Amersfoort, een vitale stad in complete regio

Een vitale stad in een complete regio Economische visie Amersfoort 2030 Commissie Van Ek Stad met een hart

Foto Cover: Duco Kuijk - Foto Studio Hagens DKF

Een vitale stad in een complete regio Economische visie Amersfoort 2030 Commissie Van Ek januari 2009

Inhoudsopgave Economische visie Amersfoort 2030 Voorwoord 7 Samenvatting 8 Deel 1 – Analyse 8 Deel 2 – Visie en aanbevelingen 8 Stimuleren vestigingsklimaat 10 1. Amersfoort in 2030 12 1.1 Economie voor inwoners en ondernemers 12 1.2 Recente ontwikkeling: Amersfoortse economie hapert sinds 2001 12 1.3 De economische opgaven richting 2030 13 2. Structuur en dynamiek 16 2.1 Terugblik: de toekomst is al begonnen 16 2.2 Amersfoort anno 2008: inwoners: +60%, arbeidsplaatsen: +120% 16 2.3 Kenmerken Amersfoortse economie 17 2.4 Regionaal perspectief 21 2.5 ecente ontwikkelingen: haperende economie sinds 2001 R 22 2.6 Sterkte – Zwakte analyse 24 3. Trends en Beleidsontwikkelingen 26 3.1 Inleiding 26 3.2 Trends en beleidsontwikkelingen 26 3.3 Gemeentelijk beleid 29 3.4 Beleidsinstrumenten van de lokale overheid 29 4. Visie 32 4.1 Visie begint bij ambitie en analyse 32 4.2 Netwerkeconomie en conjunctuur 32 4.3 Meer regionale samenhang: Amersfoort in en met de eigen regio 32 4.4 Balans wonen en werken, nu en in de toekomst 33 4.5 uurzame economische groei: verder versterken van kennis- en diensteneconomie D 35 5. Aanbevelingen 36 5.1 Meer aandacht nodig voor een vitale economie 36 5.2 Organisatorische aanbevelingen 36 5.3 Aanbevelingen voor specialisatie: Versterk wat sterk is… 37 5.4 Aanbevelingen voor diversificatie: … en vergroot de diversiteit van de economische structuur 38 5.5 Aanbevelingen ter versterking van de ruimtelijk-economische randvoorwaarden 40 Bijlagen 45 Een vitale stad in een complete regio | 5

6 | Een vitale stad in een complete regio

Voorwoord In de loop van 2007 vonden er verschillende gesprekken plaats De samenstelling van de commissie werd als volgt bepaald: • De heer drs. J. (Jacques) van Ek, voorzitter tussen leden van het college van B en W van Amersfoort • De heer prof. dr. O.A.L.C. (Oedzge) Atzema, lid (burgemeester en wethouder Economische Zaken), de voor- • De heer drs. H. (Hans) de Boer, lid zitter van de stichting Amersfoort Prominent op de Kaart en • Mevrouw drs. G.T.C. (Geri) Bonhof, lid ondergetekende. Onderwerp van gesprek was de economische • De heer prof. Dr. Th.W.A. (Theo) Camps, lid ontwikkeling van Amersfoort op langere termijn. De stad • Mevrouw drs. M. (Marjanne) Sint, lid had in de jaren '80 en '90 een enorme groei doorgemaakt. • De heer ir. M. (Martin) van Hoogevest, adviserend lid De groeistad had voor grote impulsen gezorgd en een gunstig • De heer mr. H. (Harm) van Veldhuizen, adviserend lid vestigingsklimaat maakte die ontwikkeling mogelijk. Voor velen leek een voorspoedige ontwikkeling van economie In bijlage 1 is van de verschillende leden van de commissie een en werkgelegenheid haast vanzelfsprekend. Toch diende zich kort CV opgenomen. hier en daar een kentering aan in de welhaast automatisch positieve trend. Na de internationale conjuncturele dip in Als secretaris van de commissie werd mevrouw drs. Janny de Boer, 2001/2002 bleek ook de Amersfoortse economie met zijn grote strateeg bij de gemeente Amersfoort, aangewezen. Medewerkers diensten sector kwetsbaar. In het jaarlijks onderzoek naar het van de afdelingen Economische Zaken en Onderzoek & Statistiek vestigingsklimaat van bureau Louter (Elsevier) was Amersfoort hebben ambtelijke ondersteuning verleend, terwijl er ook input terug gevallen naar een positie in de middenmoot, na jaren- is verkregen van de Universiteit van Utrecht en de Kamer van lang een koppositie te hebben ingenomen. Ondergetekende Koophandel. De commissie heeft in korte tijd 5 maal vergaderd. werd gevraagd een en ander nader te analyseren, samen met de afdeling Economische Zaken van de gemeente en in Alle (adviserende) leden hebben vanuit hun specifieke deskun- afstemming met de portefeuillehouder Economische Zaken digheid een belangrijke bijdrage geleverd aan de analyse van in het college. Die verdere verkenning liet zien, dat de econo- de economische positie van Amersfoort, in relatie tot de regio, mische motor inderdaad haperingen vertoonde. De groei van respectievelijk de totstandkoming van de economische visie en economie en werkgelegenheid was na het conjuncturele dal de daarop gebaseerde aanbevelingen. Een aantal stellingen, van het begin van deze eeuw weliswaar enigszins hersteld, die de gemeenteraad in GA 2030 heeft omarmd, heeft de com- maar bij lange na niet van het niveau van de periode daar- missie meegenomen in het denken over de economische visie. voor. Een inventarisatie van het nog uit te geven arsenaal aan We doelen hierbij op lange termijn uitgangspunten als: • een duurzame economische ontwikkeling bedrijfs errein leerde, dat de voorraad bij een gemiddelde uit- t • geen werkloze te vinden gifte van 5 ha per jaar binnen 10 jaar zou zijn uitgegeven. En zo • wonen en werken in de wijk boven aanleg nieuwe waren er meer indicatoren (ontwikkeling van de werkloosheid, leegstand in kantoren, afnemende bereikbaarheid) die het bedrijfsterreinen. vestigingsklimaat allesbehalve in positieve zin beïnvloedden. Als zodanig kan dit rapport worden beschouwd als een ver- Er moest actie worden ondernomen. dieping van GA2030, kwantitatief en kwaliteit. “Een vitale stad Ondertussen was de gemeenteraad doende een visie te ont- in een complete regio” is de centrale ambitie voor 2030, die in wikkelen voor Amersfoort in 2030. Ook in dat kader bleek een hoofdstuk 1 nader wordt toegelicht. Om dat te bereiken, dienen sterke behoefte aan het formuleren van een economische visie de beleidsmakers tezamen met de partners in stad en regio nu voor de lange termijn. Tegen die achtergrond kwam de gedach- de bakens te verzetten en nieuw samenhangend economisch te op om ondergetekende te vragen een commissie te vormen, beleid te formuleren. die een economische visie voor Amersfoort voor het tijdvak tot 2030 zou formuleren. In overleg met het college van B en W In hoofdstuk 2 wordt de structuur en dynamiek van de Amers- werd er bewust voor gekozen om een aantal deskundigen van foortse economie geschetst en een analyse gegeven van de verschillende disciplines van buiten de stad te vragen om deel haperingen, die zich daarin sinds 2001 aftekenen. In hoofdstuk uit te maken van deze commissie. De meest direct betrokken 3 wordt een aantal recent verschenen studies en beleidsrele- instanties (Kamer van Koophandel en Stichting Amersfoort vante ontwikkelingen geschetst, die mede als basis hebben Prominent op de Kaart) traden als adviserend lid toe tot deze gediend voor het formuleren van de economische visie voor de “commissie Van Ek”. periode van nu tot 2030 (hoofdstuk 4). In hoofdstuk 5 worden vervolgens diverse aanbevelingen gedaan, organisatorisch en Op 8 juli 2008 werd de commissie geïnstalleerd door de toen- beleidsmatig, kwantitatief en kwaliteit, en vooral vanuit een malige wethouder Economische Zaken, mevrouw drs. M. van regionale context. Ook is in het rapport een samenvatting ’t Veld. De taakstelling van de commissie werd door het college opgenomen. Voor een goed begrip en interpretatie van de aan- van B en W als volgt geformuleerd: bevelingen raden wij u aan het gehele rapport te lezen. Met Ontwikkel een economische visie voor Amersfoort, als aanvul- nadruk adviseert de commissie het college van B en W dit alles, ling op het toekomstvisietraject GA2030. Mede op basis daarin samenhang, te vertalen in een economische agenda 2009. van zou de vorming en implementatie van een economische Jacques van Ek, Voorzitter agenda voor de komende 10 jaar moeten plaatsvinden. Een vitale stad in een complete regio | 7

Samenvatting economische visie Amersfoort in 2030 Deel 1 – Analyse minder aantrekkelijk worden, met als uiterste consequentie Jarenlang is het in Amersfoort economisch voor de wind ge- dat mensen en bedrijven wegtrekken. gaan. Sinds de jaren tachtig is de werkgelegenheid zelfs twee Dit doemscenario tekent zich deels al af. De laatste jaren keer harder gegroeid dan het inwonertal. In twee decennia schommelt de werkloosheid in Amersfoort rond het is Amersfoort getransformeerd van een woonstad naar een Nederlands gemiddelde terwijl het hier lange tijd lager was. woon- en werkstad. In vergelijking met andere groeisteden is De toestroom van bedrijvigheid van buiten de stad (‘exogene dit een prestatie van formaat. Dit leek bijna vanzelf te gaan. groei’) is afgenomen. De ontwikkeling van de gevestigde Economische groei is geen doel op zich, maar een bloeiende bedrijvigheid (‘endogene groei’) hapert. De stad kampt met economie is een onmisbare voorwaarde voor een aantrekkelijk leegstand in de kantorenmarkt. De realisatie van nieuwe woon- en leefklimaat. Alle Amersfoorters moeten kans maken werklocaties vertraagt, zoals in het Centraal Stadsgebied (CSG), op een baan en alle ondernemers moeten kunnen ondernemen. Vathorst Podium en op de bedrijventerreinen De Wieken en Een volledige werkgelegenheid en een bloeiend bedrijfsleven Bedrijvenpark Vathorst is te zien. Op de bestaande bedrijven- zijn een bron van positieve dynamiek in de stad. terreinen in Amersfoort Noord (De Hoef, Calveen en De Brand) neemt de werkgelegenheid sinds enkele jaren af. Maar sinds 2001 hapert de economie. In de jaren negentig De economie van Amersfoort is gevoeliger geworden voor groeide de Amersfoortse economie met gemiddeld 2.200 de (inter)nationale conjunctuur. Jaarlijkse schommelingen in nieuwe banen per jaar, na 2001 daalde de groei tot gemiddeld 600 nieuwe banen per jaar. Het aantal inwoners is in dezelfde de werkgelegenheidsontwikkeling laten dit zien: in 2004 en periode wel onverminderd gegroeid en ook in de toekomst 2006 was er voor het eerst sinds jaren sprake van een daling. blijft het inwonertal toenemen. Er dreigt een zorgelijke trend- Ook in de economische ranglijst van onderzoeksbureau Louter, breuk. Dit wordt duidelijk aan de hand van de banenindex: jaarlijks gepresenteerd in Elsevier, is Amersfoort gedaald van het aantal banen per inwoner in de leeftijd van 15 tot en met een positie in de kop naar de middenmoot. De positie varieert 64 jaar (de potentiële beroepsbevolking). per jaar waarbij Amersfoort relatief grote dalingen en stijgin- gen meemaakt. Deze wisselingen worden vooral verklaard door Banen per inwoner (15-64 jaar) in Amersfoort 1990-2007 de ontwikkelingen binnen de zakelijke dienstverlening. Ook blijkt dat de stad nog sterk afhankelijk is van omringende 0,80 regio’s. Zo groeide Amersfoort in de jaren negentig doordat in stadsgewest Utrecht de ruimte schaars was (vooral in 0,75 de kantorenmarkt) en Amersfoort wel voldoende ruimte beschikbaar had. Ook vanuit het westen van de Randstad zijn 0,70 naar verhouding veel bedrijven naar Amersfoort verhuisd. Amersfoort is te kenmerken als een ‘afgeleide economie’. 0,65 De eigen economische kern is nog onvoldoende stabiel waardoor schommelingen in de economische ontwikkeling 0,60 hier sinds 2001 groot zijn. Deel 2 – Visie en aanbevelingen 0,55 Om de negatieve trend om te buigen, moet de gemeente nu actie ondernemen. Economische groei is geen automatisme. 0,50 Daar moet hard aan gewerkt worden. De gemeente heeft te 2000 2006 2004 2002 2005 2003 2007 1990 1996 1999 1998 2001 1994 1992 1995 1993 1997 1991 weinig aandacht voor werk en economie en mist een heldere economische ambitie en strategie. Wij adviseren de gemeente Bron: Gemeente Amersfoort, afdeling Onderzoek & Statistiek begin 2009 direct te starten met het maken van een economische agenda. De analyse, visie en aanbevelingen in Bovenstaande grafiek laat zien dat de balans tussen wonen en werken sinds 2001 onder druk staat. De daling van het aantal dit rapport kunnen hiervoor de basis vormen. De gemeente banen per inwoner is nog beperkt, maar inmiddels wel een moet deze agenda in samenwerking met partners vormen. Ambities moeten breed gedragen worden en alle betrokkenen trend van zes jaar en daarmee geen incident. Het aantal Amers- dienen hun inzet te leveren. foorters dat in de eigen stad werkt, is daarmee afgenomen. Denkend aan Amersfoort in 2030, dan zien we een vitale Als deze ontwikkeling doorzet, wordt Amersfoort op termijn stad in een complete regio. Een duurzame, innovatieve en een meer eenzijdige woonstad (‘slaapstad’) waar de econo- dynamische stad waar inwoners met plezier wonen, werken mische dynamiek laag is. Met als gevolg een stad waar in de en recreëren. Waar ondernemers zich welkom voelen en goed toekomst onvoldoende banen voor onze kinderen zijn en waar gefaciliteerd worden. Een stad verweven met de regio en waar de voorzieningen onder druk komen te staan. Verder zal het een goede menging van ‘rood’ en ‘groen’ is: natuur en land- woon-werkverkeer toenemen en de mobiliteitsproblemen schap horen bij de stad. groter worden. De stad zal voor inwoners en ondernemers 8 | Een vitale stad in een complete regio

Er zijn drie belangrijke economische opgaven voor de werken. Ook bij Amersfoorters die nu nog niet werken zal toekomst van Amersfoort: dit tot een nieuwe behoefte aan banen leiden. • En ten derde willen mensen, onder andere als gevolg van de 1. Vergroot de regionale samenhang. 2. org voor een goede balans tussen wonen en werken, Z toenemende files of het combineren van werken met het nu en in de toekomst. zorgen voor kinderen, dichter bij huis werken, het liefst in de 3. Zorg voor duurzame economische groei. eigen stad of regio. 1. Vergroot de regionale samenhang. Daarmee ontstaat er bij de Amersfoorters in de toekomst In een open netwerkeconomie, waarin de gevoeligheid voor nog een grote behoefte aan nieuwe banen die men vooral in de (inter)nationale conjunctuur toeneemt, heeft de stad een de eigen stad of regio wil vinden. Wij vinden het de verant- krachtige regio nodig. Amersfoort moet kiezen voor de rol van woordelijkheid van de lokale overheid om de juiste randvoor- centrumstad en daarmee kiezen voor een functie als aanjager waarden te creëren zodat de werkbehoefte van deze mensen van de regionale economie. Daarbij adviseren wij de gemeente kan worden vervuld. om op korte termijn gesprekken met de regio aan te gaan, uit- mondend in een bestuurlijk akkoord en blijvende samenwerking. In Amersfoort zijn er minimaal 1.000 nieuwe banen per jaar nodig (tot 2023) om de eigen bevolkingsgroei bij te houden, In het kader van NV Utrecht wordt al door de Eemlandgemeen- maar gezien het regionale belang is een hogere ambitie nodig. ten samengewerkt voor de verstedelijkingsopgave 2015-2030. Als centrumstad heeft Amersfoort binnen de regio ook en Wij adviseren dat ook met Nijkerk en Barneveld (mede gezien vooral een werkfunctie. Om een volwaardige regiofunctie te vervullen zijn ongeveer 1.700 nieuwe banen per jaar nodig. hun economische ambitie en ruimtelijke mogelijkheden) wordt samengewerkt en dat de economische opgave die er Het jaarlijks monitoren van de banenontwikkeling, mede in ligt, binnen de eigen regio wordt gerealiseerd. In regionaal verband moet daarbij ook de bereikbaarheid, de meest cruciale relatie tot de ontwikkeling van de bevolking, is belangrijk. randvoorwaarde voor een vitale economie, worden verbeterd. De voorspelde landelijke recessie in 2009 (en mogelijk langer) zal aan Amersfoort niet voorbijgaan. De banengroei zal daar- Het regionale belang neemt ook toe doordat Amersfoort van door pas over enkele jaren echt kunnen ontstaan. De bevolking uitbreiding naar inbreiding gaat. De ruimte in de stad wordt zal wel gewoon doorgroeien waardoor het aantal banen per schaarser. De stad is niet vol, maar heeft wel slimme oplos- inwoner (de banenindex) nog verder onder druk komt te staan. singen nodig om de schaarse ruimte goed te benutten. Hierbij Er zijn nu maatregelen nodig, zodat in de toekomst de stad past ook een selectiever beleid ten aanzien van nieuwe ontwik- de negatieve trend kan ombuigen en de inhaalslag zo snel kelingen. De ontwikkeling van de economie moet passen bij mogelijk kan beginnen. het huidige en gewenste woon- en leefklimaat. Amersfoort 3. Zorg voor duurzame economische groei. kan haar economie versterken door haar stedelijkheid te vergroten en in te zetten op een stedelijke economie. Grote steden De economische ontwikkeling van Amersfoort moet aansluiten worden erkend als motoren van de economie doordat zij een op de karakteristieken van de stad en haar inwoners. De balans grote concentratie van vele verschillende functies hebben. tussen wonen en werken is naast een kwantitatieve ook een kwalitatieve opgave. Duurzame groei betekent een schone, Een grote diversiteit aan mensen, bedrijven en het brede aanbod aan voorzieningen zorgt voor een aantrekkelijke innovatieve economie waar het type bedrijven past bij de sociale, culturele en economische mix. Dit draagt bij aan een hoogwaardige kwaliteit van het woon- en leefklimaat en het dynamisch, inspirerend en innovatief klimaat dat past bij type werkgelegenheid past bij de kenmerken van de beroeps- een grote stad. Daarbij zal niet elke vorm van bedrijvigheid nog bevolking. Daarnaast vraagt duurzame groei dat de economie op elke locatie passen, waardoor elders vervangende ruimte minder gevoelig wordt voor schommelingen in de (inter) (‘schuifruimte’) nodig is. Door goede samenwerking met de nationale conjunctuur. omringende gemeenten is het dan toch mogelijk alle typen Via een strategie van specialisatie en diversificatie kan er werkgelegenheid in de eigen regio te behouden. duurzame economische groei in Amersfoort ontstaan: • Specialisatie:Amersfoort moet versterken wat al sterk is. 2. org voor een goede balans tussen wonen en werken, Z Dit betekent verdere specialisatie van de duurzame kennis- nu en in de toekomst. Er moeten in de stad voldoende en passende banen zijn. en diensteneconomie. Daarbij past het kennis- en diensten- De werkfunctie hoort bij de kracht en identiteit van de stad. profiel bij de kenmerken van de beroepsbevolking. Er zijn in Hierbij zijn drie gegevens van belang om in de toekomst Amersfoort veel hogeropgeleiden. Daarnaast zijn er in een rekening mee te houden: diensteneconomie ook vele banen voor lageropgeleiden, • Amersfoort heeft een jonge, groeiende bevolking. In de toe- denk aan de catering of schoonmaakbedrijven. Voor het komst zullen veel nieuwe Amersfoorters ook een baan willen. verder versterken van het kennis- en dienstenprofiel beve- • In de tweede plaats zal als gevolg van de vergrijzing de len wij onder andere aan om de samenwerking met de in nationale overheid stimuleren dat meer mensen gaan Amersfoort gevestigde Hogeschool Utrecht te versterken. Een vitale stad in een complete regio | 9

• Het op termijn aanleggen van nieuwe terreinen blijft nodig. Het versterken van de samenwerking tussen de ROC’s en het bedrijfsleven is ook van belang. Hiermee verbetert de Zo is het voor de economische toekomst van Amersfoort van aansluiting tussen onderwijs, kennisinstellingen en het groot belang dat in Vathorst West ook een bedrijventerrein bedrijfsleven. De participatie in de Taskforce Innovatie regio wordt ontwikkeld. Doordat de visie- en planvorming nog Utrecht (TFI) is belangrijk voor de regionale samenwerking en maar net is gestart, ligt hier tevens een kans om hier een via de TFI komen veel innovatiefaciliteiten voor ondernemers duurzaam terrein volgens de nieuwste inrichtingsprincipes beschikbaar. Ook verdere aansluiting met andere steden te realiseren. In dit verband wijzen wij op bijvoorbeeld de ‘werklandschappen’ en het ‘cradle-to-cradle’ principe. in de Noordvleugel van de Randstad is van belang, waarbij Amersfoort kan profiteren van haar strategische ligging Wij bevelen aan dat de gemeente, in afstemming met de regio, een integraal actieplan voor de kantoren- en bedrijventerrei- (‘Poort tussen het westen van de Randstad en Noord- en nen maakt waarin bovenstaande adviezen worden verwerkt. Oost-Nederland’). De stad kan zich in het bijzonder profileren op haar goede menging van ‘rood’ en ‘groen’ en haar hoge aandeel zakelijke diensten, vooral ontwerp- en adviesbureaus, Naast de kantoren- en bedrijventerreinen zijn ook het centrum ICT, (zorg)verzekeraars en de groeiende creatieve industrie. en de wijken belangrijke plekken waar banengroei kan ont- • Diversificatie: Amersfoort heeft een breder economisch staan. Meer functiemenging en kleinschalige werklocaties, fundament nodig om minder conjunctuurgevoelig te zijn. zoals bijvoorbeeld Oliemolenkwartier en Wagenwerkplaats, Dit kan bereikt worden door bijvoorbeeld meer werkgele- zijn in de stad van toenemend belang. Ook bevelen wij aan genheid in de publieke sector aan te trekken (overheid, zorg, om in de wijken, en ook op de bedrijventerreinen, specifiek onderwijs), door de vrijetijdseconomie te versterken (cultuur, aandacht voor ZZP-ers (zelfstandigen zonder personeel), uitgaan, winkelen; met name in het centrum) of nieuwe startende ondernemers en snelle groeiers te hebben, bijvoorbeeld door een ZZP-wijk te realiseren met alle bijbehorende vormen van hoogwaardige, innovatieve maakindustrie aan te trekken (bijvoorbeeld ‘rapid manufacturing’). voorzieningen. Stimuleren vestigingsklimaat De beschikbaarheid van voldoende ruimte voor bedrijvigheid is essentieel om de benodigde groei te kunnen faciliteren. Juist in Om de economische opgaven richting 2030 te kunnen reali- de toekomst komt deze voorwaarde steeds meer onder druk te seren is het van belang dat de gemeente, van ambtenarij tot staan. Bij inbreiding dreigt verdringing. politiek, in brede zin het vestigingsklimaat stimuleert. Daaronder valt ook een actieve, stimulerende en dienstverle- nende gemeentelijke organisatie. Vele actoren hebben hier een De ‘SER-ladder’ biedt een goed stappenplan om hier mee om te gaan. Voor de vraag naar ruimte wordt eerst de bestaande rol: ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen, interme- ruimte benut (bijvoorbeeld door inbreiding en efficiënter ruim- diaire organisaties, bedrijvenkringen, andere overheden en dergelijke. Goede dienstverlening en accountmanagement tegebruik) en vervolgens kunnen nieuwe terreinen worden gerealiseerd om in de overblijvende ruimtebehoefte te voorzien: richting bedrijven is van belang. Wij adviseren daarbij • Bestaande werklocaties moeten worden gekoesterd, onder bijvoorbeeld dat in het college iedere bestuurder de vaste andere door goed beheer. Of door thematisering van (een accountmanager voor een of meerdere grote bedrijven wordt. deel van de) werklocaties om ze extra geschikt te maken Ook goede overlegstructuren en samenwerkingsverbanden voor bepaalde doelgroepen. Dit kunnen ook delen zijn van dragen bij aan een goed vestigingsklimaat. Verder is bestaande terreinen of terreinen die nog in uitgifte komen, bijvoorbeeld citymarketing een instrument om de potentie zoals het noordelijke deel van De Wieken waar wij adviseren van de stad positief uit te dragen en de bekendheid verder om ruimere bestemmingsmogelijkheden toe te staan te vergroten. Een proactieve inzet met veel samenwerking en contacten met derden vereist tot slot voldoende capaciteit (dit deel is nu alleen bedoeld voor bedrijven met een zware milieucategorie) en daarbij de mogelijkheden voor innova- in de gemeentelijke organisatie. Er is menskracht nodig en tieve logistiek te onderzoeken. budget om projecten te realiseren. • Verder moet op termijn (bij ‘maturiteit’) teruggang in werkgelegenheid worden voorkomen. Het is hierbij van belang Ondanks de sinds 2001 ingezette negatieve trend, heeft dat een bestaand terrein tijdig wordt geherstructureerd, dat Amersfoort nog steeds een gezonde uitgangspositie. er voldoende flexibiliteit in de bestemmingsplannen is en De groei uit het verleden heeft een kansrijke economische dat de mogelijkheden voor intensief ruimtegebruik worden basis gecreëerd die de stad verder uit kan bouwen. Zo heeft benut. Deze problematiek speelt vooral op de bedrijventer- Amersfoort een schone diensteneconomie en veel MKB en reinen De Hoef, Calveen en De Brand. Isselt is inmiddels ZZP’ers. De bevolking is jong en hoogopgeleid. Door de bevol- grotendeels geherstructureerd, daar is de werkgelegenheid kingsgroei en de toename van de arbeidsparticipatie ontstaat de laatste jaren weer toegenomen. in de komende jaren nog een grote behoefte aan nieuwe • Bij transformatie van bedrijventerrein naar een andere banen. De stad ligt bovendien in een economisch sterke regio. functie dient elders compenserende ruimte aanwezig te zijn. Maar deze kansen moeten wel actief benut worden, economi- In Amersfoort is transformatie actueel voor de Kop van Isselt. sche groei is geen automatisme. Alleen als de gemeente met Wij adviseren dat hier wordt getransformeerd naar werken haar partners de economische randvoorwaarden versterkt, en wonen, of dat anders op zijn minst elders compensatie blijft de stad vitaal en aantrekkelijk voor inwoners en onder- van verlies aan banen plaatsvindt. nemers. 10 | Een vitale stad in een complete regio

