Your SlideShare is downloading. ×
Rola dziadków
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Rola dziadków

2,055
views

Published on


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
2,055
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Andrzej TwardowskiUniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami Wprowadzenie W wieku XIX i pierwszej połowie wieku XX dziadkowie byli jedno-znacznie kojarzeni z „ludźmi starymi”. Postrzegano ich jako osoby schoro-wane, niedołęŜne, wymagające pomocy i opieki, nierozumiejące zmieniającejsię rzeczywistości, staromodne. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesią-tych ubiegłego wieku jednym z głównych zadań dziadków było zaopatry-wanie rodziny. PoniewaŜ dysponowali większą ilością wolnego czasu, dla-tego wystawali w kolejkach i zdobywali rzeczy, których rodzice nie moglikupić wracając z pracy do domu. Dzisiejsi dziadkowie, których w PolsceŜyje około 12 milionów, nie pasują do tych tradycyjnych stereotypów. Czę-sto mają 40–50 lat i są w pełni sił witalnych. Dzięki postępom medycyny ŜyjądłuŜej, są zdrowsi, sprawniejsi fizycznie i bardziej szczęśliwi. Właściwadieta, higiena i pielęgnacja ciała pozwalają zachować korzystny wyglądi spowolnić proces starzenia. Nawet po wycofaniu się z Ŝycia zawodowegodziadkowie pozostają aktywni. Uczestniczą w róŜnych formach działalnościspołecznej i kulturalnej, o czym świadczy choćby gwałtowny wzrost liczbyuniwersytetów „trzeciego wieku”. Chętnie korzystają z najnowszych udo-godnień technicznych, jak np. poczta elektroniczna, Internet czy telefon ko-mórkowy. W ostatnim stuleciu diametralnej zmianie uległ charakter relacji międzydziadkami i wnukami. W przeszłości charakteryzował je wyraźny dystans,formalizm i chłód uczuciowy. Obecnie relacje te są bardzo bliskie, nasyconesilnymi, pozytywnymi emocjami. Przyjście na świat wnuka, szczególniepierwszego, jest waŜnym wydarzeniem w Ŝyciu dziadków i istotnie wpływa
  • 2. 36 Andrzej Twardowskina ich dalsze Ŝycie, i rozwój indywidualny. Dziadkowie przeŜywają wzru-szenie, radość i dumę, Ŝe mają zapewnioną kontynuację biologiczną i du-chową. Wnuki stanowią dla nich swoistą nagrodę za trud wychowania wła-snych dzieci (Sendyk, 2006). W stosunku do wnuków babcie i dziadkowiedeklarują miłość równie silną jak do własnych dzieci, ale jednocześnie niecoinną. Odmienność tej miłości wynika z jednej strony ze świadomości warto-ści Ŝycia i ciągłości rodziny, którą wnuki zapewniają, a z drugiej – z brakuobciąŜenia rodzicielską odpowiedzialnością. W konsekwencji, miłość downuków charakteryzuje się szczególną czułością i łagodnością. Nierzadkobabcie dopiero w relacjach z wnukami przeŜywają prawdziwą satysfakcję,jaka płynie z kontaktów z małym dzieckiem (Tyszkowa, 1991). Wiele wskazuje na to, Ŝe rola dziadków przeŜywa obecnie swój rene-sans. W ich kontaktach z wnukami moŜna zaobserwować przejawy czułości,serdecznej troski, przywiązania, a nawet poświęceń. Niewątpliwie, relacjemiędzy dziadkami i wnukami mają duŜe znaczenie, poniewaŜ wzbogacająŜycie jednych i drugich. Rola dziadków w rozwoju psychicznym wnuków i ich wychowaniu Dziadkowie wspierają rodziców w procesie wychowania dzieci, zapew-niają im emocjonalne ciepło i poczucie bezpieczeństwa. Badania przeprowa-dzone przez OBOP wykazały, Ŝe 62% Polaków zwraca się o porady wycho-wawcze właśnie do rodziców. Aczkolwiek społeczne role dziadka i babci sąmniej dookreślone niŜ role rodziców, to jednak wiąŜą się z nimi pewneoczekiwania odnośnie stosunku do wnuków i sposobów zachowania sięw relacjach z nimi. Według Giarrusso i Silversteina (1996), istnieje 6 wymia-rów, które określają sposób „bycia dziadkiem”. Są to: /1/ siła emocjonalne-go związku z wnukiem, /2/ ilość czasu spędzanego z wnukiem, /3/ zgodana pełnienie roli dziadka/babci, /4/ przeświadczenie o posiadaniu zobo-wiązań wobec rodziny, /5/ miejsce zamieszkania (blisko lub w duŜym od-daleniu od wnuka) oraz /6/ zakres pomocy udzielanej wnukowi i jego ro-dzicom. W swoje role dziadkowie wchodzą stopniowo. Babcia zaczyna pełnić jąwcześniej, wykorzystując doświadczenia z własnego macierzyństwa. Cha-rakterystycznymi cechami roli babci są: opiekuńczość, stała gotowość doniesienia pomocy, pogoda ducha, dobroć i Ŝyczliwość. Obecność babcizwiększa poczucie bezpieczeństwa u domowników, sprzyja powstawaniuatmosfery spokoju i radości. Babcia przede wszystkim przekazuje tradycjerodzinne i dba o podtrzymanie kultu rodziny jako rodu. WdraŜa wnuki do
  • 3. Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami 37pracy, gospodarności, przestrzegania zasad etyczno-moralnych, przekazujewiedzę o roli kobiety w rodzinie i społeczeństwie (Małecka, 1997). Dziękiobecności i pomocy babci moŜna znacznie łatwiej zorganizować czas wolny,zaplanować wakacje, przygotować uroczystości rodzinne, czy obchodyświat. Rola dziadka jest odmienna. W jego relacjach z wnukami waŜne miejscezajmuje wspólne wykonywanie róŜnych czynności. W ich trakcie dziadekprzekazuje wiedzę na temat historii rodziny i historii kraju. Tematem opo-wiadań są zazwyczaj wydarzenia, w których dziadek osobiście uczestniczył.Ponadto, zachowanie dziadka jest źródłem informacji o sposobach postępo-wania w róŜnych sytuacjach Ŝycia codziennego. Silne, długotrwałe związkiemocjonalne z dziadkiem są bardzo waŜne. To one, w znacznej mierze,kształtują u wnuka koncepcję świata, rodziny oraz wizję własnych, przy-szłych ról społecznych – ojca i męŜa (Chmielewska, 2002). W dzieciństwie zarówno dziadkowie, jak i babcie wykonują z wnukamitakie same czynności. Są to: rozmowy, spacery, zabawy, gotowanie, piecze-nie ciast, sprzątanie, zakupy, oglądanie zdjęć i pamiątek rodzinnych, cho-dzenie do kościoła, oglądanie telewizji. Wraz z upływem czasu czynnościwykonywane z babciami zaczynają się róŜnić od czynności wykonywanychz dziadkami i zaleŜeć od płci wnuka (Tyszkowa, 1990). W relacjach z bab-ciami dorastające wnuki obojga płci nadal wykonują czynności związanez prowadzeniem gospodarstwa domowego. Natomiast, znacznie rzadziejpodejmują takie zajęcia, jak: uprawianie ogródka, wyjazdy na wycieczki, czyudział w Ŝyciu towarzyskim. Z kolei w kontaktach z dziadkami dorastającewnuki płci męskiej podejmują nowe zadania, jak np.: majsterkowanie, drob-ne naprawy w domu, praca w garaŜu i na działce, wyjazdy na ryby, graw bardziej skomplikowane gry (np. szachy)1. Najczęstszą formą wspólnej aktywności dziadków z wnukami w młod-szym wieku szkolnym, okresie dorastania i wczesnej młodości są rozmowy.W dzieciństwie tematem rozmów są wspólnie oglądane filmy, czytaneksiąŜki, przeszłość rodziny i kraju, kontakty z kolegami, przeŜycia związanez nauką szkolną. Częste i szczere rozmowy są przejawem dobrych, wzajem-nych relacji. Dziadkowie są cierpliwi i potrafią słuchać. Dziecko zaś czasa-________________ 1 Pragnę zauwaŜyć, Ŝe przytaczane badania zostały przeprowadzone pod koniec latosiemdziesiątych ubiegłego wieku. W ciągu ostatniego dwudziestolecia zmieniły się zaintere-sowania dzieci i młodzieŜy oraz ich preferencje odnośnie sposobów spędzania wolnego czasu.Zapewne zmieniły się równieŜ rodzaje działań podejmowanych przez dziadków w relacjachz wnukami, na przykład z powodu ekspansji telewizji oraz pojawienia się Internetu i gierkomputerowych. Tym niemniej uwaŜam, Ŝe z punktu widzenia analizowanego problemuwartość wyników uzyskanych przez Marię Tyszkową jest nadal aktualna. Natomiast byłobybardzo poŜyteczne powtórzenie jej badań.
