Your SlideShare is downloading. ×
биоценоз
биоценоз
биоценоз
биоценоз
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

биоценоз

1,702

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,702
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
45
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Биоценоз (бүлгэмдэл) Биоценоз нь биос-амьдрал, ценоз-ижил, ерөнхий гэсэн утгатай латин үгнээс гаралтай үг.Биоценозын тухай ойлголтыг анх 1872 онд немцийн эрдэмтэн К.Мёбиус үндэслэсэн нь орчинүеийн экологийн шинжлэх ухааны үзэл баримтлалын тогтолцоонд зүйлүүдийн хоорондоххарилцан үйлчилгээ, түүнээс уламжлан үүсэх биологийн нэгдлийн бүхэл бүтэн шинжийгсудлан тогтооход чухал хувь нэмэр болжээ. Тэрээр 1877 онд шүрэн арлын амьд биеийнбүлгэмдлийг судалж "БИОЦЕНОЗ" гэсэн ойлголтыг бий болгосон. Түүнээс хойш заримсудлаачид /Ф.Клементс 1928; түүнийг залгамжлагч Етегзоп 1939; Л.Г.Раменск 1924; Г.Глизон1926 г.м тухайн ойлголтыг янз бүрээр тайлбарлаж байсан боловч Мёбиусын чиглэл эдүгээхүртэл эрдэмтдийн анхаарлыг татсаар байна. Биоценоз - өөр хоорондоо ба хүрээлэн буй гадаад орчинтойгоо амьдралын тодорхойхарьцаагаар холболдон зохилдсон, ус ба хуурай газрын нэг хэсэгт амьдарч буй ургамал, амьтан,бичил бие махбодийн нэгдлийг хэлнэ. Өөр өөр зүйлийн популяциудын нэгдлийг бүлгэмдэлгэнэ.Бодгаль (1ш үхэр) үхрийн популяци (5ш үхэр) бүлгэмдэл (амьтны цуглуулга) экосистем (амьтны цуглуулга+орчин) (экосистем+экосистем) биосфер Өөрөөр хэлбэл: Улаанбаатарт орших оронгийн бор шувуу хотын цэцэрлэгт хүрээлэндхээрийн бор шувуу, тагтаа, хараацай, гэрийн нохой, муур болон бусад олон зүйлийн шавьж,ургамал мөн зарим үед үзэгдэх сар шувуу зэрэгтэй зэрэгцэн оршино. Ингэж өөр өөр зүйлийнолон янзын популяци нэг газар нэг цагт оршин байхыг бүлгэмдэл гэнэ. Эхлээд бүлгэмдлийг нэгөдрийн хугацаанд авч үзэх үү, долоо хоног, сар эсвэл жилээр авч үзэх үү гэдгээ тогтоох ёстой.Нүүдлийн шувууд дөрөвдүгээр сараас зургадугаар сарын хооронд Чойлбалсан хот орчмынбүлгэмдэл мөн боловч харин өвлийн үеэр Чойлбалсангийн бүлгэмдэлд орохгүй. Зарим тохиолдолд бүлгэмдлийн тодорхойлолтод зүйлүүд өөр хоорондоо харьцаанд оржбайх естой гэсэн шаардлага байдаг. Жишээ нь: бор шувуугаар идэш тэжээлээ хийдэг шонхоршувуу болон бор шувуу хоёрын хооронд махчин болон идэш тэжээл болдог амьтдын харьцаабайдаг нь тодорхой юм. Гэтэл бор шувуу, тагтаа хоёр хоорондоо харьцаанд ордог болов уу, ордогбол харьцааных нь шалтгаан болоод хүрээ ямар бол? Ихэнх тохиолдолд зэрэгцэн оршиж байгаазүйлүүдийн хоорондын харьцааг ялангуяа шууд бус харьцааг тодорхойлж гаргах нь их хэцүүбайдаг. Бүлгэмдлийг хуваах нэг өргөн арга нь зүйлийг тэдгээрийн хоол тэжээлээ идэх занараншингаар нь хуваах явдал юм. Гэрийн мал, зээр, тарвага, огдой, оготно болон шавьжнууд бүгд бэлчээрийг ургамлаархооллох байдлаар буюу ижил хэв шинжтэйгээр ашигладаг билээ. Ийнхүү ижил хэв шинжээрээхуваагдаж байгаа бүлгэмдлийг гилд гэнэ. Мөн гилдийн нэг жишээнд морийг паразитлагчидбуюу өт хорхой, ялаа, болон бичил биетнүүд орно. Бүлгэмдэл гэдэг бол (сообщество) 1
