GRNVLD 2010/01
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

GRNVLD 2010/01

on

  • 2,494 views

Groeneveld, Magazine over het verbinden van stad en land: Het eeuwige verlangen naar buiten

Groeneveld, Magazine over het verbinden van stad en land: Het eeuwige verlangen naar buiten

Statistics

Views

Total Views
2,494
Views on SlideShare
2,488
Embed Views
6

Actions

Likes
0
Downloads
4
Comments
0

2 Embeds 6

http://www.linkedin.com 5
http://www.lmodules.com 1

Accessibility

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

GRNVLD 2010/01 GRNVLD 2010/01 Document Transcript

  • MAGAZINE OVER HET VERBINDEN VAN STAD EN LAND ‘ Het eeuwige verlangen naar buiten...’
  • Coot van Doesburgh, essayist, in: Huis in Frankrijk P14 Paul Schnabel, directeur HET NOORDEN Youp Cretier, wijnboer in: Groo(t)s P12 Sociaal Cultureel Plan- bureau, in: Kruisgesprek P08 MEDITERRANISEERT IN DE VRIJE TIJD LIEVER SPECIAAL EN GOED DAN HEEL VEEL …IK HEB Saskia Dekkers, correspondent in Frankrijk voor NOS, in: Mmm P39 EEN HECTARE GROND GEKOCHT, MEN MOET IETS HEBBEN OM VAN TE Jaap Scholten, HOUDEN, OM VOOR TE ZORGEN schrijver, in: Verhaal P20 Mette te Velde, oprichtster Dutch Environmental Film Festival, in: Oogst P36 Guus Beumer, directeur NAi Maastricht en tuin-bezitter in Friesland, in: Mijn Landschap, P18 Floor de Sera, projectleider dossier bevolkingsdaling, in: Krimp, P22 ZWEMBAD MAASBOMMEL foto: Marcel van den Bergh
  • COLOFON VOORAF GRNVLD is een uitgave van Kasteel Groeneveld met steun van de Stichting Groeneveld, het Nationaal Groenfonds en Oerbrood. GRNVLD verschijnt vier Caroline van der Lee Hoofdredacteur keer per jaar. Het volgende nummer verschijnt omstreeks 4 juni. GRNVLD Groeneveld 2, 3744 ML Baarn grnvld@minlnv.nl Uitgever Chris van Koppen Vijftig jaar geleden werd ik geboren aan wat toen de rand Redactie Caroline van der Lee (hoofdredacteur), van Rotterdam was. Ik groeide op met ‘the best of both worlds’: aan Brigitte van Mechelen (managing editor), de ene kant van de straat de stad met theaters, winkels en musea, aan Mariken Bokeloh (redacteur) de andere kant het platteland met tuinderijen, weilanden en polder- Vormgeving Volta_ontwerpers wegen. Een jeugd vol cultuur en agricultuur. Kinderjaren met ‘Disney Druk Wilco, Amersfoort Medewerkers Anneke Ammerlaan, Theo Baart, films’ en ‘slootje springen’; een puberteit van kroegentochten en Andrea Bosman, Jos Collignon, Coot van Doesburgh, uitwaaien in de polder. Sake Elzinga, Het Bos, Toon Hermans, Kester Er was vooral een vanzelfsprekendheid in de relatie tussen de stad en Freriks, Stefanie Grätz, Pieter Hogenbirk, Esther het land. De één bracht vertier, onderwijs, culturele activiteiten, de Jansma, Michiel de Jong, Berber Paarlberg, Joost ander voedsel, ruimte en rust. de Reus, Vibeke Sche ener, Marijn Scheres, Jaap Scholten, Hugo Schuitemaker, Floor de Sera, Irene Inmiddels zijn voorbij de straat van mijn jeugd niet één, maar wel drie Smook, Johannes Schwartz, VanO, Mette te Velde, nieuwbouwwijken verrezen. De stad heeft zich als een gezwel uitge- Edwin Zwakman breid; het platteland verdween. Merkwaardig is dat door het verdwij- Foto cover Marcel van den Bergh, zwembad nen van het landelijk gebied, ook de stad aan glans lijkt te verliezen. De Maasbommel Alle zorg is besteed aan het achterhalen van namen kater na het doorzakken in de kroeg kan niet meer worden weggefietst van rechthebbenden. Degene die menen zekere in het lege platteland. Wat rest is alleen nog de hoofdpijn. rechten te doen gelden kunnen contact opnemen met de uitgever. Opmerkelijk is hoe wij in onze verstedelijkte samenleving ons steeds meer bezig houden met zaken die over het landelijk gebied gaan. Het Marketing en advertentieacquisitie Edith Bakker, zijn niet meer alleen de direct betrokkenen, zoals agrariërs, natuur- edith.bakker@booksenzo.nl, 06 - 306 207 61, beschermers en beleidsmakers die over deze vraagstukken nadenken. Chris van Koppen, chris.vankoppen@booksenzo.nl, Wetenschappers, filosofen en ethici hebben het discours betreden. 06 - 516 633 32 Ook kunstenaars interesseren zich meer en meer voor deze thema’s. ISSN 1566-6190 In film, literatuur, theater en design zijn vele voorbeelden aan te wijzen. De plattelandsroman beleeft een spectaculaire comeback en Abonnementen Een abonnement kost € 25,- voor popmuzikanten ontdekken de streektaal. 4 nummers per jaar. Voor een abonnement: kijk op pagina 42. Landschap en platteland zijn populair! Nu de virtuele wereld de Als abonnee bent u tevens donateur van de werkelijkheid lijkt in te halen zijn wij op zoek zijn naar authenticiteit. Stichting Groeneveld. De Stichting Groeneveld verlangen wij terug naar ‘de oorsprong’. Willen wij een herstel van de ondersteunt de activiteiten van Kasteel Groeneveld. verbinding tussen stad en land, tussen cultuur en agricultuur. Als donateur heeft u recht op gratis toegang tot het kasteel voor uzelf en een introducé, wordt u uitgenodigd voor openingen en andere activiteiten GRNVLD gaat over het verbinden van stad en land. Door de discus- en krijgt u korting op speciale publicaties en andere sie aan te gaan, door te informeren en soms te confronteren biedt dit artikelen. magazine u voedsel voor het bepalen van een standpunt. De wereld is in beweging, de relatie tussen stad en land ook. Een fascinerend proces Aanmelden voor de maandelijks e-nieuwsbrief kan waarover we vooral in gesprek moeten blijven. via de website www.kasteelgroeneveld.nl. Want, zonder lee aar platteland geen lee are stad. En andersom evenmin. GRNVLD blijft graag op de hoogte van activiteiten en ontwikkelingen op het gebied van landschap, natuur, voedsel en platteland. Nieuws en persbe- richten kunt u sturen naar GRNVLD, Groeneveld 2, 3744 ML Baarn, grnvld@minlnv.nl.
  • I N H OU D Verlangen Kort nieuws Paul Schnabel x Jan Hartholt ( ) Nederlandse wijnboer Huis in Frankrijk Guus Beumer Jaap Scholten Krimp Biologische snackbar Edwin Zwakman Reflecties, inzichten Esther Jansma / Pieter Hogenbirk Groene films Saskia Dekkers G Evenementen, tentoonstellingen GUUS BEUMER OVER ZIJN TUIN
  • Z A AIG O ED NIEUWS – PUBLICATIES, TENTOONSTELLINGEN, PRIJSVRAGEN, CAMPAGNES, SYMPOSIA, INNOVATIES. NIEUWS EN PERSBERICHTEN KUNT U STUREN NAAR GRNVLD, GROENEVELD 2, 3744 ML BAARN, GRNVLD@MINLNV.NL. DENKTANK 4 x € 25.000 De biodiversiteit staat onder druk vanwege vervuiling, oppervlakteverlies van natuurgebieden en overexploi- tatie van natuurlijke hulpbronnen. Ook de toenemende consumptie van dierlijke eiwitten ten gevolge van de groei van de wereldbevolking legt een – te – grote druk op het ecosysteem. Tegelijkertijd gaat veel voedsel PRIJSVRAAG verloren. Consumenten gooien het weg, supermarkten halen het uit de schappen wegens kwaliteitseisen of het wordt verspild bij de productie. Battle voor bossen Het Ministerie van LNV roept startende ondernemers ‘Op welke manier kunnen we in Nederland meer bossen aanleggen en op voorstellen in te dienen voor innovatieve producten, onderhouden’ is de vraag die het InnovatieNetwerk (van het ministerie processen en diensten die bijdragen aan oplossingen van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) in een Battle of Concepts voor deze problemen en looft 4 x € 25.000 uit voor de voorlegde aan studenten en young professionals. beste businessplannen. Deadline voor het inleveren van een businessplan is 17 mei 2010. B . : www.newventure.nl/lnv. Mensen wandelen, sporten, leren en spelen er. Bossen herbergen vele soorten planten en dieren, leggen CO2 vast, produceren hernieuwbare grondsto en voor onder meer de bouw, papier en duurzame energie en ze zuiveren de lucht. Toch worden maar mondjesmaat nieuwe bossen aange- legd. Nederland is bovendien één van de bosarmste landen in Europa. Wellicht verandert dat door de voorstellen van jongeren voor nieuwe manieren van financiering, niet eerder ontdekte gebruiksfuncties, nieuwe vormen van eigenaarschap en slimme allianties met andere sectoren. Erik Kruijer won de derde prijs in de Battle of Concepts met een idee voor een verzekeringssysteem, waarmee mensen kunnen sparen voor een uitstrooiplek voor hun toekomstige crematie-as in nieuwe bossen. Die bossen worden gefinancierd met de opbrengsten van de verzekering. Erik combineert dat idee met digitale herinneringsmonumenten (augmented reality), die ‘grafstenen’ overbodig maken. Sander Kruitwagen kreeg de tweede prijs met een idee om de aanleg van INNOVATIE nieuwe bossen te combineren met de productie van duurzame energie door windmolens. Op dit moment staan windmolens bij boeren op agra- Duurzaam wassen risch land, maar ook eigenaren van natuurterreinen kunnen geld verdienen met de bal met windenergie. En als ze de inkomsten van de geproduceerde stroom in- vesteren in de aanleg van nieuwe bossen, zijn dat meer vliegen in één klap. De ecowasbal bespaart tachtig procent wasmiddel. Dat komt De eerste prijs ging naar Marie-Anne van Stam. Met haar voorstel voor ten goede aan de natuur en de portomonnee heeft er ook ‘Albert Heijn bossen’, bedacht ze een manier om supermarktketens baat bij. die duurzaam willen ondernemen én hun klanten te veranderen in bos- In de bal zitten keramische korrels, die, als ze met water in beheerders. aanraking komen, hydroxylionen vormen. Die doen hetzelfde als waspoeder: ze omringen het vuil en weken de vezels los. Alle ingezonden ideeën zijn gebundeld in een inspiratieboekje, dat begin De methode is niet wetenschappelijk bewezen, maar het dit jaar door Gerda Verburg, minister van LNV, aan het Bosschap is over- resultaat is het bewijs. Een besparing op vervuiling van het handigd. oppervlaktewater, afval van verpakkingsmateriaal en de aan- InnovatieNetwerk werkt aan grensverleggende vernieuwingen voor de schaf van wasmiddelen verantwoorden de naam ecowasbal. agrosectoren en de groene ruimte en zal de ideeën gebruiken bij het ont- De bal kost € 25,-. Lezers van GRNVLD krijgen 10 % korting. wikkelen van nieuw natuurbeleid. : www.ecowasbal.nl/kasteelgroeneveld. : www.innovatienetwerk.org.
  • PUBLICATIE Nieuwe TENTOONSTELLING ONTWORPEN NAAR Landgoederen DE NATUUR De natuur was de belangrijkste inspiratiebron Eén van de verantwoordelijkheden van de overheid is om voor de vernieuwers in de kunsten eind 19e eeuw. naast ruimte voor wonen en werken ook ruimte voor natuur Motieven uit flora en fauna, gestileerde patronen en landschap te maken. Vijftien jaar geleden stelden rijks- en een afkeer van symmetrie zijn kenmerkend voor overheid en provincie beleidsregels en toetsingskaders op hun werk. Nederland kende een eigen variant van voor nieuwe landgoederen. Inmiddels zijn er enkele tiental- de internationale ‘Kunstnijverheidsbeweging’. len aangelegd en is een veelvoud daarvan in ontwikkeling. Ontwerpers hiervan hadden een afkeer van De ontwerpen voor nieuwe landgoederen zijn slechts industriële massaproductie. fragmentarisch of helemaal niet gepubliceerd. Aangezien Al bijna vijftig jaar verzamelt het Rijksmuseum nieuwe landgoederen een belangrijk onderdeel van het decoratieve kunst uit de periode 1890-1920. ruimtelijk beleid vormen en van grote invloed zijn op de Deze topcollectie is geruime tijd niet geëxpo- ruimtelijke kwaliteit van het landelijk gebied, is het tijd voor seerd. Een aantal objecten en ensembles is zelfs een overzicht van de stand van zaken. Door deze regeling nog nooit aan het publiek getoond. Singer Laren is bijna 500 hectare aan nieuwe natuur (met daarin ruim is dan ook verheugd de tentoonstelling Art vijftig nieuwe woningen in het landelijk gebied) bijgekomen Nouveau uit het Rijksmuseum te presenteren. die er anders, hoogstwaarschijnlijk, niet was geweest. In het Singer Museum in Laren is tot 9 mei 2010 de tentoonstelling Art Nouveau uit het Rijksmuseum Het boek Nieuwe Landgoederen State of the Art, dat eind te zien. Op deze expositie wordt de tweede ‘Gouden januari 2010 verscheen, biedt een overzicht. Een gedegen Eeuw’ van de decoratieve kunsten in Nederland op analyse op ruimtelijke kenmerken maakt de landgoederen spectaculaire wijze in beeld gebracht door vormge- onderling vergelijkbaar. Naast de onderzoeksresultaten is ver Maarten Spruyt. Hij brengt de meubels, cera- een aantal kritische essays opgenomen en komen over- miek, zilver, sieraden, glaswerk, textiel en grafiek eenkomsten en verschillen met historische landgoederen van rond 1900 opnieuw tot leven. aan bod. Ten slotte hebben de auteurs toegankelijke en , - eenvoudig toepasbare ruimtelijke kwaliteitscriteria en : www.singerlaren.nl aanbevelingen opgesteld om te komen tot een aantrekkelijk en duurzaam landgoedontwerp. Het overzicht in het boek is interessant voor beleidsmakers, bestuurders, opdrachtgevers, ontwikkelaars, leden van welstandcommissies, landschapsarchitecten, architecten, KENNIS DELEN cultuurhistorici, ecologen, bosbouwers en niet in de laatste plaats voor initiatiefnemers van nieuwe landgoederen. Digitale Nieuwsbrief Nieuwe Landgoederen State of the Art door Vibeke Sche e- over cultureel erfgoed ner, Mathieu Derckx en Marinus Kooiman is uitgegeven door Geïnteresseerden in cultureel erfgoed, kunnen zich gratis Uitgeverij Toth. ISBN 978 90 686 8478 0, prijs € 29,90 abonneren op de digitale nieuwsbrief ErfgoedStem, een initiatief van een aantal vooraanstaande organisatie op het gebied van cultureel erfgoed, waaronder Belvedere en Het Restauratiefonds. Twee belangrijke kernvragen in de publicatie vormen de basis Eén van de doelstellingen van de ErfgoedStem is ‘het voor een symposium in Kasteel Groeneveld op donderdag 25 maatschappelijke belang van cultureel erfgoed beter maart 2010: over het voetlicht brengen en zo bijdragen aan een groter Hoe zien nieuwe, begin 21ste-eeuwse landgoederen er uit? maatschappelijk draagvlak voor het werk van erfgoedor- Hoe kan het ruimtelijk ontwerp van de nieuwe landgoederen ganisaties’. verbeteren? De nieuwsbrief bevat een overzicht van nieuws, berichten Voor het bijwonen van de discussie op 25 maart, en feiten met verwijzingen naar de oorspronkelijke arti- kunt u contact opnemen met Riëtte Dekkers, kelen. De focus in de berichtgeving ligt op het ‘onroerend T: 035 5480997. erfgoed’ zoals: monumenten, historische landschappen, stadsensembles, buitenplaatsen. voor de nieuwsbrief kan via info@erfgoedstem.nl.
