GRNVLD 2012/09
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

GRNVLD 2012/09

on

  • 1,210 views

Magazine over het verbinden van stad en land

Magazine over het verbinden van stad en land

Statistics

Views

Total Views
1,210
Views on SlideShare
1,210
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
1
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

GRNVLD 2012/09 GRNVLD 2012/09 Document Transcript

  • 09 2012 MAGAZINE OVER HET VERBINDEN VAN STAD EN LAND Aan de keukentafel bij John Berger Stadskind verdwaald CEES NOOTEBOOM Floriade & fashion JAN TAMINIAU‘Kon ik toch eens vliegen’ Mindmap-koken EN VERDER Tuinbouw en de toekomst Koppert Cress’ duurzame blaadjes
  • [ ]De tentoonstelling Zoet&Zout is een samenwerking van de Kunsthal Rotterdam met de Bijzondere Collecties van de Universiteit Leiden.De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het Rijksmuseum Amsterdam en het Kröller-Müller Museum in Otterlo zijn hoofdbruikleengevers.
  • 03COLOFON VOORAFGRNVLD is een uitgave van Sjaalman Mediain opdracht van Kasteel Groeneveld.GRNVLD verschijnt vier keer per jaar.Het volgende nummer verschijnt in juni .GRNVLDGroeneveld , ML Baarn, grnvld@mineleni.nl Beeld: Hans van OudenaardenUitgever Sjaalman Media, Chris van KoppenRedactie Caroline van der Lee (hoofdredacteur),Brigitte van Mechelen (managing editor),Mariken Bokeloh (redacteur)Vormgeving Volta_ontwerpers, UtrechtDruk Wilco, AmersfoortMedewerkers Marco Bakker, Willemijn vanBenthem, John Berger, Pieter Bergsma, AndreaBosman, Jos Collignon, Comic House, Jan Dobbe, Caroline van der Lee HoofdredacteurWilma Elmendorp, Kester Freriks, HenriekeGoorhuis, Jan Hartholt, Michiel de Jong, FrankJonker, Cees Nooteboom, Loethe Olthuis, Marcelvan Ool, Aloys Oosterwijk, Hans van Oudenaarden,Angelique Schmeinck, Hugo Schuitemaker, Elk voorjaar doen dierentuinen weer hun best om ons metMatthijs Sienot, Marjan Slob, Christine Tinssen, pasgeboren olifantjes, ijsbeertjes en tijgertjes te verleiden tot een bezoek.Jan van der Veken, Mirjam Vissers, Sam Walravens Niets op tegen. Voor zover ik het kan beoordelen zijn de omstandigheden van deze dieren tegenwoordig prima in orde in dierentuinen. En ook ik benFoto cover Luuk van der Lee, Hollandse Hoogte gevoelig voor de schattigheid van jonge dieren.Foto achterkant Archief Kasteel Groeneveld Maar met een ontmoeting tussen mens en dier heeft het niet veel te maken. Eerder doet het denken aan een toneelstukje van een kraamvisite – dat opAlle zorg is besteed aan het achterhalen van de vaste tijden en gepaste afstand wordt vertoond. Met dieren als acteurs,namen van de rechthebbenden. Degenen die die zich nauwelijks bewust zijn van, of niet geïnteresseerd zijn in dedesondanks menen zekere rechten te kunnen doen menselijke toeschouwer en diens instant emoties.gelden, kunnen contact opnemen met de uitgever.Marketing en advertentieacquisitie Zo’n twee jaar geleden stuitte ik tijdens een wandeling over de heideIsabelle van der Weijden, info@belenjet.nl, bij toeval op een vossenhol, waar drie welpjes, een paar weken oud,m zich koesterden in het lentezonnetje. Op enige afstand ben ik gaan zitten om te genieten van hun spel.ISSN - De kleintjes toonden geen spoor van angst, wel van nieuwsgierigheid. De dapperste of de domste – niet zelden gaan die twee eigenschappenAbonnementen Een abonnement kost , voor samen – vond zo’n vreemdeling wel interessant en kwam steeds dichterbijvier nummers per jaar. Voor een abonnement zie om uiteindelijk mijn schoenen aan een diepgaand onderzoek te onder-p. . Als abonnee bent u tevens vriend van de werpen. Had ik mijn hand uitgestoken, dan had ik hem kunnen aaien.Stichting Groeneveld. De Stichting Groeneveldondersteunt de activiteiten van Kasteel Groeneveld. Maar ik huldig het standpunt dat je wilde dieren aan hun wildheid moetAls vriend heeft u gratis toegang tot het kasteel overlaten, dus hield ik me muisstil. Zo zaten we dan een minuut of tien.voor uzelf en een introducé, wordt u uitgenodigd Toen vond moeders, die zich tot dan toe verborgen had gehouden, hetvoor openingen en evenementen en krijgt u korting welletjes. Ze stak haar kopje buiten het hol en gaf een hoge gil, waarmeeop speciale publicaties. ze haar jongen naar binnen riep. Was het de spontaniteit, de onvoorspelbaarheid of de wederkerigheid?Aanmelden voor de maandelijkse nieuwsbrief kan Ik weet het niet, maar ik heb deze ontmoeting ervaren als één van devia www.kasteelgroeneveld.nl mooiste in mijn leven en draag hem als een trofee mee in mijn hart. Geen schattige dierentuinbaby die daar tegenop kan.Nieuws en persberichten kunt u sturen naarGRNVLD, Groeneveld , ML Baarn,grnvld@mineleni.nl grnvldmagazine Kasteel Groeneveld
  • [ ]Voor alle fans van echte smaak:De Groene Weg klantenkaartBij De Groene Weg slagers maken we ons iederedag sterk voor het lekkerste biologische vlees.Vlees gezond van oorsprong wat nog ouderwetslekker smaakt. Onze klanten zijn namelijk gekop alles wat met lekker bewust eten te makenheeft.Voor alle fans van de smaak van echt is ernu de Groene Weg klantenkaart. Een kaartwaarmee wij onze klanten belonen voorhun bewuste keuzes. De gespaarde puntenkunnen namelijk omgeruild worden voorculinaire cadeaus zoals lekkere biologischewijn of een kookworkshop waarin u samenmet andere bewuste genieters leert kokenop hoog niveau.Meer weten over De Groene Weg en deklantenkaart? Kijk dan eens op onze sitewww.degroeneweg.nl.www.degroeneweg.nl
  • I N HO U D 05Spotten 06 Kort nieuws 08 Ester Naomi Perquin & K. Michel 12 ( ) Stefanie Jegerings 14 Op zoek naar wilde dieren 20 Jan Taminiau 22 Cees Nooteboom 28 24 Aan de keukentafel bij John Berger 28 Meiny Prins 30 Arie Kievit 32 Reflecties, inzichten 36 Perkgoed 38 Duurzame blaadjes smaken beter 43 Trouwreportage 44 Angélique Schmeinck 46 Kabundi en de dieren Wende 48 + MEINY PRINS OVER Verbouwingsfeuilleton, evenementen TRENDS IN DE TUINBOUW
  • 06 Z A AIGOED TENTOONSTELLINGNIEUWS – PUBLICATIES, TENTOONSTELLINGEN, PRIJS VRAGEN,CAMPAGNES, SYMPOSIA, INNOVATIES. NIEUWS EN PERSBERICHTENKUNT U STUREN NAAR GRNVLD, GROENEVELD , ML BAARN,GRNVLD@MINELENI.NL BOEKSNELWEGVERHALENDertig dagen duurde de ‘snelwegsafari’ van filosoof Bram Esseren kunstenaar Melle Smets met het bijzonder aantrekkelijkvormgegeven Snelwegverhalen als resultaat. Snelwegverhalenis een reisgids, cultuurkritiek en een schelmenroman ineen enonderzoekt de betekenis van de snelweg met betrekking tot UPSTAIRS &Nederland. Het boek biedt een verslag van de snelwegexpeditieen bevat portretten van snelwegbewoners, tips hoe te overlevenop de snelweg, en een uitgebreide verzameling van typischesnelwegstreekproducten zoals kaas op een stokje, appelpartjesen de ko ebal. DOWNSTAIRSSnelwegverhalen | Melle Smets en Bram Esser | Publishers | Inspelend op Historische Buitenplaatsen heeft galerie Pygmalion in Maarssen een tentoonstelling georganiseerd rond de buitenplaatsen in de BUITENPLAATSEN Vechtstreek. Te zien zijn schilderijen, foto’s, boeken – jaar van de historische buitenplaats en prenten van huizen, theekoepels, parken, tuinen en bewoners upstairs & downstairs. De presentatie Vraag honderd Nederlanders wat een buitenplaats is en misschien geeft is bijzonder, de kunstwerken worden omringd door één persoon het juiste antwoord. Hoe komt het dat buitenplaatsen bij antieke meubelen en gebruiksvoorwerpen zoals het grote publiek zo onbekend zijn? En dat terwijl buitenplaatsen tot een die men in vroeger tijden op de buitenplaatsen kon van de vijftig vensters van de Canon van de Nederlandse Geschiedenis aantre en. behoren? De tentoonstelling ‘De Vechtstreek & De Buitenplaats’ is tot Kunsthistoricus René Dessing nam het initiatief tot het themajaar van de en met mei te zien. : www.Pygmalion-art.com historische buitenplaats . Ruim vijftig organisaties en particulieren brachten een keur aan ideeën in. De bedoeling is om buitenplaatsen in het zonlicht te zetten door het organiseren van activiteiten, tentoon- stellingen, bezoeken en publicaties voor een breed publiek. : www.buitenplaatsen .nl TENTOONSTELLING BIG EXPO Varkens kunnen goed zwemmen en ze schijnen van muziek te houden. Er zijn nogal wat soorten varkens, het wolvarken bijvoorbeeld, maar ook het penseelzwijn, boszwijn, knobbelzwijn, wrattenzwijn en bandzwijn. Wie dit niet wist, moet dringend naar Leeuwarden waar in Natuurmuseum Fryslân het varken breed wordt uitgemeten. In de tentoonstelling ‘De BIG expo’, komen de verschillende manieren waarop mens en varken met elkaar omgaan aan bod. Ook wordt verkend hoe men in andere landen en culturen met dit dier omgaat. Zo kent men in China het Jaar van het Varken, horen varkens in Nieuw-Guinea bij de bruidsschat en worden varkens in het Midden-Oosten als onrein gezien. Daarnaast is er aandacht voor de rol die varkens spelen in de kunst, zoals in werken van Rembrandt, Paulus Potter, Jeroen Bosch, Andy Warhol en Je Koons. Natuurmuseum Fryslân, Leeuwarden. Tot en met mei.
  • 07 BOEKBOEK BOMENMUSEUM STROMEND Het Bomenmuseum van Wateringse Veld – naar het idee van kunstenaar herman de LANDSCHAP LUNCHPRODUCTEN vries – is een uniek openluchtmuseum. Op geen enkele plek in Nederland staan Al sinds de middeleeuwen bevloeiden boeren door de aanleg van vernuftige watersystemen hun weidegronden met beekwater om De Buurtboer zo veel boomsoorten bij elkaar als in deze de opbrengst te vergroten. Pas toen de kunstmest zijn intrede deed, In het weekend lekkere verse Haagse Vinex-locatie. Bijna soorten kwam een eind aan deze praktijk van bevloeien. spullen halen op de boerenmarkt zijn uitvoerig beschreven in deze gelijk- De auteurs van Stromend landschap, een eerste standaardwerk maar tijdens die vijf dagen op namige pagina dikke pil. Voor wie de over vloeiweidenstelsels, portretteren bevloeiingssystemen uit kantoor genoegen nemen met bomenpracht in al haar schoonheid zelf Nederland en buurlanden, van de middeleeuwse tot en met de een supermarktlunch? wil ervaren, zijn naast deze handzame industriële systemen. Vanaf de Drentse Aa tot de Dommelbeemden Dat dat anders kan, bewijst de catalogus ook speciale wandelingen vinden zij eeuwenoude onderdelen van bevloeiingssystemen terug. Buurtboer. uitgezet. Deze zijn in het boek los Landgoed het Lankheet, waar de vloeiweidenstelsels zijn hersteld, De Buurtboer bezorgt kratjes toegevoegd als wandelkaarten. vormt de leidraad voor het verhaal. gevuld met lunchproducten en Twee aan GRNVLD verbonden partijen Stromend landschap, historische watersystemen in Nederland fruit aan bedrijven in de Rand- werkten aan het Bomenmuseum mee. Gert Jan Baaijens, Eric Brinckmann, Peter Dauvellier en Peter stad. Alle producten zijn vers, Volta tekende voor concept en vorm- van der Molen. Met voorwoord van Matthijs Schouten | zo veel mogelijk van het seizoen geving, Christine Tinssen deed de KNNV Uitgeverij | | , en lokaal van de boer uit de tekstredactie. Voor belangstellenden buurt. De Buurtboer is er voor is een beperkt aantal exemplaren van CAMPAGNE bedrijven van ongeveer vijf tot de catalogus beschikbaar. Maak , over op Bankrekening: PLOFKIPSTOP vijftig personen die waarde hechten aan de kwaliteit van . . . t.n.v. Ontwikkelingscombinatie Wakker Dier is een campagne gestart tegen de verkoop de producten, de versheid, de Wateringse Veld Den Haag, o.v.v. Bomengids van de ‘plofkip’. Door jarenlang doorfokken op steeds smaak en de manier waarop GRNVLD en uw naam en bezorgadres. goedkoper vlees wordt een kuikentje van vijftig gram producten geproduceerd zijn. in zes weken tijd afgemest tot een vleeshomp van ruim Als werknemer van een bedrijf , kilo; de kiloknallerkip oftewel plofkip. Van alle dieren die in waar de lunch door de Buurtboer Nederland voor de vleesproductie worden gehouden, scoort het wordt verzorgd, kun je je abon- vleeskuiken bijzonder slecht waar het op dierenwelzijn aankomt. neren op een tasje voor thuis! Wakker Dier heeft supermarkten en A-merken, waaronder baby-, : www.buurtboer.nl en huisdier voedingsfabrikanten, gevraagd om om te schakelen naar kip met minimaal Beter Leven ster van de Dierenbescherming. Door bedrijven die met de ‘plofkip’ blijven werken in tv- en radio- spotjes publiekelijk aan te spreken én aanbieders die omschakelen in het zonnetje te zetten, hoopt Wakker Dier te bereiken wat eerder met het kooi-ei en met blank – bloedarmoede – kalfsvlees lukte: de verkoop werd gestaakt. Voor Wakker Dier is de ‘plofkipstop’ is het belangrijkste doel voor . : www.wakkerdier.nlTENTOONSTELLING jaar na Paulus Geen tekenaar wist bos, bomen en bosbewoners zo honderden tijdschriftverhalen en tientallen jeugdboeken. tot leven te wekken als Jean Dulieu. Veertig jaar lang Daarnaast creëerde hij een grote hoeveelheid vrij werk werkte deze tekenaar en schrijver aan de verhalen van – reistekeningen, natuur, portretten en fantasieën – Paulus de boskabouter. Dankzij poppenkastvoorstellin- waarvan nauwelijks iets gepubliceerd is (!). gen en een langlopende strip in Het Vrije Volk, kregen Vijf jaar na het overlijden van Dulieu en precies jaar Paulus en zijn vrienden landelijke bekendheid. Deze na Paulus’ eerste optreden in de krant, stelt het Paulus werd versterkt toen de auteur zijn verhalen in hoor- Archief een uitgebreide expositie samen. De bijzondere spelvorm op de radio bracht. Na de radio volgde een tentoonstelling omvat honderden werken en is tot en marionettenserie op de televisie. Dulieu bleef tekenen met april te zien in het stripmuseum in Groningen. en schrijven en maakte duizenden stripafleveringen, : www.stripmuseum.nl
  • 08 DUBBELINTERVIEW Over de toenemendeafwezigheid van dieren in ons leven Gesprek met de dichteres Ester Naomi Perquin en dichter K. Michel met het gedicht ‘They Are the Last’* van John Berger als aftrap. * te lezen op p.
