• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka
 

Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka

on

  • 2,612 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,612
Views on SlideShare
2,612
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka Document Transcript

    • Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka w relacji z matką 1Anna Jakoniuk-DialloUniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka w relacji z matką Kiedy dziecko zaczyna słyszeć Podobnie jak w przypadku innych zmysłów, np. węchu czy dotyku,rozwój struktur nerwowych odpowiedzialnych za proces słyszenia ma swójpoczątek w życiu płodowym dziecka. Czyni je tym samym zdolnym do od-bioru dźwięków na długo przed narodzinami. Wszelkie badania, którympoddano przedwcześnie urodzone dzieci, w celu określenia, w jaki sposóbzdolność słyszenia rozwija się u nich w ostatnim trymestrze ciąży wskazują,iż od dwudziestego siódmego tygodnia życia płodu reaktywność jego mó-zgu w odpowiedzi na słuchowo wywołane potencjały nasila się znacznie, cowskazuje na rosnącą ilość połączeń synaptycznych w obrębie dróg słucho-wych oraz na mielinizację tych połączeń. Oczywiście, badania dzieci przed-wcześnie urodzonych nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, co i jaksłyszy dziecko w łonie matki. Jakość odbioru bodźców słuchowych przezpłód jest inna niż u noworodka chociażby dlatego, że dźwięki spoza organi-zmu matki muszą przejść przez kilka takich barier, jak jej brzuch i płynowodniowy. Z całą pewnością wiemy, że rozwijające się w łonie matki dziecko reagu-je odruchem uszno-powiekowym, tj. zmrużeniem powiek na emisję głośne-go i niespodziewanego dźwięku. Poruszeniem głowy lub ciała w reakcji naniskie dźwięki reagują, jak wskazują badania (Eliot, 2003), pięciomiesięcznepłody. Większość dzieci zaczyna słyszeć właśnie w piątym miesiącu życiapłodowego, a w trzydziestym piątym tygodniu życia potrafi odróżnićdźwięki o różnej częstotliwości. Bez specjalnej stymulacji, główne otoczenierozwijającego się w łonie matki dziecka stanowią wtedy jednak wrażeniadźwiękowe z jej ciała, tj. bicie serca, odgłosy towarzyszące pracy jeliti oczywiście głos matki.
    • 2 Anna Jakoniuk-Diallo Dziecko w okresie płodowym nie tylko słyszy, ale może też słuchać orazzdaje się wykorzystywać wszelkie dostępne mu bodźce w celu doskonaleniapercepcji słuchowej. Udział matki w stymulacji rozwoju percepcji słuchowej dziecka Percepcja słuchowa jest czymś więcej niż słyszenie. O ile bowiem zjawi-sko słyszenia można rozumieć jako drogę wędrówki bodźców akustycznychrozpoczynającą się w uchu i prowadzącą przez szereg miejsc w pniu mózgudo najwyższych obszarów kory słuchowej, o tyle percepcja słuchowa jestzłożonym mechanizmem psychicznym. Wymaga on nie tylko sprawnościsłyszenia, a więc wyróżniania i różnicowania dźwięków świata zewnętrzne-go, ale również ich zapamiętywania i posługiwania się zdobytą wiedząw celu komunikowania się. Droga rozwoju percepcji słuchowej prowadzizatem od rozwinięcia uwagi słuchowej, tj. nastawienia na odbiór wrażeńsłuchowych poprzez ich analizę do coraz doskonalszego różnicowaniai samodzielnego stosowania komunikatów werbalnych oraz dźwiękowych(Löwe, 1999). Warto podkreślić, że prawidłową percepcję mowy warunkujeprawidłowa percepcja prostych wrażeń słuchowych. Jeżeli więc dzieckopotrafi dobrze rozpoznawać takie cechy dźwięku jak: wysokość, natężenie,rytm, wówczas łatwiej mu różnicować takie cechy wypowiedzi jak intonacja,rytm, tempo, akcent. Prof. dr med. Alfred Tomatis, audiopsychofonolog oraz psycholingwista,stwierdza, że słyszeć zaczyna