• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Nom bilgee
 

Nom bilgee

on

  • 2,709 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,709
Views on SlideShare
2,709
Embed Views
0

Actions

Likes
2
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Nom bilgee Nom bilgee Document Transcript

    • Õº äº ë㺺 í, äàñãàëûí òóõàé îéëãîëò Á¿õ íàñíû õ¿ì¿¿ñ ººðèéí àìüäðàõ õóãàöààíäàà òîãòìîë áèåèéí õºäºë㺺í õèéæáàéäàã. Õºäºë㺺í íü õ¿íèé àìüäðàëûí ìàø ÷óõàë ç¿éëèéí íýã þì. Äàñãàë ãýäýã íü ýð¿¿ë ÷èéðýã, çºâ ãàëáèðòàé, ò¿¿íèéãýý õàäãàëæ áàéõûí òóëäòîäîðõîé ¿éëäëèéã çîðèëãîòîé, òºëºâëºãººòýé, îëîí äàâòàëòòàé, ýðýìáý äàðààòàé, õèéäýãõºäºë㺺íèé öýãöòýé æîð þì. Äàñãàë õºäºë㺺í íü õ¿íèé áèå ìàõáîäûí èë÷ çàðöóóëàëòûãñàéæðóóëæ, áîäèñûí ñîëèëöîîã ýð÷èìæ¿¿ëñíýýð áèåä õóðèìòëàãäàõ õîðòîé áîäèñûããàäàãøëóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Àæèëäàà ÿâàõ, ãýðòýý õàðèõäàà ºäºð á¿ð ÿâãàí àëõàõ,ýñâýë 纺ëºí øîãøèõ, ã¿éõ íü äàñãàë õºäºë㺺íèé íýã õýëáýð þì. Õ¿ì¿¿ñ äàñãàë, õºäºë㺺íèé à÷ òóñûã ìýääýãã¿é, çàâã¿é, áîëîëöîî ìóóòàé, äàäàëõýâøèëã¿éí óëìààñ äàñãàë õèéäýãã¿é áàéíà. Ýíý íü õ¿ì¿¿ñèéã õºäºë㺺íèé õîìñäîëäõ¿ðãýäýã. Òîãòìîë õºäºë㺺íòýé áàéõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõ, ºâ÷ëºõ, öàã áóñààðºòëºõ, ýíäýõ, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Õºäºë㺺í íü çºâõºí ôèçèîëîãèéíòºäèéã¿é õóâü õ¿íèé ñýòãýë ç¿éä ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Õºäºë㺺í íü õ¿íèé ñýòãýëç¿éä ýåðýãýýð íºëººëæ óëìààð ç¿ðõíèé ¿éë àæèëëàãàà, öóñíû ýðãýëòèéã ñàéæðóóëæ,ç¿ðõíèé öóñàí õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëäýã.Àìüäðàë áîë õºäºë㺺í þì.Ýíý áîë áàéãàëèéí õóóëü.Õ¿í õºäºëæ áàéâàëàìüäàðäàã.Õºäºë㺺í çîãñâîë ìºõäºã.Õºäºë㺺í áîë ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éëäâýðëýë ãýæ õýëæáîëíî.Õºäºë㺺í ýìèéã îðëîæ ÷àääàã,õàðèí ýì õýçýý ÷ õºäºë㺺íèéã îðëîæ ÷àäàõã¿é ãýñýíñóðãààëü áàéäàã.Õºäºë㺺í áà áèåèéí òàìèð ýì÷èëãýý áîë õºäºë㺺í-àìüäðàë ãýñýí íîìîíäòóëãóóðëàñàí,áèåèéí ÷àëõ,õºäºëìºðèéí ÷àäâàðûã ñýðãýýõ ºâ÷íèé õ¿íäðýë,óðõàã¿ëäýöýýñ ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð õýðýãëýäýã ýì÷èëãýýíèé àðãà þì. Òîãòìîë õº äº ë㺺 íòý é áàéõûí à÷ õîëáîãäîë  Òóëãóóð ýðõòýí òîãòîëöîîíû õºãæëèéã äýìæèõ  Ñýòãýë ãóòðàë, áóõèìäàë çýðýã ñýòãýöèéí õÿìðàëä ºðòºõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ  Ñýòãýë ç¿éí ººäðºã, öîâîî ñýðãýëýí, èäýâõòýé áàéäëûã á¿ðä¿¿ëýõ  Áèåèéí æèí õýâèéí áàéëãàõ  ÀÄ èõäýõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ  ×èõðèéí øèæèí, ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû ºâ÷èí, øèãäýýñ, á¿ä¿¿í ãýäýñíèé õîðò õàâäðààð ºâ÷ëºõ ýðñäëèéã áóóðóóëíà. Ñóóãàà àæèëòàé, õºäºë㺺í áàãàòàé õ¿ì¿¿ñ ºäºð á¿ð èõ áèø ÷ ãýñýí äóíä çýðãèéí õºäºë㺺íòýé áàéõ íü ººðñäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëæ, ýð¿¿ë àìüäðàõûã äýìæèæ áàéãàà íýã õýëáýð þì. Õ¿í á¿ð ýð¿¿ë áàéõûí òóëä äîëîî õîíîãò 5-ñ äîîøã¿é ºäºð, 30 ìèíóò áà ò¿¿íýýñ äýýø õóãàöààãààð äóíä çýðãèéí ýð÷èìòýé õºäºë㺺í õèéõ íü ç¿éòýé. Ýñâýë ºäºðò 10000 àëõàì ÿâàõ. Äàñãàëûí ¿åä ººð èé㺺 ¿íý ë • Õýðýâ òàíä àìüñãàë ãàðãàõàä áýðõøýýëòýé áàéõ ýñâýë ÿðâæ ÷àäàõã¿é áàéâàë òàíû äàñãàëûí ýð÷èì õýò èõ áàéíà. • Òà äàñãàë õèéõ ÿâöäàà äóóëæ ÷àäàæ áàéâàë äàñãàëûí ýð÷èì õàíãàëòòàé áóñ áàãà áàéãààã èëòãýíý. • Òà ÷ºëººòýé ÿðüæ ÷àäàæ áàéâàë òàíû äàñãàëûí ýð÷èì òàíä òîõèð÷ áàéíà.Èë¿¿äý ë æèí òàð ãàëàëò- Äàñãàë íü áèåèéí æèíãýý õàñàõ ýì÷èëãýýíèé ¿íäñýíá¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Óäààí õóãàöààãààð õîîë ñîéæ áèåèéí æèíãýý õàñàõ îðîëäëîãîîñ 1
    • äàñãàë õºäºë㺺íèé çîõèõ õºòºëáºðèéí äàãóó õè÷ýýëëýõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Õîíîãò õîîëõ¿íñýýð àâ÷ áàéãàà èë÷ëýãèéí õýìæýýã áóóðóóëæ ÷àäñàíààð áèåèéí æèíãýý õàñàæ÷àäàõ áºãººä òàñðàëòã¿é áàéíãûí õºäºë㺺íòýé áàéõ íüáèåèéí æèí íýìýãäýõ,òàðãàëàõààñ ñýðãèéëæ ÷àäíà. Äàñãàëæóóëàã÷ ñóâèëàã÷èéí ¿¿ðý ã Äàñãàëæóóëàã÷ ñóâèëàã÷ íü ñýðãýýí çàñàõ ýì÷èëãýýíèé òàëààð ºðãºíìýäëýãòýé,íàðèéí ìýðãýæëèéí êóðñò ñóðàëöàæ òºãññºí áàéõ ¸ñòîé. Äàñãàëæóóëàã÷ñóâèëàã÷ íü äàðààõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý. 1. Ýì÷èëãýýíä èðæ áàéãàà ºâ÷òºí á¿ðèéã á¿ðòãýí àâ÷ êàðòàí äýýð òýìäýãëýãýý õèéí îíîø,íàñ,õ¿éñýýð áè÷èæ àâíà. 2. ×ìàð ºâ÷òýé õ¿íä ÿìàð õýëáýðèéí õýìæèëò õèéõèéã ÿëãàí ñàëãàñàí á¿ä¿¿â÷òýé áàéíà.ªºðººð õýëáýë ¿å ìº÷íèé ºâ÷òºíä ¿åíèé õºäºë㺺íèé õÿçãààð,áóë÷èíãèéí òýæýýëèéí á/ë,áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîí õýìæèëò ãýõ ìýò ÿëãàí õýìæèõ æàãñààëò á¿ä¿¿â÷òýé áàéíà. 3. ßìàð÷ ºâ÷òºíä ¿çýæ õýìæèõ äîîðõè õýìæýýí¿¿äèéã çààâàë õèéíý.  ºíäºð  áèåèéí æèí  öýýæíèé ýðãýí òîéðîí  îñàíê /çºâ çîãñîëò,òýíöâýðò áàéäàë  öóñíû äàðàëò  ñóäàñíû ëóãøèëòèéí òîî  àìüñãàëûí òîî  õºäºë㺺íèé ýâñýë 4. ªã뺺 àæèë ýõëýõýýñ ºìíº10-15 ìèí-ûí ºìíº èðæ òàñàëãààíä öýâýð àãààð îðóóëíà.Ýì÷èëãýýíä õýðýãëýãäýõ ìàòåðèàëóóäûã áýëòãýíý. 5. Äàñãàëä õýðýãëýãäýõ ñàâàà ìîë,ãàíòåëü,ýêñïàíäåð,áºìáºã 6. ªðºº òàñàëãààã ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûí ºðºº áîëòîë òîíîãëîõ àðãà õýìæýýã àâ÷ ìàòåðèàëëàã áààçäàà áàéíãà õÿíàëò òàâèõ 7. ªâ÷òºíèéã ºâ÷íèé îíîø,ýðõòýí ñèñòåìèéí áàéäëààð íü àæèëëàõ öàã ýì÷èëãýýíä îðóóëàõ öàãèéí õóâèàð ãàðãàñàí áàéíà.Æè÷: 9-10 öàã ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñèéã,10-11 öàãò õîäîîä àìüñãàëûí çàìûí ãýõ ìýò 8. Íýã á¿ëýã äàñãàë äóóñàíãóóò ºðººí人 5 ìèí öýâýð àãààð îðóóëíà. 9. Äàñãàëûã óðüä÷èëàí òàéëáàðëàæ õ¿íèé áèåä ÿàæ ¿éë÷ëýõ ¿ð ä¿í ÿàæ ãàðàõ,äàñãàëûã ÿìàð æóðìààð õèéõèéã òàéëáàðëàíà. 10. Äàñãàë á¿ðèìéã ººðèéí áèåýð õèéæ ¿ç¿¿ëýæ. 11. ªâ÷òºíã ººðºº ñóäàñíû ëóãøèëò,àìüñãàëûã òîîëæ ÷àääàã áîëãîíî. 12. Äàñãàë ýì÷èëãýýíèé ÿâöàä ºâ÷òíèé í¿¿ð öàðàéä ãàðàõ õóâèðàëûã ìàø ñàéí àíõààðàõ õýðýãòýé.Öàðàé õºõðºõ öàéõ,õàìàð óðóóëûí ãóðâàëæèí õºõðºõ,ºâ÷òºí ãóéâæ òýíöâýð àëäàõ,àìüñãààäàõ øèíæ èëýðâýë äàñãàëûã ààæèì çîãñîîí ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ çºâëºë㺺 àâíà. 13. Äàñãàëæóóëàã÷ ñóâèëàã÷ íü ººðèéí áèåä õÿíàëò òàâüæ àëü áîëîõ óÿí íàëàðõàé õºäºë㺺íòýé,õîîë óíä ,àæèë àìðàëòûã çîõèöóóëàõ,ýð¿¿ë ÷èéðýã áàéõ ¸ñòîé. 14. Íýã êóðñ ýì÷èëãýýã õèéæ äóóñààä ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿íã 7-14-21 õîíîãîîð ¿å÷ëýí áè÷èæ ýì÷èä òàíèëöóóëæ ºâ÷òºíä õýëæ îéëãóóëíà. 15. Äàñãàëæóóëàã÷ ñóüèëàã÷ íü ýì÷òýé áàéíãà õàìòðàí àæèëëàíà. Äàñãàë õº äº ë㺺 íèéã ý ì÷èëãýý íä õýðý ãëý õ åðº íõèé çàð ÷èì 2
    • Äàñãàëûã ýì÷èëãýýíä õýðýãëýõäýý õýä õýäýí ãîë ç¿éë áàðèìòëàí çºâ ñîíãîí äàñãàëæóóëàõ õýðýãòýé.Äàñãàëûã õèéõýä ýõëýýä áýëòãýõ áàéäàë áóþó áàéðëàë ÷óõàë áàéäàã.Äàñãàë õèéæ ã¿éöýòãýýä äàðàà íü çààâàë ¿íäñýí áýëòãýõ áàéäàëä ýðãýí îðæ äóóñãàíà. Äàñãàëûã õèéõ ¿íäñýí áàéðëàë áóþó áýëòãýõ áàéðëàë íü:ºâ÷òíèé áèåèéí áàéäàë äàñãàëûí îíöëîã çýðãýýñ õàìààðíà.Äàñãàëûí ¿íäñýí ãóðâàí áàéðëàë áàéäàã.¯¿íä: Õýâòðèéí • Õýâëèéãýýð • Íóðóóãààð • Õàæóóãààð Áîñîî-ãàð,õºë,õ¿ç¿¿,òîëãîéã ÿíç á¿ðýýð áàéðëóóëíà. Ñóóãàà-Ýãö ñóóõ,õºë ãàð òîëãîéã ÿíç á¿ðýýð áàéðëóóëíà. Áàéðëàëààñ ãàäíà äàñãàëûã õèéõ äýñ äàðààëàë ãýæ ÷óõàë ç¿éëáàéäàã.Äàñãàëûí äàðààëàë íü ýðõòýí ñèñòåìýýñ øèëæ¿¿ëýõäýý ãîë íü áèø àëü áóë÷èíäýõíèé äàñãàëûã ºã÷ öààøèä ÿìàð áóë÷èíãóóäàä äýñ äàðààëàí øèëæ¿¿ëýõ âý ãýäãýýðòóõàéí á¿ëýã äàñãàëûí ¿ð ä¿í øàëòãààëíà.Äàñãàëûí ýðýìáý äàðààëàëûã àëäàãäóóëáàëóã äàñãàëûí ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í ìóó áàéäàã.Äàñãàëûí à÷ààëàë ãýæ ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áàéäàã.ªâ÷òíèé õ¿íä õºíãºí áàéäàëäòîõèðóóëàí çºâ à÷ààëàëòàéãààð äàñãàëûã ºã÷ óäèðäàí õèéëãýõ õýðýãòýé.Äàñãàëûíà÷ààëàëä òóõàéí äàñãàëûí ýð÷ õ¿÷,äàâòàìæ äàëàéö,õ¿÷ õ¿÷äýë,íÿãòðàë á¿ãäõàìààðíà.Íýã á¿ëýã äàñãàë õèéõýä äàðààõ ¿å øàòòàéãààð õèéíý. Äàñãàëûí º ìí º õ ¿å. Ýíý íü äàñãàë îãò õèéãýýã¿é,õèéõýä áýëýí áîëñîí ¿å.Ýíý ¿åäºâ÷òºí òàéâàí öóñíû äàðàëò,ñóäàñíû ëóãøèëòèéí òîî,àìüñãàëûí òîî õýâèéí õýìæýýíä áàéíà. Äàñãàëûí áý ëòã ý ë õý ñ ý ã .Ýíý ¿åä òóõàéí õ¿í ã¿éõ àëõàõ,øîãøèõ,àìüñãàëûí äàñãàëáîëîí áóë÷èí ñóëëàõ äàñãàë öººí òîîãîîð õèéíý.Ýíý ¿åä öóñíû äàðàëò,ñóäàñíû ëóãøèëòèéíòîî ,àìüñãàëûí òîî ÿëèìã¿é èõýññýí áàéíà.Ýíý õýñýã 2-3 ìèóò ¿ðýãëæèëíý. Äàñãàëûí ¿íäñ ý í õý ñ ý ã. Ýíý ¿åä ºâ÷íèé îíîø,ºâ÷òíèé áèåèéí áàéäàëä òîõèðñîíäàñãàëóóäûã ýð÷ õ¿÷,äàëàéö,äàâòàìæ,õóðäûã òîõèðóóëàí 12-15 ìèíóò õèéæã¿éöæòãýíý.Ýíý ¿åä öóñíû äàðàëò óðüä ¿åèéíõýýñ5-15 ìì ìºíãºí óñíû áàãàíààðèõýññýí,ñóäàñíû ëóãøèëò 10-20,àìüñãàë 5-10 òîîãîîð îëøèðñîí /äóíäà÷ õýìæýýãýýð/áàéíà.Ýíý íü ¿íäñýí ¿å äóóñàíãóóò õýìæèõýä ãàðàõ ººð÷ëºëò þì. Äàñãàëûí òº ãñã º ë ¿å. Ýíý íü äàñãàëûí õóðäûã óäààøðóóëæ ýð÷ õ¿÷ äàëàéöûãñóëðóóëàõ áóë÷èí ñóëëàõ äàñãàëóóä,àìüñãàëûí äàñãàëóóä,àëõàëò,纺ëºí øîãøèëò ãýõìýòýýð äóóñãàíà.Ýíý ¿åä öóñíû äàðàëò 5-10 ìºíãºí óñíû áàãàí õýìæýýãýýð èõñýõ áàñóäàñíû ëóãøèëò 5-8,àìüñãàë 4-6 òîîãîîð îëøèðñîí áàéíà.Òºãñãºë õýñýã 3-5 ìèíóò¿ðãýëæèëíý.Èíãýæ íýã á¿ëýã äàñãàë äóóñíà.Äóóñàíãóóò õýìæèëò¿¿äèéã õèéæ 5 ìèíóòàìðààãààä äàõèí õýìæèëò õèéõýä õýâèéí õýìæýýíä îðñîí áàéõ áà +5 çºðºº ãàð÷ áîëíî.Íýãá¿ëýã äàñãàëûã íèéò 18-25 ìèíóò õèéæ ã¿éöýòãýíý.Äàñãàëûí áýëòãýë ¿å 25%,¿íäñýí ¿å 50%, òºãñãºë ¿å 25% õèéõ ¸ñòîé.Ýì÷èëãýýíèé áèåèéíòàìèðèéã ÿâóóëàõàä ºâ÷òºíººñ äîðõè õàòóó áàðèìòëàõûã øààðäàíà.  Àæëûí çºâ äýãëýì  Àìðàëòòàé çºâ äýãëýì  Õîîëíû çºâ äýãëýì  Ýð¿¿ë àõóéí çºâ äýãëýì  Õºäºë㺺íèé ýâñëèéí çºâ äýãëýì  Áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëèéã çºâ àøèãëàõ çýðýã îðäîã Æè ð ý ìñ ý í ý õ÷¿¿ä ý ä õèéõ ý ì÷èëã ý ý íèé 3
    • áèåèéí ò à ìèð Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äýä ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûã, áèåèéã ÷èéðýãæ¿¿ëýõ,çºâ àìüñãàëæ ñóðãàõ, òºðºëòèéí ¿åä òàéâàí çºâ àìüñãàëàõàä ñóðãàõ, õýâëèéí áóë÷èíãáýõæ¿¿ëýõ, õÿðçàíãèéí öóñàí õàíãàìæèéã ñàéæðóóëæ, óÿí õàòàí ÷àíàðûãñàéæðóóëàõ, ààðöãèéí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëýõ çýðýã çîðèëãîîð õýðýãëýäýã. Æèðýìñýí¿åèéã ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðààð ýì÷ëýõäýý 5 ¿å øàò áîëãîí ¿çäýã. 1-ð ¿å: Æèðýìñíèé ýõíýýñ 4 ñàð äóóñòëàõ 16 äîëîî õîíîãèéí õóãàöààòàé æèðýìñýíãõàìðóóëíà. Ýíý ¿åä ¿ð òîãòîæ ýä ýðõòýí ¿¿ñýæ áîéæèæ áàéãàà ¿å. Äàñãàë íü åðºíõèé÷èéðýãæ¿¿ëýõ, áèå ìàõáîäèéã ñýðãýýõ õºíãºí äàñãàë áàéíà. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî, àìüñãàë àâ÷ ãàðûã óðàãø äýýø áîëãîí ºëìèé äýýð ºíäèéæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2. Áýëòãýõ áàéäàë: Èæèë. òàéâàí àëõàíà.ªëìèé äýýð ÿâæ ãàðûã óðàãø äýýø àëäëàõ çýðýã õºäºë㺺íèéã àëõàëòàíä òîõèðóóëæ õèéíý. 3. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºë人 ìºðíèé õýìæýýòýé çàé àâ÷ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã àëäàëæ öýýæèéã á¿ñýëõèéãýýð õàæóó òèéø ýðã¿¿ëæ, öýýæèéã óðàãø ñàéí ãàðãàæ ºãººä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý. 4. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ ãàðûã óðàãø áîëãîæ ç¿¿í õºëºº äýýø ºðãºæ ãàðûí õóðóóã õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýýä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 5. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàâàà ìîä áàðóóí ãàðòàà áàðüæ òóëæ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ ç¿¿í ãàðàà áàðóóí ãàð äýýð äàâõàðëàí òàâüæ òóëãóóð ºãººä ç¿¿í õºëºº õàæóó òèéø ñàâæ ºãººä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Ñàâàà ìîäîî òóëæ 2 ãàðààð áàðüæ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ íýã õºëèéã àðàãø äýýø ñàâæ ºð㺺ä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 7. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºëºº æèéæ õýâòýíý. Àìüñãàë ãàðãàæ 2 õºëèéã 30 õýì ºð㺺ä àìüñãàë àâ÷ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 8. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Õàðèí ºâäºãººð íóãàëæ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ 2 ºâäºãèéã ñàëãàæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. Õºëèéí øàãàé òàâõàéã ñàëãàõã¿é. 9. Áýëòãýõ áàéäàë: Ò¿ð¿¿ëãýý õàðæ õýâòýíý. Òîëãîé, ãàð õºëèéã çýðýã ºðãºæ íóðóóãààð õîòîéíî. 10. Áýëòãýõ áàéäàë: Øàëàí äýýð àð òàëäàà ãàðààð ò¿øèæ ºãçºãººð ñóóæ õºëèéã ºâäºã ò¿íõíèé ¿åýð íóãàëæ òýíèéëãýíý. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 11. Áýëòãýõ áàéäàë: Òàéâàí ÷ºëººòýé õýâòýæ ºðöíèé àìüñãàëûí äàñãàë õèéëãýíý.Æèðýìñíèé 2-ð ¿å áóþó 16-24 äîëîî õîíîãòîé æèðýìñýí ýõ÷¿¿äèéã õàìàðíà.Ãîëäóó ààðöàãò¿íõíèé ¿åíèé äàñãàë, àìüñãàëûí äàñãàë õèéëãýíý. 1. Ǻºëºí ÷ºëººòýé äîðîî àëõàíà. Áóë÷èí ñóëëàæ ºãíº. 2. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. 1 õºëèéã óðàãø òàâüæ ºâäºãººð íóãàëæ íºãºº õºëèéã àð òèéø æèéæ ààðöãààð äîîø ñàéí ñóóæ ºãíº. 2 ãàðûã ºâäºã äýýð òóëæ ºãíº. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 3. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã àëäàëæ 2 õºëèéí òàâõàéã ñàëãàõã¿éãýýð ºëìèé äýýð ºíäèéæ ºâäºãººð õàãàñ íóãàëààä äîîø õàãàñ ñóóæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä ºðíî. 4. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýýä äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý. 5. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 1 ãýõýä ºíäèéí ñóóæ ãàðàà óðàãø äýýø áîëãîîä 2 ãýõýä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 4
