Your SlideShare is downloading. ×
GRNVLD 2011/07
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

GRNVLD 2011/07

1,023

Published on

Magazine over het verbinden van stad en land: \'alle schepsels groot en klein\'

Magazine over het verbinden van stad en land: \'alle schepsels groot en klein\'

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,023
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. 07 2011 MAGAZINE OVER HET VERBINDEN VAN STAD EN LAND De wolf, keert-ie terug? Omgang met dieren vanuit spiritueel perspectief Goed rentmeesterschap, wat is dat?‘alle schepsels groot en klein’ EN VERDER MET Wiel Kusters Lizet Kruyff A.L. Snijders Els de Baan Gerrie Hondius
  • 2. [ ]
  • 3. 03COLOFON VOORAFGRNVLD is een uitgave van Sjaalman Mediain opdracht van Kasteel Groeneveld.GRNVLD verschijnt vier keer per jaar. Het volgendenummer verschijnt in december 2011.GRNVLDGroeneveld 2, 3744 ML Baarn, grnvld@minlnv.nl Beeld: Hans van OudenaardenUitgever Sjaalman Media, Chris van KoppenRedactie Caroline van der Lee (hoofdredacteur),Brigitte van Mechelen (managing editor),Mariken Bokeloh (redacteur)Vormgeving Volta_ontwerpers, UtrechtDruk Wilco, AmersfoortMedewerkers Els de Baan, Marco Bakker,Andrea Bosman, Jos Collignon, Comic House,Jan Dobbe, Wapke Feenstra, Kester Freriks, Caroline van der Lee HoofdredacteurGiep Hagoort, Gerrie Hondius, Monique Janssen,Michiel de Jong, Frank Jonker, Wiel Kusters,Martine Leewis, Loethe Olthof, Aloys Oosterwijk,Hans van Oudenaarden, Fred Pot, Hugo Achthonderd jaar geleden deed in Assisi een jonge-Schuitemaker, Matthijs Sienot, Linda Smolders, man, Franciscus, afstand van een leven vol rijkdom en genot. Hij gaf geldA.L. Snijders, Christine Tinssen, Wouter Tulp en goederen weg en koos voor een eenvoudig en sober bestaan, te midden van de allerarmsten. Hij liep door de bossen, waar hij sprak met de vogelsFoto cover Tuva Thorson met enkele wolven en de andere dieren en zong over de schoonheid van de natuur.in het Noorse Langedrag natuurpark. Franciscus vertelde over de grootsheid van de natuur, de dieren en deThorson bestudeerde gedrag en taal van de planten, de heelheid van de schepping. Hij vroeg de mensen om hemwolven en wordt door hen geaccepteerd.Titel van dit nummer is ontleend aan Belevenisen te volgen en riep op om eerbied te hebben voor de schepping en allevan een veearts. Alle schepsels groot en klein van schepselen en er zorgvuldig mee om te gaan.schrijver, dierenarts James Herriott.Foto: Walter Schmitz/Gruppe28, Hollandse Hoogte Veel van zijn tijdgenoten wisten niet goed wat ze met Franciscus aan-Foto achterkant Brigitte Kroone moesten. Er waren er die hem volgden, maar anderen vonden dat de aarde van hen was en dat de dieren en de natuur er waren voor het nutAlle zorg is besteed aan het achterhalen vannamen van rechthebbenden. Degene die menen van de mens. Zij wilden helemaal niet veranderen en zijn verhalen overzekere rechten te doen gelden, kunnen contact ijdelheid en hebzucht maakten dat zij zich ongemakkelijk voelden.opnemen met de uitgever. Zij noemden Franciscus een dwaas.Marketing en advertentieacquisitie Is er nu iets veranderd? Volgen wij Franciscus? (Nee, niet door met eenIsabel van der Weijden, info@belenjet.nl eenvoudige klik aan te geven dat we hem ‘leuk’ vinden.) Zijn wij bereidm 06-52 00 81 23 een beetje van onze eigen welvaart op te geven?ISSN 1566-6190 Begrijpen wij dat onze levensstijl van streven naar aanzien en bezit gevolgen heeft voor onze medemens, voor dieren en planten en voor deAbonnementen Een abonnement kost € 25,– voorvier nummers per jaar. Voor een abonnement zie aarde als geheel? Hebben wij ruimte gecreëerd om ons te verwonderenp. 50. Als abonnee bent u tevens vriend van de over de schoonheid en de kracht van het leven? Of vinden wij status enStichting Groeneveld. De Stichting Groeneveld persoonlijke rijkdom nog altijd belangrijker en gaan we door met het onsondersteunt activiteiten van Kasteel Groeneveld. toe-eigenen van de schepping?Als vriend heeft u recht op gratis toegang tot We hebben Franciscus heilig verklaard. Volgens mij terecht.Kasteel Groeneveld voor u zelf en een introducé,wordt u uitgenodigd voor openingen en specialeevenementen en krijgt u korting op specialepublicaties.Aanmelden voor de maandelijks nieuwsbriefkan via de website www.kasteelgroeneveld.nlNieuws en persberichten kunt u sturen naarGRNVLD, Groeneveld 2, 3744 ML Baarn,grnvld@minlnv.nl grnvldmagazine Kasteel Groeneveld
  • 4. !""#$%%&$"(&)**+,-.#%$ /0%+1+(*)%$2%+$3 $%)4$(1$ )%$(%)$5%)$6%7*,2$"&$ .%$)%,%1((&8 !"#$%&#(%"")&*"+%""),#,)-./,012,%3$(++,4((+.,5"#0,+0 3#0,6(#0,+7,#8 ,%$)/"%,$9(#666:;"#$%)/"%,$5)(5(#%:#+: <3(2,%=>?$@$%,,4/AB,$4()%A2/#,/#%9(#.B,9,)2(+,#& .,$A)/;,#.,03*2%,#&/"0,;(()%,#&-/%/4(%,)3((+&(#34(%3,$ ,#4,,)/9,)A)(*2%3.,.,53,0,#3#C//)07D)(5(#%:E,0,), )/"%,5,9(%4,,)0,),A"#%,#,#;(#/A,+;((#.,.,9,# A"#%6/)0,#.,$%()%:F,%.//.+,4(A$#(93.,,)B,9(#A"#% #(()A"#%:G,;"#%;3,H,#"3%0)3,9,)$*23++,#0,)/"%,$:E# /;%/5,)H3B#0(%,)H,+-$93,):I/6#+/(00,.)(%3$(AA93( 666:;"#$%)/"%,$5)(5(#%:#+ :)%%&6%+;%&<$ =%)$>"&?$"&$@(&)+"4)%& D44$C$GHI<$ J-%*0%$G+E"?-4E7%$K(*)%$ =%)$P+(%&%$Q(*?<$ L"&"1$&".""+$MINNO =%)$F%+"&?%+%&?%$ A%+;%&$(2$B((5$ >"&?4E7"2 C$D44%&?+%E7)<$ =%)$F%+?+(&#%&$>"&? %,9(#JKLJMC3,"6,(AA.,),,03#0,+,# 0009#*&4)+(*)%46+"6"&)9&, [ ] +* ()* )* %)* -)* &+* !"#$,+&$ !"#$%%&$ +* &+*
  • 5. I N HO U D 05bevragen 06 Kort nieuws 08 Jan Huijgen & Hans Sevenhoven 12 ( ) Jaap Kuper 14 Wolf wacht zijn kansen rustig af… 20 Wapke Feenstra 22 A.L. Snijders 28 24 Hoe het is om een vlinder te zijn 28 Peter Singer 30 Zoltán Horkai en zijn wolven 32 Reflecties, inzichten 36 Mode en duurzaamheid 38 De kleuren van de Nederlandse tomaat 43 Gedichten over wilde dieren 44 Lizet Kruy 46 Franciscus en de wolf van Gubbio Wende 48 + PETER SINGER OVER DE SPIN-OFF VAN ZIJN Verbouwingsfeuilleton, evenementen BAANBREKENDE WERK ANIMAL LIBERATION
  • 6. 06 Z A A IGO ED PLATTELANDSPARLEMENTNIEUWS – PUBLICATIES, TENTOONSTELLINGEN, PRIJS VRAGEN,CAMPAGNES, SYMPOSIA, INNOVATIES. NIEUWS EN PERSBERICHTENKUNT U STUREN NAAR GRNVLD, GROENEVELD 2, 3744 ML BAARN, HET PL ATTELAND KOMTGRNVLD@MINLNV.NL NAAR DEN HAAG! Op 12 november 2011 heeft voor de vierde keer het nationale PlattelandsParlement plaats, in het Tweede Kamergebouw in LEZERSAANBIEDING Den Haag. Voorgaande jaren kwamen Tweede Kamerleden naar het landelijke Lunteren, ditmaal komen plattelandsbe-PEOPLE AND THE SEA AWARD woners naar Den Haag. Het feit dat de Tweede Kamer het parlementsgebouw ter beschikking stelt als locatie geeft aanChantal van Dam heeft met haar boek De lucht van zout en dat het PlattelandsParlement serieus wordt genomen alsteer de wonderlijke kantjes van de Nederlandse visvangst directe link tussen platteland en politiek.in de jaren zeventig en tachtig verbeeld. Van Dam, als De thema’s ‘Krimp’, ‘Burgerparticipatie’ en ‘Lokale duurzamemariene bioloog bepaald geen vreemde in de wereld van energie’ staan centraal. Niet nieuw, wel onveranderd actueel.de visserij, ontving voor haar boek de People and the Sea : www.plattelandsparlement.nlAward vanwege ‘de vele humor en een gedegen kennisvan binnenuit’.De prijs, een eervolle vermelding voor het werk van een per- -soon of groep mensen die allerlei aspecten van kustzone-en maritieme vraagstukken toegankelijk en begrijpelijkheeft gemaakt voor een breed publiek, is voor de tweede AA NB IED IN G:maal toegekend door de Amsterdamse onderzoeksgroep GR NV LD MA G DR IEMARE in samenwerking met het Productschap Vis. GG EV EN EX EM PL AR EN WE TE ER .De lucht van zout en teer | Nijgh & Van Ditmar VA N LU CH T VA N ZO UT EN il ? stuur een maISBN 978 90 388 9049 4 | € 19,90 es naar me t uw naam en adr .nl grnvld@minlnv MARKTONDERZOEKBUREAU SMAAKLESSEN OMZETGROEI BIOLOGISCH De omzetgroei van biologische voeding in supermarkten steeg in het eerste kwartaal Schoollunch van 2011 met 32,2% in vergelijking met dezelfde periode in 2010. De kwartaalcijfers In de weken rond de Week van de Smaak (1 tot en met zijn afkomstig van marktonderzoekbureau Symphony IRI en bewerkt door het LEI. 9 oktober) organiseert het landelijk Steunpunt Smaaklessen & De groei – de grootste stijging sinds de omzetcijfers van biologische voeding worden SchoolGruiten ‘De beste schoollunch van Nederland!’, een wed- gemeten – nam in alle productgroepen toe. De omzet in vlees en vleeswaren, eieren, strijd voor alle basisscholen in Nederland. De leerlingen maken ko e en thee en cacao groeide met respectievelijk: 31,7%, 32,3%, 34,8% en 36,2%. in groepjes een schoollunch. Koud of warm maakt niet uit, als De bestedingen aan aardappelen, groente en fruit stegen met 14,9%. De omzet van de lunch maar lekker, gezond en verantwoord is. Belangrijk is biologische zuivel nam zelfs met 58% toe. Aan het eind van het jaar worden de cijfers dat de kinderen nadenken over de ingrediënten die zij gebrui- aangevuld met de omzetten uit andere kanalen, zoals catering en speciaalzaken. ken. De wedstrijd is bedoeld voor leerlingen in groep 5 t/m 8 van de basisschool en leerlingen van 9 t/m 14 jaar van het speciaal onderwijs en loopt van 5 september tot 25 november. BOEK De beste schoollunch van Nederland is een onderdeel van het lesprogramma Smaaklessen. VECHTSTREEK : smaaklessen.kennisnet.nl Auteur Wim Weijs neemt u mee op een denkbeeldige excursie door het unieke gebied van de Utrechtse Vechtstreek, en door de tijd. Hij wijst op de dikke veenlagen, stuwwallen en tongbekkens. Hij verhaalt over de planten en dieren die samen het ecosysteem in het gebied vormen. Natuur en landschap van de Vechtstreek geeft een goed gedocumenteerd beeld van de ontstaansgeschiedenis van het Vecht- landschap, resultaat van een eeuwenlange interactie tussen mens en omgeving. Natuur & landschap van de Vechtstreek | € 39,95 ISBN 9789050113922 | vanaf 8 oktober leverbaar
  • 7. 07 ‘NIEUWE NATUUR’BURGER Verdwijnend boerenlandschap PENNY Het traditionele Nederlandse boerenlandschap dreigt geruis- PAARDEN IN loos te verdwijnen. Grootschalige geïndustrialiseerde land- bouw, oprukkende bebouwing, maar ook de ontwikkeling van FILM EN STRIP ‘nieuwe natuur’ leiden ertoe dat het weinige van wat er over Voor de ogen van hun eigenaren is vrijwel volledig is versnipperd. Wim Denslagen, architectuur- en talloze badgasten verdwenen historicus en hoogleraar in de op 14 augustus 1979 de moedige theorie en geschiedenis van de reddingspaarden van Ameland monumentenzorg, beschrijft deze in de kolkende zee terwijl ze een ontwikkelingen in Beemden en reddingsboot lanceerden voor een bouwlanden. Het verdwijnende zeiljacht in nood. Deze paarden van High food boerenlandschap en laat zien hoe het denken over het boerenland de Ameland kregen een achtergrondrol in de bioscoopfilm Penny’s Shadow, Als het aan onze zuiderburen ligt, gaan we afgelopen decennia is veranderd. een film die op Ameland is massaal aan de cannabis. Volgens Patrick Beemden en bouwlanden. opgenomen en die 5 juni in première de Ceuster van de Werkgroep voor Recht- Het verdwijnende boerenlandschap. ging. Daarnaast verscheen een vaardige en Verantwoorde Landbouw is NAi Uitgevers stripalbum De verdronken paarden cannabis een ideale vleesvervanger: ‘Het ISBN 978 90 5662 828 4 | € 19,95 van Ameland, met het echte zaad van de hennepplant bevat mineralen verhaal van de ramp op Ameland. en vetten en heeft een hoog eiwitgehalte. Film en stripboek zijn een initiatief Burgers gemaakt van hennepzaad hebben CULTUREEL ERFGOED van het paardentijdschrift Penny. een licht nootachtig smaak, zacht.’ En er zijn nog meer voordelen. ‘Het stro Tuincultuur in Beeckestijn De film Penny’s Shadow is geschikt voor jong en oud, maar vooral voor van dezelfde teelt legt vier keer meer CO 2 Onlangs heropende buitenplaats Beeckestijn in Velsen na een de paardenfans. vast dan een boom en kan bovendien grote renovatie haar deuren. Beeckestijn, een van de weinige Het speciale stripalbum van de hand worden verwerkt in een duurzaam product in zijn geheel bewaard gebleven grote buitens aan de duinrand van Frank Jonker kost € 6,– en is tot als een boek of een huis.’ in Kennemerland, is een achttiende-eeuws landgoed van oktober 2011 exclusief op Ameland Cannabisburgers kunnen zowel rauw als grote allure. te koop, daarna ligt het album warm worden gegeten. Voor op de barbecue Als podium voor Tuin- en Landschapscultuur stelt Beeckestijn overal in Nederland in de winkels. zijn ze minder geschikt: ‘Als je ze te veel zich ten doel ‘een centrum te zijn voor cultureel erfgoed van verhit, gaan er gezonde vetten verloren.’ de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur in de ruimste Overigens hoeft de consument niet bang zin des woords’. te zijn, dat hij high wordt: ‘de burger is De mogelijkheden van Beeckestijn zijn schier oneindig: van industriële hennep, die geen THC wandelen door de gevarieerde tuinen, het vieren van feesten aanmaakt.’ of het houden van conferenties, genieten op het terras of De cannabis of hennepburger van het merk van de tijdelijke tentoonstellingen. hemp-food is inmiddels verkrijgbaar in De tentoonstelling in het hoofdgebouw is geopend voor publiek de Belgische natuurvoedingswinkels. van donderdag tot en met zondag van 11.00 tot 16.00 uur. : www.hemp-food.eu : www.buitenplaatsbeeckestijn.nlHOUT TREE TRACK Slechts een klein deel van het hout dat we in deel van dat hout zelf te produceren in Nederland Nederland consumeren, wordt in onze eigen en zo onze ecologische voetafdruk verkleinen. bossen geoogst. Op verzoek van het Innovatie- Voor InnovatieNetwerk is de installatie ‘Tree netwerk heeft ontwerper Christien Meindertsma Track’ een aanleiding om met netwerkpartners een beukenboom geoogst uit een Nederlands de discussie te voeren over nieuwe manieren bos. Van het hout maakte Meindertsma een van het leggen van verbinding tussen mens en installatie die onze dagelijkse consumptie van natuur, inclusief een zoektocht naar een goede natuurlijke grondsto en symboliseert. Elk per- verdeling tussen kosten en baten in de keten. soon in Nederland gebruikt ongeveer 1 kubieke Tree Track wordt de komende maanden op meter hout per jaar, verwerkt in gebouwen, diverse locaties geëxposeerd. meubilair, brandstof en papier. Als we uitgaan : van duurzaam bosbeheer zijn we in staat om een www.innovatienetwerk.org
  • 8. 08 TER TAFEL ‘V - er bonden- het heid’ sleutelwoord
  • 9. 09Tekst: Kester Freriks* | Beeld: Aloys Oosterwijk** © Comic HouseOp zoek naar een morele waarden. Boer en filosoof Jan Huijgen entheoloog en pastor Hans Sevenhoven over de verhouding tussen mens en dier.Op het erf van de Eemlandhoeve dieren is, zeker in de context van de middeleeuwse heiligen-aan de Bisschopsweg bij Bunschoten staat een reusachtige, levens, nieuw en verrassend.’ronde tafel, vervaardigd van ruw hout. Midden op de stam-tafel tafel prijken grote stenen. Bij nadere bestudering ‘ ’hebben de keien herkenbare vormen; het zijn vijf broden en We voeren het gesprek over spiritualiteit op een stuk boeren-twee vissen. Deze christelijke symbolen zijn vol zeggings- land van hectare, waar vogelsoorten leven en meerkracht en betekenis voor een gesprek over onze omgang met dan plantensoorten groeien, waaronder veel Rodedieren vanuit religieus perspectief. Deelnemers zijn Jan Lijst-soorten. Het is Huijgens zelfgecreëerde ‘oase’.Huijgen, boer, filosoof en geestelijk vader van de Eemland- Achter het voorhuis heeft Huijgen een traditionele potstalhoeve. Huijgen is van protestantse a omst. En theoloog gebouwd. Boerenzwaluwen broeden er. Het is niet verwon-Hans Sevenhoven, die ruim dertig jaar het franciscaner derlijk dat de heilige Sint Franciscus de leidraad van hetkloosterleven heeft geleid. gesprek blijkt te zijn. Jan Huijgen reageert op de uitspraak van Hans Sevenhoven dat hij ‘uitsluitend vlees eet als het hem wordt aangereikt als gast tijdens een diner’. Huijgen:Huijgen en Sevenhoven zijn beiden gelovig. Ze denken en ‘Kijk, mijn koeien daar hebben een goed leven in de wei.handelen vanuit religieus-spiritueel perspectief. Het ver- Maar ik eet wel hun vlees. Bij mij hebben ze een naam, enschil tussen protestant en katholiek speelt tijdens het mijn zoon en ik staan naast de koe op het etiket van het vleesgesprek nauwelijks een rol. Jan Huijgen zegt: ‘Ik denk dat dat verkocht wordt in de winkel die bij de hoeve hoort. Als ikzowel voor Hans als voor mij geldt dat het altijd draait om afscheid van ze neem, dan strijk ik ze vaak even over de kop.de verhouding tussen Schepper en mens, tussen Creator en Mijn vee is niet a omstig uit megastallen en het vlees zalcreatie. Het besef dat er een almachtige Schepper is, bepaalt nooit terechtkomen bij de kiloknaller. Dat vind ik ontwikke-ons denken.’ Hans Sevenhoven stemt hiermee in. Huijgen lingen rondom voedsel die me pijn doen. Alle religiesheeft de avond ervoor nagedacht over het gesprek. Hij zegt, hebben spijswetten, een morele code rondom ons dagelijksover zijn werkzaamheden als boer: ‘Mijn omgang met voedsel, en dat is een noodzakelijk onderdeel zowel vandieren verbind ik met het besef van de heelheid van de leven als geloven.’schepping, waarin mens én dier een eigen onderdeelvormen. Ik heb voor mezelf een ‘mentale en morele ruimte’opgesteld. Daarbinnen beantwoord ik vragen als: Welke “In de heelheid van de scheppingverantwoordelijkheden heb ik als boer, en ook als mens?Welke keuzes maak ik? Hoe ga ik met mijn medemens en vormen dier én mens een eigenmet landbouw om? Tot slot wil ik nadenken over ascese.Voor mij betekent dat: een religieuze dimensie toelaten onderdeel” Jan Huijgenin mijn leven en afstand nemen van vanzelfsprekendemenselijke behoeftes rondom eten, geld, geluk en carrière.’ Hans Sevenhoven beschouwt vooral de overdaad van deVoor Hans Sevenhoven vormt het begrip ‘ascese’ een sleu- huidige tijd als een gevaar, juist ook voor dieren. Daaromtelwoord. Hij heeft zich zijn leven lang verdiept in de leer speelt in zijn denken ascese zo’n belangrijke rol. Hij formu-van Franciscus van Assisi ( - ) en zijn prachtige leert het zo: ‘Ik kan niet goed tegen overdaad, verspilling,tekst Zonnelied. ‘Ascese betekent voor mij een oefening in tegen het idee dat alles maakbaar is door de mens waarbijinkeer, het is een bescheidenheidsmentaliteit. Ik zal nooit God wordt buitengesloten. Dat geeft een gevoel vanvlees eten, tenzij ik te gast ben en mijn gastheer of -vrouw onmacht. Als ik denk vanuit de traditie van Franciscus vanvlees opdient. Franciscus van Assisi benadert dieren als Assisi dan moeten we óók bese en dat de natuur in zijn tijd,gelijken, hij heeft hen lief en zij hem. Zijn verhouding met de dertiende eeuw, oppermachtig was. Men leefde in angst *Kester Freriks (1954) is verbonden aan NRC Handelsblad. Hij is schrijver van romans en van boeken over de natuur, waaronder het recente Verborgen wildernis. Ruige natuur en kaarten in Nederland.** Aloys Oosterwijk (1956) volgde de Academie van beeldende kunsten in Arnhem. Grote bekendheid verwierf hij met de strip Willems Wereld in Panorama. Vanaf 2004 is hij rechtbanktekenaar.
