Your SlideShare is downloading. ×
Seminarski rad na temu brak i porodica
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Seminarski rad na temu brak i porodica

4,889
views

Published on

Brak je prirodna –polna i društvena veza po pravilu trajne prirode izmedju lica suprotnih polova, koja zavisno od istorijskih i društvenih uslova moze imati različite oblike (grupni brak, …

Brak je prirodna –polna i društvena veza po pravilu trajne prirode izmedju lica suprotnih polova, koja zavisno od istorijskih i društvenih uslova moze imati različite oblike (grupni brak, poligamijski, monogamijski), različitu formu (gradjanski, crkveni, neformalni, faktički) i različite sadrzaje i zadatke (ekonomske, pravne, socijalne, duhovne, moralne, psihičke, estetske i dr.).

S razvojem društva brak se izdvaja u posebnu skupinu i sve više se suzava. Uglavnom, postoje sledeći njegovi oblici: grupni brak više muškaraca i više zena, koji opet ima različite oblike; brak izmedju jednog muškarca i više zena (poliginija); brak izmedju jedne zene i više muškaraca (poliandrija) – obe ove vrste braka nazivaju se poligamijom; najzad, monogamni brak, tj. brak izmedju jednog muškarca i jedne zene. Smatra se da, ukoliko se društvo više razvija, utoliko više preovladjuje monogami brak. Nezavisno od ovih razlika, svaki brak moze biti društveno dopušten, zakonit, što znači sklopljen onako kako to zahtevaju društvene norme; i faktičan, nezakonit, kad se ne drži ovih normi.


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
4,889
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
60
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. VIŠA POSLOVNO – TEHNIČKA ŠKOLA UŽICE Seminarski rad iz predmeta S O C I O L O G I J A Na temu BRAK I PORODICA Student Boskovic Jelena 51/05 Užice 2005/06.
  • 2. BRAK Brak je prirodna –polna i društvena veza po pravilu trajne prirode izmedju lica suprotnih polova, koja zavisno od istorijskih i društvenih uslova moze imati različite oblike (grupni brak, poligamijski, monogamijski), različitu formu (gradjanski, crkveni, neformalni, faktički) i različite sadrzaje i zadatke (ekonomske, pravne, socijalne, duhovne, moralne, psihičke, estetske i dr.). S razvojem društva brak se izdvaja u posebnu skupinu i sve više se suzava. Uglavnom, postoje sledeći njegovi oblici: grupni brak više muškaraca i više zena, koji opet ima različite oblike; brak izmedju jednog muškarca i više zena (poliginija); brak izmedju jedne zene i više muškaraca (poliandrija) – obe ove vrste braka nazivaju se poligamijom; najzad, monogamni brak, tj. brak izmedju jednog muškarca i jedne zene. Smatra se da, ukoliko se društvo više razvija, utoliko više preovladjuje monogami brak. Nezavisno od ovih razlika, svaki brak moze biti društveno dopušten, zakonit, što znači sklopljen onako kako to zahtevaju društvene norme; i faktičan, nezakonit, kad se ne drži ovih normi. Brak je društveno-priznata (ili nepriznata) bio-socijalna veza izmedju lica suprotnih polova koja ima relativno trajni karakter i različite oblike i sadrzaje, zavisno od odredjenih društvenih uslova. U ovom pojmovnom odredjenju braka, kao elementa porodične strukture, treba, dakle, imati u vidu sledeće: - biološki karakter braka, odnosno uspostavljanje polnih veza izmedju lica suprotnih polova, bez obzira da li je ta veza društveno priznata ili nepriznata; - uspostavljanje hetero-seksualnih veza izmedju suprotnih polova, a ne i odnose zasnovane, na primer, na lezbejskoj ljubavi ili na homoseksualnim odnosima, bez obzira na to što su ti odnosi dosta rasprostranjeni, a u nekim društvima i društveno priznati; - socijalni karakter braka, odnosno društvenu dimenziju prirodne, biološke (polne) veze; - različite oblike braka tokom društveno-istorijskog razvoja (grupni brak, poligamijski brak, monogamijski brak i dr.); - promenljivost elemenata sadrzine braka (psihičkih, moralnih, duhovnih, socijalnih, estetskih i drugih; __________ Osnovi sociologije porodice Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 30. 248. 249. - 1 -