  • KRUISGESPREK tekst: Kester Freriks* | fotografie: Marijn Scheeres
  • ‘De woonverwachting van de gemiddelde Nederlander is een huis met een weiland’, zo stelde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in 2004 vast. Jan Hartholt, directeur van Kasteel Groeneveld en Paul Schnabel, directeur van het SCP, in gesprek over ‘het eeuwige verlangen naar buiten’. van Kasteel Groene- koesteren zij? Als wij de drijfveren van deze tweede huis- veld, een prachtige buitenplaats aan de rand van de bezitters kunnen analyseren, vinden we dan een bijdrage Utrechtse Heuvelrug, gaan Jan Hartholt en Paul Schnabel tot het hedendaagse debat over ons eigen Nederlandse met elkaar in gesprek. Het landgoed maakt deel uit van landschap, dat zo verrommelt, zo bedreigd raakt? Frankrijk het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwali- als referentie, derhalve. Om zijn onderzoek richting en teit (LNV) en is de vaste werkplek van Hartholt. Zowel contour te geven, legde Hartholt zich de laatste jaren toe Hartholt als Schnabel zijn van origine socioloog. De eerste op een publicatie en een tentoonstelling, getiteld Huis in groeide op in het Drentse Hoogersmilde en Schnabel in Frankrijk. Met foto’s, interviews en begeleidende essays wil Breda, Noord-Brabant. In hun uiteenlopende werkzaamhe- Hartholt achterhalen wat bekende en onbekende Neder- den tonen beide deskundigen een intense betrokkenheid bij landers, waaronder veel dichters, schrijvers en schilders, de sociologische en culturele ontwikkelingen van ons land. zoeken en vinden in Frankrijk. Wat vinden zij ginds wat ze Voor Paul Schnabel is zijn wetenschappelijke instituut, het in Nederland missen? SCP, vertrekpunt voor talrijke belangrijke adviezen aan de Maar eerst, omdat de begrippen “landschap” en “land- Nederlandse overheid met betrekking tot maatschappelijke schapsbeleving” de oriëntatiepunten van dit tweegesprek veranderingen. Vanuit Kasteel Groeneveld wil Hartholt vormen, geven Schnabel en Hartholt antwoord op de vraag “mensen zodanig raken dat zij zich verantwoordelijk voelen wat landschap voor hen betekent. voor landschap en platteland”. De stijlvolle ambiance van Kasteel Groeneveld inspireert Kunt u zich de sensatie herinneren van het moment dat tot een gesprek over het eeuwige verlangen naar buiten. u besefte buiten te zijn, echt deel uit te maken van een Rijke regenten, vermogende zeevarenden en kooplieden landschap? Paul Schnabel reageert met een jeugdherin- lieten in de zeventiende en achttiende eeuw zomerver- nering: “Het eerste wat in je opkomt, is vaak het beste blijven bouwen in arcadische streken als de Utrechtse antwoord. Voor mij was dat in Zuid-Limburg, ik herin- Heuvelrug, langs de oevers van de Vecht, in de Kennemer- ner me de heuvels, de vakwerkhuizen, de hellingen met duinen bij Haarlem en de Veluwezoom. De trek naar buiten löss die je nooit van je schoenen kreeg. Ik herinner me in begon in de Romeinse tijd. Een villa met tuin en veranda die glooiende landschapsarchitectuur de dramatiek van behoorde tot de idylle van talloze stadsbewoners. Hier holle wegen. Althans, zo ervoer ik dat. Dit landschap is een ontvluchtte men de vaak vervuilde steden, waar de hitte basislandschap, het is als een parklandschap met uitzicht, ondraaglijk was. De hogere Amsterdamse heren lieten hun bescherming, openheid, beschutting. In de evolutie van landhuizen in Romeinse stijl bouwen, het waren pronk- de mens blijkt zo’n landschap van beslissende betekenis. villa’s. De vrije natuur riep een paradijselijke sensatie op. Een gesloten, dicht en donker bos biedt die combinatie van Hier vond men de vervulling van een geïdealiseerd, en soms openheid en beschutting niet. Als ik nu terugkom in Zuid- geromantiseerd leven op het land. Een historisch fenomeen Limburg vraag ik me af: Waar zijn die bergen toch? In je dat nog altijd geldig is. “In elk geval wordt daar het gewone jeugd lijkt alles groter.” bijzonder,” zoals Jan Hartholt het formuleert. Jan Hartholt maakt een boeiend onderscheid tussen land De voorzet tot de gedachtenwisseling is van Hartholt en landschap: “Ik ben opgegroeid in Drenthe en voor mij a omstig: al langer is hij gefascineerd door het verschijn- was alles om mij heen land en geen landschap. Ik werkte sel dat vele duizenden Nederlanders een tweede huis bij boeren, kroop door het land, raakte onder de modder. in Frankrijk bezitten. Waarom verlangen mensen naar Pas later kwam ik door studieomstandigheden in West- een huis ver over de landsgrens? Welke verwachtingen Ierland terecht, in het gebied Connemara. Het is daar over- * Kester Freriks is romanschrijver en verbonden aan de kunstredactie van NRC Handelsblad. Hij is auteur van twee boeken over vogels, De valk. Over valkerij en wilde vogels en Vogels kijken. Alle driehonderd Nederlandse vogelsoorten (Uitg. Athenaeum). Dit najaar verschijnt zijn ‘natuurboek’ Verborgen wildernis. Landschappen & kaarten in Nederland.
  • weldigend en onbeschrijflijk mooi, ik heb er geen andere woorden voor. Het is een turflandschap met mythische allure. Misschien houd ik ervan omdat het reminiscenties toont met het Drentse landschap van mijn jeugd. Het is daar altijd gemengd weer, zon met wolken, regen ook. Door het kijken naar de luchten boven Ierland ben ik anders naar de Nederlandse luchten gaan kijken. Het landschap is ruig maar niet gevaarlijk, bovendien is het bewoond. Dat vind ik mooi, dat er sporen zijn van menselijke bewoning. De dor- pen tonen fraai de overgang van wilde natuur naar beslo- tenheid. In Drenthe maakte ik geen onderscheid tussen land en landschap, alles is daar land. In Connemara besefte ik wat landschap is, ondanks of juist doordat de menselijke hand er zichtbaar is.” In hoeverre spelen begrippen als authenticiteit en echt- heid een rol? In zijn antwoord refereert Jan Hartholt aan het boek Huis in Frankrijk, waarvan de drukproef op het moment van het gesprek op tafel ligt: “Als een toerist of reiziger zich sneller dan met de fiets door een landschap beweegt, dan ondergaat hij dat land niet werkelijk, het is alsof hij een voorstelling ziet. Als je een reis bij een reis- bureau boekt, dan is dat vaak niet authentiek. Nog steeds trekt Club Med de meeste toeristen. Eigenlijk boek je dan iets wat je ‘een compleet verzorgde illusie’ zou kunnen niseert in de vrije tijd. Je kunt het ook als volgt formuleren: noemen. Zoek en vind je een huis in Frankrijk, dan hoop je Het protestantse Nederland zoekt in het zuiden het katho- hiermee niet alleen een droom te verwezenlijken, maar ook licisme op, een luchthartige leefstijl. In het Franse land tegemoet te komen aan het verlangen naar authenticiteit. heerst iets dat je het ongepolijste zou kunnen noemen, het Dat zijn vaak archetypische zaken, zoals het brood van de authentieke en primaire. Al sinds de Verlichting en Roman- warme bakker, de Franse keuken, de boer op het platteland, tiek zoeken mensen uit de stad naar het echte leven in het de donkerte ’s nachts zodat je de sterren ziet. Ik ben ervan landschap. Daar hoort een huis bij. En bij dat huis hoort overtuigd dat ook het vinden van jezelf een rol speelt in het onlosmakelijk dat je eraan werkt, opknapt, knutselt, de tuin verlangen naar een tweede huis elders.” onderhoudt. Al deze werkzaamheden vormen ook een soort Paul Schnabel brengt in zijn antwoord een reflectie op liefdesverklaringen aan zo’n huis: telkens weer maak je het Nepal aan de orde, een land dat hij veelvuldig bereisde: mooier, aantrekkelijker, breng je het dichter bij je idealen.” “In Nepal wonen de mensen in de bergen, niet zoals in Zwitserland in de dalen. Trek je van het ene bergdorp naar het andere, dan heb je het idee een reis terug in de tijd te Voor Jan Hartholt functioneert het “mediterrane land- maken, naar de Middeleeuwen, zelfs langer geleden nog. schap als een contrapunt tegen de verregaande rationali- Die directe verbinding met vroeger geeft een authentieke sering van Nederland”. Hij vervolgt: “In Frankrijk vinden ervaring. Zo was het dus, de gloed van open haardvuur in mensen waarden die sinds de ruilverkaveling uit Neder- je ogen te voelen. Of je hebt het idee een verborgen wereld land zijn verdwenen. Die hele functionele ordening is over te vinden. Ik ben er trouwens geen voorstander van om ons land uitgerold en heeft veel van het vroegere landschap een huis in Frankrijk te idealiseren of te romantiseren; er vernietigd: de kleinschaligheid, de samenhang tussen komen ook ellende en tegenslag bij kijken.” openheid en beslotenheid. Soms denk ik weleens dat alles Jan Hartholt: “Ik ben al jaren getriggerd door Nederlanders wat wij nu ondernemen, geldt als een Widergutmachung met een tweede huis in de Franse campagne. Aanvankelijk van wat destijds is verdwenen. Veel kwaliteitswaarden zijn dacht ik dat het er meer dan 100.000 zouden zijn, maar des- kundigen die er onderzoek naar deden, komen uit op een geschat aantal van 30.000. Veel huizen behoren van gene- ratie op generatie tot een Nederlandse familie. Kinderen en Huis in Frankrijk. kleinkinderen groeiden er op, vierden er hun vakanties...” Nederlanders en hun maison de campagne. Meteen krijgt Hartholt bijval van Paul Schnabel: “Het is Fotografie: Theo Baart, een archetypisch beeld dat met het zuiden samenhangt en Sake Elzinga. Tekst: Tracy dat je in het merendeel der films, foto’s en reclame terug- Metz. NAi Uitgevers, Rot- terdam. * Tentoonstelling: ziet, namelijk om samen met de familie in een tuin aan een Huis in Frankrijk. Kasteel grote tafel te eten. De noordelijke landen hebben een sterke Groeneveld vanaf 21 maart. hang naar het mediterrane zuiden, het noorden mediterra-