Amersfoort: een goede menging van ‘rood’ & ‘groen’ Een vitale stad in een complete regio | 11

1. Amersfoort in 2030 1.1 Economie voor inwoners en ondernemers 1.2 Recente ontwikkeling: Amersfoortse economie hapert sinds 2001 Denkend aan Amersfoort in 2030, zien we een vitale stad in een complete regio. Een duurzame, innovatieve en dynamische Is Amersfoort goed op weg? Het antwoord is: nee. In dit stad. Een stad waar inwoners met plezier wonen, werken en rapport tonen we aan dat de economie sinds 2001 hapert. In de recreëren. Waar ondernemers zich thuis en welkom voelen. eerste jaren na 2001 was de verwachting dat de Amersfoortse Een stad verweven met de regio en waar natuur en landschap economie weer zou opleven als de conjunctuur verbeterde. bij de stad horen. Stad en regio zien wij als één en onlos - Nu we de samenhang zien van een aantal factoren wordt makelijk met elkaar verbonden. Een regio waar de relatie tus- duidelijk dat de negatieve trend nog niet is omgebogen. sen people, planet en profit optimaal is. Als deze trend doorzet, verliest de stad op termijn haar vitali- Een regio waarin Amersfoort een sterke centrumfunctie teit en wordt daarmee een minder aantrekkelijke stad om in vervult met een ruisend, stedelijk centrum en aantrekkelijke te wonen of te werken. Er dreigt een grote trendbreuk met het wijken om in te wonen en werken. De omringende gemeenten verleden. Amersfoort is hard gegroeid sinds de jaren tachtig profiteren mee van de stedelijke dynamiek van Amersfoort en en de stad heeft zich goed ontwikkeld, zowel qua wonen als completeren op hun beurt de kracht van de stad. Stad en regio werken. De balans dreigt nu verstoord te raken. Wij constateren vormen een aantrekkelijke mix om te wonen, werken, onder- dat dit besef nog onvoldoende is doorgedrongen in het nemen en recreëren. gemeentelijk beleid. Dit baart ons zorgen voor de lange termijn. Te meer omdat de vooruitzichten op korte termijn niet Onmisbaar voor een vitale stad gunstig zijn. Het CPB heeft in december 2008 voorspeld dat in Een bloeiende economie is een onmisbare voorwaarde voor 2009 de Nederlandse economie 0,75% zal krimpen, de grootste een vitale stad. Een stad waar de economische dynamiek krimp sinds de jaren tachtig. De werkloosheid zal in 2010 zijn verdwijnt, verliest uiteindelijk haar aantrekkelijkheid voor toegenomen naar 6,5%. inwoners en ondernemers. Wij vinden dan ook dat Amersfoort haar economische dynamiek nu en in de toekomst moet ‘It’s the economy, stupid.’ Deze slogan domineerde niet alleen vasthouden. Iedereen in Amersfoort moet de kans krijgen om in de jaren negentig de verkiezingen in de Verenigde Staten mee te doen in de stad, om mee te doen in de maatschappij en maar ook die in het najaar van 2008. Barack Obama had een bijdrage te leveren aan het sociaal economische klimaat. volgens de meerderheid van de kiezers het beste antwoord op de financiële crisis en de slechte economische vooruitzich- Alle ondernemers moeten kunnen ondernemen en alle ten. Volgens Obama moeten we het vooral zoeken in dingen Amersfoorters moeten kans maken op een baan. Een vitale anders doen (‘Change, Yes we can’) . Zijn boodschap heeft ook economie is een voorwaarde voor voldoende en passende betekenis voor Nederland en Amersfoort. In plaats van de banen. Werken betekent meedoen, participeren, integreren en tegenstellingen tussen economie en ecologie, tussen welzijn zelfredzaam zijn. We willen dat in Amersfoort zoveel mogelijk en welvaart en tussen bevolkingsgroei en milieudruk, moet mensen, jong en oud, hoog- en laagopgeleid, actief zijn in de men meer gaan denken aan het met elkaar verbinden van het maatschappij en zodoende een bijdrage leveren aan het economisch, sociale en ecologische kapitaal dat in een stad of sociaal economische klimaat in de stad. regio bestaat. Daarin ligt de werkelijke opgave om te komen tot een duurzame samenleving. Amersfoort kan op dit vlak een Positieve dynamiek voorhoederol gaan spelen in Nederland. Maar een vitale economie betekent nog meer. Een bloeiend bedrijfsleven is een bron van positieve dynamiek in de stad. Het CPB voorspelt een krimpende economie. Ook de Wij denken naast banen ook aan de producten en diensten van Amersfoortse ‘Joe the plumbers’ zullen hiermee te maken bedrijven waar inwoners behoefte aan hebben. En aan bedrij- krijgen. Sommige Amersfoorters zullen werkloos worden. Me- ven die samenwerken met onderwijs en kennisinstellingen en nigeen zal zich meer zorgen gaan maken over de hypotheek, de voldoende stageplaatsen bieden. Bedrijven die participeren in ander over het kunnen betalen van de dagelijkse boodschap- verenigingen, evenementen of goede doelen. En bedrijven die pen. Een deel van de Amersfoortse ondernemers zal men- investeren in de gebouwde omgeving. Bedrijfsgebouwen, sen, met wie ze soms jaren hebben samengewerkt, moeten klein en groot, zijn veelal beeldbepalende plekken in de stad. ontslaan. Andere ondernemers zullen hun omzet zien dalen, investeringen moeten uitstellen of uiteindelijk het bedrijf moe- Denk aan de architectuur van de kantoorgebouwen in het ten sluiten. En een deel van de verenigingen, culturele instellin- centrum, de gevels van winkelpanden of de kapsalon op de gen en evenementenorganisaties zal bijvoorbeeld sponsoring hoek van de straat in een woonwijk. En ook aan bedrijven die of andere steun door bedrijven zien afnemen. investeren in duurzaam en intensief ruimtegebruik. Bedrijven Dit zijn de zorgen voor morgen. Zorgen die vragen om een die eraan bijdragen dat Amersfoort ook in de toekomst de krachtig economisch beleid in het licht van de gewenste meest groene stad van Europa is. Amersfoort is gebaat bij duurzame ontwikkeling. De rol van de overheid in de markt- gezonde bedrijven die willen investeren in hun imago en economie neemt toe. Volgens sommigen tijdelijk, volgens zo een positieve bijdrage leveren aan de kwaliteit van het anderen ook op lange termijn. Zo lijkt de overheid niet alleen woon- en leefklimaat. onontbeerlijk om het vertrouwen in de economie te herstellen, 12 | Een vitale stad in een complete regio

maar ook bij het bewerkstelligen van veranderingen in de ren van uitbreiding naar inbreiding. De stede ijke ruimte kan l economie. Dit zijn kwesties die in hoofdzaak spelen op inter- slimmer benut worden. De stad is niet vol, maar planning en nationaal en nationaal beleidsniveau, maar ook op lokaal inrichting moeten vernieuwender. Dit stelt de gemeente voor niveau mag verwacht worden dat de overheid ‘een duit in het nieuwe vraagstukken om de stad sociaal, economisch en ruim- zakje doet’. Het gaat in de economie immers om de bestaans- telijk aantrekkelijk te houden. zekerheid en welvaart van mensen, en dus om de inwoners van Wij willen benadrukken dat de gemeente de economie niet in Amersfoort. Onze horizon is 2030, waarbij we meteen opmer- haar eentje kan maken. Zij heeft ten eerste geen invloed op de ken dat de urgentie om te handelen al vandaag aanwezig is. (inter)nationale conjunctuur. Ten tweede moeten de inwoners Economische ontwikkeling is geen automatisme, het komt en ondernemers zorgen voor het economisch succes. Ten derde niet vanzelf goed. Sterker nog, de gemeente en haar partners heeft de gemeente de inzet van partners nodig. De lokale moeten hard aan de economische randvoorwaarden werken. overheid heeft wel de verantwoordelijkheid om binnen haar vermogen de juiste randvoorwaarden te creëren zodat voor de inwoners en ondernemers de omstandigheden optimaal zijn. 1.3 De economische opgaven richting 2030 Als Amersfoort de negatieve trend wil ombuigen en in 2030 Wij zien drie centrale opgaven die de kapstok voor ons advies die vitale stad in een complete regio wil zijn, dan is behoud aan de gemeente vormen. van economische dynamiek belangrijk. De economische 1. Meer regionale samenhang ontwikkeling van Amersfoort moet daarbij aansluiten op de karakteristieken van de stad en haar inwoners. De menselijke Amersfoort is nauw verweven met de omringende gemeenten. maat moet leidend zijn in de toekomstambitie. Het gaat om de De grootste kracht van de regio Amersfoort is de mix van mensen. Economische groei is geen doel op zich, het algehele stedelijkheid en landelijkheid. De netwerkeconomie zal zich leefklimaat staat voorop, vooral de groei van de werkgelegen- alleen maar sterker manifesteren waardoor het regionale heid. En de ruimtelijke ontwikkeling van de stad zal verande- schaalniveau nog belangrijker wordt. Verstedelijking brengt dynamiek Een vitalwe stad in een complete regio | 13

Een eerste centrale opgave is het vergroten van de regionale de creatieve kenniseconomie volop. Zulke steden zijn weer de samenhang. Dit sluit aan bij de stelling in de toekomstvisie trekpaarden van de economie. De algehele aantrekkelijkheid GA2030 ‘wonen in Parkstad Eemland’. Tot de regio Amersfoort van de stad wordt vergroot als de voorzieningen daaromheen behoren wat ons betreft de Eemland gemeenten en Nijkerk, ook goed zijn. Een hoogwaardig niveau van onderwijsvoor- maar ook Barneveld zien we als een natuurlijke partner. zieningen, goede zorgvoorzieningen en een aantrekkelijk cultu- Het is belangrijk dat in de regio het werken dicht bij het reel en culinair aanbod. En groene leefruimte in de stad en de wonen is gelegen. De arbeidsmarkt functioneert immers vooral nabijheid van natuur en landschap in de regio. Kortom een stad regionaal. Voldoende banen in de regio betekent ook dat het met ‘best of both worlds’: stedelijkheid en landelijkheid. regio overschrijdend woon-werkverkeer verminderd. Slimme oplossingen met de regio zijn nodig om voldoende ruimte voor bedrijvigheid te houden. 2. Balans wonen en werken In GA2030 heeft de gemeenteraad met de stelling ‘geen werkloze te vinden’ ook aangegeven dat er, vrij vertaald, in de stad voldoende en passende banen moeten zijn. Met de gemeenteraad vinden wij de beschikbaarheid van banen essentieel voor de toekomst van de stad. Voor Amersfoort (en de regio) zijn daarbij drie zaken van belang. Amersfoort heeft een jonge, groeiende bevolking. Ook voor hen zullen er banen moeten zijn. In de tweede plaats zal de nationale overheid stimuleren dat meer mensen gaan werken. Ook bij Amersfoorters die nu nog niet werken leidt dit tot een additionele behoefte aan banen. En ten derde willen mensen dichter bij huis werken, het liefst in de eigen stad of regio. Zodat zorgtaken beter gecombineerd kunnen worden met werk. En omdat werken steeds meer het wonen volgt. Het behoort tot de verantwoordelijkheid van de lokale overheid de juiste randvoorwaarden te creëren zodat de werkbehoefte van deze mensen zo goed mogelijk wordt vervuld. 3. Duurzame economische ontwikkeling In GA2030 heeft de gemeenteraad van Amersfoort over de richting van de economische ontwikkeling een duidelijke uitspraak gedaan die wij omarmen: ‘economische groei moet groen, moet duurzaam zijn’. De beste mogelijkheden om deze derde centrale opgave te realiseren zien wij in het verder versterken van de kennis- en diensteneconomie. Zo genereert bijvoorbeeld de kennis- en diensteneconomie de minste CO2 emissies. Dit betekent inzetten op een schone, innovatieve economie. Amersfoort heeft daarin al een sterk profiel en kan dit verder uitbouwen. Het arbeidsintensieve karakter van een diensteneconomie past bij de inbreidingsopgave richting 2030. En het type werkgelegenheid past goed bij de kenmerken van de Amersfoortse beroepsbevolking. Voorwaarden: stedelijkheid en landelijkheid Wij vinden een kwalitatief hoogwaardig vestigingsklimaat in de ruimste zin een essentiële voorwaarde om deze drie ambities waar te maken. Dat betekent een stad met voldoende en passende ruimte voor bedrijvigheid en optimale bereikbaarheid. Een stad waarin hechte netwerken voor samenwerking en kennisuitwisseling bestaan tussen ondernemers, overheid en onderwijs- en kennisinstellingen. En een stad waarin het prettig wonen is en er voor bedrijven een goede beroepsbevolking is. Juist in steden met een goed woonklimaat bloeit 14 | Een vitale stad in een complete regio

Een vitale stad in een complete regio | 15

2. Structuur en Dynamiek 2.1 Terugblik: de toekomst is al begonnen werd dus sterker ingezet op economische ontwikkeling dan woningbouwontwikkeling. Dit kwam voort uit de economische Zoals elke automobilist weet moet je om vooruit te komen voorspoed van de jaren negentig en het uitstekende Amers- eerst in de achteruitspiegel kijken. Een advies over de toekomst foortse vestigingsklimaat. Veel werkgelegenheid zou moeten is geen vrije vingeroefening, maar bouwt voort op lijnen uit ontstaan op bedrijventerreinen (De Birkt-Isselt, De Wieken en het verleden en de situatie van nu. Daarbij kijken we niet Bedrijvenpark Vathorst), op kantorenlocaties (vooral CSG en alleen naar de feitelijke gebeurtenissen en trends, maar ook Vathorst-Podium) en in voorzieningencentra (vooral het de denkbeelden uit het verleden nemen we mee in het denken Eemkwartier en winkelcentrum Vathorst). over de economische visie tot 2030. Sommige vraagstukken zijn immers van alle tijden, andere meer tijdgebonden, maar vinden altijd hun oorsprong in het verleden. 2.2 Amersfoort anno 2008: inwoners: +60%, arbeidsplaatsen: +120% Groeistad: stedelijke ontwikkeling In de jaren tachtig kreeg Amersfoort van het Rijk de status van Het aantal banen is sinds de jaren tachtig twee keer zo hard Groeistad. De aantrekkelijke, gemoedelijke provinciestad kreeg gegroeid als het aantal inwoners. In 1985 telde de stad 88.000 een forse taakstelling, onder andere het bouwen van 15.000 inwoners, anno 2008 is dit aantal gegroeid naar ruim 140.000. nieuwe woningen. Zo werd de stad aan de rand uitgebreid met Dit is een stijging van 60%. De stad telde in 1985 ruim 31.000 de wijken Schothorst en Zielhorst, later de architectuurwijk arbeidsplaatsen en heeft er nu bijna 68.000, een stijging van 120%. Van typische woonstad is Amersfoort veranderd in een Kattenbroek en eind jaren negentig de duurzame wijk woon- en werkstad. Nieuwland. En niet alleen aan de buitenkant, maar ook in de stad moest blijvend worden geïnvesteerd in de kwaliteit. Het Centraal Stadsgebied (CSG) is ingrijpend veranderd en De huidige balans tussen wonen en werken komt mede tot ook in de wijken zijn diverse nieuw- of herbouwprojecten uitdrukking in een vergelijkende studie onder alle gemeenten gerealiseerd. Ook de bedrijventerreinen De Hoef, Calveen en in Nederland in de Atlas voor Gemeenten. Onderstaande tabel De Brand werden sindsdien ontwikkeld. Uitgangspunt van toont een selectie van de ranglijst die in 2008 is opgesteld voor het groeibeleid was dat wonen en werken ontwikkeld zouden de sociaaleconomische index en voor de factor woonaantrekke- worden, met een accent op het werken. lijkheid. Op beide indicatoren staat Amersfoort in de top tien van de vijftig grootste steden in Nederland. Interessant is bovendien Stadsperspectief 2015: doorzetten van groei dat de stad daarmee een hogere positie inneemt dan andere In het Stadsperspectief 2015, opgesteld in 1999, werd een steden die in de jaren tachtig de status Groeistad kregen. tussenbalans gemaakt. Amersfoort was een grote stad geworden. Het inwonertal was fors gegroeid en de werk- Tabel 1: Ranglijst steden gelegenheid was relatief nog harder gegroeid. Ook de morfo- Sociaal-Economisch Woonklimaat logie van de stad was ingrijpend gewijzigd door de komst van nieuwe wijken aan de randen van de stad en van hoogbouw Amersfoort 3e plaats 7e plaats in het Centraal Stadsgebied. Groeisteden: Met Vathorst, De Wieken en het Centraal Stadsgebied nog Breda 7e plaats 29e plaats volop in uitvoering, was de stad rond de eeuwwisseling Zwolle 9e plaats 10e plaats nog lang niet af. Er werd ingezet op: • het verder versterken van het aantrekkelijke woonklimaat Groningen 27e plaats 19e plaats • de kennis- en diensteneconomie (onder andere ICT) Helmond 47e plaats 39e plaats • de binding van hoger onderwijs aan de stad Enkele andere grote steden met een historische kern (Kennis Satelliet Amersfoort) • het verrijken van het culturele en uitgaansaanbod. en/of groene omgeving: Utrecht 5e plaats 2e plaats Maar er was meer veranderd. De stad had ook groeipijn: zo zocht Den Bosch 13e plaats 4e plaats het Stadsperspectief 2015 antwoorden voor de afnemende bereikbaarheid, de veroudering van buurten, de afnemende veiligheid Apeldoorn 13e plaats 34e plaats en de toename van mensen die om uiteenlopende redenen Haarlem 17e plaats 3e plaats sociaal, economisch en/of maatschappelijk niet meekwamen. Bron: Atlas voor Gemeenten 2008 De ambitie om kansen te benutten en problemen te bestrijden werd ook in het Stadsperspectief 2015 vertaald naar het verder Nadere beschouwing leert dat Amersfoort vooral door het ontwikkelen van wonen en werken. Tot 2015 zou het inwoner- hoge aandeel groeisectoren (financiële en zakelijke dien- tal verder toenemen van 125.000 naar 155.000 (+24%) en de sten), het relatief lage aandeel werklozen en het geringe werkgelegenheid van 57.000 naar 82.000 (+44%). Procentueel aantal arbeidsongeschikten op de derde plaats staat qua 16 | Een vitale stad in een complete regio

Amersfoort in ontwikkeling sociaal conomische index. Wat betreft het aantal banen in e Tabel 2 toont de opbouw van de Amersfoortse economie in secto- de gemeente als percentage van de beroepsbevolking scoort ren in vergelijking met Nederland. Zo is te zien dat in Amersfoort Amersfoort echter veel minder. De woonaantrekkelijkheid van 6% van werkgelegenheid uit de industrie komt, tegenover 12% Amersfoort wordt volgens de Atlas voor Gemeenten vooral landelijk. Bij zakelijke en financiële diensten is het beeld andersom: bepaald door de nabijheid van natuur en de goede externe in Amersfoort werkt 28% in deze sector tegenover landelijk 18%. bereikbaarheid van banen. Zonder deze twee factoren staat Amersfoort veel lager. De kwaliteiten van Amersfoort bevinden Tabel 2: Opbouw economie Amersfoort en Nederland naar zich dus vooral buiten de stad zelf. Dat maakt de stad kwets- aantal werkzame personen 2007 baar voor bijvoorbeeld de fileproblematiek. Sector Amersfoort Nederland Interessant is verder dat Amersfoort weliswaar een relatief Landbouw 0% 3% grote creatieve klasse herbergt, maar dat het lokale culturele Industrie 6% 12% aanbod, evenals overigens het culinaire aanbod, achterblijft bij tal van andere Nederlandse steden. Ook voor de creatieve Bouwnijverheid 5% 6% klasse is Amersfoort in de eerste plaats een woonstad. Handel + Horeca 21% 22% Vervoer/communicatie 6% 6% 2.3 Kenmerken Amersfoortse economie Deze paragraaf is deels gebaseerd op cijfermateriaal en Zakelijke + financiële 28% 18% berekeningen uit de Economische Monitor 2008 (gemeente diensten Amersfoort, afdeling O&S). Overheid 5% 6% Schone diensteneconomie Onderwijs + Gezondheids- 28% 26% zorg + Overig Amersfoort heeft een sterke nadruk op dienstverlening. Grote industriële complexen zijn er nauwelijks. Gezien deze TOTAAL 100% 100% opbouw van de economie is Amersfoort te kwalificeren als Bron: Gemeente Amersfoort 2008, afdeling Onderzoek & Statistiek een ‘schone diensteneconomie’. Een vitale stad in een complete regio | 17