  • 4. 38 Andrzej Twardowskimi bardzo potrzebuje zwierzyć się komuś ze swoich marzeń, przeŜyć, kło-potów i pragnień. W takiej sytuacji dziadek lub babcia jest najlepszympowiernikiem i partnerem. Rozmowa z nim lub z nią wycisza lęki, łagodzismutek po doznanych poraŜkach, uspokaja. Dialog toczy się w atmosfe-rze wzajemnego zrozumienia, zaufania i tolerancji. Dzięki temu dzieckoczuje się swobodnie, moŜe poruszać trudne tematy i nie bać się, Ŝe zostaniewyśmiane. Rozmowy z dziadkami nabierają szczególnego znaczenia w okresieadolescencji. Nierzadko dorastające wnuki przychodzą do dziadków, abypodyskutować o róŜnych problemach Ŝyciowych i zasięgnąć opinii przedpodjęciem waŜnych decyzji i wyborów. Rozmowy z dziadkami mają dladorastających wnuków duŜe znaczenie, poniewaŜ są prowadzone w atmos-ferze zaufania i Ŝyczliwości, a takŜe z uwzględnieniem punktu widzeniasamych wnuków, co sprzyja porozumieniu (Tyszkowa, 1990). Rodzice sązazwyczaj zajęci swoimi sprawami i zapracowani. Nie mają czasu, aby po-rozmawiać z dziećmi o waŜnych sprawach. Natomiast, z dziadkami łączywnuki bliska więź, która pozwala poruszać kwestie, jakich nie chciałoby sięomawiać nawet z rodzicami. Pytania, jakie zadaje młody człowiek dotycząproblemów religijnych, światopoglądowych, moralnych i społecznych. I niktlepiej niŜ babcia czy dziadek nie podejmie próby rozstrzygnięcia wątpliwo-ści, rozterek i wahań dorastającego wnuka. „Wiedza, jaką przekazuje starszyczłowiek, jest ponadczasowa, zawiera informacje, które będą odtąd słuŜyćocenianiu zjawisk, wyciąganiu wniosków i budowaniu własnego pogląduna rzeczywistość. Tego młody człowiek nie znajdzie w Ŝadnym podręcznikuhistorii ani nie nauczy się, oglądając nawet najlepsze filmy” (Falkowska,2002, s. 46). O szczególnej roli dziadków w kształtowaniu się psychiki wnukówświadczą wyniki badań CBOS, w których starano się ustalić, co wnuki za-wdzięczają swym babciom i dziadkom (Wiórka, 2001)2. Większość badanychosób stwierdziła, Ŝe dziadkowie wpoili im zasady moralne (61%), przekazaliwiarę w Boga (60%) oraz obdarzyli ich poczuciem, Ŝe są kochani (60%).Dziadkowie okazali się równieŜ stróŜami tradycji – dzięki nim ponad poło-wa wnuków poznała dzieje swojej rodziny (57%), a co drugi zdobył wiedzęhistoryczną. Ponad połowa Polaków (52%) nauczyła się od swoich dziad-ków miłości do ojczyzny, a porównywalny odsetek (53%) zawdzięcza imtakie cnoty, jak: obowiązkowość, pracowitość, samodyscyplina czy silnawola. Dwie piąte ankietowanych (41%) dzięki dziadkom zdobyło praktycz-ne umiejętności związane z prowadzeniem domu lub gospodarstwa rolne-________________ 2 Badania zostały przeprowadzone w dniach 10–13 listopada 2000 r. na grupie 1094 osób.Była to reprezentatywna próba losowo-adresowa dorosłej ludności Polski.
