Your SlideShare is downloading. ×
Diplom 2011
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Saving this for later?

Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime - even offline.

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Diplom 2011

3,077
views

Published on

Published in: Health & Medicine

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
3,077
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ÀãóóëãàÎðøèë……………………………………………………………………………………..2Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Ýрүүлмэндийнхичээлèéí ºíººãèéí áàéäàë ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõáîëîìæèéã ñóäàëñàí íü.1. 1. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ºíººãèéí áàéäàë ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõ áîëîìæèéã ñóäàëñàí íü”………………………………………..………..…………………………..51.2. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ñóðãàëòûí çîðèëãî àãóóëãà………..…………………71.3. Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, òàâèãäàõ øààðäëàãà,ñóðãàëòûí àãóóëãà……………………….………………………………..91.4. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõ áîëîí õè÷ýýëèéã çààõ àðãà ç¿éí¿íäýñ………….…………………….........................................................25Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí øèíý÷èëñýí õºòºëáºðèéã Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòàíä туршижõýðýãëýñýíä¿í,цаашидболовсронгуйболгохаргазам2. 1. Ñóäàëãààíû àæëûí àðãà ç¿é………………………………………………….. 282. 2. Ñóäàëãààíû àæëûí ÿâö, ¿ð ä¿í………………………………………………..31Ä¿ãíýëò…………………………………………………………………………………. 47Àøèãëàñàí ìàòåðèàë, íîì ç¿é………………………………………………………48Õàâñðàëò………………………………………………………………………………..49 1
  • 2. Óäèðòãàë Ýð¿¿ë ìýíä ãýäýã íü ìàø ÷óõàë àñóóäàë þì. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð áèä ¿ðãýëæ áîäîæ,áàéíãà ÿðèëöàæ áàéäàã. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýëã¿¿ðýýñ ÿìàð íýãýí ç¿éë õóäàëäàí àâ÷ áóé àäèëîéëãîæ áîëîõã¿é áºãººä õýí íýãíèéã ãàäíààñ íü õàðààä ë ò¿¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðøèéäâýð ãàðãàõ áîëîìæã¿é áèëýý. Áèä ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð ÿðèëöàõ á¿ðäýý ìºí ëºâ÷ëºëèéí òóõàé îðõèãäóóëäàãã¿é. Ýð¿¿ë ìýíäèéã õ¿í á¿ð ÿíç ÿíçààð àâ÷ ¿çäýã.ªºðººð õýëáýë ò¿¿õýí õºãæëèéí ÿâöàäýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðõ òîäîðõîéëîëò ººð÷ëºãäñººð èðæýý. 1946 îíä ÄÝÌÁ-ààñ ýð¿¿ë ìýíäèéãòîäîðõîéëîõäîî “Ýð¿¿ë ìýíä íü çºâõºí ºâ÷èí ýìãýãã¿é áàéõààñ ãàäíà áèå áÿëäàð, îþóí ñàíàà,ñýòãýö, íèéãìèéí õóâüä ñàéí ñàéõàí áàéõ ÿâäàë ìºí” ãýæýý. Èéíõ¿¿ ÄÝÌÁ “áèå áÿëäàð,ñýòãýö, íèéãìèéí õóâüä ñàéí ñàéõàí áàéõ”–ûí òóëä íºëººëºõ áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñèéãàãóóëñàí áàãö ìàòåðèàë áîëîâñðóóëñàí. ªíººäºð õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã õýâëýëìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð ÿíç á¿ðýýð òîäîðõîéëæ áàéíà. Òóõàéëáàë ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé ä¿ðñëýëèéã àøèãëàí òºðºë á¿ðèéí áàðààòàâààðûã õóäàëäàí áîðëóóëàõ, õ¿íèé áèå ãàëáèðûã ñóðòàë÷ëàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîéíýã àñóóäëààð õýâëýë ìýäýýëëýýð êîìïàíèò àæèë, àÿí çîõèîí áàéãóóëàõ, õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ëìýíäèéí õýðýãöýýã õàíãàõ çîðèëãîîð òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õýëáýð ºðãºæèí äýýøèëæáàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð öàð õ¿ðýýíèé õóâüä îëîí óëñûí õýìæýýíä áàéãàà áîëîâ÷ îðîííóòãèéí ò¿âøèíä òýð á¿ð õ¿íäýý õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéíà. Íèéãìèéí áîëîîä õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë õóðöààð òàâèãäàæ áóé öàã ¿åäòºðººñ á¿õ øàòíû ñóðãóóëèóäàä ”Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòûã òîäîðõîé õºòºëáºð,òºëºâëºãººãººð ÿâóóëäàã áîëîîä áàãàã¿é õóãàöàà íýãýíò ºíãºð÷ýý.×óõàì èéì ó÷ðààñ ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä ¿çýæ áàéãàà ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí ºíººãèéíáàéäàë ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõ áîëîìæ”èéã ñóäàëæ ¿çýõèéã çîðüñîí þì. Ñýäâèéí ¿íäýñëýë: “Хүнамынэрүүлмэндийнболовсрол”үндэснийхөтөлбөр(1998-2012)-òòóñãàõäàà“Хүнамынэрүүлмэндийнболовсролынөнөөгийнбайдал,хэрэгцээшаардлагыгтэднийнас, хүйс, ажил, мэрãýжил, ахуйамьдрал,эрүүлмэндийнбайдалтайньхолбонсудалсныүндсэндээрхэрэглэгчдийнбүлэгбү 2
  • 3. рттохирсонсургалтынагуулгааргазүйгшинэчлэнболовсруулахíüç¿éòýé”ãýæçààñàíáàéíà [1,12]. Ìàíàé îþóíëàã èðýýä¿é áîëñîí õîé÷ ¿å îþóòàí çàëóó÷óóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûíõýðýãöýýã çºâ òîäîðõîéëæ, ¿ð ä¿íòýé ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã òîãòìîë õèéæ áàéõíü íýí øààðäëàãàòàé áàéãààãààñ ¿¿äýí ýíý ñóäàëãààã ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí îþóòíóóäûíäóíä ÿâóóëàõ íü òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûí íýã ãýæ ¿çëýý. Áîëîâñðîëûí øèíý ñòàíäàðòûã õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé áàãø íà𠺺ðñäèéí çààäàãõè÷ýýë¿¿äèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðºº áîëîâñðóóëàí, çààõ àðãà ç¿éäýý ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòõèéõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí àãóóëãà, ñóðãàëòûí ºäºðòóòìûí ¿éë àæèëëàãààíä àæèãëàëò õèéæ, áîäèò áàéäàë ÿìàð áàéãààã ãàðãàõ çîðèëãîîðýíýõ¿¿ àæèãëàëò ñóäàëãààã ÿâóóëàâ.Ñóäëàãäñàí áàéäàë: - ×.Îòãîíæàðãàë ÀÓÊ-дмагистрынажлаараахамгаалсан“Îþóòàíñóðàã÷äûíýð¿¿ëìýíäèéíáîëîâñðîëûíàñóóäàë”сэдэвтажилдааэнэталаарсудалжээ. ̺í íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóëãàìäñàí àñóóäëûãïðîôåññîð Ï.Íÿìäàâàà1996 îí - ЭрvvлМэндийнЯам, ЭрvvлМэндийнХөгжлийнYндэснийТөвийнмэргэжилтэнС. Дуламсvрэн, Г.Цэцэгдарь, Д. Жаргалсайхан,Б.Булганчимэгнар“Эрvvлмэндийнсургалтынхөтөлбөрийгболовсронгуйболгохасуудал”-дөсвөрнаснысурагчдындундявуулахсургалтынхөтөлбөрийгболовсронгуйболгохталаарсаналаадэвшүүлжээ. Ýíäýýñ õàðàõàä Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààãäàõ “Ýð¿¿ë ìýí” õè÷ýýëèéã ñóðãàëòûíòºëºâëºãººíä îãò òóñãààã¿é, ñóäëàãäñàí ç¿éë áàéõã¿é îðõèãäñîí байгааньажиглагдаж,мэргэжлийнñóðãóóëèó人ðñäèéíäîòîîäçîõèîíáàéãóóëàëòààðýíýõè÷ýýëèéíñóðãàëòûãÿâóóëæ áàéãàà íü ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéíà.Ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãî: Мýðãýæëèéíñóðãóóëüäçààãäàæáàéãàà“Ýð¿¿ëìýíäõè÷ýýë”-èéíàãóóëãà,аргазүй, хичээлзаажбайгаа àðãà ç¿éä ¿íýëãýý ºã÷,óãхичээлийнагуулга,ñòàíäàðòûãáîëîâñðîíãóéáîëãîõáîëîìæийã ñóäëàõ.Ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëò: 1. Өсвөрнасныхүүхдийнэрүүлмэндийгсайжруулахòàé õîëáîîòîé îíîëûí ¿íäýñ, õîëáîãäîõ õóóëü ýðõ ç¿éí àêòûã ñóäëàí, ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèóäàä çààãäàæ 3
  • 4. áàéãàà “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí õºòºëáºðèéí àãóóëãà, ñóðãàëòûí òºëºâëºãººòýé òàíèëöàõ, ñóäëàõ 2. Дарханөргөөсургуулийнсургалтандхэрэгжүүлжбайгаа“Эрүүлмэнд”хичээ лийнагуулга, хөтөлбөрийгсудлах, áàãø íàðûí äóíä àñóóìæ ñóäàëãàà õèéõ. 3. Мýðãýæëèéíñóðãóóëüбаåðºíõèéáîëîâñðîëûíñóðãóóëèéí 10,11- ðàíãèдзаàãäàæбайгааÝð¿¿ëìýíäõè÷ýýëèéíàãóóëãàäõàðüöóóëàëòõèéõ, ñóðàã÷äààñ àñóóìæ ñóäàëãàà àâàõ, òóðøèëò õèéõ 4. Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ¿íýëýìæ çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ.Судàлгааны àæëûí объект Äàðõàí Óóë àéìãèéí Äàðõàí ºð㺺 ñóðãóóëèéí Ìýðãýæëèéí 2-ð äàìæààíûòóðøèëòèéí àíãèéí 55 îþóòàí, õÿíàëòûí àíãèéí 55 îþóòàí íèéò 110 îþóòàí åðºíõèé áîëîâñðîëûíñóðãóóëüä “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýë çààæ áóé 24 áàãø íèéò 134 áàãø, îþóòàí ñóäàëãààíäõàìðàãäñàí.Ñóдàëãааныаргазүй Ñóäàëãààã îíîëûí áîëîí àñóóìæ àæèãëàëòûí àðãûã õýðýãëýí ñòàòèñòèêáîëîâñðóóëàëò õèéâ.Таамаглал Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààãäàæ áàéãàà “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí àãóóëãûãáîëîâñðîíãóé áîëãîæ, ºñâºð ¿åèéíõýíдýð¿¿ëмэндийнмэдлэг, äàäëàãà, õàíäëàãàýçýìøүүлсíýýðтэднийэрүүлмэндийнболовсрол,эрүүлажтөрөхѐсыгсайжрууëàõáîëîìæтойáîëíî.Практикачхолбогдол, шинэлэгтал Сургуулиудад“Ýð¿¿ëìýíä”õè÷ýýëçààæáàéãààáàãøíàðûíºìíºòóëãàìäàæáóéàñóóäàë, òýäãýýðèéãõýðõýíÿìàðàðãààðøèéäâýðëýõ áîëîìæиéгсудалсан. Ìýðãýæëèéí ñóðóóëüä ñóðàëöàæ áóé îþóòíóóä Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëýýð þóñóäëàõûã ººðñ人 èë¿¿ èõ õ¿ñ÷ áàéãààã ñóäàëãààíû ¿íäñýí äýýð тодруулæ,суралцагчдадòîõèðñîíñóðãàëòûíàãóóëãà,àðãàç¿éãøèíý÷ëýíáîëîâñðóóëàõáîëîìæáàéãààã ñóäàëñíààð ñóðãàëòûí ÷àíàð ¿ð ºãººæèéãäýýøë¿¿ëæ, ñóðàã÷ íàðûí ìýäëýã, õàíäëàãà, äàäëàãûã ººð÷ëºõ à÷ õîëáîãäîëòîé. 4
  • 5. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄ ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË, ªªÐ×ËªÍ ÑÀÉÆÐÓÓËÀÕ ÁÎËÎÌÆ Íýãä¿ãýýð á¿ëýã 1. 1. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ºíººãèéí áàéäàë Манайулснийгэм,эдийнзасãèéíшинэтогтолцоондшилжижэрүүлмэндийнтухайойлголт,түүндхандаххандлага,эрүүлмэндийнасуудалтайхолбогдонгарахэрхзүйнхарилцаа,үнэлэмжөөрчлөгдөжэр¿үлмэндийнүнэцэнэ,эрүүлмэндийнболîвсролынхэрэгцээулаìбүрөсөннэмэгдэжбайна.Хүнамынэрүүлмэндийнболîвсролынасуудалхөгжлийнтухайшинэхандлага,үзэлбаримтлал, төрөөсэрүүлмэнд, болîвсролынталаарбаримтлахбодлого,өөрчлөлтшинэчлэлтийнзорилго,зорилтынүүднээсхандажхүнамынэрүүлмэндийнболîвсролынтүвшин, чанар,үрашгийгдээшлүүлэхийнтулдиргэдээсҮндсэнхуулиндзаасан“Эрүүлмэндээхамгаалах”үүргээбиелүүлэхэдньтөрийнзүгээсдэмжлэгүзүүлж,иргэдэрүүлмэндээхамгаалжбэхжүүлэх, эрүүлажтөрөхаргабарилэзэмшиж,эрүүлзанүйлтөлөвшинтогтохуйц“Эрүүлмэндийгдэмжигч”орчинбүрдүүлэх,түүндоролцохтөрийнбатөрийнбусбайгууллага, ажахуйннэгж, гэрбүл,иргэдийнүүрэгхариуцлага,хамтынажиллагаагэрчимжүүлэхшаардлагазүйѐсоортавигдажбайна. Õ¿í àìäэрүүлмэндийнболовсрололгохалбанбаалбанбуссургалтынтогтолцооманайоронд 1960-аадоноосбүрэлдэнтогтожбагагүйамжилтолсонбилээ. 1997 ондДЭМБ, 5
  • 6. ЭМЯ, ЭМХҮТ-өөсявуулсансудлагаагаархот, хөдөөгийн 2040 өсвөрүеийнхний 78хувьньэрүүлмэндийнталаархангалттаймэдлэггүйгэсэндүгнэлтгарсанáàéäàã.Эхнялхсынэрдэмшинжилгээнийтөвөөс 1992-1995ондхийсэнсудалгаагаарөсвөрнасны 1000 хүүхдэдноîгдохөвчлөл 743байсанбөгөөдбиебялдрынхөгжлийнхувьдсурагчдын 60-70хувьньбиеийнгальбир, тулгуурэрхтнийөөрчлөлттэйбайсанбайна.Эдгээрээсүндэслэн 1998 ондЭМНХЯ, Гэгээрлийнсайдын 65/42тоотхамтарсантушаалгарчЕБС-ийнсурагчдадэрүүлмэндийнболовсрололгохсургалтынагуулга,хөтөлбөрболовсруулахажлынхэсэгбайгуулсанбөгөөд 1998оныГэгээрлийнсайдын 100-ртушаалаар“Нийтээрээзаавалсудлах”хичээлдÝð¿¿ëìýíäхичээлийгангитусбүрд12, нийт 120 цагоруулжбайхжурамбатлагдсанбайна.Эрүүлмэндийнхичээлийнсургалтынхөтөлбөрийнзорилгоньсурагчдадэрүүлажтөрөхмэдлэг, дадлага,хандлагаэзэмшүүлжэрүүлзанүйлийгхэвшүүлэхэдчиглэнэ. Хичээлийнагуулганьариунцэвэрэрүүлахуй,халдвартөвчнөөссэргийлэхтухай, нөхөнүржихүйнэрүүлмэнд,хортзуршлаасөөрийгөөхамгаалахтухай, хоолтэжээлийнхэрэглээнийсоѐл,сэтгэцийнэрүүлмэнд, амныхөндийнэрүүлмэнд, эмнэлгийнанхнытусламж,ажтөрөхѐсзэрэгсэдвүүдээсбүрдэнэ. Сургалтынарганьасуудалдэвшүүлэнхарилцанмэтгэлцэх,хичээлийнүзүүлэн, зурагтхуудаснытусламжтайгааршинэмэдлэгөгөх,бүлгээрярилцах, танилцуулгахийх,асуултхариултынхэлбэрээрсурагчдынолжавсанмэдлэгийгшалгахзэрэгболно. Сургалтынүнэлгээньоролцогчдоордүгнүүлэх,сургалтынөмнөбахойноавахсонжуурындүн,гүйцэтгэлийнүнэлгээзэргээсбүрдэнэ [11.5]. Õýðýâ áèä áóñäûí àìüäðàëûí ýð¿¿ë õýâ ìàÿãèéã õýâø¿¿ëýõ çàí ¿éëèéí áàéäàëääýìæëýã ¿ç¿¿ëáýë èõýíõ ºâ÷ëºë, òàõèð äóòóó áîëîõ, íàñ áàðàëòûí îëîí øàëòãààíûòîõèîëäëûã áóóðóóëàõ àñàð èõ áîëîìæ áèé. Îëîí æèëèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä 6
  • 7. ºñâºð ¿åèéíõýí, çàëóó÷óóäûí äóíä ýð¿¿ë çàí ¿éëèéã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íüòýäíèé àìüäðàëûí ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ, óëìààð àìüäðàëûí òóðøèä áîëçîøã¿é ºâ÷ëºë, íàñáàðàëòààñ õàìãààëàõ ÿâäëûã íýìýãä¿¿ëäýã áîëîõ íü òîãòîîãäñîí. Èéìýýñ ºñâºð ¿å, íèéòçàëóó÷óóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã òîãòâîðòîé õàíãàõàä ñóðãóóëèéí îð÷èí õàìãèéíòîõèðîìæòîé þì. Ñóðãóóëü íü ñóðàëöàãñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºëºº äîîðõ 3 øàëòãààíààðõàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã. ¯¿íä: a) Ýð¿¿ë ñóðàã÷èä àìæèëòòàé ñóðàëöäàã b) Ñóðãóóëü íü ñóðãóóëèéí íàñíû õ¿¿õäèéí ºâ÷ëºë, ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõàä áàãàã¿é ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã c) Ñóðãóóëü íü ñóðàã÷äàä ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð ìýäëýã îëãîæ, ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýí, àìüäðàëä á¿òýýë÷ õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé 1. 2. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ñóðãàëòûí çîðèëãî, àãóóëãà Хүн-эрүүлэнхажтөрөхүндэсхичээлээрñóðàã÷èääàðààõüç¿éëèéãñóäàëíà. ¯¿íä: Ýрхтнүүд, эрхтнүүдийнтогтолцоогтаних, тэдгээрийнбүтэцбаүүргийнхолбоогтайлбарлах; биеийнхөдөлмөр, спорт, биемахбодынхөгжилдяажнөлөөлөхийгтодорхойлох; Áиеийнхэлбэр, галбирөөрчлөгдөх, хөлгармуруйх, хавтгайтавхайтайболохшалтгааныгилрүүлэх; Õувийнэрүүлахуйндүрмийгүндэслэх; Õөдөлмөр-амралтындэглэмсахих, зохистойхооллохжурамбаримтлах; Òамхитатах, архиуух, мансууруулахбодисхэрэглэхийнэсрэгтэмцэх, тэдгээрээсангидбайхсэтгэлийнтэвчээртдасах, сэтгэцийнэрүүлмэндийгбэхжүүлэх, сэтгэлийнзаримбухимдлыгтайлахаргыгмэдэх; Çөвхооллох, хүнснийбүтээгдэхүүнийгхэрэглэх, хадгалахарга, биедээтохирсонхоолныжорзохиох, илчлэгийгтооцох; 7