  • Paul Schnabel is socioloog en sinds 1998 directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau in Den Haag. Na diverse hoogleraarfuncties te hebben bekleed aan de Universiteit Utrecht, werd hij in 2002 uni- schap aan te sterken”. Hartholt: “De zelfwerkzaamheid van versiteitshoogleraar. Hij schrijft columns voor NRC Handelsblad en het Financieele Dagblad. mensen in een tweede huis is van groot belang. Paul zei het al, het zijn ‘knutselhuizen’. Men besteedt er tijd en geld aan. Jan Hartholt studeerde Sociologie en Planologie in Je ervaart iets wat je niet kunt meenemen naar huis, en dat Groningen. Hij werkt sinds 1980 bij het ministerie maakt dat een tweede huis aldoor in je gedachten aanwezig van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in diverse beleids- en managementfuncties. Sinds december is. In het boek Huis in Frankrijk staat een prachtige foto die 2006 is hij directeur van Kasteel Groeneveld. Hier ook op mijn werkkamer hier in het kasteel hangt: een zol- geeft hij vorm aan de sociale en culturele invalshoek der met twee van die sierlijke, ranke houten stoelen. Ze zijn op de LNV-beleidsvelden. verscholen onder een laag stof. Mensen halen ze van zolder, sto en ze af, plaatsen ze in een tuin en voilà, daar heeft de stadsbewoner een droom tot leven gebracht, namelijk buiten in het landschap zijn, desnoods de tuin. The escape weg, waarden zoals rust en ruimte waarnaar mensen altijd to the country side is gelukt.” op zoek zijn. De versnelling van het leven in Nederland is ongekend. En als er al procedures zijn om bijvoorbeeld een stuk natuur op te o eren voor stedelijke uitbreiding Jan Hartholt hoopt dat de ervaringen die mensen in het of een snelweg, dan is de reactie van de kant van de bouw- rurale landschap of in de wilde, vrije natuur opdoen van bedrijven en andere instanties om het proces nóg sneller invloed zullen zijn op de toekomst van het Nederlandse te laten verlopen. Nederland is inmiddels verworden tot landschap: “Het verlangen naar het onbestemde, naar een bouwput. Jarenlang werkte ik in Den Haag terwijl ik in het niet-geordende is een gegeven dat we niet uit de weg Utrecht woonde en reisde ik van het ene station naar het moeten gaan en dat we moeten meenemen in ons land- andere, dat betekent van de ene bouwput naar de andere. schapsbeleid. In landen als Frankrijk, maar ook Spanje en De verandering is de enige constante. Italië, lijkt het of mensen dichterbij de voedselbronnen “Ik besef dat je een woning in het buitenland niet moet ide- leven. Waar komt ons voedsel vandaan vragen ze zich ginds aliseren, want de ervaring van veel mensen is dat de soci- eerder af dan hier. Het zou geweldig zijn als die ervaringen, alisering altijd een probleem blijft. Je komt er nooit echt die achtergronden en dat bewustzijn hier in Nederland tussen, is een veelgehoorde reactie. Soms zijn de sociale doordringen in onze omgang met landbouw en landschap.” problemen vergelijkbaar met die in Nederland; onenigheid Waarom voor dit verlangen juist Frankrijk te kiezen geeft met buren, gemeente, bouwlieden enzovoort. Maar ken- Paul Schnabel een verklaring: “Na de oorlog was dit de nelijk is het desalniettemin aanlokkelijk omdat er altijd dat vernis van het exotische, van het zuidelijke of in elk geval niet-Nederlandse overheen ligt.” In een van zijn vaste columns voor het Financieele Dagblad reflecteerde Paul Schnabel eerder op het onderwerp van een tweede huis. Onder de veelzeggende titel ‘Dromen van een ander leven’ schrijft hij: “Iedereen heeft een huis nodig, maar van het tweede huis houden mensen meer. Wie het zich kan permitteren – en vaak is dat niet eens het geval – verwezenlijkt in het tweede huis de droom van een ander eerste exotische bestemming, bovendien was Parijs tus- en beter leven. Geboren in het verkeerde land komt de sen 1945 en 1955 de artistieke hoofdstad van de wereld. trotse bezitter van het tweede huis in zijn nieuwe omgeving Bekende Nederlanders, onder wie Wim Sonneveld, prezen en vaak een ander land tot zichzelf. (-) Een plaats om naar hun huis in het verre zuiden aan met verwijzing naar bloei- te verlangen als je er niet bent.” ende olij omen, de zon. Kijk naar het werk van Vincent Tijdens het gesprek vult hij aan: “De afstand tot Frankrijk van Gogh: dat explodeerde van felle kleuren en stralend is in een dag met de auto te overbruggen. Dat is van belang. licht tijdens zijn verblijf in de Provence. Hierdoor is ook het Bovendien is ginds alles beschikbaar op minstens het verlangen naar het zuidelijke landschap van latere genera- niveau van Nederland, zoals gezondheidszorg, supermark- ties aangewakkerd.” ten, schoon drinkwater en garages. Ook dat pleit voor de En zoals Van Gogh zichzelf in de paysage verrijkte, zo doen keuze van een tweede huis in de Franse campagne.” hedendaagse mensen dat nog steeds. Jan Hartholt: “Het Jan Hartholt is in zijn werkzaamheden onophoudelijk aan verlangen om in een landschap te verblijven en er niet het zoeken naar verbindingen, bijvoorbeeld die tussen stad slechts vluchtig doorheen te jakkeren, is een zeer authen- en platteland, tussen cultuur en economie. Hij denkt niet tieke drijfveer. Je zou kunnen zeggen dat iemand zijn in tweedelingen maar in verbindingen. Van de publicatie werkelijke identiteit niet vindt in de anonieme stad, maar en de tentoonstelling rondom het fenomeen tweede huis in wel op het land, juist in een landschap dat aan zijn dromen Frankrijk hoopt hij “het debat over het Nederlandse land- appelleert.”
  • GROO(T)S tekst: Mariken Bokeloh | fotografie: Hugo Schuitemakers Youp Cretier over zijn wijngaard DE LIEFDE VOOR WIJN WERD YOUP CRETIER MET DE PAPLEPEL INGEGOTEN. MET ZIJN VADER LIET YOUP EIND JAREN ZEVENTIG AL DE EERSTE VATEN GISTEN. VANDAAR DAT HET MIDDENPAD VAN DE GROTE OMMUURDE WIJNGAARD IN DIEREN DE DOKTER CRETIER ALLÉE IS GENOEMD. Waarom juist in Dieren een wijngaard? ingezien. De vrieskou kan geen kwaad voor de Bewust biologisch? Een lichte helling naar het zuidoosten, omringd wijngaard. Ik ben er juist blij mee… zo hou je alle De grond van het Hof wordt al sinds 1992 biolo- door een lange historische muur die de warmte organismen stil. gisch bewerkt. Sindsdien zijn er geen chemische vasthoudt. Daarlangs hoge bomen tegen de bestrijdingsmiddelen of kunstmesten meer koude winden. De bodem bestaat uit Gelderse Doe je alles zelf? gebruikt. De grond en de producten die de grond löss. Ligging en grondsoort maken deze plek bij Welnee, zo’n honderd vrijwilligers verrichten voortbrengt hebben het EKO keurmerk. Ik heb uitstek geschikt voor wijn(druiven)teelt. hand en spandiensten. Ook functioneert Domein moeite met collega’s die zich biologisch noemen. Bij een wijngaard denkt iedereen aan de zomer; Hof te Dieren als zorgboerderij/zorgcentrum. Als boer ben je niet biologisch, maar je produ- wijnranken en veel trossen druiven. Maar we zijn De muur van het Hof en de lange lanen met ceert biologisch. Met de huidige rassen is het doorlopend in bedrijf. Neem zo’n winterse dag wijnranken bieden veiligheid. Vooral voor men- heel goed mogelijk om druiven zonder chemi- als vandaag… ik heb net in de vrieskou staan sen met een burn out of geestelijke problemen sche middelen schoon te houden. snoeien…. Heerlijk! Nee, druiven plukken lukt werkt dat heilzaam. Je bent hier buiten en door in Nederland niet in de winter. Die zijn allang de muren toch ook binnen. De zorgfunctie is Nog een favoriete wijn? weggerot door de najaarsregenbuien. De ijswijn vanzelf ontwikkeld en, hoewel we reuze blij zijn Geen favoriete, maar wel een leuke: Rode Mus- die we maken is artificieel gevroren. Dat staat met alle vrijwilligers, hebben we door de zorg- kaat! Droog, niet zoet en heerlijk in combinatie ook op het etiket, want ik ben wel eerlijk. patiënten een bepaalde continuïteit. Het is een met sterke smaken zoals bijvoorbeeld chocolade zekere factor en het is fantastisch om mensen of blauwe schimmelkaas. We maken hier ook Heb je een speciale druif uitgezocht voor de wijn op te zien knappen. een soort grappa; het Dierense Drupje! die je maakt? Ik heb gekozen voor veertien druivenrassen. Zo Organiseer je nog nevenactiviteiten? Welke wijn drink je zelf? spreid ik de oogsttijd en ook het bedrijfsrisico. Inmiddels hebben we een agrarisch bedrijfspand De lekker frisse Johanniter, de bijzondere Eén van mijn leermeesters liep in 2002 veel gerealiseerd, waar we niet alleen de wijn produ- Gelderse Gloed of de stevig fruitige rode schade op; ’t gros van zijn druiventeelt werd ceren en opslaan, maar ook proeverijen, rond- Rondo. besmet met een schimmel. Hij had maar één ras. leidingen en diverse workshops organiseren; een Die wijze les heb ik in mijn oren geknoopt. Tien ideale plek voor bijvoorbeeld een bedrijfsuitje. En… kun je met wijn je brood verdienen? druivensoorten gebruik ik voor het maken van Ook organiseren we maandelijks een markt. Het brood lukt aardig. En met de nevenactivitei- wijn, de andere zijn voor consumptie. We werken We staan open voor van alles en blijven in ont- ten erbij hebben we ook nog lekker beleg. hier superhygiënisch, die noodzaak heb ik snel wikkeling. Proost! : www.domeinhoftedieren.nl
  • REPORTAGE Tekst: Coot van Doesburgh* | Fotografie: Sake Elzinga en Theo Baart
  • Het leek haar altijd veel te veel gedoe, zo’n tweede huis. Coot van Doesburgh zag meer in het hebben van vrienden met een vakantiehuis. Tot ze op een spooroverweghuisje in een totaal verwilderde tuin stuitte, kilometers van welke bewoonde wereld dan ook. Te koop. Op slag besefte ze dat het wél altijd een stille wens was geweest, vanaf haar vroegste jeugd had ze behoefte aan een eigen, geheime plek. Kortom, ze deed het. gaan inrichten! Niet alleen om sociale redenen – hoewel ook een storm of er schade is, verwijderen bijen- of Geen geld: geeft niet. Vrienden en familie belangrijk – je omzeilt zo problemen bij de wespenkolonies, die zich ineens in een slaap- hebben altijd wel dingen waar ze vanaf willen. plaatselijk heersende voorschriften. Ik ken kamer gevestigd hebben, kortom, ze verzorgen Bedden, stoelen, een tafeltje. Ineens worden Nederlanders die hun hele elektriek er weer mijn huis met liefde tijdens mijn afwezigheid. rommelmarkten weer aantrekkelijk. Je hebt uit moesten slopen omdat leidingen noch stop- Ze zijn dan ook heel goede vrienden geworden, bestek nodig, mooie borden, spiegels, alles! penkast aan de Franse normen voldeden. we eten bij elkaar, bellen en mailen als ik in De eerste jaren had ik geen elektriek. De Nederland ben en kennen wederzijds alle lief en aanschaf daarvan was tienmaal zo duur als Leer Frans! Dit lijkt een open deur, maar ik leed dat zich in de families voordoet. het huis zelf, want in Frankrijk betaal je zelf ken de minachting van de Fransen voor bui- de benodigde lichtmasten en mijn huisje was tenlanders die geen woord Frans spreken. Dat De overdonderende stilte: overdag alleen kilometers ver verwijderd van de dichtstbij- zij zelf ook geen woord over de grens spreken, onderbroken door overdadig vogelgezang – zijnde paal. Dus de begintijd werd verlicht wordt afgedaan als totaal onbelangrijk. En waaronder de duif die zijn zin nooit afmaakt: met olielampen, kaarsen en waxinelichtjes. gelijk hebben ze, die geminachte buitenlanders “roekoekoekoe, roekoekoekoe, roe......” –, een Daarna een paar jaar zonne-energiepanelen hebben tenslotte een huis in Frankrijk en niet tractorploegende boer, een cirkelzaag in de verte op een soort hondenhok in de tuin met daarin andersom. Fouten maken geeft niks, overwin en eens per week laag overvliegende legerstraal- de enorme accu’s en de omvormer. Nu heb ik de angst daarvoor en rebbel gewoon een eind jagers die ons op machowijze te verstaan geven al weer een hele tijd gewone elektriciteit, de weg. Aardige Fransen verbeteren je zo nu en dat het land echt heel goed in de gaten wordt aanleg heb ik gedeeld met mijn buurman, een dan en voor je het weet kun je zelfs moeilijke gehouden. fazantenkweker, die er genoeg van had zijn telefoongesprekken voeren met elektriciteits- broedmachines op aggregaten te laten lopen en bedrijf of dierenarts. De geuren: Het huis ruikt specifiek. Een subsidie kreeg van de gemeente omdat hij een mengeling van vochtigheid – niet muf, niet bedrijf was. Zorg dat je bevriend raakt met men- schimmelig, meer een ouderwetse vorm van sen die je huis in de gaten houden beetje klam, zoals de zolder bij je grootouders –, Werk voor het restaureren en wanneer je er niet bent. Bij mij zijn gemengd met de geur van verbrand hout. Na een opknappen van je huis nooit uitslui- dat Thierry en Nathalie. Hij maait mijn gras, paar dagen open deuren en ramen ruik ik het tend met handwerkslieden uit het snoeit takken en ‘manust van alles’. Zij gooit niet meer, maar gasten roepen altijd verzaligd: thuisland! Natuurlijk kun je met vrienden eens in de paar weken alle ramen open, maakt “Oh, het huis ruikt nog precies hetzelfde!” de binnenkant leuk schilderen, maar neem schoon voor ik kom, regelt loodgieter of elek- De tuin ruikt elk jaargetijde heerlijk. Prikkelend voor het echte werk altijd lokale krachten. tricien als zich iets voordoet. Ze bellen na fris in de winter met een zweem van houtge- * Coot van Doesburgh (1943) is tekstschrijver en vertaler. Ze schreef over televisie in Het Parool, over sport in NRC Handelsblad, liedteksten voor Paul de Leeuw, Simone Kleinsma en Ruth Jacott en ze vertaalde toneelstukken, musicals en films. Daarnaast schreef zij verschillende boeken. Voor de tentoonstelling Huis in Frankrijk in Kasteel Groeneveld maakte ze de synopsis, un rêve, une réalité. * Grenada (2009) is het laatst verschenen boek van Coot van Doesburgh. Hierin blikt zij op hoogstpersoonlijke en soms hilarische wijze terug op haar reizen naar het eiland Grenada. Zij behoorde tot een groep wetenschappers, politici en journalisten die in 1983 poolshoogte kwam nemen, nadat de charismatische premier van Grenada Maurice Bishop hulp van Cuba had aanvaard en de Verenigde Staten hem als staatsvijandelijk had- den verklaard. Nadat Van Doesburgh eenmaal voet op Grenadiaanse bodem had gezet, vatte ze een intense fascinatie voor het eiland op en zijn bevolking, en keerde ze er regelmatig terug. Grenada is uitgegeven door Thomas Rap. ISBN: 978 90 600 5792 6 | Prijs: € 14,90