  • 5. Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami 39go, opieką nad członkami rodziny, majsterkowaniem lub uprawianiem ja-kiegoś rzemiosła. Co czwarty badany (24%) zawdzięcza im zainteresowanialub hobby, np. zamiłowanie do nauki, sztuki lub sportu. Niemal połowadorosłych Polaków (47%) właśnie swoim babciom i dziadkom zawdzięczaopiekę i wychowanie i im młodsze pokolenie, tym odsetek ten jest wyŜszy –na przykład wśród badanych w wieku 18–24 lat wynosi 61% (Wiórka, 2001,s. 4). Ten ostatni wynik jest szczególnie interesujący, zwaŜywszy, Ŝe w Pol-sce systematycznie maleje liczba rodzin wielopokoleniowych mieszkającychwspólnie. MoŜna zatem uznać, Ŝe w naszym kraju – odmiennie niŜ w pań-stwach zachodnich – rola dziadków w wychowaniu wnuków systematycz-nie się umacnia. Problemy emocjonalne dziadków dzieci z niepełnosprawnościami Wszystkie przedstawione wyŜej rozwaŜania dotyczyły relacji międzydziadkami a wnukami rozwijającymi się prawidłowo. Jaka jest sytuacjadziadków, którzy mają wnuki z niepełnosprawnościami? Z jakimi proble-mami przychodzi im się zmagać? Dziadkowie są pierwszymi po rodzicach osobami, które dowiadują się,Ŝe u ich wnuka zdiagnozowano wadę genetyczną i Ŝe nie będzie się rozwijałprawidłowo. Wówczas, podobnie jak rodzice, przeŜywają głęboki szok emo-cjonalny. Dziadkowie mają w swej świadomości obraz nienarodzonego jesz-cze wnuka i związane z tym obrazem plany oraz marzenia. Po wykryciuniepełnosprawności dziadkowie muszą pozbyć się swych marzeń. Musząprzebyć długą i bardzo bolesną drogę, której początkiem jest przeraŜającaświadomość, Ŝe marzenie o posiadaniu zdrowego wnuka nie ziściło się,a końcem – pogodzenie się z faktem niepełnosprawności wnuka i zaakcep-towanie go takim, jakim jest. Ta droga jest często opisywana w literaturzejako „okres przeŜywania Ŝałoby” (Stengel-Rutkowski i Anderlik, 2004). Cha-rakterystycznymi uczuciami w tym okresie są: ból, Ŝal, rozpacz, lęk, bezrad-ność, poczucie straty, brak nadziei. Babcia wnuka z zespołem Downa takopisała swe uczucia: Kiedy dowiedziałam się, Ŝe mój wnuk jest niepełnosprawnyi nie będzie rozwijał się prawidłowo, cały mój świat się zawalił. Czułam złość, wście-kłość, rozpacz i wrogość. Nienawidziłam Boga i ludzi. Czułam, Ŝe spotkała mnieogromna krzywda, na którą niczym sobie nie zasłuŜyłam. Miałam Ŝal do siebie i doswojej córki (McPhee, 1982, s. 14). Z kolei, dziadek wnuka z umiarkowanąniepełnosprawnością intelektualną i poraŜeniem mózgowym tak powiedziało swoich uczuciach: Kiedy wychowałeś dziecko, to myślisz, Ŝe twoje zadanie jako
  • 6. 40 Andrzej Twardowskirodzica się zakończyło i Ŝe ono sobie poradzi. Ale co zrobić, jeśli twoje dorosłe dziec-ko doświadcza takiej tragedii? Wówczas twoje serce przepełnia niewyobraŜalny ból.No, bo co moŜesz poradzić swojemu dziecku? Jaka będzie jego przyszłość? Jedyne, comoŜesz zrobić, to być razem w nim w tym nieszczęściu i robić wszystko, aby na-dzieja nie umarła” (Click, 1986, s. 3). Warto w tym miejscu zauwaŜyć, Ŝe pro-blemy emocjonalne babci i dziadka są odmienne od problemów rodziców.Dziadkowie cierpią bowiem zarówno z powodu tragedii, która spotkała ichwnuka, jak i tragedii, która stała się udziałem ich dziecka (Marsh, 1992).Z kolei, rodzice przeŜywają nie tylko rozpacz z powodu niepełnosprawnościdziecka, ale martwią się, czy ich rodzice i teściowie zaakceptują wnuka. Bywa równieŜ tak, Ŝe utrata marzenia z zdrowym wnuku następujepóźniej, poniewaŜ bezpośrednio po urodzeniu u dziecka nie stwierdza sięsymptomów niepełnosprawności, zaś problemy pojawiają się po pewnymczasie. Tak jest w przypadku zespołu Retta, kiedy dotknięta nim dziew-czynka stopniowo traci zdolność mówienia i sprawność ruchową. Babciadziewczynki z tym zespołem tak opisała swoje przeŜycia: Czekałam nawnuczkę w pełni sprawną i dlatego wciąŜ odczuwam stratę. Nie mieliśmy szans, abynacieszyć się jej prawidłowym rozwojem. Polało się wiele łez. Ja sama przedewszystkim martwiłam się o córkę. Jak to wpłynie na nią i jej męŜa? Nigdy nie my-ślałam, Ŝe spotka ją taki los (Lavin, 2001, s. 32). W okresie Ŝałoby, przepełnionym bardzo silnymi, negatywnymi emo-cjami, mogą ulec zakłóceniu więzi międzypokoleniowe w rodzinie. Naprzykład, Seligman i Darling (1997) stwierdzili, Ŝe niektórzy dziadkowieprzeŜywają głębokie poczucie winy z powodu niepełnosprawności wnuka,szczególnie, jeśli niepełnosprawność jest uwarunkowana genetycznie. Sąprzekonani, Ŝe przekazali swym dzieciom nieprawidłowy gen będący przy-czyną niepełnosprawności wnuka. Niektórzy dziadkowie próbują uwolnićsię od brzemienia odpowiedzialności, przypisując winę za niepełnospraw-ność wnuka zięciowi lub synowej, teściom, a nawet własnemu dziecku. Po-dobne tendencje mogą ujawniać rodzice dziecka wobec dziadków. W tensposób kaŜda ze stron stara się uwolnić od odpowiedzialności za niepełno-sprawność dziecka i zredukować przeŜywane cierpienie. Dziadkowie mogąstosować równieŜ inne nieprzystosowawcze sposoby radzenia sobie z sil-nymi, negatywnymi emocjami: mogą zaprzeczać (Nic mu nie jest), bagateli-zować problem (Wyrośnie z tego), wierzyć w samoistne wyzdrowienie lubistnienie cudownego leku. Zdarza się równieŜ, Ŝe dziadkowie Ŝyją w stałymnapięciu i poczuciu winy. Cytowana wcześniej babcia dziewczynki z zespo-łem Retta tak opisała swoje przeŜycia: Ciągle się zastanawiam, jak mogło do tegodojść. W naszej rodzinie nigdy takiego problemu nie było. Próbuję więc zrozumieć,skąd się on wziął. Niepokoję się o przyszłość pozostałych dzieci mojej córki, które sąjuŜ dorosłe i zamęŜne. Boję się, Ŝe moŜe spotkać je to samo (Lavin, 2001, s. 33).