już cztero- i półmiesięczny płód oraz że sty-mulacja bodźcami akustycznymi wpływa zarówno na rozwój samego na-rządu słuchu, jak i podnosi jakość słyszenia (Tomatis, 1987). Jeżeli zgodzimysię przy tym z tezą, która legła u podstaw współczesnej rehabilitacji słucho-wo-językowej małego dziecka, że genetycznie zaprogramowane strukturyneuronalne narządów słuchu i mowy mogą objawiać się tylko w ograniczo-nym zakresie, jeżeli nie są odpowiednio stymulowane począwszy od okresupłodowego do ukończenia pierwszego roku życia dziecka, wówczas udziałmatki w rozwijaniu jego percepcji słuchowej w okresie płodowym i niemow-lęcym jest czymś oczywistym z uwagi na kluczową rolę, jaką pełni onaw życiu swojego dziecka w tym czasie. Dopiero począwszy od lat 70. XX wieku badania prowadzone na grunciepsychologii rozwojowej zaczęły utwierdzać nas w przekonaniu, że komuni-kowanie się z niemowlęciem, zarówno werbalne jak i niewerbalne, odgrywaistotną rolę w jego rozwoju. Od pierwszych dni swojego życia dziecko po-dejmuje aktywną rolę w budowaniu swojej relacji z matką, a za jej pośred-nictwem również z całym otoczeniem. Możemy zatem postawić pytanie, czy
    • Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka w relacji z matką 3matka wykorzystuje swój kontakt z dzieckiem w celu rozwijania jego per-cepcji słuchowej. Brakuje badań dotyczących podejmowania przez matki prób stymulo-wania percepcji słuchowej dziecka w okresie prenatalnym. Należy sądzić, iżw większości przypadków odbywa się ono intuicyjnie (Eliot, 2003). Matkipieszczotliwie zwracają się do rozwijającego się płodu, śpiewają kołysankilub tańczą, delikatnie kołysząc się w rytm ulubionej muzyki, mając przy tymnadzieję, że podoba się to nienarodzonemu dziecku. Działaniom tym rzadkotowarzyszy ich wiedza o rozwoju słuchu w okresie prenatalnym, są raczejzwiązane z wyobrażeniem sobie dziecka jako starszego, niż ma to miejscew rzeczywistości, zdolnego słyszeć i słuchać. To wyobrażenie może byćmomentem przełomowym w rozpoczęciu przez matkę stymulacji rozwojupercepcji słuchowej dziecka, jednak brak wiedzy o korzyściach, jakie płynąz takiej stymulacji oraz brak różnorodności bodźców akustycznych w dzia-łaniach matki mogą okazać się przeszkodą na drodze do pełnego wykorzy-stania przez nią tej fazy krytycznej w rozwoju słuchu dziecka. Walory mowy matczynej a stymulacja percepcji słuchowej dziecka w okresie prenatalnym Język matczyny to sposób, w jaki większość matek oraz innych opieku-nów zwraca się do małego dziecka. Jest to metoda wolnego mówienia, gło-sem wysokim, z bardzo wyraźną modulowaną intonacją. Można sądzić, żestrategia ta dobrze dostosowana jest do zdolności słuchowych małegodziecka, ponieważ umożliwia mu nadążanie za tempem wypowiedzi orazanalizę jej aspektów prozodycznych, które moglibyśmy umownie nazwać,,linią melodyczną wypowiedzi”. Analiza owej „linii” pozwala dzieckuwnioskować m.in. o stosunku emocjonalnym opiekuna do niego, ułatwiarównież oddzielenie struktur językowych, co sprzyja rozróżnianiu częścimowy. Wyniki badań wskazujące na preferencje języka matczynego (Löwe,1999) dotyczą piątego tygodnia życia dziecka, w którym intensyfikacja od-ruchu ssania warunkowana jest chęcią usłyszenia przez dziecko silnie mo-dulowanego głosu matki, zamiast jej monotonnej mowy. Możemy jednakprzypuszczać, że upodobanie dziecka do języka matczynego rozpoczyna sięw okresie płodowym z uwagi na fakt, iż intonacja wypowiedzi oraz wyso-kość głosu stanowią bodźce lepiej docierające i łatwiej analizowane przezdziecko niż inne bodźce. Brak pogłębionych badań w tym zakresie nie po-zwala odpowiedzieć, jak znaczny może być wpływ prozodii mowy matczy-nej na rozwój percepcji słuchowej w okresie płodowym. Możemy jednakz całą pewnością stwierdzić, iż pamięć doświadczeń słuchowych, związa-