    • 6. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëºº æèéæ 2 ãàðàà òîëãîé äýýð ºðãºæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ ãýäèéæ íóðóóãààð õîòîéæ àìüñãàë ãàðãàæ óðàãø áºõèéæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 7. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Àìüñãàë àâ÷ 1 õºëèéã äýýø òîëãîé öýýæíèé õàìò ºðãºæ íóðóóãààð õîòîéæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 8. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. ªðöíèé àìüñãàë ààæèì õèéíý. 9. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ çîãñîíî. 2 õºëèéã ýýëæëýí ºâäºã ò¿íõíèé ¿åýð íóãàëæ õýâëèéä õ¿ðãýíý. ( õ¿÷òýé øàõàõã¿é) 10. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Ãàðàà àëäàëæ á¿ñýëõèéãýýð õàæóó òèéø ýðãýíý. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý. 11. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. Á¿ñýëõèé ààðöãààð 2 òèéø çàéì÷èæ á¿òýí òîéðîã ýðã¿¿ëíý. 12. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 ºâäºãºº äýýð ºðãºæ äîðîî àëõàíà. 13. Áóë÷èí ñóëëàæ òàéâàí àëõàíà.Æèðýìñíèé 3-ð ¿å áóþó 24-32 äîëîî õîíîãòîé æèðýìñýí ýõ÷¿¿ä õàìàðíà. Äàñãàëûã ãîëäóóõýâòýý, ñóóãàà áàéäàëä õèéíý. Èõ áèåä äàñãàëûã ÷èãë¿¿ëýõã¿é çºâõºí ààðöàã , ò¿íõ,äîîä ÷àöàíä, ÷èãë¿¿ëñýí äàñãàëûã ààæèì õèéëãýíý. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ 1 õºëèéã ºâäºãíèé ¿åýð íóãàëæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýà áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 2. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã óðàãø áîëãîæ ºâäºã ò¿íõýýð íóãàëæ õàãàñ ñóóæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. Áóë÷èí ÷àíãàëæ õ¿÷ èõ ãàðãàæ áîëîõã¿é ÷ºëººòýé õèéíý. 3. Áýëòãýõ áàéäàë: Ѻõºð÷ ºâäºã äýýð ãàðàà òàâüæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ ãàðàà óðàãø äýýø áîëãîîä ñºõºðñºí õºëíèé ãàäíà õàæóóä áºãñººðºº ñóóíà. 2 òèéø ýýëæëýí ñóóíà. Àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 4. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëºº æèéæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëºº 2 òèéø ñàéí ñàëãàæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 5. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õºëºº æèéæ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëèÿã ºðãºæ 2 òèéø ñàëãààä (àëöàéæ) àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 6. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ óðàãø ñàéí áºõèéæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 7. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã ºðãºæ íóðóóãààð õîòîéíî. 1 õºëèéã àðàãø ºëìèé㺺ð òàâüæ ºãíº. Àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ íºãºº õºëä ýýëæëýí õèéíý. 8. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Òàéâàí ÷ºëººòýé äîðîî àëõàíà. Áóë÷èí ñóëëàõ äàñãàë õèéíý. Æèðýìñíèé 4-ð ¿å áóþó 32-36 äîëîî õîíîãòîé æèðýìñýí ýõ÷¿¿ä õàìàðíà. Äàñãàëûíãîë çîðèëãî íü õÿðçàíã ñóíãàõ, äîîä ìº÷èíä ÷èãëýãäñýí äàñãàë õèéëãýíý. Àíõààðàõàäõýâëèéí äîòîîä äàðàëò èõýñãýõ äàñãàë õèéëãýõã¿é. Èõýíõäýý ¸óóãàà õýâòýý áàéäëààñõèéëãýíý. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Äîðîî 纺ëºí àëõàíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàíäàë äýýð õºëºº æèéæ ãàðàà óðàãø äýýø ºðãºæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã çýðýã ç¿¿í òèéø áîëãîæ á¿ñýëõèéãýýð öýýæèéã ýðã¿¿ëæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëðóó ýýëæëýí õèéíý. Àìüñãàëûã õ¿÷òýé àâ÷ ãàðãàõã¿é. 3. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàíäàë äýýð ãàðàà áèåèéí äàãóó óíæóóëæ õºëºº æèéæ ñóóíà. 1 õºëèéã ºâäºã ò¿íõýýð áàãà çýðýã õàãàñ íóãàëæ 2 ãàðààð áàðüæ òóëæ ºãººä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä àäèë. 5
    • 4. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàíäàëûí èðìýãýýñ áàðüæ õºëºº æèéæ ñóóíà. 2 õºëèéã ºðãºëã¿éãýýð õîëäóóëæ îéðòóóëíà. 5. Áýëòãýõ áàéäàë: ªâäºãººð íóãàëæ äýýø õàðæ õýâòýíý. 2 ãàðûã ºâäºã äýýð òàâèíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 ºâäºãèéã ñàëãàæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 6. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. Äàñãàëæóóëàã÷èéí ãàðààñ òàòàæ òóñëàìæ àâ÷ ºíäèéæ ñóóíà. Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 7. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Á¿õ áèåýýð 2 òèéø ýðãýæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. Õºë ýãö , 2 ãàðûã àëäàëæ àëãûã õàâñàð÷ ºãíº. 8. Áýëòãýõ áàéäàë: Àìüñãàë àâ÷ òàéâàí õýâòýýä àìüñãàë ãàðãàæ õîøíîãèéã äîòîãø äýýø òàòàæ ààðöãàà ÿëèìã¿é ºðãºæ 2 ãàðûí àëãààð ºãçºãíººñ äîðîîñ íü òóëæ ºãíº. 9. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Òàéâàí ÷ºëººòýé àëõàíà.Ýñâýë òàéâàí ÷ºëººòýé äýýø õàðæ õýâòýíý.Æèðýìñíèé 5-ð ¿å áóþó 36 äîëîî õîíîãîîñ òºðºõ õ¿ðòýë ¿å îðíî. Ýíãèéí äàñãàëóóäûãàìüñãàëûí äàñãàëòàé õîñëîí ãîë÷ëîí ààæèì õèéëãýíý. Èõýíõ äàñãàëûã õýâòýý áàéäëààñõèéíý. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. 1 õºëèéã ºâäºãººð íóãàëæ õàæóó òèéø ºâäºãíèé õýñãýýð ãàðãàæ äîòîãø ýðã¿¿ëýýä áóöààæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 2. Áýëòãýõ áàéäàë: ªâäºãººð íóãàëæ õýâòýíý. Ààðöãààð ºðãºæ 2 ãàðààð ºãçºãíººñ òóëæ ºãººä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 3. Áýëòãýõ áàéäàë: պ뺺 æèéæ õýâòýíý. 2 õºëèéã ýýëæëýí ºðãºæ áóóëãàíà. 4. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã 2 õºëòýé ýýëæëýí ñîëèáóóëàí ºðãºæ áóóëãàíà. 5. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý. 2 õºëèéã ýýëæëýí ºâäºãººð íóãàëæ õýâëèéä õ¿ðãýýä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëºº çýðýã ºâäºãººð íóãàëæ õýâëèé ð¿¿ òàòàæ áóöààæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 7. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Ãàðûã õºäºëãºõã¿éãýýð 1 õºëºº äýýø ºðãºæ íóðóóãààð õîòîéæ áýëòãýõ áàéäàëä áóöàæ îðíî. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 8. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. 2 õºëèéã ýýëæëýí ºðãºæ áóë÷èíã ñóëëàí ñýãñðýýä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. Äýýðõ á¿õ äàñãàëûã ýõèéí áèåèéí àáéäàëä òîõèðóóëàí , ýð÷ õ¿÷, äàëàéöûãòîõèðóóëàí ààæèì õ¿÷ èõ øààðäàõã¿éãýýð íýã äàñãàëûã 3-6 óäàà äàâòàí õèéëãýíý. Òºðñíèé ä à ð à à º º ðèé㺺 á¿¿ ì à ð ò Àìàðæèõ ãàçðààñ ãàðàõàä òà ãóóëèã áîëñîí áàéíà. Ãýâ÷ æèðýìñíèé òýýëòèéíõóãàöààíä òàíû áèåä íèëýýä îëîí ººð÷ëºëò ÿâàãääàã. Æèðýìñíèé ñ¿¿ëèéí ñàðóóäàä óðàãºñºæ áóéòàé çîõèöîæ õýâëèéí áóë÷èíãóóä ýð÷èìòýé ñóíàäàã. Ò¿¿í÷ëýí òîì õ¿¿õýä, èõýð õ¿¿õýäòýé ýõ÷¿¿äýä èë¿¿òýé òîõèîëäîíî. Ýíý íü òàíäèëò ìýäðýãäýæ ºâäºëò ºãºõã¿é ÷ íýã øàëòãààí áîëäîã ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé.Òºðñíèé äàðàà õýâèéí áàéäàëä õóðäàí îðóóëàõûí òóëä äàðààõ äàñãàëóóäûã õèéãýýðýé. Àìüñãàëûí ä à ñã àë – Ñàíäàë äýýð ñóóãààä ãàðàà òýíèéëãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.Äàðàà íü ìºðºí人 àâ÷ àìüñãàëàà àâíà. Ýíý äàñãàëûã õèéõ ¿åä íóðóóãàà ýãöëýí öîìöîéæºãíº. Äàñãàëûã 10-20 óäàà äàâòààðàé. Ì º ð ä àëíû ¿åèéí ä à ñã àë – Ñàíäàë äýýð ñóóæ ãàðàà òîëãîéí àðä áàðüæ àìüñãàëààãàðãàíà. Äàðàà íü òîõîéãîî óðàãø áîëãîí íèéë¿¿ëýõ õºäºë㺺í õèéæ àìüñãàëàà àâíà.Äàñãàëàà 15-20 óäàà äàâòààðàé. 6
    • Ãýäý ñ, õýâëèé, õºëèéí á óë÷èíãèéí ä à ñã àë – Íóðóóãààð õýâòýæ ãàðàà áèåèéí äàãóóáàéðëóóëàí ºâäºãºº íóãàëàí ºñãèé㺺ð òóëíà. Äàðàà íü ãàðàà óðàãø ºðãºí, àëãàà áèåèéíäàãóó ò¿ëõýõ õºäºëãººíººð ºíäèéæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Ààæèì õýâòýæ àìüñãàëàà àâíà.Äàñãàëûã 10-20 óäàà äàâòààðàé. Ãýäý ñ, õºëèéí á óë÷èíãèéí ñ ó íã àëòûí ä à ñã àë – Íóðóóãààð õýâòýíý. Íóðóóãààãàçðààñ õºíäèéð¿¿ëýõã¿éãýýð öýýæýý áàãà çýðýã ºíäèéæ ç¿¿í ãàðàà áàðóóí õºëèéíºâäºãºíä õ¿ðãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Äàðàà íü ààæèì ýãöëýí áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà.Äàñãàëûã 10-20 óäàà äàâòààðàé. ª ã ç ºãíèé ä à ñã àë- Íóðóóãààð õýâòýæ ãàðàà áèåèéí äàãóó áàéðëóóëàí àëãààðààòóëíà. պ뺺 ñàëãàæ óëààð íü òàâèíà. ªãçºãºº äýýø ºðãºæ àìüñãàë ãàðãàíà. Áóóëãàæàìüñãàëàà àâíà. Ýíý äàñãàëûã 10-20 óäàà äàâòààðàé. ª ã ç ºãíèé ñ ó íã àëòûí ä à ñã àë- Íóðóóãààðàà õýâòýýä ºâäºãºº òýâðýí àìüñãàëààãàðãàíà. պ뺺 ààæèì óäààí áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà. Äàñãàëàà 10-20 óäàà äàâòààðàé. Í ó ð ó ó í û ñ ó íã àëòûí ä à ñã àë – Ãàðàà òóëæ ºâäºãºí äýýðýý ñóóíà. Ãýäýñýý òàòàæíóðóóãààðàà õ¿ãäèéí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà. Òºðñíèé ä à ð à àõ 2 ä àõü,3 ä àõü ð õèéõä à ñã àë ºäº 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºëºº æèéæ äýýø õàðæ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ ãàðàà óðàãø äýýø áîëãîîä àìüñãàë ãàðãàæ ãàðûã òîõîéãîîð íóãàëíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ ç¿¿í, áàðóóí õºëèéã ýýëæëýí ºðãºæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 3. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëèéã ºâäºãíèé ¿åýð íóãàëæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 4. Áýëòãýõ áàéäàë:պ뺺 ºâäºãººð íóãàëæ äýýø õàðæ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëèéã ºâäºãººð ñàëãàæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 5. Áýëòãýõ áàéäàë:2 õºëºº ºâäºãººð íóãàëæ 2 ãàðûã òîõîéãîîð çºâ íóãàëàí, àìüñãàë àâ÷ ààðöãààð äýýø ºðãºæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 6. Áýëòãýõ áàéäàë:2 õºëºº æèéæ 2 ãàðûã öýýæíèé ºìíº àëãààð ñóëõàí äàðæ õýâòýíý. Àìüñãàë òàéâàí àâ÷ ãàðûã òîõîéãîîð àðàãø áîëãîæ öýýæèíä íààæ ºãººä àìüñãàë ãàðãàæ õîøíîãîî ñàéí òàòàæ 2 ãàðûã òîõîéãîîð óðàãø áîëãîæ ºãíº. 7. Áýëòãýõ áàéäàë:Òàéâàí ÷ºëººòýé àìüñãàëæ õýâòýíý.Òºðñíèé ä à ð à àõ 4 äýõü ºäðèéí ä à ñã àë 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºëºº æèéæ õýâòýíý.2 ãàðûã àëäàëæ 2 õºëèéã äýýø 90 õýì çýðýã ºð㺺ä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2. Áýëòãýõ áàéäàë:2 õºëèéã äýýø ºðãºæ õîîðîíä íü ñîëèáóóëàí õºäºëãºíº. 3. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. 2 ãàðûí òóñëàìæòàéãààð ºíäèéæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 4. Áýëòãýõ áàéäàë:2 õºëºº ºâäºãººð íü íóãàëæ ãàðàà òîõîéãîîð íóãàëàí õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ ààðöãààð ºðãºæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 5. Áýëòãýõ áàéäàë:Áîñîî çîãñîíî. Ãàðàà òàøààíäàà àâíà. Á¿ñýëõèé íóðóóãààð 2 òèéø ýýëæëýí òîéðîã ìàÿãààð ýðã¿¿ëíý. 6. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. 2 ãàðûã óðàãø ñóíãàæ äîîø ñóóæ áîñîæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. Áîñîõäîî õîøíîãîî ñàéí òàòàæ ºãíº. 7. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. Õàãàñ áºõèéæ ºðöíèé àìüñãàë õ¿÷òýé õèéíý. 8. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. 2 ãàðûã óíæóóëæ óðàãø áºõèéæ õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýýä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 7
    • 9. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. 1 ãýõýä 1 õºëèéã óðàãø òàâüæ ºâäºãººð íóãàëààä íºãºº õºëºº àð òèéø ñàéí æèéæ ààðöãààð äîîø ñàéí ñóóæ ºãíº. ªâäºã äýýð 2 ãàðàà òóëæ ºãíº. Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ íºãºº õºëä ýýëæëýí õèéíý. 10. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. ªâäºãºº äýýð ºðãºæ äîðîî àëõàíà. Òºðñíèé ä à ð à àõ 5 ä àõüºäðèéí ä à ñã àë1. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. 2 ãàðûã àëäàëæ 1 õºëèéã 1 õºë äýýã¿¿ð ýãö äàâóóëæ ààðöãààð ýðãýíý. 2 òàëä àäèë.2. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã ýýëæëýí ºâäºãººð íóãàëæ õýâëèéä òàòàæ áóöàæ áýëòãýà áàéäàëä îðíî. ͺ㺺 õºëä õèéíý.3. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã çýðýã òàòàæ ºâäºãººð íóãºëæ õýâëèéä 2 ãàðààð øàõàæ ºãíº. Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.4. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã ýýëæëýí 90 õýìýýð ºðãºæ 2 òèéø ñàëãàæ õîëäóóëæ áóöààæ íèéë¿¿ëæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.5. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëä äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý.6. Áýëòãýõ áàéäàë: Õàæóó òèéø õàðæ õýâòýíý. Äýýä òàëûí ãàðûã òîõîéãîîð íóãàëæ íóðóóíä àâ÷ ò¿øèæ ºãíº. 1 õºëèéã äýýø ºðãºæ áóóëãàíà. 2 òèéø ýýëæëýí õàðæ õýâòýæ õèéíý.7. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 ºâäºãººð íóãàëæ õýâòýíý. ̺ð äàëàí äýýð òóëãóóðëàí ààðöãõõð ºðãºæ ç¿¿í, áàðóóí òèéø çàéì÷óóëæ õºäºë㺺ä áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.8. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Öýýæ òîëãîéã ºðãºõã¿éãýýð 1 õºëºº õîéø íü äýýø æèéæ á¿ñýëõèéãýýð õîòîéíî. ͺ㺺 õºëä ýýëæëýí õèéíý.9. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. Òàéâàí ÷ºëººòýé ºðöíèé àìüñãàëûí äàñãàë õèéíý. Òºðñíèé ä à ð à àõ 6 ä àõüºäðèéí ä à ñã àë1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òîëãîéí àðä ñàëààâ÷ëàí àâ÷ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ òàéâàí áàéãààä àìüñãàë ãàðãàæ ºíäèéæ ñóóæ, áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.2. Áýëòãýõ áàéäàë: ªíäèéæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã óðàãø ñóíãàæ áºõèé㺺ä õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýæ ºâäºãºíä äóõàà õ¿ðãýýä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. ªâäºãíèé ¿åýð íóãàëàõã¿é.3. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëºº æèéæ òîëãîéí àðä ãàðàà ñàëààâ÷ëàí áàðüæ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ öýýæèéã õàæóó òèéø ýðã¿¿ëýýä àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý.4. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë ãàðãàí 1 õºëèéã äýýø íü ýãö ºðãºæ 2 ãàðààð áàðüæ áºõèé㺺ä äóõàà ºâäºãºíä õ¿ðãýæ àìüñãàë àâ÷ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý.5. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õºëºº æèéæ õýâòýíý. Äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý.6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã ºðãºæ ñîëèáóóëàí ýãö õºäºëãºíº.7. Áýëòãýõ áàéäàë: Çàâèëæ ñóóíà, ºâäºã äýýð ãàðààð äàðæ ºãººä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.8. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëèéí òàâõàéã íèéë¿¿ëæ ºñãèéã óìäàãò 2 ºâäºãèéã ãàçàð õ¿ðãýõèéã õè÷ýýæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.9. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. Ààðöãààð 2 òèéø òîéðîã ìàÿãààð ýðã¿¿ëíý. 2 òèéø èæèë õèéíý.10. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. 1 õºëèéã íºãººãèéí ºìí¿¿ð ýãö äàâóóëàí ºëìèéã ãàçàð õ¿ðãýæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý.11. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëèéã ýýëæëýí õàæóó äýýø ºðãºæ áóóëãàíà.12. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. 2 õºëºº ºâäºãººð äýýð ºðãºæ äîðîî àëõàíà.13. Ýíãèéí àëõàëò õèéíý. 8
