Agenda voor de toekomst   2008
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Agenda voor de toekomst 2008

on

  • 809 views

 

Statistics

Views

Total Views
809
Views on SlideShare
809
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
3
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Agenda voor de toekomst   2008 Agenda voor de toekomst 2008 Document Transcript

  • Toekomst Agenda voor de De strategie van de Vereniging van Openbare Bibliotheken voorde jaren 2009 - 2012
  • Toekomst Agenda voor de De strategie van de Vereniging van Openbare Bibliotheken voorde jaren 2009 - 2012
  • Inhoudsopgave 1 Waarom de Bibliotheek? 6 2<< Waarom een Agenda voor de Toekomst? 8 3 The best way to predict >> the future is to create it Ontwikkelingen en kansen 11 4 Focus 27 5 Kerndoelen 31 6 De Agenda voor 2009-2012 39 7 Veranderprogramma in de steigers 64 3 View slide
  • 1 Waarom de Bibliotheek? Met 4 miljoen leden en 130 miljoen uitleningen per jaar is de bibliotheek nog altijd de meest succesvolle cultureleDe openbare bibliotheek biedt alle burgers vrije instelling van ons land. Bijna 100% van de basisschool-toegang tot informatie, kennis en cultuur zodat zij leerlingen maakt gebruik van de bibliotheek. Ookzich bewust, kritisch en actief kunnen bewegen in de slaagt de bibliotheek erin een grote groep Turkse enmaatschappij. De bibliotheek vervult daarmee een Marokkaanse Nederlanders te bereiken. Hun biblio-unieke rol in de samenleving en wil die rol in de toe- theekgebruik neemt toe en is onder tieners en jong-komst nog verder versterken. Juist in onze huidige volwassenen zelfs opvallend hoog. 1 Waarom de bibliotheek?complexe informatiemaatschappij groeit immers debehoefte aan een onafhankelijk instituut dat mensen Ondanks deze positieve ontwikkelingen is er de afgelopenhelpt bij de selectie van betrouwbare en betekenisvolle jaren sprake van een gestage daling van het biblio-informatie. De bibliotheek wil houvast bieden in theekgebruik. Dit is geen reden voor twijfel over dede overvloed van informatie en media-uitingen die toekomst; de bibliotheken zien volop kansen om hunmensen dagelijks overspoelt. Ook neemt de biblio- belangrijke taken in de toekomst nog verder uit tetheek als ontmoetingsplaats, als huiskamer van de bouwen en het bereik onder de bevolking te vergroten.samenleving, een steeds belangrijker plaats in de Het is echter wel een belangrijk signaal dat een krachtiglokale gemeenschap in. antwoord vereist. Een nieuwe strategie is nodig om de neergaande lijn te kerenMaar de bibliotheek is meer dan een baken in de informatie- en beter in te spelen op de veranderende behoeften zee. In een tijd van ontlezing, toegenomen taalachter- van burgers in de samenleving. Een strategie ook die standen en laaggeletterdheid, ontwikkelt de biblio- een gezamenlijke krachtsinspanning van alle theek zich steeds meer tot het kenniscentrum voor Nederlandse openbare bibliotheken vereist. lezen en literatuur. Het enorme succes van acties zoals ‘Nederland Leest’ wijst erop dat de bibliotheek daar- In dit document formuleert de branche haar krachtige mee in een duidelijke behoefte voorziet. antwoord op de bedreigingen. 6 7 View slide
  • 2 Waarom een Agenda voor de worden doorgevoerd. Als vervolg op het proces van Toekomst? bibliotheekvernieuwing is daarom nu een nieuwe, krachtige strategie nodig. Over de kenmerken van dieDe samenleving verandert in hoog tempo. De biblio- nieuwe strategie bestaat grote eensgezindheid: focus,theek bevindt zich middenin die samenleving en moet regie en tempo zijn bepalend voor het succes.dus voortdurend mee veranderen. Dat doet een enormberoep op het innovatieve vermogen van bibliotheken. Deze Agenda begint met een overzicht van ontwikkelingenOndanks de schaalvergroting die in de afgelopen en kansen. Vervolgens wordt ingezoomd op de thema’s 2 Waarom een Agenda voor de Toekomst?jaren is bereikt, is geen enkele bibliotheek in staat en activiteiten die de komende jaren de hoogste priori-die innovatiekracht stand alone op te brengen. teit verdienen: de concrete Agenda voor de Toekomst.Naast lokaal ondernemerschap is krachtenbundeling De keuze voor de thema’s is in overleg met de biblio-op provinciaal en landelijk niveau dan ook een abso- theken tot stand gekomen. Daartoe is de afgelopenluut vereiste. In een samenhangend netwerk kunnen maanden een reeks strategiebijeenkomsten georgani-ideeën, kennis en middelen gebundeld worden om tot seerd. Het scp-rapport 1, het Eindrapport van deeen maximaal en betaalbaar resultaat te komen. Stuurgroep Bibliotheken 2, het advies Bibliotheek-Dat alles met het doel de positie van de bibliotheek in vernieuwing van de Raad voor Cultuur 3 en dede lokale omgeving stevig en duurzaam te verankeren. gesprekken met externe deskundigen fungeerden als waardevol achtergrondmateriaal. In het laatste hoofdstuk worden de onderdelen vanVernieuwen is geen eindig proces; continue inspelen op het ‘Veranderprogramma’ benoemd dat in de tweede maatschappelijke veranderingen vraagt om permanente helft van 2008 zal worden uitgewerkt. innovatie. Het inmiddels wat sleets geworden begrip bibliotheekvernieuwing past daar niet meer bij. Het gaat om het ontwerpen van de toekomst, het mogelijk maken van een nieuwe bloeiperiode van het 1 De openbare bibliotheek tien jaar van nu, april 2008 openbare bibliotheekwerk. We zijn ervan overtuigd 2 Eindrapport Stuurgroep Bibliotheken 2002-2007, maart 2008 dat dit mogelijk is, mits er ingrijpende veranderingen 3 Advies Bibliotheekvernieuwing 2009-2012, mei 2008 8 9
  • De Agenda geldt voor de periode 2009 t/m 2012. Hoe verder 3 Ontwikkelingen en kansen in de toekomst, hoe moeilijker het is om concreet te benoemen wat er moet gebeuren. Zo hoort het ook te Onze samenleving wordt meer en meer een informatie- zijn; we moeten immers alert kunnen blijven reageren maatschappij. De voortdurende beschikbaarheid van op ontwikkelingen in de samenleving. Daarom wordt informatie en het gebruik van een breed scala aan de Agenda jaarlijks geactualiseerd. Ook wordt per jaar informatiekanalen en communicatiemiddelen worden een uitvoeringsplan opgesteld. als vanzelfsprekend beschouwd. Een informatie- intensieve sector als het bibliotheekwezen wordt sterkCentraal in deze Agenda staat het geloof in de toekomst. geraakt door deze ontwikkelingen. Maar ook andere Natuurlijk zijn er volop bedreigingen, maar wie goed maatschappelijke ontwikkelingen hebben invloed op kijkt, ziet dat in elke bedreiging kansen schuilen. het bibliotheekgebruik. De samenstelling van de Het komt erop aan die kansen te benutten en alles op bevolking verandert, gebruikers worden veeleisender alles te zetten om tot excellente en voor het publiek en trends volgen elkaar in steeds hoger tempo op. waardevolle resultaten te komen. Zo kunnen we de Het scp-rapport biedt een uitgebreide analyse van toekomst voor een groot deel zelf bepalen. deze ontwikkelingen en de invloed ervan op de biblio- theeksector. In dit hoofdstuk gaan we in op de meest relevante ontwikkelingen en op de kansen die ze bieden. 3.1 Informatieovervloed en mediawijsheid Internet is een zeer laagdrempelig, democratisch medium. Iedereen kan er de rol van informatieleveran- cier aannemen. Dat heeft een voortdurend uitdijende overvloed aan informatie tot gevolg. Hoe meer infor- matie, hoe meer moeite mensen hebben de relevante en betrouwbare gegevens eruit te filteren. Bovendien wordt de informatie veelal gefragmenteerd opgediend, 10 11
