• Save
Czynniki wpływające na kształtowanie się
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Czynniki wpływające na kształtowanie się

on

  • 1,783 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,783
Views on SlideShare
1,782
Embed Views
1

Actions

Likes
1
Downloads
0
Comments
0

1 Embed 1

http://gen.nazwa.pl 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Czynniki wpływające na kształtowanie się Czynniki wpływające na kształtowanie się Document Transcript

  • Hanna KubiakUniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Czynniki wpływające na kształtowanie się samodzielności u małych dzieci niepełnosprawnych ruchowo Wprowadzenie „W okresie od urodzenia do drugiego roku Ŝycia w rozwoju dziecka zachodzi re-wolucja kopernikowska. Od działania odruchowego i koncentracji na własnym ciele,przechodzi ono do koncentracji na świecie zewnętrznym i do intencjonalnego w nimdziałania” (Piszczek, 2007, s. 8). Okresem, kiedy dziecko zazwyczaj dyspo-nuje repertuarem czynności umoŜliwiającym mu podejmowanie samodziel-nych juŜ działań, jest wiek poniemowlęcy. I tak, dwu-, trzyletnie dzieckozazwyczaj sprawnie się porusza, zatem doświadcza większej niŜ dotąd do-stępności świata; potrafi posługiwać się przedmiotami, co pozwala mu eks-plorować otoczenie, coraz pełniej komunikuje własne potrzeby, a w konse-kwencji uzyskuje warunki niezbędne ich zaspokojeniu, uczy się takŜepanować nad sobą i własnym ciałem (np. samodzielnie załatwia czynnościfizjologiczne). Wspomnianym umiejętnościom dziecka towarzyszą teŜ ze-wnętrzne wymagania otoczenia, dotyczące np. samoobsługi dziecka. Zarówno dyspozycje wewnętrzne, w postaci między innymi świadomo-ści własnej odrębności, umiejętności dziecka, jak i naciski zewnętrzne pro-wadzą je ku coraz doskonalszym próbom podejmowania samodzielnychdziałań. Poziom samodzielności stanowi zatem widzialny efekt rozwiązaniaistotnych zadań rozwojowych1 na tym etapie rozwoju. PowyŜej wyróŜniono trzy zmienne, pomiędzy którymi zachodzą związkio charakterze interakcji, wpływające na kształtowanie się samodzielnościmałych dzieci. Są to:________________ 1 Havighurst „odnosi pojecie zadanie rozwojowe do zbioru sprawności i kompetencji, na-bywanych przez jednostkę w trakcie jej kontaktów z otoczeniem, osiągających coraz większypoziom mistrzostwa” (Brzezińska, 2005, s. 227–228).
  • 94 Hanna Kubiak 1) dyspozycje wewnętrzne dziecka; 2) kompetencje dziecka (percepcyjne, motoryczne, komunikacyjne, po- znawcze, emocjonalne); 3) naciski zewnętrzne. Jeśli samodzielność rozumieć nie tylko jako zespół kompetencji działa-niowych, lecz jako przejaw wewnętrznej motywacji dziecka do podejmo-wania róŜnorodnych czynności, a szerzej – jako istotny warunek, a zarazemkonsekwencję kształtowania się autonomii, to powstaje pytanie: czy, a jeślitak, to w jaki sposób, deficyt umiejętności ruchowych (por. punkt 2) wpływana kształtowanie się wewnętrznych struktur psychicznych (por. punkt 1)oraz na oczekiwania otoczenia względem dziecka (por. punkt 3)? Odpowie-dzi na to i inne pytania naleŜy poszukiwać w wynikach systematycznychbadań nad tą grupą dzieci (które w niedługim czasie zamierzam przepro-wadzić). Celem niniejszego artykułu jest zaledwie wyodrębnienie najistot-niejszych czynników wpływających na kształtowanie się samodzielnościmałych dzieci niepełnosprawnych ruchowo. Uwarunkowania rozwoju samodzielności u małych dzieci niepełnosprawnych ruchowo Podstaw róŜnic indywidualnych pomiędzy ludźmi tradycyjnie upatrujesię w dyspozycjach biologicznych bądź czynnikach środowiskowych, przyczym wyróŜnia się dodatkowo czynnik aktywności własnej podmiotu, niedecydując arbitralnie o jego źródłach. Niekiedy z kategorii czynników śro-dowiskowych wyodrębnia się dodatkowo wychowanie jako oddzielnązmienną (Brzezińska, 2005, s. 109). Podział ten ma zastosowanie równieŜprzy poszukiwaniu źródeł róŜnic w poziomie samodzielności małych dzieci,takŜe niepełnosprawnych ruchowo. PoniŜej zostaną omówione niektóre zewzajemnie zaleŜnych czynników, pochodzących z poszczególnych kategorii. „Do szeroko rozumianych biologicznych dyspozycji dziecka zalicza się dzie-dziczne obciąŜenia, konstytucyjne właściwości, uszkodzenia tkanki nerwowej orazaktualny stan zdrowia organizmu, jak równieŜ właściwości rozwoju polegające nawystępowaniu faz wzmoŜonej sensytywności” (Obuchowska, 2005, s. 32). Wśród konstytucyjnych właściwości wyróŜnia się między innymi biolo-giczne podłoŜe temperamentu. ZaleŜnie od koncepcji, rozmaicie definiujesię ów konstrukt, którego składowe to cechy funkcjonowania, obecne odwczesnego niemowlęctwa w postaci zachowań motorycznych i emocjonal-nych. Na przykład, moŜna zauwaŜyć u dziecka indywidualne cechy aktyw-ności, reaktywności, odporności. Ich konstelacja decyduje między innymi o ła-
  • Czynniki wpływające na kształtowanie się samodzielności u małych dzieci 95twości/trudności dopasowania się przez dziecko do rytmu nocy i dnia,o wraŜliwości dziecka na sygnały płynące od matki oraz z głębi jego wła-snego ciała oraz o indywidualnej reakcji na poraŜki. Widać więc, Ŝe dzieckood początku wnosi pewne cechy wpływające na przebieg relacji pomiędzynim a matką. Prawidłowa, bezpieczna więź z opiekunem, prowadzi dziec-ko ku ufności do świata (por. koncepcja Eriksona)2 i ku gotowości do roz-wiązywania problemów w przyszłości. Te dyspozycje stanowią podłoŜerozwijającej się samodzielności. JednakŜe, „uczuciowa więź miedzy matkąa dzieckiem moŜe być zakłócona (...), gdy dziecko przychodzi na świat z wczesnymiobjawami zaburzonego rozwoju, uwarunkowanego czynnikami biologicznymi”(Obuchowska, 2005, s. 36). MoŜe mieć to miejsce w przypadku dzieci niepeł-nosprawnych ruchowo. ZaleŜnie od przyczyny niepełnosprawności rucho-wej, czynniki biologiczne, zwłaszcza uszkodzenie układu nerwowego,w róŜnym stopniu predysponują dziecko do doświadczania niepełnospraw-ności i w róŜnym stopniu zakłócają przebieg rozwoju dziecka w innych sfe-rach niŜ motoryczna (Siwek, 2006). Z jednej strony, deficyty percepcyjnei motoryczne utrudniają dziecku eksplorację świata (takŜe poznanie matki),co moŜe wpływać na rozwój na przykład w sferze poznawczej, ale i emocjo-nalno-wolicjonalnej, stanowiącej podłoŜe samodzielności. Z drugiej strony,deficyty obserwowane w tej sferze mogą stanowić bezpośrednią konse-kwencję uszkodzenia pewnych rejonów mózgu. Jeśli niepełnosprawność ruchowa dziecka wynika z innych powodówniŜ nieprawidłowości układu nerwowego, na przykład jest skutkiem wy-padku, na poziom samodzielności będą wpływać inne zmienne, na przykładaktualny stan organizmu. Wśród środowiskowych determinant rozwoju samodzielności szczegól-ne miejsce zajmują czynniki środowiska rodzinnego. Rodzina jest najistot-niejszym kontekstem funkcjonowania dziecka, szczególnie niepełnospraw-nego (Twardowski, 1999, s. 18). PoniewaŜ w pierwszym roku Ŝycia (okresten jest, być moŜe, przedłuŜony u dzieci niepełnosprawnych), dzieckopoznaje siebie i świat przede wszystkim za pośrednictwem bliskiej osoby(najczęściej matki), więc jej funkcjonowanie ma kluczowe znaczenie w kon-tekście prawidłowego rozwoju dziecka. Sytuacja matki dziecka niepełno-sprawnego jest sytuacją trudną, w której kobieta uruchamia specyficzne dlasiebie mechanizmy adaptacyjne. Czynniki wpływające na siłę stresu wyni-kającego z nieprawidłowego rozwoju u dzieci moŜna podzielić na czynniki________________ 2 Erikson – autor psychospołecznej teorii rozwoju, z której wyłania się poszerzona (w po-równaniu do klasycznej psychoanalizy) koncepcja ego – por. np. Hall, Lindzey „Teorie osobo-wości”.