  • 7. Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami 41 Okres po zdiagnozowaniu niepełnosprawności u dziecka jest dla dziad-ków okresem niezwykle trudnym. PogrąŜeni w bólu i rozpaczy nie wiedzą,jak mogliby pomóc wnukowi i jego rodzicom, choć zazwyczaj takiej pomocypragną udzielić. DąŜenie dziadków do udzielenia pomocy moŜe być bloko-wane przez niejasne lub wręcz sprzeczne komunikaty płynące ze stronyrodziców dziecka. W konsekwencji, dziadkowie nie potrafią rozpoznać po-trzeb i oczekiwań rodziców. Pozbawieni właściwych wskazówek czują siębezradni. Mają poczucie, Ŝe znajdują się w sytuacji, która bardzo ich obciąŜai nad którą nie potrafią zapanować (Scherman i in., 1995). Ponadto, dziad-kom trudno pogodzić się ze sprzecznymi uczuciami wobec wnuka: z jednejstrony miłości, a drugiej rozczarowania z powodu jego niepełnosprawności.W konsekwencji, dziadkowie nie potrafią udzielić właściwego wsparcia aniniepełnosprawnemu wnukowi, ani jego rodzicom. Ich negatywny stan emo-cjonalny moŜe się nasilać, gdy obserwują u swoich dzieci takie przeŜycia,jak: bezgraniczna rozpacz, ból, Ŝal, smutek, złość, bezradność, rozczarowa-nie, poczucie winy, poczucie straty, lęk i wiele innych. Babcia 4-letniejdziewczynki z poraŜeniem mózgowym i umiarkowaną niepełnosprawno-ścią intelektualną wspomina: Płakałam wtedy bez przerwy. Płacz łagodził mojązłość i Ŝal. Widziałam bezgraniczne cierpienie mojej córki. Chciałam jej w tym cier-pieniu ulŜyć, ale nie wiedziałam jak to zrobić (Wohlberg, 2002, s. 2). Niektórzydziadkowie nie potrafią lub nie chcą okazywać swoich emocji. Jeśli tłumią jeprzez dłuŜszy czas, wówczas mogą pojawić się u nich zaburzenia psycho-somatyczne. Okres Ŝałoby przeŜywany w tym samym czasie przez dziadków i rodzi-ców powoduje, Ŝe obie strony, pogrąŜone w rozpaczy i poczuciu straty, za-zwyczaj nie potrafią sobie pomagać i nawzajem się wspierać. Ma to nega-tywny wpływ na funkcjonowanie całego systemu rodzinnego i moŜe do-prowadzić do osłabienia, a nawet zerwania więzi międzypokoleniowychw rodzinie. Vadasy (1987) zaobserwował, Ŝe w okresie Ŝałoby niektórzyrodzice postrzegają dziadków jako niezorientowanych, nieskutecznych,wścibskich, niezdolnych do udzielenia pomocy i stanowiących dodatkoweobciąŜenie. Z kolei, Piper (1976) stwierdził, Ŝe teściowe mają skłonność ob-winiać synowe za niepełnosprawność wnuka oraz za trudną sytuację,w jakiej znalazł się ich syn. Często dziadkowie nie potrafią poradzić sobie ze swymi silnymi, nega-tywnymi emocjami i potrzebują pomocy. Mogą ją uzyskać w grupie wspar-cia, którą tworzą osoby znajdujące się w podobnej sytuacji3. W trakcie spo-________________ 3 Grupy wsparcia skupiające dziadków dzieci z niepełnosprawnościami funkcjonująw wielu krajach. Zazwyczaj są tworzone przez instytucje i stowarzyszenia działające na rzeczosób niepełnosprawnych i ich rodzin, a niekiedy równieŜ przez samych zainteresowanych.Według mojej wiedzy w Polsce takie grupy jeszcze nie powstały.
  • 8. 42 Andrzej Twardowskitkań dzielą się swymi przeŜyciami i doświadczeniami. Dyskutują o trudno-ściach, na jakie napotykają w kontaktach ze swoimi wnukami i dziećmi.Otwarcie mówią o problemach sprawianych przez wnuki i czynionychprzez nie postępach. Nawzajem pokazują sobie fotografie wnuków i filmyo nich. Dzielą się swymi smutkami i radościami, a przede wszystkim – na-wzajem uczą się, jak radzić sobie w róŜnych sytuacjach. Jak podkreślająuczestnicy spotkań, rozmowy na takie tematy nie są moŜliwe z dziadkamidzieci pełnosprawnych. Jak zauwaŜył jeden z dziadków: Poza grupą wsparciaraczej nie ma takiego miejsca, gdzie moglibyśmy się pochwalić naszymi niepełno-sprawnymi wnukami (…) Ale grupa wsparcia to nie tylko miejsce, gdzie moŜemy sięchwalić. Przede wszystkim jest to bezpieczne miejsce, w którym moŜemy mówićo swoich lękach i dzielić się swoimi frustracjami, miejsce, gdzie wszyscy pozostaliwiedzą, co kaŜde z nas przeszło lub przechodzi (Wohlberg, 2002, s. 2). Dziadkowie, aby móc skutecznie wspomagać swoje dzieci i wnuki, mu-szą uporać się z okresem Ŝałoby. Momentem przełomowym jest zaakcepto-wanie dziecka takim, jakim ono jest, a nie takim, jakim miało być. Jak trafniezauwaŜyła jedna z babć: I chociaŜ Ŝal raz ustępował, a później znów powracał inigdy nie czułam, Ŝe pozbyłam się go na zawsze, to wreszcie zrozumiałam, Ŝe nietrzeba być ‘doskonałym’, Ŝeby być kimś wartościowym, i Ŝe od kaŜdego moŜna sięczegoś nauczyć (Lavin, 2001, s. 43). Zaakceptowanie wnuka jest momentemprzełomowym, poniewaŜ dziadkowie przestają koncentrować się wyłączniena jego trudnościach i ograniczeniach, a zaczynają dostrzegać jego moŜliwo-ści i sukcesy. Tezę tę dobrze ilustruje wypowiedź dziadka niepełnosprawnejdziewczynki: Nigdy nie mówiła więcej niŜ dwa słowa naraz. Pewnego dnia powie-działem jej: ‘Nie moŜemy zabrać twojego rowerka do domu, poniewaŜ nie ma tam dlaniego miejsca’. A ona odpowiedziała: ‘Nieprawda, jest miejsce dla rowerka’. Niemogłem uwierzyć własnym uszom. JakaŜ to była radość usłyszeć jak ona wypowiadacałe zdanie (Wohlberg 2002, s. 2). Formy pomocy udzielanej przez dziadków rodzicom i niepełnosprawnym wnukom Dziadkowie pomagają rodzicom w opiece nad niepełnosprawnym wnu-kiem i jego wychowaniu. Jak wykazała Coutts-Clarke (2002), dziadkowieczęsto występują w roli troskliwych opiekunów4. Przytulają wnuka, pielę-________________ Autorka zbadała 70 dziadków oraz 115 rodziców dzieci z: poraŜeniem mózgowym, ze- 4społem Downa, autyzmem, niepełnosprawnością intelektualną, padaczką, zaburzeniami mo-wy, nadpobudliwością ruchową, wadami wzroku i słuchu. U 46% wnuków występowałydwie, czasami trzy, a nawet cztery z wymienionych niepełnosprawności. Średni wiek Ŝyciabadanych dzieci wynosił 7 lat i 9 miesięcy.