De conclusie is duidelijk. In de jaren negentig heeft vooral de De verschuivingen in de opbouw van de Amersfoortse eco- dienstensector de economie van Amersfoort enorm aan- nomie in de laatste 10 jaar wijken af van die in Nederland als gejaagd, vooral de financiële diensten en ICT. Amersfoort is geheel. In onderstaande tabel zijn de belangrijkste verschillen gegroeid van een provinciestad naar een stad van formaat. weergegeven (relatief kleine sectoren in Amersfoort zijn weg- gelaten). Kwalitatieve balans wonen en werken De ruime vertegenwoordiging van (kennisintensieve) Tabel 3: Relatieve verandering arbeidsplaatsen* dienstverleners maakt de stad economisch aantrekkelijk. per sector 1998-2007 (selectie) Vooral bedrijven uit stadsgewest Utrecht en het Westen van Absolute Procentuele Procentuele de Randstad zijn sinds de jaren negentig naar Amersfoort groei groei groei verhuisd. De centrale ligging, de beschikbare ruimte voor Sector Amersfoort Amersfoort Nederland bedrijvigheid, de relatief goede bereikbaarheid en de aantrek- Industrie -379 -7% -12% kelijke, veelzijdige woon- en leefomgeving heeft veel hoger opgeleiden naar de stad getrokken. Handel 3344 32% 9% Financiële diensten 3624 173% 7% Daarmee is ook kwalitatief sprake van een balans tussen wonen en werken: de grote beschikbaarheid van hoogopgeleid Zakelijke diensten 4356 35% 34% personeel is aantrekkelijk voor kennisintensieve, dienstverle- Overheid -465 -11% 7% nende bedrijvigheid. Zorg 2548 26% 35% Daarnaast biedt een diensteneconomie een breed spectrum aan TOTAAL 17.162 28% 12% typen werkgelegenheid, bijvoorbeeld administratieve diensten Bron: Economische Monitor 2008; Gemeente Amersfoort, (hoofdkantoren), adviesdiensten, financiële diensten, schoon- afdeling Onderzoek&Statistiek maakdiensten, cateringdiensten, beveiligings- en receptiedien- * Om te kunnen vergelijken met Nederland is hier gebruik gemaakt van sten. Het betreft zowel hooggeschoolde als laaggeschoolde alle arbeidsplaatsen: naast de banen van 12 uur of meer per week ook werkgelegenheid. Zowel aan de bovenkant als aan de onderkant de banen van minder dan 12 uur per week zoals uitzendbanen. In de van de arbeidsmarkt is de arbeidsparticipatie in Amersfoort hoog. rest van het rapport gaat het om banen van 12 uur of meer per week, In Amersfoort schommelt de arbeidsparticipatie al jaren rond de tenzij anders vermeld. 70% (op 1 januari 2008 71,7%). Het landelijk gemiddelde schommelt tussen de 60% en 65%. De regio Eemland heeft met 76% In de eerste plaats valt op dat sinds 1998 de totale werkgele- zelfs de hoogste regionale arbeidsparticipatie van Nederland. genheid in Amersfoort met 28% veel harder is gegroeid dan in Nederland als geheel (12%). Een prestatie om trots op te zijn. De werkloosheid schommelt de laatste jaren rond of net onder Van de drie grootste sectoren in Amersfoort (zakelijke diensten, het Nederlandse gemiddelde: in 2007 was de werkloosheid in handel en zorg) valt op dat de handel (groothandel, detail- Amersfoort 3,9% tegenover 4,2% landelijk. Dit is een trend- handel, reparatie) harder is gestegen dan landelijk, de zorg breuk: daarvoor was de Amersfoortse werkloosheid significant minder hard is gestegen en dat de groei van de zakelijke dien- lager dan gemiddeld. Overigens verschilt het beeld per cate- sten ongeveer gelijk is aan de landelijke groei. Opmerkelijk is de gorie. Het relatieve aandeel bijstandsgerechtigden is nog altijd grote groei van de financiële instellingen, in absolute aantallen lager dan in Nederland. Een verklaring kan liggen in de actieve na de zakelijke diensten de grootste groeier sinds 1998. gemeentelijke uitvoering van de Wet Werk en Bijstand. Van de twee grootste (relatieve) dalers valt op dat het aantal MKB-stad met veel ZZP-ers arbeidsplaatsen in de overheid met 11% is gedaald terwijl het Amersfoort is een MKB-stad. Ongeveer de helft van de bedrijven landelijk met 7% is gestegen. De ontwikkeling in de industrie in is een eenmansbedrijf of ZZP-er (zelfstandige zonder personeel) Amersfoort is met -7% een kleinere daling dan landelijk (-12%). en meer dan tweederde heeft minder dan tien arbeidsplaatsen. In absolute aantallen is de afname overigens gering. Slechts 1% van de bedrijven heeft honderd of meer arbeidsplaatsen. In de jaren negentig heeft vooral de dienstensector de economie van Amersfoort enorm aangejaagd, vooral de financiële diensten en ICT. Landelijk heeft Amersfoort ruim 10% van alle banen in de ICT sector. Dat is de 3e plaats op de ranglijst van de 50 grootste gemeenten. Deze economische groei heeft ook een flinke impuls aan het MBK gegeven. Het onderzoek ‘Toplocaties 2007’ van Bureau Louter (in Elsevier) geeft Amersfoort weer als belangrijke ‘distributieregio’. Amersfoort is 4e op de ranglijst van kennisintensiteit bij dis ributieactiviteiten. Dit houdt in t dat er relatief veel kennis erkers zijn in deze sector en het w opleidingsniveau relatief hoog. Amersfoort wordt daarin voorafgegaan door Haarlemmer eer (1e), Amstelveen (2e) en m Amsterdam (3e). 18 | Een vitale stad in een complete regio

Tabel 4: Verdeling van Amersfoortse bedrijven naar omvang variatie van het MKB zorgt ervoor dat andere bedrijven een ruime keuze hebben om van de diensten van het MKB gebruik Aantal arbeidsplaatsen te maken. Bovendien opereert het MKB op de competitieve 1 47% markt, wat weer bevorderlijk is voor hoge productiviteit en veel innovatie. Het MKB is ook sterk lokaal gebonden. 2-4 18% Denk aan detailhandel, aannemersbedrijven, kappers of 5-9 7% makelaarskantoren. Daarnaast zijn MKB’ers door de kleinere omvang als organisatie veel flexibeler om zich aan te passen 10-24 6% aan nieuwe omstandigheden. Dit uit zich ook in een hoge 25-49 3% innovatie vanuit het MKB. Daarnaast zijn grote bedrijven 50-99 2% belangrijk omdat ze een magneetfunctie voor het MKB hebben en ze veel werkgelegenheid bieden, maar hun binding aan de 100+ 1% stad is minder (‘foot-loose’). Onbekend 17% Diversiteit aan werkgebieden TOTAAL 100% Amersfoort kent een grote diversiteit aan vestigingsmilieus: Bron: Gemeente Amersfoort 2008, afdeling Onderzoek & Statistiek hoogwaardige kantorenlocaties, traditionele bedrijventerreinen, kantoorvilla’s, centrumlocaties, winkelcentra en kleinschalige werklocaties. In onderstaande kaart van Amersfoort staan de Het MKB is het fundament onder de lokale economie. Het MKB verschillende vestigingsmilieus. is de banenmotor van de economie. De verscheidenheid en Figuur 1: Werkgebieden in Amersfoort Een vitale stad in een complete regio | 19

Onderstaande tabel toont de verdeling van de bedrijvigheid naar werkgebieden. Tabel 5: Aantal vestigingen en arbeidsplaatsen per werkgebied Arbeidsplaatsen Gemiddelde Aandeel Aandeel Vestigingen 12 uur of meer omvang (banen arbeidsplaatsen arbeidsplaatsen 2007 per week 2007 per vestiging) 2004 2007* Centraal Stadsgebied 846 15.876 19 23% 23% Binnenstad 658 2519 4 4% 4% De Hoef 372 10.038 27 15% 13% Isselt 536 7388 14 10% 11% Calveen 260 3.205 12 5% 4% De Brand 13 1.490 115 2% 2% De Wieken 63 536 9 1% 1% Bedrijvenpark 14 452 32 0% 1% Vathorst Vathorst Podium** 2 20 10 0% 0% Elders 4.221 26.193 6 40% 41% TOTAAL** 8.296 67.567 8 100% 100% Bron: Economische Monitor 2008, gemeente Amersfoort, afdeling O&S * Een deel van CSG en Isselt overlapt. Het totaal wijkt dus af van de optelsom van de genoemde gebieden in de tabel. ** Deze cijfers zijn van het PAR van 1 april 2007. Hierin is de werkgelegenheid van Stater, inmiddels gevestigd op Podium, niet meegeteld. Ook hier blijkt de MKB-structuur van de stad met een Het centrum (CSG en binnenstad) en de bedrijventerreinen gemiddelde bedrijfsomvang van 8 arbeidsplaatsen per herbergen samen ongeveer 60% van het totaal aantal vestiging. Vooral in de binnenstad en in de wijken zijn veel arbeidsplaatsen. Met 15.876 arbeidsplaatsen is de meeste kleine bedrijven en ZZP’ers gevestigd. De Hoef en vooral werkgelegenheid in het CSG, gevolgd door De Hoef (10.038) De Brand kennen diverse grote bedrijven (100 of meer arbeid- en Isselt (7.238). plaatsen) waardoor hier de gemiddelde bedrijfsomvang relatief Ongeveer 40% van de werkgelegenheid is elders gelegen in hoog is. Bedrijvenpark Vathorst is net als De Wieken en Podium de wijken of aan de randen van de stad zoals in de omgeving nog volop in ontwikkeling waardoor aan de cijfers op deze van de Stichtse Rotonde. Deze verhouding verschuift als gevolg locaties nog geen conclusies kunnen worden verbonden. van inbreiding. Tabel 6: Ontwikkeling grootste werklocaties Aantal Nominale groei Groei Groei arbeidsplaatsen arbeidsplaatsen arbeidsplaatsen arbeidsplaatsen 2007 2004 - 2007 1998 – 2007 2004-2007 Centraal Stadsgebied 17820 768 22% 5% De Hoef 10354 -462 22% -4% Isselt 8166 940 3% 15% Calveen 3425 -304 190% -8% De Brand 1523 -150 12% -9% De Wieken 616 229 89% 59% TOTAAL 41.745 972 22%* 2% Bron: Economische Monitor 2008, gemeente Amersfoort, afdeling O&S 20 | Een vitale stad in een complete regio

De verschillende werklocaties hebben steeds meer hun eigen De belangrijkste reden voor vestiging of vertrek is huisvesting profiel en karakter. In de bijlage is een beschrijving per werk- (ruimtegebrek op de oude locatie). Bij kleinere bedrijven, vooral locatie opgenomen. Het valt op dat het ruimtegebruik op de eenmansbedrijven, spelen vaak ook privéomstandigheden werklocaties varieert van gemiddeld 38 arbeidsplaatsen per mee. Dit houdt bijvoorbeeld verband met de wens om elders hectare op De Isselt tot 176 arbeidsplaatsen op De Hoef. te wonen. Ook hierin wordt het belang van een aantrekkelijk woon- en leefklimaat zichtbaar. Voor grote bedrijven liggen Daarnaast valt op dat de inbreiding al zichtbaar is in de toe- vaak beslissingen van het moederbedrijf ten grondslag aan name van het aantal arbeidsplaatsen in de wijken, de stads- vestiging of vertrek. rand en elders. Op diverse plekken in de stad zijn de afgelopen 10 jaar bijna 7000 banen gecreëerd. Het aandeel werken in 2.4 Regionaal perspectief de wijk neemt dus toe. Het functioneren van de economie van Amersfoort moet vooral In de bijlage is een beschrijving per werklocatie opgenomen. worden geanalyseerd vanuit (boven)regionaal perspectief. Over het algemeen overschrijdt de afzetmarkt van het over- Maturiteit en natuurlijk verloop grote deel van de bedrijven de stadsgrenzen. Meer dan de helft De dynamiek in de verschillende bedrijventerreinen is deels tot driekwart van de bedrijven heeft zelfs een (inter)nationale een natuurlijk verschijnsel dat verband houdt met de levens- afzetmarkt. Ook de arbeidsmarkt is vooral regionaal georiën- fase van een locatie. In dit verband gebruiken wij de term teerd. Voor Amersfoort zijn twee regionale schaalniveaus van ‘maturiteit’. In de eerste fase van de levensloop van een terrein belang: regio Amersfoort en de Noordvleugel van de Randstad. stijgt de werkgelegenheid door de komst van nieuwe bedrij- 1. Regio Amersfoort ven. In de volgende fase (als het terrein ‘volwassen’ is) staat de werkgelegenheid onder druk doordat de gevestigde bedrijven Dit is de regio waarin Amersfoort een centrumfunctie vervult. via efficiencymaatregelen met minder mensen hun productie Het is grofweg het gebied Eemland, Nijkerk en (mogelijk) kunnen doen. Groeiende bedrijven zijn daarnaast snel geneigd Barneveld. Zowel Nijkerk als Barneveld zien we als natuurlijke om te verhuizen naar andere locaties waar meer ruimte is. partners van Amersfoort. Vooral de arbeidsmarkt is voor deze regio relevant. Ongeveer 60% van de Amersfoorters is werk- Op de achtergebleven locatie is het vervolgens onzeker hoeveel zaam in dit gebied (inclusief Amersfoort zelf). En de regionale arbeidsplaatsen het dan te vestigen bedrijf oplevert. bedrijven zoeken, als zij willen verhuizen, vooral in dit gebied naar ruimte. De ruimte voor bedrijventerreinen die nodig is, Door veroudering van de omgeving lijken per saldo meer kan hierdoor op dit schaalniveau gespreid worden. Voor kanto- ‘laagwaardige’, arbeidsextensieve bedrijven terug te komen ren en voorzieningen geldt dit minder. De bedrijvigheid in en de ‘hoogwaardige’, arbeidsintensieve bedrijven verhuizen kantoren is vaak sterk afhankelijk van de beschikbaarheid van naar de nieuwste, moderne locaties. De relatief lage grond- voldoende gekwalificeerd personeel en die vinden ze vooral prijzen op de Nederlandse grond- en gebouwenmarkt zijn een in stedelijke concentraties. Daarnaast is voor kantoren ook de belangrijke reden voor deze dynamiek. Het gevolg is dat zonder bereikbaarheid per openbaar vervoer en de nabijheid van andere ingrijpende herstructureringen van bestaande terreinen er stedelijke functies belangrijk. Amersfoort biedt dit en is met de een proces van verminderde werkgelegenheid en afnemende groeistadtaak ook fors gegroeid als kantorenstad. Voorzieningen kwaliteit van de bedrijfssamenstelling optreedt. Er is proactief tot slot zijn vooral afhankelijk van de nabijheid van hun klanten. beleid nodig om dit proces te voorkomen of te keren. In de De meer alledaagse voorzieningen zijn verspreid over de regio praktijk zal er altijd behoefte zijn aan nieuwe bedrijfsruimte, in de directe nabijheid van de woningen. Verder is Amersfoort ook in Amersfoort. het regionale koop- en uitgaanscentrum met een sterke concentratie van typisch stedelijke voorzieningen. Voor de Motieven voor vestiging en vertrek vrijetijds conomie is Amersfoort de regionale trekker. e De Kamer van Koophandel Gooi-, Eem- en Flevoland heeft in 2. Noordvleugel van de Randstad november 2008 migratieonderzoek gedaan naar de motieven van Amersfoortse bedrijven om zich hier te vestigen of te Amersfoort behoort tot de Noordvleugel van de Randstad. vertrekken. De meeste verhuizingen van en naar Amersfoort Grofweg gaat het hierbij om de regio Schiphol – Amsterdam – vinden plaats binnen de eigen gemeente en regio. Naar Leusden Haarlem – Noordzeekanaalgebied – Almere – ‘t Gooi – Amers- (11%) vertrokken de meeste bedrijven. Buiten de provincie foort – Utrecht. In de rijksnota ‘Pieken in de Delta – Gebieds- Utrecht was er vooral vertrek naar Hoevelaken (6%) en Almere gerichte economische perspectieven’ wordt de Noordvleugel (4%). Van de nieuwkomers in Amersfoort kwamen de meeste aangemerkt als één van de zes economische kerngebieden. bedrijven (10%) uit Leusden. Opvallend is daarnaast dat bij De Noordvleugel is sterk in (internationale) diensten en behoort de nieuwe vestigers Amsterdam (6%) en Utrecht (6%) op de tot de vier innovatieve hotspots van Nederland. Schiphol is het gedeelde tweede plaats komen. Dit beeld sluit aan bij eerder kloppend hart en de magneet voor internationale bedrijvigheid. onderzoek uit 2004 waarin op grotere schaal de richting van De Noordvleugel als geheel kent een grote diversiteit waar- verhuizing is onderzocht. Er kwam toen naar voren dat vooral door de afzonderlijke regio’s zich tot op zekere hoogte kunnen bedrijven vanuit het westen van de Randstad naar Amersfoort toeleggen op hun eigen sterke punten. Wij zien vier belangrijke verhuisden. De vertrekkende bedrijven gingen vooral richting kenmerken die in de regionale positionering van Amersfoort het noorden en oosten. binnen de Noordvleugel van belang zijn: Een vitale stad in een complete regio | 21

• Amersfoort kent relatief een sterke vertegenwoordiging Groei werkgelegenheid is afgenomen Tabel 7 toont de gemiddelde groei per jaar van het aantal van ontwerp- en adviesbureaus, de ICT-sector, diverse arbeidsplaatsen in Amersfoort over de periodes 1990-2000 en hoofd antoren, (zorg)verzekeraars en de opkomst van de k 2001-2007. Na 2001 is de groei duidelijk afgenomen. creatieve industrie. Daarbij is er voor dit type bedrijvigheid veel geschikte ruimte in de stad. Er is nog een grote (plan) voorraad voor kantoren. In het centrum van de stad is nog Tabel 7: Groei arbeidsplaatsen in Amersfoort veel nieuw te ontwikkelen ruimte beschikbaar, bijvoorbeeld Periode Totale groei Gemiddelde groei op de Wagenwerkplaats, Puntenburg, Oliemolenkwartier en het transformatiegebied Kop van Isselt. En deze typen 1990 t/m 2000 24.268 2.206 bedrijven ( ZZP’ers en kleine MKB’ers) laten zich goed mengen 2001 t/m 2007 3.634 606 met andere functies zoals wonen en voorzieningen. • De regio Amersfoort onderscheidt zich van andere regio’s Bron: Gemeente Amersfoort 2008, afdeling Onderzoek & Statistiek in de Noordvleugel door haar balans van ‘groen’ en ‘rood’: Amersfoort is een dynamische groeistad met een historische Sinds 2001 valt verder op dat er schommelingen zijn in de binnenstad en heeft een omgeving met een grote landschap- werkgelegenheidsontwikkeling. Na jaren van constante groei pelijke kwaliteit. De stad zelf is ook groen. In 2007/2008 was er in Amersfoort in 2004 en 2006 voor het eerst sprake mocht Amersfoort zich ‘Groenste stad van Europa’ noemen. van een daling van de werkgelegenheid. Goede en slechte jaren • Onder andere door dit aantrekkelijke woon- en leefklimaat wisselen zich af. Dit is een teken dat de gevoeligheid voor de (inter)nationale conjunctuur toeneemt. heeft ook de bevolkingsopbouw een aantal positieve kenmerken dat bedrijven naar de regio Amersfoort trekt. De bevol- Stadsperspectief 2015: verwachte groei raakt uit beeld king is bovengemiddeld hoogopgeleid: 33% van de potentiële beroepsbevolking, terwijl het landelijk gemiddelde 24% is. De ambities uit het Stadsperspectief zijn in 2008 nog niet Hiermee verband houdt het hoge aandeel van de creatieve waargemaakt. In 2015 zouden er 25.000 extra banen moeten klasse: van de werkende Amersfoorters behoort 27 % tot de zijn, maar halverwege zijn er nu 11.000 gerealiseerd. creatieve klasse, landelijk de 8ste plaats op de ranglijst van Het grootste deel hiervan (7.000) is de eerste twee jaar 50 grootste gemeenten. Tot de creatieve klasse behoren (1999-2001) gehaald. onder andere wetenschappers, onderzoekers, innovatieve ICT-ers, ingenieurs, architecten, tv-makers, journalisten, Op basis van het groeitempo sinds 2001 van gemiddeld musici, vormgevers, schrijvers en kunstenaars. Hierbij dient ongeveer 600 nieuwe arbeidsplaatsen per jaar, zou Amersfoort opgemerkt te worden dat slechts een deel van deze mensen, in 2015 op 72.000 banen uitkomen, 10.000 minder dan de net als de overige beroepsbevolking, in Amersfoort zelf werkt. verwachting. Verder bestaat de bevolking voor bijna een derde uit jongeren. Balans wonen en werken: Amersfoort is – na Almere – de jongste stad van Nederland. • Tot slot is de regio Amersfoort strategisch gelegen: het bevindt werken blijft sinds 2001 achter bij wonen De kentering sinds 2001 wordt duidelijk aan de hand van zich op de overgang tussen landsdelen met verschillende de grafiek over de banenindex. De banenindex is het aantal kwaliteiten - de poort tussen het westen en noorden en banen per inwoner in de leeftijd van 15 tot en met 64 jaar oosten van Nederland. (de potentiële beroepsbevolking). 2.5 Recente ontwikkelingen: haperende economie sinds 2001 Grafiek1: anen per inwoner (15-64 jaar) in Amersfoort B 1990-2007 In de twee vorige paragrafen is de Amersfoortse economie in grote lijnen geanalyseerd. De lange termijnontwikkeling sinds 0,80 de jaren tachtig is zeer positief. De stad is qua wonen en werken fors gegroeid, naar aantal arbeidsplaatsen zelfs twee 0,75 keer harder dan naar aantal inwoners. En de uitgangssituatie voor de economie blijft kansrijk gezien de huidige structuur 0,70 van de economie (de schone diensteneconomie), de bevolkingsopbouw (hoogopgeleid, jong) en de regionale positie die de 0,65 stad heeft. Echter, groei is geen automatisme. 0,60 Uit onze analyse blijkt dat de Amersfoortse economie sinds 2001 hapert. Aan de hand van diverse cijfers, grafieken en 0,55 onderzoeken maken we dit inzichtelijk. De samenhang van diverse factoren en de ontwikkeling sinds 2001 maken duidelijk dat we anno 2008 over een echte trend kunnen spreken (in 0,50 2000 2006 plaats van mogelijke incidenten). De gedachte dat de economie 2004 2002 2005 2003 2007 1990 1996 1999 1998 2001 1994 1992 1995 1993 1997 1991 zou opbloeien als de conjunctuur weer zou verbeteren, blijkt niet juist. Bron: Gemeente Amersfoort, afdeling Onderzoek & Statistiek 22 | Een vitale stad in een complete regio