  • 3. - relativnu trajnost braka, u smislu da je brak relativno trajna veza izmedju lica suprotnih polova, bez obzira što ta veza moze biti vrlo kratka, pa i vrlo nestabilna. ODNOSI PRE ZASNIVANJA BRAKA U različitim civilizacijama postoje raznovrsni oblici koji prethode zaključenju braka. Ove razlike dolaze od drugačijeg shvatanja značaja samog braka, od stepena učešća samih bračnih drugova u njegovom zaključenju, od drugih uslova koji se često zahtevaju bilo od samih bračnih drugova, bilo od njihovih porodica, od toga koja je forma braka sankcionisana, i td. U ovom izlaganju tezište će biti, po pravilu, na prethodnim uslovima koji se zahtevaju u savremenom, posebno našem društvu, sa neopodnim povremenim istorijskim osvrtima. Najvaznija pitanja koja će biti odredjena jesu: vaspitanje za brak i porodicu, priprema i izbor bračnog druga, posredovanje kod zaključenja braka i predbračni odnosi. Vaspitanje za brak i porodicu Vaspitanje za brak i porodicu sadrzi najmanje dva elementa: a) vaspitanje za humane, ljudske odnose u braku i porodici (moralno vaspitanje); b) pruzanje neophodnih znanja o seksualnom zivotu (seksualno vaspitanje). Oba ova oblika edukacije mladih predstavljaju jedinstven proces osposobljavanja čoveka za medjuljudske odnose, posebno za humane odnose izmedju muškarca i zene. Vaspitno-obrazovanu funkciju treba shvatiti kao afirmaciju ljudske celovitosti, kao funkciju podsticanja muškarca i zene kao ljudi i usavršavanja njihovih bračnih i roditeljskih mogućnosti. Zadatak vaspitno-obrazovanog sistema sastoji se u pripremanju omladine za brak, za ravnopravne i humane odnose u braku i porodici i za roditeljski poziv i poziv materinstva. Moguće su tri vrste seksualnog vaspitanja: - represivno seksualno vaspitanje zasnovano na hrišćanskim dogmama i patrijarhalnoj tradiciji o «prvobitnom grehu», «nečistoći polnog nagona», «seksualnoj pozudi kao izvoru svih zala» i o «zeni kao grešnici». Mnogi roditelji prenose ovakve vrednosne stavove na svoju decu. ____________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 147. – 148.
  • 4. - 2 - - pasivno seksualno vaspitanje koje prepušta samoj deci i omladini spontanost, slučajnost i stihijnost u sticanju informacija o polnom zivotu, bez većih predrasuda o polnom zivotu kao tabu-temi. Ovde je reč o odsustvu organizovanog društvenog rada sa decom i omladinom, sa roditeljima, pa i sa nastavnicima i vaspitačima. - aktivno seksualno vaspitanje zahteva da društvo i njegove institucije preuzmu celokupni vaspitno-obrazovani proces: od predškolskih ustanova do potpune polne zrelosti, pa i kasnije. Nije, dakle, samo vazno da se deca i omladina obuhvate tim sistemom, već i roditelji, nastavnici i vaspitači uopšte. Istrazivanja su pokazala da su u proseku roditelji i nastavnici konzervantivniji u shvatanjima o pitanjima ljudske erotike i polnosti nego njihova deca, odnosno učenici. Priprema za brak i izbor bračnog druga Izbor bračnog druga tesno je povezan sa prirodom društvenih odnosa i sa tipom porodične organizacije. U mnogim našim krajevima, naročito na selu kandidati za brak ne učestvuju u odlučivanju o tome koga će izabrati za svog bračnog druga. O tome odlučuju roditelji ili drugi odrasli srodnici. U nekim krajevima ostavlja se sloboda odlučivanja budućim bačnim partnerima, ali sve ostale formalnosti obavljaju u ime njih njihovi roditelji. U demokratskoj, industrijskoj porodici, gradskoga tipa bitno se menjaju odnosi pre zaključenja braka. Sve veći značaj dobija izbor bračnog druga, jer od uspelog ili neuspelog izbora zavisi stabilnost braka i lična sreća bračnih drugova. Izmena polnih običaja tesno je povezana sa mnogobrojnim izmenama u našem posleratnom društvu, a naročito za sve većom afirmacijom društvenog, porodičnog i bračnog individualizma. Zato, zaključenje braka predstavlja stvar samih bračnih drugova. Bračni drugovi se, po pravilu, već dovoljno upoznaju pre zaključenja braka. Savremeno društvo sa svoje strane sve više podstiče mlade ljude na samostalno odabiranje bračnog druga. Postepeno se menja odnos društva prema pojavi predbračnih veza i predbračnog zivota, upravo da bi se omogućilo uspešno ovo odabiranje. _________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 149. i 152. - 3 -