    • Äýýðõ á¿õ äàñãàëóóäûã ààæèì, ýð÷ õ¿÷ äàëàéö áàãàòàé äàâòàëòûí òîî öººõºí 3-4 áàéãààä ààæèì äàñãàëûí òîîã íýìñýýð ýð÷ õ¿÷ äàëàéöûã èõýñãýæ ºäºðò 2 óäàà õèéõ áºãººä ààæèìäàà á¿õ äàñãàëûã õèéäýã áîëãîîä 45-60 õîíîã ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéíý. 1äàñãàëûí äàâòàãäàõ òîî 4-8 óäàà áàéíà. Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äýä ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèð õèéõèéã õîðèãëîõ ÿâäàë íèëýýä áàéäàã.¯¿íä: õóðö õàëóóíòàé, èäýýò ¿ðýâñýëòýé, ç¿ðõ ñóäàñíû äóòàãäàëòàé, ýëýã, äýë¿¿, Ẻðíèé ¿ðýâñýëòýé, æèðýìñíèé õîðäëîãîòîé, ¿åä, ìºí äóòóó òºðäºã ýìýãòýé÷¿¿äýä ãýõ ìýò õàâñàðñàí ºâ÷òýé ¿åä õîðèãëîíî. ª ã뺺íèé ý ð¿¿ë àõóéí ãèìíà ñ ò èê Ãýðèéí íºõöºëä ºã뺺 ýð¿¿ë àõóéí ãèìíàñòèê õèéõ íü íîéðíîîñ õóðäàí ñýðýõ, áèåìàõáîäûã àæèëä áýëòãýõ ìàø ñàéí õýðýãñýë áîëäîã. Ýíý ãèìíàñòèê íü õÿëáàðõàí áàéõ¸ñòîé. ¯¿íä èõ õ¿÷äýë øààðäàõ, àìüñãàë áàðèõ, äàñãàëûã çºâøººðºõã¿é. ßíç á¿ðèéíáóë÷èí îðîëöñîí äîòîð ýðõòýíä íºëººëºõ äàñãàëûã ñîíãîæ àâíà. Ãèìíàñòèê 10-30 ìèíóòààñ õýòðýõã¿éãýýð 9-16 äàñãàëûã áàãòààñàí áàéíà.Ãèìíàñòèêèéí á¿õèé ë äàñãàëûã òàéâàí, ÷ºëººòýé, íýãýí æèãä, äàëàéöûã ààæìààðíýìýãä¿¿ëýí õèéíý. Ýõëýýä æèæèã áóë÷èíã, äàðàà íü òîìîîõîí áóë÷èíã õàìðóóëæ õèéíý.Ýõëýýä ýíãèéí õÿëáàð, äàðàà íü àðàé íàðèéí íèéëìýë äàñãàëûã õèéëãýíý. 1. Ààæèì àëõàíà. Ýíý íü àìüñãàë áîëîí öóñíû ýðãýëòèéã æèãä õ¿÷òýé áîëãîæ äàðààãèéí äàñãàëä áýëòãýæ ºãíº. 2. Òàòàõ õýëáýðèéí äàñãàë. Àìüñãàëàà ã¿íçãèé àâ÷, öýýæ, íóðóóãàà òýíèéëãýæ, ìºðíèéõºº áóë÷èí ÷àíãàëàí, áèåý òýãøèëíý. 3. Ãàðàà àëäëàí ºðãºæ ìºðíèé ¿åýð ýðã¿¿ëýõäýý ãàðàà íóãàëæ, òýíèéëãýíý. Ýíý õºäºë㺺í íü ¿åíèé õºäºë㺺íèéã ñàéæðóóëæ ãàðûí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëäýã. 4. Òàâõàéíû äàñãàë. ¯åíèé õºäºë㺺íèéã ñàéæðóóëæ, áóë÷èí øºðìºñèéã áýõæ¿¿ëíý. 5. Ѻõºð÷ ñóóíà. Õºëèéí áà õýâëèéí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëæ åðºíõèéä íü ÷àíãàðóóëàõ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëíý. 6. Ààæèì óðò àìüñãàëæ àëõàõ. Ýíý íü áèå ìàõáîäûí ¿éë àæèëëàãààã ñýðãýýæ, áèåèéã ñóëëàíà. 7. Ãàðûã ñýãñðýõ, ýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺í. ̺ðíèé áóë÷èí, øºðìºñèéã áýõæ¿¿ëæ, õºäºë㺺íèé äàëàéöûã íýìýãä¿¿ëäýã. 8. Óðàãø áºõèéõ. Íóðóóíû áóë÷èí áýõæ¿¿ëæ, íóãàëìûí óÿí õàòàí ÷àíðûã äýýøë¿¿ëíý. ¯¿íèéã ã¿íçãèé àìüñãàë àâàõòàé õàâñðàõ õýðýãòýé. 9. Õàçàéæ, ãýäèéõ çýðýã íóðóó, íóãàëìûí áóñàä äàñãàë. Ýíý íü ò¿¿íèé óÿí õàòàí áàéäëûã èõýñãýíý. 10. Ãàð áîëîí áèåèéí õºäºë㺺íòýé óíàëò. Õºëèéí áóë÷èíã ñàéí õºãæ¿¿ëäýã. 11. Ãàðûí õ¿÷íèé äàñãàë. Áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã íýìýãä¿¿ëäýã. 12. Áèåý ýðã¿¿ëýõ, õàçàéëãàõ. Íóðóó íóãàëìûí õºäºë㺺íèéã íýìýãä¿¿ëæ, áóë÷èíã áýõæ¿¿ëäýã. 13. Õýâòýý áàéäàëä õºëºº ºðãºæ íóãàëàõ. Õýâëèéí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëäýã. 14. ÿéõ áà õàðàéõ. Ç¿ðõ ñóäàñíû ñèñòåìèéã áýõæ¿¿ëýí äàñãàëæóóëæ, ººðòºº èòãýëòýé áîëãîäîã. 15. Äàñãàëûí òºãñãºëä àëõàõ. Áèåèéí à÷ààëëûã æèãä áàãàñãàõ, àìüñãàëûã ñýðãýýõ à÷ õîëáîãäîëòîé. ªã뺺íèé ýð¿¿ë àõóéí ãèìíàñòèêèéã ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûí àðãà ç¿é÷äàñãàëæóóëàã÷ çîõèîí áàéãóóëæ õºãæìèéí àÿòàé õîñëóóëáàë õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîõ èäýâõñîíèðõëûã ñýðãýýõýä òóñòàé. Ãèìíàñòèêèéí äàðàà óñàí ø¿ðø¿¿ðò îðîõ, áèåý íîéòîíàë÷óóðààð àð÷èõ çýðýã çàñàë õèéâýë çîõèíî. Ñ à ð û í ò ý ìäãèéí º º ð÷ëºëòèéí ¿åä 9
    • õèéõä à ñã àë Ñàðûí òýìäãèéí ººð÷ëºëòºíä ñàðûí òýìäýã èðýõ õóãàöàà ººð÷ëºãäºõ, èðýõ ¿åä ºâäºëòòýéèðýõ çýðýã ººð÷ëºëò¿¿ä îðíî. ªã뺺 áîñîîä ýð÷ õ¿÷ äàëàéö ñàéòàé õóðäàí õºäºë㺺íòýé èäýâõòýéõèéõ ¸ñòîé. 1 Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ õºëºº íèéë¿¿ëæ çîãñîíî. Ãàðûã óðàãø . äýýø áîëãîîä 2 õºëèéã ñàëãàõã¿é íèéë¿¿ëñýí áàéäëààð 2 õàæóó òèéø ºñãèé ºëìèéã õºäºëãºí ÿâíà. 2 òèéø ýýëæëýí ÿâíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 1õºëèéã íºãºº õºëíèé ºìí¿¿ð ýãö õàæóó òèéø äàâóóëàí òàâüæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2 òàëä àäèë. 3. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Óðàãø áºõèéæ 2 ãàðàà óíæóóëæ øàëàíä õ¿ðãýýä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 4. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 ãàðàà òîëãîé äýýð ºðãºæ õºëºº íèéë¿¿ëæ çîãñîíî. 2 òèéø, á¿ñýëõèé íóðóóãààð ñàéí õàçàéíà. 5. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 ãàðûã àëäàëæ 2 õºëºº íèéë¿¿ëæ çîãñîíî. 2 õºëèéã ñàëãàõã¿éãýýð ºâäºãººðºº íóãàëæ, 2 ºâäºãºº ãàäàãø áîëãîí õîîðîíä íü àëü áîëîõ õîëäóóëæ õàãàñ ñóóãààä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 6. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî. 1õºëèéã óðàãø òàâüæ ºâäºãººð íóãàëæ ºãººä äîîø áàãà çýðýã ààðöãààð ñóóæ ºãíº. Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ íºãºº õºëä õèéíý. 7. Áýëòãýõ áàéäàë: Ѻõºð÷ ñóóíà. Ãàð ãóÿí äýýð òàâüñàí áàéíà. ªíäèéæ 2 õºëèéí õàæóóä ýýëæëýí ñóóæ ºãíº. 8. Áýëòãýõ áàéäàë: Ѻõºðñºí ìàÿãòàé ñóóíà. 2 õºëèéã øàãàéíû äîòîð òàëààð ãàçàð õ¿ðãýæ 2 õºëèéí õîîðîíä ñóóæ ºãººä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 9. Áýëòãýõ áàéäàë: Õàíàí øàòðóó õàðæ çîãñîíî. 1 õºëèéã ºðãºæ õàíàí øàòíû ãèøã¿¿ð äýýð òàâèàä óðàãø áºõèéæ íºãºº òàëûí ãàðûã àðàãø äýýø áîëãîæ, ºðãºñºí õºë òàëûí ãàðûã óðàãø õºëèéã äàãóóëæ ºëìèéä õ¿ðãýýä áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. ͺ㺺 õºëä àäèë. 1 Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëºº æèéæ ãàðàà óðàãø äýýø ºðãºæ ñóóíà. 2 òèéø 0. áèåèéã ýðã¿¿ëæ 2 ãàðàà áèå äàãóóëæ ñàéí ýðã¿¿ëíý. 2 òèéø ýýëæëýí õèéíý. 1 . Áýëòãýõ áàéäàë: Äîðîî 纺ëºí àëõàæ áóë÷èí ñóëëàõ áà àìüñãàëûí äàñãàë 1 õèéíý. Äýýðõ á¿õ äàñãàëûã ýð÷ õ¿÷ äàëàéö, èäýâõ ñàéòàé ºã뺺 á¿ð òîãòìîë õèéíý. 1 äàñãàëûã 4-8 óäàà õèéæ ã¿éöýòãýíý. Ç î íõèë îí ò îõè îëä îõ ºâ÷í¿¿äèéí ¿åèéí õºäºë㺺íèé î í öë îã Àìüñãàëûí ºâ÷íèé ¿åä õèéãäýõÝÁÒ Àìüñãàëûí ýðõòýí¿¿äèéí ÿíç á¿ðèéí ºâ÷ëºëèéí ¿åä áîëîí ç¿ðõ ñóäàñíû çàðèì ºâ÷íèé¿åä àìüñãàëûí äóòìàãøèëûí øèíæ òýìäýã èëýðäýã áºãººä ¿¿íèé óëìààñ àìüñãàëûíýðõòýí¿¿äýä ººð÷ëºëò¿¿ä ¿¿ñíý. Àìüñãàëûí äóòìàãøèëààñ áèå ìàõáîäèä õèéí ñîëèëöîîíûàëäàãäàë ãàð÷ ººðººð õ¿÷èëòºðºã÷ àâ÷ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéã ãàðãàõ õýâèéíàæèëëàãààíû ¿¿ðýã àëäàãäàíà. Èéìýýñ ÝÁÒ- ã äîîðõ çîðèëãîîð ÿâóóëíà. 1. ªâ÷òºíèé áèåèéí áàéäëûã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, ÷èéðýãæ¿¿ëýõ. 2. Õºäºëìºðèéí ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ. 3. Àìüñãàëûí äóòàãäàëûã áàãàñãàõ öààø íü àðèëãàõ. 4. Ýä ýñèéí õ¿÷èëòºðºã÷èéí äóòàãäëûã àðèëãàæ õ¿÷èëòºðºã÷ººð íºõºí õàíãàõ. 5. Óóøãèíû óÿí õàòàí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ. 6. Óóøãèíû àìüäðàëûí áàãòààìæ ýçýëõ¿¿íèéã èõýñãýõ. 7. Àìüñãàëûí áóë÷èíãèéí ¿éë àæèëëàãààã íýìýãä¿¿ëýí öóñíû ýðãýëòèéã ñàéæðóóëàõ. 8. Ìèíóòèéí ýçýëõ¿¿íèéã íýìýãä¿¿ëæ óóøãèí äàõ çîãñîíãèæèëòòîé òýìöýõ. 9. Áèåèéí õºäºë㺺íèéã àøèãëàí àìüñãàëûí ýðõòýíèé ¿éë àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëýõ ñàéæðóóëàõ çýðýãò ÷èãëýãäýíý. 10
    • à óóð ñàí õ î ë î í á àã òð àà ºâ ÷íèé ¿ åä õ èéõ Ý çÒ î é Ãóóðñàí õîîëîéí áàãòðàà ºâ÷èí íü òýíýã÷ ìýäðýëèéí öî÷ðîë èõýññýíýýñ ãóóðñàíõîîëîéí ãèëãýð áóë÷èíãóóä àãøèæ ãóóðñàí õîîëîé íàðèéñ÷ àìüñãàë äàâ÷äàíà. Ýíý ºâ÷íèéÝÁÒ - í ãîë çîðèëãî íü òýíýã÷ ìýäðýëèéí öî÷ðîëûã áàãñãàõ, äàâ÷äàëûí ¿åä àìüñãàë çºâ àâ÷ñóðãàõ, àìüñãàë ãàðãàëòûã ñàéæðóóëàõ, áèå ìàõáîäèéã åðºíõèéä íü ÷èéðýãæ¿¿ëýõ,áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëàõ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýí äàõèëò ºãºõººñóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõýä ÷èãëýãäýíý.Ýíý ºâ÷íèé ¿åä òîõèðñîí á¿ëýã äàñãàëûã õèéõýýñºìíº ýð¿¿ë àãààðò çóãààëàõ, òýíýã÷ ìýäðýëèéã öî÷ðîîæ áàéãàà îð÷èí, õàðø ç¿éë¿¿äýýñõîëäóóëàõ õýðýãòýé. Ò îì æèæèã ãóóðñàí õîîëîéíóóäûí àãøèëòûã áàãàñãàõ çîðèëãîîððåôëåêñèéí òóñãàé àìüñãàëûí äàñãàëóóäûã õèéíý. Ýíý íü òóñãàé àâèà ãàðãàæ ¿ëýýõ äàñãàëóóä áàéíà. ¯¿íèéã õàìàð óóøèãíûðåôëåêñ äàñãàë ãýíý. ¯¿íèé ãîë ìåõàíèçì íü áóë÷èíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû íºëººãººðöóñàíä àäðåíàëèí èõýñ÷ ãóóðñàí õîîëîé ò¿ëýãäýíý.Äàñãàë ýì÷èëãýýíèé ººð íýã ãîë¿éë÷èëãýý íü óóøãè òýëýãäýõ àþóëûã áàãàñãàäàã.Äàñãàë íü àìüñãàëûí ÿíç á¿ðèéíäàñãàëóóä áàéõ áºãººä àìüñãàëûí áóë÷èíã õºãæ¿¿ëýõ, àìüñãàë ãàðãàëòûã óðòàñãàõàä÷èãëýãäýíý. ÝÁÒ - í äàñãàëûã ºðöèéí àìüñãàëûã ñàéæðóóëæ õýâëèéí õàíàíû áóë÷èíãáýõæ¿¿ëýõ çàìààð õèéíý. Àìüñãàëûí òóñãàé äàñãàë íü àâèà ãàðãàõ äàñãàë þì. À, Å, Î, Ó, È àâèàíóóäûãóðóóëûã óðàãø öîðâîéëãîí ¿ëýýæ ãàðãàíà.Ýíý äàñãàëûã ýõëýýä òàéâàí ¿åä äàðàà íü ÿíçá¿ðèéí õºäºë㺺íòýé áîëîí àëõàëòòàé õîñëóóëàí õèéíý. Ýì÷èëãýýíèé äàñãàëûí ¿åäöýýæèíä äàë ìºðíèé õýñýãò èëëýã õèéâýë ¿ð ä¿íòýé. Ø ýý ñ ÿ ë ã àð óóë àõ ý ðõ òíèé ºâ ÷ë ºë èéí ¿ åèéí ý ì÷ èë ã ýý íèé áèåèéí òàìè 𠯿íä Ẻð,àÿãàíöàð,òýâøèíöýðèéí õóðö àðõàã ¿ðýâñë¿¿ä Ẻðíèé áîëîí øýýñäàìæóóëàõ çàìûí ÷óëóóæèõ Ẻð óíæèõ çýðýã ºâ÷í¿¿ä õàìààðíà.Áººðíèé ºâ÷íèé õóðö ¿åäõýâòðèéí äýãëýì ñàõèäàã ó÷èð ýíý ¿åä ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèð õèéõã¿é.Áóë÷èíãèéíèõ áèø à÷ààëàëòàé,Ẻðíèé öóñíû óðñãàëûã ñàéæðóóëàõ,øýýñ ÿëãàðàëòûãèõýñãýõ,áèåèéí ýñýðã¿¿óýë áàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí äàñãàë ºãíº.Õýâòðèéí äýãëýìäæèæèã áà äóíä ãðóïïûí áóë÷èí îðîëöñîí äàñãàëûí õ¿÷ ñóë,äóíä çýðãèéí õ¿÷äýëòýéãýýðõèéëãýíý.Äàñãàëûã 1 0-20 ìèíóò,ºðººíèé äýãëýìä øèëæñýí ¿åä ýð÷ õ¿÷èéã íýìýãä¿¿ëæ1 5- ìèíóò õèéëãýíý.׺뺺ò äýãëýìèéí ¿åä á¿õ áóë÷èíãèéí ãðóïïèéí äàñãàëûã òóñãàé 20àëõàëò õèéõ,ÿâàõ,ºã뺺íèé ýð¿¿ë àõóéí äàñãàë,èõ áèå,¿å ìº÷ îðîëöñîí äàñãàëûãàìüñãàëûí äàñãàëòàé õîñëóóëàí ýð÷ õ¿÷ òîîã íýìýãä¿¿ëæ õèéíý.Äàñãàëûã õýò èõ õ¿÷ãàðãàõ,îãöîì õºäºë㺺í õèéõ ìàÿãààð õèéõèéã õîðèîãëîíî.Áººðíèé ÷óëóóæèõ ºâ÷íèéõ¿÷òýé ºâäºëò ºã÷ áàéõ ¿åä äàñãàë õèéõã¿é. ç º º ð óíæ èõ ¿ åèéí ý ì÷ èë ã ýý íèé ä àñã àë 1. Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý.Àìüñãàëàà ÷ºëººòýé àâààä ãàðãàæ íýã õºëèéã 30 ãðàäóñ îð÷èì ºðãºæ àìüñãàë àâ÷ Á.Á- ä îðíî.Õî¸ð òàëûí õºëä ýýëæëýí õèéíý. 2. Èæèë 2 õºëèéã çýðýã ºðãºæ 30 ãðàäóñ õîîðîíä íü ñàëãààä áóöàæ íèéë¿¿ëæ áóóëãàíà. 4 òîîíä õèéíý. 3. Èæèë àìüñãàë ãàðãàæ íýã õºëèéã 90 ãðàäóñ ýãö ºðãºí àìüñãàë àâ÷ Á.Á- ä îðíî. Õî¸ð õºëä ýýëæëýí õèéíý. 4. Äîîø õàðæ õýâòýíý.Ãàð äóõíû îð÷èìä ñàðâóóãààð çºð¿¿ëæ òîõîéãîîð íóãàëñàí áàéíà. Õî¸ð õºëèéã çýðýã ýãö ºðãºíº òààçààð òóëíà,õºëèéã õî¸ð òèéø ñàëãàæ áóöàæ íèéë¿¿ëæ áóóëãàíà. 4 òîîíä õèéíý. 5. Äýýø õàðæ õýâòýíý. Õî¸ð ãàðûã òîõîéãîîð íóãàëæ òîëãîéí àðä èâæ õýâòýíý.Íýã õºëèéã íºãºº äýýã¿¿ð ýãö äàâóóëæ õºëèéí õóðóóã ãàçàð õ¿ðãýíý.Öýýæèéã õºíäèéð¿¿ëýõã¿é õî¸ð òèéø ýýëæëýí õèéíý. 6. Èæèë íýã õºëèéã ºâä㺺ð íóãàëæ ºâäãèéã ãàçàð õ¿ðãýíý. Õî¸ð òàëä èæèë õèéíý. 11
    • 7. ªâä㺺 íóãàëæ äýýø õàðæ õýâòýíý. Õî¸ð õºëèéã çýðýã õàæóó òèéø áîëãîí õî¸ð ºâäãèéã ãàçàð õ¿ðãýíý. Õî¸ð òàë ðóóãàà ýýëæëýí õèéíý. Öýýæ õºíäèéðºõã¿é. 8. ĺðâºí õºëëºí áàéðëàíà. Õýâëèéã õ¿÷òýé õºäºëãºæ ºðöíèé àìüñãàë õèéíý. Õèéõ ¿åä íóðóóã õîòîéëãîæ òºìáèéëãºæ ºãíº. 9. Èæèë íýã õºëèéã àð òèéø ýãö æèéæ ààðöãààð äîîø ñàéí ñóóæ öýýæ òîëãîéã áºõèéæ ãàçàð õ¿ðãýíý.Õî¸ð ãàð àíõíû áàéðíààñ õºäëºõã¿é, áóöàæ Á.Á- ä îðæ íºãºº õºëä õèéíý. 10. Èæèë íýã õºëèéã àð òèéø ýãö äýýø íü ºðãºæ öýýæ òîëãîéã äîîø áºõèéæ ºãíº. Õî¸ð õºëººð ýýëæëýí õèéíý. 11. Ãàð õºëèéã áàéðíààñ íü ººð÷ëºõã¿éãýýð õºëèéí ºñãèé äýýð ñàéí ñóóæ ºãíº. Öýýæ òîëãîéã ãàçàð õ¿ðãýæ ºãíº. 12. ªâä㺺ð íóãàëæ äýýø õàðæ õýâòýíý. Ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý. Àìüñãàë àâ÷ ààðöãààð áèåèéã äýýø ºðãºíº.Àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á- ä îðíî. 13. Èæèë äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý. Ãýõäýý íýã õºëèéã ñàéí æèéæ íºãººã ºâä㺺ð íóãàëæ ýýëæëýí õºäºëãºíº. Äýýðõ äàñãàë òóñ á¿ðèéã 4- 8 óäàà õèéíý. Õ î ä î î ä í û õ¿÷èëèõýäñýí ¿åä õèéõä à ñã àë1. Áýëòãýõ áàéäàë: Äîðîî àëõàæ àëõàëò äóíäàà õî¸ð ãàðûã äýýø ºðãºæ, áóóëãàíà.2. Áýëòãýõ áàéäàë: Íîìõîí çîãñîíî. 2 ãàðûã óðàãø äýýø ýýëæëýí õàÿæ 2 õºëèéã ºíäºð ºðãºæ àëõàíà.3. Åðäèéí 纺ëºí àëõàëò 30 ñåê-ñ 1ìèíóò õèéíý.4. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ ñàíäàë äýýð ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã óðàãø äýýø ºðãºíº. Àìüñãàë ãàðãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.5. Áýëòãýõ áàéäàë:èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã óðàãø áîëãîæ òîõîéãîîð ã¿éöýä ñàéí íóãàëæ àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 1 ãàðûã óðàãø äýýø ºðãºõèéí õàìò ýñðýã èàëûí õºëèéã ýãö óðàãø äýýø ºð㺺ä àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.7. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëèéã óðàãø äýýø áàãà çýðýã ºðãºæ àëöàéëãààä àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.8. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàâàà ìîä áàðüæ áèåèéí ºìíº àâ÷ ñóóíà. Àìüñãàë àâ÷ ñàâàà ìîäòîé ãàðàà óðàãø ñóíãàæ àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.9. Áýëòãýõ áàéäàë: Áîñîî çîãñîíî. Ñàâàà ìîäûã äýýø ºðãºæ çîãñîíî. Àìüñãàë àâ÷ ìîäûã äîîø áóóëãàæ áèåèéí ºìíº àâ÷èðíà.àìüñãàë ãàðãàæ Á.Á –ä îðíî.10. Ýíãèéí òàéâàí ÷ºëººòýé àëõàíà. Àìüñãàëûí äàñãàë õèéíý. Á¿õ áóë÷èí ñóëëàíà. Äàñãàë á¿ðèéã 4-6 óäàà äàâòàíà. Õ î ä î î ä í û õ¿÷èëá àã àä ñ à í ¿åä õèéõä à ñã àë Äàñãàëûí ãîë çîðèëãî íü: Áèå ìàõáîäûã ÷èéðýãæ¿¿ëýõ, òàìèð òýíõýýã çàñàõ áîäèñûíñîëèëöîîã õ¿÷òýé áîëãîæ õîäîîäíû ø¿¿ðýë õºäºëã¿¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààãñàéæðóóëàõàä ÷èãëýãäýíý. Äàñãàëûã õîîë èäýõýýñ 20-30 ìèíóòûí ºìíº õèéæ äóóñãàíà. 1. Òàéâàí ÷ºëººòýé 30 ñåê-ñ 1ìèíóò àëõàíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàë: Ñàíäàë äýýð, ãàðàà ºâäãºí äýýð òàâüæ ñóóíà.Ãàðàà óðàãø äýýø áîëãîîä áóöàæ Á.Á –ä îðíî. 3. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà óðàãø äýýø ºð㺺ä ñàíäàë äýýð ñóóíà. Ãàðûã òîõîéí ¿åýð õ¿÷òýé ã¿éöýä ñàéí íóãàëààä áóöàæ òýíèéëãýæ Á.Á –ä îðíî. 4. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà óíæóóëæ ñàíäàë äýýð ñóóíà. Ãàðûã àëäàëæ òîõîéí ¿åýð íóãàëæ òýíèéëãýíý. 5. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 1 õºëèéã ºðãºæ 2 ãàðûã óðàãø ñóíãàí áºõèéæ õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýíý. 6. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Ãàðûã àëäàëæ öýýæèéã õàæóó òèéø ýðã¿¿ëæ ºãíº. 2 òàëä ýýëæëýí õèéíý. 12