  • 10. 10 TER TAFEL Geloofd zijt Gij, mijn Heer, rondom natuur, landbouw, dieren en voedsel. Maar je ervaart helaas ook de kracht van natuura raak, gronduit- door zuster aarde, onze moeder putting, aantasting van dierenwelzijn en voedselketens die op winstbejag uit zijn en niet op welzijn voor boer en dier. die ons voedt en leidt en allerlei Ik zie de mens altijd functioneren binnen het geheel van de schepping, maar tegelijk verantwoordelijkheid dragen voor vruchten voortbrengt, bonte de goede ontwikkelingskeuzes daarbinnen. Anders blijft het een romantisch, nostalgisch dromerig verlangen naar verloren tijden die écht niet zo romantisch blijken te zijn.’ Uit: Zonnelied van bloemen en planten. Voor Hans Sevenhoven hangt die heelheid van de schepping Sint Franciscus, e strofe samen met de opdracht van de franciscaner monniken, waarvan hij deel uitmaakte, met een ‘naakte’ vorm van voor de machten van de natuur. Het Zonnelied werd bestaan. ‘Als ik tochten en reizen te voet afleg,’ zegt hij, geschreven met de opperheerschappij van de natuur, ‘ervaar ik een pure vorm van bestaan. Op zo’n pelgrimstocht waarin God zich openbaarde, als uitgangspunt. De mens wordt het leven teruggebracht tot een noodzakelijk van nu heeft het dier ondergeschikt gemaakt aan zichzelf. minimum, wat mij de ogen opent voor wezenlijke zaken.’ ‘Rentmeesterschap’ heet dat met een mooi woord. Maar ik wil het anders zien. In mijn visie verschijnt de Heer in onze mensenwereld als dienaar. Dat betekent dat wij ook Landbouw is agricultuur: zorg voor bodem, landschap, dienaren zijn. Want wij zijn immers als beeltenissen van natuur, dieren, voeding, mensen en zelfs de volgende gene- God. Voor mij zijn mens en dier gelijkwaardig in het geheel ratie, vindt Huijgen. Hij noemt dat ‘veelzijdig platteland, van de schepping.’ Jan Huijgen Om het gesprek te onderbreken maken we een wandeling “Als ik afscheid van ze langs de moestuin, kruidentuin, boomgaard. Het vee staat in de wei. Jan Huijgen wijst op de torenhoge skyline van neem, dan strijk ik ze Amersfoort, op niet meer dan een paar steenworpen afstand. Hij zegt: ‘Hier, vlakbij mijn boerderij, wonen zo’n vaak even over de kop” . mensen. Hun eten komt van ver, soms van heel ver, moet vervoerd worden over reusachtige afstanden. Dat kost geld. Ik denk dat het consumptiepatroon van de mens ver- anderd moet worden. Geen fast food maar slow food. Niet altijd moeten, moeten, moeten. Ik herken me in de ascese van Hans. Er zijn de laatste decennia vele boerderijen ver- dwenen uit Nederland. Het platteland heeft te maken met krimp. Wat ik in de Eemlandhoeve probeer, is de verbonden- heid aan te gaan met de nabije omgeving, met producten uit de streek en daarvoor een nieuwe markt creëren. Uit onder- zoek is gebleken dat boerderijen in de buurt van grote steden een grotere overlevingskans hebben. Ze beschikken over een eigen winkel, net zoals de Eemlandhoeve. Ze ver- vullen vaak een zorgfunctie, net als wij. Schoolklassen en groepen kinderen krijgen hier rondleidingen. Ik noem deze hoeve dan ook graag ‘een oase voor verbinding’. Deze boerderij is geworteld in de streek. Mensen die vlees of fruit BRONNEN kopen, vinden die verbondenheid terug in de producten. Stijn Postema (red.), Cityside Oasis. Of hoe de kloof te overbruggen Steeds is er de vraag: hoe overwin je de kloof tussen boer tussen stad en platteland. Uitgave van de Eemlandhoeve. www.eemlandhoeve.nl en burger, stad en platteland, Creator en creatie. Dat is de missie van de Eemlandhoeve in zijn kern.’ Hans Sevenhoven, ‘Gaandeweg verbonden geraakt: Hoe komt Franciscus tot zijn Zonnelied?’, in: Eenvoudig verbonden: Bijdragen aan franciscaanse milieuspiritualiteit, Chris Elzinga (red.), Nijmegen , pp - . Huijgen vervolgt: ‘Hier, rondom de hoeve, ervaar ik deze scheppingsrelatie zowel in zijn tedere als majesteitelijke Hans Sevenhoven, ‘De vreugde te bestaan: Het ‘Lied van broeder betrokkenheid. Maar daarnaast ervaar ik nog een morele zon’ en mijn verhouding tot de natuur’, in: Franciscaans Leven ( ), - . Uitg: Franciscaanse Beweging, ’s-Hertogenbosch. relatie waarin het gaat over goed en kwaad. Je wordt als www.bloeiendeklaproos.nl/francis mens aangesproken, en dat uit zich in opbouwende zaken
  • 11. 11Hans Sevenhoven is theoloog en pastor. Hij is tevens staf-medewerker bij La Verna, franciscaans centrum voor spiritueleontwikkeling.Jan Huijgen is boer-ondernemer op de Eemlandhoeve enfilosoof van het platteland. Hij is betrokken bij de plattelands-cultuur en landbouwvernieuwing (agricultuur). In 2007 ontvinghij voor zijn werk de Mansholtprijs.“Een oefening in inkeer, een bescheidenheidsmentaliteit” Hans Sevenhovenwaarbij het draait om Toegevoegde Waarde’. Niet voor niets ook in het dagelijks leven concreet zijn idealen nastreeft.heet een interessante publicatie over de Eemlandhoeve en Wat ik hier proef en ervaar is vergelijkbaar met wat ikHuijgens gedachtengoed Cityside Oasis met als ondertitel onderga als ik in mijn tuin vertoef, ik woon in de buurt vanHoe de kloof te overbruggen tussen stad en platteland. Huijgen: Arnhem. Als de vogels zingen, dan denk ik: Luister, de‘De voedselcultuur mag niet nog verder versmallen, daar- schepping zelf zingt het lied van de Schepper. Hier krijgtmee tast je de voedseldiversiteit en indirect de menselijke de les van Sint Franciscus gestalte. Harmonieus levengezondheid aan. Bovendien heeft de veelzijdigheid van het met dieren betekent dat de paradijselijke situatie wordtlandschap en de natuur daaronder te lijden. Helaas weet hersteld, hoe moeilijk dat ook lijkt.’meer dan % van de mensen in het westen niet meer waarhun voedsel vandaan komt. En om bij getallen te blijven:nu komt meer dan % van het voedsel voor de mensen van “Niet alleen op abstract niveau,ver weg en slechts % uit de regio. Laten we werken aaneen / % verhouding of / %. Dat zou een nieuwe, ook in het dagelijks leven” Hans Sevenhovengezonde balans tussen het globale en regionale voedsel-systeem betekenen. Ik ben geïnspireerd door de Duitsefilosoof Peter Sloterdijk: “Er is geen bestaan zonder ver- Jan Huijgen wijst om zich heen: ‘Als mensen de eigenheidbondenheid.” van een landschap aantasten, raak ik verontrust. Ik zou degenen die dat doen een spiegel willen voorhouden, en zeggen: “Als de verbinding met de cultuur, met de eigenheidHet begrip ‘verbondenheid’ ontwikkelt zich tot hét sleutel- van het landschap waarin heel de schepping zijn plaatswoord van dit gesprek. Hans Sevenhoven merkt op: ‘Binnen heeft en daar doorheen ook het verbond met de Schepperde franciscaanse spiritualiteit is iedere volgeling op zoek wordt verbroken, dan raken de mensen op drift.” Een mensnaar het herstel van de oorspronkelijke relatie tussen mens kan zich pas wortelen als hij besef heeft van het verleden enen natuur. Het wezen van dat herstel ligt in de ervaring van het aardse. Ik wil de fysieke ruimte van de Eemlandhoeve,kwetsbaarheid en breekbaarheid van het menselijk bestaan, deze oase, delen met anderen. Wie eenmaal geleefd heeft inen dat van dieren in samenhang tot de mens. Jan Huijgen een veilig, bezield oord, zal dat nooit vergeten. En ernaar opheeft hier op de Eemlandhoeve tegen de stroom in geroeid. zoek gaan. En via ons eten, ons dagelijks brood, maken weHij is niet iemand die alleen op abstract niveau denkt, maar keuzes of we in de oase of in de woestijn willen leven.’
  • 12. 12 GROO(T)S Tekst: Mariken Bokeloh | Beeld: Hugo Schuitemaker*Rentmeester Jaap Kuper over rentmeesterschapAAN DE ZOOM VAN DE VELUWE PRIJKT HET KROONDOMEIN EN PALEIS HETLOO. IN EEN VAN DE KEURIG ONDERHOUDEN ZIJVLEUGELS VAN PALEIS HETLOO HUIST HET KANTOOR VAN JAAP KUPER DIE AL SINDS JAAR EN DAG ALSRENTMEESTER HOEDT OVER KROONDOMEIN HET LOO.Gewicht van functies verandert in de tijdRentmeester, dat klinkt ouderwets, zo heel dertig jaar geleden vooral dennenbomen over- welke combinaties werken niet? Waar moetenanders dan bijvoorbeeld consultant. Wat is een heersten, gaf de ontwikkeling van biodiversiteit extra accenten worden gelegd?rentmeester? geen of nauwelijks kans. Het gewicht van functies verandert in de tijd.Vanuit de historie beheert de rentmeester de Ik stelde een nieuw (vernieuwend) plan op, waar- Ook in de toekomst moeten er dus weer mensenrente en pachten die uit grondbezit, bijvoorbeeld bij we het kunstmatige systeem natuurlijk maken. zijn die zulke afwegingen goed kunnen maken.van een landgoed, gehaald konden worden. De Een zogenaamd ‘natuurrestauratieproces’. Er zal dus altijd behoefte blijven aan (goede)rentmeester ging over de netto inkomsten uit rentmeesters.het vermogen. Tegenwoordig is het zijn taak Wat was de grote verandering? De mens is er nu eenmaal en we ontkomen erom de grond op een gezonde financiële manier We stopten met kaalkappen, maar gingen uit- niet aan natuur voor gebruik aan te wenden.te exploiteren. Vroeger was de eigenaar van de dunnen, waardoor oorspronkelijke bomen weer Maar inmiddels is negentig procent van degrond vooral financieel gebruiker. Nu zijn er meer opkwamen en de biodiversiteit toenam. Ik heb Europese natuur omgezet in cultuur. Ik vind datfuncties (natuur en landschap) en ook de bezoe- er een dissertatie over geschreven. we die laatste tien procent niet mogen o erenkers zijn gebruiker. Die zijn gericht op een mooie Inmiddels is het uitdunnen in vele varianten aan ons eigen gewin en voor zover het toch isrecreatieve omgeving, de esthetiek. in diverse gebieden door heel Nederland over- gebeurd, moeten we het herstellen. genomen. Een Amerikaan zei eens: ‘Ik slacht Herstellen gaat verder dan in stand houden.Hoe komt u, als geboren Amsterdammer, het bos niet meer, maar melk het.’ Je moet omstandigheden creëren waarin dezo betrokken bij de natuur? natuurlijke dynamiek kan terugkeren. Zo helpMijn voorouders waren landbouwers, en als kind Wanneer is rentmeesterschap goed rentmeester- je de natuur zichzelf in stand houden.was ik altijd buiten. Het wonder van het leven schap en in balans met de natuur?heeft mij altijd geïntrigeerd. In mijn beleving is een belangrijk element van Wat maakt u trots als rentmeester vanDe natuur is schaars. Het is belangrijk om de het rentmeesterschap dat je in staat bent om Kroondomein Het Loo?natuur dicht bij de steden te brengen… mensen de veelheid en complexiteit aan waarden van een Het landgoed is financieel gezonder, het is veelontspannen er. Als we niet waakzaam zijn op dit landgoed te overzien, en dat je de afwegingen natuurlijker en… het is heel veel mooier. Het land-soort plekken, kan dat verstrekkende gevolgen tussen de verschillende bruikbaarheden goed goed is nooit af. We moeten niet te hard werkenhebben, ook voor de volksgezondheid. Dat is nog kunt maken: welke functie moet op welke en er niet te veel aan doen. We zitten nog steedseen ingewikkelde discussie. plek voorrang genieten, waar en hoe kunnen in een restauratieproces, maar zijn op de goede verschillende waarden goed samengaan, en weg. En we gaan er heel lang van profiteren.Welke specifieke inbreng van u als rentmeesteris herkenbaar bij Kroondomein Het Loo?Toen ik hier dertig jaar geleden kwam, heeft het Kroondomein Het Loo bestaat uit het Paleispark en de Koninklijke Houtvesterij aan de westzijde van Apeldoorn. De verbintenis met de Oranjes (sedert 300 jaar) heeft Kroondomein gevormd tot wat het nu is:wel vijf jaar geduurd voor ik het gebied had ver- een meer dan 10.000 hectare groot landgoed met een rijke cultuurhistorie, grote biologische diversiteit enkend, inzicht had verworven en plannen kon gaan veel landschapsschoon.maken. We hebben een kleine organisatie metkorte lijnen. Dat maakt ons sterk. *Hugo Schuitemaker is freelance fotograaf. Met zijn bedrijf Zeeliefhebbers verkoopt hij duurzame visHonderd jaar geleden was hier alleen maar hei. in combinatie met fotografie en recepten. www.zeeliefhebbers.nl Jaap Kuper is rentmeester van Kroondomein Het Loo. Daarnaast is hij consultant op het terrein vanBomen planten en dan weer kappen leidt niet tot duurzaam bosbeheer, natuurontwikkeling, ecologische restauratie en bescherming van biodiversiteit.veel opbrengst. Het kunstmatige decor, waarin www.jaapkuper.nl
  • 13. 13“Herstellen gaat verder dan in stand houden”
  • 14. 14 OP PAD Wolf zijn wachtkansen rustig af…Alles wijst op een terugkeer van dit roofdier
  • 15. 15Tekst: Jan Dobbe* | Beeld: Gerrie Hondius**VOOR HET LAATST IN NEDERLAND GEZIEN IN HET WILD AAN HET EIND VAN DE NEGENTIENDEEEUW, LEEK DE WOLF ONS LAND VOORGOED TE HEBBEN VERLATEN. ‘NEE HOOR,’ WEETECOLOOG EN WOLVENDESKUNDIGE ROELAND VERMEULEN. ‘HET IS NIET DE VRAAG ÓF HIJTERUGKOMT, MAAR WANNÉÉR.’ STERKER NOG, MISSCHIEN IS HIJ ER AL. BEGIN SEPTEMBERWERDEN ER BIJ DUIVEN FOTO’S GEMAAKT VAN EEN DIER DAT VERDACHT VEEL LEEK OPEEN WOLF. “Het ‘Roodkapje-denken’:‘Die wolf komt terug, alles de wolf als sluwe moordenaarwijst erop. Er zit inmiddels een roedel in deDuitse deelstaat Brandenburg, op 400 kilometer die net zo makkelijk mensenafstand, en meerdere roedels in Frankrijk opzo’n 500 kilometer. Uit onderzoek is geblekendat wolven in enkele maanden wel tot 1.500 opvreet – met huid en haar”kilometer afleggen op zoek naar een geschiktleefgebied, dat zegt wel genoeg.’ Ecoloog hebben mensen een afschrikwekkend beeld voor hem. Onze angst voor wolven is onge-Roeland Vermeulen (31) is in de ban van het van de wolf geschapen en in leven gehouden. grond: het dier zal mensen altijd uit de wegidee van een hersteld ecosysteem in Nederland, Een bloeddorstige killer die je veestapel kon gaan. En let wel: hij heeft ons eerder in de gatenwaar roofdieren als wolf en lynx een gerespec- halveren en zich net zo makkelijk aan mensen dan wij hem. Hij is allang gevlogen als wijteerd deel van uitmaken. We praten met hem tegoed deed. Een overbrenger van honds- arriveren.’ Kortom, het beeld van de Grote Bozeop de Duivelsberg, ter hoogte van Nijmegen dolheid, een vreselijke ziekte die tot krank- Wolf is onverdiend, vindt Vermeulen. ‘De wolfop de grens met Duitsland. ‘Een plek waar zinnigheid en uiteindelijk tot de dood leidt. is een zorgzaam dier. Als er jongen zijn, zorgtheel goed wolven zouden kunnen huizen.’ Zo ontstond de mythe van de ‘weerwolf’ (wolf de hele roedel voor ze, prachtig is dat. Een wolfVermeulen praat snel en veel, het verhaal zit bijt mens en de mens verandert ’s nachts in een neemt slechts wat hij nodig heeft. Als hij eengoed in zijn kop. Als hij praat, ziet hij die wolf bloeddorstige wolf – red.). Deze demonisering dier doodt, is het meestal een dier dat ziek,gewoon voor zich. ‘Niks engs aan, alleen maar werd ingegeven door concurrentieoverwegin- zwak of gewond is. Zo draagt hij bij aan eenmooi, aantrekkelijk en natuurlijk.’ gen: mens en wolf jaagden immers beiden op gezonde natuurlijke selectie. Mensen aanval- dezelfde prooien. En de wolf kwam aan de len zal hij nooit doen.’ levende have van de mens.’ Positieve sprookjes Is de rentree van de wolf dan uitsluitend eenIk noemde hem voorafgaand aan het en mythes zijn er ook: ‘Vooral zijn zorgzame feestje waar mens en dier naar uit moeteninterview ‘De Wolvenman’, maar de karakter worden hierin benadrukt. Denk maar kijken? Gezellig zich verpozend op de Veluwe,bevlogenheid van Roeland Vermeulen geldt aan Jungle Book. Misschien lijkt de wolf met de een met een ijsje in de hand, de ander met eenook wisenten, edelherten, lynxen of konik- zijn zorgzame karakter wel meer op de mens wild zwijn in zijn bek? ‘Er zijn natuurlijk welpaarden. Allemaal dieren die hij graag terug dan we denken.’ kanttekeningen te maken,’ aldus Vermeulen.ziet keren op hun oude vertrouwde plekjes. Zijn ‘De mens was en is nog steeds de grootsteorganisatie Free Nature zet zich daar hard voor vijand van de wolf. Zelfs al zijn z’n bedoelingenin. ‘Onder andere door het geven van zo veel De mens, toen zelf nog a ankelijk goed. Denk aan het gevaar van het voeren vanmogelijk voorlichting,’ doceert Vermeulen. van de jacht, wilde eeuwenlang zijn wolven. Dagjesmensen doen dat. Ze gooien met‘Angst regeert helaas nog altijd als het over de concurrent voorgoed uitschakelen. de allerbeste bedoelingen wat lekkers voor dewolf gaat. Zo zijn er nogal wat sprookjes en Er werd zelfs ooit een premie betaald voor dode dieren neer, of ze laten etensresten achter. Zomythen over de bloeddorstigheid van de wolf. wolven, vergelijkbaar met de huidige premie zorgen ze er onbewust voor dat de wolven tamDie moeten de wereld uit.’ Vermeulen noemt voor dode muskusratten. Deze systematische worden en erop gaan rekenen dat ze eten krijgen.dit het ‘Roodkapje-denken’: de wolf als sluwe vervolging is zó goed gelukt, dat de wolf volgens Zodra dat gebeurt, verliezen ze hun schuwheid.moordenaar die net zo makkelijk mensen Vermeulen nu zelfs een aangeboren angst voor Dan kunnen er taferelen ontstaan zoals inopvreet – met huid en haar. ‘Eeuwenlang mensen heeft: ‘Hij is banger voor ons dan wij Amerikaanse natuurparken, waar beren auto’s** Jan Dobbe is freelance journalist en tekstschrijver. Tot 2009 werkte hij bij de Nederlandse Vereniging tot bescherming van dieren als hoofdredacteur van het ledenblad DIER.**Gerrie Hondius werkt als freelance (strip)tekenaar, illustrator, (live)cartoonist, schilder en schrijfster.
