GRNVLD 2011/06
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Like this? Share it with your network

Share

GRNVLD 2011/06

  • 2,121 views
Uploaded on

GRNVLD 2011/06 Magazine over het verbinden van stad en land: '...en voorbij het grazen'

GRNVLD 2011/06 Magazine over het verbinden van stad en land: '...en voorbij het grazen'

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
2,121
On Slideshare
2,120
From Embeds
1
Number of Embeds
1

Actions

Shares
Downloads
5
Comments
0
Likes
0

Embeds 1

http://www.linkedin.com 1

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. 06 2011 MAGAZINE OVER HET VERBINDEN VAN STAD EN LAND IN DIT NUMMER De kunst van het ontpolderen JOHN HU IGE Omgang met dieren onder vuur JAN STAM AN & M A ARTEN DOORM AN Koeientuinen‘...en voorbij J A N DO B B E & GE RRIE HOND IUS Melkkleuren het grazen’ A ZI Z BEKK AOUI EN VERDER MET Loethe Olthuis Boer Tupker Frans Ellenbroek A.L. Snijders Karin Luiten
  • 2. [ ] 2011 VN JAAR VAN DE BOSSEN AANLEIDING WERELDOMVATTEND NEDERLANDS INITIATIEFMake a Forest is een wereldwijde interdisciplinaire Academie, MU Gallery in Eindhoven en Museum Hilversum.culturele manifestatie. Van Nairobi tot Seoul, Amsterdam Door het jaar heen vinden verspreid door het landtot Teheran en Santa Cruz de la Sierra: over de hele wereld themaprogramma’s plaats waarop het onderwerp vanuitgaan culturele instellingen en onderwijsinstituten in 2011 verschillende invalshoeken -zoals wetenschap, beeldendesamen met kunstenaars, ontwerpers en architecten bomen kunst, vormgeving en architectuur- wordt belicht.maken en zo het belang van het bos en de uitdagingenrondom goed bosbeheer op de agenda zetten. Ook een themaprogramma bijwonen, een boomproject maken of de groei van het bos volgen?Het platform www.makeaforest.org verbindt deze artistiekebomen tot een uniek cultureel divers bos. Kijk op www.makeaforest.orgOok in Nederland worden boomprojecten opgezet, dooronder meer de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht,het Tropenmuseum, CBK Rotterdam, de Gerrit Rietveld WWW.MAKEAFOREST.ORG
  • 3. 03COLOFON VOORAFGRNVLD is een uitgave van Sjaalman Mediain opdracht van Kasteel Groeneveld.GRNVLD verschijnt vier keer per jaar. Het volgendenummer verschijnt in september 2011.GRNVLDGroeneveld 2, 3744 ML Baarn, grnvld@minlnv.nl Beeld: Hans van OudenaardenUitgever Sjaalman Media, Chris van KoppenRedactie Caroline van der Lee (hoofdredacteur),Brigitte van Mechelen (managing editor),Mariken Bokeloh (redacteur)Vormgeving Volta_ontwerpersDruk Wilco, AmersfoortMedewerkers Marco Bakker, Willemijn vanBenthem, Andrea Bosman, Jos Collignon, Caroline van der Lee HoofdredacteurComic House, Jan Dobbe, Frans Ellenbroek,Wilma Elmendorp, Marleen Felius, Kester Freriks, In ons onderzoekKarine Hoenderdos, Gerrie Hondius, Daan Jippes,Frank Jonker, Jonkman Klinkhamer en Studio naar de ingewikkelde relatie tussen dierGroen+Schild, Karin Luiten, Loethe Olthof, en mens heeft in dit nummer van de GRNVLD de koe, of beter, het rund,Aloys Oosterwijk, Hans van Oudenaarden, een centrale plek gekregen. In woord en beeld komt zij voorbij.Hans Palmboom, Harold Pereira, K. Schippers, Zij heeft de hoofdrol in Groo(t)s en Op pad, figureert in het essay vanHugo Schuitemaker, Mathijs Sienot, Irene Smook, Frans Ellenbroek en is terloops of indirect aanwezig in Ter tafel enA.L. Snijders, Christine Tinssen, Wouter Tulp, Mijn landschap.de Vrede van Utrecht Zij verdient deze aandacht. Geen dier hoort zo bij ons land als de koe.Foto cover Jan van IJken Zo’n twee miljoen koeien zijn er in Nederland. En hadden we enigeStier Billy the Kid en Marente Hupkes tijdens decennia geleden toch vooral vlees- en melkkoeien in zwartbont ofeen van de workshops koe-knu elen, roodbont, tegenwoordig is de variatie en de inzetbaarheid eindeloos veelzie: agrarischcultuurgoed.nl. Titel van dit nummer groter. Grote grazers als Schotse Hooglanders en Galloways beheren‘...en voorbij het grazen’ is ontleend aan De dichter onze natuurgebieden. Er zijn hobbykoeien voor de lol, knu elkoeienis een koe van Gerrit Achterberg. tegen de stress, kunstkoeien om het landschap op te leuken en koeienFoto achterkant Hugo Schuitemaker van een oud ras om landgoederen te verfraaien. We eten haar vlees en drinken haar melk en gebruiken haar vachtAlle zorg is besteed aan het achterhalen van voor schoenen en kleding. Haar beeld siert ‘groeten uit Holland’namen van rechthebbenden. Degene die menenzekere