Your SlideShare is downloading. ×
06      2011                            MAGAZINE OVER HET VERBINDEN                            VAN STAD EN LAND           ...
[           ]                         2011 VN JAAR VAN DE BOSSEN                         AANLEIDING WERELDOMVATTEND       ...
03COLOFON                                                                               VOORAFGRNVLD is een uitgave van Sj...
Steek de barbecue     alvast maar aan!Voor steeds meer Nederlanders is kiezenvoor biologisch vlees de meest natuurlijkezaa...
I N HO U D 05Herkauwen   06    Kort nieuws   08    Maarten Doorman & Jan Staman    12             ( )         Gerda Tupker...
06                       Z A AIGOED                                                                                       ...
07                                                    CULTUREEL ERFGOEDTHEATER                                            ...
Onze08    TER TAFEL                  omgang      dieren     met        vuur      onder
09Tekst: Kester Freriks* | Beeld: Aloys Oosterwijk** © Comic HouseTermen als ‘hulpeloosheid’, ‘dubbele moraal’ en ‘ethisch...
10                   TER TAFEL                                                                                      Dat is...
11de jachtige wereld van fastfood en fresh froozen food door       zijn eigen karakteristieke mozzarella maakt, alleen voo...
12                  GROO(T)S                                                                               Tekst: Mariken ...
13“We geven de dieren rust en ruimte”
14   OP PAD          Tekst: Jan Dobbe* | Beeld: Gerrie Hondius**              ‘Er staat              een                  ...
15ALS WE DE KOE HAAR EIGEN STAL LATEN ONTWERPEN, HOE ZOU DIE ER DAN UITZIEN?MET DIE VRAAG ZIJN WETENSCHAPPERS EN ONDERNEME...
16                     OP PADgrazers? De Vries: ‘We leerden er twee belang-      Binnen is echter een gevaarlijk woord voo...
17UITGANGSPUNTEN KOEIENTUIN:                          dat niet stuk te krijgen is en vochtdoorlatend is.   in een aparte r...
18                    OP PADEn het concept trekt belangstelling van de         van gemaakt met een recreatieve functie. Vo...
[   ]INTERVIEWUITGELICHT
20   MIJN LANDSCHAP                WAAR                  WE             VANDAAN               KOMEN                      A...
21Tekst: Brigitte van Mechelen | Beeld: Rolf Eijtjes, Paul Hilkens‘DE OVEREENKOMST TUSSEN EEN LONSDALE-BOERKA, EEN NIEUW R...
22   VERHAAL                                                                 Tekst: A.L. Snijders* | Beeld: Wouter Tulp** ...
23                                                               in het bos geplaatst, niet vriendelijk en roman-tisch, me...
24                    ZWARE KOST                                                                                Tekst: Fra...
25en                       gelijkenisDe drang tot domesticatie                                                            ...
26                    ZWARE KOSTbijgeschreven, herkenbaar aan zijn dikke            te verteren. Maar het leven werd nooit...
TENTOONSTELLINGDIER OFDING?OVER MENSENEN HUN DIERENVANAF 1 JULI 2011Natuurmuseum BrabantSpoorlaan 434 TILBURGDeze tentoons...
28   WENDE             “ Niet praten zonder               daadkracht, maar               dialoog-in-actie”
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
GRNVLD 2011/06
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

GRNVLD 2011/06

1,772

Published on

GRNVLD 2011/06 Magazine over het verbinden van stad en land: '...en voorbij het grazen'

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,772
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
6
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "GRNVLD 2011/06"

  1. 1. 06 2011 MAGAZINE OVER HET VERBINDEN VAN STAD EN LAND IN DIT NUMMER De kunst van het ontpolderen JOHN HU IGE Omgang met dieren onder vuur JAN STAM AN & M A ARTEN DOORM AN Koeientuinen‘...en voorbij J A N DO B B E & GE RRIE HOND IUS Melkkleuren het grazen’ A ZI Z BEKK AOUI EN VERDER MET Loethe Olthuis Boer Tupker Frans Ellenbroek A.L. Snijders Karin Luiten
  2. 2. [ ] 2011 VN JAAR VAN DE BOSSEN AANLEIDING WERELDOMVATTEND NEDERLANDS INITIATIEFMake a Forest is een wereldwijde interdisciplinaire Academie, MU Gallery in Eindhoven en Museum Hilversum.culturele manifestatie. Van Nairobi tot Seoul, Amsterdam Door het jaar heen vinden verspreid door het landtot Teheran en Santa Cruz de la Sierra: over de hele wereld themaprogramma’s plaats waarop het onderwerp vanuitgaan culturele instellingen en onderwijsinstituten in 2011 verschillende invalshoeken -zoals wetenschap, beeldendesamen met kunstenaars, ontwerpers en architecten bomen kunst, vormgeving en architectuur- wordt belicht.maken en zo het belang van het bos en de uitdagingenrondom goed bosbeheer op de agenda zetten. Ook een themaprogramma bijwonen, een boomproject maken of de groei van het bos volgen?Het platform www.makeaforest.org verbindt deze artistiekebomen tot een uniek cultureel divers bos. Kijk op www.makeaforest.orgOok in Nederland worden boomprojecten opgezet, dooronder meer de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht,het Tropenmuseum, CBK Rotterdam, de Gerrit Rietveld WWW.MAKEAFOREST.ORG
  3. 3. 03COLOFON VOORAFGRNVLD is een uitgave van Sjaalman Mediain opdracht van Kasteel Groeneveld.GRNVLD verschijnt vier keer per jaar. Het volgendenummer verschijnt in september 2011.GRNVLDGroeneveld 2, 3744 ML Baarn, grnvld@minlnv.nl Beeld: Hans van OudenaardenUitgever Sjaalman Media, Chris van KoppenRedactie Caroline van der Lee (hoofdredacteur),Brigitte van Mechelen (managing editor),Mariken Bokeloh (redacteur)Vormgeving Volta_ontwerpersDruk Wilco, AmersfoortMedewerkers Marco Bakker, Willemijn vanBenthem, Andrea Bosman, Jos Collignon, Caroline van der Lee HoofdredacteurComic House, Jan Dobbe, Frans Ellenbroek,Wilma Elmendorp, Marleen Felius, Kester Freriks, In ons onderzoekKarine Hoenderdos, Gerrie Hondius, Daan Jippes,Frank Jonker, Jonkman Klinkhamer en Studio naar de ingewikkelde relatie tussen dierGroen+Schild, Karin Luiten, Loethe Olthof, en mens heeft in dit nummer van de GRNVLD de koe, of beter, het rund,Aloys Oosterwijk, Hans van Oudenaarden, een centrale plek gekregen. In woord en beeld komt zij voorbij.Hans Palmboom, Harold Pereira, K. Schippers, Zij heeft de hoofdrol in Groo(t)s en Op pad, figureert in het essay vanHugo Schuitemaker, Mathijs Sienot, Irene Smook, Frans Ellenbroek en is terloops of indirect aanwezig in Ter tafel enA.L. Snijders, Christine Tinssen, Wouter Tulp, Mijn landschap.de Vrede van Utrecht Zij verdient deze aandacht. Geen dier hoort zo bij ons land als de koe.Foto cover Jan van IJken Zo’n twee miljoen koeien zijn er in Nederland. En hadden we enigeStier Billy the Kid en Marente Hupkes tijdens decennia geleden toch vooral vlees- en melkkoeien in zwartbont ofeen van de workshops koe-knu elen, roodbont, tegenwoordig is de variatie en de inzetbaarheid eindeloos veelzie: agrarischcultuurgoed.nl. Titel van dit nummer groter. Grote grazers als Schotse Hooglanders en Galloways beheren‘...en voorbij het grazen’ is ontleend aan De dichter onze natuurgebieden. Er zijn hobbykoeien voor de lol, knu elkoeienis een koe van Gerrit Achterberg. tegen de stress, kunstkoeien om het landschap op te leuken en koeienFoto achterkant Hugo Schuitemaker van een oud ras om landgoederen te verfraaien. We eten haar vlees en drinken haar melk en gebruiken haar vachtAlle zorg is besteed aan het achterhalen van voor schoenen en kleding. Haar beeld siert ‘groeten uit Holland’namen van rechthebbenden. Degene die menenzekere rechten te doen gelden kunnen contact ansichtkaarten of toeristische prullaria. En ze is het object van groteopnemen met de uitgever. en bekende kunstwerken. Aziz Bekkaoui gebruikt melk zelfs als sleutel om de identiteit van Nederland te ontsluiten.Marketing en advertentieacquisitieIsabel van der Weijden, info@belenjet.nl In onze relatie met de koe komen alle aspecten van de relatie dier enm 06-52 00 81 23 mens voorbij. De koe is naast dier ook ding, een melk- en vleesfabriek of object van onze a ectie.ISSN 1566-6190 Maar bovenal is de koe een symbool, het visitekaartje van Nederland. Ik pleit er dan ook voor de Nederlandse leeuw (waar komt die vandaan?)Abonnementen Een abonnement kost € 25,– voor4 nummers per jaar. Voor een abonnement zie p. 50. te vervangen voor de koe.Als abonnee bent u tevens vriend van de Stichting En… het loeit ook heel lekker tijdens het EK-voetbal.Groeneveld. De Stichting Groeneveld ondersteuntde activiteiten van Kasteel Groeneveld.Als vriend heeft u recht op gratis toegang tothet kasteel voor uzelf en een introducé, wordt uuitgenodigd voor openingen en andere activiteitenen krijgt u korting op speciale publicaties enandere artikelen.Aanmelden voor de maandelijks e-nieuwsbriefkan via de website www.kasteelgroeneveld.nlNieuws en persberichten kunt u sturen naarGRNVLD, Groeneveld 2, 3744 ML Baarn,grnvld@minlnv.nl
  4. 4. Steek de barbecue alvast maar aan!Voor steeds meer Nederlanders is kiezenvoor biologisch vlees de meest natuurlijkezaak van de wereld. En geef ze eens ongelijk.Want kiezen voor biologisch vlees is kiezenvoor lekker vlees gezond van oorsprong. Daar-voor bent u bij de Groene Weg slagers aan hetjuiste adres.De Groene Weg bestaat dit jaar 30 jaar. En omdat te vieren hebben de slagers een feestelijkassortiment BBQ-vlees voor u samengesteld.Uiteraard 100% biologisch en 100% lekker.Steek de barbecue dus alvast maar aan! roene W eG e D gKijk voor meer informatie en lekkererecepten op www.degroeneweg.nl