  • stookte open haarden of takkenverbrandingen Het zwembad: als het financieel enigszins moet die in een pot en hoog staan vanwege de in het open veld. mogelijk is, neem dan een zwembad en laat je slakken. Langs mijn oude spoor woekeren bra- In de lente is het om dronken te worden. niet afschrikken door het onderhoud. Tijdens menstruiken. Eind augustus maak ik enorme Ineens bloeit alles tegelijk en loop je door wol- weer een zomer tegen de 40 graden had ik hoeveelheden bramen/vijgenjam. ken van jasmijn, blauwe regen, sering. het gehad met alleen de Gardena tuindouche Er gaat niets boven eten uit eigen tuin of het ’s Zomers heb je rozen en alle bloemen, door en vroeg mijn aannemer om een o erte (een moet je hond zijn, die vredig ligt te slapen op jezelf of de natuur neergezet, terwijl de krui- devis). Die viel mee. Hij bouwde een prachtig een bedje van tijm. den ook allemaal bloeien en wolken bruine zwembad en het onderhoud is een fluitje van vlindertjes zich verzamelen op de oregano en een cent. Hij wordt zomer- en winterklaar Een uil in je schoorsteen. Dat weet je de rozemarijn. gemaakt door een zwembadexpert en als ik meestal niet, tot je gebeld wordt dat de hele In de herfst de vochtige aarde met de blader- er ben doe ik de rest zelf (en anders Thierry). eetkeuken een slagveld is. Gebroken flessen, rotting en de paddenstoelenlucht. Twee keer per week de filterzak verschonen en glazen en bekers, her en der veren en alles één keer per week twee flinke combinatiepil- bedekt met dunne, witte poep. Dan besef De intense nachtelijke duisternis len (anti-alg, chloor en nog een paar dingen) je opeens waar de doodenge nachtelijke met daarin meer sterren dan je voor erin. En zo nu en dan een hp-waarde testje. Dat zuchten vandaan kwamen. Dat doen uilen. mogelijk hield. Als stadsmens vond ik het is alles. Dus met Thierry de uilen – het bleken VIER, in het begin erg toevallig dat elke avond, op overigens beeldschone, witte kerkuilen – uit precies dezelfde plek aan de hemel een lange De tuin: leef je uit in de tuin. Zorg voor een de schoorsteen gerookt en daarna een gazen dunne veegwolk hing. Dat was de melkweg. afdakje, zodat er ook in de regen buiten geze- hekwerkje over de kap van de schoorsteen Koop zaklantaarns en zorg dat er kaarsen in ten kan worden. Ik heb dat, uit geldgebrek, gezet. huis zijn. Ik ben een groot afnemer van De met kleurloos plastic golfplaat gedaan. Dat is Pittenkoning geworden. Die heeft de mooiste even lelijk, maar het bemost snel en een druif De frelon, een zeer grote wesp. Tot vier olielampen en, mijn handigste bezit daar, een tegen de stutpalen zorgt voor schaduwgevende keer het formaat van een gewone en zonoplaadbare zaklantaarn. Neem grote zak- overwoekering. zijn beet kan erg gevaarlijk zijn. De Franse ken waxinelichtjes, want die kom je in Frank- En dan de rest van de planten. Blauwe regen, frelonnen-beet-wet zegt: één steek: naar de rijk zelden tegen. De elektriek wil nog wel ’s hop, rozen, seringen, jasmijn, vlinderstruiken dokter, twee steken: naar het ziekenhuis, uitvallen. Bij elk onweer is het raak en ook zijn en wat je maar wilt. Ook een kiwi- en vijgen- drie steken: dood. Dus nooit naar slaan, altijd de meeste stoppenkasten niet berekend op boom, een kruidentuin en een moestuin. Eigen goed in de stoel kijken voor je gaat zitten en waterkoker, wasmachine en stofzuiger tegelijk. tomaten, courgettes, paprika’s, radijzen en sla. verder gewoon proberen te ontwijken. Een Dat weet je, maar dat vergeet je weer even zo In de kruidentuin bieslook, rozemarijn, peter- vliegengordijn voor de openstaande voordeur hard. selie, tijm, oregano en natuurlijk basilicum, al en horren zijn een must. En de wespenval,
  • een dikbuikige fles met van onderen een naar Nathalie, als de honden en ik weer vertrokken Gas blijft een aandachtspunt. Vrijwel binnen krullend, open gat en van boven een zijn, overal muizengif neer. niemand, of je moet een huisje midden in een kurk. Siroop erin, kurk erop en in een boom dorp of stad hebben, heeft leidinggas. Niet erg, hangen. Wespen, vliegen en frelons kruipen De slang valt niet in de categorie je doet het gewoon met gasflessen. Handig, naar binnen, op zoek naar de siroop, kunnen er even wennen. Als preventie kun je er wel maar ze raken een keer leeg en hebben geen niet meer uit en sterven de limonadedood. voor zorgen dat het gras altijd kort is en dat metertje dat aangeeft wanneer. Het overkomt er geen dikke struiken tegen je huis aanstaan. iedere huisjesbezitter een keer dat hij het lek- Muizen en ratten: gewoon wennen. Als je wel door ongemaaid veld gaat wandelen, kere stoofpotje steenkoud en nog hard aan de Eten altijd goed afsluiten in blikken of dikke draag dan een lange broek, stop de pijpen in de gasten voorzet omdat de gasfles al lang geleden plastic dozen, nooit een pak meel laten staan, sokken en neem een stok mee, waarmee je voor leeg was. Let dus op en zorg dat er altijd een alle kruimels weg. En dan nog: ze eten de je uit op de grond slaat. Slangen zijn doof, maar reservefles klaarstaat. raarste dingen. Ze zijn dol op keukenrollen en reageren op trillingen. Er zijn vele soorten, papieren servetten, ik heb zelfs meegemaakt maar slechts twee categorieën: giftig of niet Ook riolering hoort tot de stadse dat ze zich een weg door een pak metalen giftig. Serpents zijn giftig, de couleuvres niet. luxe. Is er geen afvoervoorziening in het schuursponsjes hadden gegeten. Ik vind een Maar ja, ik weet het verschil niet goed – de ene Franse huis, dan moet er een septic tank dode muis nog enger dan een levende. Dus heeft een platte pijl als staartpunt en de andere aangelegd worden. Let daarbij op dat het geen meestal laat ik ze lekker rondlopen en zet een ronde punt, maar in paniek ga ik niet eerst ouderwets type is, waarin niets chemisch kijken hoe zijn staart eindigt. Bovendien de mag, want dan is shampoo al funest voor de niet-giftige bijt wel om vervolgens niet meer natuurlijke rotting. Vroeger gooide men eens In opdracht van Kasteel Groeneveld fotografeerden los te laten en dan moet je met duim en mid- in de zoveel tijd een dode kip of rat in de tank, Sake Elzinga en Theo Baart een grote verscheidenheid delvinger zijn kaken openwrikken. Doe mij tegenwoordig kun je in de grote supermarkten aan tweede huizen in Frankrijk – van Savigny-sur-Aisne via Sainte-Vertu tot Saint-Paul-de-Vence – en hun dan maar meteen gif. Toen ik een keer een zakjes bacteriën krijgen, die je in de wc gooit bewoners. couleuvre IN MIJN HUIS aantrof, een grote, en meteen doortrekt. De nieuwere septic tanks polsdikke, anderhalve meter lange, opgerold in zijn geschikt voor alle wateren, wat inhoudt Theo Baart studeerde aan de Rietveld Academie te de donkere open trapkast heb ik even seri- dat de wasmachine erop kan lozen en dat de Amsterdam en is vanaf de jaren tachtig werkzaam als fotograaf. In veel van zijn werk staat de inrichting van eus overwogen het huis te verkopen. Je kunt wc rustig eens in de zoveel tijd met bleekwater Nederland centraal. tenslotte ook overdrijven met leuk in de natuur (Javel) schoongemaakt kan worden. zitten. Sake Elzinga is opgeleid aan de fotovakschool in Apeldoorn. Sinds 1982 is hij werkzaam als zelfstandig fotograaf. Elzinga’s werkterrein is breed: van de actuele politiek tot sport en tot kunst en cultuur.
  • MIJN LANDSCHAP Tekst: Brigitte van Mechelen | Fotografie: Foto’s tuin Johannes Schwartz Portret Guus Beumer copyright Marres, Maastricht Lessen in geduld Guus Beumer over zijn tuin
  • “BRANDNETELS MOET JE NIET WEG WILLEN HEBBEN, DAN BLIJF JE BEZIG. MAAR WAAROM ZOU JE OOK? DE RUPSEN VAN VLINDERS ALS HET ZANDKAARTJE, DE DAGPAUWOOG EN DE ATALANTA ETEN UITSLUITEND VAN BRANDNETELS.” GUUS BEUMER OVER DE TUIN IN ZUIDOOST-FRIESLAND DIE HIJ SAMEN MET ARJAN EDERVEEN HEEFT. “In Maastricht werken en een tuin hebben in Friesland, tja. En dan te bedenken dat die tuin er gekomen is vanuit de waarop we ons tot het landschap wilden verhouden, heel verschillend te zijn. Arjan wilde snoeien, maaien en kappen (die ene conifeer dus) terwijl ik met de mensen uit de streek behoefte om de componenten in mijn bestaan juist bij elkaar wilde praten om zo de verhalen uit het verleden te horen. te brengen; het is interessant hoe het leven loopt. In de jaren Zo hoorde ik bijvoorbeeld dat het uniforme grasland dat ons tachtig toen SO, het kledinglabel dat ik met Alexander van omringde twintig jaar eerder nog een enorme diversiteit aan Slobbe was begonnen, almaar meer succes kreeg, zat ik voor planten kende. En ik begreep dat het weelderige groen waar mijn gevoel voortdurend in het vliegtuig. Misschien moeten we in eerste instantie zo verliefd op waren geworden, het we gewoon maar eens wat bomen gaan planten, bedacht ik resultaat was van overbemesting. En in het kielzog hiervan samen met Arjan Ederveen, met wie ik al eeuwen bevriend leerden Arjan en ik het fenomeen verschraling waarderen. ben. En dus gingen we op zoek naar een stuk grond waar Maar zover was het niet meteen. Aanvankelijk wilden we we ons gezamenlijke terug-naar-de-natuur project konden bomen en hagen planten, een vijver graven en een vlindertuin starten. Uiteindelijk vonden we een zogenaamde heidehut. aanleggen. Kortom we waren ambitieus, Niet zo wonderlijk, In de Friese Wouden was het gebruik dat een echtpaar op de modewereld heeft stra e productietrajecten – volgende hun trouwdag een onderkomen mocht bouwen. Het klinkt week klaar, dat werk. romantisch maar er schuilt een enorme tragedie achter. Van die doodarme mensen op onafzienbare heidegronden, die Maar gaandeweg, met vallen en opstaan en door te luisteren zich al rietvlechtend door het leven proberen te slaan. Het naar ervaren tuiniers zoals Hans Engelbrecht en kwekers als stuk grond waaraan wij ons hart verpandden was van een Heilien Tonckens leerden we geduld te hebben. We leerden boer die zich tegen de ruilverkaveling had verzet. Hij woonde het landschap te lezen als een verzameling condities. Als de tegen een zandkop, die voor een deel is afgegraven toen de waterstand op 85 cm diepte ligt, gedeien planten met een be- snelweg kwam en vervolgens is bebost. Ik denk dat men hem paalde wortelstructuur niet en andere juist wel. Een plant die daarom zijn gang heeft laten gaan: zijn arme grond was voor schaduw wil, moet je niet in de zon zetten. Toch heb ik zelden een moderne boer toch niks waard. Deze eigenwijze boer had zo’n flexibel systeem gezien als de natuur, gedoog je brandne- behalve wat slachtvee en kipjes, een moestuin van 3000 m2. tels dan krijg je vlinders cadeau, en in de hoop bladeren die je Toen wij de grond kochten was dat allemaal overwoekerd, op laat liggen woont ineens een egel. een conifeer na. Na een jaar of drie kregen we onverhoeds de kans om er vijf Onze eerste winter was heel naargeestig, de leidingen vroren hectare grond bij te kopen. En aangezien het gezegde is kapot en het was één groot ijspaleis. Ook bleek de manier ‘de grond van de buren komt maar één keer in je leven vrij’ dachten we ‘dat moesten we dan maar doen’. En zo kregen we de kans alles wat we geleerd hadden op een grotere schaal neer te zetten. In diezelfde tijd begonnen we het idee van een tweede huisje, waar je je terugtrekt uit de wereld, een beetje mal te vinden. We besloten de tuin tot basis te promoveren waar vanuit we ander type projecten gingen initiëren. Zo is bijvoorbeeld het televisieprogramma Wroeten van Arjan en Lernert Engelbrechts ontstaan. Of het woord troost van toepassing is? Absoluut, het land- schap raakt verknoopt met herinneringen, de pijnlijke maar ook de vrolijke. En dan de continuïteit van de natuur, het ritme van de seizoenen; het leert je relativeren. Wil het dit jaar niet met de dahlia’s, volgend jaar weer een nieuwe kans.” Links: Guus Beumer in tentoonstelling de Eetbare Stad, NAi Maastricht. Zwart/wit foto’s: Johannes Schwartz, kunstenaar en coördinator fotografie aan de Rietveldacademie, fotografeerde op verzoek van Beumer diens tuin in Fries- land, de beide foto’s met rabarber in de hoofdrol komen uit deze serie.
  • VERHAAL Tekst: Jaap Scholten* | Illustratie: Michiel de Jong** © Comic House* X W