  • waardoor de context, de betekenisgevende samen- Mediawijsheid, het vermogen om kritisch en verant-hang verloren raakt. woord om te gaan met internet en met media-uitingenDe informatieovervloed blijkt tot een afname van in het algemeen, is vooral bij kinderen en jongerenparate kennis te leiden. Maar wie de feiten niet kent, onvoldoende ontwikkeld. Het onderwijs heeft hierinontwikkelt ook geen inzicht. Zoals managementgoeroe een belangrijke taak, maar blijkt niet altijd bij machteTom Peters ooit opmerkte: ‘a Flood of Information can een adequate oplossing te bieden. Daar ligt eenbe the Enemy of Intelligence.’ belangrijke kans voor bibliotheken. Samen met hetDe meeste gebruikers, vooral de jongere, zitten daar onderwijs kunnen zij programma’s ter bevordering 3 Ontwikkelingen en kansenniet mee. Voor hen staat niet het verwerven van kennis van mediawijsheid ontwikkelen. 3.2 Veranderend gebruikersgedragen inzicht voorop, maar het zo snel mogelijk kunnenvinden van een antwoord. Google voorziet daarin enis dan ook uitgegroeid tot publiekslieveling nummer Verreweg de meeste Nederlanders zijn online enéén. maken thuis, op school of op het werk gebruik vanOok al wordt er volop gegoogled, de vaardigheid om internet. In de wereld van internet zijn ruimte, plaatsde weg te vinden in de digitale wereld is bij de meeste en tijd niet van belang. Grenzen zijn opgeheven engebruikers nog maar rudimentair ontwikkeld. sluitingstijden bestaan niet. Overal ter wereld kanUit onderzoek onder jongeren blijkt dat zij – in tegen- op elk moment gewinkeld worden, informatie wordenstelling tot het algemeen geldende beeld – helemaal geraadpleegd, content worden uitgewisseld enniet zulke goede internetgebruikers zijn. Zij blijken contact worden gelegd via e-mail of chatfunctie.bijvoorbeeld nauwelijks in staat om uit een overvloed Gebruikers rekenen er daardoor steeds meer op dataan treffers de waardevolle informatie te selecteren. ze alles kunnen krijgen op het moment dat het henOok zijn ze geneigd te geloven dat alles wat op internet uitkomt. Zij stellen hoge eisen aan het product en destaat waar is. Daarbij komt dat het vaak onduidelijk is levering ervan en willen efficiënt en op maat bediendwaar informatie ophoudt en reclame begint. worden. Diensten als al@din en Zoek&Boek spelenInformatie vermengd met reclame is profijtelijke handel daarop in, maar halen wat snelheid en servicegemaken dus biedt ook Google gesponsorde links aan. betreft (nog) niet het niveau waar de moderne consu-Weinig gebruikers weten dit. ment aan gewend is. 12 13
  • Tegelijkertijd zijn de keuzes die consumenten maken steeds moeilijker te voorspellen. Traditionele indelingen van consumentengedrag op basis van leeftijd, inkomen of geslacht blijken niet meer te werken. Nieuwe metho- den zijn ontwikkeld waarbij mensen worden gegroe- peerd naar leefstijl en bijbehorend consumptiepatroon. Veel bedrijven benutten deze klantprofielen om een pas- send producten- en dienstenaanbod te kunnen bieden. Bibliotheken spelen nog onvoldoende in op de behoefte van gebruikers aan een gepersonaliseerd aanbod. Gebruikersonderzoek en klantsegmentatie leveren uiterst waardevolle input voor het ontwikkelen van dienstverlening op maat. Maar wat ook niet ver- geten mag worden, is dat bibliotheken al decennialang over een schat aan informatie beschikken waar het de voorkeuren van hun gebruikers betreft: de uitleenge- gevens. Als deze gegevens geanonimiseerd verwerkt worden, levert dat de bibliotheek een verzameling interesseprofielen op die zijn weerga niet kent.Het scp-rapport stelt dat de meerwaarde van een geordende collectie fysieke media, zoals de bibliotheek die biedt, afneemt. Die collectie wordt door gebruikers als een beperkte uitsnede uit het totaal beleefd. Zij raken er steeds meer aan gewend het aanbod zelf op hun eigen wijze te organiseren en hechten daarbij veel waarde aan de voorkeuren en waardering van medegebruikers. 14
  • In zijn meest basale vorm kennen we dit verschijnselal lang in de bibliotheekwereld. Denk maar aan depopulariteit van de kar met net teruggebrachte boeken.Wat andere mensen geleend hebben oefent eengrote aantrekkingskracht uit. Deze ontwikkelingenhebben een wat paradoxaal karakter. De behoefte aaneen instituut dat ordeningen en selecties ‘voorschrijft’neemt af, maar tegelijkertijd lijkt de behoefte aan 3 Ontwikkelingen en kansenwaardevolle selecties toe te nemen. Het fenomeencanon is aan een sterke opmars bezig. De publicatievan de cultuurhistorische canon van Nederland heefttot een explosie van provinciale en lokale canonsgeleid. Verkiezingen voor het beste Nederlandse enbuitenlandse boek worden georganiseerd en nrc enVolkskrant timmeren aan de weg met selecties vanverfilmde literatuur en reeksen ‘minder bekendeboeken van grote schrijvers’.De oorzaak van het toegenomen verlangen naar ‘lijst-jes’ en selecties is niet precies bekend. Misschienkomt het omdat de wereld steeds onoverzichtelijkerwordt en het maken van keuzes daardoor complexer.Feit is dat de bibliotheek nog steeds hoge ogen kangooien met het aanbieden van verantwoorde enbetekenisvolle selecties, zij het dan op een moderneremanier. Crossmediaal, maatschappelijk relevant, ver-rassend, maar vooral ook uitnodigend voor gebruikersom op te reageren. 17
  • 3.3 E-economie 3.4 Minder lezen, minder lenen Hoeveelheid en snelheid van content op internet Lezen en literatuur ondervinden steeds meer concur- nemen sterk toe en de distributiemogelijkheden zijn rentie van andere vormen van tijdsbesteding zoals eindeloos. Dit heeft ingrijpende economische gevolgen. televisiekijken en computergebruik. Er worden ieder Zo hebben wereldwijde uitwisselingsprogramma’s al jaar minder boeken gelezen. Tegelijkertijd worden er geleid tot instorting van de klassieke distributiemodel- meer boeken verkocht dan ooit. Toenemende welvaart len van muziek- en filmindustrie. en het gemak van webwinkels hebben daartoe bijge- De mogelijkheden van internet hebben tot totaal dragen (vandaag besteld, morgen in huis), maar ook 3 Ontwikkelingen en kansen nieuwe marktdynamieken geleid. Enerzijds vormen het feit dat boeken een gewild cadeauartikel zijn die een bedreiging voor bibliotheken; nieuwe commer- geworden. ciële aanbieders kunnen belangrijke functies van de Het overgrote deel van de gebruikers komt nog altijd bibliotheek overnemen, waardoor de vrije, onafhanke- naar de bibliotheek om boeken te lenen, maar de terug- lijke toegang tot informatie onder druk kan komen te loop van het aantal leden en de ontlezing hebben staan. uiteraard een negatief effect op de uitleencijfers. Anderzijds biedt de E-economie ook kansen. Door het De ontlening verloopt ‘generatiegewijs’, aldus het scp. wereldwijde karakter en de onbeperkte distributie- Kinderen in de basisschoolleeftijd gaan vaak naar de mogelijkheden van internet bereiken minder courante bibliotheek; meer dan 80% in de leeftijdsgroep tussen producten een grote doelgroep. De vele nichemarkten de 8 en 13 jaar is lid. Vanaf 14 jaar loopt het bibliotheek- zorgen samen voor een respectabele omzet. Dit marke- gebruik hard terug. Bij 24-jarigen is de bodem in zicht: tingprincipe, dat The Long Tail wordt genoemd, kan nog maar 6,9% is dan lid. Het marktaandeel stijgt ver- ook worden benut door bibliotheken. Met elkaar volgens weer vanaf 30 jaar, vaak omdat mensen dan kunnen zij The Long Tail van collecties organiseren en kinderen krijgen. Vanaf 40 varieert het percentage zo een enorm gevarieerd en gespecialiseerd aanbod tussen de 16 en 20%. neerzetten. Daarmee kan een groot potentieel aan Om de tendens van teruglopende uitleencijfers te nieuwe klanten worden aangesproken. keren, moet er hard gewerkt worden aan kwaliteit, gevarieerdheid en vindbaarheid van collecties, onder- steund door een uitgekiende marketingstrategie. 18 19