  5. 5. I N HO U D 05Herkauwen 06 Kort nieuws 08 Maarten Doorman & Jan Staman 12 ( ) Gerda Tupker 14 ‘Er staat een koe in de tuin!’ 20 Aziz Bekkaoui 22 A.L. Snijders 20 24 Naar zijn beeld en gelijkenis 28 John Huige 30 Hans Palmboom 32 Reflecties, inzichten 36 Streektaalpop 38 Lekker naar buiten 43 relatie tussen dier en mens 44 Karin Luiten 46 Daan Jippes Melkkleuren 48 + AZIZ BEKKAOUI OVER DE WISSELWERKING Verbouwingsfeuilleton, evenementen TUSSEN LANDSCHAP EN CULTUUR
  6. 6. 06 Z A AIGOED FOTOTENTOONSTELLINGNIEUWS – PUBLICATIES, TENTOONSTELLINGEN, PRIJS VRAGEN,CAMPAGNES, SYMPOSIA, INNOVATIES. NIEUWS EN PERSBERICHTENKUNT U STUREN NAAR GRNVLD, GROENEVELD 2, 3744 ML BAARN,GRNVLD@MINLNV.NL EN OOGSTER ZONDEN ZAAI WEIDEVOGELS GRAADMETERS VAN ONS CULTUREEL ERFGOED WERKGROEP Nederland heeft een uniek cultuurhistorisch landschap. DoorWildplukkennis gezocht de aanleg van dijken en drooglegging is een uniek boerenland- schap ontstaan, waarop een bijzondere gemeenschap vanDe werkgroep ‘Oogsten Zonder Zaaien’, in 2003 opgezet door een klein groepje Slow planten en dieren huist. Natuur en boeren leefden tot in deFood leden en inmiddels uitgegroeid tot een actieve werkgroep, heeft een nieuwe jaren zeventig in harmonie met elkaar. Onze voedselbehoeftewebsite met wiki opgezet. Middels deze wiki is heel eenvoudig te zien wat er in iedere heeft hierin verandering gebracht en is ook van grote invloedmaand in het wild te oogsten is en hoe de buit kan worden bereid. De werkgroep op de flora en fauna in onze polders. Fotograaf Danny Ellingernodigt eenieder die kennis over wild voedsel heeft en deze wil delen, nadrukkelijk uit heeft op innemende wijze het verhaal over het leven enom het kennisreservoir aan te vullen. : oogstenzonderzaaien.nl/wiki bedreiging van de weidevogels in beeld gebracht. Fototentoonstelling ‘Weidevogels’ van 26 maart tot 28 augustus STADSLANDGOED DE KEMPHAAN 2011 in Fotogalerie In de Gewelven – Kasteel Woerden, Kasteel 3, Woerden, www.fotogalerieindegewelven.nl EETBAAR HOUT KWEKERIJ (EKH) Vanaf mei 2011 is op Stadslandgoed De Kemphaan in BOEK H Almere een Eetbaar Hout Kwekerij (EHK) in productie te Jack Luiten LTO Noord, Lauren Bon: Not a cornfield bewonderen. Met een EHK kan de Landgoedwinkel van De Kemphaan nu zelf shiitake paddenstoelen kweken en eigen paddenstoelstammen verwerken en verkopen. Stadslandgoed De Kemphaan is in de jaren negentig ontwikkeld met als doel inwoners uit Almere dichter bij de natuur te brengen. Het terrein is een gevarieerde plek in het bos gebleven met een waterrijk karakter en bijzondere attracties. : www.kemphaan.nl BOEK WILDLIFE WANDELINGEN IN NEDERLAND Images of Farming Weinig onderwerpen leveren zoveel vooronderstellingen In ons dichtbevolkte land leven wel degelijk wilde dieren. op als de boerderij. Aan de hand van twintig (beeld)essays Er kan zomaar een zwijn tussen de bomen staan, een van kunsthistorici, cultuurwetenschappers, kunstenaars, zeearend overvliegen of een slang wegschieten in het hoge landschapsarchitecten en anderen vraagt het boek Images gras. Je weet alleen nooit wanneer en waar. Dat maakt of Farming aandacht voor de beeldvorming rondom het het juist zo spannend. boerenland. De productie en de beeldvorming van zowel kunst De kans op een ontmoeting kun je zelf vergroten. Zo zijn als boer worden in het boek belicht. Het beeldmateriaal en de de krachtmetingen van bronstige edelherten elk najaar artikelen tonen Images of Farming uit Duitsland, Nederland, te zien. Het beste tijdstip? Trek er in de schemering op uit Spanje, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten.Wildlife wandelingen en misschien maak je het mee. Of maak een robbentocht Initiatiefnemer myvillages.org is een kunstenaarsplatformin Nederland om de zeehonden te zien zonnebaden op een zandbank. dat zich richt op het platteland als plaats van en voor culturele Gegarandeerd Bespaar een duur ticket naar Alaska of Afrika en verwonder productie. Oprichters van myvillages.org zijn Antje Schi ersOnregelmatig je over de wilde dieren in eigen land met de wandelroutes in (DE), Wapke Feenstra (NL) en Kathrin Bohm (UK/DE). 978 90 786 4119 3 Wildlife wandelingen in Nederland, 12 ontdekkingstochten Images of Farming € 14,95 in het spoor van de wilde dieren. Jap Sam Books en myvillages.org 978 94 903 2224 3 / € 24,50
  7. 7. 07 CULTUREEL ERFGOEDTHEATER ERFGOEDSTEM Wie geïnteresseerd is in cultureel erfgoed en graag op de hoogte blijft van de laatste ontwikkelingen en actualiteiten, kon daarvoor al een abonnement nemen op de wekelijkse nieuwsbrief De ErfgoedStem. Sinds enige tijd is er ook een website van de ErfgoedStem. De ErfgoedStem is in 2007 ontstaan als een initiatief van een aantal erfgoedinstellingen die streven naar meer samenwerking in de sector. Doel is het maatschappelijke belang van cultureel erfgoed beter voor het voetlicht te brengen en bij te dragen aan een groter maatschappelijk Theater op locatie draagvlak ervan. : www.erfgoedstem.nl De ultieme lofzang op de liefde, dat is de TENTOONSTELLING opera Orfeo ed Euridice. Op, in en onder het water van de vijver van Paleis Soestdijk, DE STAD 3D LUPINES Bloemen regisseert Jos Thie een overrompelend Of je er nu woont, werkt of winkelt, bij een stad sta je muzikaal spektakel. nauwelijks stil; de stad is er gewoon. Toch is er veel over te eten In het verhaal van Orfeo ed Euridice speelt de zeggen. Hoe is hij zo geworden, wie was er verantwoordelijk tegenstelling tussen de bovenwereld, waar de voor het ontwerp en met welk idee? Vervolgens: wie zijn levenden wonen, en de onderwereld, waarin de bewoners en de gebruikers en hoe wordt dat zichtbaar de doden vertoeven, een belangrijke rol. op straat? En: waar gaat het heen? Hoe Deze twee werelden worden zichtbaar ziet de stad van de toekomst eruit, welke De eerste gedachte bij lupine is gemaakt door de opera af te laten spelen op, ideeën spelen hierbij een rol? Museum waarschijnlijk die van veelkleurige in en onder het water. De opera wordt in Hilversum toont tot 15 augustus tuinplanten. Maar lupine is ook een samenwerking met de Vrede van Utrecht ‘De Stad 3D’. In drie deeltentoonstellingen uitstekend plantaardig alternatief gemaakt. komen achtereenvolgens de historie, voor vlees. Het bevat nagenoeg alle Orfeo ed Euridice – van 3 juni tot 23 juli, street art en toekomstvisies aan bod. aminozuren die een mens nodig voor locatie zie www.deutrechtsespelen.nl : www.museumhilversum.nl heeft, is rijk aan gezonde voedings- vezels en bevat bijna geen vet. AARDBEIENACADEMIE REPAIR CAFÉ Lupineteelt blijkt mogelijk in eenTEEK DE LEKKERSTE AARDBEIEN groot deel van de wereld, waar- onder Noordwest-Europa. BINNEN IEDERS BEREIK Lupinemeel en -vezels worden al Eigen aardbeitjes telen, op grijpafstand van de keuken: langer gebruikt in brood en banket dit kan via de Aardbeienacademie. en nu tevens als vleesvervanger Aardbeienteler Jan Robben ontdekte dat veel van de smaak ingezet. Voor akkerbouwers is het van zijn vruchten verloren gaat tijdens het transport vanuit een goed gewas om te telen. Het zijn tuin naar de consument. De laatste dagen aan de plant kan goed tegen droogte, verbetert ROTBEESTEN zijn voor de aardbei de allerbelangrijkste. Dan ontwikkelt de structuur van de grond en brengt In de verkiezing van de Rotbeesten Top 50 de zomerkoning de meeste suikers en zijn zo verrukkelijk (via stikstofbinding) stikstof in die door het programma Vroege Vogels werd zoete smaak. de grond. Daarnaast is de plant in georganiseerd haalde de teek met 9457 van De ideale afstand om de aardbei sappig en volrijp van de staat (op fosfaatarme gronden) de 48.202 stemmen de eerste plaats. Gevolgd plant op het bord te krijgen, is volgens Robben tien meter, de fosfaat beschikbaar te maken. door de steekmug, daas, wesp, hond (!), een plantje in de vensterbank dus. Liefhebbers kunnen Dat betekent dat de bodemvrucht- zilvervisje, kat (!), eikenprocessierups, vlo, zich inschrijven aan de Aardbeienacademie. baarheid toeneemt. Op dit moment hoofdluis. De overige 40 rotbeesten zijn te Via Aardbeienacademie.nl kunnen de deelnemers zien hoe komt het grootste deel van de vinden op de site van het programma. Bijzonder zij de beste aardbeien aan de plantjes kunnen krijgen met lupine uit Australië. Een uitbreiding is dat de eerste plaats is behaald door een dier woord, foto en film. Ook is er de mogelijkheid om vragen van de regionale teelt van lupine is dat 25 jaar geleden nog nauwelijks bekend te stellen – zowel aan Robben als aan andere academici – wenselijk en mogelijk. Wel is verder was. Pas sinds in de jaren tachtig de opmars en om onder elkaar ervaringen en tips uit te wisselen. onderzoek vereist om de opbrengst van de ziekte van Lyme begon die door de teek : www.aardbeienacademie.nl te verhogen en de planten geschikt wordt verspreid, is deze kleine spinachtige te maken voor kalkrijke grond. ‘populair’ geworden. : www.meatless.nl : www.vroegevogels.vara.nl
  8. 8. Onze08 TER TAFEL omgang dieren met vuur onder