  • 9. Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami 43gnują (np. karmią, kąpią, ubierają), doglądają go i pomagają mu, jeśli jesttaka potrzeba. Ponadto, uczą wnuka wykonywania róŜnych czynności,udzielają mu rad, chwalą, dają prezenty, czytają bajki i opowiadania. Postę-pując w taki sposób, zaspokajają podstawowe potrzeby wnuka – bliskości,afiliacji, bezpieczeństwa. Kształtują w nim poczucie zaufania do siebie,świata i innych ludzi. Druga rola pełniona przez dziadków w relacjachz wnukami, to rola mądrych towarzyszy. Dziadkowie wspólnie z wnukiem:przygotowują posiłki, sprzątają, uprawiają ogródek, obchodzą rodzinneświęta, bawią się, oglądają telewizję, chodzą na spacery, zakupy i do ko-ścioła, opiekują się zwierzętami domowymi. Wymienione czynności stwa-rzają liczne okazje do prowadzenia rozmów. Ich tematy dotyczą najczęściejtego, co dziadek (babcia) lub wnuk robili ostatnio oraz tego, co kaŜde z nichma zamiar robić w najbliŜszej przyszłości. Cześć rozmów dotyczy historiirodziny i kraju (Coutts-Clarke, 2002). Występując w roli mądrych towarzy-szy, dziadkowie zaspokajają u wnuka potrzeby: ciekawości, zabawy, eksplo-racji i eksperymentowania, co wzmacnia jego aktywność w róŜnych obsza-rach (Brzezińska, 2001). Dziadkowie potrafią być doskonałymi nauczycielami swoich wnuków.Babcia i dziadek często mają duŜo więcej cierpliwości niŜ rodzice i dają sięnamówić na długie opowieści, czytanie ksiąŜek, wspólne zabawy i gry. Potra-fią wielokrotnie, nawet po kilkadziesiąt razy, powtarzać te same historie,a one i tak za kaŜdym razem są dla wnuków fascynujące i pobudzające wy-obraźnię. Dziadkowie mają nie tylko czas na opowiadanie np. bajek, ale rów-nieŜ na wspólne z wnukiem majsterkowanie, wykonywanie ozdób na choinkęi robótek ręcznych, pieczenie ciastek, uprawianie ogródka i wiele innych zajęć.Dziadkowie, jako partnerzy róŜnych form aktywności, uczą wnuków wieluumiejętności praktycznych i zasad postępowania, przydatnych w Ŝyciu co-dziennym. Demonstrują wnukom, jak naleŜy wykonać daną czynność, czekająna jej powtórzenie i autentycznie cieszą się z powodu jej prawidłowego wy-konania. Jeśli zaś wnuk podczas wykonywania zadań napotyka na trudności,wówczas cierpliwie go instruują i chwalą nawet za niewielkie postępy. Mó-wiąc ogólnie: wykonywane wspólnie z dziadkami czynności dostarczająwnukom przeŜyć i doświadczeń stymulujących rozwój psychiczny. W reakcjach z wnukami dziadkowie, a szczególnie babcie, stosują tzw.strategie nauczania okolicznościowego (Szuman, 1985). Wykorzystują kaŜdąnadarzającą się okazję, aby poinformować wnuka o czymś, pomóc muw zrozumieniu dotąd niezrozumiałego, nauczyć go czegoś na konkretnymprzykładzie. Niekiedy dziadkowie stosują bardziej rozbudowane strategienauczania, których dobrym przykładem są „babcine sposoby” uczenia wier-szy na pamięć (Gruszczyk-Kolaczyńska i Zielińska, 2005). Są one niebywaleskuteczne, poniewaŜ babcie:
  • 10. 44 Andrzej Twardowski 1. „zaczynają od budowania motywacji i mówią dziecku, Ŝe wierszyk jest ładny, Ŝe mądre dziecko nauczy się go szybko, Ŝe sprawi radość rodzicom, Ŝe będzie podziwiane itp.; 2. sadzają dziecko przy sobie i, uśmiechając się do niego, deklamują wiersz, i akcentują bliski kontakt z dzieckiem: przytulają, trzymają za ręce, spoglądają w dziecięce oczy, pozwalają usiąść na kolanach itd.; 3. mówiąc kolejne wersy wiersza, skłaniają do naśladownictwa: ‹Mów tak, jak ja›, nagradzając uśmiechem i gestem, jeśli dziecko spełnia oczekiwania; 4. są niestrudzone w uczeniu dziecka; 5. gdy dziecko potrafi juŜ samodzielnie powiedzieć chociaŜ jedną strofkę wiersza, organizują miniprzedstawienie, na którym moŜe się ono po- pisać tym, co juŜ umie, i zmuszają widownię do zachwytu” (Grusz- czyk-Kolczyńska i Zielińska, 2005, s. 92–93). Taki sposób uczenia wdraŜa dziecko do najprostszej metody przetwa-rzania informacji – do powtarzania. Kształtuje umiejętność czerpania radościwynikającej z wykonania zadania pamięciowego. Wnuk otulony ciepłymiemocjami jest wyciszony i skoncentrowany na wykonywanym zadaniu.Podobnie jest w sytuacji, gdy babcia opowiada bajkę przytulonemu wnu-kowi lub przygarnia go do siebie i głośno czyta mu ksiąŜeczkę. Kolejnym, niezwykle waŜnym rodzajem wsparcia udzielanego przezdziadków niepełnosprawnym wnukom i ich rodzinom jest wsparcie emo-cjonalne. Dziadkowie są kochającymi osobami, z którymi moŜna otwarcierozmawiać na kaŜdy temat, które potrafią wysłuchać, zrozumieć i dodaćotuchy. Istotą udzielanego przez dziadków wsparcia jest bycie razem, emo-cjonalna bliskość, współodczuwanie i współprzeŜywanie. Mniej waŜne jestto, co dziadkowie robią, a znacznie waŜniejsza jest ich duchowa obecność.Na przykład, wielu rodziców odczuwa ulgę mając świadomość, Ŝe dziad-kowie modlą się za nich i za ich dziecko (Baranowski i Schilmoeller, 1999).Babcie, a takŜe dziadkowie, potrafią udzielić emocjonalnego wsparcia, po-niewaŜ dysponują „mądrością Ŝyciową”. Potrafią odróŜnić sprawy waŜneod mniej waŜnych, dokonać słusznych wyborów, ze spokojnym dystansempodejść do tego, co nieuniknione. „Ta mądrość Ŝyciowa dziadków jest cen-nym darem dla kaŜdej rodziny i kaŜdego jej członka, ale w przypadku ro-dziny doświadczonej trudnościami związanymi z niepełnosprawnościądziecka jest wprost nieoceniona” (Muszyńska, 1998, s. 2). Emocjonalne wsparcie jest szczególnie potrzebne tym matkom, którekoncentrują się głównie na negatywnych aspektach funkcjonowania dzieckai zwracają uwagę na występujące u niego deficyty. Matka koncentrująca sięwyłącznie na tym, czego dziecko nie potrafi, potrzebuje kogoś, kto ukazałbyjej „mocne strony dziecka”. Tym kimś moŜe być babcia lub dziadek, którzy