  • 5. Posredovanje kod zaključenja braka Posredovanje predstavlja vrlo staru ustanovu. Nju poznaju svi narodi i mnogo je korišćena u praksi sve do nedavna. Postoji više razloga pridavanja značaja posredovanju kod zaključenja braka. U tom pogledu, treba praviti razliku patrijarhalnog i savremenog industrijskog društva. Predbračne polne slobode Svako društvo izgradjuje svoja pravila o predbračnim i bračnim polnim slobodama zene i muškarca. Kakva će ta pravila biti zavisi, pored ostalog, i od odredjenog modela društvene organizacije i kulture. Ako se posmatra istorija ljudske seksualnosti i ljudskog braka, moze se uočiti postojanje vrlo velikih razlika kako izmedju društva koja pripadaju različitim istorijskim epohama, tako i izmedju društva u okviru iste istorijske epohe. OBELEZJA I KRITIKA VANBRAČNIH ZAJEDNICA Vanbračna zajednica je zajednica zene i muškarca koja je zasnovana faktičkim, a ne pravnim putem, tj. njihovim običnim sazivljavanjem. Ova zajednica moze prerasti u vanbračnu porodicu radjanjem deteta. Vanbračna porodica moze nastati i kada neudata zena, koja se ne nalazi u zajednici sa muškarcem, rodi dete. U prvom slučaju reč je o potpunoj vanbračnoj porocici, a u drugom o nepotpunoj vanbračnoj porodici. Sve vanbračne zajednice mogu se podeliti po raznim osnovama na sledeći način: a) Prema civilnoj komponenti Ova podela obuhvata sledeće varijante ovih zajednica: vanbračna zajednica u kojoj se nijedan partner ne nalazi u braku («slobodna vanbračna zajednica»), u kojoj se oba partnera nalaze u braku, ali ne u medjusobnom («neslobodna vanbračna zajednica») i, najzad, kada se jedan partner nalazi u braku s tgrećom osobom a drugi partner nije u braku («delimično slobodna vanbračna zajednica»). _____________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 153. i 162.
  • 6. - 4 - Zanimljiva je okolnost da se ova tri oblika vanbračne zajednice dosta masovno javljaju u savremenoj industrijskoj civilizaciji. Kada je reč o takozvanoj «slobodnoj vanbračnoj zajednici», ona predstavlja pojavu koja ukazuje na proces demonopolizacije institucionalnog braka, na povećani individualizam, na veću emancipaciju zene i muškarca ali i na ostatke tradicionalnih vanbračnih zajednica. b) Prema trajanju Prema trajanju, vanbračni odnos moze biti: sporadičan, prolazan (trenutan), privremen (vremenski ograničen) i trajan. Sporadičan, prolazan vanbračni odnos nije zajednica u pravom smislu reči, jer se iscrpljuje sa jednim ili nekoliko polnih sazivljavanja, medjutim, i ovaj odnos ima značaja sa društvenog stanovišta. On moze da dovede do radjanja vanbračnog deteta. Privremena vanbračna zajednica takodje predstavlja jedan oblik zajednice van braka, koji nije zaključen da traje duze vreme, ali se ne iscrpljuje sa kratkotrajnim vanbračnim odnosom. I ona moze da dovede do radjanja vanbračnog deteta, ali, pored svega, stvara odredjene odnose koji se radjaju iz ovakve zajednice. Trajna vanbračna zajednica, za razliku od prethodnih, po spoljnjem izgledu ne razlikuje se ni po čemu od legalnog braka sem po tome što vanbračni drugovi nisu svoju zajednicu zasnovali na način koji je zakonom propisan. c) Prema uzrastu Prema uzrastu lica koja stupaju u vanbačnu zajednicu razlikujemo vanbračne zajednice maloletnika i vanbračne zajednice punoletnih lica. Vanbračne zajednice maloletnika zabranjene su zakonom. Krivični zakonik predvidja kaznu za punoletno lice koje stupi u vanbračnu zajednicu sa maloletnikom, čak i za roditelje maloletnika koji omogućuju odrzavanje ove zajednice. Izuzetno, krivični postupak protiv navedenih lica obustaviće se ako maloletnik naknadno dobije odobrenje za stupanje u brak. ____________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 163. - 5 -