    • 7. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. պ뺺 ºðãºæ øàãàéí ¿åýð ýðã¿¿ëíý. 2 õºëä ýýëæëýí õèéíý. 8. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 õºëºº æèéæ ºâäºãíèé ¿åýð íóãàëàõ äàñãàë õèéíý. 9. Áýëòãýõ áàéäàë: Õºë人 ìºðíèé õýìæýýòýé çàé àâ÷ çîãñîîä 2 ãàðûã òîëãîé äýýð ºðãºæ ñàéí ãýäèéãýýä óðàãø áºõèéæ ãàðûã øàëàíä õ¿ðãýíý. 10. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. Íýã ãàðûã òîëãîé äýýã¿¿ð äàâóóëæ õàçàéíà. ͺ㺺 ãàðûã áèåèéí àðààð ýñðýã òèéø íü ñàâæ ºãíº. 11. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë: Íýã ãàðûã óðàãø áîëãîíãóóò ýñðýã òàëûí õºëèéã äýýø ºðãºæ ãàðûã õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýíý. 2 òàëäàà ýýëæëýí õèéíý. 12. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Õýâëèéãýýð õ¿÷òýé àìüñãàëíà. 13. Áýëòãýõ áàéäàë: ĺðâºí õºëëºíº. Öýýæèéã, òîëãîéã ñàéí ºðãºæ íýã õºëèéã ýãö äýýø ºðãºíº. 2 õºë äýýð ýýëæëýí õèéíý. Íóðóóãààð ñàéí õîòîéíî. 14. Áýëòãýõ áàéäàë: Äýýø õàðæ õýâòýíý. Ãàð áèåèéí äàãóó òîëãîéã õ¿ç¿¿íèé õýñãýýð ÿëèìã¿é ºðãºæ ºãíº. 15. Áýëòãýõ áàéäàë: èæèë. 2 ãàðûã óðàãø ºðãºæ öýýæèéã õàãàñ ºíäèéëãºíº. 16. Áýëòãýõ áàéäàë: Íýã õºëèéã ºâäºãººð íóãàëæ õýâëèéä 2 ãàðààð øàõàæ ºãíº. ͺ㺺 õºëä ýýëæëýí õèéíý. Øàõàõ ¿åä àìüñãàë ãàðãàíà. 17. Áýëòãýõ áàéäàë: 2 õºëèéã çýðýã ýãö 30 ãðàäóñ ºíöºã ¿¿ñãýæ 1-4 òîîíä áàðèíà.Áóöàæ Á.Á –ä îðíî. 18. Òàéâàí ÷ºëººòýé àëõàíà.Äàñãàë á¿ðèéã 4-6 óäàà äàâòàíà. Õ î ä î î ä , äýýä, ãýäý ñíèé ø à ðõëàà ºâ÷íèé ¿åä õèéõä à ñã àë Õ¿÷òýé ºâäºëò, Ẻëæèëò, èõ áàãà õýìæýýíèé öóñ àëäàëòòàé ¿åä, äàñãàëõèéõèéã õîðèãëîíî. Äàñàë õºäºë㺺íèé ¿åä ºâäºõ, ºòãºíä öóñ áàéâàë õàðøèëæ áàéíà ãýæ¿çíý. 1. ãàðûã ìºðºíä àâ÷, àìüñãàë àâààä áóóëãàæ àìüñãàë ãàðãàíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàë:Èæèë. ªðöíèé àìüñãàëûã àðàé õóðäòàé õèéíý. 3. Áýëòãýõ áàéäàë:Äýýø õàðæ õýâòýýä õºëèéã ºâäºã ò¿íõýýð íóãàëæ, 2 õºëèéã áàðóóí ç¿¿í òèéø íü øàëàíä õ¿ðãýíý. 4. Äýýø õàðæ õýâòýýä òîõîéíä òóëãóóðëàæ ààðöàãûã ºðãºæ áóóëãàíà. Ðàõèò ºâ÷íèé ¿åä õèéõä à ñã àë Ðàõèò íü áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí àðõàã ºâ÷èí þì. Ýðäñèéí ñîëèëöîîíû õÿìðàë, Âèò Ä –ãèéíäóòàãäàë áºãººä Ñà, Ð-í ñîëèëöîîíû ººð÷ëºëòººñ áîëæ èóëãóóð ýðõòíèé õºãæèë人ð÷ëºëò îðîõîîñ ãàäíà áóë÷èí ¿åíèé õîëáîîñ ýäèéã ãýìòýýäýã ºâ÷èí þì. Õ¿¿õäèéã 1.5-2ñàðòàéãààñ ýõëýí äàñãàë õèéëãýíý. 1. Õºëíèé óëíû àðüñàíä õóðóóãààð ¿ðæ çóðàõ ìàÿãààð õ¿ðíý. Ýíý ¿åä õ¿¿õýä õºëèéí õóðóóíóóäûã òýíèéëãýíý. Õóðóó õ¿ðãýõýý áîëèõîîð õýâèéí áàéäàëä îðíî. 2. Õýâëèéãýýð íü äîîø õàðóóëæ õýâò¿¿ëíý. 2 õºëèéã áàðüæ óëàíä íü ò¿ëõýæ ºãíº. Èíãýõýä óðàãø áîëæ ìºëõºõ ìàÿãààð õºäëºíº. 3. Õ¿¿õäèéã õàæóóãààð íü õàðóóëæ õýâò¿¿ëíý. Íóðóóíû øóëóóí áóë÷èí äàãóóëæ äýýðýýñ íü äîîø äàðæ çóðàõàä íóðóóãààð õîòîéíî. 4. Íóðóóãààð äýýø õàðóóëæ õýâò¿¿ëýýä 2 õºëèéã ÿëèã¿é ºðãºæ òààçààð æààõàí ýðã¿¿ëýõ àãøèíä õ¿¿õýä ººðºº öýýæ òîëãîéãîî ýðã¿¿ëæ á¿õ áèåýð ýðãýäýã. 5. Õ¿¿õäèéã õýâëèéãýýð íü ãàð äýýðýý àâ÷ 2 õºëèéã áàðüæ áàéõàä òîëãîé öýýæýý äààæ ºðãºíº.3-6 ñàðòàéãààñ ýõëýí äàñãàëûã èëëýã ýì÷èëãýýòýé õàâñàðíà. 13
    • Ñ ò ð å ñ ñ ò à éëàõ à ðã àÄ à ñã àë 1Õóðóóíóóäààð ÷èõíèé àð,äàãçíû äîð èëëýã õèé.Çàíãèð÷ õàòóóðñàí áîë ÿäàðãàà áàéíàãýñýí ¿ã.Óäààí àëãóóðõàíààð èëæ ñóëëàõ õýðýãòýéÄ à ñã àë 2Òîëãîéãîî 2 ãàðààðàà òýìòýð÷ ç¿.ßëàíãóÿà çóëàé îðîéí õýñýãò õºíä¿¿ð áîëñîí áàéâàë òàèõ ÿäàðñàí áàéíà.¯¿íèéãýý ñóëàðòàë èëæ ºã.Ä à ñã àë 3Íóðóó 2 äàëààð äîîø íü àëãóóðõàí õè÷ýýíã¿éëýí äàð.Ëàðàà íü ºâäºã òàøààíû àð òàë,ýðýýíáóë÷èí,¿å õ¿ðòýë äýýø äîîø èë.Áèå òàíü õºíãºðººä ÿâ÷èõ âèé.Ä à ñã àë 4Òîëãîéí àð,äàãçíû öýã¿¿äèéã èëæ áàéõäàà ã¿í àìüñãàëæ ò¿ãæýýäàìüñãàëàà àìààðààãàðãà.Ìºí ºâäãºëæ ñóóãààä øèëýí õ¿ç¿¿íäýý 2 ãàðàà ñàëààâ÷ëàí áàðüæ 2 òîõîéã àðòèéø íü äýëãý.Äàñãàëààñ ãàäíà îðîé õàëóóí óñàíä îðîõäîî óðãàìëûí õàíä õèéæ àíõèëóóí ¿íýðòýé áîëãîîäîðæ áàéãààðàé.Ýíý íü àðüñ áîëîîä á¿õ áèåèéí áîäèñûí ñîëèëöîîã ñàéæðóóëàõààñ ãàäíàõººí㺠õàâàí èë¿¿äýë æèíã àðèëãàõàä ìàø èõ íºëººòýé.¯¿íèé ¿ð ä¿íä àðüñíû ºíãºñýðãýæ,óÿí 纺ëºí áîëäîã.Õîîë óíäíû õóâüä ãýâýë õýò èõ öàäòàëàà èäýõ õýðýãã¿é.Õààÿàìàöàã áàðüæ áàéâàë ñàéí.Îþóíû ÿäàðãààã òàéëàõûí òóëä áóë÷èíãàà ñóëðóóëæäîëîîâîð,äóíä,ÿäàì õóðóóãààð ÷àìàðõàéíäàà õºíãºí äàðæ ºãíº. Ç¿ðõ ñ ó ä à ñ í û ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñò õýðýãëýõýì÷èëãýýíèé ä à ñã àë õºäºë㺺íèé î í öë îã Àëñëàãäñàí ýðõòíèé ñóäàñíû ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëñíààð çàõûí öóñíû ýðãýëòò¿ðãýñ÷,ç¿ðõíèé à÷ààëàë áàãàñ÷ ç¿ðõíèé áóë÷èíãèéí õýâèéí àæèëëàãààã õàíãàõçîðèëãîòîé.Äàñãàëûí à÷ààëëûã ààæèì èõýñãýæ ýõíèé ¿åä àìüñãàëûí äàñãàë,ºâ÷íèéäàñãàë 1:1 ãýñýí õàðüöààòàé 1:2 õàðüöààòàéãààð õèéëãýíý.Ñýòãýë ñàíààãçàñàõ,õºäºë㺺íèé ºâ÷íèé ýäãýðýëòýä ÿàæ íºëººëºõèéã èòã¿¿ëæ ¿íýìø¿¿ëíý.Äàñãàë íü: 1. Çàõûí öóñíû ýðãýëòèéí çîãñîíãè áàéäëûã àðèëãàõ äàñãàëóóä õèéíý.¯¿íä æèæèã ¿å,ãàð õóðóó,áóãóé øóóíû ¿å,òîõîé,øàãàéí ¿å,ºâäºãíèé ¿å,áàãà ãðóïïûí áóë÷èí îðîëöñîí äàñãàëóóä õèéíý. 2. ÁÌÁ-ûí çîõèöîõ ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ äàñãàëóóä.¯¿íä äýýä äîîä ÷àö ¿å ìº÷,èõ áèåèéí ýíãèéí ÿìàð ÷ ¿åä õèéæ áîëîõ äàñãàëóóä 3. Áóñàä ýðõòíèé áà ìýäðýëèéí ¿éë àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëæ ñàéæðóóëàõ,õºíãºí øîãøèõ àëõàõ çýðýã õºäºë㺺í õèéíý. 4. Ñýòãýë ñàíààã õººðãºõ,ñýðãýýõ,äýìæèõ äàñãàë òîãëîîìóóä îðíî.Äàñãàëûã õýâòðèéí,ñóóãàà,áîñîî,÷ºëººò äýãëýìèéí áàéäëààð ºâ÷òíèé áèåèéí áàéäàëä òîõèðóóëàí õèéëãýíý. Ç¿ðõíèé á àõ Ç¿ðõíèé áóë÷èí öóñààð äóòàãäàæ òèòýì ñóäàñíû öóñàí ã¿éäýë ò¿ð çóóðàëäàãäàõ ºâ÷íèéã ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñíû àëäàãäàë áóþó öýýæíèé áàõ ãýíý.Ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûí ãîë çîðèëãî íü: Åðºíõèé áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéãñàéæðóóëàõ,áîäèñûí ñîëèëöîîã èïýâõæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì.̺í àðòåðèéí ñóäàñíû õàòóóðëààñóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,ìýäðýë øèíãýíèé çîõèöóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã õýâèéí áàéëãàæâåíèéí ñóäàñíû öóñíû ýðãýëòèéí ººð÷ëºëòèéã çîõèöóóëàí äàñàí çîõèöîõ ¿éë àæèëëàãààãèäýâõæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýíý.Ýì÷èëãýýíèé äàñãàëûã ºâäºëò íàìäñàíû äàðàà ýõíèé ºäðººñ 14
    • ýõëýí ýìíýëýãèéí íºõöºëä õèéíý.ªâ÷íèé ýõíèé õóðö ºâäºëò ºãñºíººñ 7-10 ààä õîíîãò òàéâàíáàéëãàõ øààðäëàãàòàé.Ä à ñã àë 1. Áýëòãýõ áàéäàë.Äýðèéã áàãà çýðýã ºíäºðëºæ äýýø õàðæ ãàðàà áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý.Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã òîõîéí ¿åýð íóãàëæ àìüñãàë ãàðãàæ òîõîéí ¿åýð òýíèéëãýæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 2. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 õºëèéã ýýëæëýí ÿëèã¿é ºðãºæ øàãàéí ¿åýð ãàäàãø äîòîãø ýðã¿¿ëíý. 3. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã àëäàëæ àìüñãàë ãàðãàæ ãàðûã áóóëãàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî. 4. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.Àìüñãàë àâ÷ 2 õºëèéí ºëìèéã æèéæ àìüñãàë ãàðãàæ ºëìèéã ººð ð¿¿ãýý ãýäðýã òàòàæ ºãíº. 5. Áýëòãýõ áàéäàë.2 õºëèéã ºâä㺺ð íóãàëæ õýâòýíý.Àìüñãàë àâààä 2 õºëèéã ýýëæëýí ºðãºæ äóãóé æèéõ õºäºë㺺í õèéíý. 6. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð 2 ãàðûã áèåèéí äàãóó óíæóóëæ ñóóíà.Àìüñãàë àâ÷ 2 ãàðûã òîõîéí ¿åýð íóãàëæ öýýæíèé ºìíº ñàðâóóí õýñãèéã çºð¿¿ëæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî. 7. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðûí àëãûã ãóÿí äýýðýý òàâüæ òàéâàí ÷ºëººòýé àìüñãàëæ ñóóíà. 8. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäëûí ò¿øëýãýýñ áàðüæ çîãñîíî.Àìüñãàë àâ÷ äîîø ÿâãàí ñóóæ àìüñãàë ãàðãàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî. 9. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðàà ìºðºí人 àâ÷ ñàíäàë äýýð ñóóíà.Öýýæèéã á¿ñýëõèéãýýð 2 òèéø ýýëæëýí ýðã¿¿ëæ àìüñãàë àâààä áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàë ãàðãàíà. 10. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ãàðûã ºâäãºí äýýð áàéðëóóëæ ñóóíà.Àìüñãàë àâ÷ óðàãø òîíãîéæ áºõèé㺺ä ãàðûã óíæóóëæ ºãíº.Àìüñãàë ãàðãàí áýëäýõ áàéäàëä îðíî. 11. Òàéâàí ÷ºëººòýé 1-2 ìèí àëõàíà. Öóñíû ä à ð àë ò èõäýõºâ÷èí Öóñíû äàðàëò èõäýõ ºâ÷èí áîë àðòåðèéí ñóäàñíû õàíûí ¿éë àæèëëàãààã òîõèðóóëäàã ìýäðýëèéí çîõèöóóëãà àëäàãäñàíààñ ¿¿ñíý.Ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûã ýìíýëãèéí íºõöºëä õèéõäýý áýëäýõ áàéäëûã õýâòýý,ñóóãàà,çîãñîî áàéäàëä ñîíãîæ àâäàã.Äàñãàëûí ¿åä àìüñãàëàà óäààíààð ò¿ãæèõ,óäààí áºõèéõ,¿ñðýõ öîâõðîõûã õîðèãëîíî. Ãîë çîðèëãî íü:Åðºíõèé áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëàõ,òºâ ìýäðýëèéí ñèñòåìèéí áîëîí ç¿ðõ ñóäàñíû ñèñòåì áóñàä ýðõòýí ñèñòåìèéí ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ,áýõæ¿¿ëýõ,ñóäàñ ºðãºñãºõ,ñóäàñíû õàòóóðëààñ ó/ñ- ä ÷èãëýãäýíý.Õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýãäýõ äàñãàë íü àìüñãàëûí áîëîí áóë÷èí ñóëðóóëàõ äàñãàë áàéäàã.Ýì÷èëãýýíèé äàñãàëûí äàðàà öýýæíèé äýýä õýñýã,ìºðíèé îð÷èì òîëãîé,õ¿ç¿¿ çýðýãò èëëýã õèéâýë ¿ð ä¿í ñàéòàé áàéäàã. Ä à ñã àë 1. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ñóóæ ãàðàà òàøààíäàà àâíà.2 ãàðàà èõ áèåèéí àð òàë ðóó çýðýã àëäàëæ äàñãàëûã õèéíý.4-6 óäàà äàâòàõ áà àìüñãàë æèãä,õóðä äóíä çýðýã áàéíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ñóóæ ãàðàà òàøààíäàà àâíà.Ãàðàà óðàãø ñóíãàæ áàðóóí õºëºº óðàãø äýýø ºðãºæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.Äàðàà íü ç¿¿í õºëººð äàñãàëûã äàâòàæ 3-5 óäàà äóíä çýðãèéí õóðäòàé õèéíý. 3. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ñóóæ 2 ãàðàà òîõîéãîîð íóãàëíà.Ãàðàà ñóíãàæ óðàãø áºõèéæ õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýí àìüñãàëàà ãàðãàõ áà ýðãýæ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàà àâíà.Äàñãàëûã 4-6 óäàà õèéõ áà õóðä äóíä çýðýã áàéíà. 15
    • 4. Áýëòãýõ áàéäàë Ñàíäàë äýýð ñóóæ 2 ãàðàà òîõîéãîîð íóãàëíà.Áîñ÷ õºë人 ìºðíèé õýìæýýòýé çàé àâ÷ çîãñîîä ãàðàà àëäëàí àìüñãàë àâàõ áà ñóóæ àìüñãàë ãàðãàíà.Äàñãàëûã 3-5 óäàà õèéíý.5. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäàë äýýð ñóóíà.Áàðóóí õºëºº ºâä㺺ð íóãàëàí ºðãºæ 2 ãàðààðàà ºâä㺺 òýâýðíý.Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.Ç¿¿í õºëººð äàñãàëûã äàâòàí 3-5 óäàà õèéíý.6. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäëûí ò¿øëýãèéã ò¿øèæ õàæóó òèéø õàðæ çîãñîíîպ뺺 ýýëæëýí óðàãø ºðãºí 5-7 óäàà õèéíý.7. Áýëòãýõ áàéäàë. .Ñàíäëûí ò¿øëýãèéã ò¿øèæ õàæóó òèéø õàðæ çîãñîíî.Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ áàðóóí ç¿¿í òèéø õàçàéæ 5-7 óäàà õèéíý.8. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäëûí ò¿øëýãèéã ò¿øèæ õàæóó òèéø õàðæ çîãñîíî.Õºë ãàðàà ýýëæëýí áàðóóí ç¿¿í òèéø ºðãºæ äàñãàëûã 5-7 óäàà õèéíý.9. Áýëòãýõ áàéäàë.Ñàíäëûí ò¿øëýãèéã ò¿øèæ õàæóó òèéø õàðæ çîãñîíî.պ뺺 ýýëæëýí ºâäºãèéí ¿åýð íóãàëàí ºðãºõ áà àð òèéø æèéæ äàñãàëûã õºë á¿ð äýýð 4-6 óäàà õèéíý.10. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîíî.Ç¿¿í õºëººðºº àëõàõ õºäºë㺺í õèéæ ñàíäàë äýýð òàâüæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.Áàðóóí õºëººðºº äàâòàí äàñãàëûã õºë á¿ðýýð 5-7 óäàà ààæèì õèéíý.11. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðàà óðäàà çºð¿¿ëýí çîãñîíî.Ãàðàà àëäëàí àìüñãàë àâ÷ ãàðàà áóóëãàõäàà ÿëèìã¿é áºõèéæ àìüñãàë ãàðãàíà.Äàñãàëûã 4-6 óäàà äóíä çýðãèéí õóðäòàé õèéõ áà àìüñãàë æèãä áàéíà.12. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðàà óðäàà çºð¿¿ëýí çîãñîíî.Äàñãàëûã ãèìíàñòèêèéí ñàâààòàé õèéíý.Ñàâààãàà 2 ãàðààðàà äýýø ºðãºí àìüñãàë àâ÷ áóóëãàõäàà àìüñãàë ãàðãàíà.Äàñãàëûã 5-7 óäàà äóíä çýðãèéí õóðäòàé õèéíý.13. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðòàà ñàâàà áàðüæ çîãñîíî.Ãàðàà óðàãø ñóíãàí èõ áèåýð ç¿¿í áàðóóí òèéø ýðãýæ äàñãàëûã 4-6 óäàà õèéíý.14. Áýëòãýõ áàéäàë. Ãàðòàà ñàâàà áàðüæ çîãñîíî.Ãàðàà óðàãø ñóíãàí õàãàñ ñóóæ áóöàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî. Äàñãàëûã 5-7 óäàà õèéíý.15. Áýëòãýõ áàéäàë.Íîìõîí çîãñîíî.ªâä㺺 ºíäºðò ºðãºí ãàðàà ºíäºð õàÿýæ äîðîî àëõàíà.16. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðòàà ñàâàà áàðüæ çîãñîíî.պ뺺 ýýëæëýí õîéø òàâüæ ãàðàà äýýø ºðãºæ àìüñãàà àâ÷ ãàðàà áóóëãàõäàà àìüñãàëàà ãàðãàíà. Äàñãàëûã 4-6 óäàà õèéíý.17. Áýëòãýõ áàéäàë.պ뺺 íèéë¿¿ëýí ãàðàà ìºðºí äýýðýý òàâüæ öýõ çîãñîíî.պ뺺 ýýëæëýí õîéø òàâüæ ãàðàà ºðãºí àìüñãàë àâàõ áà áýëòãýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàëàà ãàðãàí 5-7 óäàà ààæèì õèéíý.18. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðàà òîëãîé äýýðýý ºíäºðò ñàëààâ÷ëàí áàðüæ öýõ çîãñîíî.Èõ áèåèéã 4-8 óäàà ààæèì ýðã¿¿ëíý.19. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðàà òîõîéãîîð íóãàëàí ãàðûí àëãûã äîîø õàðóóëàí öýýæíèé óðä àâ÷èð÷ öýõ çîãñîíî.Ãàðàà àëäëàí 5-7 óäàà õèéíý.20. Áýëòãýõ áàéäàë.Öýõ çîãñîíî.ªâä㺺 ºíäºð ºðãºí äîðîî 30 ñåê-í òóðø äóíä çýðãèéí õóðäòàé àëõàíà.21. Áýëòãýõ áàéäàë.Öýõ çîãñîíî.Ç¿¿í ãàðàà äýýø ºðãºæ áàðóóí õºëºº õîéø òàâüæ àìüñãàà àâàõ áà áýëòãýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàëàà ãàðãàíà.ͺ㺺 õºë ãàðààð äàñãàëûã äàâòàí 6-8 óäàà õèéíý.22. Áýëòãýõ áàéäàë.Òàñàëãààí äîòðîî 30-60 ñåê àëõàõ áà àìüñãàë æèãä áàéíà Öóñíû ä à ð àëò á ó ó ð ó óë àõ áè îë îãèéí 16
    • èäýâõèò öýãò õèéõèëëýã. Öóñíû äàðàëò èõäýõ ºâ÷èí /ÖÄȪ/õ¿í àìûí äóíä õàìãèéí ýëáýãòîõèîëääîã.ßëàíãóÿà 50-èàñ äýýø íàñíû õ¿í àìä óëàì èõñýõ õàíäëàãàòàé áàéíà.Ýíýºâ÷íèéã ýì÷, ºâò÷ºí, ãýð á¿ëèéí áàéíãûí õàìòûí àæèëëàãààíä òóëãóóðëàí îëîí íèéëìýëàðãààð ýì÷èëæ áàéæ ¿ð ä¿íä õ¿ðäýã.Ýíý óäàà ÖÄȪ-òýé õ¿ì¿¿ñ ãýð îðíûõîî íºõöºë人ðòºº áîëîí áóñàä õ¿íä õèéæ öóñíû äàðàëòûã ò¿ðãýí õóãàöààíä áóóðóóëæ áîëîõáèîëîãèéí èäýâõèò öýãò õèéõ èëëýãèéí àðãûã òîëèëóóëæ áàéíà.ÖÄȪ-òýé íàñòàíãóóäýíý àðãûã ñóð÷ ººðòºº áîëîí ãýð îðíûõîî õ¿ì¿¿ñä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ áîëîõ þì.Èëëýãèéãýðõèé äîëîîâîð õóðóóíé ºíä㺺ð ýãö äàðæ õèéíý.Äàðæ áàéãàà áèåèéí õýñýãò 纺ëºíèëëýãèéã õîñëóóëíà.Õýðýâ ¿éëäýë çºâ õèéãäñýí áîë èëëýãèéí äàðàà óã õýñã¿¿ä ÿãààíòóÿàòàé,äàðæ ¿çýõýä á¿ëýýí áîëñîí áàéíà.Õ¿ç¿¿íèé õýñãýýð õèéæ áàéõ ¿åä 5-7,áóñàäõýñýãò 10 ñåê-èéí õóãàöààòàé äàðæ õèéíý. Öýãèéí á àé ðøèë Íýãä¿ãýýð öýãÝðõèéí õóðóóíû ºíä㺺ð ýð¿¿í äîðõè,õ¿ç¿¿íèé õî¸ð òàëä áàéðëàäàã õ¿ç¿¿íèé 2 òàëûí òîìáóë÷èíãèéí ãóðàâ õóâààñíû äóíä óãò äàðæ 10 ñåê òîîëíî.Õóðóóãàà àâ÷ õýäýí óäàà æèãäàìüñãàëààä äàõèí äàðíà.Ýíý ¿éëäëèéã 3 óäàà äàâòàíà.Õ î¸ðä óãà à ð öýãÓðòàâòàð òàðõèíû öýã ãýæ íýðëýõ áºãººä õ¿ç¿¿íèé õîíõîðò áàéðëàíà.Äóíä õóðóóíûºíä㺺ð äàðæ 10 óäàà òîîëæ ò¿ð çàâñàðëààä íèéòäýý 3 óäàà äàâòàíà.à ó ð àâäóãà à ð öýãÃàâàë ÿñíû îðîé,øèëýí õ¿ç¿¿íèé õîíõîð áîëîí òýð õî¸ð öýãèéí äóíä ãýñýí 3 öýãòáàéðëàíà.Èëëýãèéã 3 öýãò öóâóóëàí äàðíà.Äàðæ áàéãàà ¿åäýý äàðàëòûí õ¿÷èéãèõýñãýõ ñóëðóóëàõ áàéäëààð 3 óäàà äàâòàíà.ĺ ð ºâä¿ãýýð öýãÕ¿ç¿¿íèé 2 òàëààð áàéðëàõ 3 çýðýãöýý öýã äýýð 10 òîîëòîë äàðàí èëíý.Íèéòäýý ýíýäàðàëòûã 10 óäàà äàâòàí õèéíý.Òàâäóãàà ð öýãÝõëýýä ç¿¿í ãàðûí äóíä õóðóóíààñ çóãóóõàí õ¿÷òýé òàòàæ èëëýãèéã äóóñãàíà.Èíãýõýä öóñíû äàðàëò 30 ìèíóòààñ 1 öàãèéí äîòîð áóóðíà.ªäºðò 2 óäàà á¿ãä 20-24 õîíîãõèéíý. Á î ä è ñ û í ñ î ëèëö î î í û ºâ÷íèé ¿åä õèéõ ýì÷èëãýýíèé áèåèéí ò à ì è ð Áîäèñûí ñîëèëöîîíû õÿìðàë íü îëîí ÿíçûí ºâ÷èí ¿¿ñãýäýã.Ýäãýýðèéí ãîë øàëòãààí íüãàäíû õ¿÷èí ç¿éëèéí øàëòãààí,õºäºë㺺í õÿçãààðëàãäàõ,õîîë òýæýýëèéã çºâòîõèðóóëàõã¿é áàéõ çýðãýýñ áîëäîã.Äîòîîä õ¿÷èí ç¿éë íü äîòîîä ø¿¿ðëèéí áóë÷èðõàéí¿éë àæèëëàãààíààñ áîëäîã.Áîäèñûí ñîëèëöîîíû ºâ÷í¿¿äýýñ ñ¿¿ëèéí ¿åä õàìãèéí èõáàéãàà íü òàðãàëàëò þì.Òàðãàëàëòûã æèí ºíäðèéí õàðüöààãààð 4 çýðýã áîëãîíî.  15-20 %õýòýðñýí áîë I çýðýã  30-40 %õýòýðñýí áîë II çýðýã  50-100 %õýòýðñýí áîë III çýðýã  100 %-èàñ äýýø õýòýðñýí áîë IY çýðýã 17