  • 11. Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami 45potrafią zauwaŜyć zalety dziecka i dostrzec jego sukcesy, nawet te bardzomałe. Jest to moŜliwe, poniewaŜ dziadkowie, po uporaniu się z okresemŜałoby, obdarzają wnuka bezwarunkową akceptacją i to niezaleŜnie, jak onfunkcjonuje. Wsparcie emocjonalne udzielane przez dziadków pozytywnie wpływana samopoczucie i funkcjonowanie rodziców – szczególnie ojców5. Spokój,rozwaga i pogoda ducha dziadków znacząco poprawia atmosferę Ŝycia ro-dzinnego. Rodzice czują się bardziej kompetentni i zrelaksowani. Częściejnawiązują kontakty z dzieckiem i chętniej wykonują z nim róŜne czynności.Ich wychowawcze oddziaływania są bogatsze, lepiej dostosowane do moŜ-liwości dziecka. W rezultacie dziecko czuje się bardziej kochane i bezpiecz-ne. Chętniej angaŜuje się w róŜne formy aktywności, co sprzyja jego rozwo-jowi. MoŜna zatem powiedzieć, Ŝe emocjonalne wsparcie dziadków przyno-si korzyści zarówno rodzicom, jak i niepełnosprawnemu dziecku. RównieŜsami dziadkowie osiągają wymierne korzyści: są zaangaŜowani, czują siępotrzebni, wzrasta u nich poczucie własnej wartości. Poprawia się funkcjo-nowanie całego systemu rodzinnego. Kolejnym rodzajem wsparcia udzielanego przez dziadków jest pomocw opiece nad niepełnosprawnym wnukiem. Dziadkowie pomagają rodzi-com w takich codziennych obowiązkach związanych z prowadzaniem do-mu, jak: gotowanie, sprzątanie, pranie, robienie zakupów. Odprowadzająwnuki do przedszkola lub szkoły, odbierają je po zakończeniu zajęć i przy-prowadzają do domu. Dziadkowie mieszkający blisko rodziców zabierająwnuki do siebie na całe popołudnia lub weekendy. Z kolei, dziadkowiemieszkający daleko zapraszają wnuki, jak teŜ wnuki z rodzicami na długieweekendy, ferie zimowe lub wakacje. Bywa, Ŝe dziadkowie woŜą wnuka naspecjalistyczne zajęcia rehabilitacyjne i terapeutyczne, kontaktują się ze spe-cjalistami. Pomagają rodzicom w załatwianiu róŜnych spraw w urzędachi instytucjach. Zdobywają informacje niezbędne dla zorganizowania sku-tecznej pomocy – na przykład adresy placówek medycznych, instytucjioświatowych, organizacji i stowarzyszeń. Czasami dziadkowie wykonująz wnukami ćwiczenia rehabilitacyjne zlecone przez specjalistów i częstoudaje im się osiągnąć znaczne efekty. Bardzo waŜna jest pomoc materialna. Dziadkowie kupują wnukomubrania, odŜywki, leki, zabawki, pomoce rehabilitacyjne. Czasami dają lubpoŜyczają rodzicom pieniądze, jeśli ci są w trudnej sytuacji finansowej, po-________________ 5 Zjawisko to zostało udokumentowane empirycznie, choć niejasna jest jego przyczyna(Coutts-Clarke, 2002). Być moŜe dziadkowie podejmują działania, które zwykle naleŜą doojców, ale których ojcowie nie wykonują z powodu zbyt silnego stresu. W ten sposób dziad-kowie „odciąŜają” ojców. Jednym z takich zadań jest udzielanie emocjonalnego wsparcia matce.
  • 12. 46 Andrzej Twardowskitrzebują ich na operację dziecka, zakup drogich leków lub urządzeń do le-czenia i rehabilitacji. Pomoc materialna świadczy o ogromnym zaangaŜo-waniu i poświęceniu dziadków, zwaŜywszy, Ŝe wielu z nich nie dysponujeoszczędnościami i Ŝyje z bardzo skromnej emerytury lub renty. Wzajemne relacje są korzystne nie tylko dla wnuków, ale równieŜ dladziadków. Czują się potrzebni, mają moŜliwość kontaktu z innymi ludźmi,nie są osamotnieni. Jeden z dziadków ujął to następująco: Dzięki wnukowimieliśmy okazję nauczyć się wielu czynności, których przedtem nigdy nie wykony-waliśmy. Ponadto, chodząc z nim do specjalistów i na róŜne terapie, spotykamynaprawdę fantastycznych ludzi. Z wieloma z nich bardzo się zaprzyjaźniliśmy(Lavin, 2001, s. 19). Przede wszystkim jednak, dziadkowie czerpią radośći satysfakcję obserwując rozwój niepełnosprawnego wnuka. Tę tezę dobrzeilustruje wypowiedź babci 4-letniego chłopca z wadą wzroku, padaczkąi autyzmem: Kiedy wnuk skończył rok, jego ciało było zupełnie wiotkie. Wydawałosię, Ŝe nigdy nie będzie samodzielnie siedział. A teraz nie tylko chodzi, ale nawetbiega po schodach. śaden dziadek sprawnego dziecka nie zrozumie radości i dumy,jaką odczuwamy widząc ten niezwykły sukces naszego wnuka (Lavin, 2001, s. 27).Warto dodać, Ŝe kontakty z niepełnosprawnym wnukiem mogą spowodo-wać pozytywne zmiany w systemie wartości dziadków i ich poglądach naŜycie. Babcia 5-letniego chłopca ze złoŜoną niepełnosprawnością wyraziła totak: Zanim w moim Ŝyciu pojawił się ten mały chłopiec, było mi Ŝal osób niepełno-sprawnych. Zawsze myślałam ‘BoŜe, jacy oni są nieszczęśliwi’. Teraz patrzę naludzi zupełnie inaczej. Kyle jest wspaniałym chłopcem. Jest coś wyjątkowego wewszystkim, co on z takim wysiłkiem potrafi osiągnąć (Coutts-Clarke, 2002, s. 38). Uwarunkowania pomocy udzielanej przez dziadków rodzicom i niepełnosprawnym wnukom Wiele czynników wpływa na rodzaj i zakres pomocy udzielanej przezdziadków niepełnosprawnemu wnukowi i jego rodzicom. Jednym z nich jestdookreślenie wzajemnych oczekiwań. JeŜeli rodzice nie sprecyzują swoichpotrzeb, wówczas dziadkowie są zdezorientowani i nie wiedzą jak im po-moc. Ich dezorientacja moŜe ulec nasileniu wskutek niejasnych lub wręczsprzecznych komunikatów płynących ze strony rodziców. Jeśli dziadkowiezainicjują róŜne działania, wówczas mogą być postrzegani przez rodzicówjako osoby mające, co prawda, dobre chęci, ale w rzeczywistości stanowiącedodatkowe obciąŜenie i źródło kłopotów. Dziadkowie mogą oczekiwać, Ŝezostaną poproszeni przez swoje dzieci o pomoc i udział w wychowaniu nie-pełnosprawnego wnuka. Taka postawa „nieingerowania” ma kilka przy-czyn. Po pierwsze, systematycznie zmniejsza się liczba rodzin trzypokole-