  • 16. 16 OP PADen campings aanvallen op zoek naar lekkers. wolven kunnen bestaan, meent Vermeulen. populaties op peil houden. Dat zou heel mooiDat moeten we te vuur en te zwaard bestrijden. Er zal zeker onder de veehouders niet al te veel zijn. Daarentegen moet je wel voorbereid zijnGoede voorlichting is dus van groot belang.’ enthousiasme zijn over de terugkeer van de op conflicten. Wolven kunnen een lammetje ofVermeulen onderstreept het belang van wolf. Bovendien wordt er danig bezuinigd op een geitje pakken. Er zullen dus preventieve,preventieve maatregelen, zoals wildroosters, natuur, wat de ontwikkeling van grote, uitge- beschermende maatregelen voor het veeschrikdraad en ophokken: ‘Als wolven makke- strekte natuurgebieden niet bepaald zal bevor- moeten worden genomen. ’s Nachts ophokkenlijk bij vee kunnen komen, bestaat de kans deren. Hoe moet dat nu? We vroegen het aan of, zoals je in Zweden, Frankrijk en Duitslanddat ze dieren aanvallen. Dat moet voorkomen beleidsmedewerker dr. Femmie Kraaijeveld- veel ziet, bij elkaar zetten in een kraal met spe-worden, net als het eten van etensresten. Smit van de Dierenbescherming. ‘Wat ons ciaal getrainde waakhonden erbij. Zulke maat-Mijn oproep aan de Nederlandse overheid is betreft is de wolf van harte welkom als hij op regelen kosten geld en dat vinden boeren nietom hier alvast heel goed over na te denken en eigen kracht het land binnentrekt,’ aldus fijn. Dus moet de overheid ook weer haarnu al maatregelen te nemen!’ Kraaijeveld. ‘Het zou kunnen betekenen dat de verantwoordelijkheid nemen, bijvoorbeeld beheerjacht op grote hoefdieren in natuur- door vergoedingen uit te keren aan gedupeerde gebieden overbodig wordt, omdat lang boeren. We zijn echter zulke situaties inAutowegen, verstedelijking; is Neder- ontbeerde predatoren, zoals de wolf, terug zijn. Nederland helemaal niet meer gewend. Alsland niet veel te vol en dus onaantrek- Die kunnen dan op een natuurlijke manier de die wolf komt (en misschien ís hij er zelfs al,kelijk voor een wild roofdier datruimte nodig heeft? WolvenmanVermeulen wuift de bezwaren weg: ‘Een wolf “Niks engs aan, alleen maar mooi, aantrekkelijk en natuurlijk”heeft helemaal niet zo heel veel nodig: eenkleinschalig maar gevarieerd cultuurland-schap, bestaande uit akkers, wat bosjes waarinhij zich kan verschuilen en uiteraard voldoendevoedsel in de vorm van prooidieren. Aan al die KENMERKENvoorwaarden wordt in ons land voldaan. Je ziet Wolven komen in allerlei kleuren voor, maar in Europa geleid door een alfamannetje en -vrouwtje. De overigede trend dat steeds meer landbouwgronden vrij zijn ze rood- tot grijsbruin met een zogenoemd zwart dieren zijn nakomelingen van het alfapaar. Eind mei,komen doordat veel boeren ermee ophouden. zadel op de rug. Mannetjes kunnen wel 60 kilo wegen, begin juni, na een draagtijd van 63 dagen, worden drieDoor heel Europa verlaten mensen het platte- wij es 35 kilo. Hun gehoor, reukzin en gezichts- tot zeven jongen geboren. Beide ouders zorgen voorland en vestigen zich in de stad. Zo ontstaat vermogen zijn goed ontwikkeld. Ze jagen in groepen de jongen en krijgen daarbij hulp van de andere roedel-nieuwe ruimte voor de wolf.’ Onder invloed op hoefdieren, zoals elanden, edelherten, reeën en leden. De jongen blijven hooguit twee jaar in de roedel,van Europese en nationale natuurwetgeving is wilde zwijnen. Ze eten verder knaagdieren, haas- daarna moeten ze hun eigen roedel stichten.de wildstand in ons land sterk verbeterd. Zo achtigen en vogels, maar ook aas en afval. Wolven De omvang van een territorium is afhankelijk van hetleven er naar schatting zo’n 70.000 reeën in ons kunnen uitstekend rennen en zwemmen. Het zijn aanwezige voedsel, en ligt tussen de 200 en 300 km2.land. Voedsel genoeg voor de wolf dus. Op een sociale dieren die in roedels (paks) leven. Deze worden Wolven in het wild worden een jaar of tien oud.populatie van 2000 reeën zou al een roedel
  • 17. 17GEOGRAFISCHE SPREIDING Ik zie het niet gebeuren. Daarvoor is er hier te een vervaarlijk roofdier. Toch had ik 65 dode- In Nederland werd de wolf voor het laatst gezien in veel spoor- en wegenbouw, te weinig geschikte lijke slachto ers en meer dan driehonderd 1897, in Noord-Brabant. Begin september werden er natuur.’ Hij verwijst weer door naar herder zieke dieren. Een groter gevaar dus. Als er een bij Duiven foto’s gemaakt van een dier dat veel leek Hans Abbink, die dicht tegen de Duitse grens wolf komt, bekijk ik het rustig. Geen paniek.’ op een wolf, bij het ter perse gaan van dit nummer bij Haaksbergen een grote schaapskudde heeft. was niet duidelijk of het daadwerkelijk om een wolf Ook Abbink ziet het zo’n vaart niet lopen met gaat. De laatste decennia rukt de wolf op in Europa, de wolf: ‘Ik ken de verhalen wel van de jonge Terug naar Roeland Vermeulen. waar er naar schatting zo’n 10.000 in het wild leven. eenzame wolven die op zoek zijn naar een Ondanks de bezuinigingen op natuurontwikke- De grootste populatie leeft in Roemenië. Ook in vrouwtje en een plek om zich te vestigen. Maar ling blijft hij vooral positief gestemd. ‘Het zal Spanje, Italië en in Wit-Rusland leven flinke popula- Nederland? Voordat een wolf hier een roedel de wolf een zorg zijn of er hier bezuinigd wordt, ties. Inmiddels zijn er roedels ontstaan in Duitsland kan beginnen, is hij allang gespot. Jagers of dat boeren het niet leuk vinden dat hij komt. en Frankrijk. De toekomst van de wolf daar en in kennen hun gebied, die weten het meteen als Hij komt gewoon en als hij hier eenmaal is, is Nederland hangt vooral af van maatschappelijk er een wolf huist. En de toeristen weten het Nederland wettelijk verplicht hem te bescher- draagvlak. Verder zijn natuurlijk uitgestrekte, ook snel, dan staat het zwart van de mensen. men en zijn aanwezigheid te respecteren. grensoverschrijdende natuurgebieden met vol- Die wolf is dan meteen weer vertrokken.’ Maar We mogen hem niet doden, zijn leefgebied niet doende voedselaanbod van belang. De Veluwe zou wat in het geval er met zekerheid een wolf verstoren en hem niet verplaatsen. Zo simpel is voldoende ruimte bieden aan een roedel wolven. gespot is op Nedrlands grondgebied? ‘Dan moet het. Juist daarom is het goed om nu al met z’n En alleen al op basis van de aanwezigheid van edel- je gewoon nuchter nadenken en een afweging allen na te denken hoe ermee om te gaan, zowel herten, bieden de Oostvaardersplassen ruimte voor maken. Hoe groot is de kans dat er een schaap voor- als tegenstanders.’ enkele tientallen wolven. Dit gebied is echter wel wordt gepakt? Zet dat af tegen de investeringen Terugkeer van de wolf en andere roofdieren aan de kleine kant. die je moet doen om de wolven op afstand te zoals de lynx en de visarend is niet alleen maar houden. Een ziekte als blauwtong, waar we een vervelend voor de economie. ‘Integendeel, de paar jaar geleden mee te maken hadden, wordt aanwezigheid van een wolvenpopulatie kan begin september werden nabij Duiven een dier verspreid door een piepklein mugje, niet door een stroom van toerisme op gang brengen, die gesignaleerd dat verdacht veel op een wolf lijkt) “Het zal de wolf een zorg zijn staan we met onze mond vol tanden. Daarom vindt de Dierenbescherming het zaak dat er goed over wordt nagedacht.’ of er hier bezuinigd wordt, Hoe denken Nederlandse schaaps- herders over de terugkeer van de of dat de boeren het niet wolf ? Schaapsherder Huug Hagoort in Gorinchem is er nuchter over: ‘Wolven? leuk vinden dat hij komt”
  • 18. 18 OP PADde economie van de desbetre ende streek een de Veluwe net geen 2 miljoen euro. Tel je daarflinke impuls geeft. In Afrika en Azië is eco- de door wild veroorzaakte landbouwschade bijtoerisme een belangrijke pijler van de economie. op, dan kom je in totaal op 2,2 miljoen euro.Maar ook in de Duitse regio Lausitz, waar de Dat is pakweg 2 procent van de baten.’wolf sinds 2000 is teruggekeerd, groeit hettoerisme. Mensen weten dat de kans heel klein …is dat ze een wolf tegenkomen, maar alleen al Een wolf is een geduldig dier. Kijken,het idee dat er wolven zijn is blijkbaar al ruiken, peilen, afwachten, omtrekkende bewe-voldoende.’ In het boek Wild van de economie gingen maken, net zolang totdat hij weet datgaat auteur Tom Bade dieper op deze materie een plek geschikt is. Vermeulen: ‘Een nieuwein. Hij ontwikkelde een wetenschappelijk roedel wordt gesticht door een jong ongebondengefundeerde methode om de baten van natuur dier dat de roedel heeft moeten verlaten. Opin geld uit te drukken. Zo berekende hij dat op zoek naar een geschikte vestigingsplek maakt VOORVECHTERSde Veluwe jaarlijks een bedrag van 102 miljoen hij zichzelf onzichtbaar: begraaft poep en plas, De Foundation for Restoring European Ecosystemseuro wordt binnengehaald, dat rechtstreeks te verplaatst zich alleen ’s nachts en laat niets van (FREE) zet zich in voor landschappen waar de natuurdanken is aan de aanwezigheid van wild. Over zijn prooidieren achter. Hij wist letterlijk al ongeremd haar gang kan gaan. FREE wil dieren hunschade door wild zegt Bade: ‘In 2008 bedroeg zijn sporen uit.’ Ideale terreinen voor de wolf oorspronkelijke plek in de Nederlandse natuur terug-de schade ten gevolge van wildaanrijdingen op zijn de Veluwe, de Achterhoek, maar ook de geven. Grazers als oerrunderen, paarden en herten, provincie Limburg en het oostelijk deel van maar ook minder bekende dieren zoals bevers, Brabant. Het zou best kunnen dat het dier er“Onze angst wisenten en wolven. Dieren die bijdragen aan rijke, al poolshoogte heeft genomen. Hij moet dan robuuste natuur. FREE werkt in opdracht van natuur- hebben geconstateerd dat er voldoende te eten organisaties, overheid, bedrijfsleven en particulieren voor de wolf valt, aldus Vermeulen: ‘Wilde zwijnen, reeën, herten zijn er weer in voldoende mate, in tegen- aan kleine en grote natuurprojecten in binnen- en buitenland. Kijk voor meer informatie op is ongegrond: stelling tot eind negentiende eeuw, toen deze soorten bijna allemaal waren verdwenen. En www.freenature.nl of www.wolveninnederland.nl het dier zal nu dus nog even afrekenen met het slechte imago van de Grote Boze Wolf, want dat klopt BOEK echt helemaal niet.’ mensen altijd Wild van de economie Over de baten van bronst, burlen en andere beest- achtige belevenissen. Tom Bade, Reinier Enzerink, uit de weg Berend van Middendorp, Gerben Smid KNNV, 2010 gaan” 978 90 501 1343 4 | € 19,95
  • 19. [ ]
  • 20. 20 MIJN LANDSCHAP Tekst: Brigitte van Mechelen | Beeld: Wapke FeenstraPLATTELANDWapke Feenstra over het plattelandals ruimte voor culturele productie.‘HET LANDSCHAP WAAR IK HET MEEST VAN HOU, WAT ME ONTROERT? DAT IS DEGREIDHOEKE IN HET NOORDWESTEN VAN FRIESLAND WAAR DE BOERDERIJ STAAT WAARIK BEN OPGEGROEID EN WAAR NOG STEEDS FAMILIE WOONT EN BOERT. HOE HET ERDAAR UIT ZIET? GEWOON. SLOOTJES, KLEIGROND, WEINIG BOMEN, VEEL WOLKEN,EN GRAS NATUURLIJK. GREIDHOEKE, DE NAAM ZEGT HET AL, VEEL GRAS. Sinds vormen Kathrin Böhm, Antje Schi ers en ik samen het kunstenaarsplatform myvillages.org. We zijn ieder in een jeugd en de familie laten zien als ware het een potentieel kunstoord. Ieder startte een werk; ik werkte met dichter Beart Oosterhaven uit mijn dorp, Kathrin maakte een product van plattelandsdorp opgegroeid en alle drie misten we het dat lokaal porselein en Antje maakte films met en over boeren uit onze achtergrond binnen ons werkveld, de beeldende kunst, het dorp. Het plattelandsleven is het centrale thema van Inter- geen aandacht kreeg. Kunst concentreert zich vooral in de national Foundation myvillages.org – zoals we o cieel heten. grote steden: dáár zijn de musea, de galeries, de kunstoplei- dingen. Iedereen ging er altijd vanuit dat ik uit een culturele “De boer”, “het boerenleven”, is een thema in de schilderkunst. woestijn kwam – er werd bij ons thuis niet op vakantie gegaan. Hóe het thema wordt behandeld is onderwerp van studie Pas op mijn zestiende ging ik voor het eerst naar Italië. binnen de kunstgeschiedenis. De functie van de afbeelding Dat ‘wij van het platteland’ kennis hadden van wat, en hoe verandert. Lange tijd gold het afbeelden van een boer als er geproduceerd werd, is lange tijd niet als cultuur gezien. schrikbeeld voor de gegoede burgerij. Zorg dat je hier niet bij Ook niet toen er in de jaren negentig een golf van democratise- hoort, was de onderliggende boodschap. In de Romantiek ring door de kunsten trok. Er kwamen projecten in de wijken, werd de boer meegezogen in de authenticiteits-cultuur en maar het platteland bleef not done. Pas de laatste tijd raakt bij Van Gogh krijgt de boer zelfs een naam. het platteland steeds meer in focus. Zou het niet interessant zijn om een analyse te maken van de beeldvorming anno nu, dachten wij. In klooster Frenswegen in Voorafgaand aan myvillages.org hebben Kathrin Böhm, Antje het Duitse Nordhorn zijn we met kunstenaars, wetenschappers Schi ers en ik eindeloos gepraat over het boerenbestaan, over en bestuurders twee dagen bij elkaar gaan zitten. Interessante het platteland en uiteindelijk hebben we onze dorpen met elkaar inkijkjes leverde dit op. Discussies over cultuurlandschap en verbonden. We besloten bewoners uit ons eigen geboortedorp over misbruik van de beeldvorming van de boer tijdens het te betrekken in ons werk en hebben elkaar het dorp van de fascisme, bijvoorbeeld. Ook de realiteit deed een duit in het
  • 21. 21EEN CULTURELE WOESTIJN? zakje; een LTO-er zag af van deelname vanwege de uitbraak tekenden vrijwel allemaal een kinderboerderij. Tenzij hun opa van de Q-koorts; hij moest zich bezighouden met wat waar boer was, maar dat gold maar voor een enkeling. wel en niet gefotografeerd mocht worden. Regie van de beeld- Onze projecten gaan niet alleen over boeren an sich maar ook vorming dus. Het symposium heeft uiteindelijk geresulteerd over ons beeld van de voedselproductie. Ons idee van hoe je sla in het dit voorjaar verschenen boek Images of Farming. verbouwt – buiten op een landje, in het zonnetje en in de regen – verschilt hemelsbreed van hoe dit in werkelijkheid gebeurt. Parallel aan dit traject loopt ons project ‘Draw a Farm’, waarin Deze zomer presenteren we ‘Vorratskammer’ in Haus der we mensen vragen om een boerderij te tekenen. Als je tekent Kulturen der Welt in Berlijn. Tijdens het festival Über Lebens- denk je als vanzelf na over details, hierover gaan we vervolgens kunst – een woordspeling, inderdaad – komen 5000 mensen met elkaar in gesprek. Het is fascinerend om te zien met welke eten, het voedsel is afkomstig van producenten uit de buurt. beelden mensen leven. We hebben een jaar lang feiten en eten verzameld en op de In Sao Paulo bijvoorbeeld waren de tekeningen heel politiek laatste dag is onze voorraad op. Wat we eten, en hoe, waar geladen, werd steeds de ontbossing erbij gesleept; de tekenin- en door wie het wordt geproduceerd, willen we opnieuw gen van de kunststudenten in Californië waren juist enorm verbinden met cultuur. divers, de studenten komen uit alle windstreken; en de kinderen die we tijdens het festival Rotterdamse Oogst uitnodigden Of we op missie zijn? Niet in de zin van “jullie zijn vergeten waar je voedsel vandaan komt en wij gaan dat eens even mooi uitleggen”. Wat wij doen is het beeld van het boerenleven Wapke Feenstra is kunstenaar. Rode draad in haar – inter- actualiseren, en nieuwe beelden toevoegen. Neem Bewegend nationale – werk van de laatste tien jaar is het verkennen Landschap. In dit project heb ik het Belgisch Limburgse van de directe omgeving gekoppeld aan lokale kennis landschap verkend en de bewegingen van grondgebonden en zintuiglijke, vaak niet kunst-eigen (rurale) ervarings- werelden. Recente projecten zijn: Former Farmland in producten gevolgd. Ik verdiepte mij in de geologie maar ook in Linz (Ars Electronica Festival 2008) & Former Farmland de bewerkingen van grondsto en anno nu. Voor het fotogra- Landschaft 2.0 in Oldenburg (2009), International Village feren hiervan moest ik mijn agenda aanpassen aan processen Shop at Royal Academy (2008) en Late at Tate in Londen die niet te plannen zijn: zoals de appeloogst, de verschillende (2010) met Grizedale Arts. De beschreven projecten zijn: Images of Farming (2008-2011), Vorratskammer (2010-2011) zaaicycli. Ik was het vergeten, deze eigen dynamiek… en Bewegend Landschap (2009-2011). Ze werkt momenteel met haar zuster Pietsie Feenstra (Cinema Sorbonne Wat mij raakt: Alles wat we om ons heen hebben vindt zijn Nouvelle Paris III) aan een boek over de Greidhoeke en herkomst in de aarde. Zelfs wanneer je met je mobiel in HSL Landschapscultuur wat in 2012 uitkomt bij Jap Sam Books Heiningen. www.wapke.nl | www.myvillages.org | zit ben je verbonden met de aarde. Met onze aardkorst die al www.ueber-lebenskunst.org | www.bewegendlandschap.be zo’n enorme geschiedenis heeft.’