    • Æèí íýìýãäýõýä ç¿ðõ ñóäàñíû òóëãóóð ýðõòýíä ìóóãàð íºëººëæ ÿäðàìòãàéáîëîõ,òîëãîé ºâäºõ,áèåèéí åðºíõèé áàéäàë ìóóäàõ çýðýã çîâèóð èëýðäýã.Äàñãàëûí ãîëçîðèëãî íü àæèë àìðàëò,õîîëëîëòûí çºâ äýãëýìèéã ÝÁÒ-òàé çºâ õëñëóóëàõ,áèåèéí æèíãíýìýãä¿¿ëýõã¿é áàéõ,àìüñãàë ,ç¿ðõ ñóäàñíû ¿éë àæèëëàãààã õýâèéí áàéëãàõ,áèåèéíãàëáèð àëäàãäàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ õºäºë㺺íèéã áàéíãà ýðìýëç¿¿ëýí òóëãóóðõºäºë㺺íèé õýâøèë áîëãîõ_ýíåðãè çàðöóóëàëòûã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýãäýíý.Äàñãàëûíà÷ààëàëûã ºäºð ºäºðººð íýìýãä¿¿ëæ õ¿÷ òàìèð øààðäàõ àëõàëò,ã¿éëò çýðýã ýíåðãèçàðöóóëæ õºëºðãºõ äàñãàëóóäûã àìüñãàëûí äàñãàëòàé õàîñëóóëæ õèéíý.Åð íü ýð¿¿ëàõóéí áà ºã뺺íèé äàñãàë òîãòìîë õèéõ,óñàíä ñýëýõ,õ¿éòýí óñààð áèåèéã àð÷èõ,õîîëíûºìíº òóñãàé äàñãàë õèéõ,ÿâãàí èõ ÿâàõ õýðýãòýé.Äóãóéãààð ÿâàõ,õºäºë㺺íòòîãëîîì,ñïîðòîîð õè÷ýýëëýõ,ã¿éõ,àëõàëòûã ÿíç á¿ðèéí çàéíä îéð îéðõîí àëõàõ,øîãøèõ ãýõìýò áàéíãûí õºäºë㺺íä ýíåðãè çàðöóóëæ áàéõ õýðýãòýé.Äàñãàëæèõ á¿ðä 200,0-500,0ãð æèí õàÿõààð áîäîæ 30 ìèíóòààñ 1 öàãààð õè÷ýýëëýâýë ¿ð ä¿íòýé.Äàñãàëä èõáèåèéí,¿å ìº÷íèé,õýâëèéí áóë÷èíã áýõæ¿¿ëýõ äàñãàëûã ãàíòåëü,÷èõìýëáºìáºã,öàãàðèã,ýêñïàíäåðü çýðýã ãèìíàñòèêèéí õýðýãëýëòýé õèéâýë çîõèíî.Àëü áîëîõ èõõºëðºõ õýðýãòýé.Èéìä äàñãàëûí ¿åä çóçààí õóâöàñ ºìñâºë ñàéí.3,4-ð çýðãèéíòàðãàëàëòûí ¿åä àìüñãàë,ç¿ðõ ñóäàñ,áóñàä ýðõòýí ñèñòåìä íèëýýä ººð÷ëºëò îðñîíáàéäàã ó÷èð àíõààðàëòàé äàñãàëûã çºâ ñîíãîæ äàñãàëæñàíû äàðàà ¿íäñýí äàñãàëäîðóóëæ,ààæèì à÷ààëàëä øèëæ¿¿ëíý.Äàñãàëûí äàðàà çààâàë ñýð¿¿í ø¿ðø¿¿ðòîðóóëíà.Òàðãàëàëòûã äàñãàë ýì÷èëãýýãýýð ýì÷ëýõýä óäààí õóãàöàà øààðäàíà. Òàðãàëàëòûí I ç ý ðãèéí ¿åä õèéõä à ñã àë 1. Áýëòãýõ áàéäàë.2 ãàðòàà ãàíòåëü áàðüæ õºë人 ìºðíèé õýìæýýòýé çàé àâ÷ çîãñîíî.Àëü áîëîõ õóðäàí òåìïòýéãýýð 2 ãàðûã çýðýã ºðãºæ áóóëãàíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 ãàðûã çýðýã àëäàëæ áóóëãàíà. 3. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 ãàðáã àëäàëæ ìºðíèé ¿åýð ýðã¿¿ëíý. 4. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàíòåëèà áàðüñàí ÷èãýýðýý íîìõîí çîãñîíî.2 ãàðàà óðàãø äýýø áîëãîæ õàãàñ ñóóæ áîñíî. 5. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàíòåëã¿é çîãñîíî.2 ãàðûã àëäàëæ áóóëãàíà.Ýíý ¿åäýý 纺ëºí ¿ñýð÷ ºãíº.2 ãàð àëäëàõ ¿åä 2 õºëèéã ñàëãàæ ¿ñýðíý. 6. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.1 ãýõýä ãàðàà àëäàëæ 2 ãýõýä ãàðàà äýýø ºðãºæ,3 ãýõýä ãàðàà ìºðºí人 àâ÷,4 ãýõýä ãàðûã óðàãø áîëãîæ,5 ãýõýä õàãàñ ñóóæ,6 ãýõýä ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ áîñîæ çîãñîíî.Äàñãàëûí çàâñàð àìðàõ çàâ ãàðãàëã¿é,õóðäàí òîîíä òîõèðóóëàí ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéíý. 7. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðàà áèåèéí äàãóó óíæóóëæ çîãñîíî.1 ãýõýä 2 ãàðûã äýýø ºðãºæ íºãºº õºëèéã àðàãø òàâüæ íóðóóãààð õîòîéæ ãýäèéíý.2 ãýõýä óðàãø áºõèéæ ãàðûã õºëèéí ºëìèéä õ¿ðãýíý.3 ãýõýä áîñîæ ãýäèéõ ìàÿãààð õèéíý.Áºõèéõ ¿åä àð òèéø áîëñîí õºëèéã íºãºº õºëòýé çýðýãö¿¿ëæ òàâüíà. 8. Áýëòãýõ áàéäàë.Ãàðûã áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý.1 ãàðûã óðàãø äýýø ºðãºæ íºãºº õºëèéã ãàðòàé çýðýã ºðãºæ áóóëãàõ äàñãàëûã çýðýã õèéíý. 9. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.Ãàðûí òóñëàìæã¿éãýýð öýýæíèé õýñãèéã ºíäèéëãºæ,áóöàæ áàéðàíäàà îðíî. 10. Áýëòãýõ áàéäàë.Äîîøîî õàðæ 2 ãàðûã ñàðâóóãààð íèéë¿¿ëæ ýð¿¿íèé äîð òàâüæ õýâòýíý.1 ãýõýä 1 ãàðûã óðàãø äýýø,ýñðýã òàëûí õºëèéã äýýø íü ýãö ºðãºæ ãýäèéæ íóðóóãààð õîòîéíî.Áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.2 ãàð õºëä ýýëæëýí õèéíý. 18
    • 11. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 ãàðûã 2 õºëòýé çýðýã äýýø ºðãºæ õýâëèé äýýð òîãòîí áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.12. Áýëòãýõ áàéäàë.Äýýø õàðæ 2 ãàðûã áèåèéí äàãóó àâ÷ õýâòýíý.2 ãàðûã óðàãø äýýø áîëãîæ õàãàñ ºíäèéæ ñóóãààä áóöàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî.Ãàðààð òóñëàìæ àâ÷ þì áàðèõã¿é.13. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.1 õºëèéã 30 ãðàäóñ îð÷èì ºðãºæ áóöàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî.2 õºëä ýýëæëýí õèéíý.14. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 õºëèéã äýýðõèéí àäèë ºðãºæ 30 ìèíóò òýð ò¿âøèíä áàðèíà.15. Áýëòãýõ áàéäàë.Èæèë.2 õºëèéí õîîðîíä áºìáºã õàâ÷óóëæ 2 ãàðòàà ãàíòåëü áàðüæ õýâòýíý.2 ãàð,2 õºëèéã ëýýø ºðãºæ áóöàæ áýëòãýõ áàéäàëä îðíî.Áºìáºãºº õºëººðºº ñàéí õàâ÷èæ óíàãàõã¿é ºðãºíº.16. Áýëòãýõ áàéäàë.Íîìõîí çîãñîíî.2 ãàðûã àëäàëæ õàãàñ ñóóíà.Ñóóõäàà 2 ºâäãèéã ñàëãàæ õîëäóóëààä áóöàæ áýëäýõ áàéäàëä îðíî.Ýíý ¿åä 2 õºë íèéëñýí ñàëàõã¿é áàéíà.17. Äîðîî 纺ëºí 2 ãàðûã àëäàëæ 2 õºëèéã õîëäóóëàõ íèéë¿¿ëýõ õºäºë㺺íòýé ¿ñýðíý.18. Áýëòãýõ áàéäàë.Íîìõîí çîãñîíî.2 õºëèéã ºâä㺺ð íóãàëæ äýýð ºðãºí äîðîî ã¿éíý.ªâä㺺 äýýð ãàðûã ñàéí õàÿæ ºãíº.19. Äîðîî õóðäàí àëõàíà.20. Àëõàëòûí õóðäûã 人ëð¿¿ëæ òàéâàí àëõàíà.Àìüñãàëûí äàñãàë,áóë÷èí ñóëðóóëàõ äàñãàë õèéíý.Äàñãàëûã äàñãàëæààã¿é õ¿íä õèéëãýõäýý ýõíèé 2-3 äàñãàëûã à÷ààëàëã¿éõèéëãýíý.Äàñãàëæñàíû äàðàà ãàíòåëèéã õýðýãëýíý.Òàðãàëàëòûí 2 áà 3-ð çýðãèéí¿åä ýõýíäýý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ,áèåèéí ýñýðã¿¿öýë ñàéæðóóëàõ äàñãàëãõýâëèéíõàíàíû áóë÷èíã õºãæ¿¿ëýõ,¿åíèô õºäºë㺺í ñàéæðóóëàõ äàñãàë õèéëãýíý. 19
    • ÀÆËÛÍ ª Ä Ð ¯ ¯ Ä Ý Ä ÕÈÉÕ ª Ã Ë ª ª Í ÈÉ ÄÀÑÃÀË / Ý Ì Ý ÃÒÝÉ/ 1 Íóðóóãààð õýâòýæ ºâä㺺 òýâðýí àìüñãàëàà . ãàðãàíà, õºëºº áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà.2. Íóðóóãààð õýâòýæ õºëºº íóãàëàí ºâä㺺 òýâðýí õýâòýíý. ªíäèéí íóðóóãààð õîéø ºíõðºõ, ºíäèéõ õºäºë㺺íèéã ýýëæëýí õèéõ 4. Ãàðàà äýýø ºðãºí õºëºº íóãàëàí íóðóóãààð õýâòýíý. ªíäèéí ñóóæ õºëèéí õîîðîíä ãàðàà óðàãø ñóíãàí, ýðãýæ õýâòýõ ºíäèéæ ñóóõ õºäºë㺺íèéã ýýëæëýí õèéõ òýâðýí õýâòýíý. ªíäèéí íóðóóãààð õîéø ºíõðºõ, ºíäèéõ õºäºë㺺íèéã ýýëæëýí õèéõ3. Ãàðàà àëäëàí, õºëºº íóãàëàí íóðóóãààð õýâòýýä ºâä㺺 íèéë¿¿ëýí áàðóóí, ç¿¿í, òèéø íü áóóëãàõ õºäºë㺺íèéã õî¸ð òàë ðóó ýýëæëýí õèéíý. Òîëãîéãîî õºëèéí ýñðýã òàë ðóó ýðã¿¿ëíý. 5. Ãàðàà òîëãîéí àðä áàðüæ ºãçºã äýýðýý ñóóæ ºâä㺺 ýýëæëýí ººðë¿¿ãýý òàòàõ õºäºë㺺í õèéõ òýâðýí õýâòýíý. ªíäèéí íóðóóãààð õîéø ºíõðºõ, ºíäèéõ õºäºë㺺íèéã ýýëæëýí õèéõ 10. Ãàðàà àëäëàí ºâä㺺 íóãàëàí ºðãºæ õýâòýýä õî¸ð òàë ðóóãàà áóóëãàõ õºäºë㺺í õèéõ õèéíý. 7. Ãàðàà áèåèéíõýý äàãóó áàéðëóóëæ íóðóóãààð õýâòýýä ºâä㺺 íóãàëàí ººðë¿¿ãýý ºðãºõ, áóóëãàõ õºäºë㺺í õèéíý õºëºº ýãöëýí11.6. Ò òîëãîéí àðä áàðèíà. õýâòýíý. áóóëãàõäàà õºíäèé áàðüæ Ãàðàà äýýð òàëûí íóðóóãààð õýâòýýä îõîéí Òîëãîéãîî ºíäèéëãºí õºëººäîîø äýýø õºëºº íóãàëàí 10ñì-ýýñ 10ñì ºðãºí áàðüæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. պ뺺 áóóëãàõã¿éãýýð ýýëæëýí ºðãºõ áóóëãàí õýâòýæ àìüñãàëàà àâíà. õºäºë㺺íèéã õèéõ 20
    • 8. Íóðóóãààð õýâòýýä íýã õºëºº ºðãºæ ºâä㺺 Áàðèíà. Õî¸ð õºë äýýð ýýëæëýí õèéíý. 12. Ç¿¿í ãàðààðàà áàðóóí õºëèéí øèëáýíýýñ áàðüæ áàðóóí ãàðàà àðäàà òóëæ ç¿¿í õºë õºëºº æèéæ ñóóíà. Áàðóóí òàë ðóó öýýæýý ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Ç¿¿í òàëäàà äàâòàí õèéíý. 9. Íóðóóãààð õýâòýýä ºâä㺺 òýâðýõäýý òîëãîéãîî ºðãºõ õºäºë㺺íòýé õîñëóóëàí õèéíý. 13. Ãàðàà àõèóëàí ç¿¿í õºëºº íóãàëàí óëààð íü òàâüæ õýâòýíý. Áàðóóí ãàðààð ç¿¿í õºëèéí òýõèìààñ ºâä㺺 áàðóóí òàëäàà õ¿ðãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Ýñðýã òàëäàà äàâòàí õèéíý. À ÌÐÀËÒÛÍ ª Ä ª Ð ª Ã Ë ª ª ÑÝÐÝÍà ¯ ¯ÒÝÝ Î Ð Î Í Ä Î Î ÕÈÉÕ ÄÀÑÃÀË Õ¿ç¿¿íèé á óë÷èíä: 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Ààæèì óäààí õºäºëãººíººð òîëãîéãîî áàðóóí, òèéø ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí äýýø õàðæ àìüñãàëàà àâíà. 2. Ç¿¿í òèéø òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí äýýø õàðæ àìüñãàëàà àâíà. Ñ ó íè àõ ä à ñã àë: 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Ãàðàà äýýø ºðãºí ñóíèàíà. Ãýäýñ íóðóóíû áóë÷èíã ñóíãàíà. Ñ óíè àõ ä à ñã àë: 2. Ãàðàà ºðãºí áàðóóí ºâ㺺 íóãàëàí ç¿¿í õºëºº æèéæ ñóíèàíà äàðàà íü ç¿¿í õºëºº ºâä㺺ð íü íóãàëæ áàðóóí õºëºº æèéæ ñóíèàíà. Ñóíèàõäàà õºëèéí ºëìèéã ýýòèéëãýí ºñãèé㺺ð íü æèéõ õºäºë㺺í õèéíý. Õàâèðãà õîîðîíäûí áóë÷èíã ñóíãàíà. Õºë, ãàðûí ä à ñã àë: 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà àëäëàí íóðóóãààð õýâòýíý. պ뺺 ñàëãàí ñàðâóóíû ¿å, õºëèéí ºëìèéã ýýòèéëãýí ñóíãàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Õºëèéí á óë÷èíä: 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Áàðóóí Á¿ñ ýëõèéãýýð ý ðã¿¿ëýõ: õºë íóãàëæ ºâäºãºº òýâðýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà àëäëàí íóðóóãààð 2. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà. õýâòýíý. Áàðóóí õºëºº íóãàëàí ç¿¿í õºëºº 3. Ç¿¿í õºëºº íóãàëæ ºâäºãºº òýâðýí àìüñãàëàà äàâóóëàí ºâä㺺ð òàâüæ òîëãîéãîî áàðóóí ãàðãàíà. òèéø áàðóóí ãàðàà õàðæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. 4. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà. 21 3. Ç¿¿í òàë ðóó äàâòàí õèéíý.
    • Õºëèéí á óë÷èíä: 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Áàðóóí õºëèéí øàãàéãààð íü áàðüæ ººðë¿¿ãýý òàòàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà äýýø õàðæ àìüñãàëàà àâíà. 2. Ç¿¿í òèéø òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýí äýýø õàðæ àìüñãàëàà àâíà. Õºëíèé á ó÷ëèíä: 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Áàðóóí պ뺺 íóãàëæ ºâä㺺 òýâðýí àìüñãàëàà ó í û á óë÷èíä: Íó ð ó ãàðãàíà 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íóðóóãààð õýâòýíý. Õî¸ð 2. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàààâíà. õºëºº ºâä㺺ð íóãàëæ ºâä㺺 òýâðýí 3. Ç¿¿í õºëºº íóãàëæ ºâä㺺 òýâðýí àìüñãàëàà àìüñãàëàà ãàðãàíà ãàðãàíà. 4. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà 2. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà. àâíà. Í ó ð ó ó à à ð ö àãíû á óë÷èíä: 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Õî¸ð õºëèéí ºëìèéíººñ áàðüæ õýâòýíý. ªºðë¿¿ãýý òàòàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. 2. Áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. 3. պ뺺 òàòàæ ºâä㺺 ýãöëýõ õºäºë㺺í õèéâýë á¿ð ñàéí. õºëºº ºâä㺺ð íóãàëæ ºâä㺺 òýâðýíý. àìüñãàëàà ãàðãàíà 2. պ뺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà àâíà. Á¿ñ ýëõèé íó ð ó ó í û á óë÷èíä:1. Áýëòãýõ áàéäàë: Õºëèéí óëûã íèéë¿¿ëýí ºëìèéíººñ áàðüæ ñóóíà. Áºõèéæ òîëãîéãîî ºëìèéä õ¿ðãýõ õºäºë㺺í õèéæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.2. ªíäèéí ýãöýð÷ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà. Ýãöðýõäýý íóðóóãààð õîòîéõ õºäºë㺺í õèéíý. Òîëãîé ý ðã¿¿ëýõ:1. Òîëãîéãîî áºõèéí áàðóóí òèéø 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Íýã õºëèéí ºâäºã òýâðýí ýðã¿¿ëíý. Áºõèéæ ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëíý. íºãºº õºëèéí òàõèìààð äýðýí äýýð äýðëýí ñóóíà. 22
    • 1. Áºõèéí òîõîéí äýýðýý òóëæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.2. ªíäèéí ýãöýð÷ áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà. Ýñðýã òàëûí õºë äýýð Õºëíèé á óë÷èíä: äàâòàíà. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà òóëæ ºëìèé äýýð ñóóíà. ªñãèé㺺 áóóëãàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. 2. Ãàðàà òóëñàí õýâýýð íü ºëìèé äýýð áîñîí áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà. Ñ óëëàõä à ñã àë: 1. պ뺺 áàãà çýðýã ºâä㺺ð íü áîõèð÷ áºõèéí ãàðàà ñóëëàí àìüñãàëàà ãàðãàíà. պ뺺 ýãöëýí öýýæýý ºíäèéí ýãöýð÷ àìüñãàëàà ãàðãàíà. 1 Àæèë ðóóãàà ÿâæ áàéõäàà òîëãîéíîîñ äýýø . íü ÿìàð íýã þìààð òàòàãäñàí ìýòýýð ñàíàæ õ¿ç¿¿ãýý ñóíãàæ àëõààðàé. Ñ óíè àõ ò ý íèéõ ä à ñã àë: 1. Áýëòãýõ áàéäàë: Ãàðàà íóãàëàí öýýæíèé ºìíº áàðüæ çîãñîíî. Ñ óíãàõ ä à ñã àë: 2. Áàðóóí ãàðàà ºðãºí ç¿¿í òèéø õàçàéæ ñóíèàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. 1. Áýëòãýõ áàéäàë: ªâäãºí äýýð äýð òàâüæ 3. Ýãöðýí áýëäýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà ºëìèé㺺 äàðæ ñóóíà. àâíà. 2. Áºõèéí ãàðàà ñóëëàí àìüñãàëàà ãàðãàæ 4. Ç¿¿í òàë ðóó õèéíý. íóðóó áóë÷èíã ñóíãàíà. 3. Ýãöðýí áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà.ìýíääý ý ç î ð è óë à í õºäºë㺺í õèéõá îë î ìæò î é . Àæèëäÿâæ àéõ ç à ì ä à à ý ð¿¿ë á Ýð¿¿ë áèåä ñàðóóë óõààí îðøäîã ãýäýã áîëîâ÷ ñàðóóë óõààíòàé áàéõ íü ýð¿¿ë áèåòýé áîëîõîä õàíãàëòã¿é. Áèå áÿëäðàà õýðõýí õàëàìæèëæ áàéãààãààñ õ¿÷ ÷àäàë, çàëóó íàñ ýð¿¿ë ìýíä øàëòãààëíà. 4. Àâòîáóñàíä ñóóæ áàéõ ¿åäýý õî¸ð õºëºº áàãà çýðýã ºðãºõ õºäºë㺺í õéèãýýðýé. 2. պ뺺 ýýëæëýí ºëìèé㺺ð òîãøèõ 6. Ö¿íõíèé áàðèóëààñ ñàðâóóãàà ãàäàãø õºäºë㺺í õèéõ ýðã¿¿ëýí áàðüæ àòãàí ñàðâóóãààð ºðãºõ õºäºë㺺í õèéõ 7. Ö¿íõíèé áàðèóëààñ àëãàà äýýø õàðóóëàí áàðèàä ãàðàà ººðë¿¿ãýý íóãàëàõ õºäºë㺺í 5. Àâòîáóñíûøóëóóíààð ãàðàà ºðãºõ¿åýýð õèéõ, ìºí õàíà òóëæ á¿ñýëõèéí õºäºë㺺í ýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺í õéèõ áîëîìæòîé. õèéõ 3. Ñàíäàë äýýð ñóóæ õºëºº ºðãºõ áóóëãàõ õºäºë㺺í õèéãýýðýé. 23
    • ÀÆËÛÍ ÁÀÉÐÀÍÄ ÕÈÉÕ ÄÀÑÃÀËÑàíäàë äýýð ñóóæ áàéõäàà ãóÿíû Õî¸ð ãàðàà øèðýýíèé çàõ äýýð òóëæáóë÷èíã ÷àíãàëàí áàãà çýðýã ºíãºëçºõ ºâä㺺 ºðãºõ õºäºë㺺í õèéæ áîëíî.õºäºë㺺í õèéæ áàñ áîëíî ø¿¿. Øèðýýí äýýð òîõîéãîîð òóëàí, òîëãîéãîî áºõèéëãºí, ºñãèé㺺 ºðãºõ õºäºë㺺íÑàíäàë äýýð õî¸ð ãàðààð òóëàí õºëºº 24 õèéæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. պ뺺ºðãºõ, áóóëãàõ õºäºë㺺í õèéæ áîëíî. áóóëãàæ òîëãîé ºðãºí àìüñãàë àâíà.