  • 2. зүйлүүдийн ямарч бөөгнөрөлд хэрэглэдэг нэр томъёо. Бүлгэмдэл нь дан амьтад буюу ургамлынбүлгээс тогтож, тухайн дүүрэгт оршин амьдрагч бүх амьд организм цогцыг хамарч болно.Үүнийг хураангуйлан өгүүлбэл экологийн бүлгэмдэл гэдэг нэгэн газар нутагт оршиж, ижилтөстэй нөхцөлд цуг амьдарч оршин тогтнодог янз бүрийн ургамал амьтдыг хэлнэ. Ийм нийгмийн гишүүн бүр бусдаасаа шууд хамаарах бөгөөд бусдынхаа амьдралд ч гэсэнчухал үүрэг гүйцэтгэж, хувь нэмэр оруулдаг. Амьтдын бүлгэмдэл дэх гишүүдийн хоорондынхарилцаа холбооноос тухайн гишүүд оршин буй цогцолбортоо ямар үүрэг гүйцэтгэдэг вэгэдгийгтодорхойлно. Тэдгээрийн гол харилцаа нь: Өрсөлдөөн: - Энэ нь хоёр амьд организм хоол, газар нутаг, эрэгчин эмэгчингээ булаацалдаж,эсвэл нэг орон байр эзэлдэг хоёр амьтны тэмцэл байж болно. Бүсад амьтад руу дайран барих (Махчин амьтад) - Бусад зүйлрүү довтолж идэш хоолооболгоно. Сорогч (шимэгчлэх үзэгдэл) - Бусад ямар нэгэн амьд биетнээс өөрт шаардагдах эрчимтэжээллэгээ авдаг бөгөөд ингэхдээ уг амьтанд хор учруулдаггүй.Амьд организмууд цогцолбороороо хоорондоо хэрхэн нийцэж амьдардаг вэ гэдгийг судлаххамгийн сонирхолтой арга бол тэдгээрийг хоолоо яаж олж иддэгийг судлах явдал юм.Организмын шинж чанар өдөр тутмын амьдрал нь хоолны эх үүсвэрээс шууд хамаарна. Хоолхүнсээ хэрхэн олдог аргаар нь амьд организмыг гурав ангилдаг. Тэдгээр нь нөхөн сэргээгч,хэрэглэгч, биозадлагч гурав юм. Ногоон ургамлыг нөхөн сэргээгч гэнэ. Учир нь тэр өөрөөхэрэглэх зүйлсээ сэргээн төлжүүлдэг юм. Ихэнх амьд организмууд ногоон ургамлаас шууд буюушууд бусаар хамаардаг. Өөрсдөө хоол тэжээлээ нөхөн төлжүүлдэггүй боловч бусадорганизмуудаар хооллодог бол хэрэглэгч амьтан гэнэ. Энэ бүлэгт өвсөн тэжээлтэн болон махчинамьтад бүгд орно. Түүнчлэн мах болон өвс ургамлаар хооллодог хоёр тэжээлтнүүд бас орно. Жишээбэл нэгэн тэмээ говьд үхжээ гэж бодъё. Тэгвэл түүний цогцос цаашид яах боламьтдын ялзмагаар хооллодог организмуудыг биозадлагч гэнэ. Эдгээр организмууд дээрхцогцсыг задлан буцааж газрын хөрсөнд шингээдэг. Бактер ногоон биш ургамал, цох хорхой,ялаа, чийгний улаан, цөгц болон шоргоолж бүгд биозадлагч организмын үүрэг гүйцэтгэнэ.Амьдралын нэг хэв маягийн орчин бүхий тодорхой амьд бие махбод бүлгэмдсэн, дэлхийнбөмбөрцгийн ус буюу хуурай газрын нэг хэсгийг биотоп гэнэ. Энэ үг нь биос гэдэг латин үг,топос-газар нутаг гэсэн грек үгнээс гаралтай. Дээрх тодорхойлолтуудаас үзэхэд биоцвноз нъманай дэлхийн бөмбөрцөг дээрх ус ба хуурай газрын аль нэгэн биотопын бүрэлдэхүүн хэсэг ньболно. Биоценозын доторхи амьд бие махбодын далайц, хэмжээ нь байгаль дээр чөлөөт бапаразит амьдралтай амьтдын дотор маш олон янз байна. Биоценоз хэмээх нэр томъёог орчин ү е и й н экологийн шинжлэх ухаанд тухайн амьд биемахбодийн нэгдлийн оршин амьдарч буй хэсэг нутаг дэвсгэрийн утгаар хэрэглэх нь олонтой. 2