  9. 9. 09Tekst: Kester Freriks* | Beeld: Aloys Oosterwijk** © Comic HouseTermen als ‘hulpeloosheid’, ‘dubbele moraal’ en ‘ethische consequenties’ buitelenover elkaar heen tijdens een gesprek tussen schrijver en filosoof Maarten Doormanen jurist en dierenarts Jan Staman over de betrekkingen tussen mens en dier.Nauwelijks zijn we in een der histori- doden we tachtig tot negentig miljoen eendagskuikens persche zalen van Kasteel Groeneveld aangeschoven om een jaar. Wat zegt dat over ons?gesprek te voeren over de verhouding tussen mens en dier Het is lastig je te identificeren met miljoenen eendagskuikensof er valt een cruciaal woord: ‘vervreemding’. De filosoof en die als gele pingpongballetjes door een pijp zoeven. Maar bijde wetenschapper zijn enigszins gestuurd door de onder- grotere dieren zoals een paard, koe of een huisdier kanteltvrager. Doorman schreef het essay Eerlijke boter, echte ons denken. We identificeren ons snel en gemakkelijk metgroenten. Over eten en voedsel waarin de documentaire individuele dieren en daar ligt een keerpunt.Our Daily Bread (Unser täglich Brot, 2005) een belangrijke Staman vervolgt: ‘De hedendaagse mens grijpt steeds dieperrol speelt. Hij schrijft: ‘Juist omdat nergens geoordeeld in in het leven van dieren, of dat nu gebeurt binnen dewordt, en omdat de film zo esthetisch is, zo fraai van ritme intensieve veehouderij of in verband met proefdieren en deen kleurcontrast, blijft een enorm gevoel van hulpeloosheid biotechnologie. Het is al zo oud als de wereld dat mensenachter.’ Ook Jan Staman heeft de film gezien: ‘Ik zie er een dieren gebruiken voor hun eigen nut. Toch is er een kenteringgroot gebaar van J’accuse in. Maar aan wie is die beschuldi- gaande; tegenwoordig is de samenleving zich steeds bewus-ging gericht? Anderzijds kun je de documentaire ook ter geworden van de ethische consequenties. Vragen dringenbeschouwen als een teken van vooruitgang, van verbetering, zich op, zoals: waar trekken we grenzen? Wat kopen we noghoe vreemd dat ook klinkt. Vroeger ging het slachten en wel en wat niet? Welke ziekte is zo ernstig dat dierproevenook de omgang met dieren met pijn en leed gepaard, nu is dit wél aanvaardbaar zijn? Mensen trekken zich dierenleedgestroomlijnd en zijn heel veel van de oude problemen door aan. Rationele overwegingen maken de gevoeligheid voortechnologie verholpen. Toch, en dat is het punt, wekt die dierenleed bepaald niet minder.’technologie vervreemding op en valt het ons moeilijk omde welzijnswinst te zien.’ Maarten Doorman vult met eenmooie observatie aan: ‘Als andere volkeren dan de westerse “In Nederland doden we Jan Stamandeze beelden zouden zien, bijvoorbeeld de Chinezen, danzouden ze het allereerst ervaren als teken van welvaart.’ tachtig tot negentig miljoen eendagskuikens per jaar.De film is geheel zonder enige commentaarstem gemonteerd,je hoort alleen de metaalachtige geluiden van de machines Wat zegt dat over ons?”die de dieren verpulveren, versnijden en verwerken totvoedsel. Techniek is alom aanwezig. In deze documentaireis het dier helemaal niets, gereduceerd tot een productie- Maarten Doorman vertrekt, zoals hij dat eerder deed in zijnobject, een artefact. ‘De film zegt iets over onze cultuur, over veelzijdige boek De romantische orde (2004), vanuit hetonze omgang met dieren,’ merkt Maarten Doorman op. ‘Het perspectief dat wij ‘ons niet kunnen ontworstelen aan deoordeel ligt geheel bij de kijker. De film roept vragen op die romantiek’. Deze culturele en filosofische stroming, dieje zelf eigenlijk nooit hebt geformuleerd. Toen ik voor mijn tussen 1795 en circa 1850 haar hoogtepunt in West-Europaessay Eerlijke boter, echte groenten onderzoek deed naar bereikte, plaatst de mens met zijn persoonlijke emoties inonze eetgewoonten, ontdekte ik dat de gemiddelde Neder- het hart van de schepping. Doormans stelling luidt: ‘Delander slechts 4% van het te besteden bedrag uitgeeft aan omgang tussen mens en dier is nog altijd geworteld in deeten, terwijl onze voorouders een veelvoud daarvan aan het romantiek, daaraan kunnen we ons niet onttrekken. In deeten besteedden, dan tekent dat wel onze omgang met eten. romantiek begon de mens zich gevoelsmatig te identificerenMaar nog altijd zijn Nederlanders uit op aanbiedingen, met het dier. Dieren hebben een hoge ‘aaibaarheidsfactor’koopjes, goedkope producten en kijken we niet naar de voor de mens van nu. Dat mensen kiezen voor scharrel-herkomst ervan.’ eieren, biologische schapenkaas of biodynamische groentenJan Staman: ‘Het blijft ook mij intrigeren. In Nederland komt voort uit verlangen naar het ‘echte’, uit de wens de *Kester Freriks (1954) is romanschrijver en auteur van boeken over vogels, waaronder Vogels kijken. Alle driehonderd Nederlandse vogelsoorten en De valk. Over valkerij en wilde vogels. Hij is verbonden aan NRC Handelsblad. Dit najaar verschijnt zijn boek Verborgen wildernis. Over ruige natuur en kaarten in Nederland.** Aloys Oosterwijk (1956) volgde de Akademie voor beeldende kunsten in Arnhem. Grote bekendheid verwierf hij met Willems wereld in Panorama. Vanaf 2004 maakt hij naam als rechtbanktekenaar.
  10. 10. 10 TER TAFEL Dat is een segment. Er is ook een groep die Zeeman koopt“Mensen willen graag dat de olijven én biologisch eet. En ook dat is een marksegment. Dit impliceert dat er meerdere marktsegmenten zijn, en die voor de olijfolie van Bertolli echt moet je proberen te bedienen. In zo’n markt is het verwijt van de dubbele moraal volkomen misplaatst. door schilderachtige, Italiaanse In Nederland heerst geen werkelijke voedselcultuur, zoals in België, Frankrijk en Italië wel het geval is. De Neder- vrouwen met de hand worden landse veehouder is geen medespeler op die markten waar op toegevoegde waarde wordt ingezet, daarom zal hij het op geplukt en met de voeten geperst” den duur ook verliezen.’ Maarten Doorman natuur te kunnen beleven zoals vroeger. Van biologische schapenkaas kun je de herkomst lezen, je ziet een boerderij Maarten Doorman geeft een tre end voorbeeld als illustratie: voor je zoals mensen denken dat een boerderij eruit hoort ‘In het rijke en welvarende Amsterdam-Zuid, waar ik woon, te zien: bomen eromheen, een toom kippen scharrelt rond, is slechts één slager, aan de Cornelis Schuytstraat. De toon- een waterput. Dat is misschien nostalgisch of sentimenteel, bank is zo’n zeven meter breed, een enorm venster. Daarvan maar dat gevoel mogen we niet ontkennen. Anderzijds beslaat het aanbod aan vlees niet meer dan drie meter, de besteedt de Nederlander gemiddeld twee euro tachtig aan rest wordt ingenomen door belegde broodjes, eiersalades. een fles wijn. Dat is onvoorstelbaar weinig. Er is een enorme Bijna overal staat de aanprijzing bij van gemakkelijk, snel, discrepantie ontstaan tussen ons verlangen naar oorspronke- eenvoudig te bereiden. Kijk eens naar Frankrijk, daar is een lijkheid en bio-industrie, tussen nostalgie en de harde mooie synthese tot stand gekomen tussen de producten van werkelijkheid van megastallen en varkensflats.’ de streek en de supermarkten. In elke supermarché is wel Jan Staman neemt een duidelijk standpunt in: ‘De kritische een afdeling te vinden die is bestemd voor regionale produc- burger wordt een dubbele moraal verweten omdat hij als ten. Deze afdeling slaat een brug tussen de productie van consument niet méér zou willen betalen. Dit verwijt dat voedsel en de consument. Hier wint een persoonlijke band graag door de staat wordt gehanteerd is volkomen onterecht het van de vervreemding. De plattelandsnostalgie kun je en het miskent de wijze waarop onze markt werkt. In mark- niet afdoen als sentiment. Ik heb daarover ook geschreven ten als de onze worden willens en wetens allerlei typen in Eerlijke boter. Het is een belangrijke en niet te veronacht- koopgedrag uitgelokt en wordt ervan uitgegaan dat consu- zamen kracht in onze samenleving. Het succes van een keten menten daarbij hun persoonlijke afwegingen maken en tot als Marqt is veelzeggend: zij brengen authentiek etenswaar, allerlei trade o s komen. zorgvuldig geproduceerd, met respect voor tradities, voor In onze markten moet je toegevoegde waarde creëren. het dier, voor de streek. In uitgebreide betekenis zou je Danone, met z’n kleine yoghurtbekertjes, heeft dat begrepen. kunnen zeggen: met aandacht voor de aarde zelf. En dan Of neem het fenomeen ‘parmaham’, een product dat de zijn we weer terug bij de romantische orde, waaraan we ons suggestie biedt Italië te ‘ervaren’. nauwelijks kunnen onttrekken.’ Onze agrarische sector is slecht toegerust als het gaat om Jan Staman vult aan met een duidelijk beeld: ‘Wij zijn een die toegevoegde waarde. Er zijn mensen die altijd Armani- land van de karkassen, van de vleesexport. Het vlees dat in pakken dragen, of altijd biologisch verantwoord kopen. Nederland wordt geproduceerd heeft standaard een goede verhouding tussen vlees en vet. Excellente grondsto en en infrastructuur: dát zijn wij.’ Zowel Doorman als Staman zijn op zoek naar waar precies de grenzen liggen. Staman geeft een veelzeggend voorbeeld: ‘In Amerika zijn er zelfs huizen zonder keuken. Dat is de ene kant van de medaille. Aan de andere kant organiseren mensen kookweekeinden, waarin ze alleen maar koken met elkaar, over eten praten, een maaltijd bereiden met de beste grondsto en. Dus we spreken nu over twee uitersten: “Rationele overwegingen maken de gevoeligheid voor dierenleed bepaald niet minder” Jan Staman