  • 7. RAZVOD BRAKA I ZAKONODAVSTVO Razvod braka nije centralno pitanje društvene i pravne strategije u oblasti porodice i braka. Ne treba smatrati centralnim pitanjem čak ni društveno i pravno uredjenje samog braka. Najočiglednija realnost našeg društva i subjekt posebne društvene brige jeste porodica. Poznata je Napoleonova izreka: «Ja bih uopšte bio protiv braka kada ne bi postojala deca». Upravo, najveće dileme porodice postoje povodom dece. Zena je i potpala u «porodično ropstvo» jer je društvo smatralo da je njeno mesto isključivo uz decu – da bude dobra majka svojoj deci i dobra zena svome muzu. Savremeno industrijsko i visoko urbanizovano društvo pregazilo je kao nezadrziva bujica takav koncept porodice. Sa promocijom demokratske porodice i demokratskog braka morali su da izgube svaki veći značaj i uzroci za razvod braka i krivica za razvod, posebno krivica zene. Počeli su da gube značaj i svi «posebni, takozvani «apsolutni» uzroci za razvod (preljuba, radjenje o glavi i slično). Osnovni uzrnok postepeno postaje činjenica da bračni drugovi iz bilo kog razloga i po pravilu zbog bilo čije krivice, nisu mogli uspostaviti harmoničnu i sretnu bračnu zajednicu. Sva dosadašnja istrazivanja su pokazala da nesretni brakovi radjaju nesretnu decu. Nesreća, naravno, nikada ne ide sama. Njene zrtve postaju i sami bračni drugovi. Kada oni nisu imali pravo na ličnu sreću, društvo je njihove zahteve da izadju iz nesretnog braka potpuno ignorisalo, sve dok jedan ne bi pokušao da ubije drugog ili da izvrši preljubu i sl. Danas to više uopšte nije potrebno. Ne treba čekati da se stvori teška povreda bračne duznosti da bi društvo priznalo poraz jednoga braka. ______________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 198. – 199. - 6 -
  • 8. PORODICA Porodica je jedan od najstarijih, najtrajnijih i relativno najstabilnijih oblika zajedničkog zivota ljudi u svim fazama društveno-istorijskog razvoja. Ona se pojavljuje u funkciji zadovoljavanja nekih primarnih potreba ljudi, pre svega, onih koji se odnose na produzenje vrste, na brigu o maloletnoj deci, na emotivnu sferu članova porodice i dr. Kao društvena grupa, porodica ima više bitnih odlika, kako onih koje su relativno trajne i unioverzalne, tako i onih koje su varijabilne, jer proizilaze od različitih tipova porodice kroz istoriju društvenog razvoja. U pojmovnom odredjenju porodice upravo ulaze one karakteristike koje su relativno trajnog i univerzalnog karaktera. Prva takva karaktekristika je da porodica počiva na biološkim osnovama (polni odnosi i biološka reprodukcija – radjanje). Reč je, dakle, o odnosima koji su prevashodno biološki, što ne znači da biološki odnosi nisu i socijalni odnosi, jer biološki odnosi u ljudskom društvu poprimaju socijalnu dimenziju. Druga bitna karakteristika odnosi se na bio-socijalne veze u porodici, tj. na odnose srodstva, pri čemu je najvazniji oblik srodstva – krvno, prirodno (biološko) srodstvo, mada se porodica moze zasnivati i uvećavati i uključivanjem i drugih srodnika. Treća odlika porodice se odnosi na vrlo širok i slozen splet socijalnih odnosa u porodici koji se ispoljavaju u nizu porodičnih funkcija, kako unutrašnjih, tako i spoljašnjih, kao i onih koje se mogu označiti «transmisionim», jer povezuju pojedinca u porodici i celu porodicu sa socijalnom sredinom, odnosno širom društvenom zajednicom. Uočavanje, pak, varijabilnih elemenata porodice nas upućuje na praćenje raličitih tipova porodice tokom društveno-istorijskog razvoja. Medju naučnicima postoji opšta saglasnost o tome da je porodica prošla kroz različite oblike. Medjutim, pri odgovoru na pitanje koji su osnovni tipovi u istorijskoj hronologiji porodice, pojavljuju se vrlo različita shvatanja. Pomenućemo samo neka. Američki sociolozi i antropolozi, npr. , smatraju da postoje dva osnovna tipa porodice: mala (nuklearna) porodica koja se sastoji od oba bračna druga i njihove dece, što je karakteristično za viši nivo _____________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 85. - 7 -