  • 09Tekst: Kester Freriks* | Beeld: Aloys Oosterwijk** © Comic HouseTwee dichters zijn aan het woord, en meteen vallen er mooie woorden. DichteresEster Naomi Perquin zag de wolven van de dierentuin Artis in Amsterdameens aan en zij noemt de dieren ‘ontwolfde wolven’. Dichter K. Michel spreektover koeien als over ‘schrikkerige ju rouwen in de wei’. En hij voegt eraan toe:‘Koeien loeien heel wijs. Als op het platteland van Frankrijk de avond valt enje de koeien hoort loeien, dan is dat een prachtig geluid. Ik ben weleens jaloersop de verwonderde, verbaasde ogen waarmee ze je aankijken.’Ter ere van de toekenning van debelangrijke Groeneveldprijs aan de Britse schrijver, Ester Naomi Perquin vindt het een ‘expliciet gedicht’,schilder en essayist John Berger spreek ik met de beide ‘heel geslaagd in zijn helderheid.’ Zij houdt wel van eendichters. De Groeneveldprijs wordt sinds door de gedicht als een ‘verhalende monoloog’. Zij las het vers alsStichting Groeneveld jaarlijks toegekend aan iemand die een ‘herinneringsbeeld, in de stijl van: weet je nog, toenzich bijzonder heeft ingezet voor het debat over landschap was het zo en zo. Nu is alles radicaal veranderd.’ Het maakten platteland. Berger ( ) vestigde zich in in de bij haar veel gedachten los. Bijvoorbeeld dat de mens ‘erinHaute-Savoie, Frankrijk, in een zelfverkozen ballingschap. getraind is dieren als objecten te beschouwen, wat eigenlijkHier schreef hij een indrukwekkende trilogie, getiteld helemaal verkeerd is.’ Ze vervolgt: ‘Een sterk beeld dat voorInto Their Labours, in het Nederlands vertaald als De vrucht mij uit de tekst naar voren komt, is de reproduceerbaarheidvan hun arbeid met als onderdelen Varken aarde, Ver weg in van het dier, alsof een koe of een zeug een soort machine is,Europa en Sering en vlag ( ). In deze boeken beschrijft ertoe voorbestemd aldoor maar jongen te werpen. Dierenhij de dramatische spanning in het Franse boerenbestaan zijn een herhaling van zichzelf, ze hebben geen eigentussen vooruitgang en de kracht om te overleven. Voor gezicht. Dat maakt dat dieren steeds meer inwisselbaarhet gesprek vormt Bergers gedicht ‘They Are the Last’, worden. Zie je een koe, heb je ze allemaal gezien; zie je eengeschreven in , het beginpunt van een ideeënwisseling vos, en nog een, dan denk je dat het weer dezelfde vos is.over poëzie, en natuur, de plaats van dieren in ons leven, Hierdoor verliezen dieren hun eigen identiteit, en dat isof sterker: de toenemende afwezigheid van dieren in ons het begin van de vervreemding.’leven, ze zijn niet voor niets ‘de laatsten’. In het geval vanBergers gedicht zijn het inderdaad koeien. “De mens is erin getraind dierenOp de vraag of de beide dichters het een mooi gedicht als objecten te beschouwen” Ester Naomi Perquinvinden, lopen de meningen uiteen. K. Michel is een kennervan het werk van Berger. Hij stelde een bloemlezing samenvan zijn verhalen en essays, getiteld Een ander antwoord. Volgens K. Michel wordt de mens steeds meer ‘aangemoedigdVolgens hem is Berger niet in de eerste plaats een dichter. anders te zijn dan dieren. Waarom eigenlijk? Omdat wij een‘Zijn gedichten staan verspreid tussen de verhalen en brein hebben? Volgens mij komt het voort uit het verlangenessays,’ zegt K. Michel. ‘Dat verhalende element vind je ook van de mens telkens een ander te willen zijn, hoe verder vanterug in dit gedicht, dat op mij eerder overkomt als proza. de dierenwereld verwijderd, des te beter.’Hij spreekt zijn vrouw Beverly toe over hoe het met de Deze observatie roept bij Perquin de herinnering op aan watkoeien in de wereld gesteld is. Misschien was het origineler haar kort geleden overkwam in Boekarest, waar ze enigegeweest als hij de koeien rechtstreeks had aangesproken. tijd als writer-in-residence verbleef, een gastdichterschap.Dat verhalende element maakt het nogal hoekig. Wat ik Tijdens een diner raakte ze verzeild in een discussie metbijzonder vind aan zijn werk is dat hij een scherp oog een jonge vrouw, die van mening was dat het ‘hebben vanheeft voor het verdwijnen van de dieren uit de landelijke okselhaar een fout in de menselijke evolutie is’. Perquinomgeving. Die weemoed spreekt me aan.’ verzette zich fel tegen deze overtuiging: ‘Die gedachte *Kester Freriks ( ) is verbonden aan NRC Handelsblad. Hij is schrijver van romans en van boeken over de natuur, waaronder het recente Verborgen wildernis. Ruige natuur en kaarten in Nederland.**Aloys Oosterwijk ( ) volgde de Academie van beeldende kunsten in Arnhem. Grote bekendheid verwierf hij met de strip Willems Wereld in Panorama. Vanaf is hij rechtbanktekenaar.
  • 10 DUBBELINTERVIEW komt voort uit een geïmporteerd schoonheidsideaal. Hoe verder de mens af staat van het dierlijke, hoe meer Ester Naomi Perquin is opgegroeid in Zeeland, in Zierikzee. schoonheid de mens zou bezitten. Zo wordt het dierlijke Vanuit haar slaapkamerraam keek ze uit over de weidse negatief geformuleerd. We scheren massaal ons okselhaar verten van het land tot aan de Oosterschelde. Ze spreekt om aan de standaard te voldoen: dat is kuddegedrag.’ daarover als een ‘hemelrijk’ uitzicht en heeft sindsdien een Ze lacht, de vergelijking maakt haar vrolijk. voorliefde voor ‘het lege’. In haar jeugd voelde ze een sterke verbondenheid met de natuur, vooral zoals ze noemt het ‘vleselijke’ van de dieren. Ze zegt: ‘Ik heb een zoon van vijf Het is niet voor niets dat K. Michel ( ) en Ester Naomi jaar en ik leer veel van zijn vragen, zoals waar het vlees Perquin ( ) voor dit gesprek over het gedicht van John vandaan komt. Wij zijn vervreemd van de oorsprong van Berger zijn uitgenodigd. Beide dichters geven in hun werk vlees. Kijk maar eens in de schappen van de supermarkt, blijk van grote betrokkenheid bij de natuur. Perquin daar herinnert niets aan het levende dier. Berger schrijft publiceerde na haar debuut Servetten halfstok ( ) onder daarover mooi in het gedicht. In het beeld dat iemand van meer de bundel Namens de ander ( ). In Servetten de Iowa State University zegt dat hij ervan overtuigd is dat halfstok staat het prachtige gedicht ‘Ter verdediging van een een koe ooit volmaakt “ontworpen kan worden voor een nachtsuppoost’, over een man die alle opgezette dieren uit hamburger”. Vooral het woord ontworpen, de onderzoeker een museum bevrijdt en terugplaatst in hun natuurlijke van de universiteit spreekt van design, is veelzeggend.’ biotoop. Deze gedachtegang is vergelijkbaar met wat Berger uitdrukt over dieren in ‘They Are the Last’. Perquin schrijft: ‘Toen zaagde hij de sloten door, bracht / fuut en nachtegaal, “We scheren massaal zwaluw en harpij // de kasten en de kooien uit; de nacht / stond vol bevroren vliegverkeer. Een broedplaats zonder ons okselhaar om aan leven. // Zoveel jaar en steeds de zon gemist. / Hij sloeg zijn armen op en neer. Ze moeten hem zijn vlucht vergeven.’ de standaard te voldoen: De suppoost bevrijdt niet alleen de eens gebonden en gevangen vogels, hij neemt ook zelf de vlucht. Hij gaat op dat is kuddegedrag” zoek naar de zon. Ester Naomi Perquin Interessant is dat ook K. Michel natuur associeert met Voor K. Michel is de ervaring van de natuur allesbehalve vrijheid, getuige het volgende titelloze gedicht uit zijn algemeen; hij houdt van details en niet van algemeenheden: debuut Ja! Naakt als de stenen ( ) met prachtige regels ‘Als je mij vraagt wat natuur voor mij betekent, dan kom ik als: ‘Dichter! / Kam je haar, poets je schoenen! / Trek je al snel op antwoorden als onmisbaar, mooi, bedreigd. Maar innerlijk aan! / We gaan de wind een hand geven. / We gaan voor mij is mijn grootmoeder die een kip plukt met een de horizon begroeten. // Zoveel te zien! Zoveel te doen! // emmer warm water naast zich een sterk beeld, verbonden We gaan de taal van de vogels leren (–).’ En elders heet het met het harde dat ook in de omgang van de mens met de in dit bijzondere gedicht: ‘Het licht is een vogelkreet.’ natuur aanwezig is. Dat herinner ik me scherp. Ik ben Ook in de titel van twee andere bundels klinkt de natuur opgegroeid in Brabant, niet ver van Tilburg. Als jongen ging in de brede betekenis van het woord mee: Boem de nacht ik mee op jacht. Dat vond ik spannend. Ik joeg het wild op. ( ) en Waterstudies ( ). Nu zou ik dat niet meer doen, maar als jongen vond ik dat vanzelfsprekend. Ik herinner me van die tijd dat hazenvlees“Anders (willen) zijn dan dieren. altijd kleine kogels kan bevatten, je moet het voorzichtig eten. In mijn vaders jeugd werden dieren op de boerderij Waarom eigenlijk? geslacht. Dat was misschien hard, maar het was onderdeel van het leven. Bergers gedicht vind ik iets te beschaafd. Omdat wij een brein hebben?” Te veel een weemoedig herinneringsbeeld. Mijn vader had een plattelandshouding. Katten en honden hoorden buiten,K. Michel die kwamen de drempel niet over. Op het platteland was Halverwege het gesprek legt K. Michel, bijna terloops, het leven sowieso hard. Jongens die kwaad uithaalden het vergrootglas op enkele regels uit het vers. Hij wijst naar kregen stevige klappen. Vroeger hoorde je boeren weleens het slot, waar het stromen van melk uit een kan vergeleken zeggen “het enige huisdier dat ik in bed tolereer is mijn wordt met de hals van een gans. K. Michel: ‘Het is een eigen vrouw”.’ poëtisch beeld, een fraai voorbeeld van beeldrijm tussen melkstroom en ganzenhals. Maar toch begrijp ik het niet helemaal. Ik zie melk nog niet zo gauw op wacht staan, zoals ganzen in het boerenland die de wakers op het erf zijn.’
  • 11 Die afstand van de hedendaagse mens tot de wereld van “Als wij aan dieren denken, is dat het dier is ook een punt van aandacht voor Ester Perquin: ‘Voor de VPRO-radio schreef ik eens een column over een in terugdeinzende vorm. We kijken vader die aan zijn kind uitlegt waar vlees vandaan komt. Moeder is in de keuken. Vader praat verlekkerd over hoe het naar de houdbaarheidsdatum” eraan toegaat in een slachthuis. Mensen reageerden nogal Ester Naomi Perquin geschokt op mijn column, vooral dat de vader met zoveel pervers genoegen over het slachthuis vertelt. Maar dat is wel de waarheid, die moeten we niet ontwijken. Je kunt dat zouden er vrij mogen rondlopen, de koeien, de grazers. niet wegmo elen. Als wij aan dieren denken, is dat in terug- Er zouden goed begaanbare wandelpaden van komen. deinzende vorm. We kijken naar de houdbaarheidsdatum. Maar omdat dieren als het koud is graag op asfalt staan We hebben zelfs geen idee van de kleur van vlees. We (daar is het warmer), lagen de koeienvlaaien over de paden. denken dat dit rood moet zijn. Biologisch vlees is bruiner. Dus konden rolstoelgebruikers er geen gebruik van maken. Daarom denken mensen dat het bedorven is. In onze maat- Want dan bevuilt de mest hun handen. En derhalve kwamen schappij hebben we alles wat betrekking heeft op de dood er hekken om de paden. Dat is de nieuwe natuur in ons land.’ zo’n beetje uitbesteed. Dat veroorzaakt de vervreemding van het dier in de maatschappij van nu. Ik kan van vlees genieten, word er zelfs blij van, maar eet ook vaak vegetarisch. Het gesprek komt op gereedschap. Ook Berger schrijft Als het vlees is, is het biologisch. De consequentie van regelmatig over gereedschap, hoe belangrijk dat is voor het Bergers gedicht is dat dierlijkheid taboe is, dat het verdwijnt overleven in het boerenland. K. Michel: ‘De natuurdichter uit beeld. Dat vind ik het mooie eraan.’ K. Michel voegt er H.H. ter Balkt schreef eens een bundel Oud gereedschap instemmend aan toe: ‘We zijn druk in de weer dieren mensheid moe. Dat is een prachtige titel. Het gaat over het genetisch te manipuleren en industrieel te behandelen. belang van gereedschap. Een boer in Frankrijk zal dat nooit We willen ze sneller en beter bedrijfsklaar maken. Deze achteloos in zijn schuur gooien, maar er goed voor zorgen, gedachte spreekt uit het gedicht, en het is ook een meer dan het in het vet zetten, wapenen tegen roest. Als ik aan de zorgelijke situatie.’ natuur denk, denk ik ook aan de schrikbarende vernietiging ervan, maar ik denk ook aan de oude gereedschappen waarmee de mensheid de natuur probeerde te beheersen.“Vroeger hoorde je De mens leefde mét dat gereedschap in wederzijdse a an- boeren wel eens zeggen: kelijkheid van de natuur. Dat wederzijdse is nu verdwenen: de natuur wordt op schrikwekkende wijze destructief ‘het enige huisdier dat behandeld.’ ik in bed tolereer is Hoe belangrijk de kracht van de natuur voor Ester Naomi mijn eigen vrouw’” K. Michel Perquin is, ervaart ze elk jaar wanneer ze een tocht door de wouden van Duitsland maakt: ‘In de bossen waar ik dan wandel kun je verdwalen, je kunt er zelfs doodgaan als je - voorgoed verdwaalt. Niemand die je vindt. Daar voel ik me Om een scherp beeld te krijgen van de hedendaagse aangenaam nietig, nutteloos ook. In die zin herken ik in ontwikkelingen in de Nederlandse natuur heeft K. Michel Bergers gedicht de observatie dat als er steeds meer dieren de recente veranderingen van het poldereiland Tiengemeten verdwijnen, ‘they depart’, wij hun doorzettingsvermogen in Zuid-Holland nauwlettend gevolgd. Op dat eiland gaan missen, ‘it is their endurance we miss’. Dat is een tref- graasden vroeger vrijuit de koeien. Het verbaasde hem fende kenschets: dieren verbinden met volharding. Maar in dat ‘techneuten met flap-overs de voormalige, prachtige het woord ‘endurance’ zit ook iets als ‘altijddurend’. Het is polder vanaf hun bureau inrichtten volgens drie begrippen: dubbelzinnig. Het is de altijddurende dreiging dat dieren Weemoed, Wildernis en Weelde’. Het stoorde hem dat het uit onze samenleving verdwijnen, of al goeddeels zijn eiland ten prooi is gevallen aan een concept: ‘De dieren verdwenen. Ondanks de volharding van de dieren zelf.’ K. Michel ( ) studeerde filosofie in Groningen en Amsterdam. Ester Naomi Perquin ( ) studeerde poëzie aan de Schrijvers- Hij debuteerde in met de dichtbundel Ja, naakt als de stenen. vakschool in Amsterdam. Ze publiceerde gedichten in De Tweede In verscheen Waterstudies waarvoor hij de VSB-poëzieprijs Ronde en Tirade en debuteerde in met de bundel Servetten en de Jan Campert-prijs ontving. Naast gedichten schrijft hij ook halfstok, die werd bekroond met de debuutprijs Het Liegend verhalen en beschouwingen, ook vertaalde hij poëzie en stelde hij Konijn. Op Gedichtendag werd ze benoemd tot Stadsdichter bloemlezingen samen, onder meer uit het werk van John Berger. van Rotterdam.