  • 22. 22 VERHAAL Tekst: A.L. Snijders* | Beeld: Wouter Tulp** * A.L. Snijders maakte furore als schrijver van columns en staat bekend als een van de grootste schrijvers van het zeer korte verhaal, kortweg ZKV genoemd. In 2010 won hij de Constantijn Huygens-prijs. In 2011 schrijft Snijders speciaal voor GRNVLD een column. ** Wouter Tulp volgde de opleiding illustratie aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam en is werkzaam als freelance illustrator. Zijn werk loopt uiteen van karikaturen, redactionele illustraties, kinderboekillustraties en hij werkt ook mee aan animatieprojecten. Tulp heeft zich een breed scala aan technieken eigen gemaakt die hij ook gebruikt in de illustraties bij de verhalen van A.L. Snijders in GRNVLD.
  • 23. 23 vertelde de meester dat ten tijde van de Batavieren een eekhoorn van hetnoorden van ons land naar het zuiden kon trekken zonder de grond te raken, hij kon in de bomen blijven. Daaromheet ons land Holland, een verbastering van Holtland (Houtland). Later vroeg ik me af hoe die eekhoorn de groterivieren moest oversteken, maar toen was ik al van school af, en ik wist niet of ik terug kon gaan voor een laatstehapje extra kennis. Aan de meester houd ik een goede herinnering. Als ik uit mijn huis het bos in loop, heb ik altijd het gevoel dat ik met de eekhoorn boven mijn hoofd vij onderdkilometer kan doorlopen. Dat is de macht van het onderwijs, ook al is het vijfenzestig jaar geleden. Het bos van nureikt tot aan de Berkel, waar een kleine brug overheen ligt, twintig minuten lopen. De eekhoorn en ik blijven echteraan onze kant van het water en lopen langs de oever naar het verderop gelegen pontje. Het is een roestvrij stalen dooswaarmee we ons langs een kabel naar de overkant kunnen trekken. Prachtig gemaakt door Natuurmonumenten,voorzien van informatieborden waarop de lotgevallen van de Berkel te lezen zijn. Ik geniet van de natuur met eenkroket of een gevulde koek, zoals het hoort. Als ik per se een berg in de Alpen wil beklimmen of met m’n kano eenonbevaarbare rivier wil afzakken in Zuid-Senegal, is de kans groot dat mijn vakantie eindigt in het mortuarium,ik houd het bij de Berkel. Ik maak deze wandeling wel eens met vrienden uit de stad. We trekken ons met het pontje naar de overkant enlopen dan naar de theekoepel die daar in de negentiende eeuw gebouwd is door de dochter van de dichter Staring.Deze koepel was lange tijd een ruïne, mijn jonge zonen speelden er in hun jeugd gevaarlijke spelletjes. Tien jaargeleden is hij gerestaureerd, je kunt erin en op de eerste verdieping op een omloop gaan staan en uitkijken over hetnauwelijks geschonden landschap van de Berkel. Iedereen zucht oh en ah, en schrijft in het gastenboek iets aardigsover het leven in het algemeen en de Achterhoek in het bijzonder. Opvallend is het ontbreken van vernielingen en smerige, slecht gespelde teksten, die we voortbrengen als we onsonbespied wanen in een vreemde omgeving, en die volgens sommige pessimistische filosofen onze ware aard tonen. Ik heb een Nederlandse vriend die zijn hele leven in Frankrijk woont, maar zijn vaderland regelmatig blijftbezoeken en dus ook een keer met mij naar de koepel van Staring gaat. Zelf woont hij als landbouwer in een ruigberggebied in een wat de Fransen een région défavorisée noemen, een achtergebleven gebied. Omdat de Hollandersin Frankrijk de Chinezen van Europa worden genoemd, is hij zich ook zo gaan gedragen. Hij heeft de gedéfavori-seerde boeren in zijn dal op hun rechten gewezen, hij heeft ze verleid een coöperatie op terichten (eenheid maakt macht), hij heeft grote sorteermachines aangeschaft na zich inEuropa te hebben geïnformeerd (in het Engels, Duits, Frans en Nederlands, de boeren zijn ver-bijsterd over de capaciteiten van hun heiland), hij verzet zich tegen de ontvolking van het platte-land en de daarmee gepaard gaande komst van speculanten, traag rondcirkelende gieren, hij reistrond als een profeet, ze kennen hem tot in Parijs waar de macht schuilt. In de koepel van Staring ziet hij een plaquette waarop staat aangegeven dat er ook Europees geld isgebruikt voor de restauratie. Zijn gezicht betrekt, hij kijkt naar het verzorgde landschap van ons steenrijkeland, hij zegt: ‘Dat kunnen jullie toch zelf wel betalen?’ Hij zegt “jullie”, Nederlands is de enige taal die hijaccentloos spreekt, de enige taal waarin hij niet naar woorden hoeft te zoeken, maar hij zegt “jullie”. Ik sta er bedremmeld bij, ik vind het wel mooi dat de koepel met Europees geld is opgelapt, een teken vansolidariteit. Ik heb gelukkig geen verstand van economie.
  • 24. 24 ZWARE KOST Hoe het is om een vlinder te zijn Er zijn geen beperkingen aan de inlevende verbeelding
  • 25. 25Tekst: Wiel Kusters* | Beeld: Peter Vos**EÉN VAN DE PRANGENDSTE VRAGEN BIJ HET SCHRIJVEN OVER DIEREN, LITERAIR OFWETENSCHAPPELIJK, IS DIE NAAR HET ANTROPOMORFISME. WORDEN DE DIEREN NIET ALTE ‘MENSELIJK’ VOORGESTELD? PROJECTEREN WIJ NIET TE VEEL VAN ONS EIGEN BEWUSTZIJN,ONS DENKEN, ONZE EMOTIES, IN OF OP DIE DIERLIJKE ‘OBJECTEN’? KENNEN WE AAN HEN NIETTEN ONRECHTE ‘SUBJECTIVITEIT’ TOE, EXTRAPOLEREND VANUIT ONS EIGEN ZELFBEWUSTZIJNEN ZELFGEVOEL? In de ethologie, de natuurwetenschap die behoren – de wereld waarmee ze verweven zijn, hun wilde afrekenen met de oudere dierpsychologie, is antropo- Umwelt, betekenis. Ook, en misschien vooral, waar het om morfisme een doodzonde. Het dominante standpunt was dierenwelzijn gaat, is dat besef van het allergrootste belang. dat mentale processen niet met natuurwetenschappelijke methoden bestudeerbaar of zelfs waarneembaar zouden zijn. Zeker niet in de zin van subjectieve ervaringen, onlos- In de novelle The lives of animals (1999) van J.M. Coetzee makelijk verbonden met de point of view van individuele (Nobelprijs voor literatuur 2003) vraagt ook romanschrijf- dieren. Empathie en verbeeldingskracht leiden, zo is en was ster Elizabeth Costello zich af, hoe het is om een vleermuis de canonieke visie, onherroepelijk tot antropomorfisme te zijn. Anders dan Thomas Nagel is Costello van mening wanneer met behulp daarvan geprobeerd wordt de ‘gevoe- dat deze vraag gewoon door middel van inleving beantwoord lens’ en ‘intenties’ van dieren te begrijpen. kan worden. Daarvoor is niet nodig dat we ‘het vleermuis- leven via de zintuiglijke mogelijkheden van een vleermuis kunnen ervaren. Er zijn geen beperkingen aan de inlevende In de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw ont- verbeelding.’ stond een ruimer geconcipieerde gedragsbiologie, waarvan “Kijken is ook de ‘cognitieve ethologie’ deel uitmaakt. Deze cognitieve ethologie bestudeert het mentale leven van dieren – aspecten als aandacht, verwachting, intenties, doelen –, maar richt zich voornamelijk op diergedrag zoals veroorzaakt door mentale processen. De intrigerende kwestie hoe het – bijvoorbeeld – voor een vleermuis is om een vleermuis te communiceren” zijn, blijft een tergend onhandelbare vraag. Toch valt niet ‘Een levende vleermuis zijn,’ zegt Elizabeth Costello, is: te ontkennen dat juist deze vraag, in 1974 op principiële ‘vervuld zijn van leven; volledig vleermuis zijn, is als het vol- wijze tegen het licht gehouden door de filosoof Thomas ledig mens zijn, dat ook vervuld is van leven. Vleermuis-zijn Nagel in het artikel ‘What is it like to be a bat?’ in het in het eerste geval, mens-zijn in het tweede, wellicht; maar Journal of Philosophy, een stimulerende invloed heeft dat zijn ondergeschikte overwegingen. Vervuld zijn van leven gehad op de ontwikkeling van de cognitieve ethologie. is leven als een lichaam-ziel. Eén van de aanduidingen voor Nagel constateerde dat het gangbare materialistische de ervaring van het vervuld zijn, is vreugde.’ reductionisme, dat het mentale leven van dieren tot fysieke Costello opponeert tegen Descartes en diens opvatting verschijnselen herleidde, niet voldeed, omdat het de juist dat dieren niet meer zijn dan het ‘mechanisme’ waaruit zo intrigerende subjectieve aard van bewuste ervaringen ze bestaan. Zonder ziel of gedachten. ‘Maar,’ aldus de buiten haakjes plaatste. tegendraadse romanschrijfster: De uitdaging die Nagel in zijn artikel formuleerde, was ‘Tegenover het denken, het bespiegelen, stel ik het vervuld dat het erop aankwam een ‘objectieve fenomenologie’ van zijn, belichaamd zijn, de sensatie van het zijn – niet een diergedrag te ontwikkelen, die niet a ankelijk was van bewustzijn van jezelf als een soort spookachtige redeneer- empathie of verbeeldingskracht. Deze uitdaging was van machine die gedachten produceert, maar integendeel de groot belang. We mogen niet berusten in de gedachte dat sensatie – een hoogst gevoelsmatige sensatie – dat je een dieren geen subjecten maar objecten zijn. Ook voor hen lichaam bent met ledematen die de ruimte insteken, dat je heeft, met alle verschillen tussen de soorten waartoe ze levend bent voor de wereld.’** Wiel Kusters (1947) is dichter en hoogleraar letterkunde aan de Universiteit van Maastricht. In 2008 verscheen van hem Koolhaas’ dieren. Over de biologie van een schrijver. Nijmegen, Vantilt, 2008, ISBN 978 94 6004 001 6.** Peter Vos (1935-2010) tekende illustraties in bladen en tijdschriften en omslagen van boeken. Met duidelijk herkenbaar handschrift, scherpzinnige blik en groot gevoel voor humor tekende hij vooral dieren, mensen en combinaties daarvan.
  • 26. 26 ZWARE KOST ‘Vervuld zijn’, ‘volheid’, ‘volledig zijn’: dat zijn de begrippen Uit Koolhaas’ verhaal Weg met de vlinders: die er voor Costello toe doen, die recht doen aan de werke- ‘Kijk eens naar zo’n vlinder: zijn vleugelslag is wijd, hij werpt lijkheid van het bestaan. En aan het subject-zijn van dieren. zijn lijf telkens omhoog, kantelt het dan ineens naar voren en zeilend en nauwelijks bewegend zweeft hij omlaag. Waarheen? Naar een grote, paarsrode bloemkelk. Zijn voeten betreden de Hier en in andere passages kan Coetzees novelle de Neder- bloem als een portaal. Zijn kop gaat naar binnen, zijn vleugels landse lezer herinneren aan de fameuze dierenverhalen van staan als schone schilden op de bloem. Inderdaad, ze vol- de in 1992 overleden schrijver Anton Koolhaas. Men zou tooien die. Hoe prachtig de bloem ook al is, met deze twee kunnen zeggen dat Koolhaas in veel van die verhalen, of ze vleugels ontstaat pas de eenheid die werkelijk schoon is. nu gaan over muizen, een libelle of varkens op een boerderij, De kop is in de bloem en fluistert: ‘Ik ben er.’ Binnen is het stil heeft gerealiseerd wat Elizabeth Costello verstaat onder en overdadig. Zo overdadig is het er, dat de vleugels zich van een door haar bepleite poëzie die niet ‘over het dier gaat, genot even tegen elkaar aan leggen en dan weer trillend maar de neerslag is van betrokkenheid’ mét dat dier. In feite spreiden. De voeten maken kleine pasjes op de plaats; maar was Koolhaas in zijn verhalen over dieren zo empathisch, alle aandacht is bij de kop en de kop zuigt en de vleugels staan dat de door hem gebezigde hij- of zij-vorm van de vertelling uit elkaar op de kelk en in de bloem is het stil.’ vrijwel neerkwam op een ik-verhaal in travestie. Hij hulde zich in andermans (anderdiers) huid en werd al schrijvende Anders dan men misschien zou denken, is een schrijver als tot op zekere hoogte ook een ander. Koolhaas tamelijk zeldzaam in de literatuur. Het bijzondere Antropomorfisme, in negatieve zin, of een gerechtvaardigde van Koolhaas’ evocaties van dieren, hun leven en dood, is demonstratie van continuïteit tussen de soorten, een vorm dat hij zich in zijn niet-antropocentrische antropomorfisme van anti-speciësme? Elizabeth Costello zou het wel weten. nooit laat verleiden tot allegorisering van het concrete door Dat laatste natuurlijk! Het alternatief voor antropomor- hem in taal tot leven gebrachte dier. Zijn dieren worden nooit tot metafoor of symbool. Ze behouden niet alleen hun“De liefde tussen een individualiteit (wat al méér is dan dat zij als exemplaar van een soort worden voorgesteld), ze worden ook niet tot ‘teken’ gemaakt voor iets anders dan zichzelf. Iets waartoe libel en een forel” de menselijke geest heel gemakkelijk kan overgaan in haar beschouwing van de buitenwereld. fisme immers is antropocentrisme, waarbij de mens zo’n In zijn essaybundel Maar waar is het drama schrijft Huub unieke positie krijgt toegekend, in het centrum van de Beurskens over zijn belevenissen in Artis, waar hij vaak natuur, dat hij van alle andere levende wezens onderschei- wandelt, zit te lezen of tekent. Beurskens schrijft een verha- den moet worden en elke gelijkenis met andere soorten als lend essay, waarbij hij zichzelf in de derde persoon opvoert: niet-essentieel en, in ethisch opzicht, tot niets verplichtend ‘Het leek hem hoe dan ook een onoverkomelijke gotspe om de mag worden beschouwd. dieren die daar voor zijn ogen, in zijn onmiddellijke omge- ving, zelfstandig ademden, te beschouwen als een metafoor of als een onderdeel ervan. Hij […] moest denken aan de coyote Om bij Koolhaas en zijn ‘inlevende’ dierenverhalen te waarmee Joseph Beuys zich in 1974 voor enkele dagen en blijven, – het is zeker niet zo dat hij het anders-zijn van nachten in een ruimte in een Amerikaanse galerie had laten zijn dierlijke personages miskent. Deze schrijver is ook opsluiten. Bij het zien van filmopnames van die actie ging een bijzonder goede waarnemer. Maar het is een vorm zijn aandacht veel meer uit naar het gedrag van de prairie- van waarnemen die verder reikt dan het kijken, vanuit wolf dan naar de betekenis of bedoeling van de performance een centrum, of vanuit een positie die boven alles verheven als zodanig. lijkt (een onpartijdig ‘nergens’) naar een object. Hij dacht ook aan een theaterstuk van Jan Fabre dat hij Koolhaas’ dichterlijke observaties zijn met wat gezien wordt in een Brusselse schouwburg had gezien. Toen een grote ‘in gesprek’. Kijken is communiceren, subject en object verliezen hun door de ratio geconstrueerde begrenzing en vloeien in elkaar over. Er ontstaat begrip. Er wordt niets LITERATUUR verklaard, er groeit betekenis. En een grandioos besef van Huub Beurskens, ‘De maraboe en de koe’, in De Echoïst. Amsterdam, 2006. eenheid. Huub Beurskens, Maar waar is het drama. Beschouwingen over beeldende kunst, film en literatuur. Amsterdam, 2010. J.M. Coetzee, Dierenleven. Vertaald door J. van Helmond en F. van der Wiel. Amsterdam, 2001. (Oorspronkelijk: The lives of animals. Princeton, N.J., 1999). A. Koolhaas, Alle dierenverhalen. Amsterdam, 1990. Thomas Nagel, ‘What is it like to be a bat?’, in The Philosophical Review 83 (1974) 4, 435-450.