  • 8. Áие, хэл, сэтгэл Îрчин ÍийгэмҮндсэнбүлэг: Õүн-амьдбайгалийнбүрэлдэхүүнхэсэг Õүнбахүрээлэнбуйорчин Õүнийбиебүтэц Ýс, эд, эрхтнийтогтолцоо Àрьс, түүнийбүтэц, үүрэг, түүнийгзөвхөгжүүлэхнь Õоолболовсруулахэрхтэн, тогтолцоо, хоолтэжээлийннайрлага, хоолныэрүүлахуйншаардлага ßлгахэрхтнийбүтэц, үүрэг, эрүүлахуй Àмьсгалахэрхтнийбүтэц, үүрэг, амьсгалаархалдварлахөвчнөөссэргийлэхнь Öусныэргэлтийнэрхтэн, тогтолцоо, цусныачхолбогдол, цусаардамжихөвчнүүдээссэргийлэхарга Äотоодшүүрлийнбулчирхайнбайршил, бүтэц, үүрэг Ìэдрэлийнтоãòолцоо, дээдмэдрэлийнүйлажилгааныонцлог, ðефлекс,мэдрэхүйнэрхтýнүүд, тэдгээрттавихэрүүлахуйншаардлага Õүнийүржил, хөгжил Ýцэгэхболонтэдгээрийнүүрэгхариуцлага Õувьхүнөөртөөболонхамтолон, нийгэмдэрүүлахуйнталаарбаримтлахзарчим Õүнийхөдөлмөрийнүйлажилëàгаа Ýрүүлмэндээхамгаалах, ербишийннөхцөлд ( жингүйдэл, тэсгэмхүйтэн, гасламхалуунзэрэг ) зохицонамьдрахадбэлтгэхнь Ýрүүлмэндээхамгаалахмонголуламжлал ÄүгнэлтХүнийбиеМахбодь -нэгдмэлтогтолцоо1.1.Çóðàã 8
  • 9. Хүн-эрүүлэнхажтөрөхүндэсхичээлээрхийхлабораторийндадлагаажил: Ýс, эдийнбэлдмэлсудлах Àрьсныэрүүлахуйнтухайсанамжхамтранболовсруулах ßсбулчингийнэс, эдийнбүтэц Áиеийнальхэсэгтямаряс, булчинбайгаагтогтоож, хөгжүүлэх Õооллох, аминдэмхэрэглэх, биеийнэрчимхүчнийсолилцоогзохицуулахаданхааруулсанзөвлөмжбэлт гэх ªөрсдийннэгхоногийнэрчимхүчнийхэрэгцээгхангаххоолнынайрлагынтоо цоогаргах ßлгахэрхтýнийөвчнөөссэргийлэхсанамж Àмьсгалынзамынөвчнөөссэргийлэхзөвлөмжболовсруулах Çохиомлоорамьсгалуулахүзүүлэхсургууль Áэлэнбэлдмэлашиглаж“Цусныэсүүд”-ийтодорхойлох ”Зүрхцохих, судаслугших”-ыгөөрдээрээажиглах Çүрх-судасныөвчнөөссэргийлэхэдбаримтлахзөвлөмжболовсруулах Öусалдахүеданхнытусламжүзүүлэхсургуульхийх Ìэдрэлсэтгэхүйнгажгаассэргийлэхзөвлөмжболовсруулах Õүнийсайханчанаргэжюувэ? Àав, ээжгэжямархүнийгхэлэхвэ? Áиирээдүйд“Иймаавбуюуээжболно”гэсэнсэдвээрчөлөөтбичлэгхийжяри лцах Õөдөлмөрбабисэдвээрярилцахадбэлтгэх Íөхөнүржихүйнүндсэнмэдлэгтэйбайж, угийнбичигхөтлөх, урагтөрлийнхолбоогоомэдэх, ДОХбабэлгийнзамынхалдвартөвчнөөссэргийлэхаргааухааныгэзэмших 9
  • 10. Áичилдуранбайашиглах, булчингийнажил, судаснылугшлыгтоолох, багажашиглах, өөрийгөөажиглах Çохиомлоорамьсгалуулах, булчиншөрмөсгэмтэх, ясхугарах, цусалдах, нарбадулааныцохилт, хоол, жимс, мөөгнийхордлогынүеданхнытусламжүзүүлэх Ñурахбичгээсшаардлагатаймэдээлэлолжавах, асуулт-даалгавар, зөвлөмжийганхааралтайуншижөөрийнхөөамьдралдбаримтлахдүрэм (журам) боловсруулжмөрдөх, зурагтаблицыгашиглах, мэдлэг, чадвар, дадалэзэмшсэнбайна. [11.18] 1.3.Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, òàâèãäàõ øààðäëàãà, ñóðãàëòûí àãóóëãà Эрүүлмэндийнболoвсролэзэмшүүлэхсургалтынагуулга, хэлбэр, аргазүйгхэрэглэгчийнэрэлтхэрэгцээгхангахуйцтүвшиндшинэчлэнболîвсруулж, одоогоорбүрэлдэнбийболжбайгааболîвсролыншинэтогтолцоо , хөгжлийнүзэлбаримтлал, бодлоготойуялдуулансургалтанднэвтрүүлэхíüç¿éòýéáàéíàãýæ“ХYНАМЫНЭРYY ЛМЭНДИЙНБОЛОВСРОЛ” YНДЭСНИЙХӨТӨЛБӨР (1998-2012 îí) 11.6-ä çààñíààðÎäîî ìàíàé åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòàíä äîîðõè àãóóëãûí äàãóó *Ýð¿¿ë ìýíä* õè÷ýýëèéí ñóðãàëò ÿâàãäàæ áàéíà. ¯¿íä àíãè òóñ á¿ðýýð àâ÷ ¿çâýë: Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðëûí 2006 îíû 8-ð ñàðûí 16-íû ºäðèéí 15 äóãààð òóøààëûí õî¸ðäóãààð õàâñðàëò Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí цөмàãóóëãûí¿ëãýð÷èëñýíõ¿ðýý Õ¿ñíýãò 1.1 6-ð àíãè 7-ð àíãè 8-ð àíãèÝð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë áèå- Õîîë áîëîâñðóóëàõ, òóëãóóð - Ç¿ðõ ñóäàñíû áîëîí - ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí øýýñýðõòýí òîãòîëöîîíû òóõàé àìüñãàëûí ýðõòýí ÿëãàðóóëàõ ýðõòýíîéëãîëòòîé áîëîõ òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë- Ø¿ä ýð¿¿ë áîë áèå ýð¿¿ë àæèëëàãààòàé òàíèëöàõ àæèëëàãààòàé òàíèëöàõáàéõûí ¿íäýñ ãýäãèéã óõààðàõ, - Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä, -Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñø¿äíèé ºâ÷ëºëººñ ñýðãèéëýõ òýäãýýðýýñ ñýðãèéëýõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ- Õîîë òýæýýëèéí íàéðëàãûã - Áèåý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ - Ýìèéã çîõèñòîé 10
  • 11. ìýäýõ, çºâ õîîëëîõ õýâøèëòýé àðãàä ñóðàëöàõ õýðýãëýäýã áîëîõ ýìèéíáîëîõ - Õîîëîî çºâ ñîíãîæ, õýðýãëýýíä ø¿¿ìæëýëòýé çîõèñòîé õýðýãëýæ õàíäàæ ñóðàõ ñóðàõÝð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë õàðèëöàà-õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöààíû -Ýð¿¿ë áà ýð¿¿ë áóñ -Áýëãèéí õàâüòëààñõýëáýð¿¿äèéã ìýäýõ õàðèëöààã ÿëãàõ òýâ÷èõ, àþóëã¿é áýëãèéí-øèëæèëòèéí íàñàíä ñýòãýë -õàðèëöàõ óð ÷àäâàð õàðüöààã ýðõýìëýõñàíààíä ãàðãàõ, ººð÷ëºëòèéã çºâøèëöºëä õ¿ð÷ ÷àääàã -Ñòðåññ ò¿¿íèéãìýäýõ, ò¿¿íä äàñàõ áîëîõ çîõèöóóëæ ñóðàõ-¿å òýíãèéí äàðàìò øàõàëòààñ -Àëèâàà àñóóäàëä îëîíýåëäýãýýð òàòãàëçàõ óðãàëü÷ ¿çýë áîäëîîð-áóñäûã îéëãîõ õàéðëàõ õàíäàæ ñóðàõ, çºâ øèéäâýð-õîîëëîõ ñî¸ëä ñóðàëöàõ ãàðãàõ-õóâü õ¿íèé ýðõýìëýõ ÷àíàðûã -Áýëãèéí àìüäðàë áà õýâëýëõ¿íäýòãýõ ìýäýýëýëä ø¿¿ìæòýé õàíäàõÝð¿¿ë îð÷èí Ýð¿¿ë îð÷èí Ýð¿¿ë îð÷èí-Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã -Àãààð, óñûã áîõèðäëîîñ -Øàøíû óõóóëãàõàäãàëàõ àðãàä ñóðàëöàõ õàìãààëàõàä õóâü íýìðýý ñóðòàë÷èëãàà áà áýëãèéí-Õîîëíû õîðäëîãîîñ ñýðãèéëýõ îðóóëàõ çàí ¿éëä íºëººëäãèéã îéëãîõ-Àðüñ ¿ñýý õàìãààëàõ àðãà, -Çîõèîìîë àìüñãàë, -Òàìõèíû õîð õîëáîãäîë,ýð¿¿ë àõóéí äýãëýìèéã ýçýìøèõ ç¿ðõíèé èëëýã õèéõ, ÿñ ò¿¿íèé õýðýãëýýíä-Öýâýð ýð¿¿ë îð÷èí õóãàðàëòàíä àíõíû ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõá¿ðä¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ ñóðàõ -Õºðñíèé áîõèðäëîîñîðóóëàõ ñýðãèéëýõ 9-ð àíãè 10-ð àíãè 11-ð àíãè Ýð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë áèå -Äîòîîä ø¿¿ðëèéí -Íàñíû ¿å÷ëýëòýé õîëáîîòîé -Áîäèñûí ñîëèëöîî åðºíõèé ç¿é áóë÷èðõàéí á¿òýö, ¿éë ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã ìýäýõ òîãòëûã òàéëáàðëàõ àæèëëàãààòàé -Ýðõòýí òîãòîëöîîíû óÿëäàà -Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, òàíèëöàõ õîëáîîã òàéëáàðëàõ õóâöàñëàëò, õºäºë㺺í, - ¯ð òîãòîëò, -Õ¿íñíèé íîãîî òàðèõ, õýðýãëýõ, õÿíàëòàíä îðîõûí à÷ æèðýìñëýëò, ñ¿¿ öàãààí èäýýã áîëîâðóóëàõ, õîëáîãäëûã îéëãîõ, æèðýìñëýëòýýñ õàäàãëàõ àðãàä ñóðàëöàõ òàéëáàðëàõ ñýðãèéëýõ àðãóóäûí -Öóñíû äàðàëò ººð÷ëºãäºõ, -Çî÷ëîõ, çî÷ëóóëàõ ¸ñîíä òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ øàëòãààíûã ìýäýõ ñóðàëöàõ - Õºõ, òºìñ㺺 ººðºº -Ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í, øàëãàõ àðãóóäûã ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ ýçýìøèõ õýðýãëýõýä ø¿¿ìæëýëòýé - Áèåèéí æèíãýý õÿíàõ õàíäàõ Ýð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë õàðèëöàà 11
  • 12. -Áýëãèéí çàí ¿éëä -Áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí òàëààð -Èðýýä¿éí àìüäðàëàààðõèäàëò íºëººëºõ îéëãîëòòîé áîëîõ, ÿëãàâàðëàí òºëºâëºõýðñäýëèéí òàëààð ãàäóóðõàõã¿é áàéõ -Àþóëã¿é ñåêñ áà àðõèíûîéëãîëòòîé áîëîõ ò¿¿íýýñ -Áýëãèéí õàðèëöàà áà çàí õýðýãëýýíä ø¿¿ìæëýëòýéçàéëñõèéõ ¿éëèéí ñîíãîëòîä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ-Íèéãìèéí ñºðºã õàíäàõ -Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýãàñóóäëóóäàä -Òàòãàëçàõ ÷àäâàðò õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõø¿¿ìæëýëòýé õàíääàã ñóðàëöàõ -Õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëòýýñáîëîõ -Ýðñäýëä ¿íýëãýý ºãºõ ñýðãèéëýõ, ãýð á¿ë-Áóñàäòàé ýåðýã -Àþóëã¿é ñåêñ áîëîí áýëãýâ÷ òºëºâëºëòèéí àðãàäõàðèëöààã òîãòîîõ, õýðýãëýõèéí äàâóó òàëûã ñóðàëöàõñºðºã õàðèëöààã òàéëáàðëàõòàñëàõ-Áîëçîîíû ¿åä ãàðàõõ¿íäðýë¿¿äèéã òîîöîæñóðàõ-ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ- ûí Ýð¿¿ë îð÷èí Ýð¿¿ë îð÷èíòóõàé îéëãîëòòîé áîëîõ -Ýìíýëãèéí àíõíû òóñëàìæ áà -Ãýð îðíîî òîõèæóóëàõ, ýð¿¿ëò¿¿íýýñ ñýðãèéëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí îéëãîëòòîé áîëîõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ-Õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëò - Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ -Çàì òýýâðèéí áîëîí áóñàä îñîëáà ¿ð õºíäºëòººñ àæèëä õóâü íýìðýý îðóóëàõ ãýìòëèéí ¿åä àíõíû òóñëàìæçàéëñõèéõ ¿ç¿¿ëýõ-Öóñ àëäàõ, õºëäºõ -Íèéãìèéí àñóóäàëä õóâüóñàíä æèâýõ, õàõàõ, õ¿íèé îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõò¿ëýãäýõ ¿åä àíõíûòóñëàìæ¿ç¿¿ëýõ-Àðüñ õàðøëûí ºâ÷íººñóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ-Õ¿÷èðõèéëëèéííèéòëýã ä¿ð òºðõèéãìýäýõ, òýäãýýðýýñçàéëñõèéõ Ìàíàé óëñûí õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ òàëààð 1977 îíä Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõõóóëü, 1993 îíä Ìîíãîë óëñûí èðãýíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí õóóëü áàòëàãäàí ìºðäºãäºæáàéíà. Èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ýðõ, õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé áîëîõ òóõàé çààëòóóäìàíàé óëñûí øèíý ¿íäñýí õóóëèéí 2-ð á¿ëãèéí 16-ð ç¿éëèéí 6,17-ð á¿ëãèéí 2-ð ç¿éëä òóñ òóñáèé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí çîðèëãî íü ñóðàëöàã÷äûã ýð¿¿ë ìýíäèéíºìíºõ ìýäëýãèéí õ¿ðýýãýý òýëæ, íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé åðºíõèé îéëãîëòòîé áîëæõóâü õ¿í áà íèéãýìä àðõè, òàìõè ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã òîîöîæòýäãýýðèéã õýðýãëýõ ìóó çóðøëààñ òàòãàëçàõ, õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ, ýð¿¿ëàæèëëàõ ÷àäâàð, òýäãýýðèéã õàìãààëàõ, áýõæ¿¿ëýõ, ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,èðýýä¿éãýý òºëºâëºõ, ãýð á¿ëèéí àñóóäàëä õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ ÷àäâàðòàé áîëãîõîä÷èãëýãäýíý. 12
  • 13. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü íü ýíý óòãààðàà åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèóäàäýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã òîäîðõîé öàãààð îðóóëàõ áîëñîí. Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèóä íüìýðãýæëèéí áîëîí åðºíõèé áîëîâñðîëûí ìýäëýãèéã äàâõàð îëãîõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéíà.Ãýâ÷ ºíººäºð ìàíàé ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèóäàä *Ýð¿¿ë ìýíä* õè÷ýýëèéí õºòºëáºð íüñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä îãò òóñãàãäààã¿é áàéäàã. Ãýòýë åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü10,11- ð àíãèä ýíý õè÷ýýë íü 7 õîíîãò 1 óäàà îðæ áàéõàä, ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä 10-ð àíãèáóþó 1-ð êóðñûí îþóòíóóäàä îãò îðîõã¿é áàéæ áàéãààä, 11-ð àíãè áóþó 2-ð êóðñò íü 14õîíîãò 80 ìèíóò áóþó 2 öàã îðæ áàéãàà íü ìàø èõ ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéíà. ßëàíãóÿàìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä íü äàäëàãûí õè÷ýýë äýýð ò¿¿õèé ýä, òîíîãòºõººðºìæ, ÿíç á¿ðèéí ìàòåðèàëòàé õàðüöàæ áàéäàã áà ýäãýýð íü ºíººãèéí çàõ çýýëäèõýíõ òîõèîëäîëä ÷àíàðûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é, ýð¿¿ë ìýíäýä íü ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ,öààøäàà ìýðãýæëèéí ºâ÷ëºë ¿¿ñýõ çýðýã ñºðºã õàíäëàãà ãàðàõ ¿íäýñëýë áîëäîã ó÷ðààñ*Ýð¿¿ë ìýíä* õè÷ýýëèéã Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí 1, 2-ð êóðñò íü ìýðãýæëèéí îíöëîãò íüòîõèðóóëæ 7 õîíîãò 2 öàãààð îðæ áàéõ íü çàéëøã¿é óðãàí ãàð÷ èðæ áàéãàà àñóóäàë þì. Эрүүламьдрахгэдэгболхүнбүхниймөнхийнхүсэл, зорилгомөн.Ирãýдийнэрүүламьдрахэрх,эрүүлмэндээхамгаалахүүргийгМонголулсынхуультогтоомжидхуульчланзаасанбайдаг. ТухайлбалМонголУлсынэрүүлмэндийнòóõàé хуулийн 3.1.1-рзүйлд“Ýð¿¿ëìýíä”ãýæõ¿íºâ÷èí, ýìãýãã¿éáàéõòºäèéã¿éáèåáÿëäàð, îþóíñàíàà,íèéãìèéíàìüäðàëûíõóâüäñàéíñàéõàíáàéõûãхэлнэ”гэжзаасанбайдаг. Ýð¿¿ëìýíäèéíòóõàéõóóëèéí çîðèëò íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðõè òºðèéí áîäëîãî, ¿íäñýí çàð÷ìûã òîäîðõîéëæ,èðãýíèé ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ, íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí ýìíýëãèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýàâàõ ýðõèéã õàíãàõàä áàéãóóëàãà, àæ àõóéí íýãæ, èðãýí, àëáàí òóøààëòíû ã¿éöýòãýõ¿¿ðýã ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà, àæèëòíû ¿éë àæèëãààíû ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òîãòîîõòîéõîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî /2 äóãààð ç¿éë. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàéõóóëü òîãòîîìæ Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ íü ¿íäñýí õóóëü áîëîí òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýíãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñ á¿ðäýíý Ìîíãîë Óëñûí áîëîí îëîí óëñûí ãýðýýíä ýíý õóóëüä çààñíààñ ººðººð çààñàí áîë îëîí óëñûíãýðýýíèé çààëòûã äàãàæ ìºðäºíº Түүнчлэн“Ýð¿¿ëìýíäèéãõàìãààëàõ,ãýæõ¿íàìä¿ç¿¿ëýõíèéãìèéíýð¿¿ëìýíäèéíáîëîíýìíýëãèéíòóñëàìæ,¿éë÷èëãýýãçîõèîíáàéãóóëàõçàìààðõ¿íàìûíýð¿¿ë ìýíäèéã õàíãàõàä ÷èãëýñýí àíàãààõ óõààí, 13