De grafiek laat zien dat de banenindex tijdens de tweede helft Sinds 2000 is, met enkele fluctuaties, het percentage van de jaren negentig fors is gestegen, wat wil zeggen dat er Amersfoorters dat werkzaam is in de eigen stad gedaald van relatief meer banen bij kwamen dan potentiële arbeidskrach- 51,0% naar 45,9%. Het percentage Amersfoorters dat in overig ten. In 1990 was er per potentiële arbeidskracht 0,58 baan. Eemland en Utrecht werkt is ongeveer stabiel. Relatief meer Na een korte periode (1992-1995) van daling werd in 2001 de mensen zijn in Amsterdam en elders gaan werken. Tot de hoogste waarde bereikt: toen was er per potentiële arbeids- categorie ‘elders’ behoren ook Nijkerk en Barneveld, maar het kracht 0,74 baan. Na 2001 is de index gedaald naar 0,72 in 2007. is niet bekend of daar relatief meer Amersfoorters zijn gaan Dit toont aan dat sinds 2001 de ontwikkeling van het werken werken. stagneert en achterblijft bij de ontwikkeling van het wonen. Haperende banengroei is zichtbaar in de stad: De daling is beperkt, maar inmiddels wel een trend van zes jaar lege panden en bouwkavels en daarmee geen incident. De haperende banengroei is een teken dat het Amersfoortse Dalende banenindex tegengesteld aan stijging bedrijfsleven moeizamer functioneert. Dit correspondeert arbeidsparticipatie met de gegroeide leegstand in de kantorenmarkt (waardoor De verhouding tussen de waarde van de banenindex en de onder andere besloten is Podium gefaseerd te ontwikkelen). arbeidsparticipatie is een belangrijk gegeven. Als beide cijfers Momenteel staat van de Amersfoortse kantoren met een bruto ongeveer gelijk zijn, is er sprake van een evenwichtige balans vloeroppervlak van 500 vierkante meter of meer er een op de tussen wonen en werken. Immers, de banenindex is het cijfer acht (12,5%) leeg. Dit is overigens een veelvoorkomend beeld van het aantal banen per inwoner. De arbeidsparticipatie is in de Noordvleugel waar in het verleden veel op risico werd het cijfer van het aantal werkenden per inwoner. Als beide gebouwd. cijfers gelijk zijn, zijn er evenveel banen als werkenden. De uitgifte van De Wieken en Bedrijvenpark Vathorst heeft De banen ndex in Amersfoort heeft op dit moment een waarde i flinke vertraging opgelopen, al is de uitgifte de laatste twee (0,72 baan per potentiële arbeidskracht, of 72%) die ongeveer jaar wel op gang gekomen. Dit vertaalt zich echter nog gelijk is aan de arbeidsparticipatie (71,7% van de potentiële nauwelijks in banengroei omdat een deel van de uitgegeven arbeidskrachten in Amersfoort is daadwerkelijk werkzaam). kavels nog niet bebouwd zijn. In Amersfoort is momenteel nog een evenwichtige balans In Amersfoort-Noord daalt de werkgelegenheid op de tussen wonen en werken, maar zoals hiervoor aangegeven bedrijventerreinen De Hoef, Calveen en De Brand. Daar staat daalt de banenindex sinds 2001. In het volgende hoofdstuk tegenover dat op Isselt de werkgelegenheid na jaren van daling worden enkele trends beschreven. Een van de trends is dat als sinds 2004 weer is toegenomen. Dit heeft te maken met de gevolg van de vergrijzing de arbeidsparticipatie, via landelijk komst van een aantal bedrijfsverzamelgebouwen en de door stimuleringsbeleid, omhoog zal gaan. Meer mensen moeten de gemeente ingezette herstructurering. aan het werk om de vergrijzing op te vangen en sociale voor- In het CSG kent de werkgelegenheid sinds 2001 een grillig zieningen betaalbaar te houden. Een (te verwachten) stijging verloop: van 2001 tot 2003 was er lichte groei, daarna een jaar van de arbeidsparticipatie is tegengesteld aan een dalende van krimp, vervolgens een jaar van (forse) groei en de laatste banenindex. Met het oog op de toekomst is dit een teken dat twee jaar (2005-2007) is de werkgelegenheid weer licht ge- de balans tussen wonen en werken onder druk staat. daald. De realisatie van het Eemplein en delen van Puntenburg, is vertraagd. Pendel: minder Amersfoorters werken in Amersfoort Amersfoort schommelt op economische ranglijst van steden Een andere indicator die duidelijk maakt dat de balans tussen wonen en werken in Amersfoort onder druk staat is de pendel. Jaarlijks publiceert onderzoeksbureau Louter in Elsevier de Onderstaande tabel toont het percentage Amersfoorters dat in ranglijst van de economische prestaties van steden. Tot enkele de eigen stad werkt en elders. jaren geleden stond Amersfoort telkens op een positie in de Tabel 8: Werken in Amersfoort en uitgaande pendel Werkzaam in Werkzaam in Werkzaam in Werkzaam in Werkzaam Amersfoort overig Eemland Utrecht Amsterdam elders 2000 51,0% 13,2% 9,0% 4,1% 22,8% 2003 47,8% 13,2% 9,1% 4,7% 25,1% 2004 49,9% 12,0% 7,6% 5,2% 25,3% 2005 47,6% 12,0% 8,4% 5,5% 26,5% 2006 49,2% 12,3% 9,8% 5,7% 23,0% 2007 48,5% 11,9% 10,1% 5,4% 24,1% 2008 45,9% 13,6% 9,3% 5,6% 25,7% Bron: Gemeente Amersfoort 2008, afdeling Onderzoek&Statistiek (van 2001 en 2002 geen gegevens beschikbaar) Een vitale stad in een complete regio | 23

kop. De laatste jaren is Amersfoort gezakt naar een positie in exogene groei (groei van buiten) af te nemen en is Amersfoort de middenmoot, een beweging die na 2002 is ingezet toen naar verhouding meer afhankelijk van endogene groei (de groei Amersfoort minder ging scoren op de indicatoren van Louter. die van binnenuit komt: het eigen bedrijfsleven). Amersfoort is Daarbij is het verder opvallend dat het ene jaar Amersfoort te typeren als een ‘afgeleide’ economie . Het reageert sterk op daalt en het andere jaar weer iets beter doet. Ook dit is een ontwikkelingen in de economische centra rondom de stad en teken van de toenemende conjunctuurgevoeligheid. heeft geen eigen, stabiele kern die groei genereert. Louter analyseert zowel de bestaande situatie als de recente Kwalitatieve oorzaken: ontwikkeling. De daling naar de middenmoot wordt verklaard sterkte en zwakte Amersfoortse ondernemingsklimaat doordat in Amersfoort de zakelijke diensten minder groeien dan in andere steden, evenals zorg en groothandel. Ook is een Er is sprake van een veelheid aan factoren (omstandigheden) zwak punt van Amersfoort de naar verhouding kleine voor- in het Amersfoortse ondernemingsklimaat die verbeterd raad bedrijventerrein. Louter signaleert daarentegen het ruime kunnen worden. Versterking van het ondernemingsklimaat aanbod van kantoren. maakt de Amersfoortse economie voor de toekomst robuuster en vitaler. Kredietcrisis 2008: onzekere toekomst De huidige economische situatie biedt geen positief beeld voor Het regionale perspectief en de positie die Amersfoort daarin de toekomst. Een recessie zal het groeitempo waarschijnlijk neemt is hierbij zeer belangrijk. Amersfoort heeft unieke nog verder doen afnemen. Immers, in een open netwerkeco- kwaliteiten die het verder kan versterken, maar heeft ook een nomie is ook Amersfoort meer gevoelig voor de internationale aantal zwakke punten die verbeterd kunnen worden, zowel op conjunctuur. Met de onzekere conjunctuur zal Amersfoort lokaal niveau als in samenwerking met de regio. moeten kijken waar het minder conjunctuurgevoelig door kan worden. In de tabel hiernaast zijn de sterke en zwakke punten van de Amersfoortse economie opgenomen. 2.6 Sterkte – Zwakte analyse Hoewel de commissie ervan overtuigd is dat Amersfoort in eco- Conjunctuur en economische structuur nomische zin nog steeds goud in handen heeft, is de lijst met De precieze oorzaken van de moeizamer functionerende zwakke punten of punten die bedreigend zijn ongeveer even economie zijn niet te achterhalen. De verschillende sectoren groot als de lijst met sterke punten en kansen. De tabel is een scoren afwisselend goed, redelijk tot slecht op diverse indi- afsluiting van voorgaande analyse. Het lijkt ons als commis- catoren. Over lange termijn gezien steeg in de jaren negentig sie zaak dat de punten in de rechterkolom zoveel mogelijk via de werkgelegenheid in Amersfoort sneller dan landelijk, beleidsinitiatieven worden omgebogen tot positieve punten. maar sinds 2001 is de werkgelegenheidsontwikkeling in Amersfoort minder stabiel. Uit periodiek onderzoek van de Kamer van Koophandel is al langer te zien dat de omzet, winst, investeringen en toekomstverwachting van het Amersfoortse bedrijfsleven in tijden van recessie meer onder druk staan dan landelijk. In het verleden werd het effect op de Amersfoortse economie van de neergang in het bedrijfsleven gedempt door de collectieve sector (gezondheidszorg, onderwijs, overheid en dergelijke). De financiële en zakelijke dienstverlening zijn conjunctuurgevoelig. Omzet en winst in deze sectoren dalen snel bij een (inter)nationale recessie met banenverlies als gevolg. Op de langere termijn en volgens de landelijke prognoses van het Centraal Planbureau zit de meeste werkgelegenheid toch bij de overheid, gezondheidszorg en overige maatschappelijke dienstverlening. Deze sectoren zijn minder gevoelig voor recessies en dempen het effect op de totale werkgelegenheid. Tekenend in deze is dat sinds 1998 de werkgelegenheid bij de overheid landelijk 7% is gestegen en in Amersfoort 11% is gedaald. De sluiting van de kazernes lijkt hieraan ten grondslag te leggen. De groei van de werkgelegenheid in de zorg is in Amersfoort met 26% ook achtergebleven bij de landelijke groei (35%). Daarmee zwakt het dempende effect van de collectieve sector in Amersfoort af. Afgeleide economie Naar omvang is Amersfoort de afgelopen decennia economisch fors gegroeid. Deze groei was mogelijk doordat veel bedrijven van buiten de stad zich hier vestigden. De laatste jaren lijkt deze 24 | Een vitale stad in een complete regio

Tabel 9: Sterke en zwakke punten Amersfoortse economie Sterk / Kans Zwak / Bedreiging – entrale, strategische ligging – fnemende bereikbaarheid C A – oede menging ‘rood’ en ‘groen’: historische binnenstad, – uimtedruk: met name onzekerheden over toekomstige ruimte G R aantrekkelijke woonwijken en groene, landelijke omgeving voor bedrijventerreinen – ansrijke regio (provincie Utrecht) – fgeleide economie: afhankelijk van economische centra rondom; K A geen eigen, stabiele kern; hoge ambities in omringende steden / regio’s zoals Nijkerk, Barneveld, Utrecht, Almere en Amsterdam – eroepsbevolking: jong, hoogopgeleid, hoog aandeel creatieve B – aperende economie sinds 2001: H klasse, hoge arbeidsparticipatie, veel vrijwilligers • werken dreigt achter te gaan lopen bij wonen (betrokken inwoners) • pendel groeit • lokale dynamiek dreigt af te nemen • regionale positie onder druk • daling op economische ranglijst steden (Louter) door relatief mindere groei dienstensector en lage voorraad bedrijventerreinen • leegstand kantorenmarkt • eruglopende werkgelegenheid bedrijventerreinen De Hoef, t Calveen en De Brand – chone, kennisintensieve diensteneconomie: met name veel – ntbrekende schakels in typisch stedelijke voorzieningen: S O • Weinig hoger onderwijs; ook nog weinig samenwerking ontwerp- en adviesbureaus, ICT, (zorg)verzekeraars, hoofdkantoren; groeiende creatieve industrie bedrijfsleven – onderwijs – kennisinstellingen – overheid • Relatief weinig grootstedelijke voorzieningen voor uitgaan en cultuur • Beperkt stedelijk wonen: weinig functiemenging; moeizaam functionerende appartementenmarkt • Relatief weinig congresfaciliteiten en andere voorzieningen voor zakelijk toerisme – KB-structuur – wakke (regionale / landelijke) profilering: onbekende stad; city- M Z marketing nog in kinderschoenen; potentie binnenstad onderbenut – iversiteit aan werklocaties; nog veel ontwikkelingsruimte in D centrum nabij NS station – eel zomerfestivals V Een vitale stad in een complete regio | 25

3. Trends en beleidsontwikkelingen 3.1 Inleiding ontwikkelingen van nieuwe woongemeenschappen en In dit hoofdstuk kijken we naar enkele relevante trends en bedrijvigheid. Het valt aan te bevelen hiervoor een strategie beleidsontwikkelingen voor Amersfoort. Ontwikkelingen die paraat te hebben. de toekomst van de stad en de regio mede zullen kleuren. In paragraaf 3.2 beschrijven we vooral ontwikkelingen die In reactie op de visie van het kabinet heeft de Provincie van buiten op de stad afkomen. Hierin zijn ook de relevante Utrecht een aantal scenario’s geformuleerd op de toekomst beleidsambities van hogere overheden verwerkt. van de provincie. De duurzame ontwikkeling van de provincie In paragraaf 3.3 beschrijven we kort de hoofdlijnen van het staat centraal, waarbij het gaat om de relatie tussen people, gemeentelijk economisch beleid. We hebben ons hierin beperkt planet en profit. People staat voor de benodigde sociaal- tot de toekomstvisie GA2030, het collegeprogramma en het culturele kwaliteiten, zoals cultuur, onderwijs, veiligheid en huidig economisch beleidskader uit 2004. de gezondheid van inwoners. Planet staat voor de ecologische kwaliteiten, die betrekking hebben op de kwaliteit van de Aan het slot van dit hoofdstuk kijken we specifiek naar bodem, lucht, water, natuur en landschap. En profit ten slotte de betekenis van deze ontwikkelingen voor de gemeente staat voor de economische kwaliteiten zoals de kracht van het Amersfoort. Waarop kan de lokale overheid sturen, faciliteren, bedrijfsleven, het ondernemingsklimaat en de sociaalecono- stimuleren en initiëren? mische welvaart. Voor de Provincie Utrecht lijkt een dubbel- strategie het meest aantrekkelijk, waarbij de regio Utrecht zowel internationaal zwaar inzet op kenniseconomie en cul- 3.2 Trends en beleidsontwikkelingen tuur én zwaar inzet op behoud van de ecologische en sociale Welke trends en ontwikkelingen signaleren we momenteel waarden van de provincie. Dit betekent in ieder geval dat er de en welke effecten hebben deze trends op de toekomst van komende jaren meer aandacht komt voor veelzijdige stedelijk- Amersfoort? heid en voor verdichting van functies. Voor Amersfoort is en blijft de bereikbaarheid van de stad één Visie van Rijk en Provincie Utrecht op de Randstad in 2040 van de belangrijkste punten. Amersfoort is trekker van de zoge- Onder het motto ‘Internationaal sterk en regionaal aantrek- heten pakketstudies driehoek A28, A27 en A1. Daarnaast is de kelijk’ heeft het kabinet in september 2008 haar visie op de bereikbaarheid over het spoor cruciaal. Een ander belangrijk Randstad in 2040 gepresenteerd. De Randstad moet een thema voor Amersfoort is de inbreidingsopgave van de stad. Met duurzame en internationaal concurrerende topregio in people, planet, profit in het achterhoofd wordt het de komende Europa zijn. De steden in de Randstad vormen de motor van jaren een flinke uitdaging om in de bestaande stad te bouwen. de (wereld) economie. Er moeten 500.000 woningen in de Ecorys rapport voorspelt gunstige economische vooruitzichten Randstad bijgebouwd worden. Deze woningen worden vooral voor de regio Utrecht in stedelijke gebieden gebouwd waarbij het accent ligt op herstructurering van bestaande steden en binnenstedelijk Medio 2008 is er een uitgebreid rapport verschenen van Ecorys bouwen. Het kabinet schat in dat er tot 2030 geen nieuwe over de verwachte economische groei in Europa, op middel- grootschalige uitleglocaties nodig zijn. De grootste opgaven lange termijn (tot 2012). Er is gekeken naar de prestaties van voor de Randstad zijn de bereikbaarheid en het beter functio- Europese landen, waarbij Nederland een goede verwachte neren van de woningmarkt. Het kabinet wil de internationale economische ontwikkeling heeft. Van de West-Europese landen positie van de Randstad versterken door te profiteren van de komt de regio Utrecht opvallend goed uit de bus. In deze regio internationale krachten in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag wordt een groei verwacht van meer dan 3% per jaar. Het rap- en Utrecht, evenals de greenports. In de regio Utrecht wordt port is echter opgesteld voordat de financiële crisis losbarste. ingezet op versterking van het economische cluster rond de Niettemin heeft de regio Utrecht, waar Amersfoort toe behoort, universiteit Utrecht en versterking van Utrecht als draaischijf goede economische vooruitzichten op de middellange termijn. en kennisstad van Nederland. Ook wordt er ingezet op verbete- Naar langer en meer werken ring van de verbindingen van en naar de Randstad. Medio 2008 heeft de Commissie Arbeidsparticipatie onder Amersfoort maakt onderdeel uit van de Noordvleugel van leiding van TNT-topman Bakker voorstellen geformuleerd die de Randstad, maar wordt niet bij name genoemd in de visie. moeten leiden tot een verhoging van de arbeidsparticipatie en Amersfoort is de poort tussen de Randstad en het oosten en tot méér uren werken. noorden van het land. Daar ligt ook de kracht voor de toekomst. De Randstad is in de afgelopen veertig jaar steeds meer De Commissie stelt dat Nederland aan de vooravond staat uitgedijd in oostelijke en zuidelijke richting. Dat zal ook in de van een fundamentele verandering van de arbeidsmarkt: • We krijgen de komende decennia te maken met meer werk toekomst het geval zijn. Het ruimtegebruik per inwoner en per arbeidsplaats zal blijven toenemen, zodat ook bij een lagere en minder mensen, als gevolg van de vergrijzing • Door de globalisering nemen de eisen aan het kennisniveau bevolkingsgroei meer ruimte nodig is. Steden zoals Amersfoort kunnen profiteren van zowel de bestaande kwaliteiten van en aanpassingsvermogen van de beroepsbevolking toe. het leef- en ondernemingsklimaat en deze koppelen aan de Iedereen is hard nodig op de arbeidsmarkt. 26 | Een vitale stad in een complete regio

Goede bereikbaarheid cruciaal voor het vestigingsklimaat is vaak beperkt. Dat geldt niet voor de andere factoren die Het kabinet heeft een ambitieuze doelstelling voor wat betreft een rol spelen bij de woonplaatskeuze. ‘Door mooie huizen te de arbeidsparticipatie. Deze moet worden verhoogd naar bouwen, de veiligheid te garanderen en ruimte te bieden aan 80%. Hoewel Amersfoort een hoge participatiegraad heeft, cultuur en horeca is een gemeente in staat een interessant is ook in Amersfoort de 80% nog niet in beeld. Kortom, ook vestigings limaat te creëren voor een hoger opgeleide bevol- k in Amersfoort zal de participatie omhoog moeten, dus meer king. Daarmee haalt de gemeente koopkracht, een geschoold mensen aan het werk voor meer uren. Meer vrouwen op de arbeidspotentieel en zo een ideale voedingsbodem voor werk- arbeidsmarkt, meer niet-werkenden aan de slag en langer gelegenheidsgroei in huis.’ door blijven werken. Bereikbaarheid topprioriteit Werken volgt wonen De files aanzienlijk verminderen door thuiswerken fiscaal Het is allang niet meer zo dat bedrijven zich overal kunnen aantrekkelijk te maken, op flexibele tijden naar je werk gaan vestigen en dat de werknemers het bedrijf dan wel volgen. of stimuleren dat mensen dichterbij hun werk gaan wonen. Het omgekeerde is eerder het geval, volgens onderzoeker Als het aan de Commissie De Waal2 ligt worden deze maat- Marlet .1 We spraken eerder over de woonaantrekke ijkheids- l index van de Atlas voor Gemeenten. Deze index is samen- regelen zo snel mogelijk genomen om het ergste fileleed aan gesteld omdat in toenemende mate de huishoudens bepalen te pakken. Creatieve oplossingen, waarbij werkgevers, werk- waar ze willen wonen. Het werk volgt dit wonen. Het is goed nemers en overheid samenwerken, zijn hard nodig. De bereik- voor de toekomstige economie om hoogopgeleiden in huis te baarheid van de Randstad is cruciaal voor de BV Nederland. halen, maar dan moet er ook een aantrekkelijk woonklimaat De Randstad levert de meeste werkgelegenheid op en levert zijn. De Atlas voor Gemeenten heeft onderzocht welke factoren de grootste bijdrage aan de economische ontwikkeling van van belang zijn om aantrekkelijk te worden gevonden. Bereik- het land. Dat moet in de toekomst zo blijven, maar dan is een baarheid is een van de belangrijkste factoren. Uit onderzoek belangrijke – zo niet de belangrijkste – voorwaarde dat de blijkt dat, ondanks de files, de bereikbaarheid in de Randstad steden bereikbaar blijven. Ook voor Amersfoort, ingesloten het beste is. Maar bereikbaarheid alleen is niet voldoende. tussen A1, A27 en A28 geldt dit in hoge mate. Een afnemende Ook de kwaliteit van de woningvoorraad, het culturele en bereikbaarheid levert een directe bedreiging op voor het culinaire aanbod en veiligheid zijn factoren die een rol spelen. economisch vestigingsklimaat. Mobiliteitsvraagstukken vragen een bovenlokale oplossing Naast aandacht voor de bereikbaarheid op de weg, speelt en de invloed die gemeenten daar zelf op kunnen uitoefenen uiteraard de bereikbaarheid per openbaar vervoer ook een 1 Zie Marlet, Wonen werken, werken wonen, PropertyNL, febr. 2003, nr. 2 2 n september 2008 heeft de Taskforce Mobiliteitsmanagement (TFMM), ingesteld door het kabinet om het aantal file kilometers in de spits te reduceren, I oplossingen gegeven voor het beperken van het fileleed. De Taskforce werd voorgezeten door oud vakbondsleider Lodewijk de Waal. Een vitale stad in een complete regio | 27

venterreinen nieuwe stijl, waarbij er een zachtere overgang grote rol. Voor de toekomst van de stad is de komst van bestaat tussen werk en andere functies (bijvoorbeeld wonen). Randstadspoor belangrijk. Randstadspoor is het traject dat Door te benadrukken dat werken onderdeel uitmaakt van een de woonwerklocaties tussen Utrecht en Amersfoort met ‘landschap’ of milieu kan het idee verlaten worden dat werken elkaar verbindt. Op termijn zullen er 6 treinen per uur rijden. alleen thuis zou horen op afzonderlijke eilandjes van bedrijven- Naast Randstadspoor blijft de verbinding met Amsterdam en terreinen. We zullen juist toemoeten naar nieuwe concepten Schiphol van belang, evenals de verbindingen met het oosten van werklandschappen. Concepten waarbij wonen en werken en noorden van het land. De komst van de Hanzelijn mag niet meer gecombineerd kan worden, waar ruimtelijke kwaliteit ten koste gaan van de treinverbindingen tussen Amersfoort is. Deze werklandschappen passen uitstekend in een stad die en Groningen. streeft naar evenwicht tussen people, planet en profit. En de digitale bereikbaarheid zal in de toekomst een steeds belangrijkere rol spelen. Amersfoort wil de aanleg van een Noordvleugel (NV) Utrecht dekkend glasvezelnetwerk voor alle bedrijven, instellingen en De NV Utrecht is een samenwerkingsverband tussen 7 bestuur- bewoners optimaal faciliteren. Hierdoor ontstaat een digitale lijke partijen, waar onder de gemeente Amersfoort.3 Het doel super snelweg. En deze snelweg is hard nodig om alle data- verkeer te regelen en allerlei breedbanddiensten mogelijk te van de NV Utrecht is te komen tot een integrale ruimtelijk maken die zowel economisch als maatschappelijk rendement economische samenwerking. Verkeer en vervoer, ruimtelijke hebben. ordening en economische ontwikkeling staan op de agenda. Hierover worden tevens afspraken met het Rijk gemaakt. Van bedrijventerreinen naar vernieuwende werklandschappen Voor wonen geldt dat er 14.000 woningen extra nodig zijn Grond wordt steeds schaarser in Nederland. Daarom moe- in de regio. Voor Eemland wordt gedacht aan het mogelijk ten we zo duurzaam mogelijk omgaan met de ruimte die we overhevelen van een deel van de woning ehoefte naar Almere. b hebben. Dat geldt ook voor de bedrijventerreinen die ons land (periode 2015 - 2030) kent. Onlangs is er een rapport verschenen van de commissie Noordanus. Deze Taskforce herstructurering bedrijventerrei- De NV Utrecht heeft de behoefte aan nieuwe bedrijventer- nen signaleert de volgende problemen. Er zijn allereerst teveel reinen in Eemland bepaald op 110 hectare. In de Integrale verouderde bedrijventerreinen (de zogenoemde brownfields). Gebiedsuitwerking Eemland (2008) heeft Eemland 59 hectare Daarnaast zijn er teveel nieuwe en goedkope bedrijventerrei- nieuwe bedrijventerreinen gereserveerd, waarvan 10 hectare nen bijgekomen (greenfields). Het aanbod van de bedrijventer- in Amersfoort (Vathorst West). Voor de rest van de opgave reinen is onvoldoende vraaggestuurd en te weinig gedifferen- (110 – 59 = 51 hectare) is nog geen ruimte gereserveerd. tieerd en de nieuwe bedrijventerreinen hebben vaak een Bij de NV Utrecht partners en het Rijk leeft nog de vraag of de matige ruimtelijke kwaliteit. berekende behoefte op lange termijn (na 2020) ook volledig nodig is. Dit hangt af van de toekomstige economische groei. Noordanus komt met oplossingen die ervoor zorgen dat ver- Als blijkt dat er bovenop de al gereserveerde 59 hectare nog ouderde bedrijventerreinen snel kunnen worden geherstruc- behoefte is aan extra ruimte, wil men eerst de mogelijkheden tureerd. Het kabinet heeft onlangs de oplossingen en adviezen binnen Eemland bekijken en anders kan worden uitgeweken van de commissie Noordanus omarmd en 400 miljoen euro naar Gelderland of Flevoland. Wij merken op dat nabij beschikbaar gesteld voor het opknappen van verouderde Amersfoort vooral de ontwikkelingen in Nijkerk en Barneveld bedrijventerreinen. Kort samengevat komt het erop neer dat de (nog) relevant zijn om hier te noemen. provincies een centrale rol krijgen. Zij zullen de regie moeten Ontwikkeling bedrijventerreinen voeren en in overleg met gemeenten en private partijen een gezamenlijke regionale financieringsstrategie moeten opzet- 2008-2015 ten. Deze financieringsstrategie is erop gericht om gezamenlijk Over langere termijn bedraagt de gemiddelde uitgifte per jaar de financiering- en inkomstenstromen rond de aanleg, in Amersfoort 5 hectare. Momenteel worden in Amersfoort exploitatie en onderhoud van bedrijventerreinen te regelen. de bedrijventerreinen De Wieken en Bedrijvenpark Vathorst Het kabinet adviseert gemeenten om regionale ontwikkelings- ontwikkeld. Rond 2015 zullen deze terreinen volledig zijn bedrijven op te richten waarin de revenuen samenkomen. uitgegeven. Op de Wieken is nog 27 hectare uitgeefbaar. Gemeenten kunnen via de Grondexploitatiewet kapitaal Op bedrijvenpark Vathorst nog 20 hectare. vrijspelen: bedrijven zijn verplicht mee te betalen aan collec- In overig Eemland is tot 2015 nog 72 hectare uitgeefbaar. tieve verbeteringen op de terreinen (parkmanagement). In Nijkerk gaat het om 15 hectare. Daarnaast zal er in de hele Ook de zogeheten SER ladder zal worden geïntroduceerd. Dit is regio ongeveer 25 hectare bedrijventerrein verloren gaan door een stappenplan opgesteld door de Sociaal Economische Raad. transformatie naar vooral wonen. Per saldo wordt tot 2015 Dit houdt in dat bestaande ruimte eerst moet worden benut in de regio Amersfoort 109 ha bedrijventerrein toegevoegd. voordat er naar nieuwe terreinen wordt gekeken. Dit alles in Zie bijlage 3. samenhang met elkaar. De focus ligt dus op herstructurering en meervoudig ruimtegebruik. 2015-2030 (NV Utrecht) Recentelijk heeft de VROM-raad het begrip ‘werklandschappen’ Momenteel is de planvorming voor de lange termijn in volle geïntroduceerd. Werklandschappen zijn eigenlijk de bedrij- gang. Hierin is een trendbreuk met het verleden te zien. 3 e andere deelnemers aan de NV Utrecht zijn de bestuurders van de Provincie Utrecht, de gemeenten Utrecht en Hilversum, de stadsregio Utrecht (BRU) en de D gewesten Eemland, Gooi en Vechtstreek. 28 | Een vitale stad in een complete regio