  • 9. kulturnog razvoja, i velika porodica, karaktkeristična za primitivne zajednice, postoje i druge tipologije koje polaze od odnosa u porodici s obzirom na njenu veličinu (mala, velika, poligina, poliandrijska i dr.); od autoriteta ili vlasti u porodici (materijarhalna, patrijarhalna, egalitarna i dr.); od nacina racunanja porekla (matrilinearna, patrilinearna, agnatska, kognatska i dr.); od kulturnih razlika (kineska, mediteranska, evropska i dr.); od stepena solidarnosti u porodici, i td. Dzon Lok smatra da se u razvitku porodice mogu razlikovati tri glavna oblika: velika patrijarhalna porodica ranih društava, mala patrijarhalna porodica i nuklearna porodica, nastala kao rezultat ekonomsko-socijalnih promena koje su pratile industrijsku revoluciju. Morgan i Engels su postavili opštu šemu za tipologiju porodice od nastanka ljudskog društva do danas, mada nisu dovoljno razgraničili tipove porodice od oblika braka, tako da je njihova šema dosta ne precizna. Po Engelsu, na bazi rekonstrukcije industrijskog razvoja porodice koju je izvršio Morgan, a koju je Engels preuzeo, u istorijskom razvoju porodice razlikuju se sledeći oblici: promiskuitet, porodica krvnog srodstva, porodica punalua, sindijazmička porodica (porodica parova) i monogamna porodica. Promiskuitet je najnerazvijeniji oblik grupne bračne zajednice u kojoj je prisutna puna sloboda polnog opštenja izmedju polova, a polni odnosi nisu regulisani nikakvim društvenim normama. O porodici u pravom smislu reči, moze se govoriti tek sa pojavom porodice krvnog srodstva. U okviru porodice krvnog srodstva, roditelji i deca su isključeni iz polnih odnosa, a polno opštenje je dozvoljeno samo medju pripadnicima iste generacije. Npr., u polne odnose mogu stupati braća i sestre iz jedne generacije. Dok je za porodicu krvnog srodstva karakteristično što su iz polnog opštenja isključeni rodielji i deca, za porodicu punalua je karakteristično što su iz uzajamnih polnih odnosa isključeni braća i sestre. _____________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 86. 87. - 8 -
  • 10. Sindijazmička porodica (porodica parova) se pojavljuje u fazi varvarstva (prvobitna zajednica). Za ovaj tip porodice karakteristično je polno opštenje izmedju jednog muškarca i jedne zene, pri čemu je muškarac, za razliku od zene, uvek mogao da opšti sa više zena. Monogamna porodica se razvila iz sindijazmičke porodice i postaje dominantan oblik porodice u civilizovanom društvu. Bračna veza je regulisana društvenim pravilima, a njena bitna karakteristika je nejednakost polova, odnosno dominacija muškaraca. Izmedju braka i porodice postoje značajne razlike. Sa strukturalnog stanovišta, brak je dvovalentna društvena grupa, jer sadrzi samo dve strane u tome odnosu (muza i zenu), bez obzira na činjenicu što se i sa jedne i sa druge strane (ili samo jedne) mogu naći više muškaraca ili više zena. Medjutim, porodica je slozenija društvena tvorevina, jer je ona, po pravilu, najmanje trovalentna društvena grupa (oba roditelja i deca), bez obzira što u odredjenim slučajevima, po broju članova, porodica moze biti i manje od braka (reč je o nepotpunoj porodici – jedan roditelj i dete). Medjutim, suštinska razlika izmedju braka i porodice nije samo u broju članova već i u sadržini odnosa. Prvi momenat koji treba imati u vidu to je da se brak uglavnom svodi na polnu vezu, za razliku od porodice kao biološke zajednice u širem smislu, koja, pored polnih, uključuje i reproduktivne veze. Drugi momenat da porodicu karakterišu odnosi srodstva, kao bio-socijalne veze. Medjutim, brak i srodstvo se, po pravilu, isključuju. Brak predstavlja samo osnov za zasnivanje nekih oblika srodstva (krvnog srodstva i srodstva po tazbini). Treći momenat da se socijalni odnosi koji karakterišu porodicu, najvećim delom, ne mogu primeniti na bračnu grupu. _______________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 89. - 9 -
  • 11. PRATEĆE USTANOVE PORODICE Porodica se realizuje pomoću vaznih ustanova kao što su srodstvo i generacija. Srodstvo predstavlja blisku vezu izmedju ljudi zajedničkog porekla koje u svom centru ima krvno-srodničke odnose. U istoriji je zajedničko poreklo, veza po krvi, drzala male ljudske skupine u čvrstoj solidarnosti i omogućila im prezivljavanje, a istovremeno je vršena reprodukcija ljudi tako što su se isključivale seksualne veze izmedju najbližih krvnih srodnika. Otuda je razvijena značajna i razudjena nomenklatura srodstva po kolenima ili generacijama, odnosno u horizontalnom vidu izmedju braće i sestara i u vertikalnom vidu izmedju roditelja i dece. Generacija ili pokoljenje je skup ljudi bliskih po godištima, vremenu zivljenja, koja stoji u vezi sa srodstvom ukoliko ovo unosi podelu, ne samo na pretke i potomke, već