    • 1. Õóðóóíóóäàà çºð¿¿ëýí òîëãîéí àðä àëãààðàà òóëæ áºõèéí àìüñãàëàà àâíà. Ãýäèéæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. 3. Ãàðûí õóðóóíóóäàà çºð¿¿ëýí2. Àëõàæ ÿâàõäàà ºâä㺺 ýýëæëýí ºíäºð áàðüæ àëãàà äýýø õàðóóëàíºðãºõ, õàæóó äýýø áîëãîõ, øóëóóí ºðãºõ, ºðãºæ ñóíèàõ õºäºë㺺íèéãñàâàõ, óðàãø ºâä㺺 ºðãºí ýñðýã ãàðûí áèåèéí õàçàéëòòàé õèéæ áîëíîòîõîéä õ¿ðãýõ ãýõ ìýò õºäºëãººí¿¿äèéã ø¿¿ äýýõèéæ áîëíî. 4. Õî¸ð ãàðààð ö¿íõíèé áàðèóëààñ àòãàæ ºðãºõ 7. Øàòààð àëõàõ ¿åäýý 2 øàò àõèóëàí áóóëãàõ, ìºí áàðèóëíûàëõàæòàëààñ ãàäàãø äîòîð áîëíî. õàðóóëàí áàðüæ òîõîéãîî ºðãºõ áóóëãàõ õºäºë㺺í õèéõ, 25
    • 8. Ëèôòýýð ÿâæ áàéõ ¿åäýý èõ áèåýýð 5. Õî¸ð ãàðàà ñóãàíäàà àâ÷ äàëàà íèéë¿¿ëýí õàçàéæ õàíà òóëààä ýãöýð÷ áîëíî. ÷àíãàëàõ, îéðòóóëàõ õºäºë㺺í õèéõ.6. Çîãñîæ áóþó ñóóæ áàéõ ¿åäýý õî¸ð 9. Áèåèéí õ¿íäèéí æèíã áàãà çýðýã óðàãø õºëèéí ºëìèéã ºðãºõ õºäºë㺺í áîëãîí õºëèéí õóðóóíóóëûã ãàçàð õèéãýýðýé. øèãòãýí ÷àíããàëíà. ÀÆËÛÍ ÁÀÉÐÀÍÄÀÀÕÈÉÕ ÄÀÑÃÀË Áèåèéí òàìèðààð õè÷ýýëëýõã¿é áàéõ ¿íäýñëýëã¿é áàéõã¿é. Õ¿íèé áèåìàõáîä õè÷íýýí õºãæñºí áàéëàà ÷ áèåèéí äàñãàë òýäíèé ÷óõàë äàäàë çóðøèë áàéõ ¸ñòîé. ªäºð òóòàì áèåèéí õºäºë㺺í õèéñíýýð ºâ÷íèéã çàéëóóëæ ýðò õºãøèðºëòèéã çîãñîîí òýñâýðòýé áîëæ áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëäàã. Ñóóããà áàéäàëä óäààí ñóóæ àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñèéí õºë ãàð õºíãºí, õ¿ç¿¿ õºøñºí áàéäàã íü öóñíû ýðãýëò óäààøèð÷, öóñ ìóóääàã. Õýò 6. Øèðýýíèé äîîðîîñ óäààí ñóóæ ãàðûí àëãàà äýýø àæèëëàäàã äýýø õàðóóëàí õ¿ì¿¿ñèéí øèëáýíèé ã¿í öóñ íüºðãºõ áàðüæ öóñíû á¿ëýí ¿¿ñäýã. Õýðâýý òàõºäºë㺺í õèéíý. ñóóãàà àæèëòàé áîë öàã òóòàìä áîñîæ èäýâõòýé õºäºëæ áàéõ íü ç¿éòýé. 1. Ãàðàà àëäëàí äýýø ºðãºæ àìüñãàëàà àâààä ãàðàà àëäëàí áóóëãàæ öýýæíèé ºìíº çºð¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà. 7. Øèðýýí äýýð áàðóóí 2. Ãàðàà òîëãîéí ãàðàà òóëàí áèåý àðä àâ÷ õàçàéõ øóëóóí õàçàéõ õºäºë㺺í õèéíý. ýãöðýõ õºäºë㺺í õèéíý. 3. Õî¸ð øèðýýíèé çàõààñ ãàð äýýð 8. Ñóóæ ãàðàà öýýæíèé òóëæ çîãñîîä ºìíº àëãààð òóëæ õºëºº íóãàëàí õî¸ð òàëààñ íü òîõîéãîî íóãàëàõ øàõàõ õºäºë㺺íèéã òýíèéëãýõ õºäºë㺺í òîõîé ºðãºí áóóëãàæ õèéíý. õèéíý. 26
    • 9. Ëèôòíèé áóëàíä 4. Íýã ñàíäàë äýýð ºíöºãäºí çîãñîæ õºëºº, íºãºº ãàðàà òîõîéãîîð ñàíäàë ãàðàà òóëæ íóãàëàí àëãààð õî¸ð ñóóãààä ºãçºãºº òèéø ò¿ëõýõ ºðãºí ãàð õºäºë㺺í õèéíý äýýð ñóíèàõ õºäºë㺺í õèéíý.5. Ñàíäëûí õî¸ð 10. Õàíà ðóó çîãñîí òàëààñ ãàðàà òóëæ ãàðàà óðàãø ºðãºí õî¸ð õºëºº çýðýã àëãààð òóëààä ºðãºõ, áóóëãàõ íóãàëàõ òýíèéëãýõ õºäºë㺺í õèéíý. õºäºë㺺íèéã ÀÆËÛÍ ÁÀÉÐÀÍÄ õèéíý. ÀÆËÛÍ ÁÀÉÐÀÍÄ ÕÈÉÆ Á Î Ë Î Õ ÑÓÍÃÀËÒÛÍ ÄÀÑÃÀË Õ ª Ä ª Ë Ã ª ª Í Ñóíãàëòûí äàñãàëûí íýã îíöëîã íü íýã õýìæýýíä óäààí áèðàëòòàé õèéâýë ¿ð ä¿íòýé áàéäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé. 1. Ãàðàà àðäàà õóðóóíóóäàà 2. պ뺺 ìºðíèé õýìæýýòýé çºð¿¿ëýí áàðèàä ñóíãàæ ºðãºõ õºëºº íóãàëàõã¿é ýãö çîãñîæ õºäºë㺺í õèéõýä ìºðíèé õàçàéõ õºäºë㺺í õèéõýä ¿åèéã ñóíãàäàã. õàçàéñàí òàëûí õºëèéí ãàäíà òàëûí áóë÷èí ñóíãàäàã. 3. Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ õºëºº íèéë¿¿ëýí çîãñîîä õàçàéõ 4. Õàøëàãà ò¿øýí íýã õºëºº õºäºë㺺í õèéõýä õºëèéí óðäàà òàâüæ íºãºº õºëºº ãàäíà òàëûí áóë÷èíã ñóíãàíà. õîéø íü ºñãèé㺺ð ã¿éöýæ ãèøãýæ òàõèìàà ýãö øóëóóí áîëãîõîä ºâäºãíººñ äîîø áóë÷èíã ñóíãàíà. . 27
    • 5. Áàðóóí ãàðàà òîëãîé äýýð, ç¿¿¿í ãàðàà òàøààíäàà áàðüæ çîãñîîä áàðóóí ãàðààð 6. Ãàðàà òîëãîéí àðä àâ÷ òîëãîéãîî äàðàõ õºäºë㺺í õèéæ õ¿ç¿¿íèé òîëãîéãîî äàðàõ áóë÷èíã ñóíãàõ õºäºë㺺í õèéíý. Ýñðýã òàëä õºäºëãººíººð õ¿ç¿¿íèé çààâàë õèéãýýðýé.. áóë÷èíã ñóíãàæ àìðààíà. 7. Ãàðûí õóðóóíóóäûã çºð¿¿ëýí áàðüæ àëãàà 8. Áàðóóí ãàðûí àëãàí äýýð ýðã¿¿ëýí äîî¿ äàðàí ñóíãàõ õºäºë㺺í ç¿¿í àëãàà äýýø õàðóóëàí õèéõýä ãàðûí áóë÷èíãóóäûã ñóíãàäàã. äàâõàðëàí òàâèàä áàðóóí ãàðûí àëãààð ç¿¿í ãàðûí ñàðâóóã áîñãîí ò¿ëõýíý.. ÍÎÌ ÓÍØÈÆÁÀÉÕÄÀÀ ÕÈÉÕ ÑÓÍÃÀËÒÛÍ ÄÀÑÃÀË1. Õºëèéí óëàà íèéë¿¿ëæ çàâèëàí ñóóãààä 2. Ãàð òîõîéëäîí ò¿ð¿¿ëãýý õàðæ õýâòýýä íýã òîõîéãîî ºâäºã äýýð òóëàí íîìîî õºë äýýðýý õºëèéí ºâä㺺 íóãàëàí íºãºº õºëºº õîéø òàâèàä óíøèõàä õºëèéí áóë÷èí ñóíãàíà. íü æèéæ ñóóãààä íîìîî óíøèõàä ãóÿíû òîì áóë÷èíã ñóíãàíà. 28
    • 4. Íýã õºëºº æèéæ ñóóãààä íýã õºëºº íóãàëàí 3. ªâä㺺 íóãàëàí ºëìèé äýýð ñóóãààä áºõèéæ íºãºº õºë äýýð óëûã äýýø õàðóóëàí òàâèàä íîì ãàðàà òîõéîëäîîä íîìîî óíøèõàä òàíû õºëèéí óíøèõàä íóãàëñàí òàëíû ãóÿíû óðä òàëûí òîì ºëìèé, ºâäºãíèé ¿å, ò¿íõíèé ¿åíèé ñóíãàëò áóë÷èíã ñóíãàíà.. õèéãääýã. 5. Õàæóóãààð õýâòýýä ãàðàà òîõîéëäîí òîëãîéãîî Õî¸ð õºëºº æèéæ ñóóãààä õºëèéí 7. ò¿øèæ íýã õºëºº íóãàëàí àð òèéø òàòàõ õºäºë㺺í õèéõýä áàðüæ ººð ë¿¿ãýý òàòàõ õóðóóíóóäàà òàíû òàòàæ áàéãàà õºäºë㺺í õèéõýä õºëèéí àð òàëûí áóë÷èíã õºëèéí ãóÿíû òîì áóë÷èí áîëîí õºëèéí óðä ñóíãàõ áîëíî. õýñãèéí áóë÷èíã ñóíãàæ àìðààíà. 6. ̺í äýýðõÄýðýý ºíäºðëºíõºëºº óðàãø áàãà çýðýã 8. áàéðëàëäàà òàâèàä õºëºº ººðë¿¿ãýý ºâä㺺ð íü òàòàõ õºäºë㺺í äàðàí ñàëãàí ºâäãºí äýýð ºëìèé㺺 íü ãóÿíû àðäñóóãààä õîéø äýðýý íàëàõ õºäºë㺺í òàëûí áóë÷èíã ñóíãàíà. õèéõýä òàíû õºëèéí óðä òàëûí ãóÿíû áóë÷èíã ñóíãàæ àìðààíà. 9. Íàìõàí îðîí äýýð õºë ñàëãàí ñóóæ ãàçàðò íîìîî áºõèéæ óíøèõàä íóðóóíû áóë÷èí ñóíãàæ àìðàíà. ÃÝÄ ÝÑÍÈÉ ÁÓË×ÈÍ ×ÀÍÃÀÐÓÓËÀÕ Õýâëèé áîë õ¿íèé áèåèéí òºâ õýñýã þì. Õîîë õ¿íñíèé èë¿¿äýë ººõ, òîñíû õýëáýðýýð õýâëèé, á¿ñýëõèé õàâèàð õóðèìòëàãääàã. Õîîëîíäîî ººõ òîñ áàãà õýðýãëýæ, õîîëíû äýãëýì áàðèõ, òýâ÷ýýðèéã øààðääàã ºâ÷èí áîë õýâëèéí áóë÷èí þì. Õýâëèéí áóë÷èíãèéí äàñãàä 29
    • áîë èë÷ëýãèéã çàðöóóëàõ ñàéí õýðýãñýë áºãººä áîäèñûí ñîëèëöîîã èýäâõæ¿¿ëýõ áèåèéí ººõºí äàâõàðãûã áàãàñãàõ ãîë íºõöºë áîëäîã. Õýâëèéí áóë÷èí ÿäàðàõààñàà ºìíº õàëóóí øàòàõ ìýò áîëäîã, ýíý ìº÷ººñ äºíãºæ äàñãàë ìààíü ¿éë÷èëæ ýõýëäýã. Õýâëèéí áóë÷èí áóñàä áóë÷èíãóóäààñ õàìãèéí àìàðõàí ñýðãýäýã. Äàñãàëûã ºãºãäëñºí õóãàöààíä öººí òîîíä õèéæ ààæèìäàà äàñãàëûí òîîã íýìíý. Õ¿íèé áèåèéí áëó÷èí àæèëóóëæ ñýðãýýõ äàñãàëûã èë¿¿ä ¿çýõ õýðýãòýé. Õ Ý ÂËÈ É Í Ä¿ Ñÿ ËîîÄ 1. Íóðóóãààð õýâòýí ºâä㺺 íóãàëàí óëààð íü òàâüæ, òîëãîé àðä ãàðàà äýðëýí áàðèíà. Öýýæ áàãà çýðýã ºíäèéí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Áýëòãýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà. Äàñãàëûã 30 ñåêóíäûí õóãàöààíä õèéíý.2. Íóðóóãààð õýâòýí õºëºº øàãàéí ¿åýð íü çºð¿¿ëýí ºâä㺺 ºðãºí òîëãîéí àðä ãàðàà äýëãýí áàðèíà. Öýýæýý áàãà çýðýã 3. Ãàðàà áèåèéí äàãóó áàéðëóóëæ õºëºº ºíäèéí àìüñãàëàà ãàðãàíà. Áýëòãýë ºðãºæ íóðóóãààð õýâòýíý. Ýíý áàéðëàëä áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà. ºãçºãºº äýýø ºðãºí áóóëãàõ õºäºë㺺í Äàñãàëûí 1 ìèíóòûí õóãàöààíä õèéíý. õèéíý. Àæëûí áàéðàíäàà õèéõ äàñãàë 1.¿ìü ñãàëûí äàñãàë  Ñàíäëûí 1/3 äýýð íóðóóãàà öýõ ºâäãºí äýýðýý ãàðàà òàâüæ ñóóíà.  Ãàðàà ààæèì ºðãºæ àìüñãàëàà àâíà.  Ãàðàà áóóëãàõäàà àìüñãàëàà ãàðãàíà. 2. Òîëãîé, õ¿ç¿¿, áóë÷èíã ñóëëàõ äàñãàë  Öýõ ñóóæ àìüñãàëàà ã¿íçãèé àâíà.  Òîëãîéãîî áàðóóí òèéø õàçàéëãàæ àìüñãàëàà ãàðãàõäàà ºñãèé㺺 ºðãºíº. .  Òîëãîéãîî ààæèì ýãöëýí áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî ºñãèé㺺 áóóëãàíà.  Ýíý äàñãàëàà ç¿¿í òàëäàà äàâòàí õèéíý. 30
    • 3. Ì º ð ¿åíèé ä à ñã àë  Öýõ ñóóæ àìüñãàëàà ã¿íçãèé àâíà.  ̺𺺠áóóëãàí áèåý ñóëëàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.  ̺𺺠ºðãºæ õîéø íü ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà àâíà.4. à à ð à à ý ýëæëýí äýýø º ðãºõ ä à ñã àë  Õî¸ð ãàðàà çýðýã äýýø ºðãºí àìüñãàëàà àâíà.  Ç¿¿í ãàðàà íóãàëæ ñóëëàí áàðóóí ãàðàà äýýø ñóíãàí àìüñãàëàà ãàðãàíà.  Ç¿¿í ãàðàà ýãöëýí äýýø ºðãºæ àìüñãàëàà àâíà.  Áàðóóí ãàðàà íóãàëæ ñóëëàí ç¿¿í ãàðàà äýýø ñóíãàí àìüñãàëàà ãàðãàíà.5. Öýýæ ý ðã¿¿ëýõä à ñã àë  Ãàðàà äýýø ºðãºí àìüñãàëàà àâíà. Öýýæýý ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà.  Ààæèì ýãöëýí àìüñãàëàà àâíà. Öýýæýý áàðóóí òèéø ýðã¿¿ëýí àìüñãàëàà ãàðãàíà.  Ààæèì ýãöëýí àìüñãàëàà àâíà.6. Èõáèå á îë î í ä î î ä ìº÷íèé ä à ñã àë  Ç¿¿í ãàðààð ò¿øëýãíýýñ áàðüæ áàðóóí ãàðûí àëãàà äýýø õàðóóëàí äýýø ºðãºæ àìüñãàëàà àâíà.  Èõ áèåý ç¿¿í òèéø ã¿íçãèé ýðã¿¿ëýí áàðóóí õºëºº ºëìèé㺺ð òàâüæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.  Èõ áèåý áóöààí ýðã¿¿ëæ áýëäýõ áàéäàëäàà îðæ àìüñãàëàà àâíà.  Äàñãàëàà áàðóóí òàëäàà äàâòàí õèéíý.  Èõ áèåý áóöààí ýðã¿¿ëæ áýëäýõ áàéäàëäàà îðæ àìüñãàëàà àâíà.7. Ä î î ä ¿å ìº÷íèé ä à ñã àë  Ç¿¿í õºëºº ºðãºí áàðóóí ãàðûí òîõîéã ç¿¿í ºâäºãºíä õ¿ðãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.  Ç¿¿í õºëºº áóóëãàæ ýãöëýí ãàðàà óðàãø ò¿ëõýí àìüñãàëàà àâíà.  Áàðóóí õºëºº ºðãºí ç¿¿í ãàðûí òîõîéã áàðóóí ºâäºãºíä õ¿ðãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. 31
    •  Áàðóóí õºëºº áóóëãàæ ýãöëýí ãàðàà óðàãø ò¿ëõýí àìüñãàëàà àâíà. 8. Ñ ó íãàëòûí ä à ñã àë  Ç¿¿í õºëºº óðàãø øóëóóí ºðãºæ ºëìèé㺺 ýýòèéëãýí áàðóóí ãàðàà õºëèéí äàãóó óðàãø ò¿ëõýõ õºäºëãººíººð ºëìèéä õ¿ðãýæ àìüñãàëàà ãàðãàíà.  Ãàð õºëºº áóóëãàí ýãöëýí áýëäýõ áàéäàëä îðæ àìüñãàëàà àâíà.  Äàñãàëûã áàðóóí òàëäàà äàâòàí õèéíý. 9. Áºõèéõä à ñã àë  Ãàðàà òîõîéí ¿åýð íóãàëàí àëäëàí ºðãºíº.  Òîõîéãîî íèéë¿¿ëæ òîëãîé áîëîí èõ áèåýð áºõèéæ àìüñãàëàà ãàðãàíà._  Ýãöëýí ãàðàà àëäàëæ àìüñãàëàà àâíà. 10. Òàéâøðóóëàõ ä à ñã àë  Ãàðûí àëãûã äýýø õàðóóëàí öýýæíèé ºìíº àâ÷ ãàðûí õóðóóãàà öóâðóóëàí äýýø ºðãºí àìüñãàëàà ãàðãàíà.  Àòãàñàí àëãàà äîîø õàðóóëàí õóðóóãàà öóâðóóëàí äýýø ºðãºæ àìüñãàëàà àâíà.  Ãàðàà àëäëàí áóóëãàæ àìüñãàëàà ãàðãàíà. Á óë÷èíãèéí àãøèëòûí ¿íäñ ýí ç à ð ÷ ì ó ó ä Áóë÷èíãóóä íü çàðèì íü àãøèæ áàéõàä , çàðèì íü ñóëðàõ ýñâýë õýñýã áóë÷èíçýðýã àãøèõ ãýõ ìýò ÿíç á¿ðèéí áóë÷èíãóóä àãøèæ ñóëðàõ àæèëëàãààòàé áºãººäýäãýýð íü õîîðîíäîî õàðèëöàí óÿëäààòàé áàéæ õºäºë㺺íèé ýâñëèéã õàíãàäàã. ¯¿íä¿íäýñëýí áóë÷èíãèéí ¿íäñýí çàð÷ìóóä ãàðíà.Áóë÷èíãèéí àãøèõ ¿íäñýí çàð÷ìóóä: 1. Íýã ÷èãëýëä àæèëëàäàã áóë÷èí ¿¿íèéã àãøèëëòàò áóë÷èí áóþó ñåíåðãèñò áóë÷èí ãýíý. Æèøýý íü: òîõîé, øóó, õóðóóäûí ¿åýð íóãàëàõ õºäºë㺺í õèéõ áóë÷èíãóóä îðîõ 2. Ýñðýã ¿éëäëèéí ÷èãëýëòýé àæèëëàäàã áóë÷èíãóóä. ¯¿íèéã àíîòîãíèñò áóë÷èí ãýäýã. Æèøýý íü: áóãàëãàíû 2 òîëãîéò áóë÷èí 3 òîëãîéò áóë÷èí 2 ýñðýã ÷èãëýëòýé íýã íü ñóëàð÷ áàéõàä íºãºº íü àãøèæ áàéõ ÷èãëýëòýé áóë÷èí þì. 3. Íýã áóë÷èí íºãºº áóë÷èíãèéí àæèëëàãààã äýìæèõ õºäºë㺺í õèéõ áóë÷èí ¿¿íèéã àãîíèñò áóë÷èí ãýíý. 4. Áóë÷èí àãøèõäàà òóõàéí ¿åèéã õºäºë㺺íã¿é íýã áàéðàíä íü òîãòîîí áàðèã÷ áóë÷èí ¿¿íä äýýä, äîîä ÷àö, èõ áèåèéí áóë÷èíãóóä àãøèæ ñóëàð÷ áèåèéã á¿õýëä íü òîãòîîí áàðüæ áàéãàà áóþó äàí ÷àöíóóäèéã íýã õýâ áàéäàëä òîãòîîí áàðèõ æèøýýòýé áóë÷èíãèéí àæèëëàãààã õýëíý. Ýíèéã ñòàáèëèçàö áóë÷èí ãýíý. Æèøýý íü ãóÿíû 2 òîëãîéò áóë÷èí 2 õºëèéã ãàçàð äýýð ïåðïåíäèêóëÿð áàéðëóóëæ õ¿íèéã òîãòâîðòîé çîãñîîíî. Ýì÷èëãýýíèé áèåèéí òàìèðûí äàñãàëæóóëàã÷ ñóâèëàã÷ áàãà ýì÷ íàð äýýðõ áóë÷èíãèéí àæèëëàãàíû çàð÷òóóäûã àíõààð÷ àæèëäàà áàéíãà õÿíàëòòàé ÿìàð áóë÷èí ÿìàð áóë÷èíã äýìæèõ ÿìàð íü ñóëàð ÷ ÿìàð íü àãøèõ, ÿìàð áóë÷èí ÿìàð õºäºë㺺í õèéõýä ÿàæ 32
