirir. ini EMM uygulama programın istediğ geniş nı i letilmişbilgileri 16 Kb’lı sayfalara bölerek k pencerelere yerleş tirir. Uygulama programı bilgileri pencerelerden alı Bilgi saklamak bu r. istediğ inde ise elindeki bilgileri 16 Kb’ lısayfalara bölerek pencerelere yerleş EMM bu k tirir. bilgileri pencerelerden alarak geniş letilmiş belleğ kaydeder. e Genişletilmişbellek sadece veri saklamak için kullanı labilir. Programlar geniş letilmiş ş lamazlar. bellekte çalı rı tı Bilgisayar ilk açı ğ ı ldında EMM harekete geçer ve PC’nin bellek alanı nda şı kullanılmayan bir bölge bulmaya çalır. Bu işiçin gerekli miktar 64 KB’dir. 64 KB'lik kullanılmayan alan belirlendikten sonra EMM tarafı ndan 16 KB’lik 4 pencereye bölünür. Artı geniş k letilmiş bellek uygulama programı tarafından kullanı hazı r. Bir uygulama ma rdı programın geniş nı letilmiş belleğ kullanabilmesi için EMM fonksiyon çağ ları iyi bilmesi i rı nı belleğkullanmak için özel yazı ş gerekir. Yani genişletilmiş i lmıolması gerekmektedir. belleğkullanmak için özel yazı ş Geniş letilmiş i lmıuygulama programları gerektiğ inde için 640KB'lı limit hala geçerlidir. Bilgisayarı zı uzatı ş sıradan DOS programları k nın lmı belleğvarsa bu bellek bir program yardı yla geniş i mı letilmişbellek olarak kullanı labilir. 3.2.5. Yüksek Bellek (High Memory Area-HMA) HMA, ya da “Yüksek Bellek Alanı uzatı ş ”, lmıbelleğ ilk 64K’ lı kı dıve DOS in k smı r tarafı özel olarak kullanır. Windows da kullanabilir. ndan lı 32

Uzatı ş lmıbellek alanı (Extended memory) 1024 KB - 4 GB Uzatı şbelleğ ilk 64 lmı in KB lı bölümü k Windows’un kullandıı ğ ş ı DOS çekirdeğburada çalır. i Yüksek bellek alanı 640- Üst bellek alanı 1024 KB 0- Geleneksel bellek 640 KB (Temel bellek) Ş 3.4: Yüksek bellek alanı ekil 3.3. Diğ Bellek Çeş er itleri 3.3.1. Sanal Bellek (Swap file veya Page file) İş sı şgibi letim sistemlerinin birçoğ disk yüzeyini RAM belleğ bir uzantıymı u in kullanan ve böylelikle fiziksel belleğ görünürdeki miktarı arttı sanal bellek desteğ in nı ran ine sahiptir. RAM bellekteki kullanı lmayan bloklarda bulunan bilgileri, disk yüzeyine yazar ve ş RAM bellek baş iş için serbest kalmıolur. Bu bölümler gerektiğzaman bunlar belleğ ka ler i e tekrar alırlar. Bu olaylar kullanıdan bağ z bir ş ı nı cı msı ekilde gerçekleş ir. 'Sanal bellek (virtual memory)' windowsun uygulamaları ş rken, kullandıı ğ bellektir, Windows hdd'nizi üzerinde bir .swp çalı rı tı dosyasıyaratarak bellek olarak kullanı Yüksek RAM'e sahip r... şı sistemlerde bu dosya çok kabarmaz, ama az ram ile çalıyorsanı z, ız nı şı Windows sizin koyacağnısı rlara kadar kullanmaya çalır. Elbette ki sanal bellek kullanı mıRAM kullanı mıkadar hı zlıdeğ ildir, bu nedenle program hı nda düş yaş r. zları üş anı Sanal bellek koruma modlu bir iş letim sisteminin modern ş mikroişlemcilerin üstün özelliklerini kullanarak dıdepolama birimlerinden her hangi birini gerçek bellek gibi kullanması r. Ortada fiziksel bir bellek olmadıı ğndan sanal bellek adı dı verilmiş Bilgiler bellek yongaları değ de herhangi bir depolama biriminde saklanı tir. nda il r. Gerektiğ fiziksel belleğ alı r. inde e nı 33