  • 13. Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami 47niowych i coraz więcej dziadków mieszka oddzielnie. Po drugie, regułydotyczące wzajemnych relacji między poszczególnymi pokoleniami w ro-dzinie i ich zobowiązań wobec siebie są słabo określone. Po trzecie, współ-czesne społeczeństwo kładzie większy nacisk na indywidualność i osobistąniezaleŜność jednostki, a mniejszy – na wspólnotowy aspekt jej egzystencji.Z drugiej strony istnieje jednak niepisana zasada, którą moŜna wyrazić na-stępująco: „Jeśli twoje dziecko dotknęło nieszczęście, twoim obowiązkiemjest udzielić mu pomocy”. W kaŜdym razie, jak pokazują dotychczasowebadania, jeśli dziadkowie są proszeni o pomoc, zazwyczaj chętnie jej udzie-lają, a ich działania wzmacniają i integrują cała rodzinę (Gardner i in., 1994). Pomoc dziadków zaleŜy równieŜ od stopnia ich wiedzy o problemachwnuka. Jak wykazali Vadsay in. (1986), dziadkowie potrzebują wyczerpują-cych i wiarygodnych informacji na temat niepełnosprawności wnuka, metodjego leczenia, edukacji i rehabilitacji, a takŜe moŜliwości poprawy jego aktu-alnego stanu. Potrzebują teŜ informacji o mocnych stronach dziecka, któremoŜna wykorzystać w pracy z nim. Niestety, dziadkowie, w przeciwień-stwie do rodziców, mają ograniczony dostęp do informacji na temat dziecka.Lekarze i inni specjaliści w pierwszym rzędzie rozmawiają z rodzicami.Dlatego, wielu dziadków, szczególnie w początkowych relacjach z wnu-kiem, czuje się niepewnie. Mając niepełne, a czasami wręcz nieprawdziweinformacje, przeŜywają niepotrzebne lęki i obawy, a nawet emocjonalnezałamania. Bardzo waŜnym źródłem informacji na temat wnuka są jego ro-dzice. Schilmoeller i Baranowski (1998) stwierdzili, Ŝe dziadkowie najbar-dziej cenią sobie wyjaśnienia rodziców dotyczące istoty niepełnosprawnościwnuka oraz informacje o jego postępach. Dziadkowie badani przez Coutts--Clarke (2002) tak opisywali sposoby, w jakie byli informowani przez rodzi-ców: Moja córka duŜo czytała o autyzmie i mówiła nam o wszystkim, czego się do-wiedziała. Dali nam do czytania artykuły i poradniki, które dostali od lekarzy i tłu-maczyli nam, jak mamy postępować z wnukiem. Moja córka jest pielęgniarką i bar-dzo dokładnie wytłumaczyła nam, co to jest poraŜenie mózgowe i czego moŜemyspodziewać się w przyszłości. Zabrali mnie na specjalne spotkanie z lekarzem i onwszystko mi wytłumaczył (Coutts-Clarke, 2002, s. 35–36). Istotny wpływ na rodzaj i zakres pomocy udzielanej wnukowi ma miej-sce zamieszkania dziadków. Jeśli mieszkają wspólnie z rodzicami, wówczaspozostają z wnukiem w stałym kontakcie. Opiekują się nim, a nawet uczest-niczą w procesie jego rehabilitacji. Jedna z matek tak opisała działania babci:Moja mama jest ogromnie zaangaŜowana. Uczy syna chodzić i mówić. Codzienniez nim ćwiczy. Uczestniczy teŜ we wszystkich zajęciach logopedycznych i zajęciachz rehabilitacji ruchowej prowadzonych przez specjalistów, więc wie, jak naleŜy po-stępować. Udało jej się uzyskać takie efekty, jakich nikt inny na pewno by nie osią-gnął (Coutts-Clarke, 2002, s. 42). Dziadkowie mieszkający oddzielnie, ale
  • 14. 48 Andrzej Twardowskiw tej samej miejscowości albo w miejscowości bardzo blisko połoŜonej za-zwyczaj utrzymują z wnukiem i jego rodzicami systematyczne kontakty.Często odwiedzają go lub zabierają do siebie, nawet codziennie. Inaczej jestwówczas, gdy dziadkowie mieszkają w duŜym oddaleniu. Wówczas bezpo-średnie kontakty z wnukiem są znacznie rzadsze. Ale w czasie świąt, feriii wakacji cała rodzina moŜe przebywać razem – albo w domu rodziców, albow domu dziadków. Nawet jeśli dziadkowie mieszkają bardzo daleko, mogąutrzymywać z wnukiem i jego rodzicami stały kontakt. Zapewniają go no-woczesne środki łączności: telefony stacjonarne i komórkowe oraz Internet.Za pośrednictwem poczty elektronicznej moŜna przesyłać nie tylko listy, aletakŜe fotografie i filmy. Dziadkowie mogą porozmawiać z wnukiem i jegorodzicami posługując się komunikatorem internetowym. Jeśli komunikatorzostanie połączony z kamerą, wówczas rozmawiające osoby widzą się na-wzajem. Dzięki tym urządzeniom, a takŜe tradycyjnej poczcie, dziadkowiei rodzice mogą wymieniać się informacjami o zdrowiu wnuka, dzielić kło-potami i radościami, wspierać w trudnych chwilach. NaleŜy dodać, Ŝeznaczna odległość nie stanowi przeszkody w udzielaniu wsparcia material-nego. Kolejnym czynnikiem wpływającym na pomoc udzielaną niepełno-sprawnemu wnukowi i jego rodzicom jest stan zdrowia dziadków. Jeślidziadkowie mieszkają bardzo daleko, są w podeszłym wieku i mają słabezdrowie, wówczas, z konieczności, ich pomoc jest mniejsza. W takiej sytuacjirodzice nie oczekują od dziadków większego zaangaŜowania, poza wspar-ciem emocjonalnym i duchowym. Jednak inaczej jest w wypadku dziadkówmieszkających wspólnie z rodzicami lub blisko nich. Baranowski (1990)stwierdził, Ŝe im bardziej ich zdrowie się pogarszało, tym chętniej i częściejprzebywali z wnukami. Bawili się z nimi, rozmawiali, wręczali prezenty.Autor zauwaŜył, Ŝe dziadkom bardziej zaleŜało na zdrowiu i dobrym samo-poczuciu wnuków niŜ na własnym. Jak to określiła jedna z babć: Stajesz siębogatszy, gdy dajesz, a nie gdy bierzesz. Zapewne świadomość upływającegoczasu i zbliŜającego się kresu własnego Ŝycia powodowały, Ŝe pragnęli oniczerpać radość z kaŜdej chwili spędzonej z wnukiem. Pomoc udzielana przez dziadków uzaleŜniona jest równieŜ od więzi po-krewieństwa i relacji wewnątrzrodzinnych. Byrne i in. (1988) stwierdzili, Ŝedziadkowie ze strony matki udzielają pomocy częściej i w większym zakre-sie niŜ dziadkowie ze strony ojca. Z kolei, Harris i in. (1985) wykazali, Ŝerodzina matki dostarcza więcej pomocy niepełnosprawnemu wnukowii jego rodzicom niŜ rodzina ojca. Stwierdzono równieŜ, Ŝe babcie ze stronymatek są bardziej związane z rodziną córki niŜ babcie ze strony ojców.W konsekwencji, w relacjach matek z własnymi matkami poziom empatii jestistotnie wyŜszy niŜ w relacjach matek z matkami męŜów (Hastings, 1997).