ook om werk en stageplaatsen voor Amersfoorters te kunnen Op basis van het huidig voorgenomen beleid verdwijnt in bieden. Passende ontwikkelingsmogelijkheden, een goede Amersfoort na 2015 per saldo 5 hectare bedrijventerrein. bereikbaarheid en een stimulerend ondernemingsklimaat zijn In Amersfoort is alleen Vathorst West in beeld voor de realisatie voorwaarden voor een goed vestigingsklimaat. Als stad willen van een bedrijventerrein (10 ha). Op en naast Kop van Isselt wij een goede gastheer voor het bedrijfsleven zijn: wij willen wordt gedacht aan het transformeren van 15 hectare. Doordat ondernemers en bedrijven niet alleen welkom heten, maar ook overig Eemland en Nijkerk nog wel een positief saldo hebben, faciliteren.’ In het vorige hoofdstuk hebben we laten zien dat kent de regio als geheel een toevoeging van 49 ha. Dit is min- de economische ontwikkeling sinds 2001 hapert. Het realiseren der dan de helft van wat er tot 2015 wordt gerealiseerd. van de economische ambitie in het collegeprogramma vraagt extra inzet. Omringende regio’s In de omringende regio’s is het beeld wisselend. Gooi en Vecht- Plan van Aanpak Economie streek is niet van plan nieuwe bedrijventerreinen te realiseren. Het economisch beleid is verwoord in de nota ‘Amersfoort De berekende behoefte aan bedrijventerrein wordt op basis Werkt – Plan van Aanpak Economie’ (PVA Economie) uit 2004. van de huidig voorgenomen plannen volledig naar Almere Uitgangspunt is het versterken van de Amersfoortse kennis- en overgeheveld. Stadsgewest Utrecht wil de opgave van 120 ha diensteneconomie. De gemeente streeft naar een gevarieerd wel volledig realiseren, al zijn er nog niet voldoende locaties aanbod van werkgelegenheid voor hoog- en laagopgeleiden aangewezen. en een goed voorzieningenniveau. Ook mikt de gemeente hiermee op ‘schone’ bedrijvigheid die past in het aantrekkelijke Buiten de NV Utrecht zijn verder de ontwikkelingen in woon- en leefklimaat. Barneveld en Nijkerk relevant voor Amersfoort. Barneveld heeft 120 hectare bedrijventerrein gepland. Barneveld wil dit Wij vinden dit een goed uitgangspunt, maar zien twee realiseren om in de eerste plaats in de eigen groei behoefte belangrijke punten die in onze ogen onvoldoende aandacht te kunnen voorzien. In de tweede plaats willen ze selectief krijgen in de uitvoering van het beleid: het belang van groei uit de regio opvangen, voor de sectoren food, logistiek en diversiteit en de beschikbaarheid van voldoende en transport. In Nijkerk wordt tot 2030 totaal 40 tot 65 hectare gevarieerde ruimte voor bedrijvigheid op lange termijn. ontwikkeld. Hierop komen wij verderop terug. Kantoorplannen In de planvorming voor 2015-2030 worden in NV Utrecht 3.4 Beleidsinstrumenten van de lokale overheid verband geen nieuwe kantoorlocaties gereserveerd. Amersfoort kent namelijk nog een grote planvoorraad: Tot slot willen wij ingaan op de vraag hoe de lokale overheid 254.000 vierkante meter bruto vloeroppervlak. Dit betreft het economisch klimaat in een stad of regio kan beïnvloeden? vooral plannen in het Centraal Stadsgebied en Podium in Waarop kan een gemeentelijke overheid wel invloed uitoefe- Vathorst. De realisatie is vertraagd en er wordt pas gebouwd nen en waarop niet? als er vanuit de markt voldoende interesse is. Naar verwachting zal de huidige voorraad in 2020 / 2025 gerealiseerd zijn. Het rapport ‘De schaal van de stad’ (Atlas voor Gemeenten, Ook Stadsgewest Utrecht heeft nog een grote planvoorraad. 2008) geeft een vergaande analyse van de achtergronden en oorzaken van stedelijke ontwikkelingen, waaronder de Amersfoort heeft al meerdere jaren een forse leegstand economie. Daaruit komt de sterke relatie tussen wonen en die schommelt rond de 12% (een leegstand van 7% wordt werken naar voren. Zo wordt de omvang van de werkloosheid beschouwd als gezond; enige leegstand is nodig om verhui- in een stad voor 51% verklaard door de bevolkingssamenstel- zingen mogelijk te maken). Vooral de leegstand in verouderde ling (opleidingsniveau, etniciteit en leeftijd) en voor 35% door kantoorpanden op slecht bereikbare locaties is hardnekkig. de vitaliteit van de regionale economie. Andersom blijkt de Het is denkbaar dat sommige panden getransformeerd bevolkingssamenstelling vooral te worden beïnvloed door de worden naar een andere bestemming. beschikbaarheid van banen en het algehele woon- en leefklimaat. Ook de banengroei wordt voor 44% bepaald door de De leegstand en voorraad betreffen vooral grote panden. kenmerken van de bevolking, en daarnaast voor 30% door de Uit onderzoek van bureau STOGO (2007) blijkt dat in Amers- economische kenmerken van de stad. Vooral steden met een foort het aanbod van kleinschalige kantoren (tot 500 vierkante diversiteit aan economische functies blijken over lange termijn meter bruto vloeroppervlak) juist beperkt is. gemiddeld een grotere banengroei te hebben. Een opvallende conclusie is verder dat een sterk dienstenprofiel niet zo zeer een oorzaak, maar veel meer een gevolg is van een sterke groei. 3.3 Gemeentelijk beleid Een diensteneconomie heeft dus andere aanjagers nodig, Collegeprogramma waarbij vooral stedelijkheid een belangrijk fundament vormt. In het collegeprogramma ‘Amersfoort: vitale stad, waar ieder- Het mag duidelijk zijn dat de lokale overheid geen invloed een telt!’ (2006-2010) is de economische ambitie als volgt ver- heeft op de economische conjunctuur 4. Die wordt nationaal en woord: ‘Het bedrijfsleven moet kunnen bloeien in Amersfoort, 4 e conjunctuur is de feitelijke stand van zaken van de algehele economie: groei, nulgroei of daling. D 5 e economische structuur is de opbouw van de economie naar typen bedrijvigheid. Deze is veelal geografisch en historisch bepaald. D Een vitale stad in een complete regio | 29

steeds meer internationaal bepaald. Wanneer we spreken over de lokale economische structuur van een stad of regio is er ook maar beperkte invloed mogelijk vanuit de lokale overheid. De economische structuur5 kan wel bijgesteld worden, maar dit is een kwestie van lange adem (tien jaar of meer). Vooral het lokale ondernemingsklimaat is een terrein waarop de gemeente haar invloed kan uitoefenen. Dit betreft in de eerste plaats de beschikbaarheid van ruimte voor bedrijvigheid. Het voldoende beschikbaar stellen van ruimte is belangrijk voor bestaande bedrijven die willen groeien of bedrijven die naar Amersfoort willen verhuizen. Doet een gemeente dit niet, dan zal de economische dynamiek terug lopen. De gemeente kan zelf ontwikkelingen ter hand nemen, zoals de uitgifte van bedrijventerreinen en kantoorruimte, of in samenwerking met projectontwikkelaars. Ook bij de herstructurering van bestaande locaties is de gemeente leidend. Door te investeren in de openbare ruimte verbetert de totale kwaliteit waardoor het voor ondernemers aantrek- kelijker wordt om daar te investeren. Ontwikkelingen op private kavels kan de gemeente niet afdwingen, maar wel stimuleren door flexibiliteit in bestemmingsplannen (bijvoorbeeld functiemenging toestaan) en andere regelgeving. Ook via actief grondbeleid kan de gemeente in een gebied ontwikkelingen aanjagen. Via het bestemmingsplan kan de gemeente het ook mogelijk maken dat in de stad combinaties van wonen en werken kunnen ontstaan. Ook investeringen in bereikbaarheid, het stimuleren van glasvezelnetwerken en goed beheer dragen bij aan het ondernemingsklimaat. Een ander aspect waar een gemeente verschil kan maken is gericht op het actief en dienstverlenend werken richting ondernemers, zowel ambtelijk als bestuurlijk. Denken vanuit de ondernemer, een actief stimuleringsbeleid ten aanzien van ondernemersnetwerken en bijvoorbeeld samenwerking met onderwijs- en kennisinstellingen dragen positief bij aan het ondernemingsklimaat. Maar ook het actief aantrekken van nieuwe bedrijvigheid kan extra groei opleveren. De mate waarin een middelgrote stad actief acquisitie kan voeren is beperkt, maar in samenwerking met de regio zijn hiertoe meer goede mogelijkheden. Denk bijvoorbeeld aan het aantrekken van overheidsinstellingen. Door enerzijds gezamenlijk op te trekken en anderzijds binnen die samenwerking het eigen profiel te benadrukken, kan Amersfoort zichzelf beter op de kaart zetten. 30 | Een vitale stad in een complete regio

Een vitale stad in een complete regio | 31

4. Visie tot 2030 4.1 Visie begint bij ambitie en analyse voor de (inter)nationale conjunctuur die daar het gevolg van is. Streven naar een vitale stad in een complete regio Dit zijn omstandigheden waar de gemeente nauwelijks invloed We willen dat Amersfoort in 2030 een vitale stad in een op heeft, maar waar men zich bewust van moet zijn om ade- complete regio is. Hiervoor is blijvende economische quaat te kunnen handelen. dynamiek essentieel. De grotere invloed van wereldwijde gebeurtenissen op lokale omstandigheden wordt verklaard door de toenemende Wij vinden daarbij dat de economische ontwikkeling van verwevenheid van mensen en organisaties over de hele wereld: Amersfoort moet aansluiten op de karakteristieken van de stad de netwerksamenleving of netwerkeconomie. Netwerken en haar inwoners. Drie centrale opgaven hebben we geformu- zijn in eerste instantie afhankelijk van goede verbindingen. leerd die de kapstok voor ons advies vormen: Iedereen heeft goed functionerende wegen, spoorlijnen, • Meer regionale samenhang is nodig waarbij de stad en de waterwegen, vliegroutes, maar ook glasvezel- en mobiele omringende gemeenten als een geheel functioneren en telefoonnetwerken nodig om in staat te zijn met anderen in elkaar versterken. contact te komen. Als mensen of bedrijven in staat zijn om ge- • Er moet een gezonde balans tussen wonen en werken zijn, makkelijk met elkaar in contact te komen, dan kan er ook een nu en in de toekomst. hoge mate van specialisatie plaats vinden. Dat is het tweede • Economische groei moet duurzaam zijn. belangrijke kenmerk van een goed functionerend netwerk: ieder individu kan doen waar hij of zij het beste in is. Economie hapert sinds 2001 Niet alleen mensen of organisaties specialiseren zich, In hoofdstukken 2 en 3 is de huidige situatie geanalyseerd. ook samenlevingen en hun economieën specialiseren zich. Daaruit is naar voren gekomen dat de economie sinds 2001 Dit zien we vooral in de westerse economieën, die zich hapert. Als deze trend zich over langere termijn doorzet, trekt specia iseren in hoogwaardige kennisintensieve diensten. l dit een zware wissel op de vitaliteit van de stad en zal uiteindelijk het woon- en leefklimaat teruglopen. De gemeente 4.3 Meer regionale samenhang: Amersfoort zal met haar partners deze negatieve trend moe- Amersfoort in en met de eigen regio ten ombuigen om in 2030 die vitale stad in een complete regio te zijn. Op korte termijn zijn de vooruitzichten niet gunstig. Amersfoort kan niet zelfstandig de randvoorwaarden voor een Anno 2008 is wereldwijd sprake van een financiële crisis. bloeiende, lokale economie creëren. De beste strategie in een De verwachting dat er hierdoor in 2009 sprake zal zijn van netwerkeconomie zien wij in het versterken van de regionale economische recessie wordt breed gedeeld. Het is onbekend samenwerking. De regio is overigens geen vast geografisch hoe lang de recessie zal duren en hoe diep die zal zijn, maar gebied, maar de afbakening kan variëren al naar gelang het de economie van Amersfoort zal hier ook last van krijgen. vraagstuk. Als de belangrijkste regiogebieden zien wij de regio De gemeente zal zo snel mogelijk maatregelen moeten nemen Amersfoort (Eemland, Nijkerk en mogelijk Barneveld) en vanuit om voor de toekomst de randvoorwaarden over langere ter- internationaal perspectief de Noordvleugel van de Randstad. mijn te versterken. Alleen door nu te handelen kan Amersfoort De commissie vindt dat de gemeente Amersfoort een sterke mee profiteren als de landelijke recessie weer overgaat in groei. functie in en met de eigen regio moet ambiëren. Amersfoort moet de motor van de regionale economie zijn. Amersfoort is de centrumgemeente in de regio Eemland/Nijkerk. Verder zou 4.2 Netwerkeconomie en conjunctuur de relatie met Barneveld nader bekeken kunnen worden. Om Wij zien twee belangrijke, algemene omstandigheden die het een sterke regionale economie te krijgen, zal Amersfoort in de denken over een economische visie sterk bepalen. Dat is ten eerste plaats haar eigen aantrekkelijkheid moeten vergroten. eerste de netwerksamenleving of netwerkeconomie. En ten In de tweede plaats moet de onderlinge samenhang met de tweede de toenemende gevoeligheid van de lokale economie omringende gemeenten vergroot worden. Amersfoort centrum van de regio 32 | Een vitale stad in een complete regio

1. Vergroot de aantrekkelijkheid van Amersfoort in de Bedrijven- en kantorenterreinen breedste zin Het derde aandachtsgebied betreffen de bedrijven- en kanto- De kracht van Amersfoort is haar goede menging van stedelijk- renterreinen. Nu en in de toekomst is voldoende en passende heid en groene, leefbare wijken nabij het centrum. Deze menging ruimte voor bedrijvigheid nodig. De aantrekkelijkheid van de moet verder worden versterkt over de hele breedte van het ge- bedrijven- en kantorenterreinen moet de gemeente verder meentelijk beleid: ruimtelijk, sociaal en economisch. Geografisch versterken om bestaande bedrijven vast te houden, om hun onderscheiden wij drie aandachts ebieden voor versterking: g groei te faciliteren en om nieuwe bedrijven aan te kunnen het centrum, de wijken en de bedrijven- en kantorenterreinen. trekken. Actief beleid is nodig om het natuurlijk verloop bij maturiteit te keren. Onder andere de adviezen van de commissie Centrum Noordanus over de planning van werklocaties en het VROM- In de eerste plaats moet het centrum verder verstedelijken en advies over werklandschappen (zie hoofdstuk 3) zijn hierbij aan het bruisende hart van de stad zijn. De kantorenmarkt en de vrije de orde. Ook een zekere thematisering van de diverse terreinen tijdseconomie (winkelen, uitgaan, cultuur e.d.) zijn de econo- is gewenst om ze voor bepaalde doelgroepen geschikter te mische pijlers van dit gebied. Verdere verstedelijking versterkt maken. Hierop gaan we dieper in bij hoofdstuk 5 over de aan- het fundament onder de economische vitaliteit van de stad bevelingen voor het ruimtelijk-economisch beleid. en maakt de stad minder afhankelijk van de ontwikkelingen in 2. Vergroot regionale samenhang: stad en regio hand in hand andere regio’s. Sterker, Amersfoort zal zelf een nog belangrijkere bron van groei en dynamiek voor haar eigen regio zijn. De kenmerken van de verschillende gemeenten rondom de Bepaalde typisch stedelijke voorzieningen zijn nog onvoldoen- stad zijn onmisbaar voor de kwaliteit en het functioneren van de aanwezig, onder andere op het gebied van hoger onderwijs, Amersfoort. En andersom is de regio gebaat bij een sterke, cultuur, uitgaan, congres- en vergaderfaciliteiten en stedelijk dynamische centrumstad. Binnen Eemland wordt al bij diverse wonen. Voor een deel wordt dit in het gemeentelijk beleid onderwerpen samengewerkt, zoals de verstedelijkingsopgave erkend en wordt er aan gewerkt, onder andere op en rond het in het kader van NV Utrecht, mobiliteit, de arbeidsmarkt en Eemplein. Echter, er is geen integrale ambitie en visie op de milieubeheer. We adviseren de samenwerking op economisch stedelijke identiteit van de stad, haar positie in de regio en in gebied te versterken. Het gaat dan om de erkenning van de Nederland. Daarmee ontbreekt ook de overkoepelende opgave specifieke kwaliteiten van iedere gemeente en de onderlinge waar de gemeente met haar partners aan wil werken. samenhang. Dit sluit aan op het kenmerk van een netwerksamenleving. Wijken Sinds 2001 is de banengroei in Amersfoort afgenomen. Voor de In de tweede plaats zijn aantrekkelijke wijken buiten het werkgelegenheid is de stad zelfs meer afhankelijk geworden centrum nodig. Naast rustige woonwijken (‘slaapwijken’) heeft van andere regio’s: sinds 2001 werken naar verhouding steeds de stad wijken nodig waar meer diversiteit en menging van minder Amersfoorters in de eigen stad. Wij vinden dat deze wonen en werken nodig. Dit versterkt de aantrekkelijkheid van trend moet worden omgebogen en dat Amersfoort haar de wijk. Met Amersfoort Vernieuwt worden momenteel de economische betekenis voor de regio weer moet vergroten verouderde wijken aangepakt, maar ook de andere wijken zoals zij dat in de jaren tachtig en negentig deed. verdienen aandacht. Zo zijn in de wijken veel potentiële ondernemers aanwezig. De gemeente kan deze kans benutten door 4.4 Balans wonen en werken, nu en in de toekomst de juiste randvoorwaarden te creëren zodat ondernemerschap Bevolkingstrends: veel nieuwe banen in de eigen regio nodig in de wijken kan bloeien. Een goede combinatie van bedrijvigheid passend in het woon en leefklimaat van de wijk is daar- De balans tussen wonen en werken in de eigen regio wordt voor nodig. Niet alle typen bedrijvigheid past in een wijk en zal kwantitatief (voldoende banen) en kwalitatief (passende daarom soms moeten verdwijnen. Dan is het belangrijk dat op banen) steeds belangrijker om een aantrekkelijke stad te zijn andere plekken in de stad, bijvoorbeeld op bedrijventerreinen, en een vitale samenleving te hebben. voldoende en passende ruimte is. Ook daarom is voldoende ruimte voor bedrijventerreinen van belang. Ruim 60% van de Amersfoorters met een baan werkt in Verder is versterking van de sociaaleconomische positie van Eemland. Het percentage dat in Nijkerk, Barneveld en omge- mensen in bepaalde wijken nodig. Hierbij merken wij op dat de ving werkt is niet bekend, maar we kunnen aannemen dat arbeidsmarkt regionaal functioneert waardoor het creëren van minstens tweederde van de werkende Amersfoorters in de werkgelegenheid in de wijken op zichzelf geen oplossing eigen regio werkt. De rest werkt verder weg, vooral in de regio’s is voor de werkloosheid in de wijken (zie ook het rapport Utrecht en Amsterdam. ‘De schaal van de stad’ van de Atlas voor Gemeenten). Banen In een netwerksamenleving zijn goede verbindingen dan ook kunnen door werknemers uit de hele regio worden ingevuld en essentieel. De toenemende fileproblematiek en vertragingen in andersom kunnen de wijkbewoners in de hele regio een baan het openbaar vervoer trekken een zware wissel op de econo- vinden. Het aanpakken van werkloosheid vraagt een regionale mische vitaliteit. Het gemak waarmee mensen zichzelf of hun aanpak. De gemeente Amersfoort werkt al goed samen met de goederen kunnen verplaatsen staat zwaar onder druk. Als ge- omringende gemeenten en moet daar zeker mee doorgaan. volg beslist een groeiend aantal mensen anders over de keuze Een vitale stad in een complete regio | 33

Voorkeurscenario: Amersfoort vergroot haar regiofunctie en van hun woon- en werkplek dan gebruikelijk was. Steeds meer draagt bij aan het handhaven van de regionale balans tussen mensen willen niet meer bij hun werk wonen, maar ze willen wonen en werken bij hun woning werken (werken volgt wonen). Ook (deels) De gemeente Amersfoort moet een regiofunctie ambiëren en thuiswerken past in deze trend (zie ook hoofdstuk 3). hierover met de omringende gemeenten (in Eemland, Nijkerk en Barneveld) de samenwerking zoeken. Om een indicatie van De opgave voor de balans tussen wonen en werken wordt het aantal benodigde nieuwe banen te krijgen, hebben wij aan verder bepaald door demografische ontwikkelingen. Landelijk de hand van de banenindex en de bevolkingsprognose (op ba- zal aan de groei van de bevolking een einde komen en in de sis van gemeentelijke cijfers waarin ook de geplande woning- toekomstige opbouw van de bevolking zullen er relatief meer bouw tot 2030 is verwerkt) het voorkeursscenario uitgewerkt. ouderen zijn. Nederland zal vergrijzen. Dit heeft tot gevolg dat Hierbij zijn de volgende uitgangspunten van belang: de verhouding tussen actieven (zij die werken en belasting- Om te kunnen spreken van een grotere regiofunctie zal de inkomsten genereren) en inactieven (onder andere ouderen) Amersfoortse banenindex moeten toenemen van 0,72 baan per onder druk komt te staan. De commissie Bakker heeft zich over inwoner (van 15-64 jaar) naar ongeveer 0,9 baan per inwoner. dit vraagstuk gebogen. Zij bevelen het kabinet onder andere Dan draagt Amersfoort bij aan de regionale balans tussen wonen aan dat de arbeidsparticipatie wordt verhoogd: van de poten- en werken. Dit getal is vergelijkbaar met de huidige banenindex tiële beroepsbevolking (iedereen in de leeftijd van 15 tot en van andere middelgrote steden met een regiofunctie, zoals met 64 jaar) zal een groter deel moeten werken. Het landelijk Den Bosch (0,92), Eindhoven (0,89) en Zwolle (0,88). In onder- gemiddelde is nu ongeveer 67% en dit moet volgens de com- staand tabel is dit vertaald naar het aantal benodigde banen. missie Bakker naar 80%. Onder andere het aandeel werkende vrouwen en allochtonen zal omhoog moeten en de oudere generatie werknemers zal langer moeten doorwerken. Tabel 10: Banengroei in voorkeurscenario (regiofunctie) Dit is nodig om de nationale economie draaiende te houden Beroeps- en de sociale voorzieningen betaalbaar te houden. Jaar bevolking Banenindex Banen Verhoging van de arbeidsparticipatie is vooral een landelijke 1990 68.204 0,58 39.665 aangelegenheid. Maatregelen van de nationale overheid zullen dit proces op gang brengen. Daarnaast is regionaal de beschik- 2001 86.618 0,74 63.933 baarheid van voldoende en passende banen van belang. 2007 93.746 0,72 67.567 Ook voor de regio Amersfoort betekent dit dat er extra banen nodig zijn om ook hier te kunnen bijdragen aan een verhoging 2007 (banen afgerond) 0,72 67.500 van de arbeidsparticipatie. 2023 110.328 0,86 95.000 2030 105.485 0,90 95.000 Hierbij moet worden opgemerkt dat in Amersfoort de situatie anders is dan de landelijke situatie. De stad heeft naar verhouding een jonge bevolking. Amersfoort is na Almere, de jongste stad van Nederland. De jongeren van nu willen in de toekomst Van 2007 tot 2023 zijn in het voorkeurscenario ongeveer 27.500 een baan en bij voorkeur in de eigen regio. Dit gegeven gecom- nieuwe banen (95.000 – 67.500) nodig, gemiddeld ongeveer bineerd met de woningbouwplannen leidt er toe dat de Amers- 1700 nieuwe banen per jaar. We hebben er in dit rekenmodel foortse beroepsbevolking tot 2023 nog blijft groeien. (166.000 voor gekozen om het aantal banen tot 2023 te laten groeien. inwoners) Daarna treedt in Amersfoort pas de vergrijzing in. Immers, de potentiële beroepsbevolking neemt in Amersfoort tot 2023 nog toe. In die periode moet de banengroei plaatsvin- Er zijn samengevat drie belangrijke bevolkingstrends waarmee den. Van 2023 tot 2030 kan het aantal banen dan gelijk blijven: de gemeente Amersfoort in het streven naar voldoende en ondanks de dalende beroepsbevolking na 2023 vinden wij dat passende banen rekening moet houden: eenmaal gecreëerde banen behouden moeten blijven. • Werken volgt wonen: Amersfoorters willen dichter bij huis Daarmee zal de banenindex in 2030 op 0,9 uitkomen. werken; • Verhoging arbeidsparticipatie: landelijk zal gestimuleerd De berekening betreft een theoretisch rekenmodel dat vooral bedoeld is om de opgave richting 2030 kwantitatief te duiden. worden dat meer Amersfoorters willen werken en langer In werkelijkheid verschilt de groei per periode. Wij onderschei- doorwerken; • Jonge bevolking: in Amersfoort groeit de eigen beroeps- den drie periodes: • Korte termijn: de eerste jaren zal er met de te verwachten bevolking nog tot 2023. Dit betekent dat er veel jonge mensen op de arbeidsmarkt komen. recessie eerder sprake zijn van minder groei of zelfs een afname van de werkgelegenheid. Pas over enkele jaren mag Wij hebben de opgave voor nieuwe banen vertaald naar een verwacht worden dat de groei wordt ingezet. • Middellange termijn: vooral tussen 2010-2020 groeit de regionaal scenario en naar een minimumscenario. We geven de voorkeur aan het regionale scenario waarbij Amersfoort beroepsbevolking nog hard en zal er forse groei nodig zijn bijdraagt aan de regionale balans tussen wonen en werken. (per jaar meer dan het lange termijn gemiddelde van 1700 Het minimumscenario is de ondergrens waarbij Amersfoort nieuwe banen per jaar). Een krachtig regionaal stimulerings- in ieder geval haar lokale balans tussen wonen en werken beleid is hiervoor nodig. Herstructurering van bestaande lo- vasthoudt. caties en de realisatie van nieuwe, grootschalige werklocaties 34 | Een vitale stad in een complete regio