  • Van belang is echter ook het benutten van het ‘boekige’ echter meer aspecten aan. De overheid stelt dat iedere imago van de bibliotheek. Dat mensen de bibliotheek burger over voldoende kennis, vaardigheden en associëren met lezen en leesplezier kan juist als sterk onderscheidingsvermogen moet beschikken om zich merk worden uitgebuit. Het scp-rapport speelt hier bewust, kritisch en actief te kunnen bewegen in onze op in door bibliotheken aan te raden de ontlezing en huidige complexe en veranderlijke informatiemaat- ontlening niet als onvermijdelijk te beschouwen en het schappij. Kunnen lezen en schrijven is een essentiële boek niet af te schrijven. Lezen is voor een grote groep voorwaarde voor zelfredzaamheid. Daarom horen mensen een belangrijke vorm van ontspanning. Het leesbevordering en bestrijding van laaggeletterdheid 3 Ontwikkelingen en kansen leidt af van de dagelijkse beslommeringen en stimuleert óók onder mediawijsheid. de verbeelding. De samenwerking met Stichting cpnb Voor de overheid zijn dit zeer belangrijke speerpunten en Stichting Lezen biedt kansen om het imago van de van beleid. Niet alleen omdat er 1,5 miljoen functio- bibliotheek als ambassadeur van het lezen in de toe- neel analfabeten in ons land zijn, maar ook omdat er komst nog verder te versterken. steeds meer verontrustende berichten verschijnen Overigens betekent dit ook dat bibliotheken er goed over het lees- en taalniveau van scholieren. Vorig jaar aan doen ontwikkelingen als het e-book te omarmen. bleek dat 57% van de mbo-leerlingen niet in staat is Diversiteit in het collectieaanbod betreft niet alleen een eenvoudig tekstje te begrijpen. Het grootste deel de inhoud maar ook de vorm waarin die inhoud verpakt van de docenten is dan ook van mening dat de taal- is. De markt voor elektronische boeken groeit welis- vaardigheid van hun leerlingen onvoldoende is om waar veel langzamer dan een aantal jaren geleden te kunnen functioneren in de maatschappij en in een voorspeld werd, maar naarmate de apparaten beter toekomstig beroep. In de eerste plaats is dit een pro- worden, neemt de belangstelling toe. nrc Handels- bleem voor het onderwijs, maar bibliotheken kunnen blad biedt momenteel een iLiad eReader aan in zich eveneens een belangrijke rol toe-eigenen. Sinds combinatie met een digitaal krantenabonnement. jaar en dag bieden zij al programma’s voor leesbevor-3.5 Lees- en taalvaardigheid dering aan. De afgelopen tijd zijn daar speciale media en activiteiten voor leesgehandicapten en laaggeletter- Over het belang van mediawijsheid hebben we het den bij gekomen. In samenwerking met de daartoe al even gehad onder ‘Informatieovervloed’. Er zitten geëigende partners kunnen bibliotheken het aanbod 20 21
  • doorontwikkelen tot een integraal pakket van taal- 3.7 Spreiding en diversiteit van voorzieningen en leesbevorderingsprogramma’s. Daarmee kunnen Het dichte netwerk van voorzieningen is een belang- zij hun positie op dit terrein nog verder versterken. rijk pluspunt van openbare bibliotheken. Naast meer Nadere samenwerking met o.a. Stichting Lezen wordt traditionele voorzieningen als servicepunten, filialen uitgewerkt. Daarin wordt ook wetenschappelijk en bibliobussen, worden er steeds meer bibliotheken onderzoek naar lezen meegenomen. ingebouwd in Brede scholen, woonzorgcentra, cultuur-3.6 Doelgroepen huizen, dorpscentra en andere voorzieningen. Dit dichte netwerk zorgt er voor dat vrijwel iedereen 3 Ontwikkelingen en kansen Waar het de samenstelling van de bevolking betreft, een bibliotheek in de buurt heeft. signaleert het scp-rapport een groei van het aantal In de afgelopen jaren is het regelmatig voorgekomen 65-plussers en de komst van nieuwe groepen westerse dat het netwerk van voorzieningen werd aangetast en niet-westerse immigranten. Gezien de maatschap- door korte termijn bezuinigingen van gemeenten of pelijke taak van de bibliotheek verdienen die twee door competentiestrijd tussen provincies en gemeenten. laatste groepen extra aandacht, hoe moeilijk ze soms Die trend lijkt zich nu te keren; de aanwezigheid ook binnen te halen zijn. van een bibliotheekvoorziening wordt weer als een Datzelfde geldt voor andere kwetsbare en minder kans- belangrijk element beschouwd in het verbeteren van rijke groepen in onze samenleving; mensen van jong de sociale cohesie en het leefklimaat van de woon- tot oud, die extra aandacht en steun nodig hebben om omgeving, zowel in kleine kernen als in stadswijken. zich te kunnen redden in de maatschappij. Het gaat dan De bibliotheken rekenen op de steun van de gezamen- om achterstandsleerlingen, laaggeletterden en mensen lijke overheden in het instandhouden en uitbreiden die het in financieel opzicht minder voor de wind gaat. van het dichte netwerk. Een kans voor de bibliotheeksector is gelegen in het ontwikkelen van een passend aanbod voor de groeien- De toegenomen variëteit aan voorzieningen maakt meer de groep actieve en bemiddelde senioren. Daarnaast differentiatie van het producten- en dienstenaanbod kan de bibliotheek zich nog meer toeleggen op het nodig. Er kan nu eenmaal niet overal een volledig aanbieden van materialen en programma’s die het aanbod worden geboden, althans niet in fysieke zin. ‘leven lang leren’ stimuleren en ondersteunen. Kansen liggen er in het ontwikkelen van een gemodu- 24 25
  • leerd aanbod dat afgestemd is op de behoeften van 4 Focusde bewoners in een kleine kern of stadswijk. Om hetkwaliteitsniveau te kunnen waarborgen, zijn certifice- Rode draad in de vele aanbevelingen die zijn gedaan,ringseisen nodig die recht doen aan de diversiteit van is dat er meer focus moet komen op de kerntaken diehet aanbod. maatschappelijk gezien het meest relevant en ook het meest kansrijk zijn. Wie wil focussen, moet stevig met beide benen op de grond staan. Bibliotheken bevinden zich echter nog in disbalans door het vernieuwings- proces. Het helpt dan om terug te grijpen naar de kern: de reden waarom bibliotheken op aarde zijn. 4.1 De kern De belangrijkste boodschap die uit de gesprekken met externe deskundigen naar voren kwam, was: ‘ga terug naar je kern’ en ‘doe vooral goed, waar je goed in bent’. Het merk bibliotheek is volgens deze buitenstaanders nog altijd zeer sterk en hooggewaardeerd. De biblio- theek moet daarom niet iets anders proberen te worden, maar zichzelf blijven en de taken vervullen die haar dat unieke bestaansrecht geven. Dat bestaansrecht is nergens beter en kernachtiger geformu- leerd dan in het unesco Manifest. De openbare biblio- theek wordt hierin omschreven als ‘de plaatselijke toegangspoort tot kennis, die een essentiële voor- waarde schept voor levenslang leren, onafhankelijke 26 27