  • 12 GROO(T)S Tekst: Mariken Bokeloh | Beeld: Hugo Schuitemaker*Stefanie Jegerings over Staatsbosbeheer en het boswachterschapSLECHTS DRIE JAAR GELEDEN LEEK DE TOEKOMST VAN STAATS-BOSBEHEER NOG FLORISSANT. DAT WAS OOK HET MOMENT DATSTEFANIE JEGERINGS ZICH LIET ZIEN OP DE LANDELIJKE SELECTIEDAGVOOR NIEUW TALENT. AANGENOMEN EN OPGELEID IS ZE INMIDDELSGESETTELD IN BAARN ALS JUNIOR BOSWACHTER. VOORLICHTING ENRECREATIE ZIJN DE HOOFDBESTANDDELEN VAN HAAR TAKENPAKKET.Tot creativiteit & samenwerking gedwongenWaarom bezocht u de selectiedag van U heeft geluk gehad, vlak na uw aanname terreinen. De opleiding en permanenteStaatsbosbeheer? kwam er een vacaturestop bij Staatsbosbeheer. bijscholingstrajecten zullen met de bezuinigingenNa een loopbaan op kantoor en later als verzorger Het huidige kabinet heeft de subsidies aan misschien afgeschaft worden. De consequentiein dierentuinen, zocht ik een werkomgeving waar Staatsbosbeheer drastisch verlaagd. Er veran- is dat er nagenoeg geen toezicht op de terreinencontact met mensen en ‘buiten zijn’ gecombineerd dert veel binnen Staatsbosbeheer, maar welke meer zal zijn. Dat werkt misbruik zoals motor-kan worden. Bij Staatsbosbeheer dacht ik de koers we precies gaan varen is nog onduidelijk. crossen en paardrijden buiten de paden, of erger,invulling van deze wensen te kunnen vinden. Elk dubbeltje wordt omgedraaid en alle activitei- in de hand. ten moeten nu kostendekkend zijn. Anders danHoe ziet uw dag eruit? vroeger vragen we nu geld aan mensen. Voor- Wat maakt werken bij StaatsbosbeheerIk vertrek al vroeg naar Baarn, waar we om half heen beperkte zich dat tot kleine bijdragen. Alle zo bijzonder?acht de bijzonderheden van het terrein bespreken. publieksactiviteiten worden gewikt en gewogen. Veel buiten zijn en toch samenwerken metDaarna gaan we aan de slag. Bij voorkeur ga ik in Voordeel is dat we tot creativiteit en samen- mensen (collega’s, publiek en vrijwilligers)de ochtend naar buiten. Daar onderhouden we werking worden gedwongen. Zo organiseerde ik maakt mij gelukkig. Het zoeken naar praktischede routemarkeringen en borden en verzagen we samen met een collega en een locale uitspanning oplossingen, waarbij de een de ander aanvultbijvoorbeeld omgewaaide bomen en alles wat er een wandelroute. Zij betaalden het drukwerk en zie ik als een uitdaging. Afhankelijk van hoevoor komt. ‘s Middags werk ik op kantoor. Daar wij regelden de publiciteit. de plannen vormgegeven gaan worden bijschrijf ik onder meer persberichten, onderhoud ik Staatsbosbeheer, hoop ik ooit nog een bijdragecontact met vrijwilligers, organiseer ik excursies Wat vreest u het meest? te leveren aan natuurbeheer met begrazing.en verleen ik vergunningen. Veel Staatsbosbeheerders hebben, net als ik, Als ik in de ochtend in mijn velomobiel langs een BOA (buitengewoon opsporingsdienst de file auto’s sjees, voel ik mij bevoorrecht met bevoegdheid). Zij houden toezicht op de mijn unieke werkplek. *Hugo Schuitemaker is freelance fotograaf. Met zijn bedrijf Zeeliefhebbers verkoopt hij duurzame vis in combinatie met fotografie en recepten. www.zeeliefhebbers.nl
  • 13 “Veel buiten zijn en tochsamenwerken met mensen maakt mij gelukkig”
  • 14 REPORTAGE Op zoek naar wilde dieren Dierentuindieren worden steeds echter
  • 15Tekst: Jan Dobbe* | Beeld: Michiel de Jong © Comic House**In zijn essay Why look at animals ( ) betoogt schrijver, kunstenaar en denkerJohn Berger dat de moderne mens de voeling met het dier is kwijtgeraakt. Mensenkomen niet of nauwelijks meer in aanraking met dieren, en waar dat nog wel hetgeval is, is dat met ‘surrogaat’-dieren: huisdieren, proefdieren, dierentuindieren.Volgens Berger zijn dieren in maar ook om aan de bezoeker te ontsnappen.dierentuinen verworden tot levende monu- Wat later die dag maak ik een ‘pers- Tegelijkertijd willen we natuurlijk dat dementen voor hun eigen marginalisering moment’ mee rond de jonge ijsbeer dieren zo zichtbaar mogelijk zijn. We doen dat(‘They constitute the living monument to their Vicks (gesponsord door… Vicks). door ze te stimuleren om op voor het publiekown disappearance.’) Dierentuindieren als een Hij is de ‘superster’ van Blijdorp en trekt veel goed zichtbare plaatsen te verblijven, bijvoor-soort look alikes van hun wilde soortgenoten. bezoekers. Vandaag viert hij zijn eerste verjaar- beeld door daar voedsel aan te bieden, of doorZe hebben een heel ander levensdoel gekregen: dag. De jarige krijgt ijstaart in vrolijke kleuren middel van warmere plekken – denk aan kunst-mensen vermaken. Ze moeten ons boeien, en zijn smulpartij wordt door een leger foto- rotsen met vloerverwarming. Geen dwang maarontroeren, aan het lachen maken, vertederen, grafen en filmers vastgelegd. Hoe anders is het stimulering. Veel dieren kiezen er overigenslaten griezelen, imponeren etc. Het zijn gesteld met de cavia’s, ratjes en ander kleinvee voor het publiek op te zoeken. Wij mensen zijndierentuindieren – een nieuwe ‘diersoort’. dat verderop in een kinderboerderij-achtige immers ook een stukje verrijking van hunHeeft Berger gelijk met deze bewering? bedoening vertoeft. Stil en treurig zitten de gedrag!’ diertjes erbij. Dieren die tot de verbeelding Dierenverzorger Ben Westerveld beaamt dat spreken, daar draait een dierentuin op, realiseer het soms een spagaat is: ‘We proberen hetEerst maar naar de dierentuin: ik me. IJsberen, tijgers, olifanten, gorilla’s, publiek in aanraking te laten komen met dierenDiergaarde Blijdorp, Rotterdam. chimpansees. Er moet wat te beleven zijn, dan die zich zo natuurlijk mogelijk gedragen.Ik ontmoet er dierenfotograaf Rob Doolaard is het publiek tevreden. De rest van de dieren Doen we het echter (te) goed voor de dieren,die al tientallen jaren dagelijks werk heeft aan hangt er wat bij. Uiteindelijk kom ik bij de dan komen er klachten van bezoekers die tehet fotograferen van dierentuindieren. wolven. Ze hebben een relatief groot leefgebied weinig dieren zien. Maar als we dieren te veelErvaringsdeskundige bij uitstek, die graag een waar ze kunnen draven en zich kunnen verber- in het zicht dwingen, kan dit ook negatievelans breekt voor de dierentuin: ‘Wees blij dat gen voor publiek. Ze leven in een roedel – zoals publieksreacties teweegbrengen. Gestresteze er zijn. Stel je voor dat we met z’n allen naar het hoort. Als ik me als enige bezoeker bij hun of apathische dieren worden gelukkig ook nietde Noordpool moesten reizen om daar ijsberen verblijf meld, komt de alfareu poolshoogte meer geaccepteerd!’te bekijken. Dan zou het gauw afgelopen zijn. “Levende monumenten voorAls wij massaal de natuur ingaan om dieren‘te ontmoeten’, maken we de natuur voorgoedkapot. Laten we dat dus maar niet doen…En liefde voor dieren opdoen uit een boekje?Onmogelijk!’ Wat vindt Blijdorp-directeur hun eigen marginalisering”Marc Damen? ‘Dieren zijn niet gemarginali-seerd, maar hebben een andere rol in de maat- nemen. Hij neemt me zorgvuldig in zich op enschappij gekregen. We staan letterlijk verder besluit dan dat het ‘safe’ is. Daarna keurt hij me Terug naar John Berger. In Why look atvan ze af, en proberen dat te compenseren door geen blik meer waardig, maar komt even later animals zegt hij, vrij vertaald: ‘Dierentuinenverwoede aandacht voor dieren in de natuur. met de hele groep langs draven. Ongenaakbaar, kunnen eigenlijk alleen maar teleurstellen.Maar het tij valt niet meer te keren; in onze trots en indrukwekkend. Ziet er goed uit, is dit Hun doel is de bezoeker de gelegenheid teovervolle wereld is geen ruimte meer voor een de huisvesting waar het naartoe gaat? Marc bieden naar dieren te kijken. Desalnietteminuitgebreide band met dieren zoals vroeger.’ Damen: ‘De zichtbaarheid van de dieren is een tref je nergens in een dierentuin de blik van evenwichtsbalk waar we continu op balanceren. een dier. Hoogstens vang je een snelle blik op, Aan de ene kant bouwen we zo natuurlijk die het volgende moment alweer weg is… Ze mogelijk ogende verblijven, vaak met veel kijken van je weg. Ze staren nietsziend naar een begroeiing, waar dieren de mogelijkheid denkbeeldige plek ergens achter je. Ze nemen hebben om uit elkaars blikveld te verdwijnen, hun omgeving mechanisch op. Dieren in de** Jan Dobbe is freelance journalist en tekstschrijver. Tot werkte hij bij de Nederlandse Vereniging tot bescherming van dieren als hoofdredacteur van het ledenblad DIER.** Michiel de Jong volgde diverse kunstopleidingen om uiteindelijk voor het vak van striptekenaar te kiezen. Hij publiceert in Zone en maakte met Milan Hulsing de strip Hanuman in het Algemeen Dagblad. De Jong wordt gezien als Nederlandse vertegenwoordiger van de Atoomstijl in de school van Yves Chaland.
  • 16 REPORTAGEdierentuin zijn ongevoelig voor ontmoetingen,doordat er niets meer is dat hun werkelijke “In een dierentuin tref jeaandacht trekt. Zie hier de ultieme consequentievan de marginalisering van dieren. Die blik nergens de blik van een dier”van verstandhouding tussen mens en dier,die mogelijk een doorslaggevende rol heeftgespeeld in de ontwikkeling van onze samen-leving en die voor mensen tot iets minder dan staat en natuureducatie en -behoud de noom zou ik ze niet durven noemen. Wij bepaleneen eeuw geleden gewoon was, is verdwenen. dierentuin bestaansrecht geeft. Sindsdien nog heel veel, zoals partnerkeuze, voeding,Een dierentuinbezoeker is alleen, hoeveel zitten dierentuinen in de lift en kan men in verblijfsgrootte, inrichting, enzovoort.’dieren hij ook bekijkt.’ de top tien van best bezochte attracties vanAl wandelend langs de wat minder ‘spannende’ Nederland ook drie dierentuinen vinden.’dieren neig ik ertoe het met hem eens te zijn. Hoewel misschien een surrogaat, isFotograaf Doolaard ziet dat anders: ‘Vergis je ‘ , ’ de dierentuin volgens Marc Damenniet, er is nog heel veel over van het oorspronke- Ook dierenverzorger Ben Westerveld voor de meeste mensen de enige pleklijke dier. Ik fotografeer regelmatig in de dieren- is het oneens met het sombere beeld waar ze, anders dan thuis voor de tv,verblijven. Daar zijn de dieren de baas en ben jij dat Berger schetst: ‘De dieren leven nog een olifant, ijsbeer of gira e ingast. Daar behoor je je naar te gedragen. Ik kom niet meer in hokken zoals vroeger, maar in levenden lijve kunnen zien. ‘Die dierenal vele jaren bij de olifanten, maar heb er uit ‘biotopen’, leefgebieden waarin je als bezoeker staan symbool voor hun soortgenoten in hetrespect nog nooit één aangeraakt. Voor zover ik een toevallige ontmoeting met het dier kunt wild. Met Bokito en zijn gorillafamilie latenweet is dat ook het uitgangspunt van de verzor- hebben. Het dier staat voorop en als dier- we mensen niet alleen een bedreigde diersoortgers: de dieren zo veel mogelijk met rust laten!’ verzorger moet je een balans vinden tussen zien, we vertellen er ook bij wat je kunt doen omVerzorger Ben Westerveld beaamt dit: ‘Wilde enerzijds een goede band met je dieren, zodat die te beschermen. Wij beschermen gorilla’sdieren zitten er helemaal niet op te wachten je ze goed kunt managen, en anderzijds moet je door ze niet meer uit het wild te halen – datom aangeraakt, vertroeteld, geknu eld of om zo min mogelijk onderdeel worden van het doen we al decennia niet meer – maar door eendoor de mens ‘begrepen’ te worden. Op gepaste ‘natuurlijke’ kudde-, groeps- of familiegedrag. in alle opzichten gezonde populatie in stand teafstand in hun waarde laten, zou ik zeggen.’ Je bent er, maar toch ook weer niet. Dat is heel houden en zo een ‘reservepopulatie’ te hebbenDirecteur Damen: ‘Het stuk van Berger klopt anders dan vroeger, toen er juist heel veel voor het geval dat de gorilla in Afrika bijvoor-niet meer. Het is geschreven in de periode draaide om de interactie tussen oppasser en beeld door illegale houtkap of stroperij uitsterft.dat dierentuinen in een diep dal zaten. Na dier, waarbij de oppasser leidend was.’ Volgens Mocht de oorzaak van het uitsterven weg-de Tweede Wereldoorlog waren ze in hun Westerveld proberen hij en zijn collega’s dieren genomen kunnen worden, dan behoortontwikkeling stil blijven staan. In de jaren meer eigen keuzes te laten maken: ‘Zo kunnen herintroductie tot de mogelijkheden, waarmeetachtig stonden ze dan ook aan de rand van het gorilla’s, maar bijvoorbeeld ook gira en, vaak we de door de mensheid aangerichte schadefaillissement. Er is toen een ontwikkeling in zelf bepalen of ze binnen of buiten willen zijn, enigszins kunnen repareren. Bezoekersgang gezet waarbij het dierenwelzijn voorop en moeten zelf hun voedsel zoeken. Maar auto- kunnen de gorilla beschermen door geen
  • 17tropisch hardhout te kopen; daardoor blijft soortenbehoud te staan. Ook is er allang sprakehun leefgebied gespaard.’ Dierentuinen zijn volgens Koene ooit van een ‘naturalisering’ van de dierentuin enPaul Koene, docent en onderzoeker Gedrag begonnen als musea, zoals Berger ze ‘verrijking’ van de leefomgeving van dieren.en Welzijn van Dieren bij Wageningen UR beschrijft: ‘Zie hier de chimpansee, zei men Je moet dieren laten zien in een zo natuurlijkLivestock Research is voorzichtig als het gaat dan, en liet een chimpansee in een hok zien. mogelijke omgeving, waarin ze hun natuurlijke,om herintroductie: ‘In de dierentuin zijn wilde Maar zo is het niet meer.’ Dierentuindieren soortspecifieke gedrag zo veel mogelijk kunnendieren heel andere dieren geworden. Of die in worden volgens Koene steeds ‘echter’: ‘De ver- ontplooien. Hierdoor vermijd en bestrijd jehet wild kunnen overleven, valt te bezien.’ Met blijven zijn groter geworden, men speelt meer stereotiep gedrag.’ Zulk gedrag is volgensde opvattingen van Berger kan hij niet zoveel: in op de gedragsbehoefte van dieren, men laat Keulartz slechte reclame voor de dierentuin en‘Wat is een “ontmoeting tussen mens en dier?” de dieren meer en meer volgens hun aard leven.’ doet a reuk aan de educatieve boodschap. DeWaaraan moet zoiets voldoen? Met de Als goed voorbeeld van de nieuwe opvattingen gewenste ‘naturalisering’ van de dierentuin isbeperkingen die er zijn qua kosten, ruimte die sommige dierentuinen omarmen, noemt volgens hem goed op gang: ‘Bij het ontwerp vanen veiligheid proberen dierentuinen een zo hij de dierentuin van Detroit: ‘Daar zegt men: dierentuinen staat steeds meer de leefomgevingnatuurgetrouw mogelijke omgeving te creëren. “Olifanten? Die zijn niet geschikt om in de voorop. Maar er zijn grenzen. Echte leefomge-Als bezoeker vang je een glimp op van het dier beperkte behuizing van een dierentuin te leven, vingen nemen heel veel plaats in – denk maardat je anders in het wild zou moeten opzoeken. daar stoppen we dus mee!” Zij maken andere aan het gebied dat tijgers nodig hebben.Maar je bent ook aan het recreëren, je wilt een keuzes en dat getuigt van lef. Ze voeren pro- Bovendien kunnen sommige vormen van roof-leuk dagje uit.’ Of dat marginaal is, weet Koene gramma’s uit voor dieren die met uitsterven diergedrag, zoals het jagen op en doden vanniet. ‘Wil je nog echt kunnen spreken van worden bedreigd, maar ze spelen ook in op prooidieren, in gevangenschap niet of slechts‘wilde dieren’, dan moet je als mensheid slachto ers van onze maatschappij, zoals zelden realistisch worden nagebootst. Toenbesluiten om grote delen van de wereld afgedankte circusdieren of een leeuw die als Woodland Park Zoo in de jaren begon metvolkomen ongemoeid te laten en zo dus ook ‘waakhond’ in een drugspand was gebruikt. het voeren van hele schapen en geiten aan dede aanwezige fauna. Het is een feit dat we De dierentuin middenin de maatschappij.’ grote katachtigen, en hele konijnen en kippendie keuze niet maken.’ Collega-wetenschapper Jozef Keulartz, aan de kleine katachtigen, gruwelden bezoekers universitair hoofddocent Toegepaste Filosofie van de aanblik van het vlees dat van herkenbare aan de Wageningen Universiteit, vindt dat het karkassen werd afgescheurd. Inmiddels is men beeld dat Berger van dierentuindieren schetst, daar wel aan gewend, maar het voeren van geenszins klopt: ‘In moderne dierentuinen levende dieren is waarschijnlijk nog een brug dient alles in het teken van natuur- en te ver.’“Een ‘ontmoeting tussen mens en dier’. Waaraan moet zoiets voldoen?”