Ş 3.5: Sanal bellek ayarlama ekil Bilgisayarı simgesine sağtı p özellikler penceresini açarı Buradan geliş m miş klayı z. imizde performans bölümünde ayarlar düğ mesini tı ğmı kladıı zda sekmesini seçtiğ performans seçenekleri penceresi açır. Bu pencerede de geliş miş sekmesini lı tı ğ zda sanal bellek ile ilgili veriler görünür. İ ı htiyaç halinde değ tir düğ iş kladımı mesi ile sanal bellek boyutunu değ tirebiliriz. Ayarlayabileceğ iş imiz en az ve en yüksek boyut bize pencerede gösterilmektedir. 3.3.2. Bootstrap Bootstrap Loader Rom bellekte bulunan çok kı ve iş sa letim sisteminin yüklenmesini gerçekleş bir programdı Bootstrap Loader programı letim sisteminin bulunduğ disk tiren r. iş u veya disketten “Disk Boot” programı okur. Disk Boot programı arı bir ş nı baş lı ekilde okunup belleğ yazırsa, Rom Loader programı e lı kontrolü Disk Boot programı devreder. Disk Boot na programı konrolü aldı hemen sonra iş ktan letim sistemini belleğ yükler. e 34

3.4. Bellek Çakı şmaları ş Kalabalı ek donanı sahip bir sistemde, bazıdonanı n quot;çalı adresleriquot;, k ma mları ma kullandıı z iş ğ ş nı letim sistemi tarafı ndan aynı atanı çakı dediğ nca, ma imiz olay ortaya çı kar. benim, ş Donanı kendi araları quot;burası mlar nda, urası seninquot; gibi kavga ederler ara sı Çoğ ra. u ş zaman, aynı quot;çalı adresinequot; sahip donanı ma mlar kendi araları bu yeri paylaş sorun nda arak çıkartmazken, bazı ise inatçık eder ve quot;yok arkadaş lar lı burası benim; sen git baş yere illa ka yerleşşquot; eklinde uyumsuzluk çı karabilir. Bu sayede iki donanı birbirine küser ve ikisi de mda ş ş çalı maz. Ama, BIOS'a girip, aygı n kullanması tları gerektiğ çalı adreslerini (IRQ, DMA i ma inizde her ş kuzu kuzu çalı ş na devam eder. vs.) kendiniz belirlediğ ey ması Ş 3.6: Bellek çakı ekil şmasıörneği ş Genelde bellek çakımalarıolduğ zaman “bu program cevap vermiyor –this program u is not responding-“ mesajı rı “Ş alız. imdi sonlandı–end now-“ düğ r mesi ile cevap vermeyen ş ğı yani çalı adresini bulamadı için cevap veremeyen uygulamaya son verilir. ma 3.5. KorumalıModda Bellek Adresleme Korumalımod bellek adresleme kavramıgeleneksel bellek üzerindeki hafı n zaları ş lması uygulamaları çalı rı nda kullanı n tı lması ilgilidir. 1024 KB üzerindeki belleklerde ile ş na izin verme iş uygulamalarıçalı n ması lemidir. Bunun yapı lması sanal bellek kullanır. için lı Gerçek mod bellek adreslemede uygulamalar yani programlar sadece 1024 KB lı k ş hafı bölümünde çalı za abilir. Yani bütün uygulamalar geleneksel bellek ve üst bellek şı letim sistemi bu ş ş alanı çalır. DOS iş nda ekilde çalı bir iş an letim sistemidir. Yani gerçek şı moda çalır. 1 MB üzeri belleklerin uygulamalarda kullanı labilmesi görsel iş letim 35