  • 14. íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí öîãö àðãà õýìæýýг”, “Íèéãìèéíýð¿¿ëìýíäèéíòóñëàìæ,¿éë÷èëãýý”ãýæõ¿íàìûíýð¿¿ëìýíäèéíáàéäëûãòàíäàõ, õÿíàõ, õàìãààëàõ, áýõæ¿¿ëýõ,ºâ÷èíýìãýãýýññýðãèéëýõ, ýð¿¿ëìýíäèéíáîëîâñðîëîëãîõ, àíàãààõ óõààíû ñóðãàëò, ýðäýìøèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëèéã ñóäëàõ,òýäãýýðèéã àðèëãàõàä ÷èãëýãäñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí äàíãààð áîëîí òºð, îëîííèéòèéí, áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæòýé õàìòðàí ÿâóóëàõ ¿éë àæèëëàãààг,“Ýð¿¿ëìýíäèéãäýìæèõ”ãýæõ¿íýð¿¿ëìýíäýýõàìãààëàõ,ýð¿¿ëàæòºðºõçàí¿éëèéãäýìæèíóðàìøóóëàõàä÷èãë¿¿ëýíººðººáîëîíáóñàäòàéõàìòðàíÿâóóëæáàéãàààðãàõýìæýýã”,“Ýð¿¿ëìýíäèéíàíõàíøàòíûòóñëàìæ”ãýæõ¿íàìäýð¿¿ëìýíäèéíçàéëøã¿éáîëîí ýìíýëãèéí àíõíûòóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû áàéãóóëëàãûí ¿éëàæèëëàãààг”тустусзаасанбайдаг. Хүнамынэð¿¿ëìýíäèéíòàëààðõèòºðèéíáîäëîãî,çàð÷ìыгмөнхуультогтоомжоорбаталгаажуулсанбайдаг [5.29.]. Тухайлбал:МонголУлсынэрүүлмэндийнхуулийн 4-рбүлгийн 1-рзүйлдÒºðººñõ¿íàìûíýð¿¿ëìýíäèéíòàëààðäàðààõüáîäëîãûãõýðýãæ¿¿ëíý: * Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä íü òºðèéí îíöãîé àíõààðàë, èâýýëä áàéíà. * Èðãýäýä ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿éãýýðòýãø, õ¿ðòýýìæòýé ¿ç¿¿ëíý; * ªì÷èéí òºðºë, õýëáýðèéã õàðãàëçàõã¿éãýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä àäèëòýãø õàíäàíà; * ¯íäñýí õóóëüä çààñíû äàãóó òºðººñ èðãýäýä çàðèì òºðëèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýã¿ç¿¿ëíý; * Òºðººñ õýðýãæ¿¿ëýõ õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãîä äàðààõü ¿íäñýí çàð÷ìûãáàðèìòàëíà: * Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, äýìæèõ ¿éë àæèëëàãàà íü õ¿ì¿¿íëýã, ýíýðýíã¿é¸ñ, øèíæëýõ óõààíû ìýäëýã, îëîëò, îð÷èí ¿åèéí áîëîí óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû àðãàäòóëãóóðëàíà; * Ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, äýìæèõýä íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýããîë ÷èãëýë áîëãîõ áà ýìíýëãèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõäýý ýð¿¿ë ìýíäèéíáàéãóóëëàãóóäûí áèå äààñàí, íýýëòòýé, ºì÷èéí îëîí õýëáýðò òóëãóóðëàñàí áàéäëûãõàíãàíà; 14
  • 15. * Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, àðãà õýìæýý íü òºðèéí, çàõèðãààíû, íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ,ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ, õàìò îëîí, ãýð á¿ë, èðãýíèé íýãäìýë¿éë àæèëëàãààãààð õýðýãæèíý.Èíãýæ òºðººñ àðä èðãýäèéí ºìíº ¿¿ðýã õ¿ëýýõýýñ ãàäíà, èðãýäèéí ººðñäèéíõ íü õ¿ëýýõèðãýíèé ¿¿ðãèéã õóóëü÷ëàí çààæ ºãñºí áàéäàã.Òóõàéëáàë: * Èðãýí ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ òàëààð äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý: * Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë ýçýìøèõ, õýâø¿¿ëýõ, àìüäðàë àõóéí òààòàé íºõöºëèéãá¿ðä¿¿ëýõ; * Æèë á¿ð ýð¿¿ë ìýíäèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿çëýã, øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõ; * Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, äýìæèõ òàëààð çîõèîæ áàéãàà ýð¿¿ë ìýíäèéíòóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé àæèëä îðîëöîõ; * Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõààñ ñýðãèéëæ, õºë õîðèîíû æóðìûã ñàõèæ ìºðäºõ; * Õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä áîëîí íèéãýìä àþóë á¿õèé ºâ÷èí, õîðäëîãî, îñîë, ãýìòýë, îð÷íû ñºðºãõ¿÷èí ç¿éëèéí òàëààð ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä öàã òóõàéä íü ìýäýýëýõ; * Õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ¿éëäëèéã òàñëàí çîãñîîõ òàëààðõè ýð¿¿ëìýíäèéí áàéãóóëëàãûí øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýõ; * Õàëäâàðò ºâ÷íèé ¿çëýã, øèíæèëãýýíä ººðèéí ñàíàà÷èëãààð áîëîí ýì÷, ýìíýëãèéíáàéãóóëëàãûí øààðäëàãààð îðîõ; * Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí øààðäëàãà, çºâëºìæèéí äàãóó äàðõëààæóóëàëòàäõàìðàãäàõЭрүүлмэндийнхичээлийнагуулга Ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõûí òóëä õ¿íèé áèå ìàõáîäèéí äîòîð áîëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãààãñóäàëæ áàéæ, òýäãýýðèéã õàìãààëàõ ÷àäâàðòàé áîëíî. Èéì ìýäëýã ÷àäâàðûã: Õ¿íèé áèå á¿òýö / àíàòîìè / Ýäãýýðèéí ¿éë àæèëëàãàà / ôèçèîëîãè/ Ýð¿¿ë àõóé ãýñýí 3 ¿íäñýí ç¿éëèéã ñóäàëíà.Àíàòîìè: Õ¿íèé áèå ìàõáîäü, ýðõòýí¿¿äèéí áèå á¿òýö, áàéðøèë õýëáýðèéã 15
  • 16. Ôèçèîëîãè: Ýðõòýí¿¿äèéí òîãòîëöîî, áèåä ÿâàãäàõ ¿éë àæèëëàãààã ñóäàëíà.Эрүүлахуй: Äýýðõè ìýäñýí ìýäëýãýý àìüäðàë äýýð ºâ÷èí ýìãýãã¿é áàéëãàõ, òýäãýýðýýñóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ äàäàë õýâøèëòýé áîëãîõîä ÷èãëýãäýíý.Ýð¿¿ë áàéõ íü: 1. Áèå áÿëäðûí ýð¿¿ë ìýíä: Áèåìàõáîäü ºâ÷èí ýìãýãã¿é áàéõ 2. Ñýòãýõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä: Ǻâ ýð¿¿ë ñýòãýõ 3. Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä: ßìàð íýãýí ãàæ áîäèñ õýðýãëýõã¿é áàéõ 4. Îþóí ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíä: Ìýäýýëëèéã çºâ áîëîâñðóóëàõ, õ¿ëýýí àâàõÕóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä: Õóâü õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ÷àäâàðòàé áàéõ Áèå áÿëäðûí ýð¿¿ë ìýíä: ßíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàë ýð¿¿ë ìýíäèéí ýíý ÷èãëýëèéãáèé áîëãîíî. ¯¿íýýñ çàðèìûã äóðäâàë: Áèåèéí çºâ õýëáýð ãàëáèð, áóë÷èíãèéí çîõèöîë ªâ÷èí ýìãýãèéã ýñýðã¿¿öýõ ÷àäâàð (äàðõëààíû òîãòîëöîî) Õàðèó óðâàë ºãºõ ÷àäàâõè Íàñ, õ¿éñýíä çîõèöñîí (òîõèðñîí) áèåèéí õ¿÷ ã¿éöýòãýõ ÷àäâàð ªâ÷èëñíèé äàðàà èëààðøèõ ÷àäàâõè Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä: Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí òîéðîí, íºõöºë áàéäàëä äàñàíçîõèöîæ, íèéãýìä ¿ð á¿òýýëòýé õàðèóöëàãàòàé àæèëëàæ, àìüäðàõ ÷àäâàðûãñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýä òîîöäîã. Ñýòãýöèéí õóâüä ýð¿¿ë ñàðóóë áóé õ¿í ë ñàÿíèéãýìäýý èòãýëòýé, ººðèéí ¿íý öýíèéã òîäîðõîéëæ ÷àäíà. Ñýòãýõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä: ªºðèéí áºãººä áóñäûí òóõàé ìýäðýìæýý çîõèöóóëàõ÷àäàâõèéã àâ÷ ¿çäýã. ¯¿íä áèäíèé èòãýë ¿íýìøèëò òîãòîëöîî, ¿íý öýíý, õàíäëàãà íºëººëºõáºãººä ÿíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäëûã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàð, ººðòºº èòãýëòýé áàéõçýðýãëýëýýñ áàãàã¿é õàìààðíà.̺í ýðñäýëòýé ìýäýýëëèéí áîëîí àõóéí îð÷íû íºõöºë áàéäàëäáîäèò ¿íýëãýý ºãºõ , ýðñäýëã¿é àìüäðàõ,ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ Ýð¿¿ë ìýíä, ºâ÷ëºë, òàõèð äóòóó áàéäàë íü õóâü õ¿íèé áà îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñèéíõîîðîíäûí ø¿òýëöýýíèé öîãö íèéëáýð ìºí. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ, õàìãààëàõ, ýì÷èëãýý, íºõºíñýðãýýõ ¿éë÷èëãýý ÿâóóëñíààð ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñèéã ººð÷ëºõ áîëîìæòîé. Äýýðõ àðãà 16
  • 17. õýìæýýã çîõèñòîé ÿâóóëàõûí òóëä õ¿íèé íººöèéí (õ¿í õ¿÷íèé) áîëîí ñóäàëãàà, õÿíàëò¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ ìýäýýëýë çýðãèéã àãóóëñàí áóñàä ìàòåðèàëëàã íººöáîëîëöîî ìàø ÷óõàë þì. Æèøýý íü: òàëàðõàë èëýðõèéëýõ, óóð óöààð, õàéð ñýòãýë, èíýýäáàÿñàë, óéòãàð ãóíèã, áóõèìäàë, õîðñîë çýâ¿¿öýë, ñýòãýë õºäëºëºº èëýðõèéëýõ áàéäàë,ýäãýýð íü á¿ãä ñýòãýë õºäëºëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä: Õóâü õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ÷àäâàðòàé áàéõ Îþóí ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíä: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ýíý á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã ä¿ðñëýí¿ç¿¿ëýõýä õÿëáàð áóñ. Îþóí ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã çàðèì îðíû íóòãèéíóóãóóë, ìºí çàí çàíøèë, óëàìæëàëàà óðò óäààí õóãàöààíä õàäãàëæ ÿâàà íóòàã óñ,ãàçàð íóòàã, óíàãàí áàéãàëüòàéãàà õîëáîãäñîí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä èë¿¿òýé àâ÷¿çäýã. Äýëõèé åðòºíö äýýðõ îðøèí òîãòíîëûí íýãýýõýí õýñýã õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûíýãäýë àìüäðàõ óõààíä ñóðàëöàõ ÷àäâàð, àìüäðàëûí ãîë çîðèëãîî ã¿éöýëä¿¿ëýõ÷àäâàð, õàéðëàí äóðëàõ, áàÿð õººð, óéòãàð ãóíèãò àâòàõ, ýíõ òóíõ, ñýòãýëòàéâàí áàéõ, àìüäðàëûí òóðøëàãàòàé áîëîõ íýã íýãýíäýý òóñëàìæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ,õ¿íäýòãýí õàéðëàõ ÷àäâàðûã îþóí ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíä ãýíý. Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíä: ßíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàëä õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöàõ, ÿìàðâà຺ð÷ëºëòºíä äàñàí çîõèöîõ ÷àäâàðûã àâ÷ ¿çäýã. Õàðèëöàí õàìààðàë áà ãýð á¿ë, íàéç íºõºäõàìò îëîí, îéð äîòíûõîíòîé õàìòàð÷ àæèëëàäàã õýí á¿õýí íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüäõàíãàëòòàé ãýäãýý õàðóóëíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäñýí 5 á¿ðýëäýõ¿í õýñã¿¿ä ººð õîîðîíäîî óÿëäààòàé. ªºðººð õýëáýëíýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí ¿ð íºëºº èõýíõäýý íºãºº á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò íºëººëæ áàéäàã.Èéìýýñ á¿õèé ë àñóóäëûã öîãöîîð íü àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Эрүүлмэндбайхынтулддараахбагцмэдлэг, чадвар, дадал,хандлагыгхүнөөртөөболовсролынагуулгаардамжууланэзэмшижтөлөвшүүлэхучиртайюмбайна. Үүнийгбүрдэлхэсэгбүрээрньавчүзье. Ìýäëýã 1: Ýð¿¿ë áèåÌýäëýã 1: áèåèéí ºñºëò õºãæèëò Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð àãóóëãûã ñóäàëíàÀ. Ýðõòýí òîãòîëöîîíóóäûí óÿëäàà õîëáîîã òàéëáàðëàõ 17
  • 18. Á. Àìüäðàëûí òóðøèä íàñíû ¿å÷ëýëòýé õîëáîîòîé áèå áîëîí ñýòãýë ñàíààíä ãàðàõººð÷ëºëò¿¿äèéí øàëòãààíûã òàéëáàðëàõÂ. Öóñíû äàðàëò, ñóäàñíû ëóãøèëòûí õýâèéí õýìæýýíä íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñèéãòàéëáàðëàõÃ. Áîäèñûí ñîëèëöîîíû åðºíõèé ç¿é òîãòëûã òàéëáàðëàõÄ. Ñýòãýë õºäëºë áà äîòîîä ø¿¿ðëèéí áóë÷èðõàéí ¿éë àæèëëàãààíû óÿëäàà õîëáîîãòàéëáàðëàõÅ. Õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõîä õ¿ðãýäýã õ¿÷èí ç¿éëñ .ò¿¿íýýñ ãàð÷ áîëîõñºðºã ¿ð äàãàâàðûã íýðëýõÆ. ÁÇÄ /ÕÄÕÂ/ÄÎÕ–ûí íèéòëýã øèíæ òýäãýýðýýñ ñýðãèéëýõ àðãà çàìûã òàéëáàðëàõ 2 . ¯ð õºíäºëò, ò¿¿íýýñ ãàðàõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òàéëáàðëàõÈ . Æèðýìñíèé ¿åèéí õÿíàëòàíä õàìðàãäàõûí à÷ õîëáîãäëûã íýðëýõÉ. Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, õºäºë㺺í,õóâöàñëàëò, õÿíàëòûí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõøààðäëàãàòàé ¿åä çîõèöóóëæ ñóðàõÊ. Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîîñ õ¿íèé áèåä ¿ç¿¿ëýõ õîð õºíººëºëèéã áóñäàäòàéëáàðëàõ, ò¿¿íýýñ àíãèæðàõàä òóñàëäàã áàéõË. Áè ãýð á¿ëèéíõýý ñàéí ñàéõíû òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ¸ñòîé ãýäãýý óõàìñàðëàõÌ. Áè íèéãìèéí íýãýí ãèø¿¿í ãýäãýý ìýäðýõ, ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà óõàìñàðëàõÍ. Ñýòãýë õºäëºëºº çºâ çîõèöóóëæ èëýðõèéëýõÎ. ªºðèéíõºº ñàíàà áîäëûã áóñäàä îéëãóóëàõÑòðåññ ò¿¿íèéã ¿¿ñãýäýã õ¿÷èí ç¿éëñ , ò¿¿íýýñ ãàðàõ àðãà çàìóóäûã òîî÷èõª. Ñòðåññ ¿¿ñýõ ýåðýã ñºðºã ìýäðýìæ¿¿äèéã íýðëýõ, ñºðºã ìýäðýìæèéã ýåðýã áîëãîõàðãàä ñóðàëöàõÏ. Èðýýä¿éí çîðèëãî çîðèëòîî òîäîðõîéëîõ ÷àäâàð ýçýìøèõ Ìýäëýã 2: Õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöàà / ãàäààä /Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà.À. Ãýð á¿ëèéí õàðèëöààíû àñóóäëûã çîõèöóóëàõÁ. Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ, õàìòðàí àìüäðàõ ãýäýã îéëãîëòîîñÿëãàæ îéëãîõÂ. Ýöýã, ýõ áîëîõûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, ãýð á¿ë òºëºâëºëòºä õîñóóäûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéãóõàìñàðëàõÃ. Áóñäûí ýðõýìëýäýã ¿íýò ç¿éëñ, ÷àíàð, ¿çýë áîäëûã õ¿íäýòãýõ 18