  11. 11. 11de jachtige wereld van fastfood en fresh froozen food door zijn eigen karakteristieke mozzarella maakt, alleen voorde week die hemelsbreed verschilt van zo’n kookweekeinde. zijn eigen lokale clientèle.’Deze wijze van leven verenigt eigenlijk zowel de bio-industriein zich als de biodynamische levensstijl.’ Doorman kiest hetfilosofische perspectief: ‘Waar ligt de grens? Microben zijn ‘Zo’n voorbeeld vind ik tre end,’ zegt Maarten Doorman.gevaarlijk voor de gezondheid, die mogen dus verdelgd ‘Het geeft aan hoe verwarrend en weinig transparant de wegworden. Als ik een mier doodtrap, bekommert niemand zich van producent naar consument is. De laatste bevindt zichdaarom. In ons bewustzijn maken we aldoor onderscheid voortdurend tussen twee krachten. Aan de ene kant zijn dattussen de intrinsieke waarde van het dier en wat het dier rationalisering, economisch belang en industrialisering.voor ons betekent qua nuttigheidsbeginsel. Als je, zoals Daartegenover staat het ultieme verlangen naar authentici-past binnen mijn visie van de romantische orde, aan dieren teit. Mensen willen graag dat de olijven voor de olijfolie vaneenzelfde morele status en identiteit toekent als aan Bertolli echt door schilderachtige, Italiaanse vrouwen metmensen, dan zouden dieren ook toegang moeten krijgen in de hand worden geplukt en met de voeten geperst. We stuitenhet parlement. Dat is natuurlijk niet zo, en dat kan ook niet. voortdurend op paradoxale waarden van natuurlijkheid enDat wij zo naar dieren kijken heeft met het verlangen tot echtheid versus biogenetica en bio-industrie. We kunnenidentificatie te maken. Deze denkwijze vind je terug bij het eerste niet afdoen als vals sentiment en het tweede nietSchopenhauer die stelt dat alles wat leeft geleid wordt door als iets dat per se een afschrikwekkende ontwikkeling ver-eenzelfde basisprincipe: namelijk de wil tot leven. Hierin tegenwoordigt. In mijn essay verwoord ik het zo: ‘Wie dezouden dieren zich niet onderscheiden van mensen.’ complexe problemen rond voedsel te lijf wil gaan, mag nooit de cultuur vergeten waarin dat voedsel wordt geproduceerd - en geconsumeerd, inclusief die van de tussenliggendeJan Staman snijdt een ander hoofdstuk aan door te stellen: keten.’‘Nederland kent geen agrarische historie. Ons land kende eenmachtige burgerij, de organisatie van de samenleving wasgeconcentreerd in en rond de stad. In Frankrijk, Engeland “Pattelandsnostalgie kun je nieten Duitsland lag de macht op het platteland. Bij ons bevondde macht zich in steden. Wij kennen geen invloedrijke platte- afdoen als sentiment” Maarten Doormanlandsadel. We liepen in Nederland enorm achter, pas na1900 werd er een Minister van Landbouw aangesteld en wateerder kwam diergeneeskunde van de grond. Vroeger kon Jan Staman is ervan overtuigd dat de boeren in ons landeen huisdokter ook hand- en spandiensten verrichten als krediet genieten bij de gemiddelde burger. Hij is somsdierenarts. Door deze achterstand, volgens de wet van de aanwezig bij bezoeken die mensen brengen aan de boer:stimulerende achterstand, kon het onderzoek in Wageningen ‘De mens wil contact krijgen met een bedrijf, met het boeren-en Utrecht opeens een enorme boost krijgen, en zijn we nu leven. Dan is het soms goed om met boeren te spreken,nummer één als het gaat om wetenschappelijk onderzoek uitleg te krijgen over waar het in hun visie en beleving omop het terrein van landbouw en voedsel. Nu komt de ethiek draait. De mens zal nooit ophouden radicale plannen teweer om de hoek kijken: in de wetenschap en intensieve maken, al beseft hij dat niet alles mogelijk is.veehouderij is de tendens te zien om het dier als artefact, Genetische manipulatie is vooralsnog een beladen onder-als een ding te zien. Dit heer en meester zijn over de dieren werp. Ik ben ervan overtuigd dat indien uiteindelijk metis iets wat de burger helemaal niet wil. Het dier heeft een genetische modificatie vitale doelen gediend worden, datbewustzijn, een identiteit en juist die aspecten zijn onder- dan het vertrouwen toeneemt.’gesneeuwd in het huidige systeem. Maarten Doorman stelt: ‘Je krijgt het niet uit het romanti-Uit onvrede, of meer precies misschien, uit behoefte om je sche decor dat kennis onecht is. Veel van het denken van deleefomgeving te begrijpen en dus ook de manier waarop je mens speelt zich af tegen dat decor. Het verlangen naar echteten tot stand komt, groeit de waardering voor ambachtelijke en natuurlijk moeten we serieus nemen. Doe je dat niet, danwijzen van voedsel bereiden. De gemiddelde consument glijdt de maatschappij af naar een technocratie waar voorechter weet bijvoorbeeld niet dat die authentieke bolletjes authentieke waarden geen plaats is. Anderzijds moeten wemozzarella door de grote producenten in enorme batches ook, met inachtneming van alle eisen voor milieu, ruimte-worden geproduceerd en dat de lokale kaasmaker in Italië lijke ordening en transport, bese en dat het in de heden- daagse maatschappij noodzakelijk is dat voedsel betaalbaarMaarten Doorman, schrijver en filosoof, doceert aan de zou moeten zijn voor grote aantallen mensen. Om terug teUniversiteiten van Amsterdam (Mediastudies) en Maastricht gaan naar de beelden uit Our Daily Bread: mensen uit een(Cultuurwetenschappen). andere cultuur zouden in deze documentaire wel eens een ideale weergave kunnen zien van de omgang tussen mensJan Staman, jurist en dierenarts, bekleedt het directeurschapvan het Rathenau Instituut in Den Haag voor onderzoek en en dier. Alleen dat is al een bijzonder interessant gegeven.debat over wetenschap en technologie. Voedsel hangt altijd samen met de cultuur waarin je geworteld bent, waar je vandaan komt.’
  12. 12. 12 GROO(T)S Tekst: Mariken Bokeloh | Beeld: Hugo Schuitemaker*Gerda Tupker over Hoeve RavensteinDE VOORLIEFDE VOOR HET VERZORGEN VAN KOEIEN, BRACHT GERDA TUPKERIN PRAKTIJK TOEN DE KINDEREN NOG KLEIN WAREN EN ZIJ AAN HUISGEBONDEN WAS. IN EEN KWART EEUW IS DE HOBBY VAN GERDA UITGEGROEIDTOT EEN FAMILIEBEDRIJF WAAR BELGISCHE WITBLAUW DIKBILKOEIENVAN HET GOEDE LEVEN PROEVEN. ONLANGS BETROK DE FAMILIE HOEVERAVENSTEIN OP HET LANDGOED GROENEVELD IN BAARN. EEN LANDWINKELMET BOEREN-, BIOLOGISCHE EN STREEKPRODUCTEN VINDT ER ONDERDAKEVENALS EEN SPIKSPLINTERNIEUWE POTSTAL MET ZO’N KLEINE HONDERD WitblauwKOEIEN EN ÉÉN STIER.De Belgische dikbil is een puik rasEen zoogkoehouderij, dat begrip kende ik nog een natuur- en diervriendelijke bedrijfsvoering. geboren en buiten de moeder kan groeien.niet… Hoe zijn jullie daartoe gekomen? Nu met de nieuwe hoeve en stal, zijn alle dieren Vannacht is er nog op natuurlijke wijze eenBegin jaren tachtig hadden we wat koeien en bij elkaar. De kal es hebben een eigen ruimte kal e geboren.een koemesterij. We waren klein, hadden geen met hun moeder, evenals de drachtige koeien.quotum en konden dus geen melk leveren. We In de zomer staan de koeien buiten. We geven Jullie spreken over natuurlijk- en diervriendelijk.besloten het roer om te gooien en op zoek te de dieren rust en ruimte. Is dat ook biologisch?gaan naar een goed ras voor fokkerij. We begon- Er gaat geen koe op transport en we hebben een Met biologisch ben je meteen aan allerlei regelsnen met een paar Roodbontkoeien, maar die kort lijntje met het slachthuis. We bieden vlees- gebonden. We proberen het zo goed mogelijkwaren druk… niet helemaal een soort waar we pakketten aan via onze site, zo kopen mensen te doen; goed voor dier, natuur en de mens.ons gelukkig mee voelden. het vlees dicht bij de bron. Maar we pachten grond van diverse boeren omMet de Belgische Witblauw dikbilkoeien vonden de dieren te laten grazen. Niet alle boeren onder-we een puik ras voor de fokkerij. We insemineer- Belgische Witblauw koeien staan erom bekend houden hun weilanden biologisch.den ze met onze eigen luxe zwartbonte en witte dat ze zo doorgefokt zijn dat ze niet meerkoeien. Maar de wereld van de fokkerij met natuurlijk bevallen… Wat maakt jou trots?tentoonstellingen van extreem dikke koeien, Wij doen mee aan een fokprogramma dat erop Ik ben trots op het feit dat we als familiedie we bezochten als een soort gezinsuitje, is gericht om dit ras weer zelf te laten bevallen. gegroeid zijn tot wat we nu hebben en zijn. Hetpaste niet bij ons. We meten met regelmaat en houden bij welke boerenleven is moeilijk… Van een kleine locatie,De zoogkoehouderij des te meer. De koeien koe een breed bekken heeft. We selecteren waar we bermen hooiden, van niets iets maak-die we voor het vlees fokken, laten we zo lang koeien met een groot bekken, en hopen zo de ten, elk vrij veldje van de gemeente omheindenmogelijk moeder worden en zijn. Kal es zogen keizersnede terug te dringen. en er hooiden of dieren lieten grazen, hebben weminstens een hal aar bij de moeder. En als de Bij de keuze van de fokstier letten we op een nu een naam en bedrijf neergezet met trouwekoe geen moeder meer kan zijn gaat ze naar korte draagtijd, waardoor een kalf kleiner wordt klanten en afnemers.de slacht. Inmiddels zijn we al bij Nelleke 20.Wat maakt jullie boerenbedrijf zo bijzonder? Hoeve Ravenstein is dagelijks in beweging. De boerderijwinkel is geopend van di t/m vr van 10 tot 17 uurWij onderscheiden ons met het Belgische Wit- en za van 10 tot 16 uur. Zie ook: www.hoeveravenstein.nl of www.ravensteinnatuurvlees.nlblauwe ras. We laten de kalveren ten minste *Hugo Schuitemaker is freelance fotograaf en oprichter van Zeeliefhebbers,een hal aar bij de moeder drinken en we hebben een bedrijf dat duurzame vis inclusief fotografie en recepten aan de man brengt.