  • 96 Hanna Kubiakzwiązane z charakterystyką matki, dziecka oraz środowiska (Pisula, 2007,s. 45). Za najwaŜniejsze cechy po stronie matki uwaŜam te, które składają sięna jej toŜsamość macierzyńską (Kubiak, 2007), takie jak dojrzałość do macie-rzyństwa, jakość związku z partnerem, jakość relacji z rodziną pochodzenia,zdrowie kobiety i inne. Istotny okazuje się równieŜ sposób oddziaływania specjalistów wspo-magających rodziny wychowujące niepełnosprawne dzieci, na przykładw momencie przekazywania diagnozy (Pisula, 2007). Podsumowując, emocjonalny dobrostan matki i wynikająca zeń otwar-tość na relacje z dzieckiem, wspomaganie go w kontaktach ze światem, mo-Ŝe pozytywnie wpływać na kształtowanie samodzielności u dziecka. Do czynników środowiskowych, specyficznych dla dzieci niepełno-sprawnych, zaliczyć moŜna te, które wynikają z uczestniczenia przezdziecko w procesie leczenia i rehabilitacji. Pierwszym jest wybrana metodarehabilitacji. Na przykład niektóre matki dostrzegają negatywny wpływmetody Vojty na relację z dzieckiem, o ile one same stają się terapeutkamidziecka (Kościelska, 1998, s. 124). Drugim czynnikiem jest osoba prowadzą-ca rehabilitację. Tutaj naleŜy zauwaŜyć, Ŝe w niektórych przypadkach pro-wadzenie rehabilitacji przez matkę negatywnie wpływa na jej więźz dzieckiem. Trzeci czynnik to efekty rehabilitacji. Rozwijające się, m.in.wskutek ćwiczeń, umiejętności motoryczne dwojako wpływają na kształ-towanie się samodzielności: po pierwsze – umoŜliwiają dziecku podejmo-wanie bardziej róŜnorodnych działań, po drugie – wpływają na pojawieniesię poczucia sprawstwa wynikającego z „sukcesu”, którego doświadczajązarówno rodzice, jak i dzieci, co wpływa dodatnio na motywację do po-dejmowania działań. Przechodząc do zagadnień związanych z wychowaniem dzieci ku sa-modzielności, niezbędne wydaje się dookreślenie tego pojęcia. Wychowanieujmuje się tu jako intencjonalne oddziaływania, ukierunkowywane przezcele zlokalizowane w obszarze osobowości dziecka, zachodzące w kontek-ście wpływów socjalizacyjnych (Muszyńska, 1999, s. 109). Istotą samodzielności jest podejmowanie i kontrolowanie przez dzieckocoraz szerszego zakresu czynności, zarówno umysłowych, jak i konkret-nych. Pomimo deklarowanego przez rodziców ukierunkowania na samo-dzielność w procesie wychowania dziecka, zwłaszcza niepełnosprawnego,obserwuje się róŜne postawy opiekunów wobec samodzielności dzieci. Wią-Ŝe się ona bowiem ze stopniowym ograniczaniem rodzicielskich wpływówi oddziaływań na dziecko, co u niektórych osób, zwłaszcza tych, dla którychsprawowanie roli niezastąpionego opiekuna dziecka jest gratyfikujące, moŜebudzić ambiwalentne reakcje.