  • De bibliotheek besluitvorming en de culturele ontwikkeling van indivi- bron voor persoonlijke ontwikkeling duen en maatschappelijke groeperingen’. Het betekent kern, bronnen en kwaliteiten dat de bibliotheek er is om mensen zo goed mogelijk toe te rusten, zodat zij zich in cultureel en maatschap- verrassend pelijk opzicht kunnen ontwikkelen. Geletterde en openbaar mysterieus goed geïnformeerde burgers zijn beter in staat hun democratische rechten uit te oefenen en zich bewust, kritisch en actief te bewegen in de maatschappij. 4 Focus technologie boeken verhalen Het betekent ook dat de bibliotheek bijdraagt aan de persoonlijke ontwikkeling van mensen door ruimte te bieden voor ontmoeting, inspiratie en verdieping. 4.2 De keuzesorde- schoon-nend horizonverbreding heid reflectie toegang Om haar belangrijke maatschappelijke taak te behou- eigen tot kennis ver- den en zelfs te vergroten, zal de bibliotheek een ade- mensen en cultuur bindend quaat antwoord moeten formuleren op de actuele inzicht behoefte in de samenleving. Dat wil zeggen: gerichte media keuzes maken, slagvaardig opereren en zorgen voor fantasie/verwondering op excellente kwaliteit. De bibliotheken realiseren zichrust maat dat het onmogelijk is om vanuit het huidige gedecen- mensen in de traliseerde stelsel daadkrachtig in te spelen op deze gebouwen maatschappij enorme inhoudelijke uitdaging. Er is dan ook een grote bereidheid om op een aantal terreinen de krach- veelzijdig inspirerend ten te bundelen. betrouwbaar/deskundig Tijdens de strategiebijeenkomsten die de afgelopen maanden zijn gehouden, bleek grote eensgezindheid www.debibliotheekandersbekeken.nl te bestaan over de thema’s die de komende jaren de 28 29
  • hoogste prioriteit verdienen. Het meest genoemd 5 Kerndoelen werden: Digitale bibliotheek Bibliotheken hebben ‘de nieuwsgierige mens’ veel te Collectie bieden. De komende jaren staan in het teken van nog Mediawijsheid meer toegevoegde waarde bieden. Voor huidige klanten Lezen en leesbevordering. én voor toekomstige doelgroepen. Het merendeel van de circa 16 miljoen Nederlanders is immers betrokken enEen gezamenlijke aanpak van marketing, ict en hrm werd nieuwsgierig. Als bibliotheken willen wij die miljoenen daarbij als absolute voorwaarde beschouwd. mensen stimuleren te blijven lezen, luisteren, kijken De gekozen thema’s hebben alle betrekking op de en leren. Op basis van de vele gesprekken die hebben kerntaken Informatie, Educatie en Lezen. De keuze plaatsgevonden, komen we tot de volgende drie kern- sluit dus aan bij de door de Raad voor Cultuur voorge- doelen: stelde focus op deze drie kerntaken. Overigens bete- Inspelen op de veranderende behoefte kent dit niet dat de overige kerntaken ‘kunst en cultuur’ Verbetering van aanbod en service en ‘ontmoeting en debat’ nu minder belangrijk zijn. Verbetering van infrastructuur en beschikbaarheid Deze worden voor een belangrijk deel lokaal ingevuld, 5.1 maar zullen landelijk gezien niet uit het zicht verdwijnen. Inspelen op de veranderende behoefteHet inspelen op de veranderende behoefte van de klanten Openbare bibliotheken zijn qua bereik en klanten- staat hoog op de agenda van de bibliotheken. Na een binding de meest succesvolle publieke voorzieningen. periode van door de overheid gestuurde reorganisatie Meer dan vier miljoen klanten zijn abonneehouder. is het tijd om inhoudelijke, voor de klant zichtbare, Het bereik is groot, maar het kalft wel af. Bepaalde resultaten te boeken. Rond die klant, die wij ‘de nieuws- groepen, zoals laaggeletterden, vmbo- en mbo-scho- gierige mens’ noemen, zijn een drietal kerndoelen lieren en volwassen allochtonen blijken moeilijk binnen geformuleerd. In het volgende hoofdstuk worden te halen. Er zijn ook mensen die vinden dat het aanbod deze nader toegelicht en de dienstverlening van de bibliotheek niet aansluit bij hun behoefte. Zij ervaren bijvoorbeeld dat openings- 30 31
  • De klant centraal tijden en service niet passen in hun drukke werkschema. De uitdaging in de komende jaren is om meer burgers met een passend en aantrekkelijk aanbod naar de fysieke en digitale bibliotheek te lokken en hen als klant te behouden. Dat lukt alleen als het aanbod en de service aansluiten bij hun behoeften, nieuwsgierig- heid en omstandigheden. De komende jaren staan dus in het teken van verhoging 5 Kerndoelen van het servicegemak, personaliseren van het aanbod en bundelen van diensten voor verschillende doel- groepen. Daarnaast zal de bibliotheek meer naar buiteninspelen op verbetering van moeten treden met haar dienstverlening. Het aanbodde veranderende het aanbod en daar brengen waar de klanten zijn: bij scholieren enbehoefte de dienstverlening studenten in hun leeromgeving, bij ouderen in hun de nieuwsgierige woonzorgcentrum, bij recreanten in hun vakantie- Nederlander oord en bij bezoekers in dorps- en cultuurhuizen. Van groot belang is ook dat er tegemoet gekomen wordt aan de veranderende behoeften die ontstaan door de informatieovervloed. Dat betekent: burgers ondersteunen bij het ontwikkelen van mediawijsheid en het maken van verantwoorde en betekenisvolle selecties. Dat is en blijft een belangrijke taak van de verbetering van infrastructuur en bibliotheek. beschikbaarheid 32 33
  • 5.2 Verbetering van het aanbod en de betering van programma’s rond leesbevordering, dienstverlening laaggeletterdheid en de spreiding van literaire cultuur. 5.3 Verbetering van de infrastructuur en de De komende jaren wordt sterk ingezet op de verbete- ring van een aantal belangrijke pijlers van de dienst- verlening. Eén van die pijlers is de collectie. We hebben beschikbaarheid het dan niet meer over een verzameling media binnen Als het gaat om verbetering van de infrastructuur dan de vier muren van een bibliotheekgebouw, maar over staat digitale infrastructuur de komende jaren boven- de hybride collectie: een zorgvuldig samengesteld aan. De huidige gedecentraliseerde infrastructuur van 5 Kerndoelen geheel van traditionele en eigentijdse bronnen, fysiek openbare bibliotheken maakt het doorvoeren van en digitaal, vrij en onder auteursrecht. innovaties tot een moeizaam proces. Dit gaat zeer ten Door het fysieke en digitale collectieaanbod van de koste van de voortvarendheid waarmee de vernieuwing openbare bibliotheken (en hun samenwerkingspart- van de dienstverlening aan het publiek kan worden ners) samen te voegen tot de Collectie Nederland aangepakt. Ter ondersteuning van de toekomstplannen ontstaat een ongekend rijk en volledig aanbod. van de bibliotheken zal daarom een krachtig program- De komende jaren wordt gewerkt aan kwalitatief ma worden opgezet om de ict-infrastructuur te ver- hoogstaande ontsluiting en beschikbaarstelling van beteren. Het betreft ondermeer een eenduidige pre- deze Collectie Nederland, zodat de vraag van de klant sentatie van de Digitale Bibliotheek en de virtuele en het aanbod van de bibliotheken optimaal bij elkaar Collectie Nederland die daar deel van uitmaakt. kunnen worden gebracht. Andere zaken die met verbetering van de infrastruc- De openbare bibliotheek heeft zich een belangrijke tuur en beschikbaarheid te maken hebben, zijn de lande- positie verworven als ambassadeur van het lezen. lijke uitrol van de Nationale Bibliotheekkaart, het door- Het betreft dan zowel leesbevordering en leesplezier ontwikkelen van digitale diensten en het mogelijk als de spreiding van literaire cultuur. Het imago van maken van thuisgebruik van de online bestanden. ‘boekenbibliotheek’ werkt in dit geval in ons voordeel; In de Agenda is een aparte toelichting opgenomen over het kan worden benut om de positie op het terrein het ondersteunende programma ict-infrastructuur. van lezen te versterken. De komende jaren wordt hier Verbetering van infrastructuur en beschikbaarheid krachtig op ingezet door verdere ontwikkeling en ver- heeft daarnaast betrekking op het fysieke netwerk van 36 37