  • 19. Ä. Áóñäûí ¿çýë áîäîë, àðüñ ºíãº, øàøèí ø¿òëýã, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãààð íü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ Å. Íèéãýìä ãàð÷ áóé ñºðºã àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä áèåýð îðîëöîõ õóâü íýìðýý îðóóëàõ ¨. Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõã¿é áàéõ, ò¿¿íýýñ ãàðàõ àðãà çàìûã áóñäàä õýëæ ºãäºã áàéõ, ººðºº õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä ò¿¿íýýñ ãàðàõ Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ýð¿¿ë îð÷èíû çîðèëò íü ñóðàëöàã÷äàä äàðààõ öîãö ÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýä îðøèíî. Ìýäëýã 3: Ýð¿¿ë îð÷èí Ìýäëýã1. Ãýð-àõóéí ýð¿¿ë îð÷èí Ýíý ìýäýýëëèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà. À. Ãýð á¿ë, íèéãýì, õàìò îëîí áîëîí ìýäýýëýëèéí îð÷èí õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº. Àþóëã¿é àæ òºðºõ, èðýýä¿éãýý òºëºâëºõèéí à÷ õîëáîãäîë Á. Ýð¿¿ë ìýíä. Áýëãèéí àìüäðàë ãîî ñàéõàíòàé õîëáîîòîé ººðòºº õýðýãöýýòýé ¿íýí áîäèò ìýäýýëëèéã îëæ àâàõ, ãýð á¿ëèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàí , àþóë îñîëã¿é àìüäðàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ Â. Áèäíèé ýð¿¿ë ìýíä áîë îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí íýãäýë áèëýý. ªºðººð õýëáýë ýð¿¿ë ìýíä íü áèå áÿëäàð, ñýòãýö, ñýòãýë õºäëºë, íèéãýì, îþóí ñàíààíû áàéäëûã á¿ðä¿¿ëæ áàéäàã. Ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºõ ãîë õ¿÷èí ç¿éëñ Ýð¿¿ë ìýíä, ºâ÷ëºë, òàõèð äóòóó áàéäàë íü õóâü õ¿íèé áà îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñèéí õîîðîíäûí ø¿òýëöýýíèé öîãö íèéëáýð ìºí. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ, õàìãààëàõ, ýì÷èëãýý, íºõºí ñýðãýýõ ¿éë÷èëãýý ÿâóóëñíààð ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñèéã ººð÷ëºõ áîëîìæòîé. Äýýðõ àðãà õýìæýýã çîõèñòîé ÿâóóëàõûí òóëä õ¿íèé íººöèéí (õ¿í õ¿÷íèé) áîëîí ñóäàëãàà, õÿíàëò ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ ìýäýýëýë çýðãèéã àãóóëñàí áóñàä ìàòåðèàëëàã íººö áîëîëöîî ìàø ÷óõàë þì. Æèøýý íü: òàëàðõàë èëýðõèéëýõ, óóð óöààð, õàéð ñýòãýë, èíýýä áàÿñàë, óéòãàð ãóíèã, áóõèìäàë, õîðñîë çýâ¿¿öýë, ñýòãýë õºäëºëºº èëýðõèéëýõ áàéäàë, ýäãýýð íü á¿ãä ñýòãýë õºäëºëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Çóðàã 1.2. Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãÝð¿¿ë ìýíäèéã Ýð¿¿ë ìýíä áà ñàéí ñàéõàí áàéäàë ͺºöòîäîðõîéëîã÷ ÁîëîëöîîÎð÷íû: 19 ÑóäàëãààÁèå áÿëäðûí ªâ÷ëºë õîðäëîãî, Òàõèð äóòóó (¿éë àæèë ¯íýëãýýÕèìèéí òàõèð äóòóó
  • 20. Ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñ Áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéã ÿìàð õ¿÷èí ç¿éëñ òîäîðõîéëäîã âý? ¯¿íä îëîí õ¿÷èí ç¿éë áàéõáºãººä öàã õóãàöàà ºíãºðºõ òóñàì áàñ ººð÷ëºãäñººð èðæýý. Çàðèì õ¿÷èí ç¿éëèéã õÿíàõáîëîìæòîé áàéõàä èõýíõ íü ãàäíû õ¿÷èí ç¿éëñ áàéäàã òóë òýð áîëãîíûã õÿíàõ áîëîìæã¿éáàéäàã. Ýð¿¿ë Ìýíäèéã Äýìæèõ Îòòàâàãèéí /ßïîí/ òóíõàãëàëûã áîëîâñðóóëñàí þì. Ýíýòóíõàãëàëààð ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõèéí òóëä õýðýãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí 5 ñòðàòåãè àðãàõýìæýýã òîäîðõîéëñîí. Òóíõàãëàëûí ýõíèé õýñýãò ýð¿¿ë ìýíäýä íýí øààðäëàãàòàé ãýõ ç¿éëñèéíæàãñààëòûã ãàðãàñàí áºãººä òýð íü: ýíõ òàéâàí, îðîí áàéð, ñî¸ë áîëîâñðîë, õîîë õ¿íñ, îðëîãîçàðëàãà, òîãòâîðòîé ýêîëîãè, íººö áîëîëöîî, íèéãìèéí øóäàðãà ¸ñ, òýãø ýðõ Ãýòýë äýýðõèéí èõýíõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðòàé øóóä õîëáîîã¿é áºãººä õºäºº àæàõóé, çàì òýýâýð, îð÷èí, îðîí ñóóö, áîëîâñðîë, õóóëü ýðõ ç¿é, àæèë ýðõëýëò çýðýã áóñàäñàëáàðóóäûí ãîë àñóóäàë áîëäîã. ̺í äýýðõ íºëººëºã÷ õ¿÷èí ç¿éëñ íü óëñ õîîðîíäûí áóþó á¿ñíóòãèéí õàðèëöàà õîëáîîíîîñ øàëòãààëæ, îð÷íû áà ìàðãààíòàé àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä îëîíóëñûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò èõýýõýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí çàãâàð ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëñîí. Òýäãýýðíü ººð õîîðîíäîî èæèë òºñòýé òàëóóäòàé. 1974 îíä Êàíàä óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéä àãñàí Ìàðê 20
  • 21. Ëàëîíäå ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéã àãóóëñàí 4 êàòåãîðè á¿õèé ýð¿¿ë ìýíäèéí çàãâàðûã áîëîâñðóóëæýý. (Ëàëîíäå, 1974) ¯¿íä: Õ¿íèé áèîëîãè : óäàìøëûí áà áèîëîãèéí øèíæ ÷àíàð Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã: îðøèí àìüäàð÷ áóé àðãà, çàì Îð÷èí: áèå áÿëäðûí áà íèéãìèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ: óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷èëãýý, íºõºí ñýðãýýõ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ Õ¿íèé áèîëîãè íü ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãýí òîäîðõîéëîã÷ ìºí Ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ õàìãèéí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîë õ¿íèé óäàìøèë ç¿éí áàéäàë þì. Õàìãèéí èëýðõèé òîä æèøýý àâ÷ ¿çýõýä íýã òîäîðõîé ºâ÷ëºëèéã ¿¿ñãýõ ýñâýë õýä õýäýí õðîìîñîìûí ãàæèã áîëîõ óäàìøëûí ºâ÷ëºë¿¿ä áàéíà. Öóñ ãîîæèõ, óéëàíõàéí ôèáðîç ãýõ ìýò æèøýýí¿¿äèéã äóðüäàæ áîëíî. ¯¿íýýñ ãàäíà õ¿íèé óäàìøëûí ç¿é òîãòîë íü àëèâàà ºâ÷ëºëä ìýäðýìòãèé áàéäàëä õ¿ðãýäýã òàëààðõ áàðèìòûí ýõ ñóðâàëæ áàéäàã. Æèøýý íü: Ýöýã ýõ, ºâºº ýìýýãèéí àëü íýã íü ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷òýé áàéñàí áîë áèäíèéã ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷ëºëä ºðòºìòãèé áàéäàëä îðóóëäàã áàéíà. ¯¿íèé íýãýí àäèë ýöýã, ýõ, ýìýýãèéí àëü íýã íü õºõíèé õîðò õàâäðààð ºâäºæ áàéñàí áîë îõèí íü ìºí ýíý ºâ÷èíä ºíäºð ýðñäýëòýé áàéæ áîëçîøã¿é áàéíà. Òéèì ó÷ðààñ óäàìøëûí ç¿é òîãòîë íü áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãýí òîäîðõîéëîã÷ ìºí Àìüäðàëûíõàà òóðø ÿìàðõóó çàí ¿éëòýé áàéõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëíý. ªíãºðñºí 50 æèëèéí òóðø õèéãäñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë, áèäíèé çàí ¿éëèéí áàéäàë íü õîîðîíäîî íÿãò õîëáîîòîé áîëîõûã òîãòîîñîí. Ãýõäýý ýð¿¿ë ìýíä áà àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéí õîîðîíäûí õàðèëöàí óÿëäààã ÿíç á¿ðèéí ñî¸ë, çàí çàíøëûí áàéäàëòàé õîëáîæ ¿çäýã íü Ýðòíèé Ãðåêèéí ñî¸ë èðãýíøëèéí ¿åýñ ýõëýí íýãäñýí îéëãîëòîíä õ¿ðñýí àñóóäàë þì. Èõýíõ óëñ îðîíä çàí ¿éëèéí ýðñäýëòýé áàéäàë íü ºâ÷ëºë, òàõèð äóòóó, íàñ áàðàëòûí øàëòãààí áîëæ áàéíà. Æèøýýëáýë: Õ¿ñíýãò 1.2. ªÂ×˪Ë, ÒÀÕÈÐ ÄÓÒÓÓ,ÝÐÑÄÝËÒÝÉ Õ¯×ÈÍ Ç¯ÉËÑ ÝÍÄÝÃÄËÈÉÍ ØÀËÒÃÀÀÍÇ à í ¿ é ë è é í 21
  • 22. Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, óóøèã, àì, óìàéí õ¿ç¿¿íèé õîðò õàâäàð,Òàìõè öóñ õàðâàëò, óóøèãíû àðõàã ºâ÷ëºë Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, ýëýã, íîéð áóë÷èðõàéí ºâ÷èí, öóñ õàðâàëò, öóñíû äàðàëò èõñýëò, õîîë áîëîâñðóóëàõÀðõè õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ òîãòîëöîîíû õîðò õàâäàð, îñîë ãýìòýë, ñýòãýöèéí ºâ÷ëºë, õ¿÷èðõèéëýë ÕÄÕÂÄÎÕ, ýëýãíèé ¿ðýâñýë, Ẻðíèé äóòàãäàë,Áóñàä õîðò çóðøèë ñýòãýöèéí ýìãýã, àìèà õîðëîõ, õ¿÷èðõèéëýë, îñîë ãýìòýëÀþóëã¿é áàéäàë õàíãàëòã¿é Çàì òýýâðèéí îñîë ãýìòýë, íàñ áàðàëò, òàõèð äóòóó áîëîõõàìãààëàëòûí á¿ñýý ç¿¿õã¿é áàéõ Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëò, õºõíèé áîëîí õîîë áîëîâñðóóëàõ òîãòîëöîîíû õîðò õàâäàð, èíñóëèíýýñÕîîë òýæýýëèéí õîìñäîë õàìààðàëã¿é øèæèí, á¿ä¿¿í ãýäýñíèé õîðò õàâäàð, ÿñíû ñèéðýãæèëò, ÿñíû õóãàðàëò, õîîëíû äóòàãäàë, àìíû õºíäèéí ýìãýã Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëò, èíñóëèíýýñ õàìààðàëã¿é øèæèí, á¿ä¿¿í ãýäýñíèé õîðò õàâäàð, ÿñíûÕºäºë㺺íèé õîìñäîë ñèéðýãæèëò, ÿñíû õóãàðàëò, ñýòãýöèéí ýìãýã, òàðãàëàëò ÕÄÕÂÄÎÕ, ýëýãíèé ¿ðýâñýë, óìàéí õ¿ç¿¿íèé õîðò õàâäàð,Õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàðüöàà ¿ðã¿éäýë, áàãà ààðöãèéí õºíäèéí ¿ðýâñýëò ºâ÷í¿¿ä, àðüñ ºíãºíèé ºâ÷èíÍàðíû õýò íºëºº Àðüñíû õîðò õàâäàð, àðüñíû ýðò õºãøðºëòÔ è ç è î ë î ã è é í Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, èíñóëèíýýñ õàìààðàëã¿é øèæèí,Æèíãèéí èë¿¿äýë áà òàðãàëàëò õºõíèé õîðò õàâäàð, öºñ ÷óëóóæèëò, ¿å ìº÷íèé ºâ÷èí, õóðõèðàõÖóñíû äàðàëò ºíäºð Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëòÖóñàí äàõü õîëåñòåðîëûí õýìæýý Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëòºíäºð Îð÷èí àõóé íü ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãýí òîäîðõîéëîã÷ ìºí 22
  • 23. Áèå áÿëäðûí áà íèéãìèéí îð÷èí ãýñýí 2 õ¿ðýýíä õóâààãääàã áàéíà. Áèå áÿëäðûí îð÷èí: Áèå áÿëäðûí îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä ÷óõàë ¿¿ðýãã¿éöýòãýäýã. Òîäîðõîé áàðèìò ìýäýýëëýýñ ¿çýõýä ãîë ìºðºí, óóë óñ, îé ìîä çýðýã îíãîíáàéãàëüòàé õîâîð õàðüöäàã òºâ ñóóðèí ãàçàð àìüäàðäàã õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöóóëàõàä õºäººîðîí íóòãèéí àìüäðàõ îð÷èí ýð¿¿ë ìýíäýä ýåðýãýýð íºëººëäºã áîëîõûã òîãòîîñîí. Ãýòýë õºäºº îðîí íóòãèéí àìüäðàë, àõóé îð÷íîî îðõèîä õîòîä øèëæèí ñóóðüøèã÷èäòèéì ÷ öººí áóñ áàéäàã. Áàéãàëèéí öýâýð îð÷èí áèäíèé ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéãñàéæðóóëæ ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷ëºëèéã áóóðóóëàõàä ÷óõàë íºëººòýé þì. Õàðèí àæ ¿éëäâýðëýëèéí îð÷èí òîéðîí, õîã õàÿãäàë íü ýð¿¿ë ìýíäýä ìóóãààð íºëººëíº.Æèøýý íü: Àãààðûí áîõèðäëûí óëìààñ àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷ëºë ¿¿ñýõ ìàãàäëàë ºíäºð Õîîë, õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàëòàíä õýðýãëýãäýõ ÿíç á¿ðèéí õèìèéí áîäèñóóä õîðò õàâäðûí øàëòãààí áîëäîã. Èõ õîòûí äóó, ÷èìýý ñîíñãîëä íºëººëäºã Áîõèð óñ, õîã õàÿãäàë õàëäâàðò ºâ÷ëºëä õ¿ðãýäýã Õîðòîé ºâñ óðãàìàë, õîðòîí øàâüæèéã óñòãàñíààð í¿¿ðñ õ¿÷ëèéí õèé èõýýð ¿¿ñ÷, äýëõèéí äóëààðëûã áèé áîëãîæ áàéíà Àãààðæóóëàëò, á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò ìóóòàé áàðèãäñàí áàéøèí áàðèëãà çàðèì õ¿ì¿¿ñò ÿëàíãóÿà òàõèð äóòóó õ¿ì¿¿ñò èõýýõýí áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã. ¯¿íýýñ ãàäíà îð÷íû äýýðõ õ¿÷èí ç¿éëñ ººð õîîðîíäîî áóþó áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñòýé óÿëäààòàé áºãººä òýäãýýð íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áóé òàëààðõ àñóóäàëä õ¿ì¿¿ñèéí àíõààðëûã õàíäóóëàõàä òèéì ÷ õÿëáàð áóñ áàéäàã. ßàãààä ãýâýë áóñàä îëîí äàãàëäàõ õ¿÷èí ç¿éëñ òîäîðõîé áàéð ñóóðèéã ýçýëæ áàéíà. ªâ÷ëºë ¿¿ñãýõ îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñèéí õîð íºëºº, èëðýõ õóãàöàà 30-ààä æèë¿ðãýëæëýõ òîõèîëäîë áàéäàã íü îð÷íû ñºðºã íºëººã òýð á¿ð øóóä àíçààðàõã¿éä õ¿ðäýã íüõàðàìñàëòàé. Õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõàä òºð çàñãèéí ç¿ãýýñ òîäîðõîé õóóëü ýðõ ç¿éíîð÷èí, áóñàä æóðàì ä¿ðìèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. ªºðººð õýëáýëçàñãèéí ãàçàð ¿éëäâýð, àæ àõóé íýãæèéí ¿éë àæèëëàãàà, àãààðûí öýâýðøèëò, òºðèéí áàòºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, õóâèéí õýâøëèéí òåõíèêèéí àþóëã¿é áàéäàë çýðýãò õÿíàëò 23
  • 24. òàâèõ, õàíãàëòòàé íººö áîëîëöîî, çîõèõ õºø¿¿ðýã á¿õèé ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë.Õàðàìñàëòàé íü èõýíõ ä¿ðýì æóðàì , õÿíàëò, ¿íýëãýýíèé ¿éë àæèëëàãàà ýð¿¿ë ìýíäèéí¿¿äíýýñ çîõèöóóëàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéñààð áàéíà. Íèéãìèéí îð÷èí: Îðîí ñóóö, óíäíû óñ, õîîë õ¿íñíèé ÷àíàð ñàéæèð÷, áîõèðäñîí óñ, õîãõàÿãäëûã çàéëóóëàõ ¿ð ä¿íòýé àðãà õýðýãñë¿¿ä áèé áîëñíîîð õàëäâàðò ºâ÷íèéòîõèîëäëóóä áóóðñàí áàéíà. Ýíý íü íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ ¿ð íºëººíèéòàëààðõ ìýäëýã, ìýäýýëýë èõýýõýí à÷ òóñòàé áàéãààòàé õîëáîîòîé áîëíî. Ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºõ íèéãìèéí ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éëñèéí òàëààð àâ÷ ¿çüå.¯¿íä: Ñî¸ë çàí çàíøèë: Õ¿éñ: Ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä ººð ººð, èõýíõè óëñ îðîíä ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë àðàé ºíäºð íàñàëäàã. Áîëîâñðîë: Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë áà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí õîîðîíäîî øóóä õàðèëöàí õàìààðàëòàé. Àæèë ýðõëýëò: Àæèë ýðõýëñíýýð õ¿í ººðèé㺺 òàíèõ, ººðòºº èòãýëòýé áàéõ ÿâäàë íýìýãäýíý. ̺í àæëûí íºõöºë áàéäëûã ñàéæðóóëàõ íü àæèëëàãñäûí ýð¿¿ë ìýíäýä ýåðýã íºëººòýé. Àìüäðàëûí ýõýí ¿å: Ýõèéí ýð¿¿ë ìýíä, çàí ¿éë (õºõººð õîîëëîõ, òàìõè òàòàõã¿é áàéõ) õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ñàéíààð íºëººëíº. Ãýð á¿ëèéí ìàðãààí, õ¿÷èðõèéëýë õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæèëä ìóóíºëººòýé. Íèéãìèéí õàðèëöàà: ¯åðõýë íºõºðëºë, äýìæëýã á¿õèé ñ¿ëæýý, íèéãìèéí õàìãààëàë, îéð äîòíûõíû äóëààí óóð àìüñãàë çýðýã íü ýð¿¿ë ìýíäýä ìàø ÷óõàë Íèéãìèéí äýìæëýã, àíõààðàë, õàëàìæ äóòìàã õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä ñýòãýöèéí ººð÷ëºëòºíä 5 äàõèí èë¿¿ ºðòäºã. (Ìàðìîò 1999) Çàì òýýâýð  Îëîí íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëèéí àñóóäàë øèéäýãäñýí, çàìûí õºäºë㺺íèé àþóëã¿é áàéäàë õàíãàãäñàí íºõöºëä õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä ñàéí áàéõ òàëòàé.  Çàì òýýâýð õ¿ì¿¿ñèéã àæèëëàõ ñóðàëöàõ, àÿëàõ æóóë÷ëàõ áîëîìæèéã õàíãàíà. Áóõèìäàë 24