sistemlerinin geliş mesi ile kaçı lmaz hale geldi. Günümüzde bellekler 4 GB kapasiteye nı kadar çıkmaktadı Bu alanı kullanı r. n labilmesi için korumalımod belelk adresleme denilen yöntem kullanır ve de sanal bellek yardı ile 1MB üzeri bellek bölgesi kullanı lı mı lmaya baş r. lanı  Gerçek mod İşlemci, CPU hafı n 1024 KB lı bölümünü adresler DOS gibi text tabanlı letim zanı k iş şı sistemleri sadece bu moda çalırlar  Korumalımod ı Bu moda her uygulama kendi adresleme bilgilerini taş Böylece bir program bütün r. sistem adresleme bilgileri kapatı lmadan sonlandılabilir. Yani bir hafı rı zadaki bir bellek alanı diğ bir bellek alanı etkilemez. Her program kendi bellek alanı sırlı r ve de 1 MB er nı ile nı dı üzeri bellek alanı ulaş na abilir. Üst bölge kullanı lamaz Gerçek mod Korumalımod uygulama uygulama 1024 KB 1024 KB Sanal bellek Ş 3.7: Gerçek mod – Korumalı ekil mod karş tı ı rması laş 36

UYGULAMA FAALİ YETİ YETİ UYGULAMA FAALİ İlem Basamakları ş Öneriler İ  Takı ğnı yerde öğ ş ldıız letim sisteminiz üzerinden, retmeninizden yardı m kullandıı z ğnı donanı n mları alabilirsiniz. hangi bellek adreslerini kullandıı inceleyiniz. ğnı  Edindiğ  Anlatarak iniz bilgiler öğ renme öğ rendiğ ini doğrultusunda bir slayt gösterisi pekiş tirmenin en iyi yöntemlerinden hazı rlayarak arkadaş nı ları zla birisidir. ı paylaş z. nı 37

ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ ERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞ RME A- OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI) F Aş ı şsoruları r. Verilen ağdaki sorulardan; sonunda parantez olanlar doğ yanlı ru dı ifadeye göre parantez içine doğ ise “D” , yanlıise “Y” yazı z. Şklı ş nı ı sorularda doğ ş ru ı ru kkı iş aretleyiniz. 1. ş lması gerekli olan fiziki alana ne ad verilir? Bilgisayarda programlarıçalı rı n tı için A ) Disk B ) Bellek C) İ şlemci D ) Anakart 2. Gerektiğ bellek tahsis etmek (malloc), kullanı bittiğ inde mı inde belleğserbest i bı rakmak (free), sanal bellek yönetimi yapmak ve kullanılmayan bellek bölgelerini yönetmek (garbage collection) gibi iş lemlere bellek yönetimi denir.( ) 3. Bilgisayarlarda kullanı bellek tipleri ROM ve RAM belleklerdir. ( ) lan 4. Kalı olarak programlanan ve sadece okunan bellek tipi hangisidir? cı A ) RAM B ) ROM C ) FLASH D ) Ana Bellek 5. Programlarıüzerinde çalı rı ğ üretilen sonuçlarıgeçici olarak saklandı bellek ş ldı, tı ı ğı n n türü aş ı ağdakilerden hangisidir? A ) RAM B ) ROM C ) FLASH D ) Yardı bellek mcı 6. RAM bellek kullanı alanı göre geleneksel bellek, uzatı ş m na lmıbellek, geniş letilmiş bellek ve yüksek bellek olmak üzere 4 gruba ayrır.( ) lı 7. ş RAM üzerinde programlarıçalı n ması değ üretilen bilgilerin saklanması için il, için ayrı ş lmıolan bölüm hangisidir? A ) Geleneksel bellek B ) Genişletilmişbellek C ) Uzatı ş lmıbellek D ) Yüksek bellek 38