  • 27. 27 25roofvogel – hij dacht een arend – als onderdeel van de voor- De maraboe was geobsedeerd door de koe. Waar de koe was,stelling uit het duister van een van de schouwburgbalkons was hij. En dit werd zijn noodlot. ’s Nachts in het stronest,werd losgelaten om roepend […] neer te strijken op een waar ze altijd samen sliepen, is de koe waarschijnlijk gaangehandschoende arm op het slechts deels verlichte podium, verliggen of opgestaan. De maraboe kwam onder haar terechtwas voor hem terstond de gehele voorstelling [en wat die en brak een poot. Besloten werd om hem te opereren. Helaas ismoest betekenen] daaronder ineengeschrompeld als een hij tijdens de operatie overleden.papierprop onder zijn eigen vlam.’ Of de dieren op het veld hem zullen missen, betwijfel ik. Maar voor ons en veel bezoekers was de maraboe een heel bijzondereVoor de dichter in dit essay geldt de opvatting dat het inzet- vogel.’ten van dieren als metaforische of symbolische entiteiteninzicht in het levende wezen zelf in de weg staat. Tegelijker-tijd echter is er het besef dat het tot de eigenschappen vande menselijke soort behoort, niet zonder metaforische, “Kennelijk was ik iets gewordensymbolische betekenissen te kunnen. Ook dát is biologie,zou je kunnen zeggen.In een aantal van zijn dierenverhalen is ook Koolhaas niet tussen mens enhelemaal aan zo’n symbolische betekenistoekenning ont-komen. Maar in het algemeen geldt toch voor zijn werk dathij inzicht heeft proberen te krijgen in wat er in zijn dieren vogel in”omgaat door zich in te leven in hun specifieke bestaanswijzeen op die manier uit zichzelf en dat andere wezen als het Beurskens heeft van deze tragische liefdesgeschiedenis eenware een hybride te vormen, die het hem mogelijk moet mooi verhaal gemaakt, door zich als een ‘ik’ in de maraboemaken te verstaan, en door middel van de verbeelding te te verplaatsen, in het ironische bewustzijn dat dat niet zouervaren, hoe het, nee niet primair voor hem als mens, maar kunnen zonder antropomorfisering van die vogel. En dusvooral toch voor de vleermuis die hij zich inbeeldde, zou zijn ook met opzettelijke, humoristische overdrijving van deom vleermuis te zijn. ongerijmdheden die zoiets kan opleveren. ‘Kennelijk was ikAls ik me niet vergis heeft hij dat fundamentele verlangen, iets geworden tussen mens en vogel in.’ En zo iemand wordtde motor van zijn artisticiteit, op ‘symbolische’ wijze tot dan verliefd op een wezen dat weer iets ánders is, namelijkuitdrukking gebracht in op het eerste gezicht ongewone een rund.situaties, zoals in die schitterende novelle Corsetten vooreen libel (1970), het verhaal van de liefde tussen een libel eneen forel. Een liefde die de leer der soorten aan haar laars In Maar waar is het drama confronteert Beurskens zichzelflapt. Libel, forel en menselijke verteller onderhouden er, en zijn lezers nogmaals met dit verhaal, door het in zijnrond paring en sterven, een veelbetekenende driehoeks- essay te integreren en verder te onderzoeken. En door inrelatie. dat verband vragen op te werpen over, zoals Koolhaas dat noemde, de ondeelbaarheid van het leven. En van de dood. Leven en dood is wat aan alle aardse wezens gemeenschap-De enige hieraan verwante Nederlandse schrijver is Huub pelijk is.Beurskens met zijn verhaal De maraboe en de koe uit Voor Koolhaas paste die ondeelbaarheidsgedachte in eenDe Echoïst: een in Artis gesitueerde geschiedenis van een vitalistische levensleer. Alle soorten, beter: alle levendemaraboe die smoorverliefd is op een jonge watoessikoe. wezens zijn levensvormen. Vormen van één en hetzelfdeEen acht kilo zware gekortwiekte vogel dus, die verslingerd leven. Hoe zo’n doorgaande levensstroom te concipiëren?is aan een ‘groot vierpotig, indrukwekkend gehoornd zoog- Geen biologische analyse is tegen die bijna metafysischedier’. vraag opgewassen. Termen als vitalisme en ‘élan vital’Beurskens, die maraboe en koe zelf in Artis meer dan eens worden door biologen vermeden. Voor wetenschappelijkobserveerde, baseerde zijn verhaal mede op een artikel onderzoek bieden zij immers geen enkel perspectief.van Titia Davids in het tijdschrift Artis. Hij citeert daar Schrijvers kunnen wat dat betreft vrijer hun gang gaan;ook uit: zij hoeven onbeantwoordbare vragen niet als zinloos te‘Een aantal keren heeft hij een nest voor Monique gemaakt. bestempelen.Hij begon het nest naar haar toe te brengen. De koe at het Verhalen als die waarover ik hier gesproken heb, gaan, hoenestmateriaal op en ging meerdere keren per dag ergens verschillend ook, in laatste instantie over eerbied. Eerbiedanders liggen. Dus sjouwde de maraboe telkens opnieuw voor wat we ook in onszelf niet begrijpen: wat die levens-takken naar haar toe. Verder legde hij hooi en andere zaken stroom nu eigenlijk is. Literatuur is, ook al omdat ze nietwaarvan hij dacht dat ze die lekker zou vinden voor haar generaliseert en abstraheert, op zijn minst complementairsnoet. […] aan wetenschap.
  • 28. 28 WENDE“Ons dieet is geen oplossing om de wereld te voeden, het is een manier om rijke mensen te voeden”
  • 29. 29Tekst: Matthijs Sienot* | Beeld: Marco Bakker** Peter Singer over de spin-off van zijn baanbrekende werk Animal Liberation: A New Ethics for our Treatment of Animals MIDDEN JAREN ZEVENTIG WAS EEN PARTIJ VOOR DE DIEREN EVEN ONDENKBAAR ALS EEN DIERENPOLITIE. DE HEERSENDE OPVATTING WAS DAT MENSEN SUPERIEUR WAREN AAN DIEREN. DE AUSTRALISCHE FILOSOOF PETER SINGER DAAGDE DIT DENKBEELD UIT MET ZIJN KLASSIEKE WERK ANIMAL LIBERATION: A NEW ETHICS FOR OUR TREATMENT OF ANIMALS. DAARIN STELDE HIJ DAT DIERENRECHTEN EEN ROL MOETEN SPELEN BIJ ONZE MORELE OORDELEN OVER GOED EN SLECHT HANDELEN. CENTRAAL PUNT ZOU HIERBIJ MOETEN ZIJN: ‘HET LIJDEN DAT WE MET ONZE DADEN KUNNEN VEROORZAKEN BIJ ANDERE LEVENDE WEZENS.’ Singer wist ons denken over dieren al te veranderen, nu ons doen nog Zijn baanbrekende benadering leverde Nog erger is de situatie in de vleesindustrie waar jaar- Singer lovende recensies op, maar ook kritiek. Sommige lijks vijftig miljard dieren worden gedood voor vleesconsump- wetenschappers vonden bijvoorbeeld dat mensen wel degelijk tie. Ruim zeven keer de wereldbevolking. En dit aantal wordt speciale levende wezens zijn, omdat ze in staat zijn tot altru- snel hoger, nu ook China vlees wil eten. ‘Het is daar een teken isme en afspraken. Probeer maar eens een afspraak met een van rijkdom als je vlees kunt eten,’ zegt Singer, ‘maar het is koe te maken. Ook uit de theologische hoek klonk kritiek. onmogelijk dat de hele wereld net zoveel vlees gaat eten als De mens was immers als enige geschapen naar Gods beeld?! wij in het Westen. Ons dieet is geen oplossing om de wereld te voeden, het is een manier om rijke mensen te voeden. Singer schudt zijn hoofd licht en zegt: ‘Maar veruit de En die betalen bovendien niet eens de werkelijke kosten voor meeste wetenschappers waren het met me eens. In een vleesproductie, die wentelen ze af op anderen, zoals dieren en bespreking van de tweede editie van Animal Liberation, in mensen die lijden aan de gevolgen van klimaatverandering.’ 1990, in het gezaghebbende London Review of Books, stond bijvoorbeeld dat de principiële discussie over dit onderwerp Singer is daarom een vurig pleitbezorger van een vege- beslist was. Mijn gezichtspunt had gewonnen.’ Met nadruk tarisch dieet. Maar ook in de opkomst van flexitariërs, mensen wijst de vermaarde professor vervolgens op het publieke die slechts enkele keren per week vlees eten, ziet hij een succes van dierenrechtenactivisten die foto’s maakten van lichtpunt. ‘Slechts vijf procent van de wereldbevolking eet megastallen en dierproeven. ‘Dat zorgde voor heftige reacties vegetarisch, dus als we daar vijftig procent flexitariërs aan van afkeer. Zij raakten de emotionele snaar die nodig was om toe kunnen voegen, dan maakt dat natuurlijk een groot ver- het grote publiek te bereiken.’ schil.’ Veel belang hecht Singer verder aan een sterke dieren- rechtenbeweging in China. Die is er nog niet, al bezoekt hij er Het morele principe van dierenrechten mag tegen- wel organisaties die in opkomst zijn. woordig dan breed zijn geaccepteerd, het is nog lang geen praktijk. Jaarlijks worden wereldwijd bijvoorbeeld honderd Singer reist al veertig jaar de wereld af als dieren- miljoen dieren gebruikt bij dierproeven. Maar als we daarmee rechtenactivist. Onvermoeibaar blijft hij streven naar een miljoenen mensenlevens kunnen redden, dan is daar toch iets wereld waarin we in harmonie leven met dieren en de groei voor te zeggen?, opper ik. Singer is onverbiddelijk. ‘We weten van de wereldbevolking weten te beperken door welvaart en nooit vooraf hoeveel levens worden gered. Bovendien worden kansen eerlijker te verdelen. Al relativeert hij de bijdrage die veruit de meeste proeven gebruikt om ons leven slechts een hij hieraan zelf kan leveren. ‘Ik ben vooral een filosoof, geen heel klein beetje te verbeteren, voor schoonheidsproducten politicus of revolutionair.’ bijvoorbeeld.’ *Matthijs Sienot is publicist en uitgever van hetkanWel, de website over groener, eerlijker en leuker leven.**Marco Bakker is freelance portretfotograaf.
  • 30. 30 ANDER BEELD Tekst: Brigitte van Mechelen ZOLTÁN HORKAI EN ZIJN WOLVEN Beeld: Mona Lisa / LookatSciences / Hollandse Hoogte
  • 31. 31Zoltán Horkai en zijn wolven tijdensde opnames van de documentaireHumanimal door het Franseproductiebedrijf Mona Lisa.Horkai zelf is nog niet zo vaak ophet witte doek te zien geweest,zijn wolven wel. In de documentaireÖtzi bijvoorbeeld, of in Hollywood-films als Season of the Witch metNicolas Cage maar ook in reclame-spots voor bijvoorbeeld Bacardi.Sinds 1995 fokt en traint Zoltánwolven in het HORKAI AnimalTraining Center op 27 kilometervan Budapest. Zoltán leeft metde roedel samen en speelt met dewolven door hun gedrag te imiteren.Temmen is niet aan de orde, daar-voor zijn de dieren te onafhankelijk.Anders dan je zou denken wordt dewolf die het laagste in rang is, hetmeest gecast. De angst die het diertoont door zijn tanden te ontblotenwordt door mensen geïnterpreteerdals agressie ten top. Als gevaar.www.horkai.net
  • 32. 32 K AF EN KO RE N VERSLAGEN, SAMENVATTINGEN, REFLECTIES, STANDPUNTEN EN INZICHTEN WORKSHOP binnen de stad. Met andere onderzoekers wil de gang te gaan met het klimaatvraagstuk. S TA D S L A N D B O U W ASOM proberen betrouwbare cijfers te krijgen om van daaruit het ministerie van EL&I en de lokale Dus geen ontpoldering van bovenaf, maar draag- vlak ontwikkelen door samenwerking te zoeken EN JONGEREN bestuurders te benaderen met het idee stads- landbouw – als duurzame vorm van voedsel- met plaatselijke boeren, ondernemers en natuur- beschermers die vervolgens met eigen oplossingen Cijfers zijn (nog) niet beschikbaar, maar de trend productie en consumptie – daadwerkelijk te komen en onder voorwaarden bereid zijn mee te is onmiskenbaar: steeds meer jongeren leggen ondersteunen. werken. zich toe op stadslandbouw. Op vrijdag 28 mei, tijdens een speciale workshop van het programma- De workshop werd mede georganiseerd door “Geen ontpoldering van team Stad zoekt Boer van de Amsterdam School RoodNoot, een kunstenaarscollectief dat nauwe bovenaf” of Management (ASOM) en het stadserf betrekkingen stimuleert tussen de stad en het RootNoot in Leidsche Rijn (gemeente Utrecht), platteland. In hun monumentale boerderij, Dit idee is niet nieuw, en wordt zo nu en dan al passeerden verschillende vormen van stadsland- gelegen tussen de stad Utrecht en de nieuwe wijk uitgeprobeerd. Maar snel genoeg gaat het niet. bouw de revue. Leidsche Rijn worden exposities en voorstellingen Er is daarom meer nodig. Echt begrip voor belangen, georganiseerd. Ook is een permanente en bereidheid te blijven luisteren, ook als in de Het eigen balkon met tomatenplant en kruiden- tentoonstelling opgezet over ‘groei & bloei’ polder geluiden klinken die eigenlijk slecht uit- bak scoorde het hoogst. Wat grootschaliger zijn (www.roodnoot.nl). Het verslag van de workshop komen. Ook is inhoudelijk leiderschap nodig en lef de moestuinen dichtbij huis. Ook vrijwilligerswerk en een foto-impressie (stadslandbouw geeft om voor bepaalde uitkomsten te durven staan, op schooltuinen en macrobiotische tuinen kwam fun!) is te vinden op www.asom.org. juist als vakbroeders het niet met je eens zijn. in het vizier. Een opvallend initiatief kwam van En daarnaast moeten de sommen kloppen, zowel Utrechtse studenten die op de Uithof met steun Tekst: Giep Haagoort (1948) is cultureel ondernemer technisch als financieel. hoogleraar en lector Kunst en Economie aan de van het universiteitsbestuur in september een Universiteit Utrecht en de Hogeschool voor de Kunsten Een ingewikkelde paradox: klimaatsommen gaan heuse moestuin gaan aanleggen om zo het Utrecht. Hij is de oprichter van ASOM. immers over de toekomst, en zijn dus per definitie kweken van duurzaam voedsel onder de aandacht met grote onzekerheden omkleed. Des te meer van medestudenten te brengen. reden om geen genoegen te nemen met broddel- OPEN BRIEF werk en daarop gebaseerde populistische“Verticale landbouw dankzij wentelramen” BERICHT AAN DE uitspraken. Tijdens de workshop nam kunstenares Valerie DELTACOMMISSARIS In een eerste reactie op ‘de brief’ wees de delta- commissaris nadrukkelijk op de spanning tussen van Leersum de deelnemers mee naar het land Het klimaat verandert. (Hoe snel en in welke bruisende planvorming in de delta, en de harde van de verbeelding: creëer je eigen stadsboerderij mate is onderwerp van heftig debat.) De strijd politieke strijd die hoe dan ook in Den Haag en laat zien hoe stadslandbouw aanstekelijk tegen klimaatverandering is al begonnen. gevoerd moet worden. Daar gaat het om geld, om werkt. De meest originele gedachte kwam van In Nederland, gedeeltelijk onder de zeespiegel bezuinigingen, om macht. Het feit dat het Natio- een duo dat een compleet ‘wentelraam’ ontwierp gelegen, is deze strijd bijna altijd een strijd naal Bestuursakkoord nu dreigt te sneuvelen op met mogelijkheden van verticale landbouw op de tegen of om water. Maar is onze manier van strijd met de gemeenten over sociale werkplaatsen hoogste verdiepingen van flats in de stad. Andere besluitvorming wel snel en doortastend is in dat verband veelzeggend. Immers, het – weinig creatieve initiatieven trokken eveneens de aan- genoeg om reële problemen het hoofd te bekende – waterdeel van het akkoord, gesloten dacht zoals dakboeren en guerrilla gardening. bieden? met de waterschappen, is wel ondertekend en komt op de helling te staan als het hele akkoord De workshop opende met de vaststelling dat Aan plannen geen gebrek. En met de aanstelling niet doorgaat. Zo lijdt de strijd tegen de klimaats- meer aandacht voor stadslandbouw om de van een deltacommissaris (Wim Kuijken) is er ook verandering aan gebrek aan politieke urgentie wereldwijde voedselcrisis en de verhoging van een boegbeeld en een motor om de plannen uit en gaat ten onder in de waan van de dag. voedselproductie van onderop te lijf te gaan te voeren. Op regionaal en lokaal niveau wordt een noodzaak is. Het is niet gebruikelijk om bij er druk geklust aan duinen, dijken en rivieren. Tekst: Martine Leewis is bestuurskundige, arabist en historica. Binnen ARCADIS leidt zij het team stadslandbouw direct aan jongeren (tot 25 jaar) Maar is dat genoeg? ‘omgevingscoalities’. te denken maar de workshop liet zien dat het Martine Leewis en Harm Albert Zanting maken Harm Albert Zanting is waterexpert en werkt(e) een goede keuze was. zich zorgen en schreven het boek Klimaat voor aan grote projecten zoals ‘Ruimte voor de Rivier’. Bij ARCADIS heeft hij de marktgroep Delta’s & Binnen de workshop zijn plannen voor de toe- Waterlanders, een open brief aan de Delta- Rivieren opgebouwd. komst ontwikkeld zoals bijvoorbeeld een commissaris. campagne om in 2015 de stad voor tien procent In hun boek raden de auteurs de deltacommissaris zelfvoorzienend te maken. Hoe je dat gaat meten aan meer aansluiting te zoeken bij ‘uitvoerings- Klimaat voor waterlanders Martine Leewis is trouwens nog de vraag. ASOM schat het per- coalities’. Ondernemende mensen, die lokaal, en Harm Albert Zanting – Uitgeverij Eburon centage nu op één procent, inclusief volkstuinen vanuit hun eigen belang bereid en in staat zijn aan ISBN 978 90 597 2518 8 – Prijs: € 17,50