  • Czynniki wpływające na kształtowanie się samodzielności u małych dzieci 97 Brzezińska wyróŜnia 3 typy wychowania: • podmiotowy, podczas realizacji którego stawia się dziecku wysokie wymagania, ale kontroluje jego obciąŜenia i dostarcza wsparcia ade- kwatnego do potrzeb; • rygorystyczny, podczas realizacji którego wysokim wymaganiom i ob- ciąŜeniom nie towarzyszy adekwatne wsparcie; • nadopiekuńcze, podczas realizacji którego stawia się dziecku za niskie wymagania i obciąŜenia, a udziela wsparcia większego niŜ to koniecz- ne (Brzezińska 2007, s. 18–19). MoŜliwa jest jeszcze sytuacja zaniedbania dziecka, kiedy niskim wyma-ganiom, a wysokim obciąŜeniom towarzyszy wsparcie za małe w stosunkudo potrzeb dziecka. Wychowanie ku samodzielności odbywałoby się w tym ujęciu podczasrealizacji podmiotowego typu wychowania. W tej sytuacji rodzice interesująsię dzieckiem, stawiają mu wymagania nieco powyŜej jego moŜliwości, nie-pełnosprawność nie jest w centrum zainteresowania rodziny, dziecko maswoje obowiązki, swoje sprawy i przyjaciół, uczestniczy w Ŝyciu rodziny(Brzezińska, 2007). W toku Ŝycia coraz istotniejszy staje sie czynnik związany z aktywnościąpodmiotu. Jest to czynnik szczególnie mocno uwikłany w sieć pozostałych,powiązany z osobowością dziecka, która rozwija się wszak na styku podłoŜakonstytuacjonalnego i wpływów środowiskowych, jego temperamentemi warunkami otoczenia (Schaffer, 2006). Aktywność własna dziecka stanowizatem wyraz i warunek samodzielności. Wskazówki wychowawcze ukierunkowane na wspomaganie kształtowania się samodzielności u dziecka Na podstawie literatury i własnych doświadczeń w pracy z dziećmi,określiłam następujące sytuacje, które sprzyjają budowaniu samodzielności: 1. Ograniczenie zakresu pomocy do niezbędnej – oczywiste jest, Ŝe „niezbęd-ny” zakres pomocy winien być zdefiniowany kaŜdorazowo w odniesieniudo konkretnego dziecka i zadania. WaŜne, by odpowiedzialność za zadaniespoczęła na dziecku. Tylko wtedy ma szansę nauczyć się kontrolowaniawłasnych czynności. 2. Dostosowanie zadań do moŜliwości dziecka – w odniesieniu do małychdzieci wystarczy niekiedy ograniczyć zakres zadania (posprzątanie moŜenp. oznaczać wrzucenie klocków do pudełka), a dzieci niepełnosprawnemogą potrzebować dodatkowej pomocy, np. poprzez dostarczenie im na-
  • 98 Hanna Kubiakrzędzia, za pomocą którego będą mogły wykonać zadanie. WaŜne, by mogłyodnieść sukces. Buduje to ich pewność siebie. 3. Dostarczanie dziecku róŜnorodnych doświadczeń – podczas uczestnictwaw róŜnych sytuacjach dziecko ma okazję nauczyć się róŜnych sposobów in-terpretowania zdarzeń czy wykonania czynności. Dziecko ma wówczasszansę dostrzec, Ŝe repertuar przekonań i działań jest szerszy, niŜ mogłobyto wynikać z uczestnictwa w jednym tylko kontekście środowiskowym. Ela-styczność myślenia i działania jest dziecku niepełnosprawnemu szczególniepotrzebna, bowiem częściej niŜ dzieci zdrowe będzie musiało modyfikowaćswe cele i środki ich osiągnięcia. 4. Pozwalanie dziecku na dokonywanie wyborów – jeśli dziecko ma kłopotyz decyzją, moŜna ograniczyć liczbę dostępnych opcji. Mogąc podejmowaćdecyzje, dziecko doznaje poczucia sprawstwa. 5. Unikanie nadmiernej kontroli, poszanowanie prywatności dziecka – rodzicedzieci niepełnosprawnych wskazują niekiedy na taką potrzebę u dzieci i nawłasną wolę jej respektowania, jednakŜe mówią teŜ o zrozumiałym lęku,jako o emocji utrudniającej realizację tej tendencji wychowawczej. JednakŜe,poszanowanie prywatności dziecka oznacza teŜ poszanowanie jego godno-ści jako osoby i pozwala mu budować poczucie własnej odrębności. 6. Wspieranie i chwalenie nie tylko sukcesu, ale i podejmowanych prób działania– dziecko niepełnosprawne częściej niŜ zdrowy rówieśnik doświadcza po-raŜki, zatem promowanie samej aktywności, nie tylko sukcesu, moŜe jeskłonić do podejmowania kolejnych prób. 7. Akceptowanie „nie” dziecka, kiedy tylko jest to moŜliwe – negacja, upór,przeciwstawianie się są naturalnym objawem kształtującej się woli dziecka. 8. Zostawienie dziecku czasu na zabawę – rodzice małych dzieci niepełno-sprawnych podkreślają, Ŝe ich Ŝycie wypełnione jest czynnościami pielęgna-cyjnymi, rehabilitacją i dojazdami na nią, działaniami edukacyjnymi (mają-cymi na celu kompensowanie deficytów rozwojowych), a niewiele czasuzostaje na zabawę. Zabawa, oprócz pozytywnego wpływu, jaki wywiera narozwój psychiczny dziecka, ma wartość nie do przecenienia – jest źródłemspontanicznej radości dziecka (Birch, 2007). 9. Rozwijanie świadomości ciała u dzieci – obserwacja małych, zdrowychdzieci wskazuje, Ŝe radość płynąca z panowania nad własnym ciałem, moŜebyć źródłem wewnętrznej siły; warto zatem celowo dostarczać dzieciomniepełnosprawnym takich wraŜeń. Jest to trudne, ale właśnie dlatego – po-trzebne (moŜna np. odwołać się do terapii integracji sensorycznej). 10. Nieocenianie dziecka – jest to wyzwanie dla rodziców, szczególniew toku prowadzonej rehabilitacji, kiedy łatwo kaŜdy kontakt z dzieckiemprzekształcić w swoisty test diagnostyczny. Jednak nieoceniająca postawawobec dziecka buduje jego pewność siebie.