  • is negenentachtig jaar oud en volgens mijn vrienden het vroeger bij de graaf thuis toeging: het dienstmeisje schoof de laatst overgebleven Transsylvaanse grand old na het diner nimmer bij de gasten aan. lady. Ze is geboren als Gabriella gravin Kornis op het familie- De vrouw des huizes, deze boerin, heeft tien jaar het kasteel in Szentbenedek. Ze heeft een smalle roze sjaal om en leven geleefd waar ik haar de finesses van had geleerd, toen is rode lippenstift op. Haar fijne gezicht doet vermoeden dat zij zij teruggegaan naar het dorp waar zij vandaan kwam, terug vroeger een knock-out is geweest. naar de lemen boerderij van haar familie. Ze heeft de ingeni- `Ik ben in 1921 geboren op Szentbenedek in Trans- eur met zijn grote carrière in de stad achtergelaten. Haar ware sylvanië, 60 kilometer ten Noorden van Kolozsvár. Mijn vader geluk lag in de natuur, bij de koeien. Ze had een groot leven runde het landgoed. Hij stond iedere dag om zes uur op om geleid, was naar het buitenland gereisd, had alle opera’s van alles te inspecteren en te bespreken, in de oogst- en zaaitijd Boedapest gezien, maar het was haar leven niet. Haar ziel was om drie uur. Daarnaast was hij ornitholoog. In Szentbenedek immer bij de weiden en de margrietjes in haar dorp gebleven. hadden we de grootste privéverzameling opgezette vogels van Ik ben de laatste Kornis. Ik heb enkele jaren gele- Europa. 10.000. Mijn vader had geleerd te prepareren. Als den de ruïne van het kasteel in Szentbenedek teruggekregen. ornitholoog en als jager wist hij goed hoe de vogels bewogen. Nog één toren staat overeind, verder wordt het kasteel ieder Mijn hele jeugd zo ongeveer bracht ik door in het kasteelpark. jaar lager en lager. Het hele dorp bouwt huizen met de stenen Ik leerde over de oude Grieken van een privéleraar. Het onder- van Szentbenedek. Ik krijg een pensioen van 70.000 forint richt was meestal buiten, aan de oever van de Szamos. (ongeveer 230 euro) per maand. Daar leef ik van en een groep Toen na de oorlog de communisten aan de macht zwervers hier in de buurt, en daar betaal ik ook nog mensen kwamen, werd alles onteigend en moest ik werken als dienst- van die me in Szentbenedek helpen. De eerste 25 jaar na de meisje. Ik kwam terecht in Boedapest bij een ingenieur die oorlog heb ik geen make-up gebruikt. Ik ben nooit naar de kap- met een boerin was getrouwd. Ik heb voor haar het huis per gegaan, ik heb sigaretten afgezworen, op een goed moment ingericht. Ik heb uitgelegd dat ze het portret van Lenin van ben ik ook met ko e gestopt. Al het geld dat ik uitspaarde heb de muur moest nemen. Ik leerde haar alles. Ik gaf haar de ene ik in een laatje gestopt. In 1971 heb ik daarvan één hectare dag een lijst met 100 Franse woorden, dan kende ze die de grond gekocht, in Kisszamos, niet ver van Boedapest. Men volgende dag helemaal uit haar hoofd. Ik moest haar uitleggen moet iets bezitten, om van te houden, om voor te zorgen, om de hoe de tafel te dekken, hoe te koken, hoe je te kleden, hoe naar liefde op te projecteren. Zonder liefde kan men niet leven. Ik de opera te gaan, hoe te converseren. heb eerst twee jaar gewerkt om het perceel schoon te maken. Als er een diner was huurde ze zilver en porselein. Het was een bende. Er groeiden alleen maar armzalige acca- Ik dekte en ik serveerde, want niemand wist hoe je van links cia’s en onkruid. Ik heb niemands hulp aanvaard. Het was een bediende. Ik had een zwarte rok aan, een wit schort, zo’n wit test voor mezelf. Ik wilde zien of ik dat kon: uit het niets iets kapje in mijn haar en witte handschoenen natuurlijk. Na het maken. eten waste ik het porselein af en stopte het zilver in de box Ik heb dennenappels uit Transsylvanië gesmokkeld, zodat het terug naar de verhuurder kon. Ik vond het prima om de zaden er uitgepeuterd en ze geplant. Ik verzamelde beetje op te ruimen en daarmee andere mensen gelukkig te maken. bij beetje alle 140 struiken en boomsoorten die in het park van De vrouw des huizes kwam de keuken in en zei dat de gasten Szentbenedek groeiden. Eén voor één heb ik ze geplant en ver- graag wilden dat ik er bij kwam zitten. Ik antwoordde haar dat zorgd. Ik heb er bijna veertig jaar aan gewerkt. Het is gelukt. dat helaas niet ging. Vrouw Szabó, u wilt dat alles gaat zoals De bomen uit mijn jeugd zijn herrezen.’ ** Schrijver Jaap Scholten woont sinds 2003 in Hongarije, deels in Boedapest en deels op het platteland. Hij beschreef zijn leven aldaar in Heer & Meester. Verder is hij de auteur van de romans Tachtig en De wet van Spengler, dit laatste boek is door de grote boekhandels van Nederland verkozen tot `Boek van het Jaar 2009’. Hij werkt dit moment aan een non-fictie boek over het verborgen leven van de aristocratie in Transsylva- nië: Kameraad Baron, dat mei 2010 zal verschijnen. ** Tekenaar Michiel de Jong laat zich inspireren door Atoomstijl grootheden als Yves Chaland, André Franquin, Serge Clerc en Joost Swarte. In 2000 kreeg hij de PTT Post aanmoedigingsprijs voor zijn mini album Ode aan Wilhelm. Voor zijn strip Operatie Hanuman ontving hij in 2008 de Stripschap-penning voor het beste album.
  • ZWARE KOST Tekst: Floor de Sera Ingrijpende gevolgen van bevolkingsdaling Zuid-Holland + , Noord-Holland Grootste groeier Flevoland +, Pijnacker-Nootdorp + ≥ krimp 44% gemeentes + , Grootste groeier Aalsmeer + ≥ krimp Nederland gemeentes + , Grootste groeier Almere + ≥ krimp Geen Zeeland + , Grootste groeier Middelburg + ≥ krimp gemeentes Utrecht LNV en bevolkingsdaling + , Minister Verburg in kamerbrief 1 december 2009: “In het kader van dit Actieplan bevolkingsdaling zet ik vanuit LNV in op één of meerdere experimenten waarin het concept Grootste groeier ‘krimp als kans’ wordt uitgewerkt in relatie tot het reali- Utrecht + seren van ‘groen’. Bijvoorbeeld via het optimaal benutten ≥ krimp van de ruimte die vrij zou komen als gevolg van sloop voor gemeentes natuur en mooi landschap, voor recreatie en wellicht voor nieuwe concepten zoals stadslandbouw. Om hiermee de kwaliteit van deze gebieden te behouden en te ontwikke- len. In dat geval hebben we dus een win-win situatie. Ik ben met een aantal partijen momenteel in gesprek over de voorbereiding van deze experimenten.” Zie: www.minlnv.nl
  • Wie ooit op zoek naar een overnachting, zomaar een afslag nam, kent ze … romantische Franse dorpjes. Dichtgetimmerde huizen met overwoekerde er es lijken te wachten op jou. Je mijmert… ‘zo opgeknapt’, en ‘vast niet duur’. Vanaf een bank op het stille pleintje lachen twee oude mannetjes je vriendelijk toe. Langzaam dringt de waarheid door: er wonen alleen nog oude mannetjes, er is geen werk, dit dorp is dood. Je vervolgt je route naar de Middellandse Zee. Gelderland Noord-Brabant + , Overijssel + Grootste groeier Nijmegen + +, Grootste groeier Breda/Den Bosch + ≥ krimp gemeentes Grootste groeier ≥ krimp Groningen + , Deventer + gemeentes Limburg Grootste groeier ≥ krimp gemeentes - , Grootste groeier Groningen + Friesland + , Beesel/Brunssum + ≥ krimp ≥ krimp gemeentes gemeentes Grootste groeier Leeuwarden + ≥ krimp Drenthe gemeentes + Grootste groeier Assen + ≥ krimp Bevolkingsgroei/-krimp naar provincie in 2025. gemeentes In procenten ten opzichte van 2007. Bron CBS. komt onder de bevolking van Nederlandse dorpen en steden zullen verzadigd zijn. Frankrijk al jaren voor. Reeds decennia vertrekken jonge- Dit simpele gegeven heeft verstrekkende gevolgen. Op het ren naar de steden en laten hun ouders verouderen op het eerste gezicht lijkt het misschien prettig dat er wat druk platteland. Ook migranten strijken vooral neer in steden en van de ketel gaat. Het wordt minder vol. Minder werkeloos- voorsteden, met alle problematiek van dien. heid. Minder mensen op de weg, dus eindelijk kortere files. Op mooie dagen kunnen we een plekje vinden op het strand Veel mensen realiseren zich nog niet dat dit ook Nederland en studenten hoeven geen jaren naar een kamer te zoeken. te wachten staat. Ook hier is het gedaan met de bevolkings- groei. Volgens schatting ligt het omslagpunt van bevol- kingsgroei naar bevolkingsdaling in Nederland rond het De werkelijkheid is anders. De bevolkingsdaling manifes- jaar 2034. In dat jaar delen we met 17,7 miljoenen het land teert zich – net als in Frankrijk – ook in Nederland als eer- en is het maximum bereikt. Voor een constante bevolkings- ste, en voornamelijk, op het platteland. In de grensgebieden omvang is een vruchtbaarheidscijfer (gemiddeld aantal van Nederland is de krimp al begonnen, met Oost-Gronin- kinderen per vrouw) van 2,1 nodig. Dit cijfer ligt In Neder- gen, Zuid-Limburg en Zeeuws Vlaanderen in de kopgroep. land al sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw op 1,7. Delfzijl telde in 1990 nog 32.000 inwoners. Over 15 jaar In 2040 groeien alleen steden als Almere nog, de overige zullen het er hooguit 20.000 zijn. Ook het aantal huis- * Floor de Sera is beleidsmedewerker bij het ministerie van landbouw, natuur en voedselkwaliteit en projectleider van dossier bevolkingsdaling bij LNV. Ze schreef dit essay op persoonlijke titel. J.m.f.de.sera@minlnv.nl
  • Interbestuurlijk actieplan totaal ‘krimpen met kwaliteit’ % 65+ In het Interbestuurlijk Actieplan Bevolkingsdaling ‘Krimpen met kwaliteit’ stippelen Rijk, provincies en gemeenten gezamenlijk uit hoe zij de gevolgen van krimp willen opvangen, maar ook de kransen die krimp biedt gaan verzilveren. De komende 30 jaar krijgt volgens de nieuwste prognoses zo’n 40 procent van de gemeenten met een daling van het aantal inwoners te maken. Zeker als ook het aantal huishoudens daalt kan dit ingrijpende gevolgen hebben voor de leefbaarheid omdat woningen leegstaan en voorzieningen verdwijnen. Het actieplan richt zich vooral op de meest urgente regio’s: Zeeuws-Vlaanderen, Noordoost-Groningen en Parkstad-Limburg. Het actieplan roept gemeenten in krimpregio’s op om tijdig te onderkennen dat krimp onomkeerbaar is om er zo goed mogelijk op de gevolgen te kunnen anticiperen. Daarnaast wordt een thematische verzameling van acties genoemd die verschillende partijen gaan uitvoeren, waaronder een aantal experimenten. Ook is er 31 miljoen beschikbaar voor herstructurering in de meest Groningen Friesland Drenthe Overijssel urgente gebieden. Zie: www.vrom.nl en www.minbzk.nl houdens daalt behoorlijk en de gemeente moet plannen ningen, of samengevoegd, zodat een rijtje huisjes ineens maken voor het slopen van ongeveer 1700 woningen. De een twee-onder-één-kap-blokje wordt. Maar wie betaalt Limburgse gemeenten verzamelt in Parkstad Limburg gaan deze aanpassingen? Soms ontstaat leegstand omdat er sim- van 250.000 inwoners nu, naar 175.000 in 2035. Volgens pelweg niet genoeg kopers in het gebied zijn. Onverkoop- voorspellingen kampen de woningcorporaties daar in 2035 baarheid van een huis in de laatste levensfase kan ertoe met een overschot van 20.000 woningen. Ook in Oost- leiden dat de eigenaar niet naar een woonzorg faciliteit kan Groningen daalt het aantal huishoudens sterk. Volgens de en in de ongeschikte woning blijft. Verhuizen vanwege een cijfers is in 2025 één op tien huizen daar overtollig en dus andere baan of gezinsuitbreiding wordt onmogelijk, omdat onverkoopbaar. de oude woning onverkoopbaar is. Bevolkingsdaling heeft verstrekkende gevolgen. Waar Groei betekent volgens het woordenboek: uitbreiding, minder mensen zijn, worden minder kinderen geboren, toename, groter worden. Groei betekent geld verdienen. zijn minder scholen nodig met minder lokalen en minder Krimp is ook krimp van de portemonnee. Minder mensen: leerkrachten. Waardoor weer minder werkgelegenheid minder geld. Krimp is niet gezellig! ontstaat en weer meer mensen wegtrekken. Zo ontstaat de Het enige dat we terug krijgen is ruimte. Veel ruimte. bevolkingskrimp-spiraal, die de segregatie tussen stad en Ruimte in de zin van leegte, stilte, donkere nachten en platteland versterkt. vergezichten met eindeloze vlakten en groene landschap- Delfzijl moet voor 2025 de helft van alle basisscholen slui- pen. Het platteland: plat en met veel land. Maar wie zit daar ten en tegelijk de kwaliteit van het onderwijs garanderen. nu op te wachten? En dit is niet de enige opgave voor deze en andere krimpge- meenten. Minder mensen betekent minder boodschappen, DE KEERZIJDE VAN BEVOLKINGSDALING OP HET PLATTE- dus minder winkels, minder uitgaansgelegenheden, ver- LAND IS URBANISATIE. WE GAAN STEEDS DICHTER OP ELKAAR WONEN. maak en vertier. Sportverenigingen zien hun ledenaantal- DE COMPACTE, DAMPENDE, LAWAAIÏGE STEDEN BREIDEN VERDER IN. len dalen. Sportvelden raken in onbruik of verval. Hoog- STEDEN VOL MENSEN DIE DROMEN VAN RUIMTE, STILTE EN GROEN. opgeleiden trekken het eerst weg. Er blijven minder goed STEDELINGEN DIE OP EEN TOCHT DOOR FRANKRIJK VERDWALEN EN opgeleide mensen over voor de overgebleven bedrijvigheid, MIJMEREN OVER EEN BESTAAN ZONDER STRESS, VAN RUST EN VAN maar eveneens voor het verenigingsleven en het openbaar ZINGENDE VOGELS IN EEN GROENE TUIN. bestuur. Juist jonge mensen zoeken hun toekomst elders. Volgens onderzoek van het Sociaal en Cultureel Plan- Uiteindelijk betekent krimp dus niet alleen minder men- bureau heeft 78 procent van alle Nederlanders positieve sen, maar ook minder jonge energie, minder creativiteit en gevoelens bij het platteland (gedefinieerd als ‘gebied met minder vitaliteit. minder dan duizend adressen per vierkante kilometer’). Bijna driekwart van de stedelingen zegt het platteland te EEN KRIMPDORP HERKEN JE ALLEREERST AAN waarderen. Ze kwalificeren het platteland als ‘mooi, rustig, DE LEGE HUIZEN. EERST BLIJVEN DE KLEINE, OUDERWETSE HUISJES veilig, schoon, gezellig en goed om te wonen’; negatieve LEEG. EIGENAREN VERTREKKEN EN DE HUISJES DIE NIET HELEMAAL kwalificaties worden nauwelijks gebruikt. Nederlanders VOLDOEN AAN DE EISEN VAN DE TIJD BLIJKEN ONVERKOOPBAAR. waarderen het landschap met een gemiddeld rapportcijfer RAMEN WORDEN DICHTGESPIJKERD. van 7,4. Ze recreëren er ook graag. Ruim 70 procent wandelt Ook woningcorporaties kunnen hun woningen niet meer of fietst wel eens op het platteland, of geniet er anderszins verhuren. Sommige worden omgebouwd naar seniorenwo- van de natuur. Zo’n 30 procent van de stedelingen zegt zelfs