  • 33. 33IMAGO KWESTIEGROEN DRANKJE TEGENCOLLECTIEVE GEKTEIncidenten als de uitbraak van de EHEC-bacte- heid richting komkommer wees is duidelijk dat er door supersnelle sociale media als facebook enrie afgelopen zomer zullen vaker gaan voor- maar een klein zetje nodig is om een hele groep twitter, is afwachten geen optie, je moet hande-komen, denkt voedseltechnoloog Wouter de telers over de rand van de afgrond te duwen. len. De Heij: ‘Het is totaal onduidelijk wie bij crisesHeij. ‘De overheid draagt daar aan bij door de ‘De tuinbouwsector staat er al slecht voor sinds als deze het woord voert of de regie in handenschaalvergroting in de tuinbouwsector nog de financiële crisis. Er is sprake van een “food- neemt. Als in een stad brand uitbreekt ligt er eensteeds te stimuleren. De risico’s voor de voed- bubble”: door banken gefinancierde overproductie. protocol: die heeft de regie, die voert het woord.selveiligheid nemen hierdoor toe. En het ver- De meeste tuinders hebben miljoenen euro’s Maar wie doet dat bij een voedselcrisis? Hettrouwen in ons eten neemt bij elk incident af.’ schuld bij de bank, geen eigen vermogen en een ministerie van Economische Zaken, Landbouw en inkomen op bijstandsniveau. Alleen al bij de Innovatie? Dat van Volksgezondheid? De nieuweIneens was daar een smoothie met de naam Rabobank Westland staan op die manier miljar- Voedsel- en Warenautoriteit? Het Voedings-‘Komop!’: een fris groen drankje van Nederlandse den euro’s uit: als de tuinders failliet gaan is er centrum? Het Productschap Tuinbouw? Of dekomkommers. Bedenker is Wouter de Heij van niets om die schulden te voldoen. Tegelijkertijd supermarktbranche misschien?’Top bv, een bedrijf in voedselproductontwikke- gaan sinds de crisis de eisen van de banken In Duitsland bestaat zo’n protocol kennelijk ookling. De Heij vond het na een paar weken ‘EHEC- omhoog en is het steeds moeilijker voor tuinders niet. De Duitse minister van Volksgezondheidhysterie’ tijd om het beschadigde imago van de om hieraan te voldoen.’ kreeg in mei fikse kritiek te verduren omdat hijkomkommer op te vijzelen en vooral: de tuinders Die situatie is volgens De Heij ontstaan ‘omdat Spaanse komkommers te snel als de schuldigeeen hart onder de riem te steken. Hij was in Venlo boeren de afgelopen decennia gek zijn gemaakt aanwees. De Heij: ‘En wat doet de Nederlandsegeweest bij Frankort & Koning, Nederlands door de Wageningse boodschap dat de schaal minister Schipper? Zij doet een maand later exactgrootste groente- en fruitexporteur naar Duits- groter en groter moet, terwijl de consument daar hetzelfde door de kiemgroenten de schuld teland, die zat opgescheept met 500.000 kilo helemaal niet om vraagt. Die wil juist “lekker geven. Collectieve gekte is dat, die voorkomtonverkoopbare komkommers (waarde: € 0,00 en uniek”. Maar door hun miljoenenschulden uit incompetentie en politieke druk: de ministerper stuk). De Heij sloeg aan het bellen en even hebben tuinders geen geld voor innovatie.’ moet laten zien dat ze iets kan doen. Ik ben geen De Heij, een actieve twitteraar en blogger, ergert crisismanager, maar openheid is in dit soort“500.000 kilo zich eraan dat bij onderzoek voor de land- en tuin- gevallen altijd beter: gewoon blijven zeggen dat bouwsector in Nederland geen sprake is van een je het niet weet. Anders schaad je het vertrouwen vrije markt. ‘Er gaat jaarlijks gewoon 160 miljoen van de consument enorm. Groenten zijn ineens onverkoopbare euro rechtstreeks van het ministerie naar Wage- ningen. En juist hun ene credo van de schaal- gevaarlijk – onzin natuurlijk. Van alle incidenten met voedsel heeft ongeveer een procent met komkommers” vergroting heeft geleid tot overproductie en een grote afhankelijkheid van export. Wij consume- groenten te maken, terwijl dat bij vlees en vlees- waren rond de vijfentwintig procent zit.’ ren twintig procent van wat we produceren,later was het ‘Komop’-drankje een feit. Staats- tachtig procent is voor de export. Als je dan De boodschap van de ‘Komop-smoothie’ is eigen-secretaris Bleker van landbouw nam eind juni de een vertrouwenscrisis hebt, zoals met de EHEC- lijk: Kijk eens, ook als het slecht gaat is er ruimteeerste smoothie in ontvangst. De opbrengst van bacterie, loopt dat systeem volkomen vast.’ om te innoveren. ‘Maar ja, van de 1200 telersde 40.000 flesjes (à twee euro per liter) moet ‘Komkommers zijn bulkproducten geworden heeft er tot nu toe één belangstelling getoondten goede komen aan een innovatiefonds voor zonder eigen identiteit; daardoor komt de hele om verder te gaan met het product. Dat zegt welde komkommersector. sector in een kwaad daglicht te staan bij één inci- iets over de creativiteit in deze branche.’Het startbedrag is misschien ‘peanuts’ gezien dent. De kans dát er iets gebeurt in het Westlandde tientallen miljoenen schade die de telers leden is kleiner geworden de afgelopen jaren, maar Tekst: Andrea Bosman is journalist en redacteur bij dagblad Trouw– en waarvoor een Europees noodfonds is opge- het e ect áls er iets gebeurt is gigantisch. Zoricht –, maar zo’n innovatiefonds vindt De Heij zo beschouwd is de voedselveiligheid afgenomen.’mogelijk nog harder nodig. Want de komkommer Tegelijkertijd lijken overheidsinstellingen steedsheeft het moeilijk. Sinds de beschuldigende minder goed te weten hoe te handelen in geval Volg de verwikkelingen rond de smoothie opvinger van de Duitse minister van Volksgezond- van crisis. Incidenten komen sneller in de pers en www.komop.net of via twitter op @komopnu.
  • 34. 34 K AF EN KO RE N Tekst: Monique Janssens* | Beeld: Jos Collignon** DEBAT Onze schizofrene omgang met dieren ‘De dierenrechtenbeweging heeft gefaald,’ wij-zij-denken verklaart dat we dieren van een stonden? Herzog denkt dat mensen een sterk stelt Hal Herzog, ‘door te trachten met logica zelfde soort verschillend behandelen. Neem het vermogen hebben om iets wat onder hun ogen het grote publiek te bewegen tot een betere konijn: we knu elen het huisdier, kwellen het gebeurt niet te zien. omgang met dieren. Je komt er niet met proefdier, bejagen het wild, villen en eten het Wat moet er dan gebeuren? De argumenten inzicht in soortisme: discriminatie van dieren productiedier. voor vegetarisme zijn talloos: welzijn, recht op omdat zij niet van onze soort zijn. Meer kans Ook cultuur blaast haar partijtje mee. In het leven, eerlijke voedselverdeling, opwarming van slagen heeft inspelen op emotie: de Westen vinden we een pup lief en knu elen van de aarde, gezondheid, ziekteverspreiding, afkeer van bloederig rood vlees en de vrees hem. In oostelijk Azië vinden ze hem lekker voor de eigen gezondheid.’ Dat is zijn en een moslim gaat er met een boog omheen. “Niet logica maar emotie zal standpunt in een vriendelijk debat met de En welvaart speelt een rol. De hond als huisdier Nederlandse filosoof Erno Eskens afgelopen is het Westen van de bovenklasse naar de ons van vlees afhouden” voorjaar in de Rode Hoed. middenklasse verhuisd. Herzog onderzoekt als antropozoöloog de Soms kunnen intelligente dieren op meer consi- resistente bacteriën… Echter, rationele argu- verhouding tussen mens en dier. Hij is in deratie rekenen. Echter, onze kennis van de menten bleken geen oplossing. ‘Dat maken Nederland vanwege zijn pas vertaalde boek intelligentie van dieren is nog zeer beperkt. filosofen elkaar wel wijs, maar die behoren dan Some we love, some we eat, some we hate. Wie weet dat de octopus een gevonden kokos- ook tot een aparte soort,’ grapt Herzog. ‘Sinds nootschil meeneemt om er een schuilhut van Animal Liberation van Peter Singer zijn we Dat we van dieren houden is instinct. Dieren te maken? Bovendien laten we ons er maar alleen maar meer vlees gaan eten.’ Herzog met grote ogen lijken op baby’s. We zijn gepro- beperkt door beïnvloeden: het slimme varken meent dat inspelen op emotie kans maakt grammeerd ze te koesteren en beschermen. zit toch in de stal. veranderingen in ons eetpatroon te bewerk- Voor andere dieren zijn we instinctmatig bang. stelligen. De reuzenpanda met zijn grote oogvlekken kan “Een grote zak bruin slijm” Toevallig kreeg uw verslaggever enkele dagen op meer bescherming rekenen dan de Chinese na het debat de kans om Peter Singer persoon- reuzensalamander – volgens Herzog ‘een grote Huisdieren zien we dagelijks, dieren in de lijk om een reactie te vragen. ‘Emotie is een zak bruin slijm’. vee-industrie nooit. Als ze op televisie komen, prima middel om je beredeneerde doel te Mensen hebben bovendien een natuurlijke zappen we weg. Zouden we anders consumeren bereiken,’ vindt hij, maar: ‘doe de feiten geen neiging te denken in termen van wij en zij. Dit als de stallen met een glaswand aan de snelweg geweld; dat werkt averechts.’ *Monique Janssens is communicatie adviseur en tekstschrijver.* *Jos Collignon is tekenaar en cartoonist en maakt sinds 1992 politieke prenten voor de Volkskrant. In januari 2010 won hij de Inktspotprijs voor de beste politieke tekening.
  • 35. [ ] Visies van hedendaagse internationale kunstenaars op natuur in een eenmalige tentoonstelling bijeengebracht in het Kröller-Müller Museum Windflower, Perceptions of Nature is een tentoonstelling waarin het Kröller-Müller Museum de natuur opDe volgende kunstenaars zijn met werk in de tentoonstelling een specifieke manier centraal stelt: natuur als een kwetsbaar vertegenwoordigd: gegeven in een moderne wereld vol individualisme, materieel Lothar Baumgarten Rheinsberg, Duitsland, 1944 gewin en jachtigheid. Het onderwerp is in breed perspectief geplaatst en ingebed in een rijkdom aan culturele achtergronden. Cai Guo-Qiang Quanzhou City, China, 1957 Met grote zorg zijn hedendaagse kunstenaars uit verschillende werelddelen en verschillende culturen - westerse en niet-westerse - Mark Dion New Bedford, MA, USA), 1961 bijeengebracht die zich op een uitgesproken manier verhouden tot natuur en dit ook laten doorklinken in hun werk. Het gaat Peter Doig Edinburgh, Schotland, 1959 daarbij om kunstenaars die op een kritische manier de wereld beschouwen, zich bewust zijn van de wereldwijd groeiende Mario García Torres Monclova, Mexico, 1975 aandacht voor de toekomst van de natuur en de duurzaamheid van de aarde, en deze actuele problematiek verbinden aan tradities en Kimsooja Taegu, Korea, 1957 zienswijzen afkomstig uit diverse beschavingen, om zo een nieuw toekomstbeeld te creëren. Tetsumi Kudo Osaka, Japan, 1935 –Tokyo, Japan, 1990 De uitkomst is een tentoonstelling van 12 heel verschillende visies op natuur/cultuur, verbeeld in sculpturen, installaties, Charly Nijensohn Buenos Aires, Argentinië, 1966 videopresentaties, tekeningen, schilderijen of combinaties hiervan. De werken staan verspreid over de zalen en gangen van het museum Yoko Ono Tokyo, Japan, 1933 te beginnen met een magistraal bloemboeket van de Nederlandse kunstenaar Willem de Rooij in de eerste zaal. Tekstsculpturen van Marco Pando Quevedo Lima, Peru, 1973 Yoko Ono, Pieces genaamd, lopen als een poëtische draad door de tentoonstelling. Geplaatst op de grote ramen van het gebouw, Willem de Rooij Beverwijk, Nederland, 1969 verbinden zij binnen en buiten. Bij de tentoonstelling verschijnt een gelijknamige publicatie, uitgegeven Liang Shaoji Shanghai, China, 1945 door NAi Uitgevers (ISBN 978-90-5662-836-9, Engelstalige editie). Speciaal voor de lezers van dit magazine is een all-in arrangement samengesteld en geldt een korting van 10% op het gehele assortiment in de museumwinkel van het Kröller-Müller Museum. Voor meer informatie over de tentoonstelling, deze actie 9 oktober 2011 – 15 januari 2012 en het printen van de actiecoupon, ga naar: www.kasteelgroeneveld.nl/GRNVLD. www.kmm.nl
  • 36. 36 OOGST Tekst: Els de Baan* Mode &duurzaamheidOver hergebruik, reductie en slow fashionMode is per definitie voortdurend aan verandering doch betreft het nieuw gemaakte kleren waarbij hergebruik van materialen niet aanonderhevig en modekleren gaan dus slechts korte tijd de orde is.mee en zijn zodoende weinig duurzaam. Het begrip Precies twintig jaar geleden werd in modeland het denken over hergebruik actueel. Een inter-‘duurzaam’ zorgt hier dus voor bijna Babylonische nationaal seminar over ‘mode en milieu’ vroeg Europese academiestudenten om inventievespraakverwarringen. Wat is duurzame mode eigenlijk? oplossingen aan te dragen voor de op hol gesla- gen mode en de daaraan klevende voortdende-We verslijten lang niet alle omloopsnelheid van kleding wordt terug- rende milieubelasting. Studenten van Oslo totkleding van de gemiddeld ruim tien kilo die we gebracht en er geen sprake is van seizoens- Madrid meenden dat we eenvoudigweg teveeljaarlijks per persoon aanscha en. Veel ervan gebonden mode. kleren produceerden en de afval klerenbergwordt vlotjes afgedankt en ingeruild voor een inmiddels reusachtig moest zijn. Het woordvolgende trend. Tips om ‘duurzaam geprodu- ‘hergebruik’ werd verheven tot mantra. Totceerde’ kleren aan te scha en, er langer mee te Tot enkele decennia terug was men zeer zuinig hun verbijstering meldden wetenschappers terdoen of slechts enkele stuks van goede kwaliteit op de kostbare textiel, en kledingstukken plekke dat het milieuprobleem helemaal niette kopen, vliegen ons om de oren. Ook films over werden eindeloos hersteld of omgezet in een in die vermeende klerenberg zat maar in deerbarmelijke arbeidsomstandigheden waaron- ander product. Een oude trui werd uitgehaald productie van kleding. Vooral de productie vander kleding wordt geproduceerd, symposia over en de wol opnieuw verwerkt, verschoten gordij- de tot dan toe onverdachte materialen wol,duurzaamheid en ‘groene’ kledingwedstrijden nen en herencolberts werden gekeerd zodat ze katoen, linnen en zijde was zeer schadelijk.proberen ons aan het denken te zetten over nog een tijdje meekonden en een hemd werd Dit vanwege het noodzakelijk gebruik van ont-‘schoon’ en bedachtzaam fabriceren en consu- poetslap. In de loop van de twintigste eeuw smettingsmiddelen, verfsto en en chemicaliënmeren. werd textiel steeds goedkoper en de omloop- waarmee de bewerkingen van vacht of plant totIn de mode zien we nu drie grote duurzaam- snelheid van kleding stijgt enorm. Hergebruiken kledingstuk gepaard ging. Toentertijd warenheidsrichtingen. Ten eerste hergebruik of van textiel is geen noodzaak meer. In de jaren er kleinschalige proeven gaande met het aanrecycling. Ten tweede een ander gebruik van zestig en zeventig duikt hergebruik in het de akkers toevoegen van kleursto en, zodatgrondsto en en productie. Denk bijvoorbeeld modebeeld onder termen als ‘vintage’ en ‘retro’ katoen reeds gekleurd van het veld zou komenaan eco, organische en biologische sto en echter weer op en grootmoeders kleding krijgt en vervuilende verfprocessen konden worden– eerlijk of puur genoemd –, productie zonder een tweede modeleven. Tegenwoordig ademt overgeslagen. Tot op heden zijn deze experi-bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Ook vintageconfectie doorgaans de sfeer van toen menten niet succesvol, de vaak fletse kleurenaandacht voor teelt, verwerking en arbeids-omstandigheden valt hieronder. *Els de Baan is kunsthistoricus, gespecialiseerd in mode, kostuum en textiel, docent modebeschouwing aanTot slot is er ‘slow fashion’, waarbij kwaliteit de Hogeschool van Rotterdam en Den Haag en freelance modejournalist voor Trouw. Onder haar bedrijfsnaamen ambachtelijkheid van belang zijn, de ‘Changeant’ taxeert zij kleding en textilia voor musea en particulieren.