    • îðîëöîõ ýäãýýð íü õýâèéí àæèëëàæ áàéãàà ýñýõ çýðýãèéã ñàéí ìýäýæ õ¿íèé áèåèéí àíàòîìèéã ñóäàëæ ìýäñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. Á óë÷èíãèéí õ¿÷èéãõýìæèõ¿íäñ ýí à ðã ó ó ä Õ¿íèé áèåèéí áóë÷èíãóóä íü õàðèëöàí àäèëã¿é õ¿÷òýéãýýð ¿éë õºäºëãººí¿¿äèéã õèéäýã. ßìàð íýã øàëòãààíààð áóë÷èíãèéí ¿éë àæèëëàãàà àëäàãäñàí òîõèîëäîëä áóþó ¿éë õºäºë㺺í àëäàãäààã¿éã áóë÷èíãèéí õ¿÷ ñóëàðñàí ýñâýë óÿí õàòàí ÷àíàð àëäàãäñàí òîõèîëäîëä äýýðõè áàéäëóóäûã òîãòîîõ áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã õýìæèõ, ýð¿¿ë íºõöºëä áàéõ õýìæýýí¿¿äòýé õàðüöóóëàí õýìæèæ ¿çýõ ÿâäàë çààâàë õýðýãòýé. Áóë÷èíãèéãí õ¿÷èéã èçîìåòð ,èçîòîíèê ãýñýí 2 õýëáýðýýð õýìæèíý. Èçîòîíèê õýëáýð íü áóë÷èí àãøèõäàà óðò ºðãºí õýìæýýãýý ººð÷ëºõã¿éãýýð àãøèõûã õýëíý. Ýíý õýìæýýíä áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã õýìæèõèéã èçîòîíèê õýëáýðèéí õýìæèëò ãýíý. Èçîìåòðèéí õýëáýð íüáóë÷èí àãøèäàà áóë÷èíãèéí òîíóñ íü ººð÷ëºãäºõã¿é õàðèí óðò íü ººð÷ëºãäºæ àãøèõûã õýëíý. Æèøýý íü áóãàëãàíû 2 òîëãîéò áóë÷èíãèéí òîíóñ ººð÷ëºãäºõã¿é çºâõºí óðò íü ººð÷ëºãäºæ òîõîéã ¿åýð íóãàëàõ õºäºë㺺í õèéíý. Òîíóñò áàéäàë ãýæ òóõàéí áóë÷èíã õýâèéí íºõöºëä áàðüæ áàéãàà àãøèõ ñóëðàõ àæèëëàãàíû íýãäìýë áàéäàëûã õýëíý. Æèøýý íü: òîíóñ ñóëàðñàí ãýâýë òóõàéí áóë÷èíãèéí àãøèõ ñóëàðàõ ¿éë àæèëãààíû “íýãäìýë” áàéäàë ñóëàðñàí ,õ¿÷ íü ñóëàðñàí áàéäëûã õýëíý. Áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã Äèíîìîìåòð ãýäýã áàãàæààð õýìæäýã Ýíý áàãàæ íü ãàðûí ñàðâóóíû áóë÷èíãèéí õ¿÷ õýìæèõ, äýýä ÷àöíû áóë÷èíãóóäûí íýãäìýë õ¿÷ õýìæèõ, äîîä ÷àöíû áóë÷èíãèéí õ¿÷ õýìæèõ, íóððóíû áóë÷èíãèéí õ¿÷ õýìæèõ ãýõ ìýò òºðºë á¿ðèéí äèíîìîìåòð áàéíà.Äèíîìåòðèéí õýìæèõ íýãæ íü êèëîãðàìì þì. Ãàð äèíîìîìåòðýýð áóë÷èíãèéí õ¿÷èí õýìæèõäýý ÷àíãà àòãóóëæ ç¿¿íèé çààñàí (êã) õýìæýýãýýð õýìæèíý. Õºë äèíîìîìåòðýýð õýìæèõäýý äèíîìîìåðèéí äýýä òàâöàí äýýð ãèøã¿¿ëæ ç¿¿íèé çààñàí êã – õýìæýýãýýð õýìæèíý. Íóðóóíû áóë÷èíãèéí õ¿÷ õýìæèõ äèíîìîìåòð áîë çààë, êàáèíåòàä õºäºë㺺íã¿é áýõëýãäñýí áàéäàã. Õýìæèëò õèéõäýý 2 ãàðààð ãèíæòýé õîëáîîòîé áàðèóëààñ áàðüæ äîîä òàâöàí äýýð íü ãèøãýæ áàéãààä äýýø òàòíà ( õàãàñ áºõèéñºí áàéäëààñ ) èíãýõýä äèíîìîìåòðèéí ç¿¿ õºäºëæ òîäîðõîé êã – õýìæýýã çààõ ìàÿãààð õýìæèëòèéã õèéíý. Ýì÷èëãýýíìé áèåèéí òàìèðûí àëü íýã ýì÷èëãýýíèé àðãûã õýðýãëýõèéí ºìíº ºâ÷òíèé áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã ¿çýæ êàðòàí äýýð çààâàë òýìäýãýëñýí áàéíà. Áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã òóëãóóð õºäºë㺺íèé àïïàðàòûí áóë÷èíãóóäàä áàðóóí ç¿¿í 2 òàëä íü èæèë õýìæèæ òýìäýãëýíý. Èíãýæ êã – ààð áóë÷èíãèéí õ¿÷èéãõýìæèõýýñ ãàäíà ººð ÿíç á¿ðèéí àðãóóä áàéäàã. 1932 îíä áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã õýìæèõ ( áóë÷èí á¿ð äýýð )àðãûã àíõ óäàà øèíæëýõ óõààíä íýâòð¿¿ëñýí. Ýíý íü áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã çýðãýýð òîãòîîñîí þì: ¯¿íä 6 çýðãèéã òîãòîîæýý.1. “0” – òýã çýðýã áóë÷èíãèéí õ¿÷ “0” ( òýã) õóâüòàé òýíöýíý. ªºðººð õýëáýë ÿìàð ÷ íºõöºëä áóë÷èí àãøèõã¿é áàéãààã õýæëíý.2. 1 – çýðýã òóõàéí áóë÷èíãèéí àãøèëòûí 10%- íü àãøèæ àæèëëàæ áàéãàà ýíý áóë÷èí õºäºë㺺íä îðîëöîæ ÷àäàõã¿é õýëíý.3. 2 – ð çýðýã: Áóë÷èíãèéí 25%íü àãøèæ ãàäíû ÿìàð íýã òóñëàìæòàéãààð õºäºë㺺í õèéæ ÷àäàõ þì4. 3 – çýðýã Òóõàéí áóë÷èíãèéí 50%àãøèæ 50%àãøèõã¿é áîëîâ÷ áèåèéí æèíãèéí ýñðýã èäýþõòýé õºäºë㺺í õèéæ ÷àäàæ áàéãàà íºõöºë þì.5. 4 – çýðýã: áóë÷èíãèéí 75% íü àãøèëòàíä îðæ 25% íü èäýâõòýé õºäºë㺺í õèéõã¿é ãýõäýý á¿õ ýñðýã à÷ààëëûã äàâæ áóë÷èí àãøäàã.6. 5 – çýðýã 100% áóë÷èí àãøèæ ÿìàð ÷ ýñýðã¿¿öëòéãòóóëæ àãøèæ ÷àäàæ áàéãàà íºõöëèéã õýëäýã.Èíãýæ óðüä÷èëàí áóë÷èíãèéí àæèëëàãààíû, ººðººð õýëáýë õºäºë㺺íèé àëäàãäëàëûí õýìæýýã çýðãýýð òîãòîîæ òóõàéí çýðýãò òîõèðñîí õºäºë㺺í ýì÷èëãýý õèéõ þì. Õºäºë㺺í ýì÷èëãýýã èäýâõòýé áà èäýâõã¿é ãýæ àíãèëäàã.Èäýâõòýéä íü ýì÷èëãýýíèéãèìíàñòèê, ìåõàíèê õºäºë㺺í ýì÷èëãýý. õºäºëìºð ýì÷èëãýý ãýõ ìýò õºäºë㺺íò ýì÷èëãýýí¿¿äîðíî.Näýâõã¿é ýì÷èëãýýíä èëëýã ýì÷èëãýý îðíî.Õºäºë㺺í ýì÷èëãýýíèé á¿õ òºðëèéí 33
    • ýì÷èëãýýã ÿâóóëàõäàà äýýðõ õýìæèëò¿¿äèéã õèéõýýñ ãàäíà ¿å ìº÷íèé õºäºë㺺íèéãõÿçãààð òóëãóóð õºäºë㺺íèé ýðõòýíèé õºäºë㺺í õýâèéí õýìæýýíýýñýý ººð÷ëºãäñºí ýñýõçýðýãò õÿíàëò òàâèíà.Òóëãóóð õºäºë㺺íèé àïïàðàòûí ýìãýã ººð÷ëºëò íü çºâõºí ¿åèéí õîëáîî¿åèéí õ¿¿äèéí ººð÷ëºëò áàéõ ¸ñã¿é ìºí òýð ¿åèéã òóõàéí òýíõëýãýýð õºäºëãºæ áàéãààáóë÷èíãèéí ¿éë àæèëëàãàà ìýäýðëýëèéí ýìãýã ººð÷ëºëò¿¿ä çýðýã îðäîã. Èéìýýñ òóõàéí¿å ìº÷íèé õºäºë㺺íèéã ñàéæðóóëàõ õºäºë㺺í ýì÷èëãýýã õèéõýýñ ºìíº ºâºðìºöõýìæèëò¿¿äèéã õèéíý. ¯¿íä 1. ìº÷í¿¿äèéí óðòûã ñì – ýýð õýìæèõ 2. áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã ñì – ýýð õýìæèõ 3. áóë÷èíãèéí õ¿÷èéã êã – æèíãýýð õýìæèõ 4. áóë÷èíãèéí õ¿÷íèé çýðãèéã 0-5 çýðãýýð òîäîðõîëîõ 5. ¿å ìº÷íèé õºäºë㺺íèé õ¿ðýýã ãðàäóñààð õýìæèõ 6. öýýæíèé ýðãýí òîéðíèé õýìæýýã ñì – ýýð õýìæèõ 7. ÷àöíóóäûí óðòûã ñì – ýýð õýìæèõ 8. õ¿íèé áèåèéí /îñàíê/ òýíöâýðò çîãñîëòûã àð ,ºâºð ,õàæóó òàëààñ íü õýìæèõòààçíû ýðãýí òîéðîíã õýìæèõ çýðýã õýìæèëò¿¿äèéã õýìæèæ òýìäýãëýíý. Èíãýýäõýìæèëò¿¿äèéã ÿàæ òîäîðõîéëäîãèéã íýã á¿ð÷ëýí àâ÷ ¿çüå. Á óë÷èíãûí ý ðãýí ò î é ð î í ã õýìæèõ: Ýíý õýìæèëòèéã áóë÷èíãûí òýæýýëèéí áàéäàë õàòèíãàðàë ¿¿ñæ áàéãàà ýñýõýäõÿíàëò òàâüæ 2 òàëä èæèë áàðóó ç¿¿í õýìæèæ õàðüöóóëíà 2 òàëûí çºðºº 0.5-1ñì-ýýñèë¿¿ã¿é áàéõ ¸ñòîé õýìæèëòèéã áóë÷èí òóñ á¿ð äýýð àâ÷ ¿çüå 1. Áóãàëãàíû áóë÷èíãûí ýðãýí òîéðîíã õýìæèíý õýìæèõäýý òîõîéí ¿åíèé øºâãºð ÿñíààñ äýýø 15 ñì çàéã õýìæýýä òýð ò¿âøèíä áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã ñì-ýýð õýìæèíý Õýìæèëòûã ãàðûã øóëóóí óíæóóëàí ãàðûã òîõîéí ¿åýð íóãàëñàí 2 áàéäëààñ õýìæèíý. 2. Øóóíû áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèõ- õýìæèõäýý òîõîéí ÿñíû øºâãºðººñ 15ñì äîîø õýìæèæ òýìäýãëýýä òýð ò¿âøèí人 áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèíý 3. Ãóÿíû áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèõ õýìæèëòûã õèéõäýý ºâäºãíèé ¿åíèé ºìíº òàëä òîéãíîîñ äýýø 15ñì õýìæýýä òýð ò¿âøèíä áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèíý. 4. Øèëáýíèé áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèõ õýìæèëòèéã õèéõäýý ºâäºãíèé ¿åíèé ºìíº òàëä òîéãíîîñ äîîø 15ñì çàéã òýìäýãëýýä ýíý ò¿âøèíäýý øèëáýíéè áóë÷èíãèéí ýðãýí òîéðîíã õýìæèíý Õýìæèëòèéã ºâäºãíèé ¿åýð õàãàñ íóãàëñàí ¿åýðýý òýíèéëãýñýí 2 ÿíçûí áàéðëàëä õýìæèíý Öýýæíèé ý ðãýí ò î é ð î íã õýìæèõÕýìæèëòèéã õèéõäýý 3 ÿíçûí áàéäëààñ 1. Àìüñãàë ÷ºëººòýé ¿åä 2. Àìüñãàë ãàðãàæ ò¿ãæñýí ¿åä 3. Àìüñãàë àâ÷ ò¿ãæñýí ¿åä Õýìæèëòèéã ñóãàíû õîíõîð äàéðóóëæ õºõíèé äýýã¿¿ð /ñì- ýýð / õýìæèíý Ýíý íü öýýæíèé äýýä õýìæýý þì ̺í õºõèéã äàéðóóëàí õýìæèíý ýíý íü öýýæíèé äóíä õýìæýý þì Öýýíèé äîîä õýìæýýã 2 òàøààí òîëãîé òààðóóëàí õýìæèíý Ýíý íü öýýæíèé òºãñãºë õýñýã þì Õ¿íèé áèåèéí ò ý íöâýðò ç î ã ñ î î á àéä àëä ò¿¿íèéã õýìæèõ Ýíý òýíöâýðò çîãñîî áàéäàëûã çºâ áóðóó ýìãýã ººð÷ëºëò áàãàà ýñýõèéã øàëãàõ æóðìààð õàæóó áà ýãö àð òàë 2 –îîñ íü õýìæèíý 34
    • 1. Õàæóóãûí õýìæèëò õýìæèõäýý õ¿íýý õàæóó òèéø íü õàðóóëæ 2 õºëèéã íèéë¿¿ëæ ãàðûã áèåèéí äàãóó óíæóóëàí ýãö çîãñîîíî ýíãýýä ÷èõíèé í¿õíýýñ äîîø ÷èõíèé ãýäñèéã äàéðóóëàí òàøààí òîëãîé õ¿ðòýë øóëóóí øóãàìààð õýìæèíý ¿¿íèéã 1-ð òýíöâýð ãýíý 2. Ýãö àð òèéø õàðóóëæ çîãñîîãîîä õ¿ç¿¿íèé 7 ð ¿åíèé ñýðòýíãýýñ äîîø 2 õºëèéí ºñãèé íèéëñýí ãàçàð õ¿ðòýë õýìæèíý Õýìæèëò¿¿äèéã øóëóóí øóãàìààð õýìæèíý õýìæõýä áèåèéã 2 òýíö¿¿ òàëëàí õóâààæ áóé þì øèã áàéíà ýíèéã 2 òýíöâýð ãýíý Äýýðõ òýíöýâò áàéäàëûã õýìæõýä áàéäàë ººð÷ëºãäñºí áàéâàë òýíöâýðò áàéäàë ººð÷ëºãäñºí ýãæ ¿çíý Óóö ÿñíû 2 ¿å äýýð á¿õ áèåèé æèíãèéí òóëãóóð áàéäàã õ¿í ýíý òóëãóóð òýíöâýðýý õàäãàëæ àëõàæ ÿâäàã àëõàëò íü õºëèéã ºðãºõ áóóëãàõ ãýñýí ñèíóñ ìàÿãûí õºäºë㺺í þì ýõëýýä 1 õºëèéã ºðãºæ áîñîî òýíõýëãýýð õàâòãàéä áóóëãàæ ïåðïåíäóêëÿð ¿¿ñãýýä õýñýã ãàçàð õàâòãàéãààð ÿàæ äàõèí ºðãºõ ìàÿãààð õàâòãàéãààð õºäëºõ õºäºë㺺í þì òýíöâýðò áàéäàë àëäàãäàõàä àëõàëòàíä ººð÷ëºëò îðäîã ªâä ºãíèé ¿åèéí õÿçãààð õýìæýýÄîîø õàðæ òàçààð ñàéí íààëäàæ õýâòýíý íýã õºëèéã ºâäºãíèé ¿åðýýð íóãëàíà 2òàëäèæèë õýìæèíý íîìäîî 45ñ áàéäàã ñóóãàà áàéäëààñ ºâäºãíèé ¿åýð íóãàëæ ºâäºãèéã ýõáèåä îéðóóëíà èíãýõýä øèëáý ãóÿ 2-í õîîðîíä ºíöºã ¿¿ñíý íîðìäîî 120ñ áàéíà Í î é ð ìó ó ä ñ à í ¿åä õèéõöýãèéí èëëýã Íîéð ìóóäñàí ¿åä áèîëîãèéí èäýâõò öýã¿¿äýä äàðæ öýãèéí èëëýã õèéõýä áèåìàõáîäèä ¿¿ñýõ èíòåðôåðîí ïðîñòîãëàíäèí çýðýã áîäèñûí ÿëãàðàëò íýìýãäýæ áèåèéíåðºíõèé ýñýðã¿¿öýë ñàéæèð÷ íîéð ñàéí ã¿í áîëäîã.Íîéð ìóóäñàí ¿åä äîîðõ öýã¿¿äýäèëëýã õèéíý. 1. Ãàðûí ÷èã÷èé õóðóóíû õóìñíû óãèéí äîîä òàëä îðøèõ õîñ öýãò 2- 3 ìèí äàðíà. 2. ×èã÷èé õóðóóíû õóìñõû óãèéí ãàäíà òàëä 2- 3 ìèí áàãà çýðãèéí ºâäºëò ¿¿ñòýë äàðíà.Õî¸ð ãàðò ýýëæëýí íýã õî¸ð äóãààð öýãò ýýëæëýí õèéæ áîëíî. 3. Äóíä õóðóóí äýýð õóìñíû èðìýãýýñ äýýø 3 ìì- ò îðøèõ öýã äýýð 2- 3 ìèí ºâäºòëºíº äàðíà. 4. Ãàðûí àð òàëä ýðõèé äîëîîâîð õóðóóíû õîîðîíäîõ àðüñíû íóãàëààíààñ äýýø 1ñì-ò áàéðëàõ öýãò 3 ìèí äàðíà. 5. Õºëèéí õóðóóíóóäûã äîîø íóãàëàõ ¿åä òàâõàéä ¿¿ñýõ õîíõîðò 5 ìèí õàëóó îðèãòîë äàðíà. 6. Õºëèéí ýðõèé õóðóóíû õóìñõû èðìýãýýñ äýýø 3ìì-ò 2- 3 ìèí ºâäòºë äàðíà. 7. Øàãàéí ãàäíà òàëûí àðûí õîíõîðò 3ìèí äàðíà. 8. Òàâõàéí àðûí õîíõîðò 3ìèí äàðíà. 9. Øàãàéí ãàäíà òàëûí äîîä õîíõîðò 3ìèí ýðã¿¿ëýõ õºäºëãººíººð äàðíà. 10. Õºëèéí ýðõèé õóðóóíû õàæóó õîíõîðò 5ìèí äàðíà. 11. ªâäºãíººñ äîîø äºðâºí õóóðóó çàéä øèëáýíèé ãàäíà òàëä 5ìèí äàðíà.Ýäãýýð öýãèéí èëëýãèéã ºäºðò 2- 3 óäàà õèéíý. Òîìó óãûí ý ñ ð ýã èëëýãõèéõà ðã à Òîìóó.òîìóó òºñò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ áîëîí óã ºâ÷íººð ºâäñºí ¿åä áèîëîãèéí èäýâõèòöýã¿¿äèéã àøèãëàæ ººðòºº áîëîí õ¿¿õýääýý èëëýã õèéõ àðãà:1-ð öýã:Õàìðûí óãàëçíû ãîëä áàéðëàíà.Èëëýã õèéõäýý õàìðûí óãàëçíû ãîëä õî¸ð ãàðûíõóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ, ãàäàãø,äîòîãø,äîîð íü ýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺í õèéíý.2-ð öýã:Õî¸ð õºìñºãíèé äîòîð òàëûí òºãñãºëä áàéíà.Õºìñºãíèé äóðäñàí õýñýãò õî¸ð ãàðûíäóíä õóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ ãàäàãø,äîòîãø ýðã¿¿ëíý. 35
    • 3-ð öýã:Í¿äíèé ãàäíà áóëàíãààñ ãàäàãø ¿ðãýëæë¿¿ëýí òàòñàí øóëóóí øóãàì,õºìñºãíèéãàäíà òºãñãºëººñ ¿ðãýëæë¿¿ëýí òàòñàí øóëóóí øóãàì õî¸ðûí óóëçâàðò òààðäàã.Óã öýãòõî¸ð ãàðûí äóíä õóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ ýñðýã ÷èãëýëýýð õºäºë㺺í õèéíý.4-ð öýã:×èõíèé àðûí óðãàöàã ÿñíû ýãö äîîðõ õîíõîðò áàéðëàíà.Õî¸ð ãàðûí äîëîîâîð áà äóíäõóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó áîëîí ýñðýãýýð õºäºë㺺í õèéíý.5-ð öýã:Õ¿ç¿¿,ñýýð íóðóóíû óóëçâàðò áàéðëàíà.Òîëãîéã áºõèéëãºõºä õ¿ç¿¿ ñýýðíóðóóíû óóëçâàð õýñýãò îâãîð õýñýã ìýäýãäýíý.¯¿í äýýð äóíä õóðóóíû ºíä㺺ð äàðæ ýñðýã÷èãëýëýýð ýðã¿¿ëýõ ìàÿãààð õºäºë㺺í õèéíý6-ð öýã: Ãàðûí ýðõèé äîëîîâîð õóðóóíû ñàëààíû ãîëä áàéðëàíà.Óóë öýãò õèéõ èëëýãèéãöýã áàéãàà ãàçðûí àëãàí òàëààñ íü äîëîîâîð õóðóóãààðàà òóëàí ýñðýã òàëààñ íü ýðõèéõóðóóãààð íýëýýä õ¿÷òýé äàðæ ýðã¿¿ëíý.7-ð öýã: ªâäºãíèé í¿äíýýñ äîîø 3.5 ñì,øèëáýíèé õÿíãàíû ãàäíà òàëä 1.5 ñì-òáàéðëàíà.Äóðäñàí öýãò äóíä õóðóóíûõàà ºíä㺺ð õ¿÷òýé äàðæ ýñðýã ÷èãëýëýýðýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺í õèéíý.ÒÀÉËÁÀÐ: Èëëýãèéí öýã òóñ á¿ð äýýð 3- 4 óäàà äàâòàí ºäºðò 2- 3 óäàà õèéõ áºãººäõèéõèéí ºìíº öýã äýýð øèíãýí áà òîñîí ãàâðûí àëü íýãèéã íèìãýí ò¿ðõâýë èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. ª ò ã º í õàò àõà à ñ ñ ý ðãèéëýõä à ñã àëÍàñ àõèõ òóñàì ýä ýðõòíèé á¿òýö,¿éëä ººð÷ëºëò îðæ ýõëýõ áºãººä ººðººð õýëáýëã¿ðâýëçýõ õºäºë㺺í áàãàäñàíààñ,ãýäýñíèé óðòûí õýìæýý õàðüöàíãóéíýìýãäñýíýýñ,õýâëèé,ààðöãèéí áóë÷èíãèéí ¿éë ñóëàðñàí çýðýã øàëòãààíààñ áààñõàòàìòãàé áîëíî.Áààñ áàéíãà õàòñàíààñ èíäîë, ñêàòîë çýðýã õîðòîé áîäèñ öóñàíäøèìýãäýæ áèåèéã àðõàã õîðäëîãîä îðóóëíà.Íÿí èë¿¿ ¿ðæèõ íºõöºë á¿ðäýæ,õèé èõõóðèìòëàñàíààñ õýâëèé ä¿¿ð÷ ºðö ºðãºãäºí ç¿ðõ óóøèãíû ¿éë àæèëëàãààíä ñºðºãíºëººëíº.Ýíý ¿åä ç¿ðõýýð õàòãàõ àìüñãààäàõ øèíæ èëýðíý.̺í áààõàä õýò èõ ä¿ëñýíýýñèâýðõèé ¿¿ñýõ,òàðõè,ç¿ðõíèé öóñàí õàíãàìæèíä ñºðºã íºëººëíº.Áààñ õàòâàë: 1. Õîîëíû äýãëýìèéã ñàõèõÕîîëîíä ãîë÷ëîí íîãîî æèìñ èñëýã èõòýé á¿òýýãäýõ¿¿í,áóöàëñàí óñ ºã뺺 ºëºí ýëãýí äýýðýýóóõ,õýðýâ öºñ ÷óëóóæèõ ºâ÷èíã¿é áîë ºã뺺 ºëºí ýëãýí äýýðýý õîîëíû õàëáàãààð íýã óäààíàðàíöýöãèéí òîñ óóõ õýðýãòýé. 2. Áóðãóé òàâèõØàìáàðàìòàé áîë áîëãîîìæòîé õàíäàíà. 3. Ìàññàæ õèéõÕýâëèéí áàðóóí äîîä õýñãýýñ ýõëýí öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó òîéðóóëàí èëëýãèéã ºäºðò õýäõýäýí óäàà õèéõ õýðýãòýé. 4. Ãèìíàñòèê õèéõªã뺺 á¿ð äàñãàë õèéõýýñ ãàäíà íýìýëò äàñãàë õèéíý.¯¿íä: 1. Äýýø õàðæ õýâòýýä õºëºº æèéí ãàðàà áèåèéí äàãó áàéðëóóëààä àìüñãàë àâàõäàà õýâëèéã ä¿¿ðãýí ãàðãàõäàà õýâëèéã òàòíà.Äàñãàëûã 6- 8 óäàà çàâñàðëàãààòàéãààð õèéíý.Õýðýâ ã¿í àìüñãàë àâàõàä òîëãîé ýðãýæ áàéâàë 1- 3 óäàà õèéæ ààæìààð òîîã íýìíý. 2. Áýëäýõ áàéðëàë äýýðõèéí àäèë.10- 15 óäàà õýâëèéã îãöîì ä¿¿ðãýí òàòàõ õºäºë㺺í õèéíý.Äýýø õàðæ õºëºº ºâä㺺ð íóãàëàí ãàðûí ñàðâóóã äàãçíû àðä çºð¿¿ëýí áàðüæ õýâòýíý.Àìüñãàë àâ÷ ºâä㺺 ñàëãàëã¿éãýýð áàðóóí òèéø õàçàéæ ãàçàðò õ¿ðãýíý.Àìüñãàë ãàðãàõäàà áýëäýõ áàéðëàëä îðíî.Ýñðýã òàë ðóó ìºí àäèë õèéõ áà äàñãàëûã 4- 5 óäàà äàâòàíà. 3. ĺðâºí õºëëºí ñóóíà.Ýíý áàéðëàëä 2- 3 ìèí áàéíà. 4. Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ çîãñîîä ààðöãààðàà áàðóóí ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëýõ õºäºë㺺íèéã òóñ á¿ð 5- 10 óäàà õèéíý. Í à ñ ò à íã ó ó ä õèéõä à ñã àëó óäÀìüñãàëûí ä à ñã àë 36