  • Flevoland Gelderland Utrecht Noord-Holland Zuid-Holland Noord-Brabant Limburg Zeeland Vergrijzing in Nederland in 2025 Vergrijzing in 2007 Toename vergrijzing tot 2025. Bron CBS. zeker te weten ooit naar het platteland te willen verhuizen. vervullen, kopen eerder een tweede huisje in dat leuke In totaal spreken zo’n twee miljoen Nederlanders de voor- romantische dorp in Frankrijk, of in een ander buitenland keur uit voor landelijk wonen. Vooral de ruimte, de rust en waar huizen vaak goedkoper zijn. Echt heldere cijfers zijn de natuur trekt hen, evenals de hechte gemeenschap. er niet. De schattingen lopen uiteen van ongeveer 40.000 Niet duidelijk is hoeveel mensen ook daadwerkelijk naar (CBS 2004) ‘eigen huis in het buitenland’-bezitters tot buiten verhuizen de komende jaren. Tussen droom en daad 200.000. Wel is duidelijk dat Frankrijk voor Nederlanders liggen praktische bezwaren. Mensen willen in het groen in dit opzicht favoriet is. wonen, maar ook niet te ver van hun werk en belangrijke voorzieningen. Prikkelende gedachten, want, hoe zal Nederland eruit zien in 2050? Hoe groot wordt de kloof tussen enerzijds TOT HET JAAR 2035 ZIEN WE DUS ENERZIJDS de leegstand van de dorpen en het verlangen naar werk- DAT HET PLATTELAND LEEGLOOPT, EN AAN DE ANDERE KANT HET gelegenheid en vitaliteit van het platteland en anderzijds VERLANGEN NAAR ‘ BUITEN WONEN’ VAN STEDELINGEN. MAAR WELKE het verlangen van de stedeling om weg te komen uit de STEDELING NAM OOIT DE VERKEERDE AFSLAG BIJ EEN DORP ALS drukte van de stad? En zal dit zich vertalen in een tweede- NIEUW BEERTA, GANZENDIJK, AARDENBURG OF SIMPELVELD? EN ling in Nederland tussen stad en land? Veroorzaakt dat dan WIE VAN HEN HEEFT DAAR DAN STAAN DROMEN BIJ EEN VERVALLEN problemen? Hoe zal het gesteld zijn met de sociale verhou- ARBEIDERSHUISJE? WELK PLATTELAND HEEFT DE STEDELING EIGEN- dingen? LIJK VOOR OGEN ALS HIJ DROOMT VAN ‘ BUITEN’? Misschien worden de dorpen aan de randen van Nederland Hoewel in de perifere gebieden van Nederland meer dan ook plekken voor het verwezenlijken van het verlangen voldoende ruimte is voor nieuwkomers, en deze hier ook naar buiten. Door het vertrek van mensen die de voordelen heus wel te vinden zijn, gaat dit de bevolkingsdaling niet van de stad boven die van het platteland verkiezen, blijft tegen. Het verschil tussen de volle stad en het lege plat- er voor rustzoekers meer ruimte over, meer echte stilte, teland blijft toenemen. Zij die hun dromen (gedeeltelijk) leegte, rust en groen. Misschien worden deze waarden zelfs zo versterkt dat zij een klein gedeelte van de hevig verlan- gende stedeling over de streep trekt om echt te verhuizen. En de anderen kunnen hun verlangen wellicht vaker Knooppunt Bevolkingsdaling: omzetten in korte bezoeken, weekendjes weg of andere www.vanmeernaarbeter.nl intermezzo’s. Kenniscentrum Stedelijke Vernieuwing: In dat geval zitten we nu in een transitie-fase, waarin het www.KEI-centrum.nl juist nodig is dat de tegenstellingen tussen stad en land Gemeente Delfzijl: zich versterken, opdat de twee werelden elkaar extra leren www.delfzijl.nl Notitie: ‘krimpen en waarderen en elkaar vaker zullen gaan opzoeken. Uitein- groeien in Delfzijl’ delijk zou dat het beeld kunnen oproepen van juist heel Sociaal en Cultureel Planbureau: veel verlangens die in vervulling gaan. Iets wat je, met een www.SCP.nl beetje fantasie, nu al zou kunnen lezen in de vriendelijke Krimpkompas van Vereniging lach van op van twee oude mannetjes op een bankje op het Nederlandse Gemeenten: Franse platteland. www.vng.nl/smartsite.dws?id=89078
  • WENDE Tekst: Berber Paarlberg | Fotografie: Stefanie Grätz
  • Helen Geul over frikadellen zonder rotzooi LICHTBLAUWE EN LICHTGROENE HOUTEN TAFELS EN STOELEN, EEN UITNODIGENDE KOELING VOL GEZOND OGENDE VRUCHTENDRANKEN, EEN HANDGESCHREVEN SCHOOLBORD MET WAT ER TE ETEN IS, NATUURLIJK SMULLEN LIJKT EEN EETHUISJE, Natuurlijk MAAR IS EEN SNACKBAR. HET IS NEDERLANDS EERSTE BIOLOGISCHE SNACKBAR. Smullen “Oh, lekker Híer geniet ik gewoon van. Vol echt oud-Hollands draadjesvlees Het vlees en de frikadellen komen uit het oosten van het land, spullen van de biologische groothandel uit het midden en de en met biologische mosterd.” Helen Geul, die in oktober 2008 groenteboer komt uit Houten. Biologisch frituurvet bestaat, de deuren van Natuurlijk Smullen opende, neemt nog een hap maar is ontiegelijk duur. Wat ik gebruik heeft weinig toevoe- van haar kroket. Ze eet niet vaak uit eigen frituurpan. “Ik vind gingen, maar ik zoek nog naar honderd procent biologisch het heerlijk, maar als ik werk, heb ik weinig eetlust. Ik proef en betaalbaar. Mijn spullen zijn zo’n twintig procent duurder mijn producten wel steeds. De frikadel vind ik het lekkerst. dan bij een gewone snackbar, want de inkoop is duurder. De Ik had wel wat in te halen – twintig jaar heb ik geen frikadel prijs wordt wel steeds leuker, want door alle media-aandacht gegeten. Hier zit geen rotzooi in.” komen leveranciers naar me toe met interessante o ertes.” “Uit respect voor de dieren eet ik zelf alleen maar biologisch “Mijn klanten geloven me op de een of andere manier. Eén of scharrelvlees en Joyce, mijn dochter, eet honderd procent mevrouw moest ik overtuigen dat het echt biologisch is. Ik vegetarisch. Als wij wilden snacken, was er niks. Alleen kaas- zei: ‘Kijk in m’n koelkast en boekhouding.’ Ik hoop dat er een sou és of groentekroketten, maar die kwamen m’n neus keurmerk komt, want ik denk dat de biologische snackbars uit. Ik was NS-conductrice, maar een biologische snackbar dit jaar als paddenstoelen uit de grond gaan schieten. Ik ben spookte al jaren door mijn hoofd. Het was een gok, maar ik bang dat ermee gerommeld gaat worden. Je proeft het wel, dacht: nu is de tijd er rijp voor.” biologisch is smaakvoller. Bij de vleesproducten proef je dat “Het ziet er hier anders uit dan een doorsnee snackbar, dat is het beest geen stress heeft gehad. Vlees van de bio-industrie ook de bedoeling. Dus ik heb geen plastic stoeltjes, geen grote is gewoon water.” gele lichtbakken, geen fel licht en geen vitrine met snacks – je weet toch wel hoe een kroket eruitziet. Een patatje oorlog “Ik ben heel gelukkig met Natuurlijk Smullen, dit heet hier patat rotzooi, dat klinkt wat vriendelijker. De snacks is m’n kind. Ik heb een drukke werkweek van zeventig uur, zijn honderd procent biologisch. De drankjes zijn biologisch of maar het geeft me veel energie. Wat ook erg goed voelt is dat puur natuur, coca-cola heb ik niet. Het publiek vraagt daar ook ik de allereerste ben, en dat zal ik altijd blijven. Ik heb ambities niet naar, ze vinden het leuk om eens wat anders te proberen.” om groter te worden. Ik verwacht er dit jaar nog wel een filiaal bij te hebben.” “Het is ook geen Febo-publiek dat hier komt. ‘De grootste kick is dat ik een lange neus kan maken naar alle Ik krijg publiek dat z’n eigen tasje meeneemt, verantwoord critici. Voordat ik hiermee begon, werd ik helemaal voor gek leeft, niet voordringt en de borden netjes opruimt. En ze verklaard. De locatie, het concept, het deugde allemaal niet. komen allemaal op de fiets. Geitenwollen sokken publiek? Maar ik ben succesvol. Ik krijg veel media-aandacht en de Nee. In het begin wel, die mensen wilden ook bietjessap en mensen zijn enthousiast. In mijn gastenboek staan mensen worteltjestaart, maar dat was m’n bedoeling helemaal niet.” van heinde en ver: Groningen, Maastricht, Rotterdam. Zo leuk, “Soms is het wel vermoeiend om alles biologisch te willen. Ik dat ze moeite doen om hier te komen.” heb de groothandel om de hoek, maar daar haal ik niet zoveel. : Natuurlijk Smullen, Jan van Galenstraat 78, Amsterdam
  • ANDER BEELD EDWIN ZWAKMAN (FOTOGRAAF) STRAAT II, 2004
  • “Je zou kunnen zeggen dat ik synthetische landschappen maak. Vergelijk het maar met vruchtensap uit een pak...” Edwin Zwakman
  • K AF EN KOR E N VERSLAGEN, SAMENVATTINGEN, REFLECTIES, STANDPUNTEN EN INZICHTEN POLITIEKE STANDPUNTEN verschillende ‘…hoe achter bureau’s verschillende mensen tegenstrijdige maatregelen zitten te bedenken’ ‘‘B ij ons draait echt niet alles sche Hoofdstructuur (EHS), het grote netwerk van een gebied intact. Want ook dat vindt de om economie alleen. De na- van bestaande en nog te ontwikkelen natuurge- VVD belangrijk.” tuur beschouwen wij als een bieden in Nederland, dat in 2018 voltooid moet En dan zijn er nog de gebieden waar de nationale waardevolle component voor zijn en dan zo’n 728.000 hectare zal omvatten. EHS en het Europese programma ‘Natura 2000’ het welzijn van mensen. En “Het gaat nu steeds over de nog te verwerven elkaar in de weg zitten. Voor Natura 2000 zijn dat welzijn is ook van belang hectares, maar wij zeggen: focus niet op die 162 gebieden aangewezen volgens de vogel- en voor economische welvaart”, zegt Janneke kwantiteit. Kijk naar de kwaliteit, naar hoe je habitatrichtlijn. Grotendeels overlappen ze met Snijder-Hazelho , Tweede Kamerlid en woord- de huidige gebieden gaat inrichten en hoe het de EHS, terwijl de doelstellingen soms tegen voerder voor landbouw, natuur en voedselkwali- met het beheer staat. Er ligt momenteel 50.000 elkaar inwerken. “Zo is het nationaal landschap teit. Al is het geen speerpunt voor de liberalen, hectare braak waar niets mee gebeurt!” Laag-Holland, vlak boven Amsterdam, een er komt zeker een hoofdstukje ‘Natuurbeleid’ in De teller staat op ongeveer 600.000 hectare prachtig weidevogelgebied. Onder meer het het verkiezingsprogramma van de VVD, weet en wat de VVD betreft wordt er niet meer Wormer- en Jisperveld hebben binnen de EHS die Snijder-Hazelho , boerendochter uit Groningen bijgekocht. “Natuurlijk, de verbindingen moeten kernkwaliteit toegewezen gekregen. Maar nu en getrouwd met een melkveehouder. er komen, zodat dieren en planten zich makkelijk moet het in het kader van Natura 2000 ‘vernat- Natuur is natuur, daar moet je volgens haar niet van het ene gebied naar het andere kunnen ver- ten’ tot moeras. Leuk voor de roerdomp. Maar de te veel ingrepen in doen. “Maar soms wordt plaatsen ten gunste van de biodiversiteit. Maar grutto en vele andere weidevogels nestelen zich ‘natuur’ zo tot dogma gemaakt dat burgers de vraag is of je daarvoor grond moet aankopen. niet op moerasgronden met hoge rietkragen. op het tweede plan komen. Voor de VVD staat Het beheer van die verbindingszones kun je ook De boeren hebben het weidevogelbeheer tot nu voorop dat iedereen van de natuur moet kunnen in handen van boeren geven, dat werkt nu vaak toe goed gedaan, maar met dit soort maatre- genieten.” prima.” gelen jaag je die vogels weer weg. Typisch een Houd natuurgebieden toegankelijk, zonder te Snijder-Hazelho weet dat de bereidwilligheid voorbeeld van hoe achter verschillende bureaus veel hekken eromheen, vindt Snijder-Hazelho . van boeren om mee te werken aan natuurbeheer verschillende mensen tegenstrijdige maatrege- “Neem de Oostvaardersplassen, een opgespoten juist toeneemt als de druk vermindert. “Niet len zitten te bedenken.” industrieterrein dat ooit tot natuurgebied is elke schakel in de EHS hoeft van hetzelfde verklaard. Prachtig, maar het gebied is inmiddels hoogstaande niveau te zijn. Ik ben bij boeren Andrea Bosman is eindredacteur bij dagblad zo afgeschermd dat je er nauwelijks nog in kunt, geweest die het prima vonden om delen van hun Trouw en onderzoekt met het oog op de je mag er alleen vanuit speciale uitzichtpunten land voor de passage van herten vrij te maken. verkiezingen voor GRNVLD de standpunten van naar kijken. Dat gaat ons echt te ver.” En als boerenbedrijven niet hoeven te wijken de verschillende politieke partijen inzake natuur, Net zo uitgesproken is de VVD over de Ecologi- laat je bovendien de landschappelijke waarde landschap en platteland.