  • 18 REPORTAGEUit de gesprekken met de weten- “‘Surrogaat’-dieren:schappers wordt duidelijk dat ‘vrijenatuur’ een relatief begrip is geworden. huisdieren, proefdieren,Juist ook daar raken dieren steeds verdergemarginaliseerd, vooral door versnippering dierentuindieren”en vernietiging van hun leefomgeving. Hiermeewordt volgens Keulartz de rol van de dierentuinsteeds belangrijker: ‘Naarmate het leefgebiedvan dieren wereldwijd kleiner wordt en ver-snippert, groeit de behoefte aan actief fauna- Wetenschapper Koene voorziet dat beargumenteren waarom je die dieren houdt.beheer. Door de steeds kleiner wordende wilde dierentuinen en natuurparken in de De legitimatie zit in het ambassadeurschap: hetpopulaties en de beperkte genetische variatie, toekomst naar elkaar toe groeien: dier ‘vertelt’ een verhaal over de e ecten vangaan deze populaties steeds meer op dieren- ‘De grote wilde dieren zouden een min of meer menselijk handelen en vertelt daarbij ook wattuinpopulaties lijken. Dat betekent dat de autonoom bestaan in grote wildparken kunnen we moeten doen om de aarde aan de volgendewetenschap en techniek die in dierentuinen is hebben. Roof- en prooidieren zouden daar met generatie door te geven. Naarmate de bevolkingontwikkeld om kleine populaties te beheren, elkaar leven en de mens – tenslotte ook een dier – verder groeit en de natuur in steeds hogermeer en meer relevant wordt voor hun behoud zou een rol als ‘bezoeker’ kunnen spelen, tempo verdwijnt, zal de roep om dit verhaalin de vrije natuur.’ En óf dierentuindieren die bescheiden toekijkt.’ Hij verwijst naar de luider worden. Maar je moet het aangenaamsteeds echter worden… Keulartz: ‘Door groot- Oostvaardersplassen, waar dieren nu al een brengen: we willen wel leren, maar het mag nietschalige veranderingen in het milieu, zoals min of meer wilde status hebben. Volgens hem belerend zijn en het moet voelen als ontspanning.’opwarming van de aarde, a raak van de ozon- zullen de traditionele dierentuinen wel blijvenlaag en ontbossing, worden dierpopulaties in bestaan, ‘maar dan meer als stadsdierentuinen,toenemende mate gedwongen hun leefgebieden waar dieren worden gehouden die zich goed Mijn conclusie na het raadplegen vante verlaten om – op stra e van uitsterving – kunnen aanpassen aan een door mensen een aantal ingewijden en een dieren-elders hun heil te zoeken. Tegelijkertijd ont- bevolkte omgeving.’ tuinbezoek is, dat het sombere beeldstaan ook steeds meer barrières die hun Blijdorp-directeur Damen ziet de dierentuin dat Berger schetst wel en niet klopt.bewegingsvrijheid aantasten. Voor diersoorten zich ontwikkelen tot een educatiecentrum, Wel, omdat dieren inderdaad zijn gemarginali-die zo in de knel raken, moet worden overwogen met levende dieren en planten om het verhaal seerd. En niet, omdat dierentuindieren steedsze naar andere gebieden over te brengen. te illustreren. ‘Dierenverzamelingen bestaan dichter naar hun soortgenoten in het wildOok daarbij kunnen de expertise en ervaring al zesduizend jaar en zullen er dus ook de toegroeien – ze worden steeds ‘echter’.van dierentuinen een belangrijke rol spelen.’ komende generaties nog wel zijn. Omdat de Andersom beginnen dieren in het wild steeds maatschappij steeds kritischer wordt, moet meer op hun soortgenoten in gevangenschap je als dierentuin wel steeds beter kunnen te lijken. It’s a wonderful world.
  • [ ]
  • 20 MIJN LANDSCHAPVERRAST DOOR WAT ER GEBEURT,Jan Taminiau over blije schapen,hairextensions en over zijn werk voor de FloriadeDE FLORIADE DIE OM DE TIEN JAAR IN NEDERLAND WORDT GEORGANISEERDKOMT DIT KEER MET EEN EIGEN MODEWEEK: FLORIADE FASHION WEEK.JAN TAMINIAU SPEELT HIERIN EEN CENTRALE ROL.‘De wolkenpartijen, de dieren aangelegd landschap geregisseerd wordt. Toen Taminiau een centrale rol speelt.in het vlakke land eronder; beeldschoon is het Baambrugge voorbij kwam was ik acuut verliefd. ‘De Floriade is natuurlijk al jaren bezig met hethier. Elke dag weer ben ik verrast door wat er Het voelt als ‘terug op de aarde’, al klinkt dat wel definiëren van de inhoud van de wereldexpo, engebeurt, en door wat er níet gebeurt. De wind erg pathetisch. Ik bedoel, hier zie je hoe het licht omdat ik wilde dat mijn bijdrage echt ‘vanuit Jan’bijvoorbeeld, man wat een kracht. En dan te van het ene op het andere moment drastisch zou komen, heb ik een stuk geschreven, Naturebedenken dat we pas sinds maart vorig jaar met verandert, je ziet de seizoenen verglijden, bent in Extends. Oftewel, wat gebeurt er als de natuurons atelier hier in Baambrugge zitten. Voor die contact met de elementen. Zo heftig, spannend zich verruimt? Dat is waar ik het over kán en wiltijd zaten we midden op de Wallen, het drukste en ontroerend. hebben. Er bleek veel overlap te zijn met waar dedeel van Amsterdam. We waren daar terecht- Klanten vinden het ook bijzonder. Van de week Floriade het over heeft. Bijvoorbeeld, hoe ga jegekomen dankzij Red Light Fashion, het zaten we in bespreking terwijl aan de andere om met de almaar ruimer wordende mogelijk-project waarin leegstaande panden tijdelijk aan kant van het raam zo’n stel blije schapen voorbij- heden om je materiaal te manipuleren en hoekunstenaars en ontwerpers werden verhuurd. komt. “Jongen, wat is dit mooi,” hoor je dan.’ manipuleer je daarmee de maatschappij? Als jeToen we daar weg moesten hebben we nog Een van Taminiau’s klanten is de Floriade, op de vraag “Waar komt een appel vandaan?”even in Naarden gezeten, in een herenhuis met (over Lady Gaga gaan we het hier niet hebben), het antwoord krijgt “Van de Albert Heijn”, daneen klassieke tuin. Wat me met terugwerkende die deze editie met een speciale modeweek geeft dat iets aan over waar we nu staan. Ook bijkracht zo opvalt is hoezeer je blik in zo’n ‘Floriade Fashion Week’ komt waarin mode, en bij het lijf als voertuig ervan, speelt de
  • 21Tekst: Brigitte van Mechelen | Portret: Anja van WijgerdenEN NÍET GEBEURT vraag “hoever ga je?” Hairextensions, borstver- om deze toegankelijkheid te bereiken, de water-De Floriade Fashion Week vindt plaats van grotingen, wie weet is dat de nieuwe standaard. tomaat is daar een voorbeeld van. Inmiddels tot en met mei. Gedurende de hele Floriade willen we met z’n allen liever een ‘echte’ tomaat,zullen in paviljoen Villa Flora vijf stukken uit Overdracht, interactie tussen partijen is een maar hoe krijg je dat in godsnaam georganiseerd?Taminiaus collectie ‘Nature Extends’ te zien speerpunt van deze Floriade, wij hebben dat Het stellen van vragen over “hoe om te gaan metzijn. Ook ontwerpt Taminiau de outfits van aangegrepen om een Masterclass ‘Duurzaam de toekomst” is zowel voor mij als de Floriadede mensen die op de Floriade werken. Ontwerpen’ te ontwikkelen. Want wat ís essentieel, en maakt deze samenwerking buiten- duurzaamheid? Juist nu duurzaamheid zo gewoon inspirerend. hoog op de agenda staat, is het een uitstekend moment om het daarover te hebben. Of de verplaatsing van het atelier naar een lande- Jan Taminiau ( ) komt uit een familie van Voor mijn gevoel staan we op een driesprong, lijke omgeving óók inspirerend werkt? In dit antiekhandelaren. In of wie weet viersprong. Ik zie verschillende grote vlakke landschap ben ik me extra bewust slaagde hij cum laude bewegingen. Allereerst is er de groeiende van mijn nietigheid. Wanneer ik ’s ochtends aan de kunstacademie behoefte aan een kader. Wat is duurzaam, en vanuit hartje stad kom aanrijden voel ik dat eens St. Joost in Breda. In richtte hij zijn wat niet. Want een natuurlijk product ís niet per te meer. Dit besef een schakeltje in het grotere eigen modelabel op definitie duurzamer. Net zoals een geitenwollen geheel te zijn, is altijd al een constante in JANTAMINIAU. Brede sok niet per definitie seksloos is trouwens. mijn werk. Ik vertaal het naar arbeidintensieve bekendheid kreeg hij dankzij prinses Máxima Tegelijkertijd, en dat vertroebelt de boel nogal, gedetailleerde bewerkingen, bijvoorbeeld het die in de show stal wordt ‘duurzaamheid’ volop ingezet als een eindeloze borduren wat we doen. Door aritmische in het door Taminiau marketingtool. En dan is er nóg een punt, de overgangen in kleur en patroon almaar te her- ontworpen postzakpakje frictie met het naoorlogse streven dat alles halen ontstaat een nieuw, groter ritme. En pure met de Nederlandse vlag erin verwerkt. voor iedereen toegankelijk zou moeten zijn. schoonheid…’ www.jantaminiau.nl In de tuinbouw zijn allerlei concessies gedaan
  • 22 VERHAAL Tekst: Cees Nooteboom* Beeld: Archief Kasteel Groeneveld 1 GROENEVELD, een herinnering S oms moet je een herinnering van ontzettend ver terughalen, en bent dan verrast over alle details die je nog weet, hoe helder je ze voor je ziet. Het is meer dan zestig jaar geleden dat ik voor het eerst met mijn fiets linksaf geslagen was vanaf de Amersfoortse weg in Hilversum. Herfstkleuren, een bospad, een avontuur, geen idee waar ik terecht zou komen. Voorgeprogrammeerd als een trekvogel reed ik daar, kwam bij een spoorlijn, een onbewaakte overweg, daarna weer bos, stil en plechtig, – een stadskind in de natuur verdwaald. Iets trok mijn aandacht, een one enheid in het terrein, een kleine beek waarin bladeren dreven. Wat ik niet meer weet is welke literatuur mij voorbereid had op de eigenaardige stemming waarin ik plotseling verkeerde, een vreemde, romantische betekenis leek zich aan alles te hechten, die iets te maken had met de eerste gedichten die ik had geschreven. Moderne poëzie kende ik nog niet, de Tachtigers, Slauerho , dat was het arsenaal dat ik tot mijn beschikking had. Ik had een plek gevonden die alles uit- drukte wat ik voelde zonder dat ik voor mezelf kon definiëren wat dat nu precies was. Achteraf weet ik dat ik degene was die Philip en de Anderen zou schrijven, een romantisch boek van grote onschuld, en dat op die plek misschien het schrijverschap begonnen is dat mijn leven heeft bepaald. Ik zette mijn fiets tegen een boom en knielde bij het water, ik wilde het voelen aan mijn handen. Het was koel, het stroomde langzaam, ik zag de takken en bladeren op de zanderige bodem en liet de rest van de wereld daarin verdwijnen. Of ik die middag ook verder gereden ben weet ik niet meer, maar iets was er bepaald, deze plek zou voor altijd een betekenis voor mij houden die ik niet met anderen zou kunnen delen, en, ook al werd er dan nog niet geschreven, dit zou de plek zijn van de inspiratie, hier zou ik altijd terug kunnen komen als ik de rest van de wereld wilde laten ver- dwijnen, hier bevond zich de kern van wat ik was of wilde zijn. Zonder dat
  • 23 ik het aan iemand had kunnen of willen uitleggen wist ik dat er die middag iets gebeurd was waarvan ik pas later de betekenis zou begrijpen, en nu nog, als ik mijn ogen dichtdoe, weet ik dat ik die plek blindelings zou kunnen vinden, dat ik er nooit voorbij zou rijden of lopen zonder stil te houden. Het water stroomt er nog net zo, als ik er lang genoeg blijf staan komen de gedachten die de verhalen worden die ik later zal schrijven. Maar zo ver was het toen nog niet. Steeds verder zou ik die bossen verkennen, ik zou er ronddwalen in alle jaargetijden tot ik op een avond uit de verte plotseling de ramen zag van het kasteel. Ze waren verlicht, die ramen. Daarachter zag ik de schimmen van mensen bewegen, mensen die ik me niet voor kon stellen. De boeken die ik gelezen had lieten me iets verzinnen over een onbereikbare wereld, en het geschreeuw van de pauwen dat daarvandaan kwam, hoorde daarbij zonder dat ik kon zeggen waarom.*Cees Nooteboom (Den Haag, ) wordt beschouwd als een van de belangrijkste Nederlandse schrijvers. Van zijn romans en reisverhalen verschenen vertalingen over de hele wereld. In kreeg hij de Oostenrijkse Staatsprijs voor Europese Literatuur, in de P.C.Hooft-prijs, en in de Prijs der Nederlandse Letteren.
  • 24 ESSAY John Aan de keukentafel bij Berger Filmmaker Jos de Putter maakte op basis van opnamen die tijdens het bezoek zijn gemaakt een speciaal portret van John Berger. Dit portret zal te zien zijn tijdens het symposium op april in Kasteel Groeneveld in Baarn.
  • 25 Tekst: Jan Hartholt* | Beeld: Jean Counet** | Illustratie: Jan van der Veken © Comic House Gedicht: John Berger ( ) | Vertaling gedicht: Peter Bergsma John Berger ( ) is schrijver, kunstenaar en een van de invloedrijkste denkers van de tweede helft van de ste eeuw. Op november jongstleden ontving hij de Groeneveldprijs . Een delegatie van Stichting Groeneveld en Kasteel Groeneveld zocht hem op in zijn woonplaats in de Franse Haute-Savoie. Wat ooit een boerderij was in een bergdorp We vertellen dat in ons land de Tweede Kamer een wet heeft onder de invloed van de stedelijke nabijheid – net als zoveel aangenomen die het ritueel slachten verbiedt, en vragen Nederlandse dorpen, in dit geval Genève – vormt al bijna hoe hij gestemd zou hebben. Even denkt hij na en dan volgt vijftig jaar het thuis van John Berger. Hier werkte hij aan voorzichtig maar gedecideerd dat hij tegen zo’n wet gestemd het œuvre waarvoor hij de Groeneveldprijs heeft zou hebben. In Istanbul bezocht hij veel slachthuizen; gekregen. Voorafgaand aan ons bezoek vertelde Berger ver- vergeleken met de stress van dieren tijdens transport en eerd te zijn met de prijs die hij kreeg voor zijn observaties aanvoer bij West-Europese slachthuizen is er volgens hem over leven en werken op het platteland en de verhoudingen geen aanleiding voor een dergelijke wet. Om vervolgens luid tussen dier, mens en natuur. Dat merken we aan het harte- te roepen: ‘There is a lot of hypocrisy around this subject’. lijke onthaal en het lijkt alsof we elkaar al jaren kennen. Als John Berger iets vindt, is het gebaseerd op eigen Op een bepaalde manier is dat – via zijn werk – natuurlijk ervaring en observaties, die hij vertaalt naar een verhaal. ook zo. We zijn met z’n vijven naar het bergdorp afgereisd: Wim van Gelder, voorzitter van de Stichting Groeneveld, filmmaker “Uitzicht op wat waardig en lid van de Programmaraad Jos de Putter met zijn camera- en geluidsman, en ondergetekende. Vanaf de keukentafel en rechtvaardig is” hebben we een doorkijk in de boekenkamer waar worsten hangen te drogen aan de zoldering. Boeken duiken op in Het werk van John Berger gaat niet over het leven dat Bergers huis zoals zijn leven in zijn werk: geen design maar beloften van vooruitgang en gemak vervult, maar biedt een doorleefde ordening. Hij laat de voormalige stal en hooi- uitzicht op wat waardig en rechtvaardig is. Cyclische zolder zien waar zoon Yves zijn atelier heeft. Er staat een groot processen en sociale wederkerigheid zijn vaste onderdelen vat waarin de pruimen van een overvloedig pruimenjaar staan in zijn werk; duurzaamheid in een tijd voordat die term te gisten tot slivovitsj. De geur boven het vat is onweer- bestond. Steeds is er aandacht voor hen die aan het kortste staanbaar. De smaak ook, zoals we later mogen proeven. eind trekken. Het goede leven is niet hetzelfde als het gemakkelijke leven. Maar schoonheid en plezier zijn er Why look at animals? is een door Penguin Books gemaakte wel vitale onderdelen van. selectie uit zijn werk. Losjes biedt het een leidraad voor Berger doet over dieren noch mensen programmatische het gesprek dat we met hem hebben en hij leest hieruit het uitspraken. Liever vertrekt hij vanuit ‘hoe het is’ en helpt gedicht ‘They are the last’ voor. Maar niet voordat zijn ons kijken. De rol die hij bovenal op zichzelf van toepassing vrouw Beverly, aan wie het gedicht is opgedragen, erbij is. acht, is die van verhalenverteller.GROENEVELDPRIJSJohn Berger is schrijver, kunstenaar en een van de stelde en er een ontwikkeling gebaseerd op award. Deze prijs wordt jaarlijks toegekend doormeest invloedrijke denkers van de tweede helft wederkerigheid en cyclische processen de Stichting Groeneveld aan een persoon dievan de ste eeuw. In werd hij bij een groot tegenover zette; duurzaamheid avant la lettre. zich bijzonder heeft ingezet voor het debatpubliek bekend dankzij de televisieserie Ways of In de trilogie De vrucht van hun arbeid beschreef over landschap en platteland en daarbij eenseeing over esthetische waarden in de Westerse hij de levens van mensen in relatie met het afwijkend, kritisch geluid laat horen.cultuur. In deze serie stelde hij indringende landschap en dieren in de Haute-Savoie, waar hij Het werk van John Berger staat centraal opvragen over verborgen ideologieën in culturele sinds de jaren zeventig woont en werkt. In zijn een symposium op april in Kasteeluitingen. essay Why look at Animals laat Berger zien hoe Groeneveld in Baarn. Zie voor meer informatie:Een rode draad in het werk van Berger is de dieren uit ons dagelijks leven verdwenen en zijn www.kasteelgroeneveld.nlcultuur van de vooruitgang versus de cultuur van gemarginaliseerd. Ter gelegenheid daarvan verzorgt Uitgeverijhet overleven. Berger was een van de eerste die Op november jongstleden ontving John Berger Cossee een nieuwe Nederlandse uitgave vanhet lineaire vooruitgangsdenken ter discussie de Groeneveldprijs als lifetime achievement Waarom wij naar dieren kijken. **Jan Hartholt is sinds eind directeur van kasteel Groeneveld. ** Jean Counet werkt als cameraman en editor onder meer voor de NTR en VPRO.