  13. 13. 13“We geven de dieren rust en ruimte”
  14. 14. 14 OP PAD Tekst: Jan Dobbe* | Beeld: Gerrie Hondius** ‘Er staat een koe
  15. 15. 15ALS WE DE KOE HAAR EIGEN STAL LATEN ONTWERPEN, HOE ZOU DIE ER DAN UITZIEN?MET DIE VRAAG ZIJN WETENSCHAPPERS EN ONDERNEMERS AAN DE SLAG GEGAAN OM EENSOORT HOF VAN EDEN VOOR KOEIEN TE ONTWERPEN: DE KOEIENTUIN. BEHALVE DOOR DE KOE(‘VISITEKAARTJES VAN HET NEDERLANDSE LANDSCHAP’) ZELF, LIETEN DE INITIATIEFNEMERSZICH INSPIREREN DOOR DE AANPAK VAN DIERENTUINEN. EEN VERHAAL OVER INNOVATIE,DIERGERICHT ONTWERPEN EN (NOG) GESLOTEN SUBSIDIEPOTJES.[Vrij naar ‘Er staat een paard in de gang’ van André van Duin]Vrolijke koeien die vrij dieren, verregaande automatisering en e ci- visitekaartje van het Nederlandse landschap.rondlopen en van frisse groene blaadjes snoe- ency. Op zeker moment bleek echter dat De burger waardeert de koe en wil dan ook hetpen in een overdekte, maar zeer lichte en wel- verdere schaalvergroting met de traditionele beste voor dit dier. Men wil een duurzamedadige tuin. Een tuin, die je vanaf de openbare huisvestingssystemen zoals de ligboxenstal en veehouderij, waarin het dier weer dier kan zijnweg niet ziet omdat hij opgaat in het landschap… grupstal steeds meer weerstand zou oproepen. en het landschap intact blijft. Daarom kekenHet is een bijna utopisch plaatje in deze tijd van Het plafond was bereikt. we behalve naar kostprijsreductie, ook naarintensieve veehouderij en megastallen, maar milieu, dierenwelzijn en landschap.’zeker niet denkbeeldig. Het is de uitkomst van ‘ ’een meerjarig project van een aantal onder- Het InnovatieNetwerk (ministerie ‘ ’nemers en innovatieorganisatie Courage van EL&I) en de stichting Courage Vanuit de Cowmunity-gedachte ont-(LTO Nederland en NZO), die een alternatief namen het op zich om alternatieven stond het project Cowfortable, waarinproberen te vinden voor de huidige huisvesting te onderzoeken. Ze kwamen in 2006 met melkveehouders, onderzoekers van Animalin de melkveehouderij. Waarom? Schaalver- het fenomeen Cowmunity op de proppen. Science Group (Wageningen UR) en Couragegroting is al vele jaren lang hét sleutelwoord als ‘In Cowmunity zijn we op zoek gegaan naar samenwerken aan grensverleggende huis-het gaat om concurrentie op de zeer competi- de realisatie van een melkveebedrijf dat niet vesting voor melkvee. Een van de vruchtentieve internationale zuivelmarkt. Denk hierbij alleen groter en e ciënter is, maar vooral ook van Cowfortable is de Koeientuin, helemaalaan steeds grotere bedrijven met steeds meer beter. Beter voor de boer, beter voor de omge- ontworpen vanuit de koe. ‘Twee vragen stonden ving en vooral ook beter voor de koe,’ aldus centraal: “Wat wil de koe?”, maar daarnaast ook“Binnen is projectleider Carel de Vries (52) van stichting “Wat wil de burger?” Koe en burger, op deze Courage. ‘Samen met drie melkveehouders en twee partijen werd alles geconcentreerd – wat onderzoeksinstituut Alterra maakten we vier de economie en de boer willen, lieten we even een gevaarlijk ontwerpen voor een grootschalig melkvee- bedrijf. Niet alleen grootschalig en internatio- buiten beschouwing.’ Onderzoeksteams werden aan het werk gezet en men ging in woord voor naal concurrerend, maar ook maatschappelijk gewaardeerd. Met nadruk op ‘waardering’: gesprek met publieksgroepen om over dieren- welzijn en landschapsbeheer te praten. Op koeien” we wilden meer dan alleen maar acceptatie. We hebben het hier immers over de koe, hét zoek naar inspiratie bezocht het projectteam ook dierentuinen. Hoe huisvesten ze daar grote *Jan Dobbe is freelance journalist en tekstschrijver. Tot 2009 werkte hij bij de Nederlandse Vereniging tot bescherming van Dieren als hoofdredacteur van het blad DIER.**Gerrie Hondius werkt zelfstandig als (strip)tekenaar, illustrator, (live)cartoonist, schilder en schrijfster.
  16. 16. 16 OP PADgrazers? De Vries: ‘We leerden er twee belang- Binnen is echter een gevaarlijk woord voor stal. De vraag of de dieren al dan niet de wei inrijke dingen. Allereerst dat een dierenverblijf koeien. Het is immers een trend van de laatste gaan, is en blijft een beslissing van de boer.niet hoeft te lijken op een fabriekshal, maar jaren om koeien steeds langer (en zelfs het hele Wij hebben ons vooral geconcentreerd opjuist de oorspronkelijke leefomgeving kan jaar) binnen te houden, iets wat tot groeiende diervriendelijke huisvesting.’weerspiegelen. En in de tweede plaats dat maatschappelijke weerstand leidt. Is de Koeien-een aantrekkelijk “kijkspel” een verkoopbaar tuin niet het spreekwoordelijke doekje voor hetproduct is. Mensen moeten dichtbij de dieren bloeden en is men niet bezig om langs deze weg Dat er een hovenier mede aan de wiegkunnen komen. Contact met dieren doet ze de steeds verder teruglopende weidegang voor van de Koeientuin heeft gestaan,goed, het is leerzaam en ze krijgen een beter koeien te legitimeren? De Vries: ‘Nee, zeker is goed aan het ontwerp te merken.beeld van waar hun voedsel vandaan komt.’ niet. De propositie is niet dat je met een koeien- Overal zijn planten voorzien, bijvoorbeeld tuin je dieren niet meer de wei in hoeft te laten. als een soort natuurlijke systeemwandjes, Integendeel, de tuin is op dit punt alleen maar beschermd tegen de vraatzucht van de koeienIn een gezamenlijk projectteam een plus ten opzichte van de traditionele stallen. door een fijnmazig hekwerk. Wat er uitgroeit,met boeren, wetenschappers, een Want ook al gaan de dieren ’s zomers de wei in, wordt dan ook prompt opgegeten. Bomen staanarchitect en een hovenier (vanwege het dan nog staan ze ongeveer hun halve leven op er ook, en ze groeien letterlijk door het dag-landschappelijke aspect) ging men aan hetontwerpen. De Vries: ‘Ik liet hovenier Jan Papedestijds een foto zien van een nieuwe ligboxen- DIERENBESCHERMING: OOK DE WEI IN!stal die we hadden ontworpen. “Wil je het echt We legden het idee van de Koeientuin ook voor en dan wordt weidegang steeds lastiger. Weide-weten?”, zei hij. “Ik vind het helemaal niks.” Ik aan de Dierenbescherming. Senior-beleidsmede- gang is goed voor het welzijn van koeien. Zewas geschokt. Dit was toch een mooie stal met werker Bert van den Berg: ‘Het is prima betere hebben veel minder last van klauw- en poot-veel licht, lucht en fraaie, brandschone zwart- stallen te ontwerpen, want een groot deel van problemen, er is minder bacteriedruk leidend totbonte koeien!? “Het enige dat iets met koeien het jaar staan koeien op stal en de huidige stal- mastitis, ze kunnen elkaar makkelijker ontwijkente maken heeft, is het voer voor het hek. Verder len zijn te krap en hebben een te harde vloer. De en ze kunnen makkelijk snel en ongehinderdzie ik alleen maar beton en staal. Dit is een Koeientuin en andere concepten komen voort uit gaan staan en liggen. Uit enquêtes blijkt boven-garage of fabriekshal. Geen dierenverblijf,” de gedachte dat de melkveehouderij flink moet dien al jaren dat bijna honderd procent van dealdus Pape. Hij vond dat we terug moesten naar groeien om op de wereldmarkt te kunnen con- bevolking vindt dat koeien in de wei horen. Eende natuurlijke buitenomgeving van het dier: curreren. Daarom wil menig melkveehouder van melkveebedrijf zonder weidegang zal nooit devegetatie, bewegingsvrijheid, mogelijkheid 75 naar 150 koeien groeien, dat kan nog zonder gewenste maatschappelijke acceptatie krijgen.om te exploreren en onderling contact. Hij had personeel en met weidegang. Er zijn er ook die Dus hou de weidegang er in, ook al lopen deeen punt. Zo gezegd, zo gedaan, wat ons betreft naar 200 tot 250 of nog meer koeien willen gaan dieren binnen in een tuinachtige omgeving!’werd het motto: buiten=binnen.’