i na starije i mlade. Sociolozi su utvrdili da su ljudi oduvek u odnosima oca i sina videli odnose izmedju dvaju generacija. NAJVAZNIJI ISTORIJSKI TIPOVI PORODICE Veličina srodničke grupe predstavlja jedan od osnovnih elemenata u istorijskoj tipologiji porodice. Kao dopunski elementi javljaju se oblik braka, način računanja srodstva i mesto stanovanja bračnih drugova. Totemski klan Prva etapa moze se označiti kao period «totemskog klana». Ovo je ustvari i najspornija etapa. Naime, iako je nesumnjivo da je totemski klan postojao kod mnogih naroda, gotovo je sigurno da je on predhodio porodici. Reč je o oblicima društvene organizacije koji su širi od porodice (grupni brak i grupno srodstvo u okviru totemske grupe). Ovaj oblik braka postojao je u periodu skupljačke, lovne i ribolovne privrede. _______________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 58. - 10 -
  • 12. Diferencirani klan Drugu etapu predstavlja diferencirani klan. Ovaj klan moze se zaista smatrati kao ishodišna tačka iz koje je nastala porodica. U njemu se postepeno razvija sistem klasifikatorskog srodstva, individualne oznake izmedju pojedinih srodnika postaju sve češće, takodje postaje sve češća i filijacija po muškoj lozi, klanovi počinju da se dele na potklanove i podtoteme, egzogamija postaje sve češće pravilo. U ovom klanu porodica se još nije razvila, ali se javljaju njeni prvi začeci. Velika porodica Treću etapu predstavlja pojava «velike porodice» ili «nedeljive porodice». Velika porodica moze biti matrilinearna, patrilinearna i bilateralna. Ona moze biti zasnovana na poliginijskim, poliandrijskim i monogamijskim bračnim vezama. Ovde brak nikako nije osnov za zasnivanje porodice, jer ona postoji izvan granica braka. Stupanjem u brak muškarac ili zena samo ulaze u već postojeću porodičnu grupu i u nju se potpuno utapaju. Oni odmah dobijaju odredjene uloge, zavisno od pravila koja postoje u porodici, i stupaju u slozene srodničke odnose. Zadrzaćemo se ukratko na obelezjima velike nedeljive porodice s obzirom na način njene organizacije i način okupljanja srodnika. a) Matrilinearna velika nedeljiva porodica karakteristična je po tome, što muzevi, po pravilu ne zive u porodici zene, već u porodici svoje majke, odnosno srodnika po majčinoj liniji. Na čelu porodice se ne nalazi zena, već njen brat, odnosno ujak njene dece (avunkulat), mada su zene uglavnom dosta cenjene. b) Patrilinearna (agnatska) velika nedeljiva porodica predstavlja drugu podgrupu velike porodice. U njoj se srodstvo računa isključivo po muškoj lozi. Zenski članovi udajom izlaze iz porodice oca i ulaze u porodicu muza. c) Nedeljiva porodica bilateralnog srodstva obuhvata sve srodnike i po očevom i po majčinom stablu. Smatra se da je na ovom principu bila organizovana stara germanska porodica. U njoj je zena imala vrlo povoljan polozaj; mogla je sticati pokretne i nepokretne stvari, pri raskidu braka imala je pravo da trazi povratak svoje imovine. ________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 59. - 11 -
  • 13. Proširena porodica Četvrtu etapu označava novi tip porodice poznat pod nazivom «Proširena (deljiva) porodica». Istina neki smatraju da velika nedeljiva porodica predstavlja samo jedan od oblika fenomenološkog tipa «proširene» porodice, što ne smatramo sasvim tačnim. I ovaj tip proširene porodice može biti zasnovan na matrilinearnom, patrilinearnom i bilateralnom srodstvu. On takodje moze počivati na ostacima poliginije i poliandrije, ali su za njega naročito karakteristični levirat i sororat, o kojima smo ranije govorili. Ovaj tip porodice predstavlja poslednju etapu u razvitku porodice u prvobitnoj zajednici i uvod u civilizaciju. Kod nje dolazi postepeno do nestajanja kolektivne porodične svojine velike porodice i do porasta značaja svojine individualnih porodica. Stupanjem u brak svaki član zasniva svoje domaćinstvo, ali je i dalje vezan sa proširenom porodicom, zajednicom imanja i interesa. Mala porodica Mala patrijarhalna porodica predstavlja poslednju etapu u evoluciji porodice u prvobitnoj zajednici, ali mnogo više prvu etapu porodice u civilizaciji, jer je njen nastanak vezan za pojavu privatne svojine, klase i drzave, tako da je mnogo više tipična za civilizaciju nego za praistoriju. Porodica je patrilinearna, agnatska i patrilokalna. Ona počiva na formalnoj ekonomskoj monogamiji. Ova je porodica i danas veoma rasprostranjena u svetu, naročito u nerazvijenim seoskim društvima, ali su se njeni tragovi sačuvali i u industrijskoj civilizaciji. _____________ Osnovi sociologije porodice, Dr Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 60. i 61. - 12 -