  • 25.  Áóõèìäàë, óóð óöààð íü àëèâàà õ¿íèé õàëäâàð àâàõ, öóñíû äàðàëò èõñýõ, ñýòãýë ãóòðàë, öóñàí äàõü õîëåñòåðîëèéí õýìæýý íýìýãäýõ çýðýã áàéäàëä èë¿¿ ºðòºìòãèé áîëãîíî. Äýýðõ á¿õ õ¿÷èí ç¿éë áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí ÷èã áàðèìæààã áèé áîëãîíî.Èéìýýñ àëü ÷ ãàçàð íóòàãò àìüäàð÷ áóé á¿õ íàñíû õ¿ì¿¿ñò íèéãìèéí õàìãèéí òîõèðîìæòîéîð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõýä õàìò îëîí, õóâü õ¿í á¿ð õ¿÷èí ÷àðìàéëòàà íýãòãýõ íü ç¿éòýé. 1.4. Эрүүлмэндõè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàх,хичээлзаахаргазүйнүндэс Õè÷ýýëèéí àãóóëãà áîë ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ñèñòåìèéí íýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì.Äèäàêòèêèéí ¿¿äíýýñ õè÷ýýëèéí àãóóëãà íü ñóðãàí-ñýòãýë ç¿éí øààðäëàãóóäûã õàíãàñàíáàéõ ó÷èðòàé. Õè÷ýýëèéí àãóóëãûã áîëîâñðóóëàõäàà äàðààõ ¿å øàòòàé ¿éëàæèëëàãààã ÿâóóëàõ õýðýãòýé. Íýãä¿ãýýð øàò. Ìýðãýæèëòýí áýëòãýõýä òóõàéí õè÷ýýëèéí ýçëýõ áàéð ñóóðèéãòîäîðõîéëæ, ò¿¿íèéã ñóäëàõ çîðèëãûã òîãòîîæ ºãíº. ªºðººð õýëáýë, òºãñºí ãàðàõìýðãýæèëòíèé àæëûí áàéðíû òîäîðõîéëîëòûã ¿íäýñëýí òóõàéí õè÷ýýëèéã ¿çñýíýýð ÿìàðøààðäëàãûã õàíãàõ áîëîìæòîé áîëîõûã òîäîðõîéëíî. Èíãýñíýýð òóõàéí õè÷ýýëèéã ñóðãàëòûíòºëºâëºãººíä òóñãàõ øààðäëàãûã çààæ ºãíº. Õî¸ðäóãààð øàò. Òóõàéí õè÷ýýëèéí á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîäîðõîéëíî. Õè÷ýýëèéíá¿òöèéã òîäîðõîéëîõäîî ñóäëàõ îáúåêò, ò¿¿íèéõýý ìýðãýæèëòíèé ìýðãýæëèéí ¿éëàæèëëàãààíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã çºâ òîäîðõîéëîõîîñ ýõýëíý. Õýðýâ òóõàéí õè÷ýýë íüìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãààíû øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã òîäîðõîéëæ áàéãàà áîë ò¿¿íèéá¿òýö íü õàðãàëçàõ øèíæëýõ óõààíû ëîãèêò òóëãóóðëàí òîäîðõîéëîãäîíî. Õýðýâ òóõàéíõè÷ýýë ÿìàð íýãýí îáúåêòûã òàéëáàðëàæ áàéãàà áîë ò¿¿íèé á¿òýö íü îáúåêòûí àíãèëàëäòóëãóóðëàíà. Íýã íýðòýé áîëîâ÷ ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ çîðèëãîîñ õàìààð÷ ººð ººð á¿òýöòýéõè÷ýýë áàéõûã ¿ã¿éñãýæ áîëîõã¿é. Ãóðàâäóãààð øàò. Õè÷ýýëèéí ñýäýâ òóñ á¿ðýýð ìýäëýã, ÷àäâàð, äàäàëä òàâèõøààðäëàãûã òîäîðõîéëîõ çàìààð áîëîâñðîëûí çîðèëãûã óëàì íàðèéñãàí òîäðóóëíà. Òóõàéíñýäâèéã ¿çñýíèé ýöýñò îþóòàí ýçýìøñýí ìýðãýæèëòýéãýý õàðãàëçàõ øààðäëàãàòàé÷àäâàðûã îëæ àâñíûã øàëãàõ áîëîìæòîé áàéõ ó÷èðòàé. Òóõàéí ñýäâýýð ýçýìøèõ ìýäëýã,÷àäâàðò òàâèõ øààðäëàãûã òîäîðõîéëîõ íü òýäãýýðèéã øàëãàõ ôóíêöèéã òîäðóóëæºãºõèéí çýðýãöýý ëàáîðàòîðè, áèå äààõ àæëûí àãóóëãûã òºëºâëºõ ¿íäýñ áîëæ ºãíº. 25
  • 26. ĺðºâä¿ãýýð øàò. Ëàáîðàòîðè, ïðàêòèêèéí õè÷ýýëèéã òºëºâëºõ人, òýäãýýð íü÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõýä ÷èãëýñíèéã îíöãîéëîí àíõààðàõ õýðýãòýé. Òàâäóãààð øàò. Îþóòíû áèå äààõ àæëûí õýìæýý, àãóóëãûã òîäîðõîéëíî. Çóðãààäóãààð øàò. Êóðñûí àæèë, òºñëèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëæ ºãíº. Êóðñûíàæèë, òºðºë íü ìýðãýæèëòýíä çàéëøã¿é îëãîõ ìýäëýã, ÷àäâàðûã õàíãàõàä ÷èãëýãäýíý. Òºãñãºëèéí øàò. Õè÷ýýëèéí õºòºëáºð çîõèîã÷èä õè÷ýýë õîîðîíäûí óÿëäàà, õîëáîîãäàõèí òîäðóóëæ, ¿¿íòýé óÿëäóóëàí õè÷ýýëèéí àãóóëãàä çîõèöóóëàëò õèéõ øààðäëàãàãàð÷ áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà çààõ àðãà, òóðøëàãàäàà ¿íäýñëýí ëåêö, ñåìèíàð, ëàáîðàòîðè,ïðàêòèêèéí õè÷ýýëèéí õàðüöààã òîãòîîæ, òýäãýýðò íîîãäîõ öàã áóþó ìýäëýãèéíáàãòààìæèéã òîäîðõîéëíî. Ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí õè÷ýýë á¿ðèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëñíû ¿íäñýíäýýð ò¿¿íèé ñòàíäàðòûã òîãòîîæ, õè÷ýýëèéí òîäîðõîéëîëòûã áîëîâñðóóëíà. Õè÷ýýëèéí àãóóëãûã öàãààð õýìæèõèéí òóëä òóõàéí õè÷ýýëýýð îëãîõ ìýäëýãèéíáàãòààìæ, îþóòíû õºäºëìºð çàðöóóëàëòûã òîîöîí, ìýðãýæëèéí òýíõèì äýýð õýëýëöýæòîãòîîíî. Õè÷ýýëèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëñíû äàðàà õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëíà. Õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûí òîäîðõîéëîëò, õºòºëáºðò õè÷ýýëèéí ñýäýâ÷èëñýíòºëºâëºãºº, îþóòíû áèå äààñàí àæëûí ãðàôèê çààâàë òóñãàãäàíà. Õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûíòîäîðõîéëîëò áîëîâñðóóëæ ìºðäºõ íü áàãø áà îþóòíû óëèðëûí òóðø æèãä à÷ààëàëòàéáàéëãàõ, áàãø, îþóòàí ¿éë àæèëëàãààíäàà õàðèëöàí õÿíàëòòàé áàéõ, îþóòàíä áàãøààñàâàõ îíîî, ¿íýëãýý èë òîä áàéõ, èíãýñíýýð òîäîðõîé ìýäëýã ýçýìøèæ áàéãàà îþóòàíä áàãøèéíç¿ãýýñ ¿éë÷ëýõ ¿éë÷èëãýýã ÷àíàðæóóëàõ çýðýã îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé áîëäîã. Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààãäàõ õè÷ýýëèéí ñóðãàëòûí àãóóëãà, ñòàíäàðòû㺺ð÷ëºõèéí òóëä äàðààõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã õàìààðóóëàí àâ÷ ñóäàëñàí. Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä òàâèãäàõ áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, øààðäëàãà,ñóðãàëòûí àãóóëãà, õè÷ýýë¿¿äèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëñàí àðãà ç¿é. ¯¿íä ìàíàé Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëü íü Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 10, 11- ð àíãèéíñóðãàëòûí òºëºâëºãººòýé àäèë ïðîãðàììààð ñóðãàëòàà ÿâóóëààä äýýð íü ìýðãýæëèéíáîëîâñðîë îëãîäîã. Ãýòýë ìàíàé Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä Ýð¿¿ëìýíäèéí õè÷ýýëèéí òºëºâëºãºº îãò òóñãàãäààã¿é áàéäàã áà çºâõºí ººðèéí äîòîîäçîõèöóóëàëòààð Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéã 11-ð àíãèä íü ñ¿¿ëèéí óëèðàëä íèéò 18 öàã îðæáàéãàà íü ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéãàà þì. 26
  • 27. Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààãäàõ õè÷ýýë¿¿äèéã ÿâóóëàõ òóñ ñóðãóóëèéí áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí, ìàòåðèàëëàã áààçûí õàíãàìæèéí ñóäàëãààãààð: Äàðõàí-ªð㺺 ñóðãóóëü íü íèéò 1102 îþóòàí ñóðàã÷èäòàé, 53 áàãøòàé. ¯¿íýýñ Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéã 328 ñóðàã÷ 11-ð àíãèäàà ñóäàëäàã *Ýð¿¿ë ìýíäèéí êàáèíåò*-èéã 2006-2007 îíû õè÷ýýëèéí æèëä øèíýýð áàéãóóëñàí. Ýíý íüáîëîâñðîë òºâººñ îëãîäîã êàáèíåòèéí ãýð÷èëãýý àâñàí. Êàáèíåòàä 1 óäàà 28-30 îþóòàí çýðýã õè÷ýýëëýõ áîëîìæòîé áà ñóðãàëòàíä øààðäëàãàòàé ¿ç¿¿ëýí, òàðààõ ìàòåðèàë, íîì ñóðàõ áè÷èã, ä¿ðñ áè÷ëýã¿¿ä, DVD, CD, áèåò ¿ç¿¿ëýíã¿¿ä áàéãàà íü õàðüöàíãóé ñóðãàëòûí îð÷èí çºâ á¿ðäýæ áàéãàà ñàéí ýõëýë ìºí. “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí øèíý÷èëñýí õºòºëáºðèéã Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòàíä туршиж õýðýãëýñýí ä¿í, цаашидболовсронгуйболгохаргазам Õî¸ðäóãààð á¿ëýã 2. 1. Ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿í Ìýðãýæëèéí 11-ð àíãèóäàä îðîõ “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí ñýäýâ÷èëñýí òºëºâëºãºº Õ¿ñíýãò 2.1. Ñýäâèéí Áàãö Áàãö öàã¹ Äýä ñýäýâ Öàã íýð öàã Ñåì Ëåêö Ëàá Áîäèñûí ñîëèëöîî, åðºíõèé ç¿é òîãòîë 2 2 Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, õóâöàñëàëò, õºäºë㺺í, õÿíàëòàíä áàéõûí à÷ 4 2 2 Ýð¿¿ë áèå -1 õîëáîãäîë, Àþóëã¿é ñåêñ áà ÁÇÕª, ÄÎÕ- ûí òàëààð1 12 Àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë àõóé 2 2 Ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ, õýðýãëýõýä ø¿¿ìæëýëòýé 2 2 õàíäàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë 2 Èðýýä¿éí àìüäðàëàà òºëºâëºõ 2 2 Ýð¿¿ë Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã2 6 2 õàðèëöàà óõàìñàðëàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-1 2 Ç¿ðõ, ñóäàñíû áîëîí àìüñãàëûí ýðõòýí Ýð¿¿ë áèå-3 18 òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë àæèëëàãààòàé 2 2 2 òàíèëöàõ 27
  • 28. Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä òýäãýýðýñ 2 2 ñýðãèéëýõ ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí øýýñ ÿëãàðóóëàõ ýðõòýí òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë 2 2 àæèëëàãààòàé òàíèëöàõ Ýìèéã çîõèñòîé õýðýãëýäýã áîëîõ, ýìèéí 2 2 õýðýãëýýíä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ ñóðàõ Çîõèîìîë àìüñãàë, ç¿ðõíèé èëëýã õèéõ, ÿñ õóãàðàëò, öóñ àëäàõ, õºëäºõ óñàíä 4 2 2 æèâýõ, õàõàõ, ò¿ëýãäýõ ¿åä ¿ç¿¿ëýõ àíõíû òóñëàìæ Àðõè òàìõè ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí áèåä 2 2 ¿ç¿¿ëýõ íºëººã òàéëáàðëàõ Áèåý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ àðãàä ñóðàëöàõ Õºõ òºìñ㺺 øàëãàæ ñóðàõ 2 Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-3 2 Ìýðãýæëèéí àíãèóäàä зааõаарбэлтгэжбайгаа“Ýð¿¿ëìýíä”õè÷ýýëèéí шинэчилсэнöºìàãóóëãà 11-ранги Õ¿ñíýãò 2.2.¹ Öàã Ñýäýâ Öàã Ýçýìøèõ àðãà áàðèë Ýçýìøâýë çîõèõ ìýäëýã Áèåä ¿¿ñäýã áîäèñûí Ãàäíààñ àâ÷ áóé õîîë Áîäèñûí ñîëèëöîî, 2 ñîëèëöîî, ò¿¿íèé à÷ òýæýýëèéí òóõàé, ò¿¿íèé åðºíõèé ç¿é òîãòîë õîëáîãäîë áèåä øèíãýõ íü Æèðýìñýí ¿åä áèåä Õÿíàëòàíä îðñíîîð ýõ, Æèðýìñíèé ¿åèéí ãàðàõ ººð÷ëºëò, ýõ 2 õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õîîëëîëò õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë áîéæèõ Ýð¿¿ë áèå 1 -12 öàã õýðõýí íºëººëºõ òóõàé òóõàé Ø¿ä, ò¿¿íèé ¿¿ðýã, Ø¿ä óãààõ àðãà÷ëàë, îî1 Àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë àõóé 2 á¿òýö, íàéðëàãà, ýð¿¿ë ñîéçîî çºâ ñîíãîõ, õîîë óíäàà áàéëãàõ àðãà çàì çºâ ñîíãîæ õýðýãëýõ Ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í Á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàí Ãîî ñàéõíû ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ àâàõäàà àíõààðàõ ýä 2 á¿òýýãäýõ¿¿íèé îíöëîã õýðýãëýõýä ç¿éëñ, êîä òýìäýãëýãýýã øèíæ ÷àíàð ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ óíøèæ ñóðàõ Áýëãèéí õàðèëöààíû Áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò Àþóëã¿é ñåêñ áà 4 òóõàé, áýëãèéí çàìûí ºâ÷íººñ ó/ñ, áèåä ¿ç¿¿ëýõ ÁÇÕª,ÄÎÕ- ûí òàëààð õàëäâàðò ºâ÷íººñ ó/ñ ñºðºã íºëºº Èðýýä¿éí àìüäðàëàà Àìüäðàëàà òºëºâëºæ 2 Àìüäðàëûí óòãà ó÷èð õàðèëöàà-6 òºëºâëºõ ñóðàõûí à÷ õîëáîãäîë Ýð¿¿ë Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã, Ãýð á¿ë áîëîõîä ýð ýì öàã2 Ãýð á¿ëèéí íèéãýìä õàðèóöëàãûã 2 õ¿íèé ¿¿ðýã, ààâ ýýæ ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã óõàìñàðëàõ áîëîõûí à÷ õîëáîãäîë Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-1 2 Òåñò- 1 Áàòàòãàë Ç¿ðõ, ñóäàñíû áîëîí Óóøèã, òàðààãóóð áîëîí áèå 2 - 18 öàã Ýð¿¿ë Ýðõòýí òîãòîëöîîíû óÿëäàà3 àìüñãàëûí ýðõòýí 2 õóðààãóóð ñóäàñ, õîëáîî òîãòîëöîîíû á¿òýö ¿éë ç¿ðõíèé ¿¿ðýã, òýäãýýð 28
  • 29. àæèëëàãààòàé õîîðîíäûí õàðèëöàí òàíèëöàõ õàìààðàë Õàëäâàðò øàð ºâ÷íèé Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ó/ñ 2 øèíæ òýìäýã, õàëäàõ òýäãýýðýýñ ñýðãèéëýõ àðãà àðãà çàì ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí øýýñ Ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿íèé ÿëãàðóóëàõ ýðõòýí Áººð áîëîí øýýñ áýëýã ýðõòíèé ¿éë òîãòîëöîîíû á¿òýö ¿éë 2 ÿëãàðóóëàõ ýðõòíèé ¿éë àæèëëàãàà, òýäãýýðèéí àæèëëàãààòàé àæèëëàãàà ¿¿ðýã òàíèëöàõ Ýìèéã çîõèñòîé õýðýãëýäýã áîëîõ ýìèéí Ýìèéí àíãèëàë, õýðãýëýýíä 2 ¿éë÷èëãýý, õýðýãëýýíèé Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ òóí ñóðàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë- 2 2 Óëàìæëàëò àðãààð Áàòàòãàë Çîõèîìîë àìüñãàë, ç¿ðõíèé èëëýã õèéõ, ÿñ Àíõíû ò¿ðãýí òóñëàìæ Ãýìòëèéí ¿åä ¿ç¿¿ëýõ õóãàðàëò, öóñ àëäàõ, ¿ç¿¿ëæ ñóðàõ, äàðààãèéí 4 àíõíû ò¿ðãýí òóñëàìæ, õºëäºõ óñàíä æèâýõ, øàòíû áàéãóóëëàãàä òýäãýýðèéí àíãèëàë õàõàõ, ò¿ëýãäýõ ¿åä õàíäàõ àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ Àðõè òàìõè Àðõè, òàìõèíû õîð óðøèã, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí Õ¿íèé áèåä ¿ç¿¿ëýõ 2 ýäãýýðèéí çºâ çîõèñòîé áèåä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã àðõè, òàìõèíû õîð õºíººë õýðýãëýý òàéëáàðëàõ Õ¿íñíèé Àìàðõàí ìóóäàæ, ãýìòýõ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õîîë, õ¿íñíèé õàäãàëàõ àðãàä 2 Õîîëíû õîðäëîãîîñ ó/ñ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñóðàëöàõ, õîîëíû õàäãàëàõ àðãà õîðäëîãîîñ ó/ñ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë- 3 2 Óëàìæëàëò àðãààð áàòàòãàë Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéã òóõàéí õè÷ýýëèéí ñýäýâ, ñýäýëæ¿¿ëýëòýýñ õàìààðóóëàíñóðãàëòûí èäýâõòýé àðãóóäààð çààõàä îþóòíóóäûí àñóóäàëä õàíäàæ áàéãàà áàéäàë, îëîíõóâèëáàð ãàðãàí ÿðèëöàæ, òýäãýýðýýñ õàìãèéí çºâ áîëîìæòîé ä¿ãíýëòèéã õèéõ ÷àäâàðààæìààð äýýøèëæ áàéñàí ñóðàãëòûí ÿâöàä àâñàí 2 óäààãèéí ñîðèëûí ä¿í íü ýõíèé óäàààìæèëò48.5% áàéñàí áîë 2 äàõü óäààãèéí ñîðèë äýýð 99.2% áîëæ ºññºí, ÷àíàð ñàéíáàéñàí. Ýíý õè÷ýýëèéí îíöëîã íü õàðèëöàí ÿðèëöàõ, áàãààð àæèëëàõ ãýõ ìýò ñóðãàëòûíèäýâõòýé àðãóóäûã àøèãëàäàã íü òóõàéí àñóóäëûã ººðñ人 øèéäâýðëýõ, òýð ÿâöäààõýë ÿðèàíû õºãæèë ñàéæèð÷ áàéäàã. Îëîí îþóòàí ñóðàã÷èä çýðýã ººðñäèéí ñàíàëààáóñäààñ ºðñºæ, çºâ îíîâ÷òîé õýëýõ, øààðäëàãà õè÷ýýëèéí ÿâöàä áàéíãà ãàðäàã íü òýäíèéõýë ÿðèàíû õºãæèëä ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéñàí. Òóðøèëòûí àíãè íü áóñàä ìýðãýæëèéí 29