    • 4 Anna Jakoniuk-Diallonych z percepcją mowy matczynej w okresie płodowym pozwala dziecku nabezpieczne przejście z tego okresu do okresu noworodkowego i stanowipodstawę budowania trwałej więzi. Wyniki badań DeCaspera (2003), pod-czas których dzieci na miesiąc przed urodzeniem, przez 4 tygodnie słuchaływiersza czytanego codziennie przez matkę z wyraźną intonacją i potrafiłyodróżnić go od innego, wskazują na możliwości uczenia się oraz rozwijaniapercepcji słuchowej na podstawie mowy matczynej jeszcze w okresie pło-dowym. Rola mowy matczynej w rozwoju percepcji słuchowej niemowląt Charakteryzujące mowę matczyną jej cechy fonologiczne, tj. wyraźnawymowa, wysoki ton, przesadna intonacja oraz wolniejsze tempo mowy,bez wątpienia służą dostosowaniu wypowiedzi do stopnia rozwoju słuchuniemowlęcia, w kontekście zdolności dziecka do słuchowej analizy elemen-tów prozodycznych mowy, tj. melodii, akcentu, rytmu oraz natężenia. Niemowlę jest, jak podkreśla Hanna Olechnowicz (2000) pisząca o żywymwiązaniu pomiędzy nim i matką, swoistym afatykiem, u którego ośrodki ro-zumienia znaczenia poszczególnych słów są niedojrzałe, ale z prozodii mowyodczytuje informacje o charakterze komunikatu oraz zawartych w nim emo-cjach. Opanowanie prozodii mowy wydaje się być pierwsze w rozwoju mowykażdego dziecka i kluczowe w komunikowaniu się z matką, nie tylko w kon-tekście odbioru jej komunikatu, ale również zdolności dziecka do przekazy-wania jego emocji, jego stosunku do tego, co mówi matka. Uwypuklenie prozodycznych aspektów w tzw. mowie matczynej makluczowe znaczenie dla rozwoju podstawowych kompetencji słuchowychdziecka, tj. umiejętności różnicowania wysokości i natężenia dźwięku orazmelodii. Z kolei, cechy syntaktyczne mowy matczynej (krótsze wypowie-dzi), semantyczne (ograniczony zasób słownictwa i wyrażenia udziecinnio-ne) oraz pragmatyczne (większa liczba zdań służąca zwróceniu uwagidziecka) warunkują poprawność percepcji słuchowej bodźca akustycznego. Jeżeli zwrócimy uwagę na fakt, iż mowa matczyna, jak podkreśla, niewystępuje w pewnych społecznościach i nie jest tym samym np. w niektó-rych plemionach afrykańskich determinantem przyswojenia przez dzieckojęzyka, to rodzi się pytanie o znaczenie mowy matczynej nie tyle w kontek-ście rozwoju kompetencji językowej, co raczej komunikacyjnej. Cechy charakterystyczne mowy matczynej można odnaleźć w samym ję-zyku migowym, którym posługują się matki niesłyszące, a są to: wolniejszetempo i upraszczanie, służące ułatwieniu odbioru tego typu komunikatówmałym dzieciom. Możemy zatem przyjąć, iż mowa matczyna pozwala
    • Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka w relacji z matką 5wzbudzić i przyciągnąć uwagę słuchową dziecka. Z tego też względu sta-nowi istotny czynnik w rozwoju jego percepcji słuchowej. Fakt ten podkre-ślają niektórzy surdopedagodzy (Löwe, 1999), proponujący właśnie matceprzyjęcie roli osoby prowadzącej trening słuchowy własnego dziecka. Matkalepiej niż inne osoby, bo w sposób naturalny, intuicyjny, potrafi dopasowaćsię do stopnia koncentracji jego uwagi słuchowej. Bez wątpienia, rozwijanie percepcji słuchowej niemowlęcia, opartej naelementach mowy matczynej, stanowi drogę nabywania przez dziecko kom-petencji komunikacyjnej, rozumianej jako zdolność posługiwania się językiemw sposób skuteczny, tj. dostosowany do sytuacji oraz oczekiwań mówcy wo-bec słuchacza i słuchacza wobec mówcy. W