  • 14. PARTIJARHALNA PORODICA Oblici patrijarhalne porodice a) Porodična zadruga Porodična zadruga, tzv. «velika kuća», najstariji je oblik patrijarhalne porodice. U zadruzi, u stvari, ima više prostih porodica zajedno. To je poznati oblik «velike porodice». Tačan broj porodičnih zadruga danas nije poznat, jer one ne predstavljaju posebnu statističku jedinicu posmatranja. Medjutim, moze se posredno zaključiti da se one još uvek uporno odrzavaju u raznim oblicima, naročito u privredno zaostalim regionima zemlje. Činjenica da postoje porodice u kojima zivi 11 i više članova ubedljivo govori o tome da porodične zadruge još nisu sasvim iščezle. Porodična zadruga počiva na izvesnim demokratskim principima: Vlast šefa porodice nije tako izrazena kao kod drugih oblika patrijarhalne porodice. Nosilac porodične svojine je zadruga kao celina, tj. zadrušna imovina pripada zadruzi kao kolektivu, a ne pojedinim članovima. b) Inokosna (mala) poljoprivredna porodica Inokosna (mala) poljoprivredna porodica je, u odnosu na porodice drugih društvenih slojeva, u najvećoj meri patrijarhalna zbog tesne povezanosti sa privatnim poljoprivrednim posedom, što uslovljava i odrzava patrijarhalni karakter odnosa u njoj. Medjutim, ni ova porodica ne predstavlja ujednačen tip porodične organizacije, Postoje izvesne specifičnosti ovog tipa porodice, zavisno od stepena opšteg privrednog razvitka pojedinih oblasti Jugoslavije, kao i od geografskih istorijskih i socijalnih faktora, od jačine tradicije i raznih lokalnih običaja i sl. c) Mešovita porodica Mešovita porodica predstavlja specifičan prelazni oblik patrijarhalne porodice, Raslojavanje seljaštva u Jugoslaviji dovodi do njegovog diferenciranja na 3 kategorije: a) izvestan broj seljaka i dalje ostaje na zemlji i sporo se ali neprekidno priblizava socijalističkim oblicima udruzivanja u poljoprivredi kroz razne oblike kooperacije i zemljoradničkog zadrugarstva; b) drugi deo seli se u grad i pretvara u modernog industrijskog radnika; c) treći deo znatan po broju, uključuje se u industriju, ali i dalje zivi na selu. ____________ Osnovi sociologije porodice, Dr. Marko Mladenovic, Beograd 1981. Str. 111. 112. 113. - 13 -
  • 15. POJAM I FUNKCIJE PORODICE Porodica je parcijalna, ali i najkompleksnija društvena grupa. U njoj se prepliću mnogobrojne društvene funkcije i oblici društvenih odnosa i procesa. Teško je naći drugu grupu koja zadovoljava toliko raznovrsnih ljudskih i društvenih potreba. Ona je društvena grupa u kojoj se odvijaju osnovni procesi ljudskog zivota i toliko je povezana sa zivotom svakog pojedinca da ostavlja snazan pečat u njegovom razvoju. Porodica je, zato, društvena grupa koju pojedinac najlakše identifikuje sa sobom, svojim interesima i egzistencijom uopšte. Sve to dovodi do toga da nije nimalo lako uspostaviti prema porodici odnos objektivnog naučnog posmatranja. Kao parcijalna društvena grupa, porodica obavlja niz funkcija od kojih su najvaznije: reproduktivna, ekonomska, zaštitna, vaspitna i obrauovna, emotivna, socijalizatorska funkcija. Funkcije porodice se tokom istorije menjaju, kao što se i sama porodica menja. ISTORIJSKI RAZVOJ PORODICE Porodica, kao društvena grupa u kojoj se odvijaju odredjeni procesi i koja vrši odredjene funkcije ima, kako smo već istakli, svoj istorijski razvoj. Veći broj teorija u okviru društvenih nauka bavio se problemom istorijskog razvoja porodice. Medjutim, relativno kasno je data teorija o istorijskom razvoju porodice. Pri stvaranju naučne koncepcije o istorijskom razvoju porodice Engels je koristio rezultate etnoloških istrazivanja Luisa Morgana, koji je dugo ziveo u plemenu Seneka, severnoameričkih indijanaca Irokeza, i rezultate svojih istrazivanja, posebno o rodbinskim i porodičnim odnosima, objavio u delu Drevno društvo. SAVREMENI GLAVNI TIPOVI PORODICE U savremenom svetu nema jedinstvenog tipa porodice. Postojanje različitih porodičnih odnosa, stoji, svakako, u direktnoj vezi sa stepenom razvoja pojedinih društava i sa karaktekrom društvenih odnosa u pojedinim od njih. Isto tako, na karakter porodičnih odnosa utiče i istorijski razvoj pojedinih društava i kategorijalni sistem vrednosti koji u njima postoji. ___________ Opšta sociologija Prof. Dr Danilo Z. Marković, Beograd 1993. Str. 251. 252. 253. 255. - 14 -