Amersfoort: een jonge stad als De Wieken, Bedrijvenpark Vathorst, Kantorenpark Podium een natuurlijk verloop aan de orde zal zijn: op korte termijn en de planvoorraad in het CSG kunnen in deze periode de eerst lagere groei of zelfs daling, op middellange termijn hoge groei ruimtelijk faciliteren. Wij verwachten daarbij dat met groei en op lange termijn kan de groei geleidelijk afvlakken. een forse inhaalslag er een vliegwiel kan ontstaan die de Een verdere kwalitatieve beschrijving van deze scenario’s is in groei voor de jaren die volgen aanjaagt. bijlage 4 opgenomen. • Lange termijn: op de lange termijn zal de groei van de beroepsbevolking geleidelijk afvlakken en na 2023 overgaan in daling. 4.5 Duurzame economische groei: verder versterken In die periode kan de banengroei geleidelijk verminderen zodat van kennis- en diensteneconomie richting 2030 de economische groei geleidelijk afneemt. Bedrijvigheid die past bij de kenmerken van de stad en haar inwoners Dit verloop past bij de omslag van uitbreiding naar inbreiding. Wij adviseren de gemeente de ontwikkeling van het aantal De balans tussen wonen en werken is in de vorige paragraaf arbeidsplaatsen en de banenindex jaarlijks te monitoren en kwantitatief uitgewerkt. Ook kwalitatief moet er sprake zijn daarbij rekening te houden met dit verloop. van een balans tussen wonen en werken. De economische ontwik eling moet duurzaam zijn (people, planet en profit) en k Minimumscenario: Amersfoort handhaaft minimaal haar aansluiten bij de kenmerken van de stad en haar inwoners. lokale balans tussen wonen en werken Het type bedrijvigheid moet passen in het aantrekkelijke Dit scenario zien wij als een richting om op terug te vallen woon- en leefklimaat van de stad. De omslag die de stad gaat indien het voorkeurscenario niet haalbaar blijkt. Het mini- maken van uitbreiding naar inbreiding vraagt ruimte-intensieve mumscenario (‘no regret’) is de minimale ambitie die de bedrijvigheid en bedrijvigheid die zich goed leent om te mengen gemeente moet realiseren om in ieder geval de groei van de met andere functies. De stad is niet vol, maar heeft wel slimme eigen beroepsbevolking bij te houden. Ook het minimumscena- oplossingen nodig om de schaarse ruimte goed te benutten. rio hebben wij kwantitatief vertaald naar het aantal banen dat Het type werkgelegenheid moet passen bij de kenmerken van de nodig is. Hier zijn we uitgegaan van een gewenste banenindex beroepsbevolking. Deze doelstellingen worden het beste gediend van ongeveer 0,8 baan per inwoner van 15-64 jaar in 2030. met het verder versterken van de kennis- en diensteneconomie. Specialisatie en diversificatie Tabel 11: Banengroei in minimumscenario (lokale balans Het adagium voor de economische strategie van Amersfoort is wonen en werken) in de eerste plaats dat de stad versterkt wat al sterk is: verdere Beroeps- specialisatie van het kennis- en dienstenprofiel. Daarbij past ook Jaar bevolking Banenindex Banen een strategie waarin de gemeente streeft naar meer diversiteit. 1990 68.204 0,58 39.665 Wij vinden dat de huidige variatie typen bedrijvigheid van Amersfoort groter moet zijn om een breder en sterker econo- 2001 86.618 0,74 63.933 misch fundament te creëren. De stad is in het verleden sterk 2007 93.746 0,72 67.567 gegroeid in de zakelijke diensten en de kantorenmarkt. Ook is de 2007 (banen afgerond) 0,72 67.500 innovatieve logistieke dienstverlening een groeisector gebleken. Mogelijke diversificatie van de economische structuur kan worden 2023 110.328 0,76 84.500 gezocht in innovatieve, hoogwaardige vormen van maakindus- 2030 105.485 0,80 84.500 trie. Ook het inzetten op specifieke kansen vanuit de publieke sector (overheidsdiensten, onderwijs), vrije tijdseconomie of zorgeco omie kunnen bijdragen aan het versterken van het n Van 2007 tot 2023 zijn in het ‘no regret’-scenario ongeveer economische fundament van de stad en de regio. In het volgende 17.000 nieuwe banen (84.500 – 67.500) nodig, gemiddeld ruim hoofdstuk doen wij daar enkele concrete aanbevelingen voor. 1000 nieuwe banen per jaar. Ook hierbij geldt dat in praktijk Een vitale stad in een complete regio | 35

5. Aanbevelingen 5.1 Meer aandacht nodig voor een vitale economie toeleggen op het benutten van haar eigen, specifieke potentie. Economische groei is geen automatisme Daarnaast zal enerzijds de samenhang met andere beleids elden, v Een visie tot 2030 is deels een momentopname. Onze visie zoals ruimtelijke ordening, verkeer, milieu en dergelijke, versterkt is tot stand gekomen op basis van een mix van algemene moeten worden. Anderzijds zal de gemeente de economische principes, een analyse van trends en de actualiteit. We reage- agenda en de uitvoering niet zonder partners kunnen realiseren. ren onder andere op het huidige beleid van de gemeente en De samenwerking moet worden versterkt. Dit is niet alleen een hebben bestaande of voorgenomen plannen tegen het licht oproep aan de gemeente, maar evenzeer aan de partners. gehouden. Wij bieden ons advies aan het college van B & W van de gemeente Amersfoort aan. Wij juichen het toe Wij adviseren begin 2009 direct te starten met het maken van als velen zich gaan mengen in de discussie over het beleid en een economische agenda. De analyse, visie en aanbevelingen zich betrokken tonen bij de uitvoering. Wij zijn een onafhanke- in dit rapport kunnen hiervoor de basis vormen. Wij adviseren lijke commissie die van buiten heeft gekeken naar de stad en de gemeente deze agenda samen met haar partners in de stad haar economie. Het is verder aan de gemeente Amersfoort, en de regio op te stellen. De samenwerking met partners is van politiek tot ambtenarij, om met haar partners in en buiten onmisbaar. We raden aan de voortgang van een aantal kernin- de stad het beleid verder vorm te geven. dicatoren te monitoren, bijvoorbeeld de ontwikkeling van de banengroei en de banenindex. Door periodiek de uitvoering Wij hebben geconstateerd dat het economisch beleid in van de economische agenda te evalueren en bij te stellen Amersfoort nog niet de aandacht krijgt die het verdient. ontstaat een regelmatige cyclus waarin het economisch beleid Economische groei is geen automatisme. Dat gaat niet vanzelf blijvend de benodigde aandacht krijgt. goed. De ontwikkelingen sinds 2001 die wij in dit rapport 5.2.2 Vervul een regionale trekkersrol en kom tot een hebben geschetst maken dit duidelijk: de economie hapert. bestuurlijk akkoord Er liggen, ondanks de minder gunstige actualiteit, wel volop kansen om Amersfoort ook in de toekomst economisch te Onderdeel van de economische agenda is ook dat de gemeente laten floreren. De groei in het verleden (voor 2001) en de zo snel mogelijk overleg over de economische ambities gaat kansen die uit verschillende studies blijken (Ecorys) laten zien voeren met de regio Amersfoort. Niet alleen met de Eemland- dat de uitgangssituatie goed is en dat Amersfoort voldoende gemeenten, maar ook met Nijkerk en Barneveld. En de pro- potentie heeft. Echter, die potentie moet wel benut worden. vincies Utrecht en Gelderland moeten hier ook bij betrokken worden. Dit hoort bij de regionale verantwoordelijkheid en de Met ons advies willen wij een bijdrage leveren aan de discussie regiofunctie van Amersfoort. over de toekomst van de stad. En aan de stappen die de gemeente samen met haar partners moet zetten. We hopen dat De regionale samenwerking gaat onder andere over de dit resulteert in een integrale ambitie en visie op de identiteit algehele identiteit van de regio. Dit betreft de mate waarin van de stad, haar positie in de regio en in Nederland. stedelijkheid en landelijkheid elkaar kunnen versterken en Daarmee ontstaat ook de overkoepelende opgave waar de welke economische voorwaarden hiervoor nodig zijn. Vooral de gemeente met haar partners aan wil werken. Alleen zo kan planning en inrichting van kantoren- en bedrijventerreinen is Amersfoort nu en in de toekomst een belangrijke bron van gebaat bij een grotere regionale samenhang. Hiermee worden groei en dynamiek voor haar eigen regio zijn. de beste randvoorwaarden voor de economie gecreëerd. Wij adviseren de gemeente Amersfoort een en ander in een be- Onze aanbevelingen zijn een integraal pakket: stuurlijk akkoord met de regio vast te leggen. Er zijn meerdere samenhang is van belang gradaties denkbaar voor een bestuurlijk akkoord, variërend van • elkaar informeren en regionaal af te stemmen; In onze aanbevelingen maken wij onderscheid naar organi ato- s • afspraken over de planning en uitgifte van werklocaties; rische adviezen en inhoudelijke adviezen. Wij willen hierbij bena- • afspraken over werving en selectie van bedrijvigheid; drukken dat onze aanbevelingen in samenhang zijn opgesteld. • afspraken over regionale verevening bij gronduitgifte of het Alle aanbevelingen zijn nodig om de beste voorwaarden voor een vitale economie te creëren. Het bewaren van deze samenhang opzetten van een regionale ontwikkelingsmaatschappij. moet leidend zijn in het toekomstig economisch beleid. 5.2.3 Intensiveer de samenwerking binnen de Noordvleugel Amersfoort werkt op economisch gebied al veel samen met 5.2 Organisatorische aanbevelingen andere steden en de Provincie Utrecht om de kenniseconomie 5.2.1 Maak samen met de partners in de stad een economisch te versterken. Wij adviseren de gemeente de lopende samen- plan van aanpak en evalueer en actualiseer periodiek werking binnen programma’s als de Taskforce Innovatie regio We constateren dat de gemeente Amersfoort geen integrale Utrecht (TFI) en het programma Pieken in de Delta (ministerie economische strategie heeft. In het gemeentelijk economisch van Economische Zaken) te intensiveren. Zo wordt binnen de beleid wordt onderkend dat de identiteit en de kracht van de TFI gewerkt aan het stimuleren van innovatie, creatieve econo- Amersfoortse economie gelegen is in de kennis- en diensten- mie en de samenwerking met bedrijven en kennisinstellingen. economie. Binnen dit kader zal de gemeente zich meer moeten Ga daar mee door en vervul een trekkersrol voor de eigen regio. 36 | Een vitale stad in een complete regio

5.2.4 Zorg voor voldoende en passende capaciteit in 5.3.1 Voer een actief en dienstverlenend innovatiebeleid de gemeentelijke organisatie voor de uitvoering van de Wij adviseren de gemeente nu en in de toekomst door te gaan economische agenda, de samenwerking met partners en met het stimuleringsbeleid zoals dat in het gemeentelijk de dienstverlening aan bedrijven innovatiebeleid tot uiting komt. Wij zien het innovatiebeleid De samenwerking met diverse partners vergt veel overleg en als een vorm van dienstverlening: bedrijven met ambitie en inzet van menskracht. Voor het uitwerken en onderzoeken van ideeën moeten in de gemeente een partner vinden die met beleidsmogelijkheden geldt hetzelfde. Niet alleen mensen zijn hen wil samenwerken en voor hen goede randvoorwaarden nodig, maar ook budget om projecten te kunnen uitvoeren. schept. De gemeente kan als neutrale partner een aanjaag- Beleid moet immers leiden tot uitvoering. en regiefunctie vervullen om zo faciliteiten te laten ontstaan. De gemeente hoeft dit niet zelf te verzorgen, maar kan door En bovenal is het van belang dat alle bedrijven in de stad nauwe samenwerking haar partners en kennis- en facilitaire kunnen rekenen op een goede dienstverlening van de gemeen- organisaties aan de stad binden zodat ondernemers van hun te (accountmanagement en bedrijfscontactfunctionarissen). diensten gebruik kunnen maken. Concreet denken wij aan: Dat vraagt om formatie binnen de ambtelijke organisatie, de samenwerking met TFI, netwerkbijeenkomsten, coaching en maar ook om bestuurlijke betrokkenheid. Bedrijven, onderwijs- opleiding voor ondernemers en samenwerking met hoger on- instellingen en kennisinstellingen moeten zich welkom voelen derwijs en kennisinstellingen. We vinden dat dienstverlening en in de stad, van ZZP’ers en het MKB tot de grote bedrijven. netwerkvorming in het innovatiebeleid versterkt kan worden. Goede overlegstructuren onderhouden met ondernemersver- enigingen en voeling houden met vooral het MBK is belangrijk. Het scheppen van ruimtelijke randvoorwaarden is een belang- De individuele dienstverlening aan bedrijven zal vooral via rijk onderdeel van het innovatiebeleid. Denk aan huisvesting de ambtelijke organisatie verlopen, bijvoorbeeld door een voor specifieke doelgroepen in gethematiseerde werklocaties bedrijfscontactfunctionaris. – de broedplaatsen –, zoals het Oliemolenkwartier en de Wagenwerkplaats. We adviseren de gemeente het profiel Ook adviseren wij het college dat iedere bestuurder de vaste ‘ontwerp & advies’ stad verder te versterken. ‘accountmanager’ voor een of meerdere grote bedrijven en 5.3.2 ntensiveer de samenwerking met het beroeps en hoger I snelle groeiers wordt. Daarmee vergroot de gemeente de onderwijs- en kennisinstellingen binding en de service aan de grote bedrijven in de stad. Daarnaast vinden wij dat de gemeente door moet gaan Wij vinden dat de gemeente de binding van de stad met het met bedrijfsbezoeken, ook bij het MKB. onderwijs en andere kennisinstellingen moet vergroten. Een hechte relatie tussen onderwijs, kennis en bedrijfsleven is een onmisbaar fundament voor een bloeiende kennis- en 5.3 Aanbevelingen voor specialisatie: Versterk wat sterk is… diensteneconomie. De gemeente heeft hierin, samen met Amersfoort heeft al een sterk kennis- en dienstenprofiel. andere overheden een belangrijke voorwaardenscheppende rol. Nadere specialisering hiervan biedt in onze ogen de beste Wij adviseren de gemeente in eerste instantie de samenwer- voorwaarden voor een duurzame economie en past bij de king met de Hogeschool Utrecht, al met HU Amersfoort in de karakteristieken van de stad en de bevolking. Aan de hand van stad gevestigd, te versterken. Verdere uitbreiding naar meer drie thema’s geven we concrete aanbevelingen voor het verder economisch getinte opleidingen gericht op het versterken van versterken en specialiseren van de kennis- en diensteneconomie. ondernemerschap zou een welkome aanvulling zijn. Daarnaast Intensiveer de samenwerking met onderwijs en kennisinstellingen Campus nieuwe stijl nabij de Eemhaven uit boek campusontwikkeling in Utrecht over nut en noodzaak, en lessen uit Amerika. Auteur: Oedzge Atzema. Fotograaf: Art Zaayer Een vitale stad in een complete regio | 37

5.3.4 Onderzoek de mogelijkheden naar versterking van is de HU de laatste jaren van onderwijsinstelling doorontwik- innovatieve logistiek. keld naar een instelling die nu ook veel (praktijkgericht) onderzoek doet met lectoren en kenniskringen. Daarbij heeft HU ook De innovatieve logistiek is de laatste jaren een groeisector de samenwerking met de Universiteit Utrecht geïntensiveerd gebleken. Volgens bureau Louter scoort Amersfoort al hoog op en deze wordt de komende jaren uitgebreid. Als kennisinstel- de logistieke sector. Wij adviseren de gemeente te onderzoeken lingen zijn HU en UU sterk complementair en beide instellin- of deze innovatieve tak van logistiek meer kansen kan krijgen gen participeren in de TFI. Niet alleen het hoger onderwijs is in Amersfoort. Gezien de schaarse ruimte gaat het vooral om belangrijk in Amersfoort, ook de ROC’s. Momenteel studeren er innovatieve, arbeidsintensieve logistiek met de nadruk op in Amersfoort circa 11.000 leerlingen in het MBO. Bevordering diensten en minder op het fysieke transport. In overleg met de van doorstroom van het MBO naar het HBO vereist speciale regio kan de gemeente bekijken hoe de bedrijvigheid voor de aandacht, omdat de Amersfoortse percentages ongunstig af- gehele logistieke keten gefaciliteerd kan worden. wijken in vergelijking met het landelijk gemiddelde. Daarnaast is het zaak met het oog op innovatieve ontwikkeling in het 5.4 Aanbevelingen voor diversificatie: … en vergroot de bedrijfsleven ook het MBO structureel en actief te betrekken. diversiteit van de economische structuur Meer concreet zien wij voor Amersfoort de volgende kansen: Wij adviseren de Amersfoortse economie diverser te maken • Onderzoek de mogelijkheden van een campus nieuwe stijl om daarmee minder conjunctuurgevoelig te worden in de in de buurt van het Oliemolenkwartier, Kop van Isselt en toekomst. En daarmee een meer eigen stabiele economische de Maatweg. Een campus nieuwe stijl is een plaats waar kern op te bouwen die beter bestand is tegen conjuncturele onderwijs, kennis, creativiteit, startende bedrijven, en onder- schommelingen. nemerschap fysiek samen komen. • De Universiteit Utrecht en de Hogeschool Utrecht werken 5.4.1. ergroot het aandeel van de publieke sector: overheids- V diensten, zorgeconomie en onderwijs: Overheidsdiensten momenteel samen in het Centrum voor Ondernemerschap en Innovatie (CvOI). Dit centrum is gevestigd in Utrecht op de Onder andere door de sluiting van kazernes in Amersfoort Uithof en werkt onder andere aan de overdracht van kennis is het aantal banen in de overheid flink gedaald. Veel ster- naar bedrijven en biedt diverse faciliteiten voor startende, ker dan in de rest van Nederland. Wij pleiten voor een actief innovatieve bedrijven. In goed overleg tussen gemeente, acquisitiebeleid voor overheidsdiensten. De centrale ligging hogeschool en universiteit lijkt een Amersfoortse vestiging van Amersfoort is aantrekkelijk voor regionale en landelijke haalbaar. Dit zou de Amersfoortse kennis en dienstenecono- (semi-)overheidsdiensten. Een goed voorbeeld van een nieuwe mie een grote impuls geven. overheidsinstelling is het nieuwe gebouw van de Rijksdienst • Speel een verbindende rol bij het optimaliseren van het voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten aan het aanbod van na- en bijscholing van werknemers, masterclasses, Smalle Pad in Amersfoort. MBA’s en praktijkgerichte cursussen. De vele adviesbureaus die Verder kent Amersfoort al veel landelijk werkende branche- Amersfoort telt zouden hierbij betrokken kunnen worden. organisaties en non-profitorganisaties. Zo heeft onlangs Als recent voorbeeld noemen we de Utrechtse Ondernemers Veilig Verkeer Nederland zich hier gevestigd. In het kader van Academie. Sinds december 2008 heeft Amersfoort een eigen thematisering en clustering is het interessant om de moge- Business Course waar ondernemers worden bijgeschoold. lijkheden te onderzoeken om een specifieke locatie of een Dit past goed binnen het profiel ‘ontwerp en advies’. gebouw voor deze doelgroep te realiseren. 5.3.3 nvesteer in specifieke voorzieningen voor ZZP’ers en I 5.4.2 Zorgeconomie startende ondernemers Als gevolg van de toenemende vergrijzing en de medisch- Wij verwachten dat de groep ZZP’ers in de toekomst struc- technologische ontwikkelingen zal er de komende jaren sprake tureel zal blijven groeien, ondanks conjuncturele fluctuaties. zijn van economische groei in de zorgsector. In het bijzonder Deze groep brengt veel dynamiek. Daarom vinden we dat de kunnen er nieuwe banen worden gegenereerd in aanvullende gemeente een specifieke ZZP- strategie moet ontwikkelen, diensten. Ook zal er in Amersfoort sprake zijn van extra ar- door bijvoorbeeld een ZZP-wijk aan te wijzen in de buurt beidsplaatsen doordat het nieuwe ziekenhuis aan de Maatweg van het centrum. In een wijk waar veel netwerkvorming en haar regionale activiteiten bundelt in Amersfoort. kennisuitwisseling plaatsvindt. Wij denken bijvoorbeeld aan het Oliemolenkwartier of de Kop van Isselt. Drie concrete voorbeelden die de gemeente Amersfoort kan onderzoeken om de zorgeconomie verder te stimuleren. • Onderzoek de mogelijkheden van een zorghotel bij het De gemeente kan een ZZP wijk verder stimuleren door in het bestemmingsplan de mogelijkheden voor bedrijven-aan-huis nieuwe Medisch Meander ziekenhuis. • Onderzoek de mogelijkheden van een verplegeropleiding bij te faciliteren. Of ontwikkelaars en de Kamer van Koophandel te interesseren in de ontwikkeling van een facilitair centrum. het ziekenhuis. Ook Amersfoort krijgt op termijn te maken Een centrum met goede vergaderfaciliteiten, waar klanten met vergrijzing waardoor de vraag naar zorg toeneemt. • De ontwikkelingen rond glasvezel bieden mogelijkheden ontvangen kunnen worden, waar ontmoeting met andere ZZP’ers plaatsvindt, waar kinderopvang is en horeca. In het voor innovatieve zorgdiensten, bijvoorbeeld aan huis. citymarketingplan van de gemeente wordt hiervoor de term Benut het lopende Fiber to the Home project om extra B (business) hives genoemd. kansen te onderzoeken. 38 | Een vitale stad in een complete regio