  • 26 ESSAY De originele versie They are the last, for Beverly is te lezen op www.kasteelgroeneveld.nl Zij zijn de laatsten voor Beverly Als ze ziek wordt Altijd maar weer was het dezelfde vos. en geen zin heeft om te kauwen Hem doden vallen haar vier magen was hem wegsleuren stil als een bijenkorf in de winter. heel even Elk jaar vertrekken meer dieren. van de aarde van zijn eeuwigheid. Alleen huisdieren en karkassen blijven en de levende of dode karkassen Ooit, als vliegen en kraaien worden vanaf de geboorte het dode schaap verslonden onontkoombaar en onzichtbaar begonnen ze met de ogen. in vlees omgezet. Maar de ooi ‘Ik houd het volstrekt voor mogelijk,’ had het lam van haar bestendigheid zei Bob Rust al geworpen. van de Iowa State University ‘om specifiek een dier De buizerd cirkelde voor de hamburger te ontwerpen.’ beidde zijn eeuwigdurende tijd Achter haar tong even herhaaldelijk met zijn taal van gras Elders als de berg. en passie voor zout, sterven de dieren van de armen achter de dikke tong samen met de armen Uit de enkele nacht maar toch vaardig door eiwitgebrek. kwam de blik van de dag, als de hand van een blinde, de behoedzame dierenblik kauwt een goed gezonde koe Als ze uit de weiden worden gehaald naar alle kanten. ongeveer vijftig keer brengen ze naar de koele stal voor ze de brij weer doorslikt. de hitte van de boomgaard Ooit vloeiden de dieren als hun melk. en de hete adem van wilde knoflook. Het schijnt dat de dieren Nu ze er niet meer zijn Beverly Wil je de koestal schoonmaken, missen we hun duurzaamheid. emigreren: hun Amerika strooi dan een beetje * de sterrenbeelden in de lucht mest van de merrie ‘De jongende zeug,’ zo wordt gezegd, Hagedis, Leeuw, Grote Beer, het absorbeert hun stront ‘moet worden beschouwd en behandeld Ram, Stier, Kraai, vochtig als lente als een waardevol mechaniek Haas… en groen van gras. dat tot taak heeft misschien dat de verstandigsten En maak ze goed vast vannacht biggetjes uit te pompen.’ zoals de agoeti’s geef ze een bed van beukenblad * de melkweg hebben gekozen. Beverly Maar soms, zij zijn de laatsten. als je uit de witte kan Druk je oor tegen haar flank de melk schenkt, en je hoort Nu ze er niet meer zijn moet ik nog steeds denken het getij van haar vier magen. missen we hun duurzaamheid. aan de ganzen Haar tweede, als een net, Anders dan de boom die als honden heeft de naam van een sterrenbeeld: de rivier of de wolk het huis bewaakten. Reticulum. Haar derde, had het dier ogen de Psalterium, is als en in hun blik Door: John Berger de bladzijden van een boek. lag bestendigheid. Uit: Waarom wij naar dieren kijken ( )
  • [ ] ‘Fatsoenlijk eten van Karen Duve beschrijft het persoon- lijke experiment om op vier verschillende manieren te eten zonder vlees te gebruiken. [organisch, vegetarisch, veganistisch en fruitarisch] Het onderliggende onder- zoek is voortreffelijk, het is uitmuntend geschreven, een pleidooi dat ons wakker schudt!’ – Frankfurter Allgemeine Zeitungisbn 978 90 5936 348 9 www.cossee.com 321,90 John Berger schetst in Waarom wij naar dieren kijken op een indrukwekkende manier onze verhouding met dieren door de eeuwen heen. Het illustreert een snel veranderende verhouding tussen mens en dier; want waarom is ons respect voor dieren in de twintigste eeuw zo dramatisch veranderd? Berger ziet dit proces als een verlies van onze evenwichtige verhouding met de natuur. John Berger heeft de Groeneveldprijs 2011 ont- vangen. Op 26 april wordt op Kasteel Groeneveld een congres aan zijn werk gewijd. Karen Duve is een van de gastsprekers. Ter viering van deze prijs geven we 10 exemplaren van Waarom wij naar dieren kijken van John Berger weg. Om kans te maken, stuurt u een mail aan: info@kasteelgroeneveld.nlisbn 978 90 5936 349 6 312,90
  • 28 WENDE“Op wereldschaal bekeken is de Randstad een ‘local farming area’”
  • 29Tekst: Matthijs Sienot* | Beeld: Marco Bakker** Meiny Prins, directeur van Priva over wereldwijde trends en de betekenis ervan voor de tuinbouw. De wereld wordt vloeibaar Even knipper ik met mijn ogen. Verstond Meiny Prins: ‘Wereldwijd willen consumenten steeds beter ik het goed: ‘De wereld wordt vloeibaar.’ Zei de Zakenvrouw weten waar hun producten vandaan komen. Voedsel uit de van dat echt? Ons gesprek zou toch gaan over de toe- buurt heeft dan een streepje voor. Dat raakt de Nederlandse komst van de tuinbouw? Dan heb je het toch over kassen op tuinbouw die vooral voor de export produceert. In Nederland de koude grond en over precisiespuiten. ‘Een vloeibare wereld’ hebben we ons erg geconcentreerd op productieverhoging: klinkt in die context bijna zweverig. Meiny Prins lacht om mijn we bouwden steeds meer kassen met e ciëntere technieken. reactie, maar houdt vast aan haar metafoor. ‘Veel zaken Het aanbod is hierdoor sterk toegenomen, maar de vraag blijft komen dichter bij elkaar te liggen, raken verweven,’ zegt ze, achter, omdat mensen en dus ook overheden wereldwijd iets ‘denk aan energie- en afvalstromen. Als we die verbinden, anders willen.’ kunnen we afval hergebruiken als energie.’ De Nederlandse tuinbouw is goed voorbereid op die ’vloeibare De tuinbouw een ‘flopsector’, moeten we daarvoor wereld’ volgens Meiny Prins. Als directeur van het bedrijf vrezen? ‘Helemaal niet,’ zegt Meiny Prins. ‘De greenport gaat Priva, dat meet- en regelsystemen voor de tuinbouw levert zichzelf herstellen, het is de snelst innoverende sector van in landen, maar ook als bestuurslid van verschillende Nederland. Onze voorsprong in groene vingers en technologie invloedrijke commissies, weet ze waarover ze praat. ‘Wereld- kunnen we benutten door ook in andere landen voedsel te wijd signaleren we een trend dat er meer lokaal geproduceerd produceren, dan maken we het weer lokaal. Telers moeten wordt. De wereld verstedelijkt en in die stedelijke gebieden is verder het idee laten varen dat hun producten vanzelf verkocht het eenvoudig om gesloten systemen te creëren van bijvoor- worden, ze moeten zich verantwoordelijk voelen voor de ver- beeld energie- en afvalstromen. Consumenten en producenten koop van hun producten en toegevoegde waarde creëren. zitten immers dicht bij elkaar. Kijk je dan naar Nederland, dan De ‘vloeibare wereld’ brengt bovendien nieuwe verdienkansen. onderscheiden wij ons echt op dit terrein: wie op wereldschaal Er zijn in Nederland al vier of vijf energieleverende kassen die naar de Randstad kijkt, ziet eigenlijk al een lokaal productie- de zelfgeproduceerde energie die ze niet gebruiken aan het systeem. Bovendien lopen wij tien jaar voor qua groene net leveren. Ik kan me voorstellen dat er straks telers zijn die vingers. Onze e ciëntie is hoog, door slimme meet- en regel- de energieproducent van hun omgeving zijn; voor hen wordt systemen maar vooral ook door onze plantenkennis. Wij de kweek van tomaten misschien een bijverdienste.’ produceren per jaar per m gemiddeld zestig kilo lekkere, duurzaam geteelde tomaten met vijf liter water. Kijk je naar Ook al is Meiny Prins optimistisch, ze vindt wel dat de Mexico, om maar eens wat te noemen, daar produceren ze overheid kan helpen om nieuwe verdienkansen te verzilveren. vijf kilo met zestig liter water. Er zijn nu al systemen waarbij ‘Met GreenTech, het Nederlandse platform voor duurzame planten via sensoren als het ware zelf aangeven dat ze water energie (FME CleanTech, UnetoVNI, DEKoepel), hebben we nodig hebben.’ onder andere geprobeerd om de energiesalderingsregel te wijzigen. Nu mag je tot kWh per jaar leveren, maar daar- Ook de Nederlandse regering ziet de commerciële boven word je aangeslagen, alsof je een energiebedrijf bent. kracht van de Nederlandse tuinbouw en doopte het tot een Dat willen we opschroeven naar . kWh. Dan wordt het van de negen topsectoren, waarmee ons land de wereldmarkt ineens rendabel om grotere installaties met zonnepanelen moet veroveren. Maar ondanks de sterke positie is ook de te plaatsen, omdat je wél stroom kunt leveren aan de buren tuinbouw getro en door de crisis. Er hangen donkere wolken zonder hierover belasting te betalen. De motie is recent in boven de Nederlandse kassen, een branche die werk geeft aan de Tweede Kamer aangenomen. Het is toch gek dat een duizend mensen. overheidsregel innovatie op de energiemarkt belemmert?’ *Matthijs Sienot is publicist en uitgever van hetkanWel, de website over groener, eerlijker en leuker leven.**Marco Bakker is freelance portretfotograaf.
  • 30 ANDER BEELD Tekst: Brigitte van Mechelen Beeld: Arie Kievit / Hollandse Hoogte
  • 31‘Ah, wat een droppie, kijk hem nouscheef kijken,’ ‘Hij is ook echthelemaal niet verlegen hè?’,‘Ik kan hier wel een miljoen foto’svan maken.’ Dit zal zo ongeveerzijn wat het publiek zegt en denkt.En het ijsbeertje?Het is Pasen , topdrukte inDiergaarde Blijdorp. Het ijsbeertjeis nu een klein maandje ‘live’ tebewonderen. De eerste driemaanden na zijn geboorte verbleefhij samen met zijn moeder Olinkain een donker kraamhol. Maar nietonbespied. Vanuit de hele wereldvolgden mensen Vicks en zijnmoeder via een webcam.Om de belangstelling voor Vickswarm te houden werd er eenijsbeer spel bedacht. Bedoeling ismet je ‘game-beer’ drie proeven(vallende pegels ontwijken) tot eengoed einde te brengen. Wie wintkrijgt een ijsberenVIP-dag aangebo-den. Het eerste levensjaar van Vickswerd ook geboekstaafd in het boekVicks, de eerste stap, duik en gromvan het liefste ijsbeertje van de helewereld. En ter gelegenheid vanzijn eerste verjaardag afgelopendecember trakteerden Vicks(de keelpastilles) & DiergaardeBlijdorp op een ‘coole IJsberenMuts’.Dat vond Vicks vast een lolliggezicht.
  • 32 K A F EN KOR E NVERSLAGEN, SAMENVATTINGEN, REFLECTIES, STANDPUNTEN EN INZICHTEN ONDERZOEKWilgen knotten, gezellig buiten bezig zijn…Wat maakt dat de burger zichinzet voor het landschap?Of het nu om een bijzonder of alledaags gebied ten aanzien van het landschap ontstaat. En wie het onderhouden moet worden. Anderen zijngaat, om wilgen knotten, een wandelroute ís die burger op wie het beleid van het ministerie simpelweg gevraagd door de buurman, of zeonderhouden of de historie van een oud zich zou moeten richten? vinden het gezellig in groepje ergens mee beziggemaal uitpluizen: overal in Nederland zijn te zijn: het sociale aspect. Ook puur fysieke argu-vrijwilligers actief met het landschap dat hen menten zien we terug: lekker buiten bezig zijn.omringt. Voor het onderzoek heb ik interviews gedaan Samengevat ben ik tot vier manieren vanHet ministerie van Economische Zaken, met mensen die op de een of andere manier betekenisgeving aan het landschap gekomen:Landbouw en Innovatie was benieuwd naar actief zijn in hun omgeving in vier zeer verschil- ruimtelijke bedreigingen, sociale betrokkenheid,de motieven van mensen om zich voor hun lende gebieden. Ten eerste in het Amstelland, familiewortels en het esthetische landschap.omgeving in te zetten en Patricia Braaksma, het landelijk gebied tussen Amstelveen en het Die laatste manier stond zoals gezegd in hetwerkzaam bij het ministerie, onderzocht het, Amsterdam-Rijnkanaal: daar is sprake van grote beleid altijd centraal. De andere drie vormenmede in het kader van haar promotieonderzoek druk door oprukkende bebouwing in een door hebben veel meer te maken met socialeaan de Wageningen University. De verrassing: experts cultuurhistorisch hoog gewaardeerd processen, daar valt beleidsmatig veel minder‘de actieve burger is niet altijd een pure gebied. De tegenpool was Gorredijk in Zuidwest- goed op te sturen.natuurliefhebber.’ Friesland, een oude veenkolonie, cultuurhistorischPatricia Braaksma: ‘Het gaat in mijn onderzoek ‘niet interessant’ en zonder noemenswaardige ruimtelijke druk. Als derde het nationaal park de “Een geval van notniet zozeer om de vraag wat mensen mooivinden aan het landschap. We weten dat men de Meinweg en omgeving. Een bijzonder terassen- landschap achter Roermond dat weer een hoge in my backyard”voor Nederland typische historische dimensie landschappelijk waardering heeft. Er zijn daarvan het landschap vaak bijzonder vindt, het gematigde ruimtelijke ingrepen. En tot slotverhaal, hoe het is opgebouwd. Maar er was de IJssel ter hoogte van Heerde en Wezep, De vervolgvraag is uiteraard: het gaat steedsnooit echt gekeken naar de wederkerigheid: wat – cultuurhistorisch niet zo hoog gewaardeerd over die eigen verantwoordelijkheid, het kabinetzien mensen zelf in het landschap, wat maakt door experts –, waar mensen het landschap meer roept het, het ministerie, maar hoe moet het indat ze er toe over gaan zich ervoor in te zetten? gaan waarderen nu er in het kader van ‘Ruimte de praktijk? Wat betekent het? Dat de overheid voor Rivieren’ een ‘groene rivier’ is gepland. niets meer doet? Dat kan ook gedemotiveerde burgers – en ambtenaren – opleveren.Sinds ik in met mijn onderzoek begon is Burgers doen al veel zelf, maar er is een belang-er veel veranderd. Aanvankelijk vonden we het Terwijl het ministerie zich wel altijd gericht heeft rijke leemte: als de burger iets doet wat de over-interessant te kijken vanuit de rol die cultuur- op de bijna spreekwoordelijke wilgenknotter heid niet wil, hebben we een probleem. En dehistorie moest spelen in het landschapsbeleid. als de ‘echte’ natuurliefhebber, blijkt uit het overheid legt nog steeds op. Neem de protest-Nu hebben we een kabinet dat burgers in hoge onderzoek dat pure betrokkenheid bij de natuur groepen tegen ruimtelijke ingrepen in een land-mate wil aanspreken op de eigen verantwoorde- lang niet altijd het motief is voor de burger om schap. De burger zal zeggen dat hij handelt in hetlijkheden. In het huidige regeerakkoord staat actief te zijn. algemeen belang, terwijl de overheid het al sneldat de overheid wil samenwerken met burgers, Soms zijn mensen betrokken vanwege hun zal zien als een geval van nimby (‘not in mybedrijven en maatschappelijke organisaties. familiegeschiedenis, omdat ze al generaties lang backyard’). Kan een groepje burgers het algemeenVanuit die agenda is het interessant om te kijken geworteld zijn in een landschap. Of omdat het belang dienen? Hoe voorkom je dat elk ruimte-hoe dat gevoel van ‘eigen verantwoordelijkheid’ gebied waar ze wonen bedreigd wordt of omdat lijke procedure eindeloos wordt getraineerd.