  • bibliotheekvoorzieningen. Spreiding en diversiteit van 6 De Agenda voor 2009-2012voorzieningen is niet als apart thema opgenomen in 6.1de Agenda, maar vormt een belangrijk aandachtspuntin alle thema’s die de komende jaren worden uitgewerkt. De thema’sUitdaging voor de toekomst is om ervoor te zorgen Om de kerndoelen te realiseren, concentreren dedat de grote variëteit aan voorzieningen aangesloten bibliotheken zich de komende jaren op de thema’s:is op de infrastructuur van het hele land. Alle voor- digitale bibliotheek, de collectie, mediawijsheid, lezenzieningen zullen betrokken moeten worden bij de en leesbevordering. Deze thema’s strekken zich uitafspraken die gemaakt worden over de collectie, de over alledrie de kerntaken (Informatie, Educatie endigitale bibliotheek, de activiteiten rondom lezen en Lezen), zijn het meest kansrijk en lenen zich uitstekendleesbevordering etc. Voorzieningen in kleine kernen voor een gezamenlijke aanpak.en stadswijken kunnen weliswaar nooit een volledig Essentieel voor het succes is dat deze thema’s onder-fysiek aanbod bieden, maar zij dienen wel deel uit te steund worden door een krachtige marketingstrategie,maken van het grote geheel. adequate ict-oplossingen en deskundig personeel. Hiervoor worden de ondersteunende programma’s marketing, ict-infrastructuur en hrm-beleid opgezet. In de komende maanden worden de thema’s verder uitge- werkt. Daarbij wordt tevens getoetst of de geformu- leerde resultaten in voldoende mate bijdragen aan de gestelde kerndoelen. De Agenda ziet er dus als volgt uit: Digitale Bibliotheek Collectie Nederland Mediawijsheid Lezen en leesbevordering 38 39
  • Ondersteunend programma marketing Ondersteunend programma ict-infrastructuur Ondersteunend programma hrm-beleidHieronder worden de thema’s en programma’s toegelicht.6.2 Digitale Bibliotheek De ambitie is om de digitale bibliotheek in de komende jaren zodanig verder uit te bouwen, dat een toenemend aantal gebruikers op een eigentijdse manier gebruik kan maken van het aanbod aan informatie en diensten. Toekomstperspectief is een gezamenlijke professionele digitale bibliotheek.Bovenaan staat het ontwikkelen van één heldere internet- presentatie voor alle openbare bibliotheken. Dit is alleen mogelijk als er een gezamenlijke ict-infrastruc- tuur is.Daarnaast zijn interactie en personalisering de belangrijke sleutelwoorden voor de toekomstige ontwikkeling van de digitale bibliotheek. Gebruikers van de digitale bibliotheek zullen kunnen beschikken over persoonlijke online dienstverlening via ‘Mijnbibliotheek.nl’. Via hun eigen interesseprofiel worden zij geattendeerd op aan- winsten op het terrein van lezen, kijken en luisteren. Een voorbeeld is de dienstverlening van Muziekweb.nl. 40
  • Digitale diensten zullen worden gebundeld en op maat aangeboden worden aan verschillende doelgroepen en onderwijsniveaus. Voorbeeld hiervan is de Zwolse roc-pilot, waarin al@din, Zoek&Boek, Schoolbieb.nl en AquaBrowser als samenhangend pakket worden aan- geboden en de door leerlingen geproduceerde werk- stukken toegevoegd worden aan de AquaBrowser (werkstukkendatabank). 6 De Agenda voor 2009 - 2012Ook zal het thuisgebruik van de onlinebestanden worden geregeld.6.3 Collectie Nederland Om de tendens van teruglopende ledenaantallen en uitleencijfers te keren en nieuwe leden binnen te halen, bouwen de openbare bibliotheken gezamenlijk aan een kwalitatief goede, gevarieerde en aantrekkelijke collectie voor hun gebruikers: de Collectie Nederland. De Collectie Nederland is een geheel van goed toe- gankelijke, deskundig samengestelde traditionele en eigentijdse bronnen; fysiek en digitaal, vrij en onder auteursrecht. De bronnen zijn afkomstig van openbare bibliotheken, hun samenwerkingspartners én van gebruikers; ze zijn aangevuld en verrijkt met de kennis van bibliothecarissen. 45
  • De Collectie Nederland ontwikkelt zich tot The Long Tail 6.4 Mediawijsheid van bibliotheekcollecties. Door provinciaal en lande- In een overvloed aan informatie en media-uitingen lijk afgestemd collectie- en bewaarbeleid ontstaat een wordt het steeds lastiger voor mensen om te onder- complete en volledige collectie waarin gebruikers ook scheiden wat betrouwbare en waardevolle informatie de bijzondere, moeilijk verkrijgbare en reeds lang uit- is. De bibliotheek speelt een belangrijke gidsrol door verkochte titels kunnen vinden. het aanbieden van verantwoorde selecties. Maar van- uit haar taak om burgers goed toe te rusten voor deAls integraal onderdeel van de Collectie Nederland wordt samenleving, werkt de bibliotheek ook aan het bevor- 6 De Agenda voor 2009 - 2012 een netwerk van uitgelezen collecties opgebouwd: deren van mediawijsheid. Een actieve, kritische en de etalagecollecties. Het landelijk stelsel van zwaarte- bewuste houding ten opzichte van informatie en puntbibliotheken wordt hiertoe omgevormd. De eta- media is in deze tijd onontbeerlijk. lagecollecties zijn gericht op een specifiek domein of thema. Ze worden zowel fysiek als digitaal prominent De komende jaren wordt actief ingezet op de gezamenlijke gepresenteerd. ontwikkeling van leerprogramma’s voor de doelgroe- pen: jongeren, ouderen en leerkrachten.Marktonderzoek en klantprofielen worden benut om de collecties in bibliotheken optimaal af te stemmen op Bibliotheken zullen daarnaast actief participeren in het de wensen en behoeften van gebruikers. Aansluitend onlangs opgerichte Mediawijsheid Expertisecentrum. worden nieuwe ordeningen en presentatiemogelijk- Er komen ondermeer loketten in de bibliotheken waar heden ontwikkeld, variërend van winkelconcepten tot ouders en anderen terechtkunnen voor informatie alternatieve ordeningen zoals ‘De Bibliotheek van de over kinderen en de rol van de media. 100 talenten’. Met behulp van rfid-technologie wordt geëxperimenteerd met spannende en educatieve Het aanbod aan trainingen en cursussen voor docenten en zoekwegen door de collectie. bibliothecarissen wordt breed uitgezet in het land. Voorbeelden zijn “Nationale Opleiding Mediacoach” en “23 dingen” . 46 47