  • Proeven en praten COLUMN H A N DVAT T E N ! over voedsel K Dat we minder vlees moeten eten, weten we nu wel. Duur- zamer eten begint met minder vlees, daarvan zijn we un je proeven hoe een kip heeft geleefd? Proef je het verschil tussen inmiddels overtuigd. Maar hoe doe je dat in de praktijk? ambachtelijke kaas en fabriekskaas? En hoe smaakt een duurzame lunch Organisaties die zich hiermee bezig houden, blijven han- in 2020? Deze vragen kwamen aan de orde tijdens een serie proeverijen en gen in elkaar vliegen afvangen en proberen met nog opval- debatten in Kasteel Groeneveld tussen maart en oktober 2009 onder de lender statements de concurrentie voor te blijven. Gevolg: titel ‘De Smaak van Nederland’. Aan tafel zaten producenten, doorgewinterde ‘culi’s’, boodschappen verzanden in kretologie. Constructieve, laat journalisten en ‘gewone burgers’. Een mooie mix voor een gedachtewisseling over staan praktische oplossingen zijn er nauwelijks. En juist eten en de manier waarop dit wordt geproduceerd. Maar Groeneveld is niet de enige daar ligt de oplossing. plaats waar het debat gevoerd werd. Het recept van de proeverijen was simpel: zet een Eten moet verzadigen, maar ook bevredigen. Het zonder- groep mensen bij elkaar, laat ze verschillende producten proeven, laat ze vervolgens meer verhogen van btw op vlees, om de vleesconsumptie te aangeven welk product het lekkerst en het minst lekker is en ga daarna in gesprek verlagen, anticipeert alleen op eten als brandstof, vergeet met elkaar. Van elke proeverij werd een kort filmpje gemaakt, dat op internet werd de andere waarden van eten en levert slechts frustratie op. gezet zodat het debat online (www.foodlog.nl) kon doorgaan. En gedebatteerd werd Voor het gemak wordt vrijwel altijd voorbijgegaan aan het er. Want als het over eten gaat verschillen meningen net zo sterk als smaken. Maar feit dat hoe, wat, waar en met wie we eten onderdeel is van weinigen proefden verschil tussen gewone en biologische kipfilet, kinderen vonden de een cultuur. Ook in Nederland. Eten speelt een cruciale mayonaise van McDonalds lekkerder dan handgemaakte mayonaise van de chefkok. rol in wie we zijn, eetpatronen worden letterlijk met de En vleesvervangers konden maar bij enkelen op enthousiasme rekenen. Maar boven- paplepel ingegoten. De rest van je leven is dat wat je als aan bleef staan dat het gesprek over eten belangrijk is om te bepalen waar we met ons kind hebt leren eten één van de zekerheden waar je steeds voedsel naar toe willen en welke waarden daarbij belangrijk zijn. op terug valt. Neem eens een typisch Nederlandse maaltijd in gedachten In juni 2009 bracht minister Verburg de nota Duurzaam Voedsel uit. en haal daar het stukje vlees weg. Wat blijft er over? Aard- Verduurzamen is het sleutelwoord. Het bedrijfsleven moet zorgen voor een duurzamer appelen en groenten! Dat is niet alleen saai, het biedt ook aanbod van voedsel in supermarkten en de consument moet geprikkeld worden om geen bevrediging. Vleesvervangers zijn geen alternatief. deze producten te kopen. De proeverijen in Kasteel Groeneveld sloten daar prima bij Vanwege de eenheidssmaak ben je ze snel zat. In onze eet- aan, maar ook elders in het land werd de discussie gevoerd: tijdens de Week van de cultuur spelen zuivel en vlees gewoonweg de hoofdrol. Dat Smaak in Amsterdam, tijdens de Wereldvoedseldag, tijdens de Maatschappelijke Cafés geldt voor de boterham met kaas bij het ontbijt, de boter- van Schuttelaar en tijdens een debatreeks over de toekomst van landbouw en voedsel ham met vleeswaren en beker melk als lunch, blokje kaas in de Rode Hoed. Vooral de laatste bijeenkomsten leidden tot felle discussies over de bij de borrel en het stukje vlees bij het avondeten. Minder macht van supermarkten en over de vraag of liberalisatie van de landbouw niet te ver dierlijke eiwitten betekent dus elke maaltijd anders: een is doorgeschoten. Ook van deze debatten is uitgebreid verslag gedaan op Foodlog. ware revolutie op ons bord. Om dat te bereiken zijn wils- kracht én handvatten nodig! De media besteden veel aandacht aan eten. Kranten staan Wat doe ik dan met het ontbijt, hoe lunch ik en wat zet ik ’s vol met artikelen over voedsel en de e ecten op gezondheid en milieu en op TV scoren avonds op tafel? Wat heb ik echt nodig aan dierlijke eiwit- programma’s als Keuringsdienst van Waarde hoog. Tuinder Rob Baan nam het initiatief ten? En wat betekent dat qua hoeveelheden? voor een kookprogramma om mensen weer warenkennis bij te brengen (The Taste of Cruciale vragen, die duidelijke antwoorden behoeven. Life Basics) en Wouter Klootwijk heeft een nieuw programma onder de titel ‘De Wilde Van een overtuigende autoriteit, die in al zijn uitingen Keuken’. Mensen zijn blijkbaar steeds meer geïnteresseerd in de herkomst van hun duidelijk maakt dat het om minder vlees gaat en niet voedsel. Sinds kort is er zelfs een nieuwe consumentenorganisatie Foodwatch, die zich zonder vlees. Die enerzijds nieuwe richtlijnen voor goede de waakhond voor voedsel noemt en streeft naar duidelijke informatievoorziening. voeding geeft – de schijf van vijf voldoet echt niet meer – en anderzijds puur praktische handvatten. Hoe simpel je van De nota Duurzaam Voedsel is eind januari in de je vertrouwde roerbak- of pastagerecht een verrukkelijke Tweede Kamer besproken. Nu gaat het om implementatie. De overheid heeft afspra- vleesloze variant maakt bijvoorbeeld. ken gemaakt met het bedrijfsleven over verduurzaming van het aanbod en dat moet Een autoriteit die horeca en de foodservice stimuleert en nu resultaten opleveren. Er is een toenemende druk op de overheid om duidelijk te inspireert. Die begrijpt dat eten naast fysieke, ook sociale, maken wat nu precies onder duurzaamheid wordt verstaan. Ook gaan er stemmen op culturele en psychische aspecten heeft en vanuit deze ken- om te komen tot één logo voor duurzaamheid, zodat de consument duurzame produc- nis opereert. Een autoriteit die inziet dat een duurzaam ten gemakkelijker kan vinden. Maatschappelijke organisaties blijven hameren op de eetpatroon meer is dan minder vlees en het als een uitda- e ecten van vleesconsumptie op klimaat en biodiversiteit. Kortom, alles wijst erop dat ging ziet om in de 21e eeuw, de mensen gezond, lekker en het onderwerp voedsel in 2010 volop in de belangstelling blijft. met plezier te leren eten. Anneke Ammerlaan, foodconsultant Joost de Reus, senior beleidsmedewerker Programma duurzame voedselsystemen, Ministerie van LNV
  • K AF EN KOR E N OP DE BRES VOOR WOLVEN W O LV E N hebben geen voorkeur voor grootmoeders In de tweede helft van de vorige eeuw prooidieren: niet alleen in de wildernis, maar ook evenmin in uitgestrekte wildernissen. Wel eten is het landschap in Europa sterk in het moderne cultuurlandschap. wolven schapen of geiten, als ze de kans krijgen. veranderd. Landbouw op vruchtbare Het aantal wolven neemt inmiddels in heel Deze schade is makkelijk te beperken. E ectieve grond werd geïntensiveerd. Tegelijk trok de Europa toe. Vanuit Spanje richting Pyreneeën, maatregelen hiertegen kunnen we leren van bevolking van marginale landbouwgebieden vanuit Italië naar Frankrijk en vanuit Polen naar streken waar wolven nooit zijn verdwenen. naar stedelijke gebieden en werkt een steeds Duitsland. Kernpopulaties in Duitsland en Frank- Om Nederland voor te bereiden op de komst kleiner deel van de bevolking in landbouw of rijk zijn Nederland op 500 km genaderd. Dat lijkt van wolven, moet niet alleen die kennis worden veeteelt. Onze kijk op natuur is veranderd van ver, maar niets is minder waar. Op zoek naar een verspreid, maar ook andere informatie direct onderdrukking en exploitatie naar bescher- partner en een eigen territorium zwerven jong- beschikbaar zijn. Zo blijken wolven niet gevaar- ming en ontwikkeling. volwassen wolven tot over 1500 km. Snelwe- lijk en zullen ze ons eerder mijden dan opzoe- Hierdoor veranderde ook de natuur: soorten gen, kanalen en rivieren blijken geen barrières. ken. Het is beter voor mens en wolf als boeren, van extensieve landbouw als grutto en orto- Nederland ligt dan ook binnen het bereik van jagers, wandelaars en bestuurders weten wat laan nemen af terwijl soorten als oehoe, zee- de wolven die jaarlijks vanuit Oost-Duitsland en te doen. ARK, FREE en de Zoogdiervereniging arend, kraanvogel, lynx en grazers als ree, hert Frankrijk uitzwerven. willen samen met provincies en betrokkenen en zwijn die voorheen door de alom aanwe- De tijd is rijp om Nederland voor te bereiden op wolvenmanagement-plannen opstellen. Plannen zige mens geweerd werden, toenemen. Ook hun komst. Vroeg of laat loopt de eerste wolf die beschrijven wat te doen en wie welke verant- wolvenpopulaties groeien door beschermende ons land binnen. Echte kennis over wolven is bij woordelijkheid heeft. Voorlichting hoort hier wetgeving (conventie van Bern en Habitat- ons verdwenen en wat rest, berust op sprookjes onlosmakelijk bij. richtlijn) en doordat het eeuwenoude conflict uit onze kindertijd of natuurfilms over verre op www.ark.eu tussen herders en wolven sterk is ver minderd. wildernissen. De realiteit is anders. Wolven heb- Er zijn veel minder herders en meer natuurlijke ben geen voorkeur voor grootmoeders en leven Leo Linnart, ARK Natuurontwikkeling
  • Esther Jansma Uit Dakruiters De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, 2001, ISBN 90 295 2293 3
  • LIED/STRIP Tekst: Toon Hermans | Beeld: Pieter Hogenbirk © Comic House
  • Buiten betekent voor Pieter Hogenbirk vooral ‘kijken’: “Veel van dat kijkwerk komt weer terecht in mijn vrije werk. Natuur op zich doet me niet zo heel veel; ik houd vooral van de zichtbaarheid van de menselijke hand. Een stapelmuurtje van oude stenen kan wat dat betreft al genoeg zijn. Of oude schuur deuren die gerepareerd zijn en waarvan de reparaties inmiddels al weer verrot zijn. Daar kan ik intens van genieten. Spullen met geschiedenis. En vogeltjes. Ik houd ook erg van De Wandelclub kijken naar vogeltjes.” Pieter Hogenbirk maakt kunst, cartoons en strips. Hij is mede-oprichter en creatief aanjager van galerie De Rookerij in Huizen, waar hij ook zijn eigen vrije werk exposeert. Hogenbirk publiceerde in onder andere Eisner, Eppo stripblad, Stripnieuws, Het Parool, MYX en Scouting Nederland. In zijn tekenwerk speelt ‘de lekkere lijn’ een grote rol. Voor Groeneveld maakte hij een strip bij ‘De wandelclub’, waarvan de tekst en muziek werden geschreven door Toon Hermans.
  • OOGST Tekst: Mette te Velde Nog nooit was de staat van onze aarde zo’n ‘hot’ thema onder filmmakers. Het afgelopen jaar werden we overspoeld met nieuwe films en documentaires waarin duurzaamheid, milieu en klimaat een belangrijke rol spelen en ook dit jaar komen er weer meer ‘groene films’ bij. Op een rij: de films die we beslist niet moeten missen. Geselecteerd door de oprichtster van het Dutch Environmental Film Festival Hollywood ram- penfilm, waarin de dreiging dit keer niet van buitenaardse wezens komt, maar van onszelf, is een opvallende trend. Een trend die de komende jaren nog even doorzet. Wij mensen stellen de aarde op de proef en worden daarvoor gestraft met onheilspellende rampen. Denk aan de film 2012 (2009) waarin de aarde op spectaculaire wijze ten onder dreigt te gaan en de 3D film Avatar (2009) waarin de mens de natuur en de oorspronkelijke bewoners dreigt te vernietigen. Dit voorjaar komt daar The Road bij. Een duistere thriller waarin een vader en zoon na een natuurramp proberen te overleven in een grijs landschap. Maar tot zover de Hollywood producties met doemscena- rio. Er zijn de afgelopen jaren ook veel goede inhoudelijke films uitgekomen met een ‘groen’ thema. The Dutch Environmental Film Festival In navolging van Washington, Tokyo en Barcelona heeft nu ook Amsterdam een filmfestival met een groen thema. Afgelopen jaar was de eerste editie in Het Ketelhuis in Amsterdam. Het festival is een initiatief van Strawberry Earth, een platform over duurzaamheid en milieu gericht op jonge creatieven (www.strawberryearth.com). Uniek aan het Dutch Environmental Film Festival is dat alle opbrengst gaat naar het verduurzamen van de locatie. Afgelopen juni hebben de bezoekers samen meer dan elf duizend euro bijeengebracht, dat nu in samenwerking met ingenieursbureau Search wordt besteed aan het verduurzamen van bioscoop Het Ketelhuis in Amsterdam. In 2010 wordt het festival uitgebreid tot drie dagen. Het vindt begin juni plaats in Amsterdam en Rotterdam.