  • 30. àíãèóäàà áîäâîë öàãèéí à÷ààëàë èë¿¿ ó÷ðààñ áàãø ñóðàëöàã÷èéí õàðèëöàà îéðòîõ,õè÷ýýë õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîî ñàéæèð÷, ñóðãàëòûã òàñðàëòã¿é îðîëò ãàðàëòûíçàð÷ìààð ÿâóóëæ áàéãàà íü òîäîðõîé ¿ð ä¿íãýý ºã÷ áàéñàí íü ñóðàã÷äûí ñýòãýë õàíàìæèéíñóäàëãàà 2 óäàà àâõûí çýðýãöýý ñóðãóóëèéí õºíäëºíãèéí øàëãàëòàíû 2 óäààãèéí ä¿íãýýññóäàëãààã àâ÷ àâ÷ ¿çýõýä 88.5% íü ñàéí ä¿íòýé øàëãàãäñàí äýýð ¿íäýñëýãäýí ãàð÷áàéëàà. 1.2. Áàãø íàðààñ àâñàí ñóäàëãààныдүн 1.1.Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéã ÿìàð ìýðãýæëèéí áàãø íàð çààäàã âý áàéíà âý? Хүснэгт2.3. Áàãø íàð ¹ Õàðèóëò Òîî Õóâü 1 Õèìè- áèîëîãèéí áàãø 5±0.2 21.8 2 Áèîëîãèéí áàãø íàð 6±0.3 27.7 3 Áàãà àíãèéí áàãø 5±0.2 22.7 4 Ýì÷ íàð 3±0.1 12.6 5 Õèìèéí áàãø 3±0.1 9.6 6 Áóñàä ìýðãýæëèéí áàãø 2±0.08 5.9 Çóðàã 2.1 "Ýð¿¿ë ìýíä" õè ýýëèéã ÿìàð ìýðãýæëèéí áàãø íàð çààäàã 27.7 30 21.8 22.7 25 20 12.6 15 9.6 5.9 10 5 0 Судалгаандоролцсонбагшнарын 21.8% ньхимибиологийн, 27.7%ньбиологийн, 22.7% ньбагаангийнбагш, 12.6% ньэмчнар, 9.2% ньхимийн, 5.9%ньбусадмэргэжлийнбагшнарбайна. 30
  • 31. Эндээсхарахадэрүүлмэндийнхичээлийгхимибиологи, биологи, ангидаасанбагшнарилүүзаадагньхарагдлаа. 1.2.Ýì÷ áóñ ìýðýãæèëòýé áàãø íàð ÝÌ-èéí õè÷ýýëèéã ÿìàð ñóðãàëòàíä õàìðàãäñàí ýñõèéã ñóäëàæ ¿çýõýä Çóðàã 2.2. Ýì áèø áàãø íàðààñ "ýð¿¿ë ìýíä" õè ýýë çààõ ÿìàð íýã ñóðãàëòàíä õàìðàãäñàí ýñýõ áýëòãýãäñýí, 79 % áýëòãýãäýýã¿é , 20.8 Ñóäàëãààíä õàðàãäñàí 24-í áàãø íàðûí 21 ýì÷ áèø áàãø áàéñàí áºãººä ÝÌ õè÷ýýë çààäàã á¿ãä áàãø íàðûí 79.1% Íîðâåãèéí òóñëàìæèéí áàéãóóëëàãà áîëîí áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçàð õàìòðàí ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýë çààäàã á¿õ áàãø íàðûã ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààõ àðãà ç¿éí ñóðãàëòàíä õàìðóóëñàí áàéíà. 1.3.Эрүүлмэндхичээлзаахñóðãàëòûí орчèн, ñóðãàëòàíä õýðýãëýõ ìàòåðèàë,òîíîã òºõººðºìæèéí õ¿ðýëöýý ÿìàð áàéäàã âý? Õ¿ñíýãò 2.4. Ñóðãàëò ÿâóóëàõ ¿ç¿¿ëýí, ãàðûí àâëàãà ÝÌ-èéí õè÷ýýë çààõ Êàáèíåò íü ñóðãàëòàíä çîðèóëñàí áýëòãýõ ñóðãàëòûí êàáèíåòòàé ýñýõ ìóëÿæ, áóñàä áàãàæ õýðýãñýë òîíîã òºõººðºìæ Ëàáîðàòîðèéí ºðººòýé ýñýõ àæèë õèéõ óðâàëæ áîäèñîîð õýð õàíãàäàã Óðâàëæ áîäèñ õ¿ðýëöäýãã¿é õ¿ðýëöäýãã¿é óðâàëæ áîäèñ óðâàëæ áîäèñ Òèéì õ¿ðýëöäýã õ¿ðýëöäýã áàéäàãã¿é áàéäàãã¿é áàéäàãã¿é çàðèì íýã ºðººòýé ºðººã¿é áàéäàã ¯ã¿éÁîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü 31
  • 32. 19 79.1 5 20.8 10 41.6 8 33.3 7 25 18 75 6 25 13 54 11 45.8 1 4.1 4 16.6 19 79.1± Çóðàã 2.3. Ýð¿¿ë ìýíä õè ýýëèéí îð èí, ñóðãàëòàíä õýðýãëýõ ìàòåðèàë òîíîã òºõººðºìæèéí õ¿ðýëöýý 90.00% 79.1% 75% 16.6% 80.00% 54.10% 54.1% 70.00% 60.00% 41.6% 33.3% 50.00% 25% 40.00% 20.8% 4.1% 30.00% 45.8% 20.00% 10.00% 0.00% õ¿ðýëöäýã óðâàëæ áîäèñ áàéäàãã¿é ¯ã¿é áàéäàãã¿é Òèéì óðâàëæ áîäèñ õ¿ðýëöäýã çàðèì íýã áàéäàãã¿é Óðâàëæ áîäèñ õ¿ðýëöäýãã¿é áàéäàã ºðººã¿é ºðººòýé ÝÌ-èéí õè ýýë çààõ êàáèíåòòàé ýñýõ Ñóðãàëò ÿâóóëàõ Ëàáîðàòîðèéí ºðººòýé ýñýõ àæèë õèéõ óðâàëæ ¿ç¿¿ëýí, ãàðûí áîäèñîîð õýð õàíãàäàã àâëàãà áýëòãýõ ñóðãàëòûí òîíîã òºõººðºìæ Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààõ êàáèíåò 79.1%, ñóðãàëòàíä çîðèóëñàí ìóëÿæ, áóñàä áàãàæ õýðýãñýë õ¿ðýëöäýãã¿é 41.6%, ñóðãàëò ÿâóóëàõ ¿ç¿¿ëýí ãàðûí àâëàãà áýëòãýõ ñóðãàëòûí òîíîã òºõººðºìæ õàíãàëòòàé áàéäàã75%, ëàáîðàòîðèéí ºðººòýé 54.1%, ñóðãàëò ÿâóóëàõ ¿ç¿¿ëýí ãàðûí àâëàãà õàíãàëòòàé áàéäàã ÷ äàäëàãà õèéõýä õýðýãëýõ óðâàëæ áîäèñ áàéäàãã¿é 79.1% õàðèóëæ áàéãàà íü ãàðäàí àæèëáàð áîëîí äàäëàãà õèéõ òîíîã òºõººðºìæ äóòàãäàëòàé áàéãàà íü ñóäàëãààíààñ õàðàãäàæ áàéíà. 1.4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã çаахадхамгийнсонирхолтойбайсанáîëîí çààõàä õýö¿¿ áàéñàí ÿìàð хичээлүүд áàéñàí âý? Õ¿ñíýãò 2.5. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã çààõàä ñîíèðõîëòîé áàéñàí çààõàä õàìãèéí õýö¿¿ ñýäýâ Àìíû ýð¿¿ë õºíäèéí àõóéí, íºõºí Õàëä- íºõºí ýð¿¿ë àðèóí õîîë ¿ðæèõ¿éí õîðò âàðò ¿ðæèõ¿éí õîðò ìýíä öýâýð òýæýýë ýð¿¿ë ìýíä çóðøèë ºâ÷èí ýð¿¿ë ìýíä çóðøèë áàéõã¿é Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî Áîäèò òîî õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü õóâü 32
  • 33. 3±0 12. 6± 25 5±0. 20. 2±0. 8. 7±0. 29. 1±0 4.1 13± 54. 7±0 29. 4± 16..1 5% 0.3 % 2 8% 08 3 3 1% .04 % 0.5 1% .3 1% 0.2 6% % Çóðàã 2.4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýë çààõàä ñîíèðõîëòîé áà õàìãèéí çààõàä õýö¿¿ õè ýýë 60% 54.10% 50% 40% 29.1% 29.1% 30% 25% 20.80% 16.6% 20% 8.3% 10% 4.10% 0% áàéõã¿é õîðò çóðøèë õîðò çóðøèë õàëäâàðò ºâ èí ýð¿¿ë àõóéí, àðèóí õîîë òýæýýë íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë öýâýð ìýíä ìýíä çààõàä õàìãèéí õýö¿¿ ñýäýâ Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã çààõàä õàìãèéí ñîíèðõîëòîé õè÷ýýë íü õîðò çóðøèë 7 áóþó29.1% , áàéñàí áºãººä îþóòàí ñóðàã÷èäàä àëü áîëîõ õîðò çóðøëààñ òàòãàëçàõ àðãàäñóðãàõ ñóðãàëò ÿâóóëàõ íü èë¿¿ ñîíèðõîëòîé áàéíà. Çààõàä õàìãèéí õýö¿¿ õè÷ýýë íü íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë áºãººä áàãø íàðûí13 áóþó 54.1% íü çààõàä õýö¿¿ õè÷ýýë ãýæ õàðèóëñàí áàéíà.1.5.Цаашидэрүүлмэндийнхичээлийгболовсронгуйболгохîä þó õèéõ âý? Õ¿ñíýãò 2.6.Ä/Ä Àñóóìæ Áàãø íàð Òîî Õóâü1. Хичээлийнагуулгыгболовсронгуйболгох 11±0.5 45.82. Цагийгнэмэгдүүлдэх 2±0.08 8.33. Орчингбүрдүүлэх 1±0.04 4.1 33
  • 34. 4. Гарынавлага, материалаархангах 5±0.2 20.8 5. Ñóðãàëò õýðýãëýãäýõ áàãàæ òîíîã òºõººðºìæòýé áîëæ 1±0.04 4.1 ñóðãàëòûí áààç áèé áîëãîõ 6. Äàäëàãà õèéõ ñóðãàëòûí õýðýãñýëòýé áîëãîõ 2±0.08 8.3 7. Ëàáîðàòîðèéí õè÷ýýëèéí ýì óðâàëæààð õàíãàõ 2±0.08 8.3 Çóðàã 2.5. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýëèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä 45.8% 50.00% 45.00% 40.00% 35.00% 30.00% 20.8% 25.00% 20.00% 15.00% 8.3% 8.3% 8.3% 10.00% 4.1% 4.1% 5.00% 0.00% Ñóäàëãààíä õàìðãàäñàí áàãø íàðûí 11 áóþó 45.8% íü õè÷ýýëèéí àãóóëàãûã áîëîâñðîãóé áîëãîõ, 20.8 íü ñóðãàëòûí ìàòåðèàë õýðýãñëýýð õàíãàõ íü ç¿éòýé ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. 2.1.Ñóðàã÷äààñ àâñàí ñóäàëãààíû ä¿í Хүснэгт2.7. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ¹ Àñóóëò Õàðèóëò Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òà ýð¿¿ë ìýíäèéí 1-4 16±0.2 29 13±0.2 23.2 29 26 õè÷ýýëèéã 4-8 11±0.2 19.5 16±0.2 28.6 27 24.41 õýää¿ãýýð àíãèàñ 8-12 26±0.4 47.2 23±0.4 41.8 49 44.5 ýõýëæ ñóäàëæ Îãò ýõýëñýí áý? 2±0.03 4.05 3±0.1 5.4 5 9.5 ñóäëààã¿é Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.6. 34
  • 35. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýëèéã õýää¿ãýýð àíãèàñ ñóäëàæ ýõýëñýí 47.2 50 41.8 40 29 28.6 30 23.2 19.5 Òóðøèëòûí 20 4.05 5.4 Õÿíàëòûí 10 0 1- 4 àíãè 4-8 àíãè 8-12 àíãè Îãò ñóäëààã¿é Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí îþóòàíóóäûí 44.5% íü 8-12 àíãèä “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéã ñóäëàæ ýõýëñýí áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.8. Ýð¿¿ë ìýíäèéí Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ áîëîâñðîëûí ñóðãàëò Õàðèóëò Õóâ Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî ìàíàé ÅÁÑûí ü ñóðãóóëüä õèð ×àíàðòàé 22±0.4 40 22±0.4 40 44 40¹ ÷àíàðòàé çààãäàæ ÷àíàðã¿é 8±0.3 14.5 10±0.2 18.1 18 16.3 áàéíà ãýæ òà ¿çýæ Äóíä çýðýã 25±0.5 45.4 23±0.4 41.8 48 43.6 áàéíà âý? Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.7 Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñóðãàëò ìàíàé ÅÁÑ - ûí ñóðãóóëüä õèð àíàðòàé çààãäàæ áàéíà ãýæ òà ¿çýæ áàéíà 45.4 50 40 40 41.8 40 30 Òóðøèëòûí àíãè 18.1 20 14.5 Õÿíàëòûí àíãè 10 0 àíàðòàé àíàðã¿é Äóíä çýðýã Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñóðãàëò ìàíàé ÅÁÑ-ûí ñóðãóóëüä 43.6% íü äóíä çýðýã çààäàã ãýæ õàðèóëæýý Õ¿ñíýãò 2.9. 35
  • 36. Òóðøèëòûí Õÿíàëòûí Äóíäàæ ¹ Àñóóëò Õàðèóëò àíãè àíãè Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâü Áàãøèéí ìýäëýã, óð 18 3.2 27 5.53 45 28.6 ÷àäâàð Ñóðãàëò, òîíîã Ýð¿¿ë ìýíäèéí òºõººðºìæ, ¿ç¿¿ëýí 18 32.3 11 20.9 29 18.4 õè÷ýýëèéí ñóðãàëò òàðààõ ìàòåðèàë ÿâàãäàõ ¿åä ñºð㺺ð áàãà3 íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ Áîäèò ¿ç¿¿ëýíã¿¿ä 12 22.5 14 24.8 26 16.5 áàéäàã óó? 7õîíîãò îðæ áóé 19 34.3 21 38 40 25.4 öàãèéí õýìæýý Áýðõøýýëã¿é áàéíà 9 3.4 3 5.7 12 7.6 Áóñàä 2 4.1 3 5.1 5 3.1 Ñóäàëãààíû ä¿í 78 100 79 100 157 100 /äàâõàðäñàí òîîãîîð / Çóðàã 2.8. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýëèéí ñóðãàëò ÿâàãäàõ ¿åä ñºð㺺ð íºëººëºõ õ¿ èí ç¿éëñ 38 40 32.3 34.3 35 24.8 30 20.9 22.5 25 20 15 5.53 3.2 3.45.7 5.1 4.17 10 5 Òóðøèëòûí àíãè 0 Õÿíàëòûí àíãè Óã àñóóëòàíä õàìðàãäñàí îþóòàíóóäèéí 28.6 % íü áàãø íàðûí ìýäëýã óð ÷àäâàð íºëººëäºã ãýæ õàðèóëñàí Õ¿ñíýãò 2.10. Òóðøèëòûí Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ àíãè¹ Àñóóëò Õàðèóëò Õóâ Õóâ Òîî Òîî Òîî Õóâü ü ü Ìýäëýãòýé áîëîõ 77±1.4 35 68±1.2 36.1 145 35.5 Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëä ªâ÷íººñ áîëîâñðîë îëæ àâñíààð 67±1.2 30.4 57±1.0 30.1 124 30.3 óðüä.ñýðãèéëýõ òàíû àìüäðàëä ÿìàð à÷4 Àìüäðàëäàà õîëáîãäîëòîé âý? 76±1.3 34.5 63±1.1 33.6 139 34 õýðýãëýõ Ñóäàëãààíû ä¿í 220 100 188 100 408 100 /äàâõàðäñàí òîîãîîð / 36
  • 37. Çóðàã 2.9. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýëä áîëîâñðîë îëæ àâñíààð òàíû àìüäðàëä ÿìàð à õîëáîãäîëòîé 38 36.1 35 34.5 36 33.6 34 32 30.4 30.1 Òóðøèëòûí àíãè 30 Õÿíàëòûí àíãè 28 26 Ìýäëýãòýé áîëîõ ªâ íººñ Àìüäðàëäàà óðüä.ñýðãèéëýõ õýðýãëýõ Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí îþóòàíóóä íü ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëýýð çààñàí ç¿éëèéã àìüäðàëäàà õýðýãëýíý ãýæ 35.5 % íü õàðèóëæ áàéãàà íü óã õè÷ýýëýýð îëæ àâñàí ìýäëýãýý áàòàòãàí àìüäðàëä õýðýãëýõ øààðäëàãàòàé ãýäýã íü õàðàãäàæ áàéíà Õ¿ñíýãò2.11. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ¹ Àñóóëò Õàðèóëò Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâü Ìàø ñàéí Ìàíàé Äàðõàí-ªð㺺 17±0.3 30.9 6±0.1 10.9 23 20.95 ñóðãóóëüä Ýð¿¿ë Ñàéí Ìýíäèéí áîëîâñðîëûí 18±0.3 32.7 21±0.4 38.1 39 35.4 ñóðãàëò õèð Äóíä ÷àíàðòàé ÿâàãäàæ 12±0.2 21.8 16±0.2 29 28 25.4 áàéíà âý? Ìóó 8±0.1 14.5 12±0.2 21.8 20 18.1 Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.10. Äàðõàí ºð㺺 ñóðãóóëüä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýë õèð àíàðòàé ÿâàãääàã 38.1 40 30.9 32.7 35 29 30 21.8 21.8 25 20 Òóðøèëòûí àíãè 14.5 15 10.9 Õÿíàëòûí àíãè 10 5 0 Ìàø ñàéí Ñàéí Äóíä Ìóó 37
  • 38. Óã àñóóëòàíä ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí îþóòàíóóäûí 35.4% íü ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéã ñàéí çààäàã ãýæ õàðèóëæýý. Õ¿ñíýãò 2.12. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ¹ Àñóóëò Õàðèóëò Õóâ Òîî Õóâü Òîî Òîî Õóâü ü Òîõèð÷ áàéíà Îäîîãèéí ìàíàé 8±0.2 14.5 23±0.4 41.8 31 28.1 ñóðãóóëüä ìºðäºæ áóé Ýð¿¿ë ìýíäèéí Òîõèðîõã¿é õè÷ýýëèéí6 áàéíà. 32±0.6 58.1 30±0.5 54.5 62 56.3 ñóðãàëòûí ïðîãðàìì òàíä õýð òîõèð÷ Ìýäýõã¿é áàéíà âý? 15±0.2 27.2 2±0.03 3.6 17 15.4 áàéíà Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.11. Ìàíàé ñóðãóóëüä îäîîãèéí ìºðäºæ áóé ýð¿¿ë ìýíä õè ýýëèéí ñóðãàëòûí ïðîãðàìì òàíä õèð òîõèðäîã 58.1 54.5 60 41.8 40 27.2 14.5 Òóðøèëòûí àíãè 20 3.6 Õÿíàëòûí àíãè 0 Òîõèð áàéíà Òîõèðîõã¿é Ìýäýõã¿é áàéíà áàéíà Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí îþóòàíóóäûí 56.3% íü ñóðãàëòûí ïðîãðàìì íü òîõèðîõã¿é áàéíà ãýæ õàðèóëñàí íü ÌѯÒ-ä ñóðäàã îþóòàíóóä íü õè÷ýýëèéí ïðîãðàììûã ººð÷ëºõ øààðäëàãà áàéãàà ãýäãèéã õàðèóëæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.13. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ ̺í ìàíàé ñóðãóóëüä Õàðèóëò Õóâ ìºðäºæ áóé ýð¿¿ë Òîî Òîî Õóâü Òîî Õóâü ü ìýíäèéí õè÷ýýëèéí Öàãèéã íýìýõ ïðîãðàììûí öàãèéí 17±0.3 30.9 23±0.4 41.8 40 36.3 øààðäëàãàã¿é¹ õóâààðëàëòàíä Öàãèéã íýìýõ òàíû ñàíàë 35±0.6 63.6 27±0.4 49 62 56.3 øààðäëàãàòàé Ìýäýõã¿é áàéíà. 3±0.05 5.4 5±0.03 9.0 8 7.2 Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.12. 38