  • De ontwikkeling van de benodigde elektronische leerom- Bibliotheken gaan hier breed op inzetten. Het aanbod aan gevingen zal plaats moeten vinden binnen de gezamen- taal- en leesbevorderingsprogramma’s zal worden lijke ict-infrastructuur. gebundeld tot een integraal en samenhangend pakket van activiteiten. Samenwerking met het onderwijs enEssentieel bij dit alles is dat nauwe samenwerking wordt met maatschappelijke partners is daarbij een vereiste. aangegaan met het onderwijs, zowel het primair onderwijs, het voortgezet- en hoger onderwijs als De websites Leesplein en Literatuurplein worden dooront- het volwassenenonderwijs. Op dit terrein liggen veel wikkeld, waarbij gezocht wordt naar mogelijkheden 6 De Agenda voor 2009 - 2012 kansen voor bibliotheken. Het thema mediawijsheid is om de interactie met gebruikers te verbeteren. 6.6 Ondersteunende programma’s ook voor het onderwijs betrekkelijk nieuw, waardoor de bereidheid om samen goede programma’s te ont- wikkelen groot is. Drie krachtige ondersteunende programma’s zijn nodig6.5 Lezen en leesbevordering om binnen de gekozen thema’s tot succesvolle resulta- ten te kunnen komen. Hieronder worden ze toegelicht. De bibliotheek ontwikkelt zich steeds meer tot het kenniscentrum voor lezen en literatuur. De evenemen- Marketing ten die in samenwerking met de cpnb worden georga- Succes begint met het leveren van excellente diensten niseerd, zoals ‘Nederland Leest’ en de Boekenweek, die goed aansluiten bij de behoeften van de gebruikers. versterken het imago van de bibliotheek als ambassa- In aansluiting daarop zullen al die kwaliteitsdiensten deur van het lezen en zullen de komende jaren dan aan de man moeten worden gebracht. Een groot ook zeker gecontinueerd worden. Kunnen lezen en bereik is immers essentieel voor het instandhouden, schrijven is een essentiële voorwaarde voor zelfredzaam- vernieuwen en uitbreiden van de dienstverlening. heid. In Nederland blijken ruim 1,5 miljoen mensen Lokale promotieacties sluiten aan bij de eigenheid van functioneel analfabeet te zijn. Daarnaast is geconsta- de lokale bibliotheek. Voor het positioneren van de teerd dat het lees- en taalniveau van scholieren daalt. hele branche is gezamenlijk klantonderzoek en mar- De grote thema’s voor de komende jaren zijn dan ook keting noodzakelijk. Ook onderzoek naar franchise- leesbevordering en laaggeletterdheid. mogelijkheden hoort hierbij. 48 49
  • In de periode 2009-2012 zal een uitgekiende centrale wezig over de behoeften van jongeren. Een goed marketingstrategie geïmplementeerd worden, gericht onderzoeksprogramma is dan ook een vereiste. op het vergroten van het bereik, die in de voorgaande Nieuwe en in de praktijk succesvol gebleken concepten periode is ontwikkeld. Streven is: stijging van het aan- kunnen verder uitgewerkt worden. Een voorbeeld is tal bezoekers, meer abonnementhouders, een groter dok in Delft die gamen gebruikt als leer- en lokmiddel bereik onder doelgroepen en toename van het om jongeren binnen te halen. De vob werkt in een gebruik van de digitale bibliotheek. breed samenwerkingsverband aan het concept ‘De Er zal actief worden ingezet op een groter bereik van bibliotheek van de 100 talenten’, waarin nieuwe en 6 De Agenda voor 2009 - 2012 instellingen, met name scholen, die collectief gebruik- eigentijdse vormen van jeugd- en jongerenbiblio- maken van de service en faciliteiten van bibliotheken. theekwerk worden ontwikkeld voor en door ‘media- Doel is ervoor te zorgen dat openbare bibliotheken wijze’ kinderen. een volwaardiger status als adviseur en ondersteuner van het onderwijs krijgen, vooral ten aanzien van Vanwege de toename van het aantal 65-plussers in ons land, voorschools, primair en voortgezet onderwijs. Voor wordt het ontwikkelen van een passend aanbod voor vmbo-scholen en roc’s kunnen bijvoorbeeld business- deze doelgroep ook als een belangrijke kans gezien. Een to-business diensten worden ontwikkeld. groot deel van hen is gezond, actief en volop geïnteres- seerd in de wereld om hen heen. Ook voor deze groepDaarnaast zal een gerichte marketingaanpak voor de doel- geldt dat een goed onderzoeksprogramma moet worden groep jongeren worden ontwikkeld. Jongeren komen uitgevoerd om te bepalen hoe de bibliotheek het beste maar zelden naar de bibliotheek omdat ze het daar aan kan sluiten op de wensen en behoeften. Daarbij leuk vinden. De reden van hun bezoek is veelal school- hoort uiteraard ook een gerichte marketingaanpak. gerelateerd. Zodra de opleiding is afgerond, verliezen de bibliotheken het contact met de jongeren. De uit- Naast marketingactiviteiten die specifiek zijn toegesneden daging voor de toekomst is om jongeren aan de biblio- op de gekozen thema’s, is promotie van de bibliotheek theek te binden, maar dan wel op een manier die aan- als ‘sterk merk’ ook dringend noodzakelijk. De lande- sluit bij hun belevingswereld en hun behoeften. Bij de lijke marketingstrategie omvat dus een groot aantal bibliotheken is weinig gesystematiseerde kennis aan- activiteiten waarvan wij er hier enkele noemen: 50 51
  • De bibliotheken gaan opereren als een landelijke bibliotheken.organisatie met lokale ‘culturele’ ondernemers. Landelijk worden afspraken gemaakt over hetHet merk bibliotheek wordt door middel van een tariefbeleid.heldere en eenduidige landelijke campagne uitge- Specifieke aandacht is er voor jongerenmarketingdragen en gepromoot. Dit vanuit een zelfbewuste en seniorenmarketing.identiteit en een realistische positionering.Bibliotheken maken in al hun uitingen gebruik van In combinatie met de kwalitatief hoogstaande diensten dieeen landelijke huisstijl (drukwerk, gebouwen, web- ontwikkeld worden, zal deze strategie leiden tot een 6 De Agenda voor 2009 - 2012sites, bedrijfskleding). aanmerkelijke positieverbetering van de bibliotheken.Onderzocht wordt of de bibliotheekbranche zich Meer mensen zullen de weg naar de fysieke en digitalekan ontwikkelen tot franchiseorganisatie, waarbin- bibliotheek weten te vinden, waardoor het maat-nen landelijke klant- en winkelformules ontwikkeld schappelijk rendement verder zal groeien.worden voor plaatsen waar een beperkte lokaleinvulling mogelijk is. HRMKennis van de klant wordt uitgebreid en klantseg- Hoe hard er de komende jaren ook gewerkt wordt aanmentatie (mosaic) wordt benut om beter aan te verbetering en vernieuwing van de dienstverlening, hetsluiten bij de servicebehoeften van klanten op het succes staat of valt met de kwaliteit van het personeel.terrein van openingstijden, prijs, collectie(presen- Er zal uitstekende service moeten worden geleverdtatie), diensten etc. Regelmatig worden de effecten door vakkundige en klantgerichte medewerkers. In dehiervan gemeten. spannende en complexe wereld van digitale informatieHet bibliotheekabonnement krijgt het karakter van zal de bibliothecaris een gidsrol moeten vervullen opeen klantenkaart, variërend van een eenvoudige een ander niveau dan nu. Ook de keuze voor een meerklantenkaart tot een vip-pas die rechten geeft op markt- en klantgerichte aanpak eist andere en toege-service in alle bibliotheken en digitale diensten. voegde kwaliteiten van de organisatie en de mede-De gebruikersvoorwaarden zullen landelijke worden werkers.afgestemd, zodat gebruikers de kaart zullen ervaren Een nieuw beroepsbeeld en een ander opleidingstrajectals de lidmaatschapskaart van de gezamenlijke zijn nodig. De bibliotheek zet in op ‘empowerment’ 54 55