adekwatnym odbiorze intencjiosoby nawiązującej z dzieckiem interakcję komunikacyjną pomaga mu odbiórtreści emocjonalnej, widocznej w prozodycznych elementach mowy, odczy-tywanych przez dziecko po raz pierwszy w mowie matczynej. Warunki przebiegu interakcji pomiędzy matką i dzieckiem a możliwości rozwijania jego percepcji słuchowej Rozwój percepcji słuchowej dziecka może odbywać się dwutorowo. Jed-nym ze sposobów jest intensywna stymulacja słuchu dziecka zróżnicowa-nymi pod względem wysokości, rytmu, barwy, natężenia bodźcami aku-stycznymi. Drugim sposobem jest natomiast włączenie aktywne dzieckaw interakcję komunikacyjną z partnerem (interlokutorem). Pierwszy sposóbjest odpowiedni oraz charakterystyczny dla okresu płodowego, w którymdziecko pozostaje jeszcze dość biernym odbiorcą komunikatów akustycz-nych. Ten sposób w wieku niemowlęcym przyjmuje formę stymulacji uwagisłuchowej poprzez czytanie dziecku, opowiadanie lub śpiewanie i ekspo-nowanie bodźców dźwiękowych poprzez wykorzystanie do ich prezentacjitzw. zabawek dźwiękowych. Drugi sposób stymulacji percepcji słuchowejdziecka w okresie niemowlęcym, jak również w wieku późniejszym stanowiwłączenie go aktywnie w interakcję komunikacyjną. Sposób ten wiąże sięz przyjęciem założenia, iż niemowlę już od pierwszych dni życia jest aktyw-nym partnerem takiej interakcji. Ma ono silną wewnętrzną motywację ko-munikowania się z matką, dlatego przyjmuje aktywną postawę, wysyłającróżne, często niewerbalne komunikaty po to, by wykorzystać interakcję doutrwalenia relacji z innymi osobami dorosłymi z jego otoczenia. Matka mo-że, jak podkreśla wybitny brytyjski audio-pedagog Morgan Clark (1989),wykorzystać tę silną motywację, włączając dziecko do wspólnej rozmowy.Rozmowa, zdaniem autorki, twórczyni interakcyjnej rehabilitacji słuchowo-językowej, wiąże się zawsze z wymianą komunikatu i to nie tylko słowną.
    • 6 Anna Jakoniuk-DialloRównie ważny jest sam wzorzec komunikacyjny, bowiem w zakresie komu-nikacji dokonuje się bardzo wiele w czasie, kiedy dziecko jeszcze nie mówi.To matka w rozmowie z niemowlęciem powinna odgrywać podwójną rolęnadawcy komunikatu i jego odbiorcy, odpowiadając za dziecko, jednak abybyło to możliwe konieczne jest spełnienie warunku „dopasowania”. „Dopasowanie” to ciągła wrażliwość wzajemna partnerów na komunikatywerbalne i niewerbalne, którym nadaje się wartość werbalnych. Tej wrażliwo-ści sprzyja bliska przestrzeń interakcji. To właśnie dopasowanie jest warun-kiem aktywnego stymulowania przez matkę percepcji słuchowej dziecka.Pozwala jej podjąć z nim rozmowę, w której zwraca uwagę na to, co dzieckochciałoby powiedzieć gdyby tylko mogło i wypowiada to za dziecko. Takapodwójna rola matki umożliwia jej nie tylko stymulację percepcji słuchowejdziecka, ale rozwijanie jego umiejętności komunikacyjnych. Matka poprzezswój sposób reagowania oraz postępowania nadaje zachowaniom dziecięcymwartość komunikacyjną. Jest to zatem sytuacja, która dotyczy bardzo małego,prawidłowo rozwijającego się dziecka, jak również dziecka niepełnosprawne-go, wysyłającego sygnał, któremu znaczenie nadaje matka. Dzieci o zaburzonej percepcji słuchowej bywają bardziej bierne w wysyła-niu jakichkolwiek komunikatów. Nie są stymulowane w wystarczającymstopniu głosem matki, którego nie słyszą w pełni lub w ogóle. Ponadto, nega-tywna ocena możliwości słuchowych dziecka zniechęca samą matkę do po-dejmowania prób komunikacji z nim. Negatywna ocena stopnia zaangażowa-nia dziecka w interakcję komunikacyjną z matką sprzyja wycofywaniu sięprzez nią z interakcji, bądź jej dyrektywności i restrykcyjności w kontakciez