  • 39. Ìàíàé ñóðãóóëüä ìºðäºæ áóé ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýëèéí ïðîãðàììûí öàãèéí õóâèàðëàëòàíä òàíû ñàíàë 63.6 70 60 49 50 41.8 40 30.9 Òóðøèëòûí àíãè 30 Õÿíàëòûí àíãè 20 9 5.4 10 0 Öàãèéã íýìýõ Öàãèéã íýìýõ Ìýäýõã¿é áàéíà øààðäëàãàã¿é øààðäëàãàòàé Óã àñóóëòàíä 56.3 % íü ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí öàãèéã íýìýõ øààðäëàãàòàé ãýæýý. Õ¿ñíýãò 2.14. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ¹ Àñóóëò Õàðèóëò Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâü ÅÁÑ-ûí 10-ð àíãèä Ìýäýõã¿é áàéíà 2±0.03 3.6 3±0.05 5.57 5 4.5 Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë 4 öàã 12±0.2 21.8 12±0.2 22 24 21.8 7 õîíîãò õýäýí öàã 2 öàã 31±0.6 56.3 29±0.5 53.3 60 54.58 îðäîã òàëààð òà ñóäëàæ ¿çñýí ¿¿? Ñîíãîëòîîð 10±0.2 18.1 11±0.2 19.1 21 19 Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.13. ÅÁÑ-ûí 10-ð àíãèä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýë 7 õîíîãò õýäýí öàã îðäîã òàëààð òà ñóäàëñàí óó 56.3 53.3 60 50 40 30 21.8 22 Òóðøèëòûí àíãè 18.1 19.1 20 Õÿíàëòûí àíãè 10 3.6 5.57 0 Ìýäýõã¿é 4 öàã 2 öàã Ñîíãîëòîîð áàéíà Ñóäàëãààíä õàìðàãñäûí 54.5 % 2 öàã, õàðèóëñàí íü ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýë ÅÁÑóðãóóëüä 7 õîíîãò 2 áàéäàã ãýäèéã ¿íýí õàðèóëñàí áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.15. 39
  • 40. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ¹ Àñóóëò Õàðèóëò Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâü ÝÌ-èéí õè÷ýýëèéã Îéëãîìæã¿é 0 0 8±0.2 14.5 8 7.2 îéëãîìæòîé, Îéëãîìæòîé 55±1.0 100 43±0.8 78.1 98 899 çààäàã óó? Ìýäýõã¿é áàéíà 0 0 4±0.01 7.2 4 3.6 Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.14. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýëèéã îéëãîìæòîé çààäàã ýñýõ 100 100 78.1 80 60 Òóðøèëòûí àíãè 40 Õÿíàëòûí àíãè 14.5 20 7.2 0 0 0 Îéëãîìæã¿é Îéëãîìæòîé Ìýäýõã¿é áàéíà Ñóäàëãààíä õàðàãäñûí 89 % íü Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéã îéëãîìæòîé çààäàã ãýæ õàðèóëñàí. Õ¿ñíýãò2.16. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ¹ Àñóóëò Õàðèóëò Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òåñòýýð Òàíû ÝÌ-èéí 19±0.3 34.5 15±0.2 27.2 34 30.9 õè÷ýýëèéí ñýäâèéí Àìààð ä¿íã ÿìàðõóó 13±0.2 23.6 10±0.2 18.1 23 20.910 áàéäëààð ãàðãàâàë Áè÷ãýýð 8±0.1 14.5 12±0.2 21.8 20 18.1 ñýòãýëä òàíü èë¿¿ Áèå íèéöýõ âý? 15±0.2 27.2 18±0.3 32.7 33 30 äààëòààð Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.15. 40
  • 41. ÝÌ-èéí õè ýýëèéí ñýäâèéí ä¿íã ÿìàð áàéäëààð ä¿ãíýõ òàëààð òàíû ñàíàë 34.5 32.7 35 27.2 27.2 30 23.6 21.8 25 18.1 20 14.5 15 Òóðøèëòûí àíãè 10 Õÿíàëòûí àíãè 5 0 Òåñòýýð Àìààð Áè ãýýð Áèå äààëòààð Ýíäýýñ ¿çýõýä òóðøèëòûí àíãèéí îþóòàíóóä 19 áóþó 34.5% íü òåñòýýð ãýæ õàðèóëñàí áîë õÿíàëòûí àíãèéí îþóòàíóóä íü 18 áóþó 32.7íü áèå äààëòààð ä¿ãí¿¿ëýõ ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. Õ¿ñíýãò 2.16. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ¹ Àñóóëò Õàðèóëò Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òàíä çààãäàæ áóé Òèéì 50±0.3 90.9 48±0.8 87.5 98 89 õè÷ýýë¿¿äýýñ õàìãèéí ãîë, àìüäðàëä ¯ã¿é11 1±0.01 1.8 4±0.07 6.64 5 4.5 õýðýãòýé õè÷ýýë ÝÌ- èéí õè÷ýýë ãýäýãòýé Ìýäýõã¿é 4±0.07 7.2 3±0.03 5.8 7 6.3 òà ñàíàë íèéëýõ ¿¿? áàéíà Ñóäàëãààíû ä¿í 55 100 55 100 110 100 Çóðàã 2.16. Çààãäàæ áóé õè ýýëèéí äîòðîîñ àìüäðàë õýðýãòýé õè ýýë ýð¿¿ë ìýíäèéí õè ýýë ãýäýãò ñàíàë íèéöýõ ¿¿ 90.9 87.5 100 Òóðøèëòûí àíãè 50 1.8 6.64 7.2 5.8 Õÿíàëòûí àíãè 0 Òèéì ¯ã¿é Ìýäýõã¿é Ýíäýýñ õàðàõàä 89% íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë íü àìüäðàëä õýðýãòýé õè÷ýýë ãýæ õàðèóëñàí . Эрүүлмэндийнболовсролыгэзэмшүүлжбайгаабайдалтөлөв, эрүүлмэндийнхичээлийнмэдлэг, чадвар, 41
  • 42. дадлынтүвшингтанадахзорилгоорсурагчдындунддараахсудлагаа, асуумжийгавчдүнгхаруулав /Хүснэгт 4/ ЭрүүлмэндийнболовсролынхэрэгцээгсудалсандүнХүснэгт2.17. Òóðøèëòûí àíãè Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ¹ Ñýäâèéí íýð Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâü1 Õàâäàð ºâ÷èí 2 3.7 2 3.8 4 3.62 Ýìèéí õýðýãëýý 3 5.6 7 13.2 10 8.63 Áýëãèéí çàí ¿éë 15 15.2 17 33.4 32 294 Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãóóä 17 30.2 36 65.1 53 41.85 Íÿðàé õ¿¿õäèéí àñàðãàà ñóâèëãàà 2 1.8 1 1.7 3 2.76 Õîðò çóðøèë, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ 20 36.6 22 44.5 42 38.17 Õîîë õ¿íñ çºâ õàäãàëàõ, áîëîâñðóóëàõ 8 14.7 3 4.8 11 108 Äàðàëò ºâ÷íèé òóõàé, ÿàãààä èõýñäýã 4 7.2 9 16 13 11.8 øàëòãààí9 Ìàëààñ õ¿íä õàëäâàðëàäàã õàëäâàðò 1 2.8 9 17.4 10 9 ºâ÷èí10 Ñòðåññ 9 15.7 18 11.1 27 24.511 Òóðàõ àðãà 2 4.2 5 9.05 7 6.312 Ýëýã, Ẻð, äîòîð ýðõòýíèé òóõàé 8 15.2 3 5.9 11 1013 Áàéãàëü îð÷íû íºëºº õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä 1 0.7 2 3.1 3 2.7 íºëººëºõ14 Äàñãàë õºäºë㺺í àýðîáåê 1 2.3 1 1.3 2 1.815 Áàìáàé áóë÷èðõàé 1 1.1 3 5.9 4 3.616 Ìýðãýæëèéí ºâ÷íèé òàëààð 5 9.1 38 68.2 43 3917 Àíõíû ò¿ðãýí òóñëàìæ 15 27.6 23 42 38 3818 Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí 1 0.4 3 1.7 4 3.6 Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí õýðýãöýýã ñóäëàæ ¿çýõýä æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà ãýæ 41.8% íü õàðèóëñàí áàéãàà íü óã ñýäâýýð çààëãàõ èë¿¿ ñîíèðõîëòîé áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Çóðàã.2.17. 42
  • 43. Ýð¿¿ë ìýíä õè ýýëýýð ÿìàð ñýäâýýð õè ýýë çààëãàõûã õ¿ñäýã 50 41.8 39 38.1 38 40 29 24.5 30 20 11.8 10 10 9 8.6 6.3 6.3 10 3.6 3.6 2.7 2.7 1.8 0Ñóðãàëòûí äàðàà òóðøèëò áîëîí õÿíàëòèéí àíãèóäûí àìæèëò, ÷àíàðûã õàðèöóóëàí ¿çýõýä /øàëãàëòààð / Õ¿ñíýãò 2.18.¹ Òóðøèëòûí Õÿíàëòûí àíãè Äóíäàæ àíãèÝð¿¿ë ìýíäèéí Òîî Õóâü Òîî Õóâü Òîî Õóâüõè÷ýýëèéã òóðøèëò Àìæèëò 55±1.0 100 48±0.8 87.7 103 93.6%áîëîí õÿíàëòèéí àíãèäõè÷ýýë çààñíû äàðàààâñàí àìæèëò, ÷àíàðûã ×àíàðòàé 50±0.9 90.3 42±0.7 76.2 92 83.6%õàðèöóóëàí ¿çýõýä Çóðàã 2.18. Ñóðãàëòûí äàðàà òóðøèëò áîëîí õÿíàëòûí àíãèéí àìæèëò, àíàðûã õàðüöóóëæ ¿çýõýä 100 90.3 87.2 77.7 100 21.8 12.7 9.09 0 òóðøèëòûí àíãè 0 õÿíàëòûí àíãè 43
  • 44. Òóðøèëòûí àíãèéí îþóòàíóóäûí àìæèëò 100% áàéõàä õÿíàëòûí àíãè îþóòàíóóä íü 87.7%-òàé, ÷àíàð íü òóðøèëòûí àíãè 90.% áàéõàä õÿíàëòûí àíãè 76.2% áàéãàà íü õè÷ýýëèéíàãóóëãà àðãà ç¿éã ººð÷ëºõ õýðýãòýé áàéãàà íü õàðàãäëàà. “Дархан-ªргөө”ñургуулийнÌýðãýæëèéíанханшатныàíãèóäàäодооçààãäàæáàéãàà“Ýð¿¿ëìýíä”õ è÷ýýëèéíñýäýâ÷èëñýíòºëºâëºãºº Õ¿ñíýãò ¹ 2.19. Áàãö Áàãö ¹ Ñýäâèéí íýð Äýä ñýäýâ Öàã öàã Ñåì Ëåêö Ëàá Áîäèñûí ñîëèëöîî, åðºíõèé ç¿é 2 2 òîãòîë Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, õóâöàñëàëò, õºäºë㺺í, 2 21 Ýð¿¿ë áèå 12 õÿíàëòàíä áàéõûí à÷ õîëáîãäîë Çî÷ëîõ, çî÷ëóóëàõ ¸ñîíä 2 2 ñóðàëöóóëàõ Ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ 2 2 õýðýãëýõýä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ Àþóëã¿é ñåêñ áà ÁÇÕª,ÄÎÕ-ûí 4 2 2 òàëààð2 Ýð¿¿ë 6 Èðýýä¿éí àìüäðàëàà òºëºâëºõ 2 2 õàðèëöàà Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã, 2 2 õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-1 2 2 Дүн /цагаар/ 18 10 8 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéíагуулгын¿ëãýð÷èëñýíõ¿ðýýáîëîíìýðãýæëèéíñóðãóóëèéíîþóòíóóäààññóäàëãààãààðàâñàíñàíàëыг¿íäýñëýíöààøèäìýðãýæëèéíñóðãóóëüäçààõÝð¿¿ëìýíäõè÷ýýëèéíàãóóëãûí¿ëãýð÷èëñýíçàãâàð Ìýðãýæëèéí 10 - ð àíãèóäàä заахаарбэлтгэжбайгаа“Ýð¿¿ëìýíä”õè÷ýýëèéíñýäýâ÷èëñýíòºëºâëºãºº Õ¿ñíýãò ¹2.20. Ñýäâèé Áàã Áàãö öàã ¹ Äýä ñýäýâ Öàã í íýð ö 44
  • 45. öàã Ëåêö Ñåì Ëàá Õ¿íñíèé íîãîî òàðèõ, õýðýãëýõ, ñ¿¿ öàãààí 2 2 Ýð¿¿ë 1. èäýý áîëîâñðóóëàõ àðãàä ñóðàëöàõ îð÷èí 6 Çîõèñòîé õîîëëîëò 2 2 Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéã àñàð÷ õàìãààëàõ 2 2 Õàâäàð ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ 2 2 Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû òóõàé 2 2 Àìèí äýì áóþó âèòàìèíû òóõàé 2 2 Öóñíû äàðàëò ò¿¿íèé ººð÷ëºëò, 2 2 óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ Áàòàòãàë õè÷ýýë - 1 2 2 Ø¿ä ýð¿¿ë áîë áèå ýð¿¿ë áàéõûí ¿íäýñ 2 2 Ýð¿¿ë áèå Ìàëààñ õ¿íä äàìæäàã ºâ÷ëºëèéí òàëààð 2 2 2. 30 Ìýðãýæëèéí ºâ÷ëºëèéí òàëààð 2 2 Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿çëýãèéí à÷ 2 2 õîëáîãäîë Èîä äóòëûí õàì øèíæ 2 2 Øèìýã÷ õîðõîéí òóõàé 2 2 Áèåèéí æèíãýý õÿíàõ 2 2 Àíõíû ò¿ðãýí òóñëàìæ 2 2 Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéã àñðàõ 2 2 Áàòàòãàë õè÷ýýë - 2 2 2 Нийтцаг 36 16 20 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ¿ëãýð÷èëñýí õ¿ðýý áîëîíìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí îþóòíóóäààñ ñóäàëãààãààð àâñàí ñàíàë äýýð ¿íäýñëýí öààøèäìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààõ Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí àãóóëãûí ¿ëãýð÷èëñýí çàãâàð Ìýðãýæëèéí 11- ð àíãèóäàä îðîõ “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí ñýäýâ÷èëñýí òºëºâëºãºº Хүснэгт2.21.ä/ä Ñýäâèéí íýð Áàãö Äýä ñýäýâ Öàã Áàãö öàã Ñåì Ëåêö Ëàá Áîäèñûí ñîëèëöîî, åðºíõèé ç¿é 2 2 òîãòîë Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, õóâöàñëàëò, õºäºë㺺í, 4 2 2 Ýð¿¿ë áèå -1 õÿíàëòàíä áàéõûí à÷ õîëáîãäîë, 1 12 Àþóëã¿é ñåêñ áà ÁÇÕª, ÄÎÕ- ûí òàëààð Çî÷ëîõ, çî÷ëóóëàõ ¸ñîíä 2 2 ñóðàëöàõ Ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ, 2 2 45
  • 46. õýðýãëýõýä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë 2 Èðýýä¿éí àìüäðàëàà òºëºâëºõ 2 2 õàðèëöà Ýð¿¿ë Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã, 2 2 6 à õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-1 2 Ç¿ðõ, ñóäàñíû áîëîí àìüñãàëûí 2 2 ýðõòýí òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë àæèëëàãààòàé òàíèëöàõ Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä òýäãýýðýñ 2 2 ñýðãèéëýõ ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí øýýñ ÿëãàðóóëàõ ýðõòýí òîãòîëöîîíû 2 2 á¿òýö, ¿éë àæèëëàãààòàé òàíèëöàõ Ýìèéã çîõèñòîé õýðýãëýäýã 2 2 áîëîõ, ýìèéí õýðýãëýýíä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ ñóðàõ Ýð¿¿ë áèå-2 Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-2 2 3 18 Çîõèîìîë àìüñãàë, ç¿ðõíèé èëëýã õèéõ, ÿñ õóãàðàëò, öóñ 4 2 2 àëäàõ, õºëäºõ óñàíä æèâýõ, õàõàõ, ò¿ëýãäýõ ¿åä ¿ç¿¿ëýõ àíõíû òóñëàìæ Àðõè òàìõè ìàíñóóðóóëàõ 2 2 áîäèñûí áèåä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã òàéëáàðëàõ Áèåý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ àðãàä ñóðàëöàõ Õºõ òºìñ㺺 øàëãàõ àðãàä ñóðàëöàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-3 2 Ìýðãýæëèéí àíãèóäàä зааõаарбэлтгэжбайгаа“Ýð¿¿ëìýíä”õè÷ýýëèéíшинэчилсэнöºìàãóóëãà 11- ранги Хүснэгт2.22. Öà Ýçýìøâýë çîõèõ¹ Öàã Ñýäýâ Ýçýìøèõ àðãà áàðèë ã ìýäëýã Áèåä ¿¿ñäýã áîäèñûí Ãàäíààñ àâ÷ áóé õîîë Áîäèñûí ñîëèëöîî, åðºíõèé ç¿é Ýð¿¿ë áèå 1 -12 öàã 2 ñîëèëöîî, ò¿¿íèé à÷ òýæýýëèéí òóõàé, òîãòîë õîëáîãäîë ò¿¿íèé áèåä øèíãýõ íü Æèðýìñýí ¿åä áèåä Õÿíàëòàíä îðñíîîð ýõ,1 ãàðàõ ººð÷ëºëò, ýõ õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò 2 õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë áîéæèõ õýðõýí íºëººëºõ òóõàé òóõàé Çî÷ëîõ,çî÷ëóóëàõ ¸ñîíä 2 Õ¿íèéã õ¿íäëýõ, çî÷ëîõîä Ìîíãîë÷óóäûí çî÷íîî 46