  17. 17. 17UITGANGSPUNTEN KOEIENTUIN: dat niet stuk te krijgen is en vochtdoorlatend is. in een aparte ruimte met z’n allen tegelijk. 1 Het welzijn van de koe moet De koeien lopen en liggen er heerlijk op!’ Dan krijg je geduw en getrek en kunnen er aanmerkelijk verbeteren. conflicten ontstaan. Met de melkrobot komt 2 Het moet een natuurlijk dierenverblijf elke koe rustig aan de beurt, op haar eigen tijd.’ worden, ofwel: buiten=binnen. Maar wat gebeurt er verder met de 3 De stal mag het landschap niet ontsieren, urine en de mest? Dat blijft toch het maar ‘verdwijnt’ in het landschap. grootste probleem? Uit het antwoord blijkt dat Het baanbrekende van de Koeientuin 4 De uitstoot van ammoniak moet we hier toch echt met een innovatief project te is niet alleen de ruimte (de claim is twee- minimaal zijn. maken hebben: ‘De urine zakt door de eerste maal zo veel vierkante meter per koe als in de 5 De stal moet open en aantrekkelijk lagen heen en wordt gereguleerd afgevoerd. reguliere veehouderij, dat is dus 15 m2), maar zijn voor publiek. En voor de poep hebben we een robot, die ook het feit dat de mens er plezier aan kan bele- 6 Het gebouw moet qua kosten kunnen voortdurend door de tuin heenkruist en de ven in educatief en recreatief opzicht. Het moet concurreren met een gangbare stal. mest opneemt,’ aldus De Vries. ‘Haha, denk per slot van rekening ook een kijkspektakel qua beeld maar aan zo’n gemotoriseerde gras- worden, waarbij de gewone burger een veel maaier, maar dan onbemand.’ geziene gast op het boerenbedrijf wordt. Niet lichtdoorlatende dak heen. Door dezelfde Behalve mest moeten de koeien natuurlijk ook voor niets geldt de dierentuin als belangrijke openingen stroomt vervolgens het regenwater hun melk kwijt, daar is het immers allemaal om inspiratiebron. Onder het genot van een hapje naar binnen dat meteen ten goede komt aan begonnen. Hoe doet de boer dat in de Koeien- en een drankje kan men zich straks vergapen de planten. tuin? ‘Ook dat gaat volledig geautomatiseerd,’ aan het pittoreske beeld van een prachtige Maar zo’n 100 tot 150 koeien op een relatief grijnst De Vries. ‘Je weet niet wat je meemaakt, groene tuin, met daarin Neerlands trots: kleine oppervlakte, wat doet dat met de bodem? maar het gaat echt zo: de melkrobots zijn totaal rood- en zwartbonte koeien in kuddes van Wordt dat geen enorme modderboel met mest, onbemande, computergestuurde machines. 100 tot 150 dieren. urine, water en de daardoorheen ploegende De koeien weten uit ervaring dat ze daar van “Wat wil koeien van enkele honderden kilo’s per stuk? hun melk af kunnen en zoeken de machine op ‘Het zoeken van een juiste bodemstructuur wanneer ze aandrang voelen. Bovendien wordt was inderdaad een van de grootste uitdagingen,’ er een smakelijk hapje voer versterkt. De vertelt Carel de Vries. ‘Met de vloer zijn we twee jaar aan het experimenteren geweest. robots herkennen de koeien op hun beurt ook aan hun halsband. Als een koe zich meldt, weet de koe?” Maar dat leverde wel iets op. We werken in vier lagen: eerst een waterdicht doek, daaroverheen hij precies op maat de spenen te pakken en dan is de klus snel geklaard. Het mooie aan deze en “Wat wil gebroken puin, dan een laag gerecycled rubber en dan als laatste een supersterk egaliserend doek, manier van melken is dat het vrijwel stressloos kan gebeuren, in tegenstelling tot het melken de burger?”
  18. 18. 18 OP PADEn het concept trekt belangstelling van de van gemaakt met een recreatieve functie. Voor overheden enthousiast worden van deze totaalboeren, mede op grond van de propositie dat hen allemaal zou de Koeientuin een zeer wel- nieuwe benadering. Maar doordat het zodeze huisvesting niet duurder is dan de kome vernieuwing van hun bedrijf betekenen.’ anders is, past het wel slecht binnen de huidige‘gewone’ huisvestingssystemen. Er zijn volgens toetsingskaders.’ Deze innovatieve stallen-De Vries enkele tientallen geïnteresseerden, ontwerpers laten zich aldus niet echt uit hetmet een vooruitgeschoven groepje van vier Ondanks de mooie en voortvarende veld slaan: ‘We weten dat we een goed verhaalondernemers. Niet toevallig zijn dit veehouders wordingsgeschiedenis van de Koeien- te bieden hebben. Dus gaan we opnieuw achterdie het leuk vinden om hun bedrijf te combineren tuin, spreken we met een enigszins sponsors en financiers aan. Maar het gaatmet een andere nering. De Vries: ‘Er zijn vier aangeslagen projectleider. De Vries: lukken, dat kan niet anders.’veehouders bij het project betrokken, die daad- ‘Wij geloven helemaal in de haalbaarheid enwerkelijk (veel) geld in de aanleg en bouw van het succes van de Koeientuin. Er is hard aan Wie na het lezen van dit artikel had gedacht omeen koeientuin willen stoppen. Een van hen gewerkt, het komt tegemoet aan dier, mens en binnenkort eens een dagje Koeientuin te doen,heeft een biologische boerderij, hij heeft een landschap – wat wil je nog meer? Maar toch komt dus bedrogen uit. De tuin is nog slechtsnatuurbeheerstaak en hij geeft ruimte aan stagneert het project nu, omdat de subsidie een concept op zoek naar geldschieters, in derecreatie. Hij ontvangt excursies en dagjes- van enkele tonnen die we nodig hebben om het hoop alsnog eind 2011 open te kunnen gaan. ‘Ermensen op zijn bedrijf en verdient daar een demonstratiebedrijf op te zetten, onverwachts staat een koe in de tuin,’ maar de deur is helaasextra boterham mee. In Friesland zit een boer niet wordt toegekend. We hebben dat geld nog dicht.die vlakbij de bebouwde kom is gevestigd. Mede nodig voor een proef waarin we het conceptmet het oog op een goede verstandhouding echt klaar voor de praktijk kunnen maken.met de omwonenden stelt hij zijn bedrijf open Het is de laatste risicovolle stap voor markt-voor de buurt. Daar is het in het weekend altijd introductie.’hartstikke druk met bezoekers. In Brabant, tot De overheidsbezuinigingen tre en ook ditslot, zitten twee deelnemende boeren. Een van innovatieve project? ‘Ja, er is één pot met heelhen combineert zijn boerderij met een kinder- veel concurrerende aanvragen, en daar zijndagverblijf, de ander heeft er een zorgboerderij we jammerlijk uitgevallen. Let wel, de boer in kwestie zou zelf een ongeveer even groot bedrag in de onderneming stoppen, dus het “Concept op is niet een kwestie van het handje ophouden. Deze ondernemer gelooft erin en is bereid zijn zoek naar nek uit te steken met een grote investering!´ Een andere klassieke hobbel is het verkrijgengeldschieters’’ Kijk voor meer informatie op van de benodigde vergunningen. De Vries: www.courage2025.nl en zoek onder ‘projecten’. ‘Maar dat gaat lukken. Je merkt dat lokale
  19. 19. [ ]INTERVIEWUITGELICHT
  20. 20. 20 MIJN LANDSCHAP WAAR WE VANDAAN KOMEN Aziz Bekkaoui over de wissel werking tussen het landschap en de cultuur.
  21. 21. 21Tekst: Brigitte van Mechelen | Beeld: Rolf Eijtjes, Paul Hilkens‘DE OVEREENKOMST TUSSEN EEN LONSDALE-BOERKA, EEN NIEUW RELIGIEUS GEWAAD VOORKARDINAAL SIMONIS EN EEN PROJECT ALS ‘MELKKLEUREN’? IN AL MIJN PROJECTEN GAATHET OVER IDENTITEIT, OVER CULTUUR EN OVER HET ONTSTAAN ERVAN. EIGENLIJK DOE IKSTEEDS HETZELFDE: HET VERHAAL VERTELLEN VAN WAAR WE VANDAAN KOMEN, WAT ONZEGESCHIEDENIS IS. KOM, IK ZAL HET UITLEGGEN. Al zo’n tien jaar werk ik naast mijn werk als modevormgever/kunstenaar als gastcurator voor verschil- In het verleden hadden de boeren geen koelcellen, dus de net gemolken melk moest snel naar de fabriek. Er werden water- en landwegen aangelegd om dat e ciënt en snel te doen. En lende musea. Drie jaar terug was ik voor een project in Rusland neem het maken van kaas. Bacteriën bederven – letterlijk – in de kelders van het Nationaal Museum van Moskou aan het de boel. Het maken ervan moest en moet dus goed worden kijken naar objecten die grotendeels niet gearchiveerd waren georganiseerd en strak gepland. Een werkhouding waarmee maar waar de medewerkers, sommigen werkten al meer dan we langzaam maar zeker vergroeid zijn geraakt. We willen vijftig jaar voor het museum, van alles over wisten te vertellen. alles netjes organiseren en hebben overal wetten en regels Om hen te kunnen verstaan hadden we de hulp van een paar voor. Kijk maar naar Schiphol, dat wereldwijd te boek staat jonge tolken. Het grappige was dat de tolken de uitgebreide als toppunt van e ciëntie, overzichtelijkheid, gebruiks- verhalen over de herkomst, de geschiedenis, de betekenis van vriendelijkheid. En wanneer er in de golf van Mexico een de objecten, zelfs de smakelijkste anekdotes steeds in luttele olieramp gebeurt, komt een Nederlands bedrijf de boel zinnetjes samenvatten. Het deed er in hun ogen niet toe, al opruimen. Of neem Dutch Design, inmiddels net als kaas een die oude verhalen. Veel liever wilden ze met ons over Amster- belangrijk exportproduct. Vormgeving die te boek staat als dam praten, over het uitgaansleven, muziek. helder, zonder franje en met een sterk concept. Kortom, ik Maar het ís geen ouderwets gedoe, het heden wortelt in het ontdekte dat de mentaliteit van agrarische ondernemingen, verleden. De rijk bewerkte kruisen uit de Russische depots en met name die van de melkveehouders, van grote invloed bijvoorbeeld, symbool van de Russisch orthodoxe kerk, zijn is op deze tijd. net zozeer een abstract logo als het appeltje dat is voor Apple. Toen ik op een goed moment op zoek ging naar een alledaags Allebei marketing. De verschijningsvorm, de technologie is object of product dat als sleutel zou kunnen fungeren om de veranderd, maar in essentie veranderd er weinig. Als je het zó Nederlandse identiteit te ontsluiten, is dat melk geworden. benaderd zie je dat zo’n kruis wel degelijk iets met ons en met Er stroomt melk door de aderen van dit land. Nederland onze tijd te maken heeft. Begrijpen waarom je omgeving er- behoort tot de grootste melkexporteurs van de wereld en uitziet zoals hij doet, dat er een wisselwerking bestaat tussen Vermeers’ melkmeid schonk het al. cultuur en omgeving, tussen stad en land, tussen geschiedenis en de actualiteit, maakt dat je associatievermogen zich In deze fase waarin we veel tijd doorbrengen op de digitale snel- uitbreidt, je inzicht zich verruimt, en dat is pure rijkdom. weg, verdwijnt het gewone, het alledaagse en al helemaal de essentiële waarden ervan makkelijk uit het zicht. Weten dat Ik liep al een tijd rond met het idee om iets met de identiteit melk niet uit de fabriek komt maar van de koe, en bossen niet van Nederland te gaan doen. Wat heeft Nederland gemaakt naar shampoo ruiken maar andersom is belangrijk in mijn ogen. tot wat het is? In het buitenland valt me op dat Nederland wordt gezien als een strak geordend en gestructureerd land. ‘Melkkleuren, een frisse blik op melk en Nederland’ is een cul- Maar waaraan hebben we dat te danken? turele estafette door het hele land. Op zeven plaatsen werken we samen met lokale agrarische en culturele organisaties toe De invloed van de agrarische sector op het hedendaagse leven naar een manifestatie met muziek, gedichten, workshops, en op het landschap is groot. Zuivelproducten zijn aan bederf talkshows, debatten en moderne dans en klompendans. onderhevig, het vervoer ervan moet dus zonder omwegen, strikt, schoon en geordend verlopen. Ook verschijnt er regelmatig een speciale krant, de Melkpers. Thijs Goldschmidt en Mustafa Stitou werken aan een Melk- roman, over de geschiedenis van de Nederlandse melkvee- houderij, die eind dit jaar verschijnt. Maar voor het zover is Aziz Bekkaoui studeerde af aan de Kunstacademie wordt dit najaar de Domtoren in Utrecht omgetoverd tot van Arnhem (ArtEZ). Naast zijn eigen collectie richt een groot melkpak. AZIZ zich op het ontwerpen van kostuums voor opera, dans en theater. Daarnaast creëert modevormgever/ kunstenaar AZIZ performances, installaties en ten- Of het Nederlands landschap zijn weerslag vindt in mijn werk? toonstellingen in musea en theaters. Solo-exposities Absoluut, de projecten die ik in New York en Japan deed of werk in samenwerking met diverse kunstenaars werden écht Hollands gevonden. En daarnaast, steeds als ik was te zien in verschillende Nederlandse musea, in het Guggenheim Museum in New York en in per vliegtuig Schiphol nader en die kleurvlakken, rechte lijnen, Musée de la Mode e du Textile, Parijs. www.aziz.nl die orde zie, wordt ik weer verliefd.’