  • 33 COLUMN MARJAN SLOB Kersenpit John Berger wordt vaak gezien als de chroniqueur van het verdwijnende boerenleven, en daar heeft hij ook prachtig over geschreven. Maar die typering beperkt hem ook, want hij schrijft net zo goed over kunst of de stad. In zijn (onvertaalde) Here is where we meet bijvoorbeeld dragen vrijwel alle hoofdstuktitels de namen van steden. Eén kort hoofdstuk gaat over fruit. ‘Enkele vruchten zoals de doden die zich herinneren,’ heet dat hoofdstuk. Waarna lofliederen volgen op de perzik, de reine claude, de kwets, de meloen. De ontheemde doden uit de titel herinneren zich allerlei zintuiglijke details met een scherpte waar wij levenden niet aan kunnen tippen (behalve Berger zelf dan). Neem bijvoorbeeld deHoe gaan we om met de eigen verantwoordelijk- kers: ‘Het eten van kersen bereidde je nooit echt voor op de pit. Wanneer je haar uitspuwde,heid? Wellicht klinkt het wat abstract, maar leek zij weinig verwantschap te hebben met het vlees dat haar omhulde. Zij voelde meer alskaders zijn nodig, zodat duidelijk is wat de burger een bezinksel van je eigen lichaam, een bezinksel dat op mysterieuze wijze was ontstaanvan de overheid kan verwachten en wat niet. door de daad van het kerseneten. Na elke kers spoog je een kersentand uit.’Ook moeten er snellere procedures komen.Er zijn verschillende voorbeelden van mensen dieal twintig jaar bezig zijn met het behouden vaneen gebouw of gebied en nog steeds in onzeker- “Berger vooral sensueel observator”heid verkeren of dat gaat lukken. Ook zijn ervoorbeelden van inspraakprocedures waar Als ik dit lees, denk ik: Berger is niet zozeer een landschapschrijver, maar eerst en vooral eentelkens een andere ambtenaar bij betrokken is: sensueel observator. Wel logisch dat zo iemand veel schrijft over het landschap. Buiten, inhet ‘paarse krokodil’-e ect. Onze bestuurs- een omgeving die we niet zelf bewust ontworpen hebben, doen wij immers het gros vancultuur is nu zo ingericht dat het mensen erg onze meest indrukwekkende sensaties op. Daar liggen de vreemdste verrassingen op de loer.moeilijk wordt gemaakt om verantwoordelijk-heid te nemen. Ik denk dat verantwoordelijkheid Ik denk ook: Zoiets kan alleen een ouder iemand schrijven.een prangender kwestie is dan de afname vangeld van de overheid voor het natuurbeleid. Berger bezingt de wonderlijke materialiteit van de wereld. Wij hebben daar allemaal welBurgers zoeken allianties met ondernemers, je wat van gezien en gemerkt – heus wel, anders zouden we niet eens herkennen wat Bergerziet allerhande ‘greendeals’ tussen maatschap- beschrijft. Maar bij ons waren die sensaties snel en vluchtig. Wij waren met onze kop bijpelijke organisaties en het bedrijfsleven ontstaan. anderen dingen. Pas als het bijna te laat is, – als we zelf stervende zijn, of als een geliefdMensen blijken prima in staat om andere finan- landschap op het punt van verdwijnen staat – ja, dan bese en we de enormiteit van simpelcieringsconstructies te bedenken, waardoor fysiek contact met dat Andere.ze minder afhankelijk zijn van die ingewikkeldesubsidiemolen. Alleen al daarom kan de econo- In onze samenleving belichamen natuurliefhebbers het belangmisering van groen en de samenwerking tussen van aandacht voor wat je omringt. Vandaar misschien dieburgers en overheid, in het zoeken naar nieuwe weemoed die rond hen hangt.financieringsmogelijkheden, veel mooisopleveren.’ Marjan Slob is filosoof, schrijver en moderator.Tekst: Andrea Bosman is journalist en redacteur Ze werkt voor verschillende media en organisaties, zoalsbij dagblad Trouw de Volkskrant, het Rathenau Instituut, het InnovatieNetwerk, Filosofie Magazine. Ook schreef zij het boek Foute fantasieën of kleine filosofie van de ontvankelijkheid. Haar belangstelling reikt van technologie tot design, van de moderne democratie tot voedselvraagstukken, van hersenen tot verbeelding. Steeds probeert ze dilemma’s en gevoelens te verbinden met kennis en argumenten. Vanaf dit nummer is Marjan Slob als columnist aan GRNVLD verbonden. www.marjanslob.nl
  • 34 K A F EN KOR E N Tekst: Jan Dobbe | Beeld: Jos Collignon* DE TOEKOMST VAN BIOBRANDSTOF Donderdag december werd in het Grand Café van Kasteel Groeneveld een debat gehouden over de Veestapel in . Circa tachtig bezoekers konden luisteren, praten en proeven, maar veel bleef onbesproken… RO M A N T I S C H - HYPOCRIET ETEN, TRENDS EN… SPRINKHANEN Het panel van deskundigen liegt er niet om: van de Universiteit Wageningen zijn daar Tiny van Boekel, hoogleraar Product- Daarnaast ziet Rohde een hang naar ‘duur- zaamheid’, die volgens hem goeddeels is geba- seerd is op een ‘romantisch-hypocriet beeld’ romantisch-hypocriete beeld van de consument tegemoet te komen.’ Charas en Van Arendonk wijzen juist op het gevaar van transparantie, ontwikkeling en Kwaliteitmanagement, Johan van de veehouderij: terug naar ‘vroeger’, wanneer die ontaardt in het veroordelen van van Arendonk, hoogleraar Fokkerij en Genetica, kleinschaligheid, geen kunstmatigheid en veel een hele sector naar aanleiding van één relatief en Hans Hopster, lector dierenwelzijn. Lars dierenwelzijn. De moderne consument leeft kleine fout die vervolgens wordt uitvergroot. Charas, auteur over het ‘eten van de toekomst’ bovendien steeds bewuster onder invloed van en directeur van adviesbureau Feeding Good is een goede Vierde Man. Deze experts mogen zich buigen over de beweringen van trend- “Huidige veehouderij Lars Charas wijst op de wildgroei aan keurmerken. ‘Door de grote afstand tussen producent en watcher Carl Rohde, die grofweg twee trends beschrijft, die invloed hebben op onze voedsel- kan zo niet door consument weet de laatste eigenlijk helemaal niet waar het over gaat.’ Hopster is optimistischer voorziening en dus ook onze veestapel. gaan” en noemt het Beter Leven kenmerk van de Dierenbescherming: ‘Dat heeft ervoor gezorgd dat het gat tussen biologische bedrijfsvoering Rohde spreekt over ‘een cultuur van wan- spirituele stromingen. Dat heeft ingrijpende en de gangbare intensieve veehouderij is trouwen’, waarin men ‘totale transparantie’ wil, gevolgen voor de manier waarop hij tegen zijn gedicht met een ‘tussensegment’ dat wel die onder meer wordt afgedwongen door de voedsel aankijkt. diervriendelijker is, maar toch betaalbaar. Daar sociale media. ‘Niets kan meer onder de pet Van Boekel is blij met transparantie: ‘Producenten reageert de consument goed op.’ Doorslagge- worden gehouden, gesjoemel wordt meedogen- moeten laten zien dat er met de hoogwaardige vend voor dit succes is volgens hem dat het loos afgestraft.’ Producenten moeten volledige technologie van nu heel veel moois gedaan grootwinkelbedrijf erin is meegegaan; een openheid geven over wat ze doen, hoe ze het wordt. Dat is beter dan te pretenderen dat er belangrijke, zo niet de belangrijkste speler op doen en waarom. ‘ambachtelijk’ wordt gewerkt, om zo aan het de voedselmarkt.*Jos Collignon is tekenaar en cartoonist en maakt sinds politieke prenten voor de Volkskrant. In januari won hij de Inktspotprijs voor de beste politieke tekening.
  • 35 RIJKSPAVILJOENMoet de overheid hier geen sturende rol spelen?Alida Oppers, directeur Regio & Ruimtelijke Toekomst van de tuinbouwEconomie bij het ministerie van EL&I, vindtdesgevraagd van niet: ‘De maatschappelijkekrachten zijn zo zeer tegen elkaar opgewassen ontkiemt op de Floriadedat ze elkaar in evenwicht zullen houden.’ Duurzaam produceren, duurzaam consumeren. De overheid wil met het rijkspaviljoen laten zienHopster betwijfelt dit en verwijst naar de Er komt een tijd dat onze kinderen zich hoe de tuinbouw, als belangrijke economischerecentelijk mislukte campagne voor de preven- afvragen waarom het ooit anders was. Een motor, investeert in gezonde en duurzametieve behandeling van baarmoederhalskanker, glimp van de wereld waarin zij zullen leven, voedingsproducten voor consumenten. Nietwaarbij sociale media bijdroegen aan een feitelijk valt te zien op de Floriade, in het rijkspavil- voor niets is de tuinbouw door de overheidongefundeerde angst bij de doelgroep. joen ‘My Green World’. De tuinbouw, een geïdentificeerd als topsector. Dit zijn branches topsector voor de overheid, beantwoordt die internationaal een leidende positie hebben hier de vraag hoe zij in de toekomst omgaat en waar bedrijven, universiteiten en overheidHet gehele panel is het erover eens dat de huidige met water, lucht, ruimte en energie. samenwerken aan duurzame innovaties die nietveehouderij zo niet door kan gaan. We zullen alleen welvaart creëren, maar ook bijdragenminder dieren gaan houden en minder (traditio- Voor bezoekers aan het paviljoen komt de aan de oplossing van maatschappelijke vraag-neel) vlees gaan eten. We hebben simpelweg te toekomst bijvoorbeeld erg dichtbij, wanneer stukken.weinig ruimte en te weinig grondsto en. Volgens ze fruit krijgen aangereikt van een robot. En inVan Arendonk zal het aandeel van varkens-,rund- en kippenvlees met tot procent de ‘Gezonde Kas’ kunnen bezoekers zien hoe tuinders met nieuwe opsporingstechnieken “Ook de wc isafnemen en het aandeel van (gekweekte) vissterk toenemen. Een eenduidige oplossing van ziektes vroegtijdig signaleren en deze vervol- gens met gericht spuiten kunnen bestrijden. van morgen”het voedselvraagstuk versus duurzaamheid is er ‘Dan hoef je niet meer de hele kas te spuiten, Maar dat is niet de enige reden waarom zevolgens hem niet. maar alleen nog een onderdeel van een plant. investeert in een groot paviljoen op de Floriade,Hopster: ‘Als je wereldwijd kijkt zou dierlijke Precisiespuiten minimaliseert het gebruik een feestje dat toch al stevig wordt gesponsordproductie in Nederland moeten inkrimpen of van bestrijdingsmiddelen enorm,’ volgens Ton door de staat. ‘De hele expositie is een wereld-zelfs verdwijnen omdat het veel rendabeler is Snellen, projectleider van ‘My Green World’. tentoonstelling. We nodigen landen uit om ietsom het welzijn van dieren in andere delen van de De Floriade wordt eens in de tien jaar georgani- moois te laten zien en als gastland kunnen wewereld te verbeteren.’ Van Boekel: ‘Wij moeten seerd en vindt plaats van april tot oktober. dan natuurlijk niet achterblijven. De regio Venlohet goede voorbeeld geven, zodat het elders op Het paviljoen verwacht ongeveer , miljoen is bovendien het tweede grote tuinbouwgebiedde wereld wordt nagevolgd.’ Volgens hem zal bezoekers, waaronder ook buitenlandse zaken- in Nederland, met Duitsland als belangrijkehet aandeel van traditioneel geproduceerd vlees lieden en investeerders. Ton Snellen: ‘Maar afzetmarkt. Aangezien een groot deel van hetafnemen ten gunste van plantaardig voedsel % van de bezoekers zijn mensen die een leuk publiek uit Duitsland komt, is dit een mooievermengd met vis of vlees en alternatieven zoals dagje uit willen. Voor ons is het de uitdaging gelegenheid om de bezoekers spelenderwijs teinsecten en kweekvlees. Charas betwijfelt dat om zowel fun als educatie te bieden, we willen informeren hoe duurzaamheid en economischelaatste: ‘Die producten staan te ver van de meer bieden dan het Efteling-gevoel.’ ontwikkeling hand in hand gaan in onzewesterse consument af. Ik voorzie een sterke Het gehele paviljoen biedt daarom met games tuinbouw.’groei van het aandeel schelpdieren. Ook zullen en films een combinatie van informatie enwe meer plantaardig gaan eten, vaker vers en entertainment. Maar ook het gebouw zélf is Tekst: Matthijs Sienotminder industrieel.’ een attractie. Het heeft de vorm van een boon die ontkiemt en groeit en daarvoor licht, lucht,Het debat is afgelopen voordat het op gang kan warmte en water nodig heeft. ‘Het is eenkomen. Waarschijnlijk door een iets te ambitieuze houten schil die helemaal zelfdragend is,’ lichtaanpak (in krap anderhalf uur moeten alle ins en Ton Snellen toe. ‘Het is voor % zeker datouts van de voedselvoorziening worden besproken) de boon ook na de Floriade kan blijven staan,worden onderwerpen niet echt uitgediept. waarschijnlijk als multifunctioneel bedrijfspand.’Spannend is de proeverij na afloop, met uiteen- Zelfs de wc in het paviljoen is ‘van morgen’: eenlopende hapjes, waaronder de genoemde biovergistingsinstallatie verwerkt de menselijkealternatieven voor de toekomst: mengvormen van uitwerpselen tot energie. Snellen: ‘Zon en windvlees en groente, meelwormkroket en gefrituurde kennen we zo langzamerhand, wij willen ooksprinkhaan. nieuwe dingen laten zien. In Sneek wordt een wijk gebouwd waar alle huizen zo’n toilet hebben.’