  • 15. Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami 49 Zakończenie Relacje między dziadkami i wnukami mają szczególny charakter i pełniąbardzo waŜną rolę w Ŝyciu jednych i drugich. Dla wnuków dziadkowie są oso-bami, które bezwarunkowo je akceptują i kochają. Wnuki cenią swoich dziad-ków przede wszystkim za zainteresowanie, opiekę oraz za to, Ŝe poświęcająim cały swój czas. W percepcji wnuków dziadkowie są tymi członkami rodzi-ny, na których zawsze moŜna liczyć w trudnych chwilach i którzy stwarzająatmosferę wzajemnego zrozumienia, miłości i bezpieczeństwa. Z kolei, dziad-kowie widzą we wnukach przedłuŜenie własnej egzystencji, kontynuację ro-dziny i, często, jedyne osoby obdarzające ich bezinteresowną miłością. Wnukisą dla dziadków źródłem radości i szczęścia oraz swoistą nagrodą za trudwychowania własnych dzieci. Dlatego, z wielkim zaangaŜowaniem i cierpli-wością wprowadzają wnuki w otaczający świat i wyjaśniają im jego tajemnice. RównieŜ dla dzieci niepełnosprawnych dziadkowie są osobami szczegól-nymi. Jak podkreśla Baranowski (1982), relacje z dziadkami wpływają na roz-wój dziecka inaczej niŜ relacje z pozostałymi członkami rodziny. Ich wyjątko-wość wynika ze szczególnej zdolności dziadków do „bycia razem”, towarzy-szenia dziecku w jego radościach i smutkach, otulania go miłością i zrozumie-niem. Ta zdolność pozwala zbudować uzdrawiającą więź, której istotą jest to, Ŝew relacjach z dziadkami wnuk ujawnia wszystkie swoje moŜliwości, a oni jepobudzają i rozwijają. Jest to taki rodzaj wsparcia, jakiego wnuk nie uzyskujeani od pozostałych członków rodzina, ani od profesjonalistów. NaleŜy podkreślić, Ŝe dziadkowie pomagają wnukowi nie tylko bezpo-średnio, w toku relacji z nim, ale równieŜ pośrednio – pomagając jego rodzi-com. Wsparcie, jakiego dziadkowie udzielają poprawia funkcjonowanie ro-dziców, szczególnie ich stan emocjonalny. W rezultacie mogą oni lepiej wy-pełniać swe role rodzicielskie. To owocuje poprawą funkcjonowania dziecka,ale równieŜ dziadków. Te dodatnie sprzęŜenia zwrotne optymalizują funk-cjonowanie całego systemy rodzinnego. Ale ów ozdrowieńczy proces rozpo-czyna się od dziadków i oni są jego kluczowym elementem. Dlatego tak waŜ-ne jest, aby przy opracowywaniu programów pomocy dla rodzin wychowują-cych dzieci z niepełnosprawnościami nie zapominać o dziadkach i zapewnićim odpowiednie szkolenia, poradnictwo oraz udział w grupach wsparcia. BibliografiaBARANOWSKI M.D. (1982), Grandparent-adolescent relations: Beyond the nuclear family, “Adolescence”, 17: 575–584.BARANOWSKI M.D. (1990), The grandfather-grandchild relationship: Meaning and exchange, “Family Perspective”, 24: 201–215.
  • 16. 50 Andrzej TwardowskiBARANOWSKI M.D., SCHILMOELLER G.L. (1999), Grandparents in the lives of grandchildren with disabilities: Mothers’ perceptions, “Education and Treatment of Children”, 22: 427–446.BRZEZIŃSKA A. (2001), Niezbędność dziadków, “Charaktery”, 5: 27–29.BYRNE E.A., CUNNINGHAM C.C., STOPER P. (1988), Families and their children with Down’s syn- drome: One feature in common, London, Routledge.CHMIELEWSKA M. (2002), Rola dziadków w procesie socjalizacji, „Wychowanie na co Dzień”, 7/8: 17–19.CLICK J. (1986), Grandparents concerns: Learning to be special, “Sibling Information Network Newsletter”, 5: 3–4.COUTTS-CLARKE L. (2002), Grandparents support and the family with a child with a disability, Main, University of Main Press.FALKOWSKA J. (2002), Do czego potrzebni są dziadkowie, „Edukacja i Dialog”, 5: 46–48.GARDNER E.J., SCHERMAN A., MOBLEY D., BROWN P., SCHUTTER M. (1994), Grandparents’ beliefs regarding their role and relationship with special needs grandchildren, “Education and Treat- ment of Children”, 17: 185–196.GIARRUSSO R., SILVERSTEIN M. (1996), Family complexity and the grandparent, “Generations”, 20: 7–13.GRUSZCZYK-KOLCZYŃSKA E., ZIELIŃSKA E. (2005), Wspomaganie dzieci w rozwoju do skupiania uwagi i zapamiętywania, Warszawa, WSiP.HARRIS S.L., HANDLEMAN J.S., PALMER C. (1985), How parents and grandparents view the autistic child, “Journal of Autism and Developmental Disorders”, 15: 127–137.HASTINGS R.P. (1997), Grandparents of children with disabilities: A review, “International Journal of Disability, Development and Education, 44: 329–339.LAVIN J. (2001), Special kids needs special parents, Berkley, Berkley Books.MAŁECKA B. (1997), Dziadkowie w rodzinie, “Edukacja i Dialog, 10: 14–16.MARSH D.T. (1992), Families and mental retardation: New directions in professional practice, New York, Praeger,MCPHEE N. (1982), A very special magic: A grandparent’s delight, “The Exceptional Parent” 12, 13–16.MUSZYŃSKA E. (1998), Dziadkowie w rodzinie z niepełnosprawnym dzieckiem, “Światło i Cienie”, 3: 1–3.PIPER E. (1976), Grandparents can help, „The Exceptional Patent”, 6: 7–9.SCHERMAN A., GARDNER E.J., BROWN P., SCHUTTER M. (1995), Grandparents’ adjustment to grandchildren with disabilities, “Educational Gerontology”, 21: 261–273.SCHILMOELLER G.L., BARANOWSKI M.D. (1988), Intergenerational support in families with disabili- ties: Grandparents’ perspectives, “Families in Society: The Journal of Contemporary Human Services”, 79: 465–475.SELIGMAN M., DARLING R.B. (1997), Ordinary families, special children: A system approach to child- hood disability, New York, The Guilford Press.STENGEL-RUTKOWSKI S., ANDERLIK S. (2004), MoŜliwości i potrzeby dzieci z genetycznie uwarunko- wanymi zespołami zaburzeń. [W:] Wspomaganie rozwoju i rehabilitacja dzieci z genetycznie uwarunkowanymi zespołami zaburzeń. Red. W. Dykcik, A. Twardowski, Poznań, Wy- dawnictwo PTP.SZUMAN S. (1985), O właściwym sposobie i skuteczności okolicznościowego uczenia dzieci. [W:] S. Szuman, Dzieła wybrane, t. 2. Warszawa, WSiP.SENDYK M. (2006), Osoby starsze w roli dziadków. [W:] Wybrane problemy osób starszych. Red. A. Nowicka, Kraków, Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
  • 17. Rola dziadków we wspomaganiu rozwoju dzieci z niepełnosprawnościami 51TYSZKOWA M. (1990), Dziadkowie i wnuki: Charakterystyka stosunków wzajemnych. [W:] Rodzina a rozwój jednostki. Red. M. Tyszkowa, Poznań, Nakładem CPBP.TYSZKOWA M. (1991), Społeczne role dziadków i babć w rodzinie, „Problemy Rodziny”, 1: 11–20.VADSAY P.F. (1987), Grandparents of children with special needs: Supports especially for grandpar- ents. “Children’s Health Care”, 16: 21–23.WCIÓRKA B. (2001), Co zawdzięczamy swoim babciom i dziadkom? Komunikat z badań. Warszawa, CBOS.WOHLBERG B. (2002), Grandparents expands their roles: Offer love, time and crucial support. “Early Childhood Connection”, 2: 1–3.

×