  • 16. PORODICA I RAZVOJ LIČNOSTI Porodica je jedna od najstarijih i najrasprostranjenijih ljudskih institucija. Termin porodica označava grupu krvnih srodnika koji čine jedno domaćinstvo, kao i sve pretke jedne osobe i ostale rodjake. Ljudi su medjusobno vezani po krvnom srodstvu, naklonošću i privlačnošću i u zadnje vreme usvajanjem. Ponašanja u porodici su uredjena i zakonom. Tačno su definisana zakonska prava i odgovornosti muza i zene. Roditelja i dece. Za naš rad su vazne odredbe zakona donetih u većini zemalja kojima se zabranjuje zlostavljanje dece od strane roditelja, ili jednog supruznika od strane drugog. Takodje je zakonom regulisano da svaka zaposlena osoba ima dovoljno slobodnog vremena, kako bi brinula o novorodjenom detetu, ili bolesnom članu porodice. PEDAGOŠKO ODREDJENJE POJMA PORODICE Porodica je primarna društvena grupa nastala po biološkim zakonima, krvnom srodstvu i društvenim pravilima, pa stoga mnogi ističu da je najznačajnija grupa u zivotu svake jedinke, kao i u zivotu svakog društva. To je jedina grupa koju pojedinac zatiče rodjenjem i kao takvu ne moze je birati. Najčešće je savremena porodica svedena na svoj nukleus, bračni par i decu. Takodje se u literaturi govori o tri univerzalne karakteristike porodice: 1) To je zajednica suprotnih polova i dece koja nastaju iz te veze, 2) u njoj se razvija ličnost deteta i 3) u njoj se obezbedjuje intelektualna i emocionalna povezanost članova koja podstiče rast i razvoj. PORODICA KAO FAKTOR SOCIJALIZACIJE Proces socijalizacije moze se razmatrati u sklopu slozene problematike odnosa izmedju ličnosti i društva, pa stoga imamo i različita odredjenja pojma socijalizacije. Sa stanovišta društva vazno je da se pojedinci razviju u odgovarajuće odrasle članove društva kome pripadaju, pa je socijalizacija način na koji se kultura prenosi i pojedinac čini podesnim za organizovani način zivota. __________ Porodica i slobodno vreme mladih, Dragan Ješić, Uzice, 2000.godine, Str. 13. 14. 16. 18. - 15 -
  • 17. S A D R Z A J BRAK ................................................................................. 1. ODNOSI PRE ZASNIVANJA BRAKA ........................... 2. Vaspitanje za brak i porodicu ............................................. 2. Priprema za brak i izbor bračnog druga ............................. 3. Posredovanje kod zaključenja braka .................................. 4. Predbračne polne slobode .................................................. 4. OBELEZJA I KRITIKA VANBRAČNIH ZAJEDNICA ... 4. RAZVOD BRAKA I ZAKONODAVSTVO ..................... 6. PORODICA ........................................................................ 7. PRATEĆE USTANOVE PORODICE ............................... 10. NAJVAZNIJI ISTORIJSKI TIPOVI PORODICE ............. 10. Totemski klan ..................................................................... 10. Diferencirani klan ............................................................... 11. Velika porodica .................................................................. 11. Proširena porodica .............................................................. 12. Mala porodica ..................................................................... 12. PATRIJARHALNA PORODICA ...................................... 13. POJAM I FUNKCIJA PORODICE .................................... 14. ISTORIJSKI RAZVOJ PORODICE ................................... 14. SAVREMENI GLAVNI TIPOVI PORODICE .................. 14. PORODICA I RAZVOJ LIČNOSTI................................ 14.