8. Çekirdek bellekteki kullanı lmayan bloklarda bulunan bilgilerin, disk yüzeyine yazılması suretiyle belleğ baş iş için serbest bı lması elde edilen belleğ in ka ler rakı yla e sanal bellek denir.( ) 9. Rom bellekte bulunan çok kı ve iş sa letim sisteminin yüklenmesini gerçekleş bir tiren program hangisidir? A ) Smartdrive B ) Bootstrap Loader C ) Himem D ) Swap file 39

MODÜL DEĞERLENDİ RME MODÜL DEĞERLENDİ RME PERFORMANS TESTİ(YETERLİ ÖLÇME) K Modül ile kazandıı z yeterliğ aş ı kı ğnı i ağdaki staslara göre değ erlendiriniz. DEĞERLENDİ RME KRİ TERLERİ EVET HAYIR Farklı letim sistemlerini incelediniz mi? iş Kullandıı z iş ğnı letim sisteminin hangi dosya yönetim sistemini ğ tespit edebildiniz mi? ı kullandı nı Farklı letim sistemlerinin arayüzlerini incelediniz mi? iş ş Bilgisayarı zda herhangi bir çakı olduğ nı ma unda bu sorunu kendi ı baş za çözebiliyor musunuz? nı Hangi iş letim sistemlerinin aynı dosya yönetim sistemini ğ biliyor musunuz? ı kullandı nı Her iş letim sistemi tipi için bir örnek verebiliyor musunuz ? DEĞERLENDİ RME Yaptıız değ ğnı erlendirme sonucunda eksikleriniz varsa öğ renme faaliyetlerini tekrarlayız. nı Modülü tamamladı z, tebrik ederiz. Öğ nı retmeniniz size çeş ölçme araçları itli uygulayacaktı Öğ r. retmeninizle iletiş geçiniz. ime 40

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI 1 1 D 2 D 3 B 4 D 5 C 6 Y 7 D 8 A 9 Y 10 D ÖĞRENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI 2 1 D 2 D 3 A 4 B 5 D 6 D 7 Y 8 D 9 D 41

ÖĞRENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI 3 1 B 2 D 3 D 4 B 5 A 6 D 7 C 8 D 9 B ı rarak kendinizi değ Cevapları zı nı cevap anahtarları karş tı ile laş erlendiriniz. 42

ÖNERİ LEN KAYNAKLAR ÖNERİ LEN KAYNAKLAR  www.bilgisayardershanesi.com  www.mastercom.com.tr  www.belgeler.org  www.cclub.metu.edu.tr  www.programlama.com  www.pratikbilgisayar.com  www.microsoft.com  bestwow.tripod.com  www.bilgisayarlisesi.com  tr.wikipedia.org  www.bilgisayarogren.com  science.ankara.edu.tr  www.dogus.edu.tr  stu.inonu.edu.tr  buelc.boun.edu.tr  internetdergisi.com  www.e-bilisim.net  www.gencbilim.com  w3.gazi.edu.tr/~kmustafa 43

KAYNAKÇA KAYNAKÇA  www.penta.com.tr  www.bilgisayardershanesi.com  www.mastercom.com.tr  www.asnet.com.tr  www.belgeler.org  www.cclub.metu.edu.tr  www.programlama.com  www.be.itu.edu.tr  www.pratikbilgisayar.com  www.microsoft.com  www.bilzum.com  bestwow.tripod.com  www.sj.k12.tr  www.bilgisayarlisesi.com  tr.wikipedia.org  gunaysoft_depo01.sitemynet.com  www.bilgisayarogren.com  science.ankara.edu.tr  www.ertam.com  www.dogus.edu.tr  stu.inonu.edu.tr  buelc.boun.edu.tr  internetdergisi.com  www.e-bilisim.net  kardelen47.tripod.com  www.gencbilim.com  w3.gazi.edu.tr/~kmustafa 44

BTT. Modül 11.İşletim Sistemleri Temelleri

by deniz armutlu

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 92

Statistics

BTT. Modül 11.İşletim Sistemleri Temelleri Document Transcript

http://www.denizarmutlu.com	35
http://denizarmutlu.blogspot.com	31
http://denizarmutlu.com	26