  • 37. 37sluiten lang niet altijd aan bij heersende mode- voeren inmiddels bescheiden organische Monique van Heist een eigen ‘hello fashion’tendensen. Uit recent onderzoek blijkt dat 65% kledingcollecties en diverse labels, waaronder systeem, een serie kledingstukken die losstaatvan de weggegooide textiel geschikt is voor de Nederlandse Kuyichi en Mud Jeans die zich van het voortjakkerende modestelsel. Haardirect hergebruik (tweedehands circuit) of volledig richten op duurzame consumenten- motto: liever kiezen voor minder maar goed,voor recycling door de vezels te verwerken in kleding. dan kiezen voor meer en van slechte kwaliteit.nieuwe producten zoals isolatiemateriaal, De kledingtoepassingen van alternatieve, Volgens Van Heist heb je genoeg aan bijvoor-sokken, kussens, knu els en vaatdoekjes. Het recyclebare grondsto en zoals bamboe, beeld één goede broek, feestjurk, shirt en jasje.verwerken van bestaande kledingstukken of hennep, kokos, ananasblad, eucalyptus, soja, Dat ideale kledingstuk blijft in haar systeemsto en tot nieuwe outfits zijn voor enkele stuks boomschors en brandnetels komen langzaam onbeperkt leverbaar.wellicht lonend, maar voor de confectie is het uit de kinderschoenen en ontwikkelen zichnauwelijks een optie: te bewerkelijk en te duur. gestaag richting betaalbare confectiemarkt. Ook uit een onverwachte hoek komt een duur- “Het milieu- zaamheidoplossing: polyester neemt als basis-Modeontwerper Jan Taminiau is zo’n inciden- materiaal voor kleding momenteel een enorme probleem zattele hergebruiker. Het door prinses Máxima vlucht. Ondanks de slechte a reekbaarheid isgedragen postzakkenjasje is gemaakt van échte, de productie ervan relatief ‘schoon’ en kan het helemaal niet ingebruikte, Nederlandse postzakken en is materiaal worden hergebruikt. Nu de grond-inmiddels verheven tot een icoon. Voor de aan- sto enprijzen van katoen, wol en vlas maar de klerenberg”komende Floriade in 2012 belooft hij wederom blijven stijgen lijkt polyester een goudenenkele outfits van hergebruikte materialen te kledingtoekomst tegemoet te gaan. Menige In Italië komt een tendens op gang om inrealiseren. confectiecollectie zal aanstaande winter voor ambachtelijk vakmanschap te investeren inOp wat grotere schaal worden bijvoorbeeld een aanzienlijk deel uit polyester bestaan. plaats van in technologie. Uit failliete textiel-unieke tassen gemaakt van afgedankte vracht- bedrijven worden oude bedrijfsmachineswagenzeildoeken (Freitag), van autobanden of ‘ ’ opgekocht om materialen en producten tevan aluminium treklipjes van frisdrankblikjes. ‘Langzaam’ en ‘mode’ lijken nogal met elkaar in maken ‘die niemand meer kan maken’ en deMaar echt zoden aan de dijk zet dat niet. Op tegenspraak. Want mode is juist ‘fast’ en net als herwaardering voor het vakmanschap deeen ander niveau zoekt megakledingconcern ‘fast food’ relatief goedkoop. Maar naast ‘slow boventoon voert.Benetton naar hergebruikoplossingen. Plastic food’ (met liefde, tijd en aandacht bereid eerlijk Duurzaamheid en mode gaan op diverse fron-tasjes worden vervangen door papieren en door voedsel) is ook ‘slow fashion’ in opkomst. ten momenteel dus al hand in hand. Toch zullenhet invoeren van kleerhangers die gemaakt zijn Dergelijke mode onttrekt zich aan de goedkope, de consument en de doorgaans op geld belustevan kneedbaar, volledig biologisch a reekbaar hijgerige massaproductie. Kwaliteit, duur- mode-industrie nog een enorme slag moetenhout dat kan worden hergebruikt, streeft het zaamheid en aandacht voor het ambacht staan maken. De mode mag dan snel veranderen, hetbedrijf ernaar om dit jaar het milieu wereldwijd hoog in het vaandel. Seizoensgerichte kleding modesysteem zelf en het consumentengedragmet zeshonderd ton minder plastic te belasten. produceren is taboe, bedachtzaam produceren zijn niet zomaar om te buigen. Het pleit zal opGrote concerns zoals H&M, C&A en Hema een must. Zo ontwikkelde modevormgeefster korte termijn dan ook niet zijn beslecht. 2 4 Campagnebeeld Bgreen, Benetton . Escama clutch, model Leda. OAT volledig afbreekbare schoen. Afgedragen exempla- ren deponeren in de groenbak of begraven in de tuin: er zullen bloemen uit groeien… Prinses Máxima in post- zakkenjasje van Jan Taminiau, Opening Modebiënnale . 1 3
  • 38. 38 OORSPRONGDe KLEUREN Rood, geel, oranje, groen,bruin, gestreept of zelfs paarsTomaten zijn rond en rood!Een waarheid als eenHollandse koe, toch? Tochis er niks van waar. Tomatenzijn rood, geel, oranje, groen,bruin, gestreept of zelfspaars. Ze zijn rond, eivormig,geribbeld, zo groot als eengrapefruit of zo klein als eendruif. Maar één ding staatvast: als het een Nederlandsetomaat is, is-ie lekker – engifvrij.
  • 39. 39Tekst: Loethe Olthuis* | Beeld: Beeldbank GroentenFruit Bureauvan de NederlandseTOMAAT ‘We telen hier 64 verschillende soorten Italiaanse pruimtomaten of pomodori, mini-flestomaatjes tomaten, die allemaal ook door andere Nederlandse of rode en gele cherrytomaatjes.’ Het duizelt me nu al. Maar tomatentelers worden gekweekt,’ vertelt Jos van Mil, alle tomaatsoorten liggen uitgestald als een kleurig en eet- die ons rondleidt door Tomato World, de 1500 m2 grote baar schilderspalet en ik mag proeven. Goed, eerst maar die ‘etalagekas’ voor de Nederlandse tomatenteelt. ‘Hier staan prachtige zonnebloemgele trostomaten. Mmm, pittig, fris, alle rassen bij elkaar, maar normaal gesproken heeft elke tikje zoet. De rode mini-trostomaatjes: zo zoet en geurig als teler zich gespecialiseerd in een enkele variëteit omdat snoepjes! De roze Japanse tomaten zijn bijna honingachtig, iedere tomatensoort zijn eigen eisen stelt aan temperatuur, maar iets minder fris (omdat ze minder zuren bevatten, zegt vochtigheid of voeding. Door je te richten op één soort kun Jos) en die prachtige, groenrood geribbelde Coeur de Boeuf- je die tomaten precies geven wat ze nodig hebben, waardoor tomaten zijn stevig, rood en sappig als… ja, een goede bief- je een betere kwaliteit vruchten krijgt en een hogere stuk, maar dan verkleed als toptomaat. Nauwelijks sap of opbrengst. Zo zijn er telers die, zoals ik zelf, tommies pitjes, dit moet de ideale saladetomaat zijn. Of… op de bar- (mini-pruimtomaatjes) kweken, vleestomaten, of bijvoor- becue misschien? Mijn culinair gepeins wordt doorbroken beeld rode, oranje of gele trostomaten, bruinrode kumato’s, door Brenda Kouwenhoven van het GroentenFruit Bureau,* Loethe Olthuis is journalist. Publiceert over duurzaamheid, milieu en dieren. Sinds 2007 schrijft ze voor de rubriek De Volkskeuken. Olthuis heeft tien boeken op haar naam, hoofdzakelijk over koken en aanverwanten.
  • 40. 40 OORSPRONG die me vergezelt op deze tomatenwandeling. ‘Klopt, alle TOMATEN EN GEZONDHEID tomatenrassen hebben een andere smaak, textuur en geur,’ Tomaten zijn erg gezond. Ze bevatten kalium, antioxidanten, vezels, vertelt ze. ‘Daardoor kun je ze inderdaad op verschillende vitamines C, A, B en mineralen, maar geen vet en weinig calorieën. manieren gebruiken: bijvoorbeeld als ‘snoepje’, op brood Er zijn aanwijzingen dat tomaten kunnen beschermen tegen bepaalde of geroerbakt.’ vormen van kanker en… tegen zonnebrand! We lopen langs rijen en rijen tomaten, telkens een andere zijn met substraat. Steenwol, dat via een vernuftig computer- soort. De honderden planten filteren het licht tot een gestuurd druppelsysteem de planten precies die hoeveel- onderwaterwereld, doorspikkeld met rode, gele en oranje heid water met daarin opgeloste meststo en geeft die ze vruchten als glanzende tropische vissen. Als je toevallig een nodig hebben voor een optimale groei: een soort ‘maaltijd tomatenplant aanraakt, prikkelt de kruidige tomatengeur op maat’. De tomaten krijgen vooral regenwater, dat wordt je neusgaten. Sommige planten lijken wel bomen. Ze gaan verzameld in grote bassins. Het water dat overblijft nadat tien, vijftien meter de lucht in: ik moet mijn hoofd achter- de planten hebben gedronken, wordt weer opgevangen, over buigen om de toppen te zien. Nieuwe vruchten groeien gezuiverd en opnieuw gebruikt. Er gaat niets verloren. vooral bovenaan, maar hoe kun je die ooit plukken? ‘Kijk,’ ‘Computers zijn niet meer weg te denken in de Nederlandse wijst Jos, ‘zie je die kluwen stengels onderaan de planten? glastuinbouw,’ vertelt Jos. ‘Het computersysteem meet Dat zijn allemaal tomatenstengels die geen vrucht meer voortdurend de temperatuur (die tussen 18 en 20 °C moet geven. De planten worden langs dunne kabels gedraaid en zijn), de luchtvochtigheid (bij droge lucht sluiten de cel- terwijl ze groeien, langzamerhand omlaag en een stukje ver- mondjes van de planten zich en ‘ademt’ de plant moeilijker) derop getrokken. De lange onderste stengels vouwen zich en het CO2-gehalte in de kas. CO2, koolstofdioxide, zorgt dan vanzelf netjes op. Zo komt steeds het nieuwe groeideel voor een betere rijping en is daarmee dus ook een soort van de planten, met daaraan de volgende serie tomaten, let- meststof!’ Maar… CO2, dat is toch een schadelijk broeikas- terlijk binnen handbereik.’ gas? ‘Klopt,’ lacht Jos. ‘Maar CO2 is ook een belangrijk Nederlandse tomaten groeien niet in de grond, maar op onderdeel van fotosynthese, waarmee alle planten CO2 hangende goten van ongeveer een meter hoog, die gevuld en zonlicht omzetten in suiker en zuurstof. Zonder foto- synthese zou er geen leven op aarde zijn. CO2 wordt onder andere gevormd bij verbranding. Vroeger wekten wij CO2 “stevig, rood en op door extra te verwarmen, erg energieslurpend dus. Tegenwoordig is pakweg 60 procent van de Nederlandse sappig als… ja, een glastuinbouw aangesloten op een pijplijn, die de CO2 die vrijkomt bij de oliera nage van Shell in de Botlek naar de kassen brengt. Die koolstofdioxide zou anders in de goede biefstuk” atmosfeer terecht komen, maar nu maken onze planten er rijpe vruchten en zuurstof van!’
  • 41. 41De commerciële glastuinbouw in Nederland vindt plaats “Iedere tomaten- soort stelt zijnin verwarmde kassen. Voor van oorsprong mediterranegroenten als tomaten, komkommer en paprika is ons kikker-klimaat niet zo geschikt: zonder verwarming zouden zealleen in de zomermaanden groeien en vrucht dragen. Maaromdat ‘de consument’ – wij allemaal dus – het hele jaar door eigen eisen”tomaten wil eten, worden de plantjes ook ’s winters gezaaiden opgekweekt in kassen, die verwarmd worden door aard- komen ook CO2 en elektriciteit vrij. De warmte en CO2gas. Bovendien moeten de planten in de donkere maanden worden gebruikt om de kas te verwarmen en de tomaten teworden bijgelicht om rijpe vruchten te kunnen dragen. Dat laten rijpen en bijproduct stroom wordt ’s winters gebruiktkost erg veel energie en bovendien is aardgas een fossiele voor belichting, maar er blijft meer elektriciteit over danbrandstof, waarvan de voorraad eindig is. ‘Daarom hebben de telers kunnen gebruiken. Daarom verkopen telers diede meeste Nederlandse glastuinbouwtelers tegenwoordig stroom door aan energiebedrijven, die daarmee weereen zogenaamde warmtekrachtkoppelingsinstallatie elektriciteit aan huishoudens leveren. ‘Een WKK maakt(WKK),’ vertelt Jos. Een WKK, die gestookt wordt op aard- een warme kas een stuk energiezuiniger dan vroeger, toengas, heeft als hoofddoel: het opwekken van warmte. Daarbij de overtollige stroom niet werd gebruikt,’ zegt Jos. De recent ontwikkelde pictogrammen zijn namens de gehele tomatensector ontwikkeld door GroentenFruit Bureau. GroentenFruit Bureau wil met gerichte campagnes in binnen- en buitenland het imago van groenten en fruit versterken en de consumptie ervan bevorderen. De pictogrammen worden binnenkort geïmplementeerd op de winkelvloer. www.groentenfruitbureau.nl TOMATEN EN MILIEU De laatste decennia is er veel verbeterd in de glastuinbouw, vooral op milieugebied. Maar er is nog een lange weg te gaan en dat beseffen de telers ook. Zo is het energiegebruik van de teelt nog steeds heel erg hoog. Streven is om in 2020 energieneutraal te telen. Daarom wordt er geëxperimenteerd met gesloten kassystemen, waar energie en water in een kringloop worden hergebruikt; opslag van zomer- en dagwarmte; aanboren en opslag van aard- en grondwaterwarmte; energieopwekking uit afvalmateriaal en het gebruik van energiezuiniger verlichting, zoals led-lampen. De meest gebruikte substraatbodem, steenwol, kan weliswaar worden gerecycled, maar de productie ervan vraagt veel energie. Kokosvezel zou een mogelijk milieuvriendelijker alternatief kunnen zijn.
  • 42. 42 OORSPRONG , ook andere middelen, zoals de gele kleefstrips, waar de Hoe zit het eigenlijk met het gebruik van bestrijdings- vliegjes op af komen en aan vast blijven plakken, of potjes middelen in de tomatenteelt? Als tomaten van die zuidelijke die zwavel verstuiven tegen de schimmels. Andere bestrij- watjes zijn, zullen ze hier wel sneller last hebben van dingsmiddelen gebruiken we bijna nooit meer. En als we kwaaltjes dan, zeg, een groene kool. ‘Dat is waar,’ zegt Jos. ze moeten gebruiken, dan passen we ze heel beperkt en ‘Tomaten zijn niet alleen gevoelig voor insecten als witte plaatselijk toe. Daardoor zijn Nederlandse tomaten – en dat vlieg of luis, maar hebben ook last van schimmels als meel- geldt ook voor komkommers en paprika’s – ongeveer de dauw, botritis en phytostera. Maar toch spuiten we vrijwel schoonste die er zijn. En daar zijn we erg trots op.’ niet, dankzij onze vliegende arbeidskrachten: biologische gewasbescherming!’ En hij wijst naar een voorbijvliegende “Vliegende arbeids- hommel, die zich meteen op mijn schouder nestelt. ‘Nu zorgen hommels vooral voor de bestuiving van de tomaten- bloemen, maar er vliegen hier bijvoorbeeld ook sluipwes- pen en andere insecten rond, die dol zijn op witte vlieg. Zie je die potjes met ‘gras’, jonge graanstengels, die aan de krachten: biologische gewasbescherming” tomatenplanten hangen? Daar kweken we een speciale wespensoort in op, die groene luis eet. Maar we gebruiken DE BIOLOGISCHE KWEKER Piet de Vogel in Rotterdam kweekt komkommers, paprika’s én tomaten: allemaal biologisch. In de warme kas evenals de reguliere teelt maar in de volle grond en niet op substraat. Zonder kunstmest, maar met alleen organische mest. Hij belicht zijn planten niet en gebruikt ook insecten voor de biologische gewasbescherming, maar spuit nooit met chemische middelen, ook niet plaatselijk. De risico’s en de kosten van zijn teeltwijze zijn groter, en het werk meer. Zo moet hij regelmatig wieden, moet bij ziekte soms een hele oogst worden geruimd, is door de vollegrondsteelt de vochthuishouding moeilijker te beheersen en ligt de productie in de winter stil. Waarom kiest Piet dan toch voor biologische kweek? ‘Als biologische kweker werk je met de natuur. Ik teel zonder chemie, zonder opjagen, zonder kunstgrepen en heb daardoor niet altijd alles onder controle. Ik kan niet smokkelen, heb geen snelle manier om problemen op te lossen, maar moet heel creatief zijn. Dat is veel leuker, en door meerdere gewassen na elkaar te telen, is het werk ook afwisselender. Voor mij springt er bovendien één ding uit bij biologische groenten: de smaak. Er zijn beslist ook gangbare“zuidelijke watjes…? tomaten, komkommers en paprika’s die goed smaken, maar zo lekker als de mijne zijn, dat lukt ze niet.’
  • 43. DE SCHUTTING 43 ‘Stuur ons een gedicht over wilde dieren in Nederland,’ was onze vraag in het vorige nummer. Hieraan werd massaal gehoor gegeven. Hieronder een selectie. Reiger Wild feestbeest O! De vogel zweeft, De meeste wilde beesten blauw-helder, zacht zonlicht, vinden feesten heel gewoon het stille decor. want zelfs voor de meest bedeesden Het is de reiger, blauw-grijs, is vers vlees hun dagelijks loon die krijst. zonder bbq gedoe of een lekker toetje toe Jan Dobbe, Leiden Bo onten Jantine Dijkstra, dichter in bedrijf, Amersfoort De bever Het wild zal in Neerlands domeinen Hij was verdwenen uit de Lage Landen, maar tegenwoordig kom je hem weer tegen. Doorlopend verschijnen, verdwijnen Zijn natte piekvacht meurt naar oude regen, die damslaper met gele Thea-tanden. Geen enkele soort De landschapsarchitect heeft veel omhanden. Leeft eindeloos voort Een kapvergunning heeft hij nooit gekregen. Toch moeten bomen om, de waterwegen Toch blijven er altijd die zwijnen een nieuwe bedding zoeken of verzanden. Bas Holzhaus, Muiden Wij sparen bomen, maar een bever mag dat en in de Biesbosch zette men ze uit: Als je een dierentuin was, zou ik Makker en Mieneke. Het was een slag dat ruim na sluitingstijd binnenglippen de zwaartekracht door ’t wij e werd getart. en uren voor je hokken zitten. Een omgeknaagde boom viel op haar snuit Ik zou zwijgend kijken naar jouw en Makker stierf aan een gebroken hart. lopen, liggen, drinken, slapen. Patty Scholten, Doorwerth (uit Noem mij dier, uitgeverij Atlas 2009) Dat je niet antwoordde, zag ik als compliment. Dieren zwijgen altijd wanneer ze gelukkig zijn.VOOR HET VOLGENDE NUMMER VAN GRNVLD: Roel Weerheijm, Utrecht Dieren zijn een geliefd onderwerp voor tekenaars, stripmakers en cartoonisten. Voor GRNVLD 08 nodigen wij deze tekenaars uit om hun mooiste strip of cartoon over dierenliefde te sturen naar grnvld@minlnv.nl.