  • Czynniki wpływające na kształtowanie się samodzielności u małych dzieci 99 Samokontrola, pewność siebie, poczucie sprawstwa, wola dziecka, jegopoczucie własnej odrębności sprzyjają kształtowaniu się samodzielności i znią korelują (Appelt, 2005, s. 128). Wymienione czynniki prowadzą do roz-woju autonomii i poczucia bycia podmiotem własnego Ŝycia. Zakończenie Wychowanie do samodzielności jest bardzo trudne w odniesieniu dodzieci niepełnosprawnych ruchowo. Jak wspomniano wyŜej, u podłoŜa sa-modzielności dzieci zdrowych leŜą ich dyspozycje psychiczne, zewnętrznewymagania, wreszcie fizyczna gotowość do nabycia umiejętności. Jeśliuczenie samodzielności przebiega w obecności tych uwarunkowań, jest onowypełnione radością i dumą dzieci, i rodziców, płynącą z coraz doskonal-szych kompetencji tych pierwszych. Dzieciom niepełnosprawnym brak go-towości motorycznej do podejmowania działań, rodzice w zaistniałej sytu-acji nie oczekują od dzieci działania, a sama potrzeba samodzielnegowykonania jakiejś czynności (teŜ nie zawsze obecna) okazuje się często nie-wystarczająca, by posiąść nową umiejętność. JednakŜe, kontakt z rodzicami dzieci niepełnosprawnych wskazuje, Ŝewielu z nich udaje sie ocalić to, co najwaŜniejsze – radość płynącą z rozwojudzieci, nawet jeśli jego przebieg jest nieporównanie trudniejszy, niŜ u dziecizdrowych. BibliografiaAPPELT K. (2005), Wiek poniemowlęcy. Jak rozpoznać potencjał dziecka? [W:] Psychologiczne por- trety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa. Red. A.I. Brzezińska, Gdańsk, GWP.BIRCH A. (2007), Psychologia rozwojowa w zarysie. Warszawa, PWN.BRZEZIŃSKA A. (2005), Społeczna psychologia rozwoju. Warszawa, Scholar.BRZEZIŃSKA A. (2007), Między sprawnością a niepełnosprawnością. [W:] Zadania rodziny i szkoły: od samodzielności dziecka do efektywności pracownika. Red. A. Brzezińska, Warszawa, Academica.KOŚCIELSKA M.(1998), Trudne macierzyństwo, Warszawa: WSiPKUBIAK H. (2007), Być matką dziecka nadpobudliwego. Wypalenie emocjonalne matek dzieci nadpobu- dliwych a karanie tych dzieci, Poznań, Unidruk.MUSZYŃSKA E. (1999), Ogólne problemy wychowania w rodzinie dzieci niepełnosprawnych. [W:] Dziecko niepełnosprawne w rodzinie. Red. I. Obuchowska, Warszawa, WSiP.OBUCHOWSKA I. (2005), Psychologia kliniczna dzieci i młodzieŜy – wybrane zagadnienia. [W:] Psy- chologia kliniczna, t. II. Red. H. Sęk, Warszawa, PWN.PISULA E. (2007), Rodzice i rodzeństwo dzieci z zaburzeniami w rozwoju. Warszawa, Wydaw- nictwo UW.
  • 100 Hanna KubiakPISZCZEK M. (2007), Diagnoza i wspomaganie rozwoju dziecka. Wybrane zagadnienia. Warszawa, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej.SCHAFFER H.R. (2006), Rozwój społeczny. Kraków, Wydawnictwo UJSIWEK S. (2006), Mózgowe poraŜenie dziecięce. [W:] Neuropsychologia kliniczna dziecka. Red. A. Borkowska, Ł. Domańska, Warszawa, PWN.SOKOŁOWSKA E. (2004), Matka jako terapeutka swojego dziecka. [W:] Rozwój niemowląt i jego zaburzenia a rehabilitacja metodą Vojty. Red. G. Banaszek, Bielsko-Biała, Alfamedica Press.TWARDOWSKI A. (1999), Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych. [W:] Dziecko niepełnosprawne w rodzinie. Red. I. Obuchowska, Warszawa, WSiP.