  • 36 OOGST Wie met enige regelmaat de grote voor het publiek opengestelde parken en tuinen uit met name de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw bezoekt, zal zich misschien afvragen waarom al die bloemperken, kenmerkend voor deze tuinen, nou zo geweldig zijn. Perkgoed V klare lijn tot an PollockBuitenplaats Akerendam, BeverwijkTypisch negentiende eeuws bloemperkop een onbekende buitenplaats.Ontwerp van Jacques Boyceau voorparterre in de Jardin du LuxembourgParijs, .Ontwerp van Oudolf(beeld: Walter Herfst)
  • 37 Tekst: Marcel van Ool* Niet omdat ze – vaak gehoord het ontwerp van de Franse tuinontwerper toch… niet voor niks is later gesproken over de cliché – zo’n beroep doen op alle zintuigen. Boyceau voor de Parijse Jardin du Luxembourg. lelijke tijd. Hoe ‘politiek correct’ ik er ook naar Dat zouden ze misschien wel doen, als ze van Daar zijn trouwens de bloemen zelfs overbodig wil kijken, ik vind weinig bekoring in zo’n toef jezelf zijn en je er naar hartenlust blaadjes in geworden, het is één groot lijnenspel opgebouwd pampasgras of een partijtje stijve canna’s. mag kneuzen om de geuren op te snuiven en uit buxus en gravel. je de perken in je eigen favoriete kleuren kunt De geschiedenis van de bloemperken (en dus ook aanleggen. Maar als louter bezoeker zie je je bij binnenkomst meestal geconfronteerd met een van hun ontwerpen) is een aaneenschakeling van hoogtepunten. Ik zou geen absolute topper “Het gevaar van bordje dat waarschuwt vooral op de paden te durven aanwijzen uit renaissance, maniërisme, blijven en niets te plukken. Terecht natuurlijk anders zou zo’n bloemperk in korte tijd veran- barok of rococo. Nou ja, Boyceau is wel héél goed omdat hij ‘borduursels’, cirkels en recht- polderversailles” deren in een afgegraasde weide. hoeken perfect integreert. Maar hij is niet per Of elk bloemperk nou een feest is voor álle se beter dan ‘onze’ Nederlandse Marot die een zintuigen? Buxus, waarmee de meeste perken deel van de ontwerpen voor Paleis Het Loo Maar het ‘klassieke’ bloemperk kwam terug! omzoomd zijn, ruikt toch gewoon naar… maakte. Lag het aan de breed in de media uitgemeten eh kattenpis. En dan, die perken zijn ook in restauratie van de tuinen van Het Loo? Die was de winter fantastisch, zonder het kleuren- grotendeels klaar in en enige tijd later spektakel dat het inplanten met eenjarigen Het is heel gemakkelijk historische bronnen zien we overal met buxus en kiezel omzoomde in het zomerseizoen teweegbrengt. te vinden waarin mijn enthousiasme voor de perken ontstaan. Soms betre en dat recon- strakke lijnen van bloemperken wordt gedeeld. structies van Hollandse boerentuinen (met Nee, kleur, geur en tastzin zijn bijkomende Maar spannende literatuur levert dat niet op. zo’n heksenbol in het midden), maar vaak ook factoren. Het gaat om het genot van de klare Over het ontwerp van Boyceau is het een en ambitieuzere projecten met meer stilistische lijn; het oog dat zich verlustigt aan zich schier al ‘grand plaisir de voir’ en van zelfsprekende pretentie. Met het gevaar van ‘polderversailles’, eindeloos vertakkende borduursels in buxus blijdschap over de ‘bonne correspondance qui waar overigens ook in de achttiende eeuw voor of juist aan concentrische ringen van elkaar est entre les partis’. werd gewaarschuwd: ga op die meestal smalle gescheiden door smalle schelpenpaadjes of Veel smeuïger zijn de teksten waarin juist Hollandse kavels niet proberen én vier parterres strakke rechthoeken opgebouwd uit zuiver een enorme afschuw van de strak aangelegde én twee berceaux én een fontein te proppen. wiskundige vierkanten… wat een schatkamers! perken wordt uitgesproken. Vooral achttiende- Maar goed, retroboerenhof of heuse kunst- Zeker in het echt, ter plaatste, liefst vanuit een eeuwse Engelse auteurs die aan de wieg stonden historische reconstructie, bij beide gaat het wat hoger standpunt bekeken, zijn bloemperken van de landschapsstijl gaan te keer. Horace niet om bijzonder originele ontwerpen, die het fascinerend. Maar ook de ontwerptekeningen Walpole, die Engelse ontwerpers en opdracht- bloemperk van ónze tijd maken. Daarvoor is houden je aandacht vast, heerlijk om je oog te gevers opriep voor hun inspiratie terug te keren toch het genie van iemand als Piet Oudolf nodig. laten gaan langs al die lijnen. Kijk maar naar naar de eigen, halfwilde, middeleeuwse deer Op uitnodiging van de Londense Serpentine parks, in plaats van naar de symmetrische en Gallery ontwerpt hij in een tuin, in feite onnatuurlijke Franse stijl te kijken, schrijft een groot bloemperk, voor een paviljoen van de bijvoorbeeld: hand van de Zwitserse architect Peter Zumthor. Het paviljoen is een nogal gesloten donker ‘…parterres embroidered in patterns like a gebouw, maar met een hele lichte binnenplaatsLEESTIP petticoat,… To crown these impotent displays wat het geheel een kloosterachtig e ect geeft.Das Gartenparterre door Wilfried Hansmann. of false taste, the sheers were applied to the Op briljante wijze contrasteert Oudolf zijnHet academisch Duits maakt het wat zware kost lovely wilderness of form with which nature beplanting met het zwarte en zware van demaar wie doorzet, wordt beloond. Het boek is has distinguished each various species of tree architectuur. Hij kiest ondermeer voor tereongelofelijk rijk geïllustreerd. and shrub.’ grassen, zilverkaars en mosterdkleurig bloeiende pastinaak. En om de, in zijn ogen vermoeiende en saaie Oudolfs ontwerp doet mij denken aan de schil-EXPOSITIE Hollandse en Franse tuinpraktijk samen te derijen van Jackson Pollock. Wie durft teVan mei tot september vindt op vatten, citeert hij de dichter Alexander Pope: zeggen of het in Pollocks werk gaat om de kleurde buitenplaats Akerendam, bij Beverwijk, de ‘each alley has a brother of de lijn? Precies! Je kunt niet kiezen omdatexpositie ‘Vijf Eeuwen Bloemperken’ plaats. And half the garden just reflects the other.’ hun beider belang voor het geheel samenvalt.De tentoonstelling die bloemperken in Een ontwerp van Oudolf is niet gedacht inverschillende modes en stijlen toont, is Met de komst van de Romantische landschaps- kleurvlekken, zoals al decennialang wordtgeorganiseerd in het kader van het Jaar van stijl is het gedaan met de glorietijd van het voorgeschreven. Maar het bestaat evenminde Historische Buitenplaatsen. bloemperk. uit klassieke strakke lijnen. : www.vijfeeuwenbloemperken.nl Natuurlijk, in de negentiende eeuw maakt het Mijn geliefde klare lijn is verdwenen. Maar bloemperk zijn rentree – en op sommige buiten- Oudolf geeft ons er iets kostbaars voor terug: * Kunsthistoricus Marcel van Ool is werkzaam bij plaatsen zijn ze nooit onder gescho eld ten een toneel waar planten planten mogen zijn. Staatsbosbeheer. gunste van een landschappelijke aanleg, maar Zoals op een doek van Pollock verf verf is.
  • 38 OORSPRONG DUURZAME BLAADJES BroccoCress Atsina Cress Blue Ocean Chilli Cress Bean Blossom
  • 39Tekst: Loethe Olthuis* | Beeld: Koppert Cress Bij Koppert Cress in Monster telen ze héél kleine plantjes in elke smaak: lekker, supergezond en nog innovatief en duurzaam geteeld ook!SMAKEN BETER Mustard Cress Syrha Leaves Sakura Cress Pepquiño Affilla Cress “Ik zal nooit iets ongezonds leveren, nooit iets dat niet lekker smaakt en nooit iets milieubelastends” ‘Proef!’ zegt Rob Baan, directeur van Koppert Cress en gerecht,’ zegt Baan. Ooh, en die paarse bloemknopjes zet me een schaal vol met groene, rode, gele, paarse en roze smaken naar chocolade! Ik ben nog niet halverwege en blaadjes, bloemen en bloemknopjes en prachtig gevormde verzamel net moed voor een hapje van een weliswaar ver- takjes en toe es voor: een kleurrijk schilderij, in dit geval rukkelijk ogende, rozerode orchidee als Baan begint: ‘Toen niet gecomponeerd door een kunstenaar maar door Moeder ik in het bedrijf overnam, bestond het assortiment uit Natuur herself. Ik steek een geel bloemknopje in mijn mond ‘gewone’ tuin- of sterrekers, radijs- en mosterdkers en Shiso en WHAM! Het explodeert met een wolk van kou en hitte. Purple, een plantje dat pittig naar komijn smaakt,’ vertelt Een paar sappige blaadjes met de koele vochtigheid van hij. ‘Nu hebben we meer dan verschillende soorten komkommer blussen en ik ben klaar voor mijn volgende ‘cressen’ (‘kers’ in het Nederlands), kleine kiemplantjes, en proefmoment. Mmm… dit smaakt naar… ja naar anijs, of zo’n , verschillende eetbare bloemen en bladeren, van beter: naar een koel glas pastis op een Frans terras. En deze jasmijnbloesem en orchidee tot Majii Leaves, een slokje fris ‘sterrekers’blaadjes zijn zo fris zoet-zuur als ouderwetse bronwater in een blaadje. Allemaal met een andere smaak, citroensnoepjes. En die oestervormige, grijsgroene bladeren textuur en uiterlijk. Elk jaar komen er een paar bij. En het dan! Ik proef ook oester, met ‘bite’ in plaats van weekheid. leuke is dat cressen niet alleen lekker zijn, maar ook nog ‘Heerlijk als vegetarisch alternatief of in een vis- of oester- heel gezond. Juist doordat ze zo klein zijn, zitten ze nog* Loethe Olthuis is journalist. Publiceert over duurzaamheid, milieu en dieren. Sinds schrijft ze voor de rubriek De Volkskeuken. Olthuis heeft tien boeken op haar naam, hoofdzakelijk over koken en aanverwanten.
  • 40 OORSPRONG Sechuan Button (bloemknop ) Honny Cress Majii Leaves Apple Blossom Rucola en Sechuan Cress zaailingen van stevia, een slokje bronwater rode begoniabloemetjes, Cress ijskoud en laaiend heet tegelijk, zoet met citroenaroma in een vlezig blaadje zure appelsmaaklicht verdovend, smaakversterker In het Cressperience gaan topkoks, distributeurs en Koppert Cress samen op zoek naar nieuwe smaken en vormen. “Assortiment uitgebreid door ons te verdiepen in wat chefs willen” stampvol voedingssto en, vitamines en mineralen. Sommige winkel. De supermarkt komt niet verder dan de bekende soorten hebben zelfs een bewezen werkzaamheid tegen sterrekers, soms aangevuld met rucolakers en brocco(li) kanker. Zo kunnen microgroenten in de toekomst wellicht cress. Groentewinkels verkopen soms nog Shiso of radijs- worden ingezet om mensen gezonder te maken.’ en mosterdcress, maar dan heb je het wel gehad. ‘Toch kan elke groentewinkel al onze producten bestellen. De betere winkels doen dat ook steeds vaker,’ zegt Baan. ‘En als je een Koppert Cress anno heeft een vestiging in het Westland, pasje hebt voor een groothandel, zoals Hanos, Metro/Makro, in Monster, waar zo’n toegewijde mensen werken, en ISPC of Ven/Sligro kun je ze daar ook krijgen. Maar eigen- eentje op Long Island, vlakbij New York. Monster verstuurt lijk is op dit moment de consument niet onze belangrijkste microgroenten door de hele wereld, van Amsterdam tot doelgroep. Wie wel? Topkoks.’ Tokio, van Londen tot Abu Dabi. Long Island levert aan de Amerikaanse markt. Toch zie je niet zoveel ‘cressen’ in de Toen Baan in het bedrijf overnam, was er ook crisis. De mensen waren nog aan het bijkomen van de overgang van de gulden naar de euro. De economie liep slecht en men “Koppert Cress hield het nieuwe geld liever in de zak. Ook de horeca had daardoor problemen. De nijpende vraag was: hoe trekkenduurzaamheidspionier” we meer gasten? Baan: ‘Het kenmerk van onze producten is: smaak. Veel
  • 41 “Volledig gesloten kas, ziektes komen er niet in” Jasmine Blossom Salicorna Cress Scarlet Cress Karma Shiso Leaves Wheatwitte jasmijnbloesem, babyzeekraal, zilt, knalrode blaadjes, rozerode orchidee, Purple Grass oosters, aromatisch knapperig frisse, weinig knapperig-fris en uitgesproken smaak licht bitter smaak. En wie zijn er het meest in smaak geïnteresseerd? blaadjes en bloemetjes zijn geproefd, neemt Baan me mee Juist, chefs. Een chef wil zijn gasten verrassen, met smaak, naar zijn gloednieuwe kweekkas: oppervlakte , hectare. maar ook met bijzondere kleuren en vormen. Exotische De plantjes en wij baden in een sfeervol paars licht, alsof orchideeën bij het nagerecht, decoratieve, zilte blaadjes we door een immense, hippe disco lopen. Baan wijst naar bij de vis. Het helpt dat ik zelf een gepassioneerd kooklief- de rijen en rijen lampen. ‘Dit systeem is speciaal voor ons hebber ben en doordat ik vroeger jarenlang in het buiten- ontwikkeld en je ziet dat ook andere telers het nu overnemen. land heb gewerkt, ben ik in aanraking gekomen met veel Het is een mix van rood en blauw licht. Geel en groen licht andere smaken en keukens.’ wordt namelijk teruggekaatst door de planten. Rood licht Baan besloot de marketing en verkoop eens helemaal bevordert de groei, blauw licht remt de groei als het te snel anders aan te pakken. Niet via de bekende kanalen: teler- dreigt te gaan. Door de verhouding steeds te variëren, groothandel-detailhandel-klant, maar hup, direct de klant kunnen we de groenten precies dat licht geven wat ze nodig benaderen en dan ‘terugwerken’. Op culinaire beurzen in hebben.’ De speciale, energiezuinige ledlampen worden binnen- en buitenland, waar veel chefs kwamen, liet hij ze gekoeld door water, dat weer wordt hergebruikt in de kas. kennismaken met zijn producten: aanvankelijk bezocht hij De temperatuur blijft zo rond de °C, in de zomer rond zo’n beurzen per jaar, nu zijn dat er . Al snel werden de °C: door speciaal di uus glas te gebruiken, krijgen chefs zo enthousiast over de blaadjes van Baan, dat hij de planten aan alle kanten licht maar blijft het ook koeler. steeds meer verschillende producten ging ontwikkelen. Baan: ‘Ons doel is: binnen afzienbare tijd energieneutraal ‘Ik vroeg dan bijvoorbeeld: wat zouden jullie nou lekker te telen en daar zijn we al aardig naar op weg. Het overschot vinden?’ vertelt Baan. ‘En dan ging ik aan de slag om te aan warmte uit de lampen en de kas slaan we ’s zomers op kijken of er een plantje met zo’n smaak bestond, en of we dat onder de grond, op m diep. ’s Winters gebruiken we konden kweken. Tegenwoordig doe ik het eigenlijk precies die warmte weer om de kas, de verwerkingsruimte en het omgekeerd. We zijn nu zo ervaren in het ontdekken en kantoor te verwarmen. Een deel gaat ook naar huizen in de ontwikkelen van smaken, dat ik met een nieuw product naar buurt, als gratis energiebron! ’s Zomers koelen we de kas zo de chef toe ga en zeg: kijk, dit is vast wat je zoekt! Zo is ons nodig door koude lucht de kas in te blazen: ook gekoeld door assortiment ontstaan en uitgebreid: omdat we ons hebben het opgeslagen water, dat dan relatief koud is.’ verdiept in wat chefs willen. En dat blijkt prima te werken.’ De teelt van de tere microgroenten vraagt niet alleen veel “Warmteoverschot naar huizen in zorg en deskundigheid, het kost ook, net als alle teelt in warme kassen, veel energie. Of liever: kostte. Want Baan is een duurzaamheidspionier, die zich inzet om de milieu- belasting door ‘zijn’ bijzondere groenten zo laag mogelijk te houden. ‘Ik zal nooit iets ongezonds leveren, nooit iets de buurt – gratis dat niet lekker smaakt en nooit iets milieubelastends,’ zegt Baan. Hoe pakt hij dat aan? Dat ga ik zien! Nadat alle energiebron!”
  • 42 OORSPRONG “Gloednieuwe kas houdt belasting van milieu laag”Kikuna Oyster Leaves Shiso Green Tahoon Cress Venus Rock Chives Cress zien eruit als oesters en paddenstoel, noot, truffel Vase smaken ook zo “Van Amsterdam tot Tokio, van Londen tot Abu Dabi” De kas is hoog, wel meter. Baan wil zijn cressen in vijf lagen boven elkaar gaan kweken. Dat kan, doordat de Als ‘toetje’ neemt Baan me mee naar zijn Bijzondere Kas. gekoelde ledlampen zo weinig warmte afgeven dat ze vlak Zijn passie: hier verzamelt hij eetbare planten uit de hele boven de plantjes gehangen kunnen worden. Zo gebruik je wereld, die hij krijgt van verzamelaars, kennissen, kweke- de hoogte dus ook heel e ciënt. Maar hoe zit het eigenlijk rijen of zelf meeneemt. We lopen langs rijen metershoge met bestrijdingsmiddelen en dergelijke? En hebben die tere ‘drakenplanten’ – de o ciële naam krijg ik niet, dit is nog plantjes, die vaak uit tropische streken komen, niet heel allemaal uiterst geheim –, langs ‘eetbare die enbachia’s’, veel mest nodig? Baan grinnikt. ‘Ik gebruik soms een langs bladeren die eruit zien alsof ze bedekt zijn met een ietsepietsie kunstmest, maar helemaal geen gif. Dit is een glinsterend suikerlaagje (‘ze smaken niet zoet’) en langs volledig gesloten kas en ziektes komen er hier niet in. Ik zou klimplanten met het aroma van overrijpe Franse camembert. graag het EKO-keurmerk hebben, maar omdat ik niet in de ‘We gaan eerst kijken of ze hier willen groeien en als we volle grond teel, maar op substraat, kan dat niet, jammer. dan nog zaad kunnen oogsten, nemen we ze misschien in Grondteelt is een eis van biologisch.’ Wat voor substraat productie.’ Baan plukt een blad en kauwt er bedachtzaam gebruikt hij dan? ‘Cellulose. Je zou kunnen zeggen dat de op. ‘Maar de natuur werkt niet altijd mee. En eigenlijk plantjes groeien op enorme luiers. Daardoor kun je elke maakt dat dit werk extra spannend.’ plant precies geven wat hij nodig heeft en het voordeel is ook dat het teveel aan water kan worden “uitgeknepen” en hergebruikt.’