Meer overheidsdiensten in Amersfoort 5.4.3 Onderwijs 5.4.5 Onderzoek de mogelijkheden voor thematisering en vernieuwing op bedrijventerreinen, bijvoorbeeld rapid Onderwijs is een belangrijke bron van werkgelegenheid in manufacturing Amersfoort. Het basis- en voortgezet onderwijs volgt de demografische ontwikkeling van de stad. Hoe meer kinderen Het vergroten van de variatie in de economische structuur kan in de leerplichtige leeftijd, hoe meer scholen en dus onderwijs- verder worden gezocht op de bedrijventerreinen. Wij adviseren banen er zijn. De gemeentelijke inspanning is gericht op het hierbij thematisering van bestaande en nieuwe terreinen in faciliteren van de aanwezige behoefte en van stimulerings- het beleid en de planning van bedrijventerreinen op te nemen. beleid is verder geen sprake. De vertraagde uitgifte op De Wieken en Bedrijvenpark Vathorst Voor het beroepsonderwijs en hoger onderwijs ligt dit anders. en de sinds enkele jaren teruglopende werkgelegenheid op De Voor een deel is het aantal opleidingen een afspiegeling van Hoef, Calveen en De Brand vragen om een nadere beschouwing de (regionale) bevolkingsopbouw, maar deels kan de vestiging van het profiel en de samenhang van de bedrijventerreinen. van beroeps- en hoger onderwijs in Amersfoort ook gestimuleerd worden. Ook hier is de centrale ligging van Amersfoort aantrek- Wij zien mogelijkheden in innovatieve, hoogwaardige vormen kelijk voor onderwijsinstellingen. Naast directe werkgelegen- van maakindustrie zoals ‘rapid manufacturing’. Dit is een heid leveren onderwijsinstellingen ook een belangrijke bijdrage nieuwe vorm van schone, kleinschalige, hoogtechnologische aan het stedelijke, sociale klimaat. Denk aan de effecten op maakindustrie die in opkomst is. Door rapid manufacturing uitgaan in de stad, cultuur, de woonfunctie, binding aan de kan er sneller een product geproduceerd worden naar de stad van studenten en afgestudeerden. Ook de relatie met het specifieke wens van de consument, bijvoorbeeld motorhelmen bedrijfsleven is van belang, denk aan de beschikbaarheid van die op maat zijn gevormd naar het hoofd van de klant. goed opgeleid personeel en stageplaatsen. De consument kan de bestelde producten zelf mede vorm- geven (co-creatie). Een bekend voorbeeld zijn ook de digitale 5.4.4 Versterk de vrije tijdseconomie en citymarketing fotoboeken die via internet samengesteld kunnen worden. In een welvarende economie is vrije tijd een belangrijke econo- De verwachting is dat deze technologie de personalisering mische factor. Mensen spenderen steeds meer tijd en geld met van producten op een breed terrein mogelijk maakt. Als laatste winkelen, uitgaan, recreëren en andere vormen van vrije tijds- voorbeeld noemen wij de zorg waar protheses perfect op besteding. Steeds meer mensen werken in deeltijd en met de maat gemaakt kunnen worden. Marketing en internet zijn vergrijzing groeit de groep gepensioneerden met veel vrije tijd. belangrijke instrumenten. Het centrum van Amersfoort is het kloppend hart van de vrije tijdseconomie in de regio. Wij adviseren het aanbod aan Wij adviseren de gemeente Amersfoort de mogelijkheden voorzieningen voor winkelen, uitgaan, cultuur en evenementen verder te onderzoeken. Hierbij geven wij twee belangrijke verder te versterken. Ook het verder stimuleren van creatieve voorwaarden voor een succesvolle groeistrategie mee. In de economie levert hieraan een bijdrage. In samenwerking met de eerste plaats zal de gemeente een specifiek concept moeten regio kan gekeken worden naar versterking van voorzieningen. kiezen. Er zijn vele vormen van rapid manufacturing denkbaar. In het verlengde hiervan adviseren wij de citymarketing In de tweede plaats zal de gemeente een groot bedrijf bereid Amersfoort te versterken. Citymarketing is niet alleen voor moeten vinden die in Amersfoort een trekkersrol (‘location het stimuleren van de vrijetijdseconomie van belang, maar leader’) wil vervullen en zo kleinere bedrijfjes aantrekt en ook voor het stimuleren van kennis en innovatie, lobby en de met hen samenwerkt. Hiervoor is ook een specifieke locatie (boven)regionale positionering van de stad. wenselijk, bijvoorbeeld op een deel van een bedrijventerrein. Een vitale stad in een complete regio | 39

We willen tot slot kort stilstaan bij de problematiek van de sen diverse gemeenten, waaronder de gemeente Amersfoort, ‘onderkant’ van de arbeidsmarkt. Om de algehele vitaliteit van gericht op slimme oplossingen voor mobiliteitsvraagstukken. de stad te bevorderen is het noodzakelijk ook de onderkant van Ook Amersfoortse werkgevers hebben een overeenkomst de arbeidsmarkt te mobiliseren naar werk. De regio heeft hier gesloten met de gemeente Amersfoort en de Provincie Utrecht reeds zichtbare successen in geboekt. Gezien de noodzaak tot om de regio goed bereikbaar te houden. Belangrijke opgave verhoogde arbeidsparticipatie en doorstroming aan de onder- is er voor te zorgen dat medewerkers niet met hun auto in de kant van de werkende bevolking is ook hier een regionale aan- file staan. Telewerken, slim reizen en flexibele werktijden zijn pak noodzakelijk. Het regionaal arbeidsmarktbeleid zoals dat voorbeelden van mogelijke oplossingen. vorig jaar door colleges van Amersfoort en de regiogemeenten Voor de bovenregionale infrastructuur is vooral het Rijk verant- is ingezet verdient dan ook een krachtig vervolg. Ondersteuning woordelijk. De lokale en regionale overheden moeten hierin van werkenden en werkloze werkzoekenden aan de onderkant samen optrekken voor lobby bij het Rijk. Amersfoort is trekker bij van de arbeidsmarkt zal nog meer geënt moeten worden op de de zogeheten pakketstudies. Deze studies moeten leiden tot maat- (toekomstige) vraag van bedrijven en instellingen. Overigens is regelen die de bereikbaarheid via onder andere de snelwegen A1, de commissie van mening dat de focus op het aantrekken van A28 en A27 verbeteren. Goede infrastructuur is een van de meest hoogwaardige, nieuwe en groeiende bedrijven ook zal leiden tot cruciale voorwaarden voor een vitale stad in een complete regio. nieuwe arbeidsplaatsen aan de onderkant van de arbeidsmarkt. En de digitale bereikbaarheid zal in de toekomst een steeds Denk aan portiers, aan cateringbedrijven, en aan schoonmaak- belangrijkere rol spelen. Amersfoort wil de aanleg van een bedrijven. dekkend glasvezelnetwerk voor alle bedrijven, instellingen en bewoners optimaal faciliteren. Hierdoor ontstaat een digitale super snelweg. En deze snelweg is hard nodig om alle dataver- 5.5 Aanbevelingen ter versterking van de keer te regelen en allerlei breedbanddiensten mogelijk te maken ruimtelijk-economische randvoorwaarden die zowel economisch als maatschappelijk rendement hebben. 5.5.1 Bereikbaarheid 5.5.2 Beschikbaarheid van ruimte voor bedrijvigheid is een Nauw verwant met het ruimtelijk-economisch beleid is het essentiële voorwaarde mobiliteitsbeleid. De gemeente heeft, met haar regiopartners, een verantwoordelijkheid om te investeren in de lokale en Het ruimtelijk-economisch beleid is een van de meest belang- regionale infrastructuur. Een goede doorstroming op het lokale rijke instrumenten die de overheid heeft om de economie te wegennet en voldoende parkeergelegenheid is van belang. versterken. Onmisbare voorwaarde voor een vitale economie Ook de komst van Randstadspoor, het traject langs de woon- is de beschikbaarheid van voldoende en passende ruimte voor werklocaties tussen Amersfoort en Utrecht, is van groot belang bedrijven, kantoren en voorzieningen. In de eerste plaats is voor de regio Amersfoort. ruimte nodig voor het eigen bedrijfsleven dat groeit (endogene groei). In de tweede plaats is de regio Amersfoort voor bedrij- Daarnaast kan de gemeente initiatief nemen om met het ven een gewilde vestigingsplaats gebleken (exogene groei). bedrijfsleven te investeren in mobiliteitsmanagement. Wij plaatsen hier een belangrijke kanttekening: het reserveren van Wij noemen hier graag de initiatieven van VERDER, Mobiliteit ruimte voor bedrijvigheid alleen is geen garantie voor banengroei. in Midden-Nederland. Dit is een samenwerkingsverband tus- Anders gezegd: een bedrijf kiest er niet in de eerste plaats voor om Transformatie Kop van Isselt: kies voor wonen en werken 40 | Een vitale stad in een complete regio

5.5.5 Werklandschappen naar Amersfoort te komen omdat hier een kavel of pand beschikbaar is, maar wil zich hier vestigen om andere redenen (bijvoor- Een tweede rapport is van de VROM-raad en gaat over de in- beeld de beschikbaarheid van personeel, een betere bereikbaar- richting van bedrijventerreinen. Hierin wordt het begrip werk- heid, de aanwezigheid van goede kennis- en innovatiefaciliteiten landschappen geïntroduceerd, ook wel ‘bedrijventerreinen- of de nabijheid van klanten). Maar het mag duidelijk dat er als er nieuwe-stijl’ te noemen. Het concept van de werklandschappen geen ruimte is er ook geen nieuwe bedrijven zullen komen. gaat er vanuit dat bedrijvigheid onderdeel is van een bredere omgeving (een landschap of een milieu) en zich hier beter 5.5.3 Inbreiding mee mengt. Wij vinden dat dergelijke vernieuwende principes De stad gaat van uitbreiding naar inbreiding. De planning en in- voor de inrichting van bedrijventerreinen door de gemeente in richting van werklocaties vraagt bewust beleid. Door voldoen- overweging moet worden genomen bij de herstructurering of de variatie aan typen werklocaties kunnen vele vormen van aanleg van bedrijventerreinen. bedrijvigheid zich in de stad vestigen. Vooral over bedrijventer- Wij adviseren de gemeente een pilot te starten om het concept reinen en functiemenging zijn de denkbeelden in beweging. In van werklandschappen in Amersfoort te introduceren. Deze dit verband halen wij twee belangrijke rapporten aan waarop werklandschappen passen uitstekend in een stad die streeft onze adviezen mede zijn gebaseerd. naar evenwicht tussen people, planet en profit. Bovendien trekken wij dit thema breder: ook thematisering heeft een 5.5.4 Taskforce Herstructurering Bedrijventerreinen kwaliteitsverhogend effect. Daarnaast kunnen ook op kleinere Dat is in de eerste plaats het rapport van de Taskforce schaal (zoals Oliemolenkwartier, bepaalde markante gebou- Herstructurering Bedrijventerreinen onder voorzitterschap van wen of functiemenging in de wijken) vernieuwende concepten Noordanus. Dit gaat over de planning van bedrijventerreinen. worden toegepast, bij voorkeur voor specifieke doelgroepen. Deze Taskforce adviseert in de eerste plaats dat er meer regio- 5.5.6 Maak een actieplan voor kantoren- en bedrijventerreinen nale sturing moet zijn. Hier ligt een taak voor de provincie. om schaarse ruimte optimaal voor groei te benutten Wij vinden, zoals we eerder al hebben aangegeven, dat daarnaast de regio Amersfoort hierin zelf ook initiatief moet nemen. Tot 2030 zijn in Amersfoort en de regio nog diverse plannen in Ook vanuit deze optiek is samenwerking binnen de eigen regio uitvoering die voor extra werkgelegenheid kunnen zorgen. van belang. Ten tweede adviseert de commissie Noordanus dat Tegelijkertijd vragen bestaande terreinen om goed en duur- bij de planning van bedrijventerreinen gebruik wordt gemaakt zaam beheer, onder andere gericht op het behouden of van de ‘SER-ladder’(een stappenplan) die de Sociaal-Economi- vergroten van de werkgelegenheid. In paragraaf 5.2 hebben we sche Raad (SER) heeft opgesteld. Wij vinden dat de gemeente aanbevolen om in het kader van de regionale samenwerking Amersfoort in haar eigen (en eventueel uit te werken regionale) het beleid voor kantoren- en bedrijventerreinen af te stemmen. bedrijventerreinenbeleid van deze SER-ladder moet uitgaan om De gemeente Amersfoort heeft hierin een trekkersrol. voldoende ruimte voor bedrijvigheid te garanderen. Een goede basis hiervoor is het maken van een integraal actieplan op de kantoren- en bedrijventerreinen. In de eerste Mede op basis van de SER-ladder vinden wij dat Amersfoort plaats heeft Amersfoort dit nodig om in haar eigen ruimtelijk- volgens drie stappen in de vraag naar ruimte voor bedrijven- economisch beleid de schaarse ruimte optimaal te benutten. terreinen moet voorzien: In de tweede plaats is regionale samenhang van belang. • In eerste instantie moet de gemeente Amersfoort, met de regio, haar bestaande bedrijventerreinen koesteren en waar Aandachtspunten bij het actieplan zijn: • De toekomstige opgave voor herstructurering van bedrij- nodig revitaliseren. Het zondermeer transformeren van bestaande terreinen naar bijvoorbeeld woningbouw is niet venterreinen, vooral in Amersfoort-Noord waar de werkge- verstandig, op zijn minst moet elders vervangende ruimte legenheid op De Hoef, Calveen en De Brand de laatste jaren beschikbaar zijn. Wij vinden dat de gemeente dit ‘compen- terugloopt. Daarbij moeten ook de mogelijkheden van actief satieprincipe’ expliciet moet toevoegen bij het transformeren grondbeleid en een subsidiestrategie worden onderzocht; • Implementatie van de SER-ladder bij de planning van van bedrijventerreinen nu en in de toekomst. • In tweede instantie kan de gemeente kijken naar mogelijk- werklocaties (zie hoofdstuk 4); en daaraan verbonden een heden om bestaande terreinen te intensiveren. Dit is niet ‘compensatienorm’ bij transformatie van bedrijventerreinen; • Mogelijkheden om de beschikbare ruimte zo arbeidsintensief alleen een stedenbouwkundige opgave om bijvoorbeeld dubbel grondgebruik te stimuleren, maar ook een planologische mogelijk te benutten en daarbij op termijn daling van werk- opgave om menging met bijvoorbeeld arbeidsintensievere gelegenheid te voorkomen, onder andere door te kijken naar functies mogelijk te maken. Een te strak regime in het efficiënt ruimtegebruik en flexibiliteit in de bestemmings- bestemmingsplan kan belemmerend werken voor onderne- plannen, bijvoorbeeld gericht op meer menging van bedrijfs-, merschap en nieuwe vormen van bedrijvigheid tegenhouden. kantoor-, of voorzieningenfuncties. De verschillen tussen de Ook goed en duurzaam beheer valt hier onder. locaties in het gemiddelde aantal werknemers per hectare • In derde instantie moet de gemeente nieuwe bedrijven- moet daarbij ook tegen het licht worden gehouden; • Daarbij ook zoeken naar thematisering van (delen van) terreinen ontwikkelen. Dit kan nodig zijn om groei te faciliteren of om op de bedrijfsruimtemarkt de nodige werklocaties en de mogelijkheden om nieuwe vormen van ‘schuifruimte’ voor de al gevestigde bedrijvigheid te houden. bedrijvigheid te stimuleren, onder andere rapid manufac- Bij nieuwe ontwikkeling ligt er tevens een kans om een turing en innovatieve logistiek (zie ook vorige paragraaf). terrein duurzaam te ontwikkelen. Daartoe behoren ook de mogelijkheden om vernieuwende Een vitale stad in een complete regio | 41

inrichtingsprincipes toe te passen, zoals werklandschappen deze belangrijke werkgebieden te analyseren en tijdig en functiemenging; passende maatregelen te nemen om deze trend om te buigen. • Mogelijkheden om milieu en duurzaamheid (bijvoorbeeld het 5.5.9 Transformatie Kop van Isselt: behoud werkgelegenheid ‘cradle-to-cradle’ principe) te versterken, onder andere via een slimme inrichting en goed beheer (wij denken aan parkma- De visievorming voor de transformatie van Kop van Isselt is ge- nagement, mobiliteitsmanagement en veilig ondernemen); start. Hierin worden drie ontwikkelingsvarianten bestudeerd: transformatie naar volledig wonen; naar wonen en werken; 5.5.7 Revitaliseer de Amersfoortse kantorenmarkt naar wonen en (water)recreatie. Voor 2015 wordt 5 hectare Belangrijke pijler onder de kennis- en diensteneconomie is de getransformeerd en na 2015 nog eens 15 hectare (dit is inclusief kantorenmarkt. Na jaren van grote groei (onder andere door 10 hectare transformatie van een deel van het huidige Isselt, overloop vanuit Utrecht) kampt Amersfoort nu al meerdere dat grenst aan Kop van Isselt). Bij deze cijfers wordt er vanuit jaren met hardnekkige leegstand. Dit is een verschijnsel dat gegaan dat een deel van de (schone) bedrijvigheid aan de vooral in de Noordvleugel van Randstad speelt doordat hier Amsterdamseweg behouden kan blijven. in het verleden veel op risico is gebouwd. Wij adviseren de gemeente het reeds gevoerde temporiseringbeleid (waarin Als bedrijventerrein zal Kop van Isselt ophouden te bestaan nieuwe kantoorontwikkelingen pas worden toegestaan bij dus dat type werkgelegenheid verdwijnt op die locatie. Wij voldoende marktinteresse) door te zetten. Overigens waar- vinden dat er compensatie van werkgelegenheid plaats moet schuwen wij voor de natuurlijke neiging om moeilijk financier- vinden. Gezien de historie en ligging van Kop van Isselt nabij bare plannen met extra kantoorfuncties te willen vullen. het centrum adviseren wij de gemeente de Kop van Isselt naar De gemeente zal hier terughoudend in moeten zijn en kantoor- een menging van wonen en werken te transformeren. Dit kan plannen moeten baseren op een realistische inschatting van aansluiten bij onze adviezen over bijvoorbeeld functiemenging, de behoefte in de markt. Voor verouderde panden en slecht be- thematisering, kleinschalige werklocaties, een ‘campus nieuwe reikbare locaties is het moeilijk weer een gebruiker te vinden. stijl’ of een ZZP-wijk. Ook in de variant van wonen en (water) Hierbij kan de gemeente een andere invulling overwegen, recreatie zou er enige werkgelegenheid kunnen ontstaan wat in overleg met de eigenaar / ontwikkelaar. Daarbij is ‘bouwen aansluit bij ons advies om de vrije tijdseconomie te stimuleren. met de juiste maat en schaal’ van belang. Ook hier is thematise- In de variant waarin de Kop van Isselt (en mogelijk meer van ring en het beter rekening houden met specifieke wensen van Isselt) volledig naar wonen wordt getransformeerd, zal er doelgroepen van belang. Kleinschalige en flexibele kantoor- elders in de stad (of regio) nieuwe ruimte voor bedrijvigheid gebouwen zijn gewenst waardoor deeltijdwerk, een groeiend moeten worden gevonden om het verlies aan werkgelegenheid aandeel thuiswerk en meer ‘desk sharing’ mogelijk wordt. Meer te compenseren. Wij raden dit scenario af, mede gezien flexibiliteit is nodig. de historie van het gebied met zijn werkfunctie. 5.5.8 Start op tijd met de herstructurering van bestaande 5.5.10 De Wieken: verruim de vestigingsmogelijkheden van terreinen het noordelijke deel De herstructurering van Isselt is een goed voorbeeld van Momenteel wordt Bedrijvenpark De Wieken gerealiseerd. gemeentelijke aandacht voor bestaande terreinen. Daar neemt Op De Wieken is totaal 37 hectare uitgeefbaar, waarvan nu nog de werkgelegenheid sinds 2004 weer toe na jaren van daling. ongeveer 27 hectare. Daarvan is in het noordelijke deel totaal Gezien de teruglopende werkgelegenheid op De Hoef, Calveen 16 hectare in particuliere handen. Uitgifte en bouw kunnen en De Brand adviseren wij de gemeente het functioneren van hier nog niet starten omdat de nodige infrastructuur ontbreekt Verruim vestigingsmogelijkheden op De Wieken 42 | Een vitale stad in een complete regio

en doordat het gebied, op aanwijzing van de provincie, alleen grotendeels een theoretische aanname is die in de praktijk is bedoeld voor bedrijven die veel hinder veroorzaken (de waarschijnlijk anders uitpakt. Bedrijven die al in deze regio milieucategorieën 4 en 5). Hiervoor lijkt vooralsnog onvoldoen- zijn gevestigd en willen groeien, willen vooral in de eigen regio de interesse vanuit de markt. Wij raden de gemeente aan in (waar hun personeel woont en hun afzetmarkt zich bevindt) gesprek te gaan met de provincie om de vestigingsmogelijk- nieuwe vestigingsruimte vinden. Dit zal de druk op de bedrij- heden te verruimen zodat ook lagere milieucategorieën venlocaties in de eigen regio verder vergroten. worden toegestaan. Daarmee ontstaan ook meer mogelijk- 5.5.12 Vathorst West: realiseer bedrijventerrein en streef heden om dit gebied arbeidsintensiever in te vullen. Gezien de naar functiemenging in de wijk ligging van De Wieken in de oksel van de A1/A28 zou innovatieve logistiek kansrijk voor dit deel van De Wieken kunnen zijn. De visievorming voor Vathorst West is gestart. Deze wijk wordt na 2015 gerealiseerd. Er wordt gedacht aan de realisatie In het logistieke landschap van Nederland tekenen zich twee van 3.000 woningen. In de eerste plaats adviseren wij in de trends af. Enerzijds vindt er een concentratie plaats in en rond wijk zoveel mogelijke te streven naar functiemenging. Naast de bekende mainports van het land (haven van Rotterdam, voorzieningen gaat het daarbij ook om woon-werkcombinaties Schiphol en Amsterdam) en anderzijds de concentraties van en dergelijke. logistieke hotspots in het Nederlandse achterland (Noord- Daarnaast wordt gedacht aan de realisatie van een bedrijven- B rabant, Gelderland en Overijssel). De concurrentiepositie terrein. De ontwikkeling van 10 hectare bedrijventerrein van de regio Amersfoort op deze markt wordt bepaald door is opgenomen in het kader van de verstedelijkingsopgave voldoende ruimte voor logistieke bedrijven en door een goede 2015-2030 van de NV Utrecht. Wij adviseren de gemeente bereikbaarheid naar zowel de mainports als het achterland. om in Vathorst West minstens 10 hectare bedrijventerrein en mogelijk meer te reserveren. Vathorst West biedt kansen om in 5.5.11 NV Utrecht: zorg ook na 2015 voor voldoende ruimte Amersfoort een nieuw bedrijventerrein volledig duurzaam en voor bedrijvigheid in de eigen regio vernieuwend in te richten, bijvoorbeeld volgens het principe In het ruimtelijk-economisch beleid is 2015 een belangrijke van ‘cradle-to-cradle’. En dat kan weer aansluiten bij de eerder markering. Binnen de NV Utrecht is de planvorming voor de door ons genoemde kansen voor rapid manufacturing en periode 2015-2030 in volle gang. Wij vinden dat binnen de andere vormen van innovatieve, schone maakindustrie. eigen regio in de behoefte aan werklocaties en banen moet 5.5.13 Vergroot de mogelijkheden voor functiemenging worden voorzien. Uit analyse blijkt dat omliggende gemeen- en kleinschalige werklocaties ten, zoals Nijkerk en Barneveld, de komende jaren nog een ruime hoeveelheid ruimte voor bedrijventerreinen hebben Naast de kantoren- en bedrijventerreinen en het Centraal gereserveerd. Stadsgebied bevindt zich ook steeds meer werkgelegenheid Daarom adviseren we om in gesprek te gaan met deze verspreid over de stad, ruim 40%. De gemeente voert al een gemeenten en gezamenlijke afspraken te maken over de stimuleringsbeleid voor wijkeconomie en broedplaatsen. regionale economische ontwikkeling. Van overheveling naar Ter versterking van dit beleid denken wij aan de al eerder Almere kan alleen sprake zijn als dit in de oostflank van Almere door ons aangehaalde concepten van werklandschappen, terecht komt en in bijbehorende infrastructuur (doortrekking de ‘campus-nieuwe-stijl’ en aan woon-werkcombinaties. A30) wordt geïnvesteerd. Alleen dan kan overheveling nog van Wij denken dat de bovenstaande aanbevelingen ertoe zullen betekenis zijn voor de regio Amersfoort (en overig NV Utrecht). bijdragen dat Amersfoort in 2030 die vitale stad in een Bovendien zijn wij van mening dat overloop van behoefte complete regio zal zijn. Amersfoort in ontwikkeling Een vitale stad in een complete regio | 43