  • 44. MMM44 Lizet Kruyff (1949) is wetenschapsjournalist en culinair historica. Zij is onder andere (co)auteur van Twintig Eeuwen Koken en Eten, Mozarts Menu, over de eetcultuur van de 2e helft van de 18e eeuw en Cha, cha, cha wat zullen we eten? over vergeten eten en eetgewoontes. Via www.spinazieacademie.nl blogt zij over culinair historische ontdekkingen en experimenten. Recept voo r de snelle thuislunch voor het ge toch wat w zin, arms in de maag. Z uinig, rest- verwerking , voedzaam gemakkelijk , te bereiden Uit . : Honderd Ka asgerechte Auteur: Mar n tine Wit top (leerares in Koning koken en vo edingsleer) Uitgever: N ijgh & Van D itmar’s Uitgevers-M IJ, Rot terdam , 1926 LU N C H S C H Begin met de sneden geroosterd brood te sm OT E LT J E kook, roer eren. Bren e r de kaas d g dan de m oor, voeg h elk aan de beschuit en et zout en d het geklop e peper er b te ei. Verde ij, de gesta wordt geho el het men mpte uden over gsel, terwij de gesmee l het zo wa rde sneden rm mogelijk brood en d ien ze dade lijk voor. 4 sneetjes geroosterd brood 1 deciliter melk 60 gram geraspte kaas wat zout een snuifje cayennepeper 1 ei 20 gram boter 2 grote beschuiten
  • 45. 45Tekst: Caroline van der Lee | Recept: Martine Wittop Koning | Beeld: Hans van Oudenaarden* Nederlandse eetcultuur: eenvoudig, snel en niet (te) duur Wat aten Nederlanders in het verleden? Wat veranderde in Hoe passen deze lunches bij onze (eet)cultuur? ons eetpatroon, wat bleef hetzelfde en waarom? Dat onder- ‘Wat al deze lunches met elkaar gemeen hebben, is “snel, een- zoekt culinair historica en schrijfster Lizet Kruy al tien- voudig en niet (te) duur”. Landen als Frankrijk, Italië en België tallen jaren. In weerwil van wat vaak wordt beweerd, hadden eveneens te maken met industrialisatie. Toch wordt bestaat er volgens Kruy wel degelijk zoiets als een (eigen) daar ’s middags nog steeds uitgebreid warm gegeten. De Nederlandse eetcultuur. Neem onze manier van lunchen. pauze is langer en er wordt ’s avonds tot later doorgewerkt. Strak plannen, hard werken en kort schaften past bij onze Waarom vind je het belangrijk dat we onze culinaire volksaard, heel e ciënt. Dan kunnen we ’s avonds op tijd naar geschiedenis kennen? huis. Met de Engelsen en Amerikanen delen we een nuchtere ‘Dat heeft wat mij betreft vooral te maken met respect voor kijk op eten.’ het verleden. Dat we ons realiseren hoe hard er altijd gewerkt “Hard werken en moest worden voor ons dagelijks brood. We zijn nu ongelofe- lijk verwend. Hoewel we kunnen discussiëren over smaak en kwaliteit, er is geen gebrek aan voedsel. Dat is niet altijd zo geweest.’ kort schaften ” Er wordt vaak gezegd dat Nederland geen ‘eetcultuur’ heeft. ‘Onzin, de Hollandse keuken was in de zeven- en achttiende Het klinkt nogal sober. eeuw enorm rijk. Wel waren er grote verschillen tussen rijk en ‘Ook dat is heel Nederlands. Ik heb het menu voor de konink- arm en tussen stad en platteland. In rijke families met een lijke ontvangst van de Japanse keizer en keizerin in 2000 stedelijke cultuur werd drie keer per dag gegeten. Er was een gezien. Lekker, maar niets buitenissigs: Hollandse garnalen- laat ontbijt, een uitgebreid diner ’s middags en ’s avonds laat cocktail, lamsvlees met asperges, toetje met aardbeien. We nog een eenvoudig souper, vaak de restjes van het middag- hebben in ons land nogal de instelling: gegeten moet er toch. maal met wat erbij. Eten mag ook niet veel kosten. Eind negentiende begin twintigste eeuw komt hierin verande- Er is na de wereldoorlogen en de crisistijd daartussen gekozen ring. Dat had veel te maken met de industrialisering en het voor “genoeg te eten voor iedereen”. Prima natuurlijk, gegeven dat steeds meer mensen buitenshuis gingen werken maar we zijn weinig kritisch op de kwaliteit. Nu is er wel een op kantoren en in fabrieken. In die tijd is het concept “lunch” bovenlaag heel bewust bezig met goed en lekker eten, ontstaan zoals we dat nu nog kennen. Tussen de middag en maar de grote massa gaat nog steeds voor de kiloknaller.’ veelal buiten de deur.’ Is er sinds het begin van de vorige eeuw Hoe zag die lunch eruit? veel veranderd in de lunch? ‘De meest bekende vorm is het van huis meegenomen boter- ‘Eigenlijk lijkt de lunch van nu nog hamtrommeltje van de kantoorklerken en fabrieksarbeiders. steeds op die van honderd jaar geleden. Daar werd een glaasje melk bij gedronken en soms werd er in Het laatste decennium kwamen de de kantine of het schaftlokaal nog een kopje soep geserveerd. maaltijdsalade, de tosti en het hap- Een tweede vorm is de lunch van de handelsreiziger, slik-weg-yoghurtje erbij, maar dat is bestaande uit warm, vet en zout eten. We hebben er bijvoor- het wel. Kijk maar in het gemiddelde beeld het broodje bal en de uitsmijter aan over gehouden. bedrijfsrestaurant. Wel is het aantal En tot slot werd vanaf de jaren twintig de “vriendinnenlunch” eetmomenten enorm uitgebreid. Van voor de dames uit betere kringen populair. Denk aan Joop ter drie maaltijden per dag zitten we nu Heul en andere heldinnen van Cissy van Marxveldt, die elkaar op wel tien eetmomenten met snacks “fuiven” in de tearoom. Voor deze dames bestond de lunch uit en tussendoortjes. Daarin heeft de kalfspasteitjes, sandwiches met tong, of canapés met luncheon voedselindustrie natuurlijk een grote meat: vlees uit blik. En ook hier het eeuwige kopje soep.’ rol in gespeeld.’* Hans van Oudenaarden (1959) is striptekenaar. Vanaf 2002 verstript hij de jongensboekenserie Bob Evers. Op dit moment maakt hij met Hanco Kolk de graphic novel Help me Rhonda!
  • 46. 46 VERSTRIPT Tekst: Frank Jonker* | Beeld: Michiel de Jong** © Comic HouseEen legende
  • 47. 47 *Frank Jonker (1965) is auteur van stripscenario’s en korte verhalen. Zijn verhalen verschijnen onder andere in de Donald Duck, het meidenblad Tina, de Penny en het Vlaamse jeugdtijdschrift Zonne- straal. Sinds 2003 is hij de scenarist van de Bob Evers-strips naar de boeken van Willy van der Heide.**Michiel de Jong volgde diverse kunstopleidingen om uiteindelijk voor het vak van striptekenaar te kiezen. Hij publiceert in Zone 5300 en maakte met Milan Hulsing de strip Hanuman in het Algemeen Dagblad. De Jong wordt gezien als Nederlandse vertegenwoor- diger van de Atoomstijl in de school van Yves Chaland.
  • 48. 48 VERBOUWINGSFEUILLETON Tekst: Linda Smolders* | Beeld: Fred PotDit jaar wordt Kasteel Groene-veld grondig gerenoveerd.GRNVLD laat de hoofdrol-spelers aan het woord over dehistorie, het renovatieprocesen de toekomst van Groene-veld. Ruth Jongsma, kleur-onderzoeker en restaurateurgespecialiseerd in 17de- en18de-eeuwse interieurs, isbenaderd om een ‘kleurkijkje’te nemen in het gebouw.OORSPRONKELIJKEKLEUREN BIEDEN HOUVASTWat was precies de opdracht? kunnen gaan door kleurmonsters te nemen. 1980 is af en toe teruggegrepen naar kleurstijlen‘Het idee was te achterhalen wat er in het verleden Uit de pigmenten in de verf kun je namelijk veel uit het begin van de 18de eeuw.’aan kleuronderzoek is gedaan. Bij de vorige res- informatie halen. Pruisisch blauw bijvoorbeeld,tauratie in 1980 is er kleuronderzoek gedaan door is pas in 1704 ontdekt, dus als je deze kleur tegen- Wat zijn jouw aanbevelingen?de heer Kurvers van de Rijksdienst Monumenten- komt dan weet je dat er na 1704 is geschilderd.’ ‘Ik denk dat je alle belangrijke interventies uit dezorg voor het Cultureel Erfgoed. Men was 18de eeuw heel goed naast elkaar kunt laten zienbenieuwd wat er terug te vinden was en wat mijn Wat zijn je bevindingen? en dat je niet alleen moet kijken naar de vroegebevindingen daarvan zouden zijn. Mijn taak was ‘Dat kun je niet in een paar zinnen samenvatten. 18de eeuw. Er moet mijns inziens meer kleur-om het houtwerk van de betimmering van de Ik heb het houtwerk van in totaal vier zalen en samenhang komen tussen de verschillendemooie ruimtes op de bel-etage te onderzoeken de oude keuken bestudeerd. Iedere zaal heeft vertrekken en bij de herinrichting moet rekeningen om te kijken of er nog oude kleuren aanwezig verschillende soorten houtafwerkingen met ver- worden gehouden met de tijdsvakken waarin dewaren en zo ja, welke kleuren dat precies zijn.’ schillende kleuren die uit verschillende tijdperken ruimtes tot stand zijn gekomen.’ stammen. Helaas is het bouwhistorisch onder-Enig idee waarom men dit boven water wilde halen? zoek niet zo gedetailleerd en bovendien verouderd. En als je dit concretiseert?‘Wanneer je de kleuren uit de 18de eeuw op een Maar, in alle ruimtes die ik heb onderzocht is ‘In de zaal kun je zien dat het er rond de bespan-historisch verantwoorde manier wilt terugbrengen, tenminste een deel van het historisch pakket ning een houtimitatie heeft gezeten. Als je datheb je een handvat nodig. Zodra je weet wat de bewaard. Teruggaand tot 1700 zijn verschillende niet mooi vindt, zou je kunnen teruggrijpen naaroorspronkelijke kleuren waren heb je houvast.’ stadia te onderscheiden.’ het grijs/paars dat er daarvoor heeft gezeten. DeHoe ben je te werk gegaan? huidige kleurstelling van de eetzaal is gebaseerd‘Ik ben vijf dagen ter plaatse geweest en heb met Welke stadia precies? op de eerste aanwezige afwerking, drie tintenvergrootglasbril en met mijn krabbertje, scalpel ‘Het kasteel is begin 18de eeuw gebouwd. Halver- grijs/paars met een groene bies. Het groen vangenoemd, veel beschilderde houtonderdelen wege deze eeuw zijn de vleugels aangebouwd, nu moet eigenlijk iets blauwer zijn. De Salon hadbekrabt en bekeken. Ik zoek dan een plek op waar een grote verandering. Vervolgens is er aan het een donkergroene kleur aan het begin van de 18deveel lagen zitten en dan probeer ik die laag voor eind van de 18de eeuw een omslag geweest naar eeuw, is na 1730 overschilderd in drie kleurenlaag bloot te leggen om vervolgens een kleuren- de Empire. De schouwpartijen en de bovendeur- blauw en is op dit moment beige. Mijn advies isschema te maken van dat plekje. Dit is nog een stukken zijn hiervan het bewijs. Daarna is er veel om de donkergroene kleur weer in ere te herstellen.redelijk oppervlakkig onderzoek. Je zou nog verder overschilderd in de kleur beige. Bij de renovatie in De oudste afwerking in de salon is een groene
  • 49. GROENEVELD INFO 49 GROENEVELD INFO JAARTHEMA: Reizende tentoonstelling DIER & MENS over kasteel en verbouwing In 2011 is Dier & Mens het thema De bibliotheken regio Eemland organiseren een van Kasteel Groeneveld. Het reizende expositie langs de diverse vestigingen jaarthema loopt als een rode waarin geschiedenis van gebouw en landgoed draad door het programma. Groeneveld onder de aandacht worden gebracht. De tentoonstellingen zijn te vinden bij de HIP (Historische Informatie Punten) in de bibliotheken. Streekproducten bij Ravenstein Boerderij Ravenstein op landgoed Groeneveld herbergt een winkel met biologische streekproducten en een skybox met zicht op de stal. Tijdens de renovatie van Kasteel Groeneveld kunt u bij de hoeve ook terecht voor een kopje ko e of thee. Meer informatie: www.schoonnatuurvlees.nl.transparante afwerking. Deze zou uit de bouw-periode van het huis kunnen stammen. Detweede aangetroffen afwerking in drie tintenblauw is kenmerkend voor het begin van de 18de UW HERINNERING AAN KASTEELeeuw. Deze kleur kan teruggebracht worden. GROENEVELDIn de Herenkamer wordt op de schouw een van de Kasteel Groeneveld heeft een rijke geschiedenis. Over de bijzondere periode nameest uitgebreide pakketten aan verflagen aan- de oorlog tot aan de renovatie in 1980 zijn wij op zoek naar verhalen van oud-getroffen. De datering van deze lagen hangt ook bewoners en hun familie, kunstenaars aan huis, bezoekers, leveranciers, werk-hier weer van de datering van de schouw af. Het nemers en meer. Hoe werd in de omgeving gekeken en gepraat over Kasteeleerste donkergroen kan gereconstrueerd worden Groeneveld? Heeft u een persoonlijk verhaal of anekdote over Kasteel Groene-maar ook een fase daarna, de lichte paarse toon veld uit deze periode? Stuur uw verhaal dan naar info @kasteelgroeneveld.nlzou in aanmerking kunnen komen om terug te Een aantal van de reacties willen we graag gebruiken voor een kleine tentoon-brengen. De oude keuken had drie tinten bruin en stelling over deze periode. Wellicht wordt uw verhaal ook gepubliceerd in hetis nu donkergroen met rood. Bruin is misschien tijdschrift GRNVLD of op de website van Kasteel Groeneveld.saai, maar het klopt wel met de periode waar wenaar terug willen.’Heb je adviezen aangaande het verdererestauratieproces? Tentoonstelling Dier of Ding? 30|06‘Ik wil nog graag opmerken dat het bij het vanaf 30 juni, Natuurmuseum Brabant, Tilburgopnieuw schilderen van de vertrekken verstandig Een goed begrip van onze cultuurhistorische omgang met dieren is belangrijk omis om niet alle verflagen opnieuw weg te nemen. inzicht in de huidige ontwikkelingen te krijgen. In de tentoonstelling ‘Dier of Ding’Het historisch verfpakket dat nu nog op sommige wordt vanuit dit perspectief verkend in welke richting de relatie mens-dier zichplaatsen is terug te vinden zou behouden moeten zal ontwikkelen. Natuurmuseum Brabant, schuin tegenover station CS in Tilburg.blijven voor de toekomst.’Was deze opdracht bijzonder?‘Absoluut. Het is een heel mooi en bijzonderkasteel en wat ik nog het leukst vond: ik speeldevroeger vaak in het kasteel met een dochter van Prof. Dr. Dragan Klaic (Sarajevo, 27 april 1950)een vriendin van mijn moeder die in het kasteelwoonde.’ is op donderdag 25 augustus jl. overleden Dragan Klaic was een internationaal bekend theaterwetenschapper. In 2003 publiceerde hij het onderzoek en advies Performing change, debating the issues over hoe de podiumkunst*Linda Smolders is freelance journalist. de publieke discussie over voedsel, dieren, landschap en de boeren zou kunnen versterken. Ruth Jongsma is kleuronderzoeker en leidt het in Hij was betrokken bij veel projecten van Kasteel Groeneveld. Amsterdam gevestigde Bureau voor kleuronderzoek & restauratie. www.ietm.org/?p=information&q=newsdetail&id=589
  • 50. 50 IN HET VOLGENDE NUMMER: nr.08 ‘ DIER EN MENS’ DIERENLIEFDE – VAN PAARDENMEISJES TOT SCHAAPHERDERS TOT CIRCUSDIEREN MET IN NR. 08 ONDER MEER: ‘paardenmeisje’ onderzocht het fenomeen door Jan Dobbe en Gerrie Hondius; What (not) to eat in 2012 – food-trendwatcher Marjan Ippel in MMM…; Kester Freriks in gesprek met filosoof Stine Jensen en cultureel antropoloog Jet Bakels over onze liefde voor het dier; de Amerikaanse kinderboeken- schrijfster Jennifer Armstrong over de ethiek van dierenliefde; een trotse schaapherder in Groo(t)s; Paul Teng verstript een Keltische legende. Het jaarthema ‘dier en mens’ van kasteel Groeneveld is dit jaar prominent aanwezig in GRNVLD. Word abonnee! € 25,–! Voor slechts Als abonnee krijgt u GRNVLD, magazine over het verbinden van stad en land, vier keer per jaar toegestuurd. Daarnaast: als abonnee bent u automatisch vriend van de Stichting Groeneveld. Als vriend Abonnee worden kan op drie manieren: Stichting Groeneveld, Antwoordnummer 586, 3740 VB Soest Nijverheidsweg. Een postzegel is niet nodig @kasteelgroeneveld.nl
  • 51. Al 30 jaar op de goede weg!De biologische slagers van De Groene Weg maken zich al sinds 1981 iedere dag sterk voor lekker,natuurlijk vlees. Vlees gezond van oorsprong noemen we dat. Slagers van De Groene Weg kiezen erbewust voor om alleen maar te werken met vlees dat geproduceerd is volgens biologische tradities.Omdat het vlees tot stand gekomen is in een gezond evenwicht tussen mens, natuur en dier. Maarvooral omdat biologisch vlees nog echt authentiek lekker smaakt.Om het 30 jarig bestaan van De Groene Weg te vieren, kunnen klanten van12 september tot en met 5 november sparen voor gratis biologische kruiden-mixen. Bovendien maakt men automatisch kans op een ‘kookworkshopvoor 2’. Kijk voor meer informatie op www.degroeneweg.nl
  • 52. Kasteel Groeneveld, buitenplaats voor stad en land van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie wil stad en (platte)land opnieuw met elkaar verbinden.O moederziel, o moederzielWat ben ik toch de klosWant als ik in ’t Praathuis staWil ’k weer naar ’t Enge Bos… Uit: Smartlied van Bor Tekst/muziek: Will Tura, Van Aleda, Ke Riems voor De Fabeltjeskrant

×