  22. 22. 22 VERHAAL Tekst: A.L. Snijders* | Beeld: Wouter Tulp** * A.L. Snijders maakte furore als schrijver van columns en staat bekend als een van de grootste schrijvers van het zeer korte verhaal, kortweg ZKV genoemd. In 2010 won hij de Constantijn Huygens-prijs. In 2011 schrijft Snijders speciaal voor GRNVLD een column. ** Wouter Tulp volgde de opleiding illustratie aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam en is werkzaam als freelance illustrator. Zijn werk loopt uiteen van karikaturen, redactionele illustraties, kinderboekillustraties en hij werkt ook mee aan animatieprojecten. Tulp heeft zich een breed scala aan technieken eigen gemaakt die hij ook gebruikt in de illustraties bij de verhalen van A.L. Snijders in GRNVLD.
  23. 23. 23 in het bos geplaatst, niet vriendelijk en roman-tisch, meer een treinwagon waarin winnaars en verliezers met hun handtekeningen een oorlog beëindigen. Debewoner is een beeldhouwer, een mediterrane jongen, die bij de eerste ontmoeting een geschenk voor mij heeft,eentweedehands colbertje. De eigenaar van het bosperceel heeft hem toestemming gegeven zijn wagen op dezestille, onneembare plek op te knappen; in drie maanden moet het gebeurd zijn. De jongen vertelt verhalen, hijkent de details van de vestingwerken van Syracuse, hij weet dat Archimedes de katapult ontworpen heeft diedienst heeft gedaan toen de Romeinen de stad belegerden, hij weet ook dat hij grote spiegels heeft gemaaktwaarmee de schepen van de belegeraars in brand werden gestoken. Hij vertelt dat zijn vader in Syracuse geborenis als Sefardische jood, maar na zijn huwelijk met een Koptische prinses een ander geloof heeft gekozen. Ik ruikde Middellandse Zee terwijl ik het colbertje pas en naar de familieverhalen luister. Ik heb een vermoeden hoe het verder zal gaan, en dat vermoeden blijkt juist. Er is geen water, geen gas, geenelektriciteit. Hij heeft geen auto, hij heeft nauwelijks geld, hij zit in de natuur die hij met een idyllisch oogbekijkt, maar de natuur kijkt niet terug, de natuur is geen idylle, ze is ook niet wreed of vrolijk of onverschillig,ze onttrekt zich aan iedere beschrijving. De natuur bestaat, dat is alles. De wagen staat midden op een pad, maarop dat pad loopt nooit iemand, het is een doodlopend pad in een zeer stil gedeelte van het bos. Toch wordt dejongen na verloop van tijd opgemerkt, dat is onvermijdelijk in ons land. In Noord-Alaska of Buiten-Mongolië ishet waarschijnlijk wel mogelijk voor altijd ongezien te blijven, maar hier kan dat niet. Het oog ziet ver, het kijktaltijd, het rust alleen als het hoofd slaapt. De jongen loopt door het bos, zwemt in een vijver bij een afgelegenhuis, wordt gezien door de bewoner. Na het oog de mond, de bewoner vertelt het aan de postbode, er zwom eenvreemde in de vijver. Iemand ziet de jongen op zijn oude fiets met een gasfles op de bagagedrager. De geruchtenontmoeten elkaar. Niet nerveus, vlug of geagiteerd, het is een dunbevolkte streek, het duurt maanden.De jongen klimt over een hek om een paard te aaien, het wordt herfst, het bos wordt dunner, het gaat ritselen,de temperatuur zakt. De jongen is een minnaar, hij heeft goede verhalen en mooi haar, hij heeft vriendinnen, die elkaar somsonverwacht ontmoeten op het bospad. Hun kijvende stemmen klinken ver, ik hoor ze. Volgens mij is dit de echtenatuur – niet de bomen en de bergen en de sneeuw, maar de passie tussen de mensen, deangst, de liefde,de begeerte, de jaloezie. Als het echt koud wordt, gaat de jongen schuilen bij de vriendinnen. Ikzie hem nog wel eens, maar alleen overdag bij windstil, zonnig weer. Ook het gepraat in de buurtverzwakt en sterft weg. Ik ben de enige die nog weet dat er een wagen in het bos staat. De jongen isvoorgoed verdwenen, de eigenaar laat zich ook niet zien, de jaren verstrijken. Ik zie dat braamstruikenzich naar binnen wringen, dat het dakleer door wind en regen wordt aangevreten,dat de wagen scheef zakt en allengs een herinnering wordt. Het verhaal is afgelopen, ik weet niks meer. Samengevat: een illegale woonwagen die een herinnering wordt.Toch heb ik een epiloog. Onlangs heb ik voorgelezen in de Burgerzaal in Zutphen. Na afloop kwamen er mensenmet me praten. Ook de jongen, die ik natuurlijk niet herkende. Hij lachte en zei: ‘Dat colbertje heeftu van mij gekregen.’ Hij had gelijk, ik herinnerde het me.
  24. 24. 24 ZWARE KOST Tekst: Frans Ellenbroek* | Beeld: Marleen Felius**Naar zijn beeldMET HET DIER HEEFT DE MENS EEN INGEWIKKELDE VERHOUDING. GEVAARLIJK, NUTTIG, LIEFOF ZIELIG, HET IS ALTIJD WAT. DAT IS AL DUIZENDEN JAREN ZO, MAAR DE DISCUSSIES DIE DELAATSTE JAREN OPLAAIEN LIJKEN EEN NIEUWE VERHOUDING OP TE GAAN LEVEREN TUSSENDE MENS EN ZIJN GEDOMESTICEERDE DIEREN. HOE KOMT HET EIGENLIJK, DAT WE DIEREN ZOSTERK WILDEN MANIPULEREN, DAT WE HEN UITEINDELIJK ALS DINGEN GINGEN ZIEN? EENTERUGBLIK OP DE (PRE)HISTORIE VAN ONZE VERHOUDING MET HET GEDOMESTICEERDE DIER.Ongeveer tienduizend jaar geleden en daarvoor ging ineens zoveel beter toen we eenmaal in wurmen is. En dat we de wolf hebben veran-week het foerageergedrag van de mens niet staat waren opgedane ervaringen te onthouden derd in een gedrocht dat net zo’n aanleg voorsterk af van dat van andere apen. Hier en daar en ook nog door te geven aan familie en vrienden. hernia heeft als wijzelf, of in een mormel datwat bessen plukken, wortels uitgraven, stukje We waren er zo goed in, in dat jagen en verza- zo’n klein schedeltje heeft, dat het weliswaarvlees verschalken. Vooral dat laatste werd een melen, dat men zich af kan vragen hoe en fijn op schoot kan zitten, maar dan met chroni-specialiteit van onze soort en een motor achter waarom we toch, na een lange ontwikkeling, sche koppijn. Kortom, waarom hebben we deonze evolutie, want e ectief jagen vraagt om zo diep konden zinken. Zo diep dat we ons nu schepping niet gelaten voor wat hij was ensamenwerking, samenwerking vraagt om voeden met koeien die zo dik zijn dat ze bijna moesten we zo nodig gaan domesticeren?communicatie, communicatie vraagt om denk- net zo veel barensnood kennen als wijzelf, ook Vanwaar die drang?vermogen en sociale vaardigheden. En goed al zijn het bij ons niet de billen, maar is ’t hetverzamelen, weten wat eetbaar is en wat niet, hoofd dat amper door het geboortekanaal te Hoewel ik me als bioloog bij zulke vragen** Frans Ellenbroek is bioloog, beeldend kunstenaar, auteur en directeur van het Brabants Natuurmuseum in Tilburg. Als beeldend kunstenaar is hij vooral bekend om zijn dierportretten en ‘lege’ landschappen. In 2006 verscheen zijn boek De biologische evolutie van de kunsten.** Beeldend kunstenaar Marleen Felius heeft een fascinatie voor koeien. Zij illustreerde onder andere Het Koeboek, geschreven door Anno Fokkinga. In samenwerking met Fokkinga verscheen ook De Koe, gebaseerd op de door haar opgebouwde documentatie over rundvee. Voor de jeugd maakte zij met Bibi Dumon Tak Rundreis om de Wereld.