  • 3. Жишээ нь: гачуур-хагас бутлаг ургамлын биоценоз, хуурай нугын, хялганат хээрийн, нүхний,агуйн, хад асганы биоценоз, усан орчинд бол эрэг орчмын элсэн ба лаг ёроолын, гүн усныбиоценоз гэх мэт. Эдгээр жижиг бүлгүүдийн хувьд бол /Жишээ нь: модны гол ишний, н а в ч н ы ,хөвдний, амътны жижиг нүхний, шоргоолжны үүрний гэх мэт/ бичил бүлэглэл, биоценозын бүлэглэл,биоценозын бүлгэмдэл гэх зэргээр нэрлэнэ. Байгалийн нөхцөлд тодорхой газар орчинд амьд бие махбодийн нэгдэл үүсэх, хөгжих, түүнийүйлчлэх хүрээ нь өөрийн онцлог зүй тогтолтой байдаг. Үүнийг Германы экологич В.Тишлер дараахбайдлаар томъёолжээ. Үүнд: 1.Амьд биесийн ямар нэг бүлгэмдэл-нэгдэл нь гадаад орчинд бэлхнээ байж байгаа янз бүрийн ургамал, амьтдын зүйлийн бүхэл бүрдлээс үүсэн бүрэлдэж төлөвшинө. Ийнхүү үүсч буй арга нь амьд бие махбодийн зүйл, бодгаль бие аажмаар бие даан үүсэх эхлэлээс ялгаатай юм. 2.Амьд бие махбодийн нэгдлийн хэсэг орлон солигдох чанартай. Нэг зүйл экологийн ижил шаардлагатай нөгөө зүйлээр биоценозын нийт тогтолцоонд хохирол учруулахгүйгээр солигдож болно. 3.Биоценозын олонхи гишүүдийн сонирхол бие биедээ шууд эрс тэс шинжтэй. Жишээ нь: махан ил,эшт бие махбод өөрсдийнхөө хоол бологчдын хувьд тэдэнд харшлах шинжтэй. Хэдий тийм боловч нэгэн бүлгэмдлийн хүрээнд хамт амьдардаг. 4.Биоценозын доторхи нэгэн зүйлийн толгойн тооны харьцаа нөгөөгийн байгаагаар тохируулагдаж байдаг. 5.Биоценозын доторхи гишүүдийн тархалтын дээд хэмжээ нь тэдгээрийн удамшлын дотоод хөтөлбөрөөр хязгаарлагдана, Биоценоз хэдийгээр байгаль дээр зүй тогтлын дагуу байдаг боловч түүний хил заримдаа нэгийг нөгөөгөөс ялгахад бэрхшээлтэй бүдэг байдаг. Байгаль дээр биоценозын бүлгэмдэл үүсэх зүй тогтлыг судлах т ү ү н и й гишүүдийн хамтын амьдралын хэлхээ холбоог судлах ухааныг экологид син экологи буюу биоценологи гэнэ. Биоценозын хандлага. Олон тооны био хэлбэрүүдийн харьцаа нь биоценозын доторх гишүүдийнзүйлийн нэгдэл дэх амьдралын үндсэн нөхцөл, хоол тэжээлийг олох, шинэ орон зайг эзлэн тарханнутагших боломж зэргээр тодорхойлогдоно.Биоценозын био холбооны нэгдэл гадаад орчны амьгүй байгалийн нөхцөлийн нөлөөллийн эрэлтшаардлага зэрэг биоценозын ерөнхий тогтолцооны дотор багтаж буй зүйлийн энэхүү төлөв байдлыгзүйлийн экологийн цүнхэл гэнэ. В.Н.Беклемишевийн ангиллаар зүйлийн хоорондын шууд ба дамын харьцаа нь тухайн биоценоздахь зүйлүүд экологийн тодорхой цүнхэлийг эзэлж байгаагаар нь 4 хэв шинжид хуваажээ. а) Хоолтэжээлийн, б) Физик химийн хувирлын, в) Нэг зүйл нь нөгөө зүйлийн амьдралыг дэмжих, г) Бүтээнбосгох хэв шинж. Биоценозын бүтэц. Тодорхой биоценозын хүрээнд тухайн экологийн тогтолцооны дотор ньтогтмол амьдардаг амьтан, ургамал, бичил бие махбод хамаарах төдийгүй тэрхүү экологийнтогтолцооноос гадуур амьдралын аль нэг эргэлт нь явагддаг атлаа экологийн амьдралын тогтолцоондчухал нөлөө үзүүлдэг зүйлүүд /үржлийн үедэө авгалдай, хүүхэлдэй нь усанд хөгждөг, усны амьтдынхоол тэжээл болдог. Бие гүйцсэн үедээ хуурай газар амьдардаг шавжнууд гэх мэт/ нэгэн адил 3
  • 4. хамаарагдана. Биоценозыг зүйлийн бүрдлээр нь ядмаг ба ваялаг биоценоз гэж ялган үзэж болно.Туйлийн орны арктикийн цөл, умард тундр, усгүй хуурай халуун цөл, бохирдсон тогтмол ус,хагалсан газар гэх мэт олон орчинд биоценозын үйл явц ядмаг байдаг. 4

×