  • Ken uw ‘groene’ klassiekers The Corporation (2004) is alweer een ‘oudje’, maar misschien wel actue- ler dan ooit. The Corporation handelt over de obsessie van bedrijven om winst te maken, waarbij de impact op de aarde en eerlijke beloning voor het gemak even vergeten worden. Is winst eigenlijk wel uit te drukken in alleen geld? Onder andere Michael Moore en Naomi Klein proberen de vraag te beantwoorden. Manufactured Landscapes (2006) is een film die het oordeel juist aan de kijker overlaat. We maken kennis met bizarre industriële landschappen die normaal gesproken verborgen blijven voor de westerse consument. Grauwe bergen afgedankte apparaten in China waarin mensen als mieren, op zoek zijn naar onderdelen. Gigantische fabriekshallen waar machines in noodtempo producten vervaardigen. Zonder te oordelen zet de film aan tot nadenken over de impact op de aarde van het menselijk handelen. En dan tot slot een oprechte ode aan de natuur: de Franse film Micro- cosmos (1996). Nog nooit zagen we van zo dichtbij hoe wonderbaarlijk de kleinste wezentjes op onze aarde zijn. Microcosmos is geen standaard natuurfilm maar een poëtisch drama met insecten in de hoofdrol. Eén van de meest recente documentaires is The Cove gebeuren als we niets doen tegen de opwarming van de (2009) van Louie Psihoyos. Deze spannende film onthult aarde. De eerste scène speelt zich af in 2055. Een man zit de gruwelijke dolfijnenindustrie in Japan die tot nu toe in een futuristische toren op zee. De wereld om hem heen zorgvuldig voor het oog van de buitenwereld verborgen is verwoest. “Waarom redden we onszelf niet, toen we de werd gehouden. Gebruik makend van verborgen camera’s kans hadden?”, vraagt hij zich af. De kijker wordt meege- en met gevaar voor eigen leven laat de regisseur zien hoe voerd naar een boer in de Franse Alpen, naar een onder- dolfijnen worden afgeslacht om te eindigen in het vriesvak nemer in het drukke India, een activist in Engeland, naar van supermarkten en hoe andere dolfijnen geronseld wor- slachto ers van olievervuiling in Nigeria en een overlever den voor entertainment in pretparken. De film is genomi- van orkaan Katrina in New Orleans. Een alarmerende film neerd voor een Oscar. die door de persoonlijke verhalen ook ontroert. Een andere spannende Amerikaanse film van afgelopen De Franse regisseur Yann Arthus-Bertrand pakte weer heel jaar is The Garden (2009). De documentaire gaat anders aan met HOME (2009). De film is een aaneen- over de grootste volkstuin van Amerika, in Los Angeles. De schakeling van prachtige, bijna surrealistische beelden van tuin werd aangelegd na rellen bekend als de ‘Rodney King onze aarde. Hoe kunnen we zo slordig omspringen met al opstand’ in 1992. Nadat een voornamelijk witte jury vier die schoonheid, is de vraag waarmee hij ons confronteert. politieagenten vrijsprak van mishandeling van de zwarte Een ode aan onze planeet. taxichau eur Rodney King, gingen mensen massaal de FUEL (2008), een documentaire van de Amerikaanse straat op. Een tuin zou helend werken, was de gedachte. Josh Tickell, laat een veel minder fraai landschap zien: Het werd een groene oase in een van de armste delen van dat van de vervuilende oliera naderijen. Tickell bekriti- de stad, waar met name immigranten uit Zuid-Amerika seert de Amerikaanse ‘honger naar olie’, wat volgens hem hun eigen groente en fruit verbouwen. De gemeente ech- vele onschuldige slachto ers maakt. Op humoristische ter dreigt de tuin met bulldozers van de kaart te vegen. De en optimistische wijze laat regisseur en hoofdrolspeler stadsboeren komen in opstand en vechten voor hun recht Tickell zien welke alternatieven er zijn. Om zijn boodschap op een stukje groen in een betonnen stad. duidelijk te maken, doorkruist hij Amerika in zijn ‘Veggie De film die het afgelopen jaar internationaal de meeste Van’, een busje dat op frituurvet rijdt. Het alternatief voor aandacht trok is The Age of Stupid (2009) van de olie blijkt een mix: biodiesel, brandstof uit algen, elektrisch Britse regisseur Franny Armstrong. De film is een combi- vervoer en brandstof uit soja. Een hoopvolle film dus! natie tussen fictie en documentaire en laat zien wat er kan
  • saskia dekkers Cuisse de Canard vette eendenpoten van de boer Ingrediënten: 1 grote ui 3 appels 1 eendenpoot p.p. crème fraîche roomboter 1 fles cidre fermier brut Bereiding: Braad de (met zout en peper inge- r smeerde) eendenpoten in roombote in een grote braadpan, haal de poten eruit. Fruit de gesnipperde ui in het vet. Doe de eendenpoten er weer bij, overgiet alles met de cider. Schil de appels en doe die in stukjes erbij. er Laat 2 à 3 uur stoven. Haal de poten à4 weer uit (als ze gaar zijn) en voeg 3 eetlepels crème fraîche toe. Roer alles aak door elkaar, peper en zout naar sm toevoegen, leg de poten weer terug.
  • Tekst: Berber Paarlberg | Illustraties: het Bos, Utrecht Saskia Dekkers, correspondent van NOS en NOVA, 1 woont sinds zestien jaar in Frankrijk. Ze is gek op tafelen. In Frankrijk heeft ze meer oog gekregen voor kwalitatief goed eten. Maar een croissant als ontbijt? Nee, dank u wel. Liever speciaal en goed dan heel veel ij hebben een huisje in Normandië. grap vraag ik dan: “Wat heb je vanochtend ontbeten?” Nooit, Als we daar vrienden op bezoek maar dan ook nooit is dat een croissant. Hooguit in het week- krijgen, kookt mijn vriend vaak end. Het is een caloriebom, en Fransen letten erg op de lijn. met producten van Normandië. Ze snacken ook veel minder. Ze hebben goede maaltijden en Cuisse de canard (vette eenden- daardoor minder honger tussendoor. poten van de boer) met cider en Frankrijk heeft veel goede basisproducten. Goede biefstuk, crème fraîche. Door de cider krijgt lekkere vis. Zelf eet ik graag steak tartare, rauw rundvlees. En het een zoetige, pittige smaak. Bij Nederlanders én Fransen alles wat met zeevruchten te maken heeft. Fransen vinden de valt het altijd in heel goede aarde. oorsprong van het product enorm belangrijk. Bij de slager hangt In het begin is alles van Frankrijk even lekker. Nu begin ik een afbeelding van de prijswinnende koe wier vlees hij verkoopt bepaalde dingen uit Nederland te missen. We hebben altijd een en je kunt verse producten uit de directe omgeving kopen. verlanglijstje als we naar Nederland gaan. Boerenkool kennen Franse restaurants zijn soms fantasieloos, serveren altijd de Fransen niet. Wel hebben we in de saucisse de Montbeliard hetzelfde: de canard, de crème brulée. Maar wel goed. In een vervanging van de rookworst gevonden, die is zelfs nog iets Nederlandse restaurants wordt, valt me tegenwoordig op, veel lekkerder. gefrut: exotische vruchtjes, rare nootjes. We houden erg van lekker eten, koken veel en gaan vaak uit Als wij op reportage gaan – mijn vriend is cameraman – gaan eten. Wat ik uit Nederland niet zo kende, is dat de gangen zo we vaak uit eten. Soms zitten we dan erg met onszelf in de goed op elkaar zijn afgestemd. Hoe belangrijk het is er goede knoop, zoals bij het vluchtelingenkamp in Calais. Hebben we de wijn bij te kiezen, dat het fijn is om te eindigen met een zoete hele dag in de kou en regen met die jongens gezeten, gaan wij smaak. Ook het kaasplateau heb ik ontdekt. In het begin was daarna uit eten. We zijn wel eens de volgende dag met twee ik geneigd acht grote stukken te serveren. Maar nu weet ik dat tassen boodschappen teruggegaan.’ twee heel specifieke kazen al goed zijn, ook met acht personen. Liever speciaal en goed, dan heel veel. Ik heb ook geleerd dat er heel veel momenten zijn om champagne te drinken. Dat Fransen altijd met een croissant ontbijten, is een illusie. Voorafgaand aan ieder interview doe ik een stemtest. Voor de
  • GRO ENE VE L D I N FO Kunstenaar in huis: Hanco Kolk 2 APRIL TOT EN MET 29 APRIL Striptekenaar en schrijver Hanco Kolk is dit jaar kunstenaar in huis. Hij maakt een muur-beeld-verhaal voor de Hasselaerzaal geïnspireerd door het jaarthema Buiten. Zondagmiddag- lezingen Iedere tweede zondag van de maand verzorgt kasteel Groeneveld in samen- werking met de Spinazie academie een lezing naar aanleiding van het jaarthema Buiten. De lezingen duren een uur. Toe- Spinvis & Kolk gang met entreebewijs van het kasteel, ZONDAG 11 APRIL OM 14.30 UUR Reserveren via tel. 035-5480994 of Voordracht van schrijver/striptekenaar Hanco e-mail: reserveringsbureau@minlnv.nl. Kolk en muzikant Spinvis. Ter gelegenheid van het Ileen Montijn: Naar buiten. museumweekend gratis entree. ZONDAG 9 MEI OM 13.30 UUR Ileen Montijn, auteur van het boek Naar buiten, vertelt over het verlangen naar landelijkheid aan de hand van een histo- BuitenSpeelplaats rische analyse van de lange 19e eeuw. Koos Dijksterhuis: Drieteenstrandlo- Groeneveld Muziek pers en de natuurbescherming ZONDAG 16 MEI VAN 10.30 UUR TOT 17.00 UUR De Baarnse Muziekkring organiseert ZONDAG 13 JUNI OM 13.30 UUR Wat is er leuker (voor een kind) dan een concerten in Kasteel Groeneveld. Koos Dijksterhuis schrijft over de natuur vuurtje stoken, zelf een broodje bakken of Lucas Jussen – piano en natuurbeschermers. Natuur-, en vlotten bouwen? Tijdens de derde editie ZONDAGMIDDAG 18 APRIL, 12.00 UUR vogelbescherming, maar ook het onder- van ‘BuitenSpeelplaats Groeneveld’ dient € 8,00, kinderen tot 12 jaar € 4,00 werp van zijn recente boek – drieteen- het landgoed als speelterrein voor kinderen. Haydn Trio- fluit, piano, cello strandlopers -, vormen het onderwerp Geschikt voor kinderen van 4 tot 12 jaar. ZATERDAGAVOND 24 APRIL, 20.15 UUR van zijn lezing. Maar ook ouders genieten ervan. Een pas- € 15,- per persoon poort om deel te nemen aan de workshops Kaartverkoop via 035-6409392. of en activiteiten langs de 5 verschillende rou- info@baarnsemuziekkring.nl tes is verkrijgbaar via de balie van Kasteel Groeneveld à € 5,- inclusief knapzak en pannenkoek. Graag vooraf reserveren. Film Kasteel Groeneveld vertoont elke zondag om 15.00 uur een film of documentaire in Wandelingen met de boswachter de filmzaal. De films gaan over BUITEN. Maandelijks trekt de boswachter van Staatsbosbeheer erop uit. (Reserveren noodzakelijk.) In april Altijd nog die droom, waarin Bob Vroege Vogels Op zoek naar vleermuizen Entrop een bijzonder beeld schetst van ZONDAGMORGEN 18 APRIL OM 6.00 UUR. ZATERDAGAVOND 29 MEI 20.45 UUR TOT 23.00 het leven op zorgboerderij ’t Paradijs Lekker vroeg op om te genieten van de INCLUSIEF DIALEZING in Barneveld. Zondag 28 maart, gaat ochtendsfeer op het landgoed en de vogels ’s Avonds vliegen de vleermuizen op zoek Bob Entrop na afloop met het publiek in die zich al volop laten horen. Hoe je ontdekt naar… Onzichtbaar en onhoorbaar, maar met gesprek. welke vogel daar zingt, en waarom, hoor je de batdetector zijn deze fascinerende dieren Toegang, met entreebewijs van het van de boswachter (neem verrekijker mee!). op te sporen. kasteel. € 5,- per persoon. € 5,- per persoon, minimum leeftijd 7 jaar.
  • Multifunctionele Landbouw TOT EN MET 2 MEI 2010 In opdracht van de Task Force Multifunctionele Landbouw geven vier jonge kunste- naars van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunst in Den Haag hun visie op multifunctionele landbouw weer in foto’s. Buiten gaat alles voorbij! De Verkipping! TOT EN MET 26 SEPTEMBER 2010 TOT EN MET 19 SEPTEMBER 2010 Expositie in het Grand Café van tekeningen/strips bij liedjes van Familietentoonstelling over een boer die Louis Davids tot Jeroen Zijlstra en van Toon Hermans tot Gerard vindt dat zijn varkens te weinig eieren leg- van Maasakkers in beeld gebracht door twaalf van de beste gen. Om de productie op te voeren, bouwt Nederlandse tekenaars waaronder Pieter Hogenbirk, Alice Kok, hij een ‘Verkipmachine’. Mars Gremmen en Theo van den Boogaard. De Verkipping! (een humoristische verhaal over hoe wij in de hedendaagse voedsel- industrie met dieren omgaan) waarop de tenoonstelling is gebaseerd werd geschre- ven door Tjibbe Veldkamp. Het boek met te- keningen van Kees de Boer is voor donateurs tegen gereduceerd tarief te verkrijgen. Zie: www.kasteelgroeneveld.nl. Huis in Frankrijk, un rêve, une réalité. TOT 1 DECEMBER 2010 Een tentoonstelling, een kunstwerk en een belevenis. Ont- werpbureau DutchIgloo maakte een poëtische verbeelding van ‘Een huis in Frankrijk’, een droom die het verlangen van Deiners de mens naar buiten symboliseert. De tentoonstelling is VANAF 1 APRIL een pendant van het boek ‘Huis in Frankrijk’ waarvoor Theo Kunstenaar Chiel Kuijl maakte een groot bewegend web Baart en Sake Elzinga de huizenbezitters met hun camera van touwen dat zich over de kasteeltuin uitspreidt. Ga je op vastlegden en Tracy Metz hun verhalen noteerde. Het boek – in het web verwerkte – schommels staan, dan bewegen is voor donateurs tegen gereduceerd tarief verkrijgbaar. andere schommels vanzelf mee. Zeilen en andere objecten Zie: www.kasteelgroeneveld.nl. maken de invloed van het weer voelbaar. Kinderen kunnen meehelpen een deel van het web om te toveren in een vogelparadijs door er mezenbollen, nestmaterialen, vogel- stoelen van takjes en vogelhuisjes aan vast te knopen. KIJK VOOR ACTUELE INFORMATIE, OPENINGSTIJDEN EN ENTREEPRIJZEN OP WWW.KASTEELGROENEVELD.NL OF BEL: 035 5420446. GEBRUIK DIT NUMMER OOK VOOR HET MAKEN VAN RESERVERINGEN OF MAIL NAAR : RESERVERINGSBUREAU@MINLNV.NL
  • IN HET VOLGENDE NUMMER: OVER BUITEN VAN SNELWEGPANORAMA’S TOT SCHARRELKINDEREN TOT RECREATIEBELEID TOT PICKNICKEN. MET Francine Houben over de snelweg als grootste publieke ruimte; Joris Luyendijk over biobased economy; Agnes Meijs en het ‘oergevoel’; Anne Luyten over het recreatiebeleid vanaf de jaren 50; een door Kester Freriks opgetekend kruisgesprek over conflicterende regels voor het buitengebied VERDER AANDACHT VOOR MAGAZINE OVER HET VERBINDEN VAN STAD EN LAND Als abonnee krijgt u GRNVLD, magazine over het verbinden van stad en land, vier keer per jaar toegestuurd. Daarnaast: als abonnee bent u automatisch donateur van de Stichting Kasteel Groeneveld. Als donateur Abonnee worden kan op drie manieren: aan Stichting Kasteel Groeneveld, Antwoordnummer 586, 3740 VB Baarn, een postzegel is niet nodig
  • Kasteel Groeneveld, Buitenplaats voor stad en land, van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit raakt mensen zodanig dat zij zich verantwoordelijke voelen voor landschap en platteland.