  • van de gebruiker: inhoud bieden die bijdraagt aan de Centrale regie op (nieuwe) opleidingen (mbo enversterking van het zelfbewustzijn en de zelfredzaam- hbo/wo), ondersteuning bij strategische personeels-heid van haar gebruikers. Daarbij wordt het verbinden planning in de regionale netwerken, (door)ontwik-van inhoud en gebruikers belangrijker, evenals de keling hr instrumenten, zoals Virtueel Loopbaan-samenwerking daarin. centrum, beloning- en beoordelingssystematiek,Dat betekent een nieuwe, excellente beroepspraktijk gewenste functieprofielen, benodigde competentieswaar leren en ondernemen met inhoud centraal staan. en diversiteitbeleid.De aanstaande vervangingsvraag ten gevolge van de Voor het kunnen aantrekken van kwalitatief goed 6 De Agenda voor 2009 - 2012vergrijzing van het personeel is in dit verband een personeel (ook zij-instromers) is adequate salarië-probleem dat tegelijk kansen biedt voor vernieuwing. ring noodzakelijk en zou, waar mogelijk, getrachtDe instroom van studenten op de verschillende moeten worden omvangrijkere banen en betereniveaus is te laag om de geanticipeerde uitstroom in loopbaanmogelijkheden aan te bieden.de komende jaren op te vangen. Gericht wervings- Stimuleren van het ontstaan van lerende netwerkenbeleid zal noodzakelijk worden, zeker omdat verwacht met dwarsverbanden en verbindingen tussen biblio-wordt dat de schaarste op de arbeidsmarkt de komende theken met verwante organisatievraagstukken enjaren sterk zal toenemen. De bestaande scholing sluit leerdoelen. Aansluitend daarop een flexibel enonvoldoende aan bij deze nieuwe uitdagingen en doet gevarieerd leeraanbod ontwikkelen, waarbij actiefonvoldoende recht aan de diversiteit aan leervragen aansluiting wordt gezocht bij kennis en expertisedie daaruit voortkomen. Er is behoefte aan een nieuw die bij hogescholen, universiteiten en anderebibliothecair opleidingsprogramma dat geënt is op opleidingsinstituten aanwezig zijn.het principe van de lerende organisatie. De ambitie De certificeringsnorm voor investeringen in dehierbij is om de bibliothecaris te benaderen als drager opleiding en ontwikkeling van het zittende perso-van cultuur met de kenmerken: excellentie (het pres- neel is momenteel minimaal 3% van de bruto loon-tatieniveau), inspiratie (het energieniveau), talent som. De norm wordt niet overal gehaald en men(het ambitieniveau). Er wordt een landelijk, effectief kan zich zelfs afvragen of onder de huidige omstan-hrm-beleid opgezet dat de volgende elementen bevat: digheden een grotere investering niet noodzakelijk is. Zeker daar uit recente analyses van het Centraal 56 57
  • Bureau van de Statistiek (cbs 2007b) blijkt dat in de afgelopen jaren opleidingen aanzienlijk duurder zijn geworden.Alles bij elkaar is de personeelskwestie de meest urgente hindernis voor het kunnen slagen van de inhoudelijke vernieuwing. Het zijn immers de mensen die het zullen moeten doen. Startend op zeer korte termijn zullen branche en overheden de handen ineen moeten slaan om tot een ‘deltaplan’ voor de personeelsproblematiek te komen. In dit plan dienen opleiding, rekrutering en salariëring in samenhang te worden aangepakt. Een sturende rol van het Rijk, met een daarbij benodigde financiële injectie, ligt voor de hand.ICT-infrastructuur ict is bindmiddel, innovatiemiddel en efficiencymaat- regel ineen. Een eenduidige ict-infrastructuur maakt werkprocessen eenvoudiger waardoor kostbare tijd kan worden gewonnen. Tijd die nodig is voor de uitvoering van de toekomstplannen van de bibliotheken. In vrijwel al die plannen speelt ict een hoofdrol. Denk aan de ontwikkeling van de Digitale Bibliotheek, de toegang tot de virtuele Collectie Nederland en de landelijke diensten die daaraan gekoppeld zijn, zoals al@din, g!ds, Zoek&Boek, Schoolbieb.nl, de Nationale Bibliotheekkaart etc. 58
  • De Stuurgroep Informatiearchitectuur, die ingesteld is door de vob, stelt dat een gezamenlijke informatie- architectuur de enige mogelijkheid is voor de branche om in de nabije toekomst adequaat in te kunnen spelen op (ict) ontwikkelingen en vernieuwingen. Samenwerking op dit terrein is dus een absolute nood- zaak. Een gezamenlijke informatiearchitectuur biedt de volgende voordelen: 6 De Agenda voor 2009 - 2012 ict-middelen kunnen doelmatiger ingezet worden. Er is een stevige basis voor de ontwikkeling van nieuwe functionaliteiten, zowel voor bibliotheek- organisaties als leveranciers. Afzonderlijke ontwikkelingen kunnen veel beter op elkaar worden afgestemd. Nieuwe vormen van dienstverlening kunnen (sneller) worden ontwikkeld. Kennis en ervaring kunnen worden gedeeld.Streven is om een gezamenlijke informatiearchitectuur te realiseren, met als speerpunten: contentmanagement, relatiebeheer en zoeken en ontsluiten. Een landelijke coördinator is nodig om de contacten te leggen, de kennisuitwisseling te stimuleren en de informatie- architectuur te ontwikkelen en te onderhouden. Gedacht wordt ook aan een systeem van ‘kristallisatie- punten’. Dit zijn bibliotheken die – met ondersteuning van het landelijk netwerk – onderdelen van de archi- 61
  • tectuur uitwerken zodat zij vervolgens door andere gedacht. Daarnaast werpt de samenwerking op het bibliotheken kunnen worden overgenomen. gebied van lezen en leesbevordering de nodige vruch-6.7 Partners ten af. We noemden al de campagne ‘Nederland Leest’ die samen met het cpnb is opgezet. Dergelijke De bibliotheken hebben een uitgebreid netwerk van vormen van samenwerking, ook die met Stichting samenwerkingspartners. De bestaande allianties met Lezen, zullen in de toekomst zeker gecontinueerd Kennisnet, Teleac/not, ggd, Stichting Lezen en en hopelijk ook versterkt worden. Stichting cpnb hebben tot veel nieuwe activiteiten 6 De Agenda voor 2009 - 2012 geleid. Een voorbeeld is de buitengewoon succesvolle Misschien wel het allerbelangrijkste is de samenwerking campagne ‘Nederland Leest’, die in samenwerking met het onderwijs die de komende jaren verder met Stichting cpnb tot stand komt. gestalte moet krijgen. Bibliotheken hebben al jaren een nauwe band met het basisonderwijs en de laatsteDe thema’s houden allerlei mogelijkheden in zich om jaren is ook de samenwerking met vmbo-scholen en samenwerking met nieuwe partners aan te gaan. roc’s geïntensiveerd. Voor uitbreiding van de Collectie Nederland en de De strategie voor de toekomst is gericht op het nog daarbij behorende etalagecollecties, zal actief gezocht verder aanhalen van de banden met het onderwijs. worden naar partijen die in het bezit zijn van waarde- Door kwalitatief hoogstaande diensten, aangepast volle fysieke en digitale collecties. Op veel plaatsen zijn aan de verschillende onderwijsniveaus, willen de al bronnen van erfgoedpartners en andere culturele openbare bibliotheken zich ontwikkelen tot een vol- partners ontsloten. Die kunnen een waardevolle waardige en onmisbare partner voor het onderwijs. aanvulling op de Collectie Nederland vormen. Ook samenwerking met nieuwe partners, zowel inter- Ook voor de Digitale Bibliotheek zijn nieuwe content- nationale als commerciële partners, zal onderdeel uit- partners van belang. Met name op het gebied van maken van de branchestrategie van de toekomst. beeld en geluid zijn er interessante partners die bij kunnen dragen aan het vergroten van de aantrekkelijk- heid en de veelzijdigheid van de bronnen in de Digitale Bibliotheek. Ook aan Google kan worden 62 63