    • Ýíý äàñãàëûã ñóóãàà áîñîî áàéðëàëä õèéæ áîëíî.Àìüñãààãàà õàìðààðàà ã¿íçãèé àâààäàìààðàà ààæóó ãàðãàíà.Àìüñãàà àâàõ ¿åäýý ìºðºº ºðãºæ ãàðãàõäàà áóóëãàíà.Äàñãàëûã 5 óäàà õèéíý.à à ð à à ý ðã¿¿ëýõä à ñã àëÃàðàà öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó 5 óäàà,ýñðýã 5 óäàà ýðã¿¿ëíý.Ì º ð º º ý ðã¿¿ëýõä à ñã àëÇ¿¿í ìºðºº öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó 5 óäàà,ýñðýã 5 óäàà ýðã¿¿ëíý.Äàðàà íü áàðóóí ìºðèéã ìºíàäèë 5-5 óäàà ýðã¿¿ëíý.Ýöýñò íü 2 ìºðºº 5 óäàà ýðã¿¿ëíý.Òîëãîéã î î ý ðã¿¿ëýõä à ñã àëÒîëãîéãîî ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëýí ¿íäñýí áàéðëàëä îðñíû äàðàà áàðóóí òèéø ýðã¿¿ëíý. 2òèéø 5-5 óäàà ýðã¿¿ëíý.ªâä ºãºº º ðãºõ ä à ñã àëÍýã ºâäºãºº öýýæ ð¿¿ãýý ãàðààðàà òàòààä áóóëãàíà.Äàðàà íü íºãºº ºâäºãºº öýýæ ð¿¿ãýýòàòààä ìºí àäèë áóóëãàíà.Ýíý äàñãàëûã çîãñîî áóþó ñóóãàà áàéäàëä 5-5 óäàà õèéíý.Ì º ð º º º ðãºõ ä à ñã àë Ç¿¿í áàðóóí ìºðºº ýýëæëýí ºðãºæ äîîøëóóëíà.Äàðàà íü 2 ìºðºº çýðýã ºðãºæäîîøëóóëíà.5 óäàà õèéíý.ª ñ ã èé㺺 º ðãºõ ä à ñã àë Äàñãàëûã çîãñîî áóþó ñóóãàà áàéðëàëä õèéíý.Çîãñîæ áàéõäàà ºñãèé㺺 äýýøºðãºæ áóóëãàíà.Ñóóãàà áàéðëàëä ìºí ºñãèé㺺 ºðãºæ áóóëãàíà.5 óäàà õèéíý.Áèåý ý ðã¿¿ëýõä à ñã àë Õî¸ð ãàðàà òîëãîéíû àðä àâààä áèåý ç¿¿í òèéø ààæóó ýðã¿¿ëíý.¯íäñýí áàéðëàëäîðñíû äàðàà áàðóóí òèéø ýðã¿¿ëíý.5 óäàà õèéíý.à à ð à à º ðãºõ ä à ñã àë Õî¸ð ãàðàà àëäëàí äýýø ºðãºæ äîîø áóóëãàíà.5 óäàà õèéíý.à à ð à à ó ð àãø º ðãºõ ä à ñã àë Õî¸ð ãàðàà äýýø ºðãºæ ààæóó áóóëãàíà.5 óäàà õèéíý.Õ àæóó ò èéø õàç à éõ ä à ñã àë Õî¸ð ãàðàà òîëãîéíû àðä àâààä öýýæýý ç¿¿í áàðóóí òèéø ýýëæëýí õàçàéëãàíà.5óäàà õèéíý.à à ð à à ºâäãºí人 õ¿ðãýõä à ñã àë Ýíý äàñãàëûã çîãñîî áóþó ñóóãàà áàéäëààð õèéíý.Áàðóóí ãàðàà ç¿¿íºâäãºí人,ç¿¿í ãàðàà áàðóóí ºâäãºí人 õ¿ðãýõèéã õè÷ýýíý.Í ó ð ó ó í û ä à ñã àë 37
    • ªâäºãëºæ ÷àäàõ ºíäºð íàñòàíä òîõèðíî.Õî¸ð ãàðààðàà ãàçàð òóëààä íóðóóãààòºâèéëãºõºä òîëãîéãîî áºõèéëãºíº.Äàðàà íü íóðóóãàà õîòîéëãîõîä òîëãîéãîî ãýäèéëãýíý.Í ó ð ó ó í û ä à ñã àë Ãýäýñýý òàòàí íóðóóãààðàà áºõèéæ õî¸ð ãàðàà ºâäãºí人 õ¿ðãýíý.3 ñåêóíä ýíýáàéðëàëä 5 óäàà õèéíý. Î ô ô è ñ û í àæèëòàé õ¿ì¿¿ñò ç î ð è óë ñ à í ä à ñã àë õºäºë㺺íèé æî ð ó ó ä 1. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà ºâäãºí äýýðýý òàâèàä àìüñãàë àâ÷ ãàðàà ºðãºí ñàíäëûí ò¿øëýã íàëàí àðàãø ãýäèéíý.Áóöààä áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàëàà óäààíààð ãàðãàíà. 2. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ öýõ ñóóíà.Àìüñãàë àâàíãàà ìºðºº ºðãºíº.Àìüñãàë ãàðãàõäàà áýëäýõ áàéäàëä îðæ áèåý ñóëëà. 3. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ ñóóíà.Àìüñãàë àâ÷ òîëãîéãîî òîéðîã ìàÿãààð áàðóóí ç¿¿í òèéø óäààí ýðã¿¿ëíý. 4. Ãàðàà àëäëàõäàà àìüñãàë àâ÷ áàðóóí /ç¿¿í/ òèéø èõ áèåýð õàçàéæ ãàðûí ¿ç¿¿ðèéã øàëàíä õ¿ðãýõèéã õè÷ýýíý.Áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàë ãàðãàíà. 5. Ñàíäëûí èðìýãíýýñ áàðèí õàãàñ ñóóí àìüñãàë àâ÷,ãàðãàõäàà äîîø ñóóíà. 6. Ãàðàà àðäàà òóëàí ñàíäàë äýýð ñóóíà.10-30 óäàà õºëºº ºâä㺺ð íóãàëàí ýýëæëýí ºðãºæ áóóëãàíà. Ì è î ï è á îë î í õàð à à í û ýö ýëòý ý ñ õàìãà àëàõ ä à ñã àëó óä 1-ð ä à ñã àë Ñóóãàà áàéäëààñ øèðýýíýýñ äýýøýý öýýæýý õºíäèéð¿¿ëýí,ñóóäàëäàà àðàãø íàëæ àìüñãàà ã¿íçãèé àâààä,ãàðàà øèëýí õ¿ç¿¿í äýýðýý òàâüæ øèðýýí äýýð òîíãîéõ áàéäëààð àìüñãààãàà ãàðãàíà.Ýíý äàñãàëûã 5-6 óäàà õèéíý. 2-ð ä à ñã àë Ýãö ñóóæ í¿äýý ÷àíãà àíèõ,õàðàõ çýðãýýð 5-6 óäàà ýýëæëýí õàðíà. 3-ð ä à ñã àë Ñóóãàà áàéäëààð ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ òîëãîéãîî áàðóóí òèéø ýðã¿¿ëýí áàðóóí òîõîéã õàðæ òîëãîéã ýõíèé áàéðëàëä îðóóëíà. Ýíý äàñãàëûã 5-6 óäàà õèéíý. 4-ð ä à ñã àë Ñóóãàà áàéäëààð í¿äýý öàãèéí ç¿¿íèé äàãóó äàðàà íü ýñðýã ýðãýëòýýð 5-6 óäàà ýðã¿¿ëýí õàðíà. 5-ð ä à ñã àë Ñóóãàà áàéäëààð ãàðàà óðàãø ñóíãàæ õóðóóíûõàà ¿ç¿¿ðèéã õàðæ ãàðàà äýýø õºäºëãºí ò¿¿íèéã äàãàæ äýýø õàðàõ ¿åäýý àìüñãàëàà àâíà.Ãàðàà äîîø áóóëãàõ ¿åäýý àìüñãàëàà ãàðãàíà.Ýíý ¿åä òîëãîéãîî õºäºëãºõã¿é çºâõºí í¿äýýðýý äàãàæ õàðíà.Ýíý äàñãàëûã 5-6 óäàà õèéíý. 6-ð ä à ñã àë Ýãö ñóóæ ñàìáàð ëóó /õîë/ 3-5 ñåê õàðíà.Äàðàà íü õàìðûíõàà ¿ç¿¿ðèéã /îéð/ 3-5 ñåê õàðíà.Ýíý äàñãàëûã 6-8 óäàà õèéíý. 7-ð ä à ñã àë 38
    • Ýãö ñóóæ í¿äýý àíèàä äîëîîâîð õóðóóãààðàà äýýä çîâõèíû ºìíº çººëºí äàðæ èëëýã õèéíý. Ýäãýýð äàñãàëóóäûã õàðààíû ýöýëòèéã áàãàñãàõûí òóëä õè÷ýýëèéí /àæëûí/ äóíäóóð 3-5 ìèíóòûí õóãàöààòàéãààð õèéëãýíý. Àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõ10 ä à ñã àë 1. ªã뺺 áîëãîí ýâøýýõ ªã뺺 ñýðìýãö áèåèéíõýý áóë÷èíã ñóëðóóëàí,õàìðààðàà àìüñãàà àâ÷,õýâëèéí õýñãèéãàãààð ä¿¿ðòýë àìüñãàëíà.Õýâëèéã àãààðààð ä¿¿ðãýñíèé äàðàà àìàà àíãàûæ ýâøýýæáàéãàà ìàÿãòàéãààð àìüñãàëàà ãàðãàíà.Ýíý ¿éëäëèéã ºã뺺 á¿ð 10-ààñ äîîøã¿é óäààõèéñíýýð óóøèãíèé ¿éë àæèëëàãàà ñàéæèðíà.Óóøèã ç¿ðõíèé öóñàí õàíãàìæíýìýãäýæ,öýýæ áàãòðàõ,áºõø¿¿ëæ õàíèàõààñ ñýðãèéëíý. 2. ¯å ìº÷íèé äàñãàë Ãàðàà àëäàëæ õîéø óðàãø òîéðîã õºäºë㺺í õèéíý.Ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ ìºðºº õîéøóðàãø õºäºëãºíº.̺í ýíý áàéäëààñ á¿ñýëõèéãýýð óðàãø õîéø,áàðóóí ç¿¿í òèéøõàçàéíà.Õºë äýýðýý ñóóæ áîñîõ õºëºº óðàãø õîéø õàæóó òèéø àâàõ õºäºë㺺í õèéíý.Ýíýíü õóÿí øàð óñûã òàðààæ ¿å ìº÷íèé ¿ðýâñëýýñ ñýðãèéëíý. 3. Í¿äíèé äàñãàë Ñàíàà ñýòãýëèéã òàéâàí áîëãîñíû äàðàà í¿äýý õàãàñ àíèàä íàð çºâ,áàðóóí ç¿¿í,äýýøäîîø ààæóóõàí ýðã¿¿ëíý.Äàðàà íü í¿äýý îãöîì íýýæ äýýðõ õºäºë㺺íèéã äàâòàí õèéíý.Òóñá¿ðèéã 10 îð÷èì óäàà õèéõ íü òîõèðîìæòîé.Ýíý äàñãàëûã õèéñíýýð í¿äíèé ÿäàðãàààðèëàõ,õàðàà ñàéæðàõààñ ãàäíà òîëãîé ýðãýõ,í¿ä ýðýýëæëýõ áîëîí í¿äíèé ýëäýâ ºâ÷íººññýðãèéëæ ÷àäíà. 4. Õýâëèéí áóë÷èí àãøààæ òàòàõ Áèåý ñóëëàæ îþóí ñàíààãàà òºâëºð¿¿ëæ õàìðààðàà àìüñãàë àâ÷ áàãà õýâëèé áóþóõ¿éñíýýñ äîîøõè õýâëèéí áóë÷èíã àãøààæ òàòíà.Ýíý áàéäëàà 5-10 ñåê õàäãàëñíû äàðàààìüñãàëàà àìààðàà ãàðãàæ áèåý ñóëëàíà.Ýíý äàñãàëûã ºäºðò 10-ààñ äîîøã¿é óäààõèéñíýýð äàâñàã Ẻðíèé ¿éë àæèëëàãàà ñàéæèðíà. 5. Õýâëèéä èëëýã õèéõ Ãàðûí àëãûã õîîðîíä íü ¿ðæ á¿ëýýö¿¿ëñíèé ýöýñò õ¿éñèéã òîéðóóëàí íàð çºâ èëëýãõèéíý.Äàðàà íü íàð áóðóó 纺ëºí äàðæ áàçàëíà.Àëü àëüíûã íü 10 óäàà õèéíý.Ýíý äàñãàëõîîëíû øèíãýö ñàéæðóóëàõ,õîîë áîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé öóñàí õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýíõîäîîä ãýäýñíèé ºâ÷èí,ºòãºí õàòàõ,ã¿éëãýõ,ºòãºí õàòàõ,íàðèéí á¿ä¿¿í ãýäýñíèé àðõàãºâ÷èí,øýýñ òàñàëäàõ çýðýã ºâ÷íººñ ñýðãèéëíý. 6. Öýýæèíä äàñãàë õèéõ Õ¿í öýýæèíäýý áàéíãà èëëýã õèéæ,纺ëºí àëãàäàõ ¿éëäëèéã ºäºðò õýäýí àðâàí óäààõèéõ õýðýãòýé.Èíãýñíýýð ç¿ðõíèé ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëæ öýýæ áàãòðàõ,ç¿ðõõàâèðãààð õàòãàõ,ç¿ðõíèé òèòýì ñóäàñ õàòóóðàõààñ ñýðãèéëà áîëíî. 7. Íóðóóíä õèéõ äàñãàë Íóðóóã öàã àãààðûí áàéäàëä òîõèðóóëàí äóëààí áàéëãàõ õýðýãòýé.ªäºð á¿ð àëãàà¿ðæ á¿ëýýö¿¿ëñíèé ýöýñò íóðóóã àðâàí óäàà èëñíýýð íóðóó õºøèæ ºâäºõ,õýâëèéíõºíäèéä ÿíç á¿ðèéí ºâ÷èí áîëîí ¿å ìº÷íèé àðõàã õóó÷ çýðýã ºâ÷íººñ ñýðãèéëíý. 8. Õºëèéã óëàíä èëëýã õèéõ Õºëíèé òàâõàéã ºëìèé òàëààñ íü 3 õóâààñíû íýãòýé òýíöýõ ãàçàðò õ¿íèé ýð¿¿ëìýíäèéã õàìãààëàõ,àìüäðàë òýòãýõ ìàø ÷óõàë öýã áàéäàã.Ãàðûí àëãàà ¿ðæ 39
    • á¿ëýýö¿¿ëñíèé äàðàà äýýðõ öýã äýýð ºäºðò 10 îð÷èì óäàà èëæ äàðàõ íü õºëèéãäóëààöóóëæ,ñæòãæë ñàíààã òàéâøðóóëàí æëæã Ẻðíèé ¿éë àæèëëàãààãñàéæðóóëæ òîëãîé ýðãýõ,÷èõ øóóãèõ,íîéð àëäàõ,ç¿ðõ öîõèëîõ,öóñíû äàðàëò èõäýõ,õºëºâäºõ çýðãýýñ ñýðãèéëíý. 9. Àðüñàíä õóóðàé èëëýã õèéõ Ãàðûí àëãàà õîîðîíä íü ¿ðæ á¿ëýýö¿¿ëýýä òîëãîé, ìºð, ãàð, õºë, öýýæ õýâëèé çýðãèéíàðüñûã 10 óäàà 纺ëºí èëíý. Èíãýñíýýð àðüñíû ñ¿â¿¿ä òýëæ, ÿäàðãàà àðèëàõ, íîéðîíäñàéí áîëîõûí äýýð öóñíû äàðàëò áóóð÷, àðüñ óÿí 纺ëºí áîëäîã. 10. Í¿¿ðýý èëýõ. Õî¸ð àëãàà õîîðîíä íü õàëóóí îðãèòîë ¿ðñíèé äàðàà àëãààðàà äóõ, õàöàð, õàìðûíñàìñààã îðîëöóóëàí í¿¿ðýý äýýø äîîø íü 10 óäàà çóãóóõàí èëíý. ªäºðò 2-îîñ äîîøã¿é èíãýæèëñíýýð í¿¿ðíèé öóñíû ýðãýëòèéí õýìæýý ñàéæðàí, àðüñ 纺ëºð÷, ºíãºëºã îâîð áàãàòàéõàðàãäàõààñ ãàäíà ¿ð÷ëýýòýõýýñ ñýðãèéëæ, òîãòñîí ¿ð÷ëýýã áàãàñãàäàã. Õàíèàäòîìóó òóñàõ, í¿äíýýñ íóëèìñ ãîîæèõ, òîëãîé ø¿ä ºâäºõ, õàìàð áèò¿¿ðõýýñ ñýðãèéëíý. Î ô ô è ñ è é í àæèëòàé õ¿ì¿¿ñò ç î ð è óë ñ à í ä à ñã àë õºäºë㺺íèé æî ð ó ó ä 1. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà ºâäãºí äýýðýý òàâèàä àìüñãàë àâ÷ ãàðàà ºðãºí ñàíäëûí ò¿øëýã íàëàí àðàãø ãýäèéíý.Áóöààä áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàëàà óäààíààð ãàðãàíà. 2. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ öýõ ñóóíà.Àìüñãàë àâàíãàà ìºðºº ºðãºíº.Ãàðãàõäàà áýëäýõ áàéäàëä îðæ áèåý ñóëëàíà. 3. Áýëäýõ áàéäëààñ ãàðàà òàøààíäàà àâ÷ ñóóíà.Àìüñãàë àâ÷ òîëãîéãîî òîéðîã ìàÿãààð áàðóóí ç¿¿í òèéø òîéðîã ìàÿãààð ýðã¿¿ëíý. 4. Ãàðàà àëäëàõäàà àìüñãàë àâ÷ áàðóóí ç¿¿í òèéø èõ áèåýð õàçàéæ ãàðûí ¿ç¿¿ðèéã øàëàíä õ¿ðãýõèéã õè÷ýýíý.Áýëäýõ áàéäàëä îðîõäîî àìüñãàë ãàðãàíà. 5. Ñàíäëûí èðìýãíýýñ áàðèí õàãàñ ñóóí àìüñãàë àâ÷ ãàðãàõäàà äîîø ñóóíà. 6. Ãàðàà àðäàà òóëàí ñàíäàë äýýð ñóóíà.10-30 óäàà õºëºº ºâä㺺ð íóãàëàí ýýëæëýí ºðãºæ áóóëãàíà. Гайморитийн vед хийх цэгэн иллэг Цэгийг.олохХуруугаараа тухайн хэсгийн арьсан дээр дарснаар цэгийг олдог. Цэгийг зөв олсонүед мэнэрэх, өвдөх, жирсхийх, эвгүй оргих зэрэг зүйлс мэдрэгдэнэ. Цэг хүртэлх зайгцунгаар хэмждэг. Энэ нь нугалсан дунд хурууны дунд үеийн хэмжээ. Цэгийгтодорхойлохдоо эрэгтэй хүн зүүн гарынхаа, эмэгтэй хүн баруун гарынхаа цунаарбаримжаална.1-р цэг. Тэгш хэмтэй, доод зовхиноос 12 мм-ийн дор байрладаг. Иллэг хийлгэхдээсууна. Хоёр талд зэрэг иллэг хийнэ. 40
    • 2-р цэг. Тэгш хэмтэй, сээрний III ба IV нугалам хоорондын сэртэн хоорондын заагтайнэг түвшинд, хажуу тийш 1,5 цунгийн зайтай байрлана. Иллэгийг хоёр талд зэрэгхийнэ.3-р цэг. Тэгш хэмтэй. Дагзан дээр байрладаг. Иллэг хийх үед толгойгоо бага зэрэгбөхийлгөж өгнө. Иллэгийг хоёр талд зэрэг хийнэ.4-р цэг. Тэгш хэмгүй. Үсний заагнаас 1 цунгийн дээр байрладаг. Иллэх хийх үедсууна.5-р цэг. Тэгш хэмтэй. Хөмсөгний дотор талын захаас хагас цунгийн дээр байрладаг.Иллэгийг хоёр талд зэрэг хийнэ.6-р цэг. Тэгш хэмтэй. Бугалагны дунд атираанаас дээр, шууны гадна талд байрладаг.Гарын алга доош харуулан ширээн дээр тавьсан үе иллэг хийнэ. Иллэгийг зүүн,баруун талд нь ээлжлэн хийнэ.Тайлбар1. Тойрог үүсгэн илэх хөдөлгөөн хийж тайвшруулах аргаар хийнэ. Цэг тус бүрт 4-5минут иллэг хийнэ.2. Бүтэн курс нь 10-12 өдөр. Өдөрт хийх массажны тоог аажмаар нэмсээр нэгээсгурван удаа хийнэ 41