  • DE SCHUTTING 43 Buitenplaatsen zijn een prachtig decor voor liefde en geluk. Misschien laten daarom zoveel mensen hun trouwreportage maken op buitenplaatsen, zoals Kasteel Groeneveld. John en Marion, Frank en Marianne, Jan en Tine, Cor en Frits, Niek en Iboya, Gijs en Ineke, Anja en Bob,VOOR HET VOLGENDE NUMMER VAN GRNVLD: Kasteel Groeneveld heeft een rijke geschiedenis. Heeft u een persoonlijk verhaal of anekdote over Kasteel Groeneveld? Stuur uw herinnering dan voor april naar grnvld@mineleni.nl
  • MMM44 bloemkool dl melk dl slagroom g zachte geitenkaas pastrami (naar eigen smaak) rucola (naar eigen smaak) dressing (naar eigen smaak/ recept) G E S TO O M D E B LO E M M E T PA S T KO O L RAMI, GE GEITENK A S M O LT E N AS EN RU CO L A RECEPT UIT: Smaakvrienden Groenten combinatie samengeste Angélique Schmeinck met behulp ld van een min d’Jonge hond, dmap B E R E ID IN , G S W IJ Z E : www.smaakvrienden.nl Laat de blo emkoolroo sjes beetga door ze te st ar worden omen of te Verwarm 1 blancheren KIT CHEN dl melk en . 1 dl slagroo Kitchen is een digitale tv-zender Brokkel er m tot 90 ˚C 200 gram z . met vierentwintig uur per dag achte geite Laat al roe nkaas in. rende sme programma’s over alles wat te lten. Zorg ervoo maken heeft met voedsel. r dat de vlo eistof niet www. kitchen.nl Leg dunne kookt. plakken pa strami ove Bedek verv r de bloem olgens met kool. geitenkaass MEER CULINAIR? Presenteer aus. met rucola basisdress en een aan Elke tweede zondag van de ing. gemaakte maand is in Gand Café Groeneveld de GRNVLD-sociëteit culinair in samenwerking met de Spinazie Academie. www.kasteelgroeneveld.nl of op onze facebookpagina.
  • 45 Tekst: Caroline van der Lee | Recept: Angélique Schmeinck Angélique Schmeinck is een van de twee Foto: Sam Walravens | Tekeningen: Mirjam Vissers* Nederlandse vrouwelijke Meesterkoks. Ze schrijft kookboeken, verzorgt culinair theater en presenteert het kookprogramma The Taste of Cooking bij kookzender Kitchen. Maar bovenal is zij bedenker van culinaire avonturen, zoals haar restaurant CuliAir, waar je kunt dineren in een luchtballon. Koken is het samenbrengen van smaken! Het curriculum van meesterkok Angélique Schmeinck leest Groenten zijn het uitgangspunt in ‘Smaakvrienden’. Waarom? als een culinaire successtory. Ze ontving begin de Ik ben een enorme fan van groenten. Groenten bieden Horecava Innovation Award in de categorie Concept & een ongekende rijkdom aan karakters van smaken, geuren, Co-Creation, haar kookboek Een Mond vol Kunst was het kleuren, vormen en structuren. En er is in techniek en meest innovatieve kookboek ter wereld en SmaakVrienden bereiding meer mee mogelijk dan met vis of vlees. Groenten het ‘Best Entertaining Cookbook’ van Nederland. Met haar bedrijf ‘Taste to Taste’ en in haar programma The Taste Of Cooking ( Kitchen) wil ze inspireren met innovatie en beleving. “Herinneringen geven Innovatie in relatie tot koken, wat moeten we ons daar eigenlijk bij voorstellen? eten betekenis” Voor mij betekent het koken vanuit het hart, de emotie. Door bij het bereiden van eten meer uit gaan van jezelf, krijgen je Wat wilt u uiteindelijk bereiken? gerechten jouw eigen handtekening. Dat geldt voor iedereen Ik wil mensen inspireren, hen uitdagen op culinair avontuur te die zich met koken bezighoudt, of het nu gaat om topkoks, gaan en over hun grenzen te kijken. Ik begrijp best dat mensen koks in eetcafés, instellingskeukens, of de kookliefhebbers niet dagelijks tijd hebben om lang in de keuken te staan. thuis. Maar ik vind het jammer dat ze zich dan laten verleiden tot een kant-en-klaarmaaltijd. Er zullen ongetwijfeld ook maal- Hoe krijg je mensen zover dat ze vanuit hun hart gaan koken? tijden van kwaliteit zijn. Maar over het algemeen zorgen ze Door niet letterlijk recepten voor te kauwen, maar door voor smaakdementie. Ook met verse producten kun je een mensen te laten zien hoe je met één bepaald ingrediënt snelle, lekkere maaltijd maken. De natuur heeft ons zoveel eindeloos kunt variëren en zo oneindig veel gerechten kunt moois gegeven, laten we dat dan ook gebruiken. maken. In mijn boek SmaakVrienden Groenten doe ik dat door gebruik te maken van mindmaps. Koken is het samenbrengen Hoe past je bedrijf CuliAir, een hete luchtballon en restaurant van smaken. Elk ingrediënt heeft zijn eigen smaakvrienden. in één, binnen jouw visie? Via mindmaps wordt de rechterhersenhelft, waar onze Met al mijn activiteiten wil ik mensen een avontuur en daar- creativiteit zit, aangesproken. Het brein brengt dankzij mee een herinnering geven. CuliAir is tegelijk een restaurant de mindmaps allerlei herinneringen en referenties boven en een ballonvaart, waarbij de hete lucht van de ballon wordt waardoor je veel meer mogelijkheden gaat zien. Je krijgt gebruikt om te koken: letterlijk en figuurlijk dineren op hoog een mooi overzicht van welke smaken er passen bij, ofwel niveau. Als je dat hebt meegemaakt, vergeet je het nooit vriend zijn van een bepaald ingrediënt. Op deze manier wordt meer. Herinneringen geven eten een verhaal, betekenis. je creatiever en ga je meer vanuit je emotie koken.* Mirjam Vissers tekent cartoons, strips en illustraties. Haar werk wordt in diverse bladen gepubliceerd en is te bewonderen op haar site www.mirjamvissers.nl.
  • 46 VERSTRIPT Vertelsel uit Congo
  • 47Tekst: Frank Jonker* | Beeld: Henrieke Goorhuis** *Frank Jonker ( ) is auteur van stripscenario’s en korte verhalen. Zijn verhalen staan onder andere in Donald Duck, Tina en de Penny. Sinds bewerkt hij de jongensboekenserie Bob Evers tot stripscenario’s.** Henrieke Goorhuis is een getalenteerde jonge tekenaar. Dieren behoren tot haar favoriete onderwerpen. Inspiratie vindt ze vooral in Amerikaanse strips en tekenfilms uit de jaren dertig tot vijftig.
  • 48 VERBOUWINGSFEUILLETON Tekst: Willemijn van Benthem | Beeld: Wilma ElmendorpKasteel Groeneveld ondergaateen grondige renovatie.De hoofdrolspelers vertellenover de beslissingen rondomde renovatie, de historie vanhet kasteel, het renovatie-proces en de toekomst vanGroeneveld. Dit keerprojectleider Erik Brussé vanrestauratiebouwbedrijfKoninklijke Woudenberg aanhet woord.W E HEBBEN EIGENLIJK EENHEEL ONDA NK B A R E B A A NWaarom doen jullie de renovatie van kasteel Kunt u een voorbeeld geven van nieuwe technieken doet, zie je er niets meer van. We hebben eigenlijkGroeneveld? die van pas komen bij renovatie? een heel ondankbare baan.’‘We zijn een erkend restauratiebouwbedrijf (ERB). ‘De Oranjerie is compleet kaal gemaakt, alleen deWe hebben bijvoorbeeld het provinciehuis in balklaag zat er nog in. Niet alle balken waren nog Is er in de loop der jaren veel veranderd in hetHaarlem gedaan, een prachtig project. En kasteel van goede kwaliteit, vooral niet het deel van de gebruik van technieken?Groeneveld vind ik een verademing. We doen ook balken dat in de muren vastzat. Met een nieuwe ‘We hebben altijd een eigen steenhouwerij gehad,een deel van de restauratie van het Amsterdamse techniek zijn de uiteindes opnieuw versterkt met waar we beelden of stenen precies konden latenRijksmuseum en het is dan heerlijk om vanuit de een soort fiber, waardoor de oude balken kunnen namaken. Tegenwoordig zijn er nieuwe techniekenstad naar Baarn te rijden, de bossen in.’ blijven zitten. Daarna is er een compleet nieuwe voorhanden. Zo kun je met een freesmachine een inbouw ingezet. Nieuw, maar dan in oude stijl. beeld geheel uit een nieuw blok steen laten snijden.Je haalt bij zo’n renovatie natuurlijk veel overhoop. Een mooie combinatie.’ Dan is het beeld als nieuw, als oud nieuw.’Hebben jullie nog tegenslagen gehad tijdens hetwerk? En van die vernieuwing van oude elementen zie Hoe is het gesteld met de conditie van het kasteel?‘Toen we al gestart waren, kwamen we toch nog je niks meer. ‘Het is een oud en stevig gebouw met dikke muren.asbest tegen. Een tegenvaller, want ons was ‘Veel zaken worden onzichtbaar weggewerkt, Daardoor heeft het kasteel een prettig leefklimaat,verteld dat alles allang was weggehaald. We zoals de duizenden kilo’s staal in het gebouw. prettiger dan de huidige nieuwbouw die vaakhebben de bouw onmiddellijk stilgelegd. Er is Achter de wanden in de stijlkamers zijn de holtes luchtdicht worden gemaakt. Natuurlijk heb je ineen tent om het gebouw gezet zodat alle asbest- opgevuld met bedradingen en techniek, bijvoor- een gebouw als dit meer tocht, maar het is eendeeltjes konden worden afgezogen. De lucht beeld voor de klimaatbeheersing van het pand. stuk duurzamer gebouwd. Het moest eeuwen blij-wordt dan uitgebreid gefilterd om te controleren Als het gebouw af is, vragen mensen ons nog ven staan. En tocht kun je ook zien als een goedeof het asbeststof helemaal weg is. Dat is zowel wel eens wat we nou eigenlijk hebben gedaan. luchtververser. In het gebouw komt trouwens eenvoor ons als voor de bezoekers wel zo prettig.’ Want als je een restauratie of renovatie goed gebalanceerd luchtbehandelingsysteem.
  • GROENEVELD INFO 49 GROENEVELD INFO JAARTHEMA: Het thema ‘Dier & Mens’ van Kasteel Groeneveld loopt door tot medio . Daarna sluit Kasteel Groeneveld zich aan bij het Jaar van de Buitenplaatsen met het thema ‘Buitenplaats der buitenplaatsen’. REIZENDE TENTOONSTELLING OVER KASTEEL EN VERBOUWING GRNVLD De bibliotheken regio Eemland organiseerden een reizende SOCIËTEIT expositie waarin de geschiedenis van Kasteel Groeneveld onder de aandacht wordt gebracht. Tot en met mei is de CULINAIR tentoonstelling in Bibliotheek Baarn te bezichtigen. De relatie tussen Dier & Mens is de aanleiding voor signalering van heden- daagse voedselstromingen uit de underground. GRNVLD SOCIËTEIT LITERAIR In het verlengde daarvan GRNVLD Sociëteit Literair is een serie ontmoetingen met organiseert Grand Café schrijvers, dichters en illustratoren. keer per jaar op de Groeneveld samen met zondagen april, juni, september en december . wetenschapsjournalist Met o.a. Anne Gine Goemans. Lizet Kruy een serie culinaire lezingen met bijpassende lunch. Kijk op www.kasteelgroeneveld.nl voor actuele informatie. SYMPOSIUM JOHN BERGER Het werk van John Berger, winnaar van de Groeneveldprijs , is uitgangspunt voor een symposium op donderdag april vanaf . uur in Grand Café Groeneveld. Centraal staat het filmportret dat Jos de Putter van deze Britse schrijver, beeldend kunstenaarEr komt zeker geen dubbele beglazing in dit kasteel? en denker maakte tijdens een bezoek aan John Berger in‘Door een monumentenzorgorganisatie in Schot- zijn woonplaats in Frankrijk.land is onderzoek gedaan waaruit blijkt dat je Tijdens het symposium gaan Paul Kuijpers en Hansbeter dikke gordijnen kunt hangen voor enkel STREEKPRODUCTEN Achterhuis in op het werk van Berger. De Duitse schrijfsterglas, dan dat je ramen laat maken van dubbelglas.’ BIJ RAVENSTEIN Karen Duve zal vertellen hoe het lezen van Berger haar Boerderij Ravenstein op inspireerde tot een andere manier van omgaan metHoe bent u in de restauratiebouw terechtgekomen? landgoed Groeneveld eten en tot het schrijven van haar boek Fatsoenlijk eten.‘Ik werkte eerst in de nieuwbouw, maar dat werd herbergt een winkel met Na afloop van het symposium wordt de nieuweeen trucje. Je moest zo veel mogelijk woningen biologische streekproducten Nederlandse vertaling van John Bergers boek én een skybox met zicht op Waarom wij naar dieren kijken gepresenteerd.opleveren. Die aanpak gaf me weinig voldoening. de stal. Meer informatie: Meer informatie over het programma en de mogelijkheidNu gaat het om de kwaliteit. Dit soort gebouwen www.schoonnatuurvlees.nl u aan te melden vindt u op www.kasteelgroeneveld.nlzijn unieke projecten. Het is een sport om tezorgen dat het oude karakter van het gebouwweer terugkeert. Maar of ze allemaal de aandachtkrijgen die ze verdienen?’U maakt zich zorgen om Nederlandse monumenten? TENTOONSTELLING DIER OF DING‘Het is belangrijk dat monumentale gebouwen Een goed begrip van onze cultuurhistorische omgang met dieren is belangrijk om inzicht in deeen functie krijgen, dat ze als gebouw worden huidige ontwikkelingen te krijgen. In de tentoonstelling ‘Dier of Ding’ wordt vanuit dit perspectiefgerespecteerd. Dat gebeurt te weinig. En met het verkend in welke richting de relatie mens-dier zich zal ontwikkelen. De tentoonstelling in Natuur-huidige beleid voor kunst en cultuur, worden ze museum Brabant (schuin tegenover station CS in Tilburg) is tot en met mei te bezichtigen.door de overheid vaak tot sluiting gedwongen.’
  • 50 IN HET VOLGENDE NUMMER: nr.10 OVER ANGST VOOR BEESTJES – VAN DIERENPOLITIE TOT DE VINEXJAGER ‘dieren op Schiphol’ in de reportage ‘een dagje mee met Alles over de douane’; Meneer Wateetons over mannen en eten in MMM; Kester Freriks in gesprek met een viroloog en psycholoog over angst voor – kleine – dieren; ‘Ik ben beestjes’ door wetenschapsjournalist Wim Köhler; In Kaf & Koren onder meer aandacht voor de dierenpolitie; Cees Nooteboom verhaalt over Fritzi ten Harmsen van der Beek, en hun wandeling van Jagtlust naar Groeneveld. Word abonnee! € 25,–! Voor slechts Als abonnee krijgt u GRNVLD, magazine over het verbinden van stad en land, vier keer per jaar toegestuurd. Daarnaast: als abonnee bent u automatisch vriend van de Stichting Groeneveld. Als vriend Abonnee worden kan op drie manieren: Stichting Groeneveld, Antwoordnummer , VB Soest Nijverheidsweg. Een postzegel is niet nodig. @kasteelgroeneveld.nl
  • [ ] ORGANISATIE DINSDAG 6 MAARTWouter van der Weijden, Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM) en Bert van Ruitenbeek, Voedsel verandert mondiale machtsverhoudingen Ecominds i.s.m. Youth Food Movement Met prof. Cees Veerman, oud-landbouwminister, en prof. Rob de Wijk, Centrum voor Strategische Studies. MEDIAPARTNERS de Volkskrant en Foodlog.nl DINSDAG 13 MAART KAARTVERKOOP Voedsel als Achilleshiel van supermacht China Kaarten à 10 euro aan de kassa, Met dr. Yiching Song, Chinees landbouwdeskundige, 6 euro met studentenkaart. Lulu Wang, schrijfster en Mac van Dinther, !"#$%%%&()*+(*)&,-$",.-&$/(01*$2"3$ ##,!#,4$*,$+#53*6$,#$#7((5&$ verslaggever de Volkskrant. Aanvangstijd 20.00 uur DINSDAG 3 APRIL Zaal open 19.30 uur Gezond voedsel: waarom eten we zo weinig vers? Deze debatserie is mede mogelijk gemaakt door: Met o.a. Gary Taubes, Amerikaans wetenschapsjournalistMinisterie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en auteur Why We Get Fat, en Jack Stroeken, Nederlandse Zuivel Organisatie (NZO) GroentenFruit Bureau. GroentenFruit Bureau Triodos Foundation Dienst Ruimtelijke Ordening Amsterdam MAANDAG 23 APRIL Productschap Pluimvee en Eieren (PPE) Nieuwe verbindingen tussen landbouw en burger biologische versgroothandel Eosta Met o.a. Marjan Minnesma, Urgenda (nr 1 in duurzaamheidstop-100 dagblad Trouw) en www.rodehoed.nl Samuel Levie, Youth Food Movement. www.clm.nl
  • Kasteel Groeneveld, buitenplaats voor stad en land van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie wil stad en (platte)land opnieuw met elkaar verbinden.Kooitje mooi is een kooitje met een kanarie erin heel mooi ook een kooitje met een parkiet erin met een merel erin, met een kolibri erin, een slavink erin, een bos wortelen erin blokjes marmer erin, een glas water erin maar het mooiste is eigenlijk een kooitje met niets erin Cees Buddingh Uit: ‘Plint’