  • 7 Veranderprogramma in de Per thema zal in het projectplan tenminste één quick win steigers worden benoemd, zodat eind 2009 gegarandeerd op één concreet onderdeel per thema markant en zicht-7.1 baar voor klanten en overheden succes wordt geboekt. Centraal in de Agenda Al met al kunnen we constateren dat de strategie- Daarnaast wordt in dezelfde periode een aanzet gegeven bijeenkomsten de gewenste focus hebben opgeleverd. tot de ontwikkeling van de ondersteunende program- De thema’s voor de komende jaren zijn bepaald: ma’s marketing, hrm en digitale infrastructuur. Kennis 7 Veranderprogramma in de steigers Digitale Bibliotheek van de klant, deskundig en gemotiveerd personeel en Collectie Nederland een goede digitale infrastructuur zijn immers onont- Mediawijsheid beerlijk voor het succesvol ontwikkelen van de vier Lezen en leesbevordering inhoudelijke thema’s. Met de ondersteunende pro- gramma’s wordt de basis gelegd voor succesvolleOm het tempo erin te houden is een voortvarende aanpak innovatie. 7.2 Bestuurlijke verankering nodig. In de tweede helft van dit jaar worden de vier thema’s en hun aansluiting op de kerndoelen uitge- werkt in projectplannen. De projectplannen worden Om bescherming en ruimte te creëren voor de uit- bestuurlijk, organisatorisch en qua partnerschappen voering van de Agenda is bestuurlijke verankering verankerd en financieel onderbouwd. vereist. Projectplannen en bijbehorende begrotingen worden in december 2008 in de ledenvergadering van de vob Om de daadkracht te vergroten, het tempo te verhogen en vastgesteld. Ten behoeve van de uitvoering wordt tegelijkertijd de betrokkenheid vanuit de branche te gebruik gemaakt van het ondersteunings- en uitvoe- garanderen, dient het bestuursmodel van de vob ver- ringspotentieel van bibliotheken (inclusief wsf), pso’s, nieuwd te worden. Het nieuwe bestuursmodel moet nbd/Biblion, partners en het op te richten innovatie- de basis leggen voor een krachtige uitvoering van de centrum. thema’s en de kerndoelen, en de ondersteunende programma’s. Vanuit dit nieuwe bestuursmodel moet 64 65
  • ook de relatie met het innovatiecentrum en de nieuwe kracht en focus leidend zijn bij de inrichting van het relatie met de betrokken overheden vorm krijgen. innovatiecentrum. Een innovatiecentrum van en voor de openbare bibliotheken, maar losgekoppeld van deTevens dienen de verbanden in het netwerk herijkt te worden. vob-organisatie lijkt ons daartoe de beste oplossing. De vob moet zich ontwikkelen tot een hoogwaardige Een op zichzelf staand innovatiecentrum, dat gevoed landelijke brancheorganisatie voor de openbare biblio- en financieel ondersteund wordt vanuit de branche; theken. Ter bevordering van de transparantie wordt ver- losgekoppeld maar niet losgezongen. dere integratie van werkgeversorganisatie (wob) en de 7 Veranderprogramma in de steigers brancheorganisatie (vob) in één organisatie in 2009 In onze ogen dienen de volgende taken bij het innovatie- voorbereid. Dit voornemen geldt ook voor Stichting wsf. centrum te worden belegd: Als gevolg daarvan zal het Netwerk van Directeuren zich innovatie-implementatie moeten beraden op de positie die zij inneemt naast de faciliteren van veranderprocessen nieuwe brancheorganisatie. beheer van online diensten en de landelijke ict infrastructuur (inclusief standaarden)De drie overheden, Rijk, ipo en vng sluiten samen met de backofficetaken voor de branche vob een nieuw convenant (bibliotheekcharter) voor de periode 2009-2012. Het initiatief om te komen tot een dergelijk centrum is7.3 Oprichting innovatiecentrum mede ingegeven door de goede ervaringen die in Nederland zijn opgedaan in de branche van Hoger Alle partijen zijn het er over eens, dat een organisa- Onderwijs en bij het realiseren van de elektronische torische ingreep nodig is om vaart te maken met de overheid, waar respectievelijk Stichting surf en gewenste innovatie. In de aanbevelingen van ipo, vng, Stichting ictu goede resultaten hebben laten zien op Raad voor Cultuur en Stuurgroep Bibliotheken passe- het snijvlak van innovatie, ict infrastructuur en beheer. ren verschillende vormen van platforms en innovatie- centra de revue, waarbij het aantal participanten soms Wij kunnen ons voorstellen dat in dit centrum slechts een sterk wordt verbreed. De ideeën hierover zijn nog niet deel van het uitvoeringsapparaat wordt onderge- uitgekristalliseerd. Naar onze mening moeten daad- bracht, want wij zijn van mening dat ook de provinciale 66 67
  • serviceorganisaties (in opgeschaalde vorm), nbd/Biblion, Voor de bekostiging van de activiteiten van het inno- bibliotheken en andere organisaties uitvoerende rollen vatiecentrum, de gekozen thema’s en ondersteunende op zich kunnen nemen. Op deze wijze wordt het programma’s is een gezamenlijke inzet van middelen innoverende vermogen over de volle breedte van de nodig. Gezien de ambities gaat het naar een eerste branche gestimuleerd. inschatting om een jaarlijks budget van circa 50-55 mil- joen euro voor de komende vier jaar (ca. 10% van deDe centrale regie op de innovatie beleggen we bij het inno- totale publieke middelen die jaarlijks worden besteed vatiecentrum. De overheden houden toezicht op dit aan het openbare bibliotheekwerk). Dit moet opge- 7 Veranderprogramma in de steigers centrum en kunnen sturen op tempo, focus en kwali- bracht worden uit bijdragen van de openbare biblio- teit. Vanuit de branche wordt aangegeven dat men theken zelf, gemeenten, het Rijk en de provincies. bereid is ook financieel bij te dragen aan dit innovatie- De omvang van de bijdrage uit de branche kan in de centrum als hierdoor lokaal en provinciaal geld vrijvalt loop der jaren geleidelijk groeien. Uitgangspunt moet (doordat taken landelijk worden uitgevoerd) en als de zijn dat de bijdrage in 2012 in de orde van grootte is collectieve kwaliteit hoger ligt dan de reeds bereikte van de huidige rijksbijdrage. Daar tegenover staat dat individuele kwaliteit (koplopers moeten niet worden een gerichte samenwerking ook veel inverdienmoge- afgestraft). lijkheden moet bieden. 7.5 Haalbaarheidsonderzoek franchisemodel Men is zich er van bewust, dat we nu ook landelijke keuzes moeten maken en dat men zich daar lokaal bij moet aansluiten. Het ondernemingsplan voor het inno- Bibliotheken hebben nog onvoldoende beeld van de vatiecentrum zou eind dit jaar moeten worden opge- toepassing van franchiseachtige arrangementen in de leverd, waarin de drie centrale kennisdomeinen (klanten, branche en de mogelijkheden en beperkingen. In de bibliotheken, ict) met elkaar in verband zijn gebracht. breedte is er grote bereidheid om gebruik te maken7.4 Financieringsmodel voor de Agenda van retailkennis in de ontwikkeling van winkelformules, het uitvoeren van landelijke marktanalyses en de De sector kan rekenen op voortgezette zorg van het ontwikkeling van een landelijke marketingstrategie. Rijk voor de vernieuwing. De 20 miljoen euro blijft Ook zien veel leden veel kansen in landelijke marke- beschikbaar en mogelijk meer. tingacties. Een haalbaarheidsonderzoek is nodig om 68 69
  • te bepalen of en in hoeverre er mogelijkheden zijn en draagvlak is voor franchisemodellen.7.6 Marketingonderzoek De activiteiten rond marktonderzoek worden geïn- tensiveerd, mede op basis van het scp-rapport. Alle projectplannen worden voorzien van een marketing- paragraaf. Het landelijk ingezette marketingbeleid wordt met kracht voortgezet.7.7 Ontwikkeling en implementatie hrm-beleid De branchenota’s ‘Agenda hrm’ en ‘Leren Schitteren’ zijn vastgesteld in de vob-ledenvergadering van resp. juni 2007 en december 2007. Eind 2008 wordt de bij- behorende planning en prioritering uitgewerkt. 70
  • ColofonUitgave Vereniging Openbare Bibliotheken in NederlandDatum juli 2008Tekst Peter van Eijk, Frans Meijer, Jacqueline Roelofs, Hans van Soelen,Hans VeenEindredactie Joyce SternheimGrafische vormgeving Comma-S ontwerpers, ’s-HertogenboschDrukwerk Drukkerij Lecturis, Eindhoven