  25. 25. 25en gelijkenisDe drang tot domesticatie A Domesticatie van oerrund tot hedendaagse koe.normaal gesproken het meest thuis voel bij De eerste twee mensen waren meteen al niet voorkeur uit te spreken, dan nu maar overstap-Darwin en diens navolgers, dringt zich de tevreden met wat er aan eetbare schepselen pen op de biologische denktrant.verleiding aan me op om het eens vanuit het beschikbaar was, in die tijd nog veel meer danBijbelse perspectief te bezien. Het begin van nu. Er moest wat veranderen. Aangespoord Het prilste begin van het nieuwe door de mensde domesticatie plaatsen we immers zowel in door een pootloos reptiel creëerde Eva de gestuurde evolutieproces dat domesticatiedezelfde tijd als in dezelfde regio als die waarin eerste nieuwe behoefte, overtuigde haar enige heet, kwam niet alleen voort uit drang tothet scheppingsverhaal zich afspeelt: het consument Adam van de begeerlijkheid van (be)heersen maar ook uit een andere zeer men-Midden-Oosten, enkele duizenden jaren voor het verboden product en hij hapte toe. De selijke eigenschap: gezelligheid. Je kunt het nuonze jaartelling. marketing was uitgevonden, een pril begin zelf zien gebeuren. Bij het eerste sneeuwvlokjeIn zes dagen schiep God de hemel, de aarde en op kleine schaal, de start van onze culturele rukt Nederland uit, op naar de dierenspeciaal-al haar schepselen. We kennen de afloop: Hij evolutie en de doorstart van de biologische. zaak. Het is weer tijd voor de pindasnoeren,zag dat het goed was en nam voor die evaluatie Onze Schepper had het kunnen weten. Want vetbollen en zadennetjes. Mezen, vinken eneen hele dag. Als kroon op het werk had Hij door Zijn beeld en gelijkenis te kiezen als giet- groenlingen weten: de winter breekt weer aan,– naar eigen beeld en gelijkenis – de eerste man mal voor de mens, voorzag Hij hem natuurlijk het zorgeloze seizoen van voedselovervloed.en de eerste vrouw geschapen en hen belast ook meteen van Zijn scheppingsdrang. In com- De voor andere jaargetijden zo kenmerkendemet een bijzondere taak en verantwoordelijk- binatie met twee andere typisch menselijke noeste foerageerarbeid wordt een tijdelijkheid: de zorg voor al hun medeschepselen. neigingen, de drang tot weten en die tot dolce far niente. Dat hoeft nog maar een paarMooi gedelegeerd, zou je zeggen. Maar – zoals beheersen, was daarmee de basis gelegd voor eeuwen zo door te gaan om ertoe te leiden,we weten – uit de eerste historische daad van een onvermijdelijke culturele ontwikkeling: dat alle snaveltjes helemaal zijn aangepast aandie twee mensen bleek al meteen hoe lastig domesticatie. Als een almachtige en alwetende de pinda, elke vogelsoort het hangen aan eendelegeren kan zijn. En in de millennia die schepper te zijn, die wens zat er al vroeg in: netje beheerst en alleen nog gevederde watjeshierop volgden bleken – tot op de dag van ook de mens werd een intelligente ontwerper. bezwijken aan de winterkou. Het wordt zelfsvandaag – ook de nazaten van Adam en Eva Hoe aanlokkelijk deze theologisch geïnspi- door Vogelbescherming gepropageerd. Nog eende goddelijke opdracht niet altijd naar behoren reerde gedachte ook moge zijn, de bioloog zal paar eeuwen – op de evolutionaire schaal eente kunnen of willen uitvoeren. haar liever omdraaien: de mens schiep zijn god oogwenk – en Parus domesticus, de Huismees, naar beeld en gelijkenis. Laat ik, zonder een zal op de soortenlijsten moeten worden
  26. 26. 26 ZWARE KOSTbijgeschreven, herkenbaar aan zijn dikke te verteren. Maar het leven werd nooit meer In het Brabants Natuurmuseum in Tilburg is vanafsnavel. En aan zijn betontegelkleurig verenpak, wat het was: biefstuk, karnemelk, kaas, leren eind juni de tentoonstelling ‘Dier of Ding?’ te zien.want daarmee valt hij het minst op voor de schoenen, bontjassen en nog veel meer dier- Deze tentoonstelling wordt georganiseerd door het Brabants Natuurmuseum in samenwerking metdan zeer algemene half gedomesticeerde lijke dingen droegen bij aan het succes van de Kasteel Groeneveld. Rondom de tentoonstelling wordtTuinsperwer, gespecialiseerd in jagen op mens. Toch zou het nog duizenden jaren duren een serie landelijke debatten verzorgd.vogelvoederplaatsen. voordat de mens het jagen en verzamelen op : www.natuurmuseumbrabant.nl zou geven, onder druk van nieuwe gevoelens en www.kasteelgroeneveld.nlPrecies zo zal het gegaan zijn, duizenden jaren over dierenwelzijn en dankzij het jagen opgeleden, met die paar oerrunderen die het wel een bal als uitlaatklep, en het verzamelen van Een ander kenmerk van symbiose is dat beideveilig en prettig hadden, als ze een beetje rond- voetbalplaatjes. samenwerkingspartners in de loop van het evo-hingen bij, of op het boerenerf van de eerste lutieproces een deel van hun oorspronkelijkeagrariërs. Wolven waagden zich er niet, de kin- Biologisch gezien was hier eigenlijk geen kenmerken verliezen, soms zelfs zoveel, dat jederen van dat boertje hadden er wel schik in de sprake van een echte innovatie. Dat soorten amper nog ziet waar ze ooit van afstamden.koeien voorzichtig te benaderen met een bosje organismen, zoals in dit geval Mens en Rund, Bij de gedomesticeerde dieren kennen we datvers gras in de hand. Te schuchtere exemplaren elkaars levenswijze en bouw beïnvloeden, allemaal wel, kijk maar naar de verschillengenoten die voordelen niet en bleven oer. Ook strekkend tot wederzijds voordeel in termen tussen oerrund en lakenvelder of wolf enbij en na het kalven bleek de mens goedaardig, van overleving, het was al honderden miljoenen pekinees. Soms raakt er zoveel oorspronkelijksbehulpzaam zelfs, en, ach wat, de kinderen jaren de gewoonte bij tal van andere combina- zoek, dat degeneratie optreedt. Een subjectievesnoepten wat van de romige melk mee, maar ties. In de biologie noemen dat fenomeen en dus onwetenschappelijke term is dat, wantdat hinderde niet, er was genoeg voor het kalf. symbiose. Bekende voorbeelden zijn het zij impliceert een waardeoordeel. Als hetZo nu en dan verdween een wat oudere koe samenleven van algen en schimmels in korst- beestje maar gelukkig is, zou ik denken. En iknaar achter de hut, om vervolgens nooit meer mossen, mieren die bladluizen ‘melken’, of weet bijna zeker dat het pekineesje niet naargezien te worden, maar dat was zo vergeten. micro-organismen die zich zo in de cellen van het rauwe bestaan van voorvader wolf terug-Ook waren er die jagende boeren die ontdekten hogere organismen thuis voelden dat ze er niet verlangt en ook dat hij zielsongelukkig zouhoe je oerrundvlees wat langer goed kon meer weg te slaan waren en veranderden in worden als hem zijn dagelijks blikje Cesar werdhouden als de jachtbuit wat ruim dreigde uit celorganellen, zoals mitochondriën en blad- afgenomen. Maar over kenmerkenverlies voorte vallen: gewoon nog even laten leven. Wel groenkorrels. Het wederzijdse positieve e ect de mens in het domesticatieproces hoor jezorgen dat-ie niet wegloopt. Zo veranderde op voortplantingssucces is essentieel voor nooit iemand. Symbiose had toch altijd invloedlangzaamaan het Oerrund Bos primigenius symbiose. Bij mensen en runderen is dat succes op beide partners? Hoe zit dat?in het tamme en gedomesticeerde Rund Bos met name vanaf de 20ste eeuw gigantisch, omtaurus. Homo sapiens bleef op papier welis- nog maar te zwijgen van varkens. En in Neder- Welnu, dat zit zo. We hebben het niet graagwaar Homo sapiens, maar veranderde van een land stegen we in dit proces tot de grootst over onszelf. En al helemaal niet over onszelfakkerbouwende jager in een veeboer. Niet dat denkbare hoogte, met meer gedomesticeerde als gedegenereerd dier natuurlijk. We zien nieter geen genetische kenmerken bij kwamen, dieren en mensen per vierkante kilometer graag onder ogen, dat we zelf van alle gedomes-zeker wel, zoals bijvoorbeeld (bij sommige vol- dan waar ter wereld ook. ticeerde dieren het aller-gedomesticeerdstkeren) het vermogen om lactose (melksuiker) zijn. Dat we, net als de runderen, honden en varkens, ook wat mooie, oorspronkelijke vaar- digheden en talenten zijn kwijtgeraakt. Vuur, een dak boven het hoofd, warme kleren tegen de kou, het maakte ons tot huisdier, letterlijk. De dieren die we in en rond het huis om ons heen verzamelden en trachtten te transformeren naar ons beeld en onze gelijkenis noemden we huisdieren, maar we vergaten dat het met ons- zelf begon, de mens, het allereerste huisdier. Wat raakten we zoal kwijt? Van alles. Het ver- mogen om een eetbare van een giftige padden- stoel te onderscheiden, de kunst van het jagen, het respect voor het jachtwild, oog voor de schoonheid van het leven van, met en in de natuur. Het vermogen ook om zonder scrupules maar met zorg uit de natuur te oogsten wat we nodig hebben, en te laten leven wat mag leven. Het vlees werd een rood schij e op een schaal- tje, de bontjas werd een zielig beest, de hond een medemensje en de koe een melkfabriek. Het dier werd een ding.
  27. 27. TENTOONSTELLINGDIER OFDING?OVER MENSENEN HUN DIERENVANAF 1 JULI 2011Natuurmuseum BrabantSpoorlaan 434 TILBURGDeze tentoonstelling is mede mogelijk gemaakt door: www.dierofding.nl www.natuurmuseumbrabant.nl
  28. 28. 28 WENDE “ Niet praten zonder daadkracht, maar dialoog-in-actie”

×