dzieckiem. Dopasowanie jest więc zarówno warunkiem aktywnego udziałumatki w stymulacji percepcji słuchowej dziecka, jak i udziału jego samegow interakcji komunikacyjnej. W sytuacji, kiedy niepełnosprawność utrudniadziecku podjęcie aktywnej roli inicjatora interakcji komunikacyjnych z matką,wówczas to ona powinna zawsze inspirować dziecko, co również będziesprzyjać wzajemnemu dopasowaniu. Oczekiwanie ze strony matki na zacho-wania komunikacyjne dziecka o zaburzonym rozwoju percepcji słuchowejniesie ze sobą ryzyko przeoczenia fazy krytycznej dla rozwoju tej percepcji. Kolejnym warunkiem sprzyjającym wykorzystanie przez matkę interak-cji z dzieckiem, w celu rozwoju jego percepcji słuchowej, jest nadanie wza-jemnym kontaktom radosnego charakteru. Radość z bycia razem stosunko-wo łatwo jest osiągnąć, kiedy matka potrafi nadać relacji z dzieckiemcharakter zabawy. Nawet niemowlę uśmiecha się, a niekiedy głośno śmieje,kiedy matka naśladuje wydawane przez nie dźwięki. Wybuchy radości to-warzyszą też sytuacji wspólnego tańca z niemowlęciem na rękach, kiedyżywa, radosna muzyka stymuluje zarówno rozwój słuchu, jak i wytwarzaradosną atmosferę, sprzyjającą słuchowemu uczeniu się.
    • Rozwijanie percepcji słuchowej dziecka w relacji z matką 7 Zabawy słuchowo-rytmiczne oraz słuchowo-rytmiczno-taneczne zawsze sąpreferowane przez małe dzieci. W okresie poniemowlęcym takie stymulującewartości niosą ze sobą zabawy w naprzemienne śpiewanie, wystukiwanie lubilustrowanie tańcem rytmu. Wykorzystanie „zabaw muzycznych” w przebieguinterakcji matka – dziecko ma głęboki sens zarówno w kontekście nadawania jejradosnego charakteru, jak również w kontekście rozwijania sprawności samegonarządu słuchu oraz rozwoju percepcji muzycznych wartości estetycznych.Rozwój poszczególnych elementów słuchu muzycznego dziecka, podobnie jakmownego przebiega etapowo, rozpoczynając się w okresie prenatalnym poczu-ciem rytmu i melodii. Kształcenie słuchu muzycznego ma zatem istotny sensrównież w procesie opanowywania przez dziecko mowy. Wnioski pedagogiczne dotyczące warunków rozwoju percepcji słuchowej małego dziecka Należałoby rozważyć możliwość wczesnych przesiewowych badań za-burzeń percepcji słuchowej w okresie prenatalnym, przy jednoczesnym wy-posażeniu matek w wiedzę o prawidłowościach rozwoju zmysłu słuchui możliwościach wczesnej jego stymulacji oraz usprawniania. Matki lub inni opiekunowie, którzy spędzają z dzieckiem najwięcej cza-su winni zrozumieć, że sprawności słuchowej nie nabywa ono w sposóbizolowany, lecz konieczny jest mu do tego motywujący partner. Środowisko bodźców akustycznych otaczających małe dziecko powinnobyć bardzo bogate, jednak najważniejszy spośród nich jest głos matki. Istnieje konieczność udzielenia matkom dzieci o zaburzonej percepcjisłuchowej szybkiego terapeutycznego wsparcia, by mogły podjąć aktywnąrolę w treningu słuchu swego dziecka – włączając je do wspólnej rozmowy. We wczesnym rozwijaniu percepcji słuchowej nie powinno zabraknąćmuzyki. BibliografiaBluestone C.D., Klein J.O. (1995), Otitis Media In Infants and Children, Filadelfia.De Casper A.J., Fifer W.P. (1980), Newborns prefer their mothers’ voices, “Science”, 208.Eliot L. (2003), Co tam się dzieje. Jak rozwija się mózg i umysł w pierwszych pięciu latach życia, Po- znań, Wyd. Media Rodzina.Löwe A. (1999), Każde dziecko może nauczyć się słyszeć i mówić, Poznań, Wyd. Media Rodzina.Clark M. (1989), Language through living for heating impaired children, London.Olechnowicz H. (2000), Opowieści terapeutów, cz. 2, Warszawa, PWN.Tomatis A. (1987), Der Klang des Lebens, Reinbek.