  • 47. ñóðàëöóóëàõ áàðèìòëàõ äýã æóðàì õ¿íäëýõ ¸ñ Á¿òýýãäýõ¿¿í Ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í Ãîî ñàéõíû õóäàëäàí àâàõäàà ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ 2 á¿òýýãäýõ¿¿íèé îíöëîã àíõààðàõ ýä ç¿éëñ, õýðýãëýõýä ø¿¿ìæëýëòýé øèíæ ÷àíàð êîä òýìäýãëýãýýã õàíäàõ óíøèæ ñóðàõ Áýëãèéí çàìûí Áýëãèéí õàðèëöààíû Àþóëã¿é ñåêñ áà ÁÇÕª,ÄÎÕ- õàëäâàðò ºâ÷íººñ ó/ñ, 4 òóõàé, áýëãèéí çàìûí ûí òàëààð áèåä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã õàëäâàðò ºâ÷íººñ ó/ñ íºëºº Àìüäðàëàà òºëºâëºæ Èðýýä¿éí àìüäðàëàà òºëºâëºõ 2 Àìüäðàëûí óòãà ó÷èð õàðèëöàà-6 ñóðàõûí à÷ õîëáîãäîë Ýð¿¿ë Ãýð á¿ë áîëîõîä ýð ýì öàã2 Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã, Ãýð á¿ëèéí íèéãýìä 2 õ¿íèé ¿¿ðýã, ààâ ýýæ õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã áîëîõûí à÷ õîëáîãäîë Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-1 2 Òåñò- 1 Áàòàòãàë Óóøèã, òàðààãóóð áîëîí Ç¿ðõ, ñóäàñíû áîëîí àìüñãàëûí õóðààãóóð ñóäàñ, Ýðõòýí òîãòîëöîîíû ýðõòýí òîãòîëöîîíû á¿òýö ¿éë 2 ç¿ðõíèé ¿¿ðýã, òýäãýýð óÿëäàà õîëáîî àæèëëàãààòàé òàíèëöàõ õîîðîíäûí õàðèëöàí õàìààðàë Õàëäâàðò øàð ºâ÷íèé Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ó/ñ 2 øèíæ òýìäýã, õàëäàõ òýäãýýðýýñ ñýðãèéëýõ àðãà àðãà çàì ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí øýýñ Ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿íèé Áººð áîëîí øýýñ ÿëãàðóóëàõ ýðõòýí òîãòîëöîîíû áýëýã ýðõòíèé ¿éë 2 ÿëãàðóóëàõ ýðõòíèé á¿òýö ¿éë àæèëëàãààòàé àæèëëàãàà, òýäãýýðèéí ¿éë àæèëëàãàà òàíèëöàõ ¿¿ðýã Ýð¿¿ë áèå 2 - 18 öàã Ýìèéã çîõèñòîé õýðýãëýäýã Ýìèéí àíãèëàë, Ýìèéí çîõèñòîé áîëîõ ýìèéí õýðãýëýýíä 2 ¿éë÷èëãýý, õýðýãëýýíèé õýðýãëýý3 ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ ñóðàõ òóí Ä¿ãíýëò õè÷ýýë- 2 2 Óëàìæëàëò àðãààð Áàòàòãàë Çîõèîìîë àìüñãàë, ç¿ðõíèé Àíõíû ò¿ðãýí òóñëàìæ èëëýã õèéõ, ÿñ õóãàðàëò, öóñ Ãýìòëèéí ¿åä ¿ç¿¿ëýõ ¿ç¿¿ëæ ñóðàõ, àëäàõ, õºëäºõ óñàíä æèâýõ, 4 àíõíû ò¿ðãýí òóñëàìæ, äàðààãèéí øàòíû õàõàõ, ò¿ëýãäýõ ¿åä àíõíû òýäãýýðèéí àíãèëàë áàéãóóëëàãàä õàíäàõ òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ Àðõè òàìõè ìàíñóóðóóëàõ Àðõè, òàìõèíû õîð Õ¿íèé áèåä ¿ç¿¿ëýõ áîäèñûí áèåä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã 2 óðøèã, ýäãýýðèéí çºâ àðõè, òàìõèíû õîð õºíººë òàéëáàðëàõ çîõèñòîé õýðýãëýý Àìàðõàí ìóóäàæ, ãýìòýõ Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õîîë, õ¿íñíèé õàäãàëàõ àðãàä ñóðàëöàõ, 2 Õîîëíû õîðäëîãîîñ ó/ñ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õîîëíû õîðäëîãîîñ ó/ñ õàäãàëàõ àðãà Ä¿ãíýëò õè÷ýýë- 3 2 Óëàìæëàëò àðãààð áàòàòãàë Òóðøèëòûí 2 àíãèä /¯ñ÷èí ãîî çàñàë÷-28, Õîîë-¯éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè –27 íèéò 55 îþóòàíä äýýðõè øèíэ÷ëýõáîëîìæòîéõè÷ýýëèéíïðîãðàììààðñóðãàëòûãÿâóóëñàí. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë ñºð㺺ð íºëººëäºã ç¿éë ãýñýíä 34.3% õè÷ýýëèéí öàã áàã, óã õè÷ýýë íü àìüäðàëä 47
  • 48. õýðýãòýé ãýæ 34,5% , ñóðãàëòûí ÷àíàð ñàéí 32.7%,õè÷ýýëèéí ïðîãðàìì òîõèðîõã¿é 58.1%,õè÷ýýëèéí öàãèéã íýìýõ 63.6% õè÷ýýëèéã òåñòýýð ä¿ãíýõ 34.5, ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýë õàìãèéí÷óõàë õè÷ýýë 90.9% õýðýãòýé ãýæ õàðèóëñàí áàéõàäÅÁÑ õè÷ýýëèéí ïðîãðàììààð îðñîí àíãè “Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë ñºð㺺ð íºëººëäºã ç¿éëãýñýíä 38 % õè÷ýýëèéí öàã áàã, óã õè÷ýýë íü àìüäðàëä õýðýãòýé ãýæ 33,6% , ñóðãàëòûí÷àíàð ñàéí 38.1%,õè÷ýýëèéí ïðîãðàìì òîõèðîõã¿é 54.5%, õè÷ýýëèéí öàãèéã íýìýõ 49%õè÷ýýëèéã áèå äààëòààð ä¿ãíýõ 32.7, ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýë õàìãèéí ÷óõàë õè÷ýýë 87.5%õýðýãòýé ãýæ õàðèóëñàí áàéãààãààñ ¿çýõýäÒóðøèëò õÿíàëòûí á¿ëýãòýé õàðüöóóëâàë ç¿ãýýð áàéäàã Òóðøèëòûí ¿ð ä¿íä ìýäëýã÷àäâàð ÿàñàí âý? Ä¿ãíýëò 1. МСҮТ-ä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààæ áóé áàãø íàðûí 12.6 % íü ýìíýëãèéí ìýðãýæèëòýé áîëîâ÷ ñóðãàí çààõ àðãà ç¿éí ìýðãýøèë ¿ã¿é áàãø íàð, 79.1% íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîãèíî õóãàöààíû ìýðãýø¿¿ëýõ ñóðãàëòàíä õàìðàãäñàí áàãø íàð çààæ áàéãàà áîëîí 56.1%-ä ñóðãàëòûí îð÷èí á¿ðäýýã¿é áàéãàà íü ñóðãàëòûí ÷àíàðò ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà. Öààøèä багшбэлтгэдэгсургуулиудынсургалтынхөтөлбөртэрүүлмэндийнболовср ололгохцагтусгаххэрэгцээбайгаагнотолжбайна. 2. Òóðøèëòûí àíãèä ñàéæðóóëñàí õºòºëáºð, òºëºâëºãººíèé äàãóó õè÷ýýë çààõàä óëèðàëûí øàëãàëòààð ñóðãàëòûí àìæèëò 100 %, ÷àíàð 90.3% áîëæ äýýøèëæ õÿíàëòûí á¿ëãýýñ èë¿¿ ìýäëýã ÷àäâàð õàíäëàãà ýçýìøñýíèéã ¿çýõýä îäîîãèéí ìºðäºæ áóé õºòºëáºð ñòàíäàðòóóä ñóðàã÷äûí ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàõã¿é áàéãàà íü ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 3. Ñóäàëãààíû ÿâöàä ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãø íàðûí çààõ ñîíèðõîëòîé õè÷ýýë ñóðàã÷äûí ýðýëò õýðýãöýýòýé ñýäýâ áóþó ýð¿¿ë ìýíäèéí òóëãàìäàæ áóé àñóóäàëòàé îãò íèéöýõã¿é çºð÷èëäºæ áàéãàà öààøèä õºòºëáºð ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõäàà 48
  • 49. õýðýãëýã÷èéí ýðýëò õýðýãöýýã òóñãàæ áîëîâñðóóëæ áàéõ øààðäëàãàòàéã õàðóóëæ áàéíà Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëьдзаах“Эрүүлмэнд”хичээлийнсургалтыгцаашидболовсрон гуйболгох áîëîìæ / Ǻâëºìæ /1. Эрүүлмэндхичээлийнагуулга, стàндàрт, хөтөлбөрийгсуралцагчдыннас, мэргэжил, нийгмийнорчинтойньхолбонэрэлтхэрэгцээндньүндэслэнболовсруулах2. ЭрүүлмэндхичээлийгманайорнынийтМСҮТ- үүдийнсургалтынтөлөвлөгөөнднэгдсэнжурмаартусгажхэрэгжүүлэх3. Эрүүлмэндхичээлийгзаахбагшийгтусгайланмэргэшүүлэх4. Гадаад, дотоодынтөсөл, хөтөлбөрхэрэгжүүлэхзамаародоогоорэнэхичээлзаажбайгаабагшнарынз аахаргазүйгхөгжүүлэхэданхаарах5. МСҮТ-ийнэрүүлмэндхичээлийнанги, танхим, кабинетийгтохижуулах, холбогдохтоногтөхөөрөмж, материалаархангах 49
  • 50. 6. СуралцагсдадзориулсанЭрүүлмэндхичээлийнсурахбичиг, гарынавлагаархангах 7. Эрүүлмэндхичээлийнагуулгыгхүнбүртхүргэхийнтулдалбанбусболовсро лыгашиглах, мэдээллийнхэрэгслээрсурталчлах, соѐнгэгээрүүлэхажлыгөргөндалайцтайявуулах 8. Хүнамынэрүүлмэндийнболовсрол, эрүүлажтөрөхѐсыгсайжруулахталаарболовсрууланхэрэгжүүлжбайгаахө төлбөрийнүрашгийгдээшлүүлэх Íîì ç¿é1. Àëòàíöýöýã.Ä. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãø íàðûí àæëûí à÷ààëàë, ò¿¿íä õèéñýí ä¿ãíýëò [Áîëîâñðîë сóäëàë] ÓÁ., 20072. Áàòõ¿ðýë.Ã. Øàòàëñàí ñóðãàëòûí òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ ìåíåæìåíòèéí çàðèì àñóóäàë ÓÁ. 1997 -102 ñ3. Áîëîâñðîë ñóäëàë. ñýòã¿¿ë ÓÁ 2007.4. Æåííèé Íàéä¿, Æåéí Âèëïñ. ÝÌ-ийãäýìæèõíüïðàêòèêàæëûí¿íäýñ 2000 îí5. Ëõàãâàà.Ë. Àíàãààõ óõààíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿í 1997 îí õóóäàñ 95-96, 144-145, 319-3216. Ìîíãîë óëñûí Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü ÓÁ õîò. 2009 он.7. “Îð÷íû ýð¿¿ë ìýíä” ¯íäýñíèé Õºòºëáºð УБ. 2003 он 50
  • 51. 8. “Өсвөрнасныхүүхдийнэрүүлмэнд”хөтөлбөр, УБ. 2001 он 9. Ñîíèí.Ñ.Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíä. áîòü – 2 2007 îí õóóäàñ 121,122 10. “Хүнамынэрүүлмэндийнболовсрол”үндэснийхөтөлбөр (1998-2012) 11. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü. УБ. 1977 он 12. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí àãóóëãûí ¿ëãýð÷èëñýí õ¿ðýý 13. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë ÄÝÌÁ 2000 îí Ä. Ñàðàíöýöýã, Í. Íàðàíòóÿà õ 14. www.google.mn 15. www.yahoo.com 16. www.sonin.mnХАВСРАЛТ 1. Àñóóëò1. Òà ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã õýää¿ãýýð àíãèàñ ýõýëæ ñóäàëæ ýõýëñýí áý? 1.1-4 àíãèä 2.4-8 àíãèä 3.8-12 àíãèä 4.Îãò ñóäëààã¿é2. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñóðãàëò ìàíàé ÅÁÑ - ûí ñóðãóóëüä õèð ÷àíàðòàé çààãäàæáàéíà ãýæ òà ¿çýæ áàéíà âý?1.×àíàðòàé 2.×àíàðã¿é 3.Äóíä çýðýã3. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí ñóðãàëò ÿâàãäàõ ¿åä ñºð㺺ð íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñ áàéäàãóó? 1. Áàãøèéí ìýäëýã, óð ÷àäâàð 2. Ñóðãàëò, òîíîã òºõººðºìæ 3. ¯ç¿¿ëýí, òàðààõ ìàòåðèàë 4.Áîäèò ¿ç¿¿ëýíã¿¿ä 5. 7 õîíîãò îðæ áóé öàãèéí õýìæýý 6. Áýðõøýýëã¿é áàéíà 7.Áóñàä… 51
  • 52. 4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëæ àâñíààð òàíû àìüäðàëä ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý? 1. Ìýäëýãòýé áîëîõ 2. ªâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ 3. Àìüäðàëäàà õýðýãëýõ5. Ìàíàé Äàðõàí-ªð㺺 ñóðãóóëüä Ýð¿¿ë Ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñóðãàëò õèð ÷àíàðòàéÿâàãäàæ áàéíà âý? 1. Ñàéí 2. Äóíä 3. Ìóó 4. Ìàø ñàéí6. Îäîîãèéí ìàíàé ñóðãóóëüä ìºðäºæ áóé Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí ñóðãàëòûí ïðîãðàìì òàíûñàíàëòàé õèð òîõèð÷ áàéíà âý? 1. Òîõèð÷ áàéíà 2. Òîõèðîõã¿é áàéíà 3. Ìýäýõã¿é áàéíà7. ̺í ìàíàé ñóðãóóëüä ìºðäºæ áóé Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí ïðîãðàììûí öàãèéíõóâààðëàëòàíä òàíû ñàíàë? 1. Öàãèéã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàã¿é 2. Öàãèéã íýìýõøààðäëàãàòàé 3. Ìýäýõã¿é áàéíà8. ÅÁÑ-ûí 10-ð àíãèä Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë 7 õîíîãò õýäýí öàã îðäîã áîë? Òà ýíý òàëààðñóäàëæ ¿çñýí ¿¿? 1. Ìýäýõã¿é áàéíà 2. 4öàã 3. 2öàã 4. Ñîíãîëòîîð9. ÅÁÑ-ûí 11-ð àíãèä Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë 7 õîíîãò õýäýí öàã îðäîã áîë? Òà ýíý òàëààðñóäàëæ ¿çñýí ¿¿? 1. Ìýäýõã¿é áàéíà 2. 4öàã 3. 2öàã 4. Ñîíãîëòîîð10. Òàíû ÝÌ-èéí õè÷ýýëèéã çààæ áóé áàãø ÷èíü òàíä õýð îéëãîìæòîé, ñóðàëöàõ õýâ ìàÿãòòàíü òîõèðóóëæ çààæ ÷àääàã óó? 1. Îéëãîìæòîé 2. Îéëãîìæã¿é 3. Ìýäýõã¿é áàéíà11. Òàíû ÝÌ-èéí õè÷ýýëèéí ñýäâèéí ä¿íã ÿìàðõóó áàéäëààð ãàðãàâàë ñýòãýëä òàíü èë¿¿íèéöýõ áîë? 1. Òåñòýýð 2. Àìààð 3. Áè÷ãýýð4. Áèå äààëòààð12. Òàíä çààãäàæ áóé õè÷ýýë¿¿äýýñ õàìãèéí ãîë, àìüäðàëä õýðýãòýé õè÷ýýë ÝÌ-èéíõè÷ýýë ãýäýãòýé òà ñàíàë íèéëýõ ¿¿? 1. Òèéì 2. ¯ã¿é 3. Ìýäýõã¿é áàéíàХАВСРАЛТ 2. 52
  • 53. ХичээлийншинэчилсэнхөтөлбөрөөрзаахнэгжхичээлийнконспектХичээлийнсэдэв:Амныхөндийнэрүүлахуй 1. Õàâöàëä õàäàí öàãààí õîðîî /òýð þó âý?/ 2. Àâäàð äîòîð àðâàí öàâ÷óóð /òýð þó âý?/ Ø¿ä õîðõîéòâîë ÿàõ âý? Õ¿¿õäèéí ø¿ä õîðõîéòîõîä òýð íü øàðëàæ õàð í¿õ ¿¿ñãýí öîîð÷ ìóóõàé õàðàãääàã.Ýõëýýä ø¿ä öîîðîõäîî í¿õ íü ìàø áàãà áàéäàã. Ýíý ¿åä íü ø¿äíèé ýì÷èä ¿ç¿¿ëýí ýì÷ë¿¿ëýõã¿éáîë óëàì òîìðîí öîîð÷ ºâ÷òýé áîëäîã. ¯¿íýýñ áîëæ àì ýâã¿é ¿íýðòýé áîëæ áóéë íü ¿ðýâñýíèäýýò ¿ðýâñýëòýé áîëæ ìàø èõ ºâäºæ ýõýëäýã. Èíãýæ õîðõîéòñîí ø¿äèéã àâ÷ õàÿõààñ ººðàðãàã¿é áîëäîã. ¯¿íèé äàðàà õîîë èäýæ þì çàæëàõàä õýö¿¿ áîëíî. Ø¿ä ÿàãààä õîðõîéòäîã âý? Õýòýðõèé ÷èõýðëýã õîîë õ¿íñ, õèéæ¿¿ëñýí óíäàà ø¿ä õîðõîéòóóëàõ íýã íºõöºëáîëäîã. Æèìñíèé íàéðëàãàíä áàéãàà ÷èõýð õ¿íèé ø¿äèéã õîðõîéòóóëäàãã¿é. Õàðèí ÷èõýð,øîêîëàä, áÿëóó, æèãíýìýã, õèéæ¿¿ëñýí óíäàà, ÷èõýðòýé öàé, êîôå çýðýã íü ø¿äõîðõîéòóóëäàã áàéíà. ßëàíãóÿà ýäãýýðèéã 2 õîîëíû õîîðîíä õºíãºí çóóø, õ¿íñ áîëãîíõýðýãëýõýä ø¿äèéã àìàðõàí ãýìòýýäýã. Áóéë ÿàãààä ºâ÷èëäºã âý? Áóéë áîë õ¿íèé ø¿äíèé ýðãýí òîéðíûã õó÷ñàí 纺ëºí ýä áèëýý. Ø¿ä áóéëûã çºâçîõèñòîé öýâýðëýýã¿éãýýñ áóéëàíä “Õàã” ¿¿ñ÷, íÿí ¿ðæèõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëæ, óëìààðáóéëûã ºâ÷ë¿¿ëæ ãýìòýýäýã áàéíà. Ø¿ä áóéëàà õýðõýí ýð¿¿ë áàéëãàõ âý? Ñàíàìæ: Ø¿ä öîîð÷ áóéë ºâ÷ëºõººñ ¿ðãýëæ õàìãààëàõ õýðýãòýé. Õýðâýý áóéëºâ÷èëáºë, ø¿ä ñóëàð÷ óíàõ àþóëä õ¿ðäýã. ×èõýð áàãàòàé, ýð¿¿ë õîîë õ¿íñ õýðýãëýõ íüø¿äýý õàìãààëàõàä ìàø èõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí ø¿ä ýð¿¿ë áàéõàäõºõíèé ñ¿¿ õàìãèéí ÷óõàë ãýäãèéã ¿ðãýëæ ñàíàõ õýðýãòýé. Ø¿äýý óãààæ öýâýðëýõ íüõ¿íèéã ýð¿¿ë, ñàéõàí õàðãàäóóëàõààñ ãàäíà ø¿äýíä ¿ëäýæ õîöîðñîí õîîëíû ¿ëäýãäëèéãöýâýðëýæ, ø¿äíèé õàã ¿¿ñýõýýñ õàìãààëæ, àìíû õºíäèéã ýð¿¿ë áàéëãàíà. Ø¿äèéã óãààæöýâýðëýýã¿éãýýñ ø¿äíèé õàíàíä íÿí ¿ðæèõ íèìãýí íààëäàìõàé äàâõàðãà ¿¿ñäýã áºãººä¿¿íèéã ø¿äíèé õàã ãýæ íýðëýäýã. Ýíý íü öààøëàí áóéë ºâ÷ë¿¿ëäýã áàéíà. Áóéë ºâ÷èëñíººñ 53
  • 54. áóéëíààñ öóñ ãîîæèõ, ºâäºõ, ø¿ä ñóëðàõ, ø¿ä óíàõ çýðãèéí ãîë øàëòãààí áîëäîã. Òèéìýýñáèä ø¿äýý ñîéçîîð òîãòìîë óãààæ àìíû àðèóí öýâðýý ñàõèõ íü îíöãîé ÷óõàë þì. Ôëîðèä Óñíû íàéðëàãàíä áàéäàã ôëîðèä íü ø¿ä õîðõîéòîõîîñ õàìãààëæ ø¿äíèé ãàäàðãóóãáýõæ¿¿ëæ ºãäºã. Çàðèì ãàçàð íóòãèéí óñíû íàéðëàãàä ôëîðèä ìàø áàãà àãóóëàãääàãó÷ðààñ ôëîðèäòîé îîã õýðýãëýõ íü ç¿éòýé. Íóòãèéíõàà ýìíýëãèéí àæèëòíààñ òàíàé íóòãèéíóñàíä ôëîðèä õàíãàëòòàé àãóóëàãääàã ýñýõèéã àñóóæ ìýäýýðýé. Õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíóóä: Ãýðèéí äààëãàâàð Àæèãëàëò õèéõ Õ¿¿õä¿¿ä, àõ ä¿¿, áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿ä, ¿å òýíãèéíõýý õ¿¿õýä, òîì÷óóä,õºãø÷¿¿ëèéí ø¿äèéã õàðæ áîëíî. ªºðèéíõºº íàéçóóäûíõàà ø¿äèéã áàéíãà àæèãëàí àäèë òîîíûø¿äòýé ýñýõýý øàëãàæ áàéõ íü ç¿éòýé. - Íÿëõ õ¿¿õýä òºðºõ人 ø¿äòýé áàéäàã óó? - Õýçýý àíõíû ø¿ä íü óðãàäàã âý? /6-8 ñàðòàéä/ - Õ¿¿õýä 2 íàñòàé ¿åäýý õýäýí ø¿äòýé áàéäàã âý? /èõýíõ õ¿¿õýä 20 ñ¿¿í ø¿äòýé áàéäàã./Сурагчдыгүнэлэхаргазүй Àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë àõóé õè÷ýýëèéí áàòàòãàë - 1 Ǻâ õàðèóëò á¿ð 2 îíîî A=16-20 îíîî Õàðèóëàõã¿é áîë-1 îíîî B=10-15 îíîî Áóðóó õàðèóëáàë-2 îíîî C=6-10 îíîî D=2-5 îíîîСурагчдаасасуулт: 1. Ø¿äíèé ¿¿ðýã 2. Ø¿äíèé à÷ õîëáîãäîë 3. Ø¿ëñíèé ¿¿ðýã 4. Õýëíèé ¿¿ðýã 5. Ñîéçíû ¿ñíèé ºíäºð / íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèéõ / 6. Ñ¿¿í ø¿ä ãýæ ÿìàð ø¿äèéã õýëäýã âý? 54
  • 55. 7. Ø¿äíèé íàéðëàãàä îðîëöäîã õèìèéí ýëåìåíò¿¿äèéã íýðëýíý ¿¿?Àðä íü õàðãàëçàõ õóâèéã áè÷ýýðýé. 1. …………………………………… 2. …………………………………… 3. …………………………………… 4. ……………………………………8. Àíõíû ø¿ä õýäèéä óðãàæ ýõýëäýã âý?9. 2 íàñòàé õ¿¿õýä íèéò õýäýí ø¿äòýé áàéõ ¸ñòîé âý?10. Ø¿ä óãààõ àðãà÷ëàë áè÷íý ¿¿? 1. ………………………………….. 2. ………………………………….. 3. ………………………………….. 4. ………………………………….. 5. …………………………………... 6. …………………………………... ̺í ñóðãàëòûí ¿ð ä¿íã äàðààõü øàëãóóðóóäààð ä¿ãíýí àâ÷ ¿çñýí. Àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àðãà áàðèë Õýë ÿðèàíû ÷àäâàð Áàã áîëîí àæèëëàõ ÷àäâàð Õè÷ýýëèéí èäýâõè îðîëöîî Ìýäëýãèéã õýðýãëýõ ÷àäâàð Öàã áàðèìòëàõ ÷àäâàð,klll;;;;ll,’; 55