44 | Een vitale stad in een complete regio

Bijlagen 1. Korte CV’s van de commissieleden 44 Voorzitter 44 Leden 44 Adviserende leden 45 2. Beschrijving van de werklocaties 46 Centrum 46 Isselt 46 De Hoef 46 Calveen 46 De Brand 46 De Wieken 46 Bedrijvenpark Vathorst 46 Kantorenpark Podium 47 Wijken, stadsrand en elders 47 3. Tabel bedrijventerreinen tot 2030 (NV Utrecht) 48 4. Regiobeelden bij voorkeurscenario en minimumscenario 49 Regiobeeld in voorkeurscenario 49 Regiobeeld in minimumscenario 49 Een vitale stad in een complete regio | 45

Bijlage 1: Korte CV’s van de commissieleden Voorzitter: landen. Daarnaast is hij onder meer lid van het Innovatieplatform van het Kabinet Balkenende, lid van de Raad van Toezicht UWV en drs. Jacques van Ek (63) was van 1984 commissaris van de Kamer van Koophandel Nederland. tot 2000 directie oorzitter van De v Amersfoortse Verzekeringen. Na fusies drs. Geri Bonhof (54) is sinds 2003 voor- met Stad Rotterdam (1997) en Fortis zitter van het college van Bestuur van (2000) werd hij in 2002 benoemd tot de Hogeschool Utrecht. Zij begon haar voorzitter van de hoofddirectie van de loopbaan in 1975 als docente metho- Fortis ASR Verzekeringsgroep en lid van diek/didactiek voor bewegingsonder- het Executive Committee van Fortis. wijs op een Pedagogische Academie. Sinds zijn pensionering in 2006 is hij Daarna was zij onder meer rectrix van actief als commissaris van vennootschappen en bestuurder het Goois Lyceum en lid van het col- van maatschap elijke organisaties. Zo is hij president-commis- p lege van bestuur van de Hogeschool saris bij Regardz Hospitality, BPF Bouwinvest en F.C. Utrecht. Amsterdam. Geri Bonhof verricht diverse neven ctiviteiten. a Bij Polynorm en Amfors is hij lid van de Raad van Commissaris- Zo is zij onder meer vicevoorzitter van de HBO-raad, lid van sen. Daarnaast is Jacques van Ek onder meer lid van de Raad de Raad van Toezicht van het Algemeen Pedagogisch Studie- van Toezicht van de Hogeschool Utrecht en lid van de Raad van centrum, bestuurslid van de Taskforce Innovatie Regio Utrecht Advies van Zorgverzekeraars Nederland. In het verleden was en lid van de board van de Kofi Annan Business Schools hij onder meer voorzitter van de Kamer van Koophandel Gooi Foundation. en Eemland en voorzitter (en mede-initiatiefnemer) van de Stichting “Amersfoort Prominent op de Kaart”. prof. dr. Theo Camps (53) is sinds 2003 voorzitter van de Berenschot Leden: Groep B.V. Naast het leidinggeven als bestuursvoorzitter aan professionele prof. dr. Oedzge Atzema (55) is sinds organisaties (Berenschot, TiasNimbas 2002 hoogleraar economische geo- en Rijnconsult) heeft hij ervaring als grafie aan de Universiteit van Utrecht projectleider op het gebied van strate- (faculteit GEO Wetenschappen). Hij gie, fusies en grote verandertrajecten begon zijn carrière als planoloog bij de bij de overheid, non-profit en in het provincie Zuid-Holland. In 1980 werd bedrijfsleven. hij wetenschappelijk medewerker aan de Katholieke Universiteit te Nijme- Sinds 2000 is hij hoogleraar Organisatiekunde & Bestuurs- gen. Sinds 1986 is hij verbonden aan kunde aan de Universiteit van Tilburg. Theo Camps verricht de Universiteit Utrecht. Naast het geven van onderwijs doet diverse nevenfuncties. Zo is hij onder meer voorzitter van de Oedzge Atzema onderzoek naar stedelijke ontwikkelingen, in Taskforce Innovatie Regio Utrecht en lid van de Raad van het bijzonder in Nederland en daarbinnen in de Randstad. Hij is Advies van SITA Nederland. Hij is president-commissaris bij een veel gevraagd adviseur van lokale en regionale overheden Kuiper bouwgroep B.V. en de Rabobank Rijk van Nijmegen. op het terrein van economie en arbeidsmarkt. Hij publiceerde verscheidene boeken en een groot aantal artikelen over netwerkbesturing, organisatieverandering en drs. Hans de Boer (53) begon zijn leiderschap. car ière als medewerker bij het Insti uut r t voor Onderzoek van Overheidsuitgaven. drs. Marjanne Sint (59) is sinds 2007 In 1986 richtte hij het Bureau Economi- voorzitter van de Raad van Bestuur sche Argumentatie (BEA) op. Na verkoop Isala Klinieken te Zwolle. Daarvoor van dit adviesbureau aan KPMG was was zij 6 jaar Secretaris-generaal van hij nog enkele jaren directeur bij KPMG. het ministerie van Volkshuisvesting, Landelijke bekendheid verwierf hij door Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer. zijn voorzitterschap van de Koninklijke Marjanne Sint begon haar carrière als Vereniging MKB Nederland (van 1997 – 2003) respectievelijk voor- beleidsmedewerker bij het ministerie zitter van de Taskforce Jeugdwerkloosheid (2004 – 2007). Hij is van Economische Zaken respectievelijk oprichter/directeur van Governance Support B.V. en vervult thans dat van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk. Lande- diverse commissariaten en nevenfuncties. Zo is Hans de Boer lijke bekendheid verkreeg zij als voorzitter van de Partij van de president-commissaris bij de Sperwer-groep, Arboned en Meer- 46 | Een vitale stad in een complete regio

Arbeid (1987 – 1992). Daarna was zij directeur Interbestuurlijke Betrekkingen en Informatie oorziening bij het ministerie van v Binnenlandse Zaken respectievelijk gemeentesecretaris in Amsterdam. Sinds 2007 is zij commissaris bij BPF Bouwinvest te Amsterdam. Adviserende leden: ir. Martin van Hoogevest (60) begon zijn loopbaan in 1976 als organisatie- medewerker en projectcoördinator bij Bredero’s Bouwbedrijf. In 1979 trad hij toe tot de directie van de Van Hooge- vest Groep B.V. te Amersfoort, waar hij in 1984 algemeen directeur werd. Sinds 2003 is hij voorzitter van de Stichting “Amersfoort Prominent op de Kaart”. Andere nevenactiviteiten, die hij verricht, betreffen onder meer het voorzitterschap van de Ontwikkelingsmaat- schappij Centrumplan Amersfoort en het bestuurslidmaat- schap van NEPROM. Daarnaast is hij lid van de Regieraad Bouw Regio Randstad Noord. In het verleden was Martin van Hoogevest onder meer voorzitter van de Vereniging Amersfoortse Bedrijven en bestuurslid van de Kamer van Koophandel te Amersfoort. mr. Harm van Veldhuizen (43) is sinds 2002 algemeen directeur bij de Kamer van Koophandel Gooi-, Eem- en Flevo- land. Na enkele jaren als accountmanager Sales en Marketing bij British Petroleum te hebben gewerkt, begon hij in 1993 als projectmanager bij Robas, een werkmaatschappij van Wegener. Bij dit concern werd hij in 1994 benoemd tot directeur bij Wegener Kabel TV, gevolgd door de directiepositie bij Beursmedia, een joint venture van Wegener en AEX. In de periode 2000 – 2002 was Harm van Veldhuizen directeur bij Volcano Publishers. Secretariaat: drs. Janny de Boer, secretaris van de commissie Van Ek. drs. Rik Hoogzaad, beleidsadviseur Economische Zaken. Een vitale stad in een complete regio | 47

Bijlage 2: Beschrijving van de werklocaties Centrum plaatsen per hectare bedraagt 176. De Hoef kent veel MKB Het centrumgebied (CSG en binnenstad) is het visitekaartje (de laatste 10 jaar is vooral het aantal bedrijven met minder van de Amersfoortse ‘diensteneconomie’. Het centrum verzorgt dan 10 arbeidsplaatsen gestegen) naast veel grote bedrijven meer dan een kwart van de totale werkgelegenheid in (het aantal bedrijven met 100 of meer arbeidsplaatsen Amersfoort. In het centrum zorgen zakelijke en financiële schommelt rond de 25 a 30). dienstverlening voor 54% van de werkgelegenheid. De sectoren handel, vervoer en zorg nemen ieder voor zich ongeveer 10% Calveen van de werkgelegenheid voor hun rekening. De werkgelegenheid in het centrum is de laatste 10 jaar met Ook Calveen, aan de A1, is een gemengd bedrijventerrein, bijna een kwart toegenomen, maar recent waren er ook jaren met opvallend ‘handel en reparatie’ (40%) als grootste dat er sprake van daling was (o.a. 2006 en 2007). De conjunc- werk elegenheidsverschaffer. De zakelijke dienstverlening g tuurgevoeligheid van de Amersfoortse economie manifesteert is hier ook goed vertegenwoordigd (28%). zich hier in een minder constante groei en soms zelfs daling. Deze twee sectoren hebben ook de grootste groei in Qua grootte is hier een gevarieerd beeld te zien: zowel relatief arbeidsplaatsen gerealiseerd. Sinds 2002 is de werkgelegen- veel kleine bedrijven als ook meerdere grote ondernemingen heid op Calveen met 20% teruggelopen. Het gemiddelde (vooral CSG). aantal arbeidsplaatsen per hectare is 94. Met een gemiddeld aantal arbeidsplaatsen per vestiging van 12 ligt hier eveneens accent op MKB. Het aantal bedrijven met 100 of meer arbeids- Isselt plaatsen is momenteel 3 en is niet meer dan 6 geweest. Het bedrijventerrein Isselt is het oudste van Amersfoort. Het kenmerkt zich nog steeds door een sterke vertegen- De Brand woordiging van industrie, bouw en (auto)handel. Bovendien is Isselt een van de twee geluidgezoneerde bedrijventerreinen in Ook aan de A1 ligt de kantorenlocatie De Brand. De Brand is het de provincie Utrecht. Vooral langs de Eem bevindt zich veel kleinste terrein van Amersfoort. Hier zorgen 13 voornamelijk zware, industriële bedrijvigheid met een hoge milieucategorie. grote bedrijven voor bijna 1500 arbeidsplaatsen in 2007. Vanwege hun milieuhinder zijn zij uitsluitend op dergelijke Op De Brand is sinds 2004 de werkgelegenheid 9% gedaald. terreinen aangewezen. Isselt is de afgelopen jaren gerevitali- seerd. Na jaren van daling van de werkgelegenheid, is de De Wieken werkgelegenheid er sinds 2004 weer toegenomen met 15%, mede door de komst van bedrijfsverzamelgebouwen. In het gemeentelijk beleid is De Wieken aangeduid als een Het gemiddeld aantal arbeidsplaatsen per hectare bedraagt ‘modern functioneel’ bedrijventerrein. Het type bedrijvigheid hier 38. De bedrijvigheid op Isselt is met gemiddeld 13 arbeids- sluit het dichtst aan bij Isselt. Het terrein is nog in ontwikkeling plaatsen per vestiging overwegend MKB. Het aantal bedrijven (per medio 2008 is nog 27 hectare uitgeefbaar, waarvan met minder dan 10 arbeidsplaatsen is de laatste 10 jaar 11 hectare door de gemeente en 16 hectare door derden). gestegen en het aantal bedrijven met 100 of meer arbeids- De reeds gevestigde bedrijvigheid kenmerkt het terrein vooral plaatsen varieert rond de 15. als een gebied voor vervoer- en logistiek: 64% van de werkgelegenheid betreft de sector ‘vervoer en communicatie’ en 21% de sector ‘handel en reparatie’ als goede tweede. De Hoef Er was berekend dat er op De Wieken 120 arbeidsplaatsen per De Hoef is een gemengd kantoren- en bedrijventerrein in de hectare zouden ontstaan (totaal ongeveer 4.500 arbeidsplaat- zuidoosthoek van knooppunt Hoevelaken (A1/A28). Het zuide- sen). De eerste 5 hectare die al in 2007 bebouwd was, kent lijk deel is gelegen rond het NS station Schothorst. De sectoren 90 arbeidsplaatsen per hectare. ‘zakelijke dienstverlening’ en ‘handel en reparatie’ zijn hier sterk vertegenwoordigd. Bedrijvenpark Vathorst De grootste groei in de afgelopen 10 jaar vond hier plaats in de zakelijke diensten. De werkgelegenheid in de industrie en Ook het Bedrijvenpark Vathorst is in de startfase van de ont- de bouwnijverheid is hier de afgelopen 10 jaar afgenomen. wikkeling (per medio 2008 is nog 20 hectare door de gemeente De werkgelegenheid in de sector vervoer is gestegen. uitgeefbaar). In het gemeentelijk beleid is het aangeduid als Op de Hoef is de conjunctuurinvloed en de schommeling in de een ‘hoogwaardig’ bedrijventerrein. Het type bedrijvigheid economie sterk zichtbaar. Sinds 2001 is de werkgelegenheid op sluit het dichtst aan bij De Hoef en Calveen. Op bedrijvenpark De Hoef 11% gedaald. In 2005 was er sterke groei (+ 975 banen) Vathorst is parkmanagement ingevoerd. en in 2006 weer sterke daling (- 1719 banen). In 2007 was er Er is berekend dat er op Bedrijvenpark Vathorst ongeveer 6000 weer lichte groei (+ 282 banen). Het gemiddeld aantal arbeids- arbeidsplaatsen (180 per hectare) zouden moeten ontstaan. 48 | Een vitale stad in een complete regio

Kantorenpark Podium In Vathorst wordt aan de A28 het hoogwaardige Kantorenpark Podium ontwikkeld. Door marktomstandigheden is realisatie vertraagd en de locatie wordt nu gefaseerd gerealiseerd. Het eerste deel (ongeveer 20.000 vierkante meter bruto vloeroppervlak) is inmiddels gerealiseerd. Hier is nog ongeveer 100.000 vierkante meter bruto vloeroppervlak te realiseren. Bij een gemiddelde van 25 vierkante meter bruto vloeroppervlak per werknemer, zouden er uiteindelijk ongeveer 4.800 arbeidsplaatsen in Podium kunnen ontstaan. Wijken, stadsrand en elders Verspreid over de stad bevindt zich ongeveer 40% van de Amersfoortse werkgelegenheid. De diverse winkelcentra, omgeving Stichtse Rotonde en grote complexen als de zieken- huislocaties zijn voorbeelden, maar ook in de woonwijken zelf (denk aan bedrijven aan huis, op straathoeken of kantoorvilla’s) is veel bedrijvigheid. In de wijk Soesterkwartier waren in 2007 het meeste aantal bedrijven (432) gevestigd. Van de totale Amersfoortse groei gedurende de afgelopen tien jaar vond ongeveer 45% plaats in de categorie ‘elders’. Op diverse plekken in de stad zijn in die 10 jaar bijna 7.000 arbeidsplaatsen gecreëerd. Daarmee is verspreid over stad naar verhouding de groei groter dan in het centrum en de bedrijventerreinen samen. Dat is een teken van inbreiding. Een vitale stad in een complete regio | 49

Bijlage 3: Bedrijventerreinen tot 2030 Tabel 1: Ontwikkeling bedrijventerreinen Amersfoort/Eemland tot 2030 2008-2015 2015-2030 (plannen in uitgifte of voorraad) (plannen in voorbereiding tbv NV Utrecht) Nieuw Transformatie Saldo Nieuw Transformatie Saldo Amersfoort + 47 ha - 5 ha + 42 ha + 10 ha - 15 ha - 5 ha Overig Eemland + 72 ha - 20 ha + 52 ha + 49 ha - 20 ha + 29 ha TOTAAL REGIO AMERSFOORT + 119 ha - 25 ha + 94 ha + 59 ha - 35 ha + 24 ha gehouden dat 35 hectare bedrijventerrein getransformeerd zal Tot 2015 worden in de regio diverse bedrijventerreinen worden. Door op de nieuw aan te leggen terreinen de ruimte uitgegeven. In Amersfoort zijn dat De Wieken en Bedrijvenpark intensiever te gebruiken wordt 29 hectare als voldoende Vathorst. Daarnaast zal een deel van de bestaande voorraad compensatie beschouwd voor de 35 hectare die verloren gaat. verloren gaan door transformatie, zoals in Amersfoort Kop van Isselt. In de Integrale Gebiedsuitwerking Eemland (2008) heeft Eemland 59 hectare nieuwe bedrijventerreinen gereserveerd, Voor de periode erna worden de plannen nu voorbereid. waarvan 10 hectare in Amersfoort (Vathorst West). Voor de De NV Utrecht is een samenwerkingsverband tussen 7 bestuur- rest van de opgave (110 – 59 = 51 hectare) is nog geen ruimte lijke partijen, waar onder de gemeente Amersfoort.6 gereserveerd. Het is onzeker of de berekende behoefte op lange De integrale verstedelijkingsopgave 2015-2030 wordt in dit termijn (na 2020) ook volledig nodig is. Dit hangt af van de verband regionaal afgestemd. toekomstige economische groei. Als blijkt dat er bovenop de al gereserveerde 59 hectare nog behoefte is aan extra ruimte, De NV Utrecht heeft eind 2008 in haar Eindbalans de dan worden eerst de mogelijkheden binnen Eemland bekeken behoefteraming tot 2030 voor werken bepaald op 110 hectare. en anders kan worden uitgeweken naar Gelderland of Flevo- Hiervan is ongeveer 81 hectare bedoeld voor groei (berekend in land. Nabij Amersfoort zijn vooral de ontwikkelingen in Nijkerk de behoefteraming van eind 2007) en de overige 29 hectare is en Barneveld relevant om hier te noemen. In Nijkerk wordt bedoeld ter compensatie van bedrijventerreinen die verloren tot 2030 totaal 40 tot 65 hectare ontwikkeld. In Barneveld gaan als gevolg van transformatie naar (voornamelijk) wonen. ongeveer 120 hectare. In totaal wordt er in de voorgenomen plannen rekening mee 6 e andere deelnemers aan de NV Utrecht zijn de bestuurders van de Provincie Utrecht, de gemeenten Utrecht en Hilversum, de stadsregio Utrecht (BRU) en de D gewesten Eemland, Gooi en Vechtstreek. 50 | Een vitale stad in een complete regio

Bijlage 4: Regiobeelden bij voorkeurscenario en minimumscenario In hoofdstuk 4 hebben wij twee scenario’s kwantitatief uit- Almere nauw verwant met het Amersfoortse profiel. gewerkt. Wij adviseren de gemeente een sterke regiofunctie Het stimuleren van innovatie en creatieve economie kan te vervullen (het voorkeurscenario). De regio is in ieder geval het beste in samenwerking met andere steden binnen de Eemland en Nijkerk (waar de gemeente Amersfoort al mee in Noordvleugel worden opgepakt, zoals Amersfoort nu al doet overleg is) en ook Barneveld zou hierbij betrokken kunnen door in diverse regionale innovatieprojecten te participeren. worden. Het minimumscenario geeft de ondergrens aan waarop de gemeente (deels) kan terugvallen indien het Regiobeeld in minimumscenario voorkeurscenario niet haalbaar blijkt. Op basis van het minimumscenario kan het volgende regiobeeld ontstaan: • Economische vitaliteit: in dit scenario is de regionale samen- Regiobeeld in voorkeurscenario Uitgaande van een optimale samenwerking binnen de regio hang niet optimaal benut en zorgt de gemeente Amersfoort en het maximaal benutten van elkaars sterke punten volgens in ieder geval voor het handhaven van haar lokale balans het voorkeursscenario, kan richting 2030 het volgende tussen wonen en werken. De stedelijke motorfunctie voor de regiobeeld ontstaan: regio wordt dan niet ten volle benut. Binnen de regio zullen • Economische vitaliteit: doordat de stad en de omringende de gemeenten elkaar meer beconcurreren in het behouden gemeenten in samenhang hun ruimtelijke, economische en of aantrekken van bedrijvigheid. Het profiel per gemeente sociale ambities afstemmen en zoveel mogelijk gezamenlijk is minder duidelijk (meer overlap) en per saldo zal de regio optrekken, ontstaat een sterke regio die voor iedere meer moeite hebben om bedrijvigheid vast te houden of aan gemeente een hoge economische vitaliteit betekent. te trekken. • Ruimtelijk: van specialisatie en concentratie van werkgele- De regio Amersfoort kan daarmee de concurrentie met andere regio’s beter aan. Dit geeft de beste mogelijkheden genheid binnen de eigen regio kan minder sprake zijn. om nu en in de toekomst voor de regionale beroepsbevolking Voor Amersfoort blijft de opgave voor het centrum (verder voldoende en passende banen te behouden. verstedelijken) en de wijken (meer functiemenging) hetzelf- • Ruimtelijke kwaliteit stad en landschap: Amersfoort zal zich de, maar de ruimte voor bedrijven- en kantorenterreinen zal vooral moeten richten op arbeidsintensieve werkgelegenheid meer gespreid over de regio gesitueerd zijn, ook in Amers- om de schaarse ruimte in de stad zo efficiënt mogelijk te foort. Het behouden van open plekken in het landschap waar benutten. Het centrum vergroot haar stedelijkheid en in niet wordt gebouwd, zal moeilijker zijn. • Mobiliteit: Ook in dit scenario zullen de gemeenten hun (delen van) de wijken is veel functiemenging. De meer ruimte- intensieve bedrijvigheid kan aan de rand van de stad of elders regionale infrastructuur (weg en openbaar vervoer) moeten in de regio worden gesitueerd, bij voorkeur geconcentreerd. optimaliseren. Immers, de arbeidsmarkt functioneert regio- Vooral Nijkerk en Barneveld willen tot 2030 nog nieuwe naal en een concentratiemodel (in het voorkeurscenario) of bedrijventerreinen realiseren. Door concentratie van werk- spreidingsmodel (in het minimumscenario) maakt binnen gelegenheid kunnen de omringende gemeenten die daarvoor de regio nauwelijks verschil in de mobiliteit. Nog steeds kiezen hun open, landschappelijk karakter meer behouden. zullen de inwoners kriskras door de regio verspreid hun baan • Mobiliteit: Voorwaarde is dat de samenwerkende gemeenten hebben. Daarbij zullen in het minimumscenario de eisen aan hun regionale infrastructuur optimaliseren en daarnaast de bovenregionale infrastructuur juist nog groter zijn. Als de gezamenlijk lobbyen voor de bovenregionale infrastructuur. eigen regio, door beperkte samenhang, in totaal een mindere Alle vormen van vervoer zijn daarbij van belang: (vracht)auto, economische groei kent en daarmee minder banen zal gene- openbaar vervoer en fiets- en voetverkeer. Grote samenhang reren dan in het voorkeurscenario dan heeft dit een negatief kan alleen ontstaan als werknemers, ondernemers, consu- effect op de regionale balans tussen wonen en werken. menten en goederen zich gemakkelijk binnen de regio en op Meer mensen zullen buiten de regio hun baan moeten de plaats van bestemming kunnen verplaatsen. zoeken en dus grotere woon-werkafstanden moeten over- • Samenwerking binnen de Noordvleugel: de regio Amersfoort bruggen. • Samenwerking binnen de Noordvleugel: de gemeente moet haar samenwerking met andere regio’s verder versterken, vooral in de Noordvleugel op het thema kennis- Amersfoort moet ook in dit scenario haar samenwerking met en diensteneconomie. Gemeente Amersfoort heeft hierin andere regio’s verder versterken. Echter, het zal moeilijker voor de eigen regio een trekkersrol. In de samenwerking staat zijn om hier succesvol in te zijn omdat de stad een minder Amersfoort bovendien als ‘regio’ sterker dan als ‘stad’. sterke regio achter zich heeft. De regio Amersfoort is complementair aan grootstedelijke regio’s als Utrecht en Amsterdam. Daarnaast is het economisch profiel van deze steden en steden als Hilversum en Een vitale stad in een complete regio | 51

Gemeente Amersfoort Postadres Bezoekadres 033 469 42 87 T Stadhuisplein 1 Stedelijke Ontwikkeling en Beheer Postbus 4000 033 469 54 77 F Afdeling Economische zaken 3800 ea Amersfoort 3811 lm Amersfoort economischezaken@amersfoort.nl E www.amersfoort.nl I

Amersfoort, een vitale stad in complete regio

0 comments

Notes on slide 1

Favorites, Groups & Events