rechten te doen gelden kunnen contact ansichtkaarten of toeristische prullaria. En ze is het object van groteopnemen met de uitgever. en bekende kunstwerken. Aziz Bekkaoui gebruikt melk zelfs als sleutel om de identiteit van Nederland te ontsluiten.Marketing en advertentieacquisitieIsabel van der Weijden, info@belenjet.nl In onze relatie met de koe komen alle aspecten van de relatie dier enm 06-52 00 81 23 mens voorbij. De koe is naast dier ook ding, een melk- en vleesfabriek of object van onze a ectie.ISSN 1566-6190 Maar bovenal is de koe een symbool, het visitekaartje van Nederland. Ik pleit er dan ook voor de Nederlandse leeuw (waar komt die vandaan?)Abonnementen Een abonnement kost € 25,– voor4 nummers per jaar. Voor een abonnement zie p. 50. te vervangen voor de koe.Als abonnee bent u tevens vriend van de Stichting En… het loeit ook heel lekker tijdens het EK-voetbal.Groeneveld. De Stichting Groeneveld ondersteuntde activiteiten van Kasteel Groeneveld.Als vriend heeft u recht op gratis toegang tothet kasteel voor uzelf en een introducé, wordt uuitgenodigd voor openingen en andere activiteitenen krijgt u korting op speciale publicaties enandere artikelen.Aanmelden voor de maandelijks e-nieuwsbriefkan via de website www.kasteelgroeneveld.nlNieuws en persberichten kunt u sturen naarGRNVLD, Groeneveld 2, 3744 ML Baarn,grnvld@minlnv.nl
  • 4. Steek de barbecue alvast maar aan!Voor steeds meer Nederlanders is kiezenvoor biologisch vlees de meest natuurlijkezaak van de wereld. En geef ze eens ongelijk.Want kiezen voor biologisch vlees is kiezenvoor lekker vlees gezond van oorsprong. Daar-voor bent u bij de Groene Weg slagers aan hetjuiste adres.De Groene Weg bestaat dit jaar 30 jaar. En omdat te vieren hebben de slagers een feestelijkassortiment BBQ-vlees voor u samengesteld.Uiteraard 100% biologisch en 100% lekker.Steek de barbecue dus alvast maar aan! roene W eG e D gKijk voor meer informatie en lekkererecepten op www.degroeneweg.nl
  • 5. I N HO U D 05Herkauwen 06 Kort nieuws 08 Maarten Doorman & Jan Staman 12 ( ) Gerda Tupker 14 ‘Er staat een koe in de tuin!’ 20 Aziz Bekkaoui 22 A.L. Snijders 20 24 Naar zijn beeld en gelijkenis 28 John Huige 30 Hans Palmboom 32 Reflecties, inzichten 36 Streektaalpop 38 Lekker naar buiten 43 relatie tussen dier en mens 44 Karin Luiten 46 Daan Jippes Melkkleuren 48 + AZIZ BEKKAOUI OVER DE WISSELWERKING Verbouwingsfeuilleton, evenementen TUSSEN LANDSCHAP EN CULTUUR
  • 6. 06 Z A AIGOED FOTOTENTOONSTELLINGNIEUWS – PUBLICATIES, TENTOONSTELLINGEN, PRIJS VRAGEN,CAMPAGNES, SYMPOSIA, INNOVATIES. NIEUWS EN PERSBERICHTENKUNT U STUREN NAAR GRNVLD, GROENEVELD 2, 3744 ML BAARN,GRNVLD@MINLNV.NL EN OOGSTER ZONDEN ZAAI WEIDEVOGELS GRAADMETERS VAN ONS CULTUREEL ERFGOED WERKGROEP Nederland heeft een uniek cultuurhistorisch landschap. DoorWildplukkennis gezocht de aanleg van dijken en drooglegging is een uniek boerenland- schap ontstaan, waarop een bijzondere gemeenschap vanDe werkgroep ‘Oogsten Zonder Zaaien’, in 2003 opgezet door een klein groepje Slow planten en dieren huist. Natuur en boeren leefden tot in deFood leden en inmiddels uitgegroeid tot een actieve werkgroep, heeft een nieuwe jaren zeventig in harmonie met elkaar. Onze voedselbehoeftewebsite met wiki opgezet. Middels deze wiki is heel eenvoudig te zien wat er in iedere heeft hierin verandering gebracht en is ook van grote invloedmaand in het wild te oogsten is en hoe de buit kan worden bereid. De werkgroep op de flora en fauna in onze polders. Fotograaf Danny Ellingernodigt eenieder die kennis over wild voedsel heeft en deze wil delen, nadrukkelijk uit heeft op innemende wijze het verhaal over het leven enom het kennisreservoir aan te vullen. : oogstenzonderzaaien.nl/wiki bedreiging van de weidevogels in beeld gebracht. Fototentoonstelling ‘Weidevogels’ van 26 maart tot 28 augustus STADSLANDGOED DE KEMPHAAN 2011 in Fotogalerie In de Gewelven – Kasteel Woerden, Kasteel 3, Woerden, www.fotogalerieindegewelven.nl EETBAAR HOUT KWEKERIJ (EKH) Vanaf mei 2011 is op Stadslandgoed De Kemphaan in BOEK H Almere een Eetbaar Hout Kwekerij (EHK) in productie te Jack Luiten LTO Noord, Lauren Bon: Not a cornfield bewonderen. Met een EHK kan de Landgoedwinkel van De Kemphaan nu zelf shiitake paddenstoelen kweken en eigen paddenstoelstammen verwerken en verkopen. Stadslandgoed De Kemphaan is in de jaren negentig ontwikkeld met als doel inwoners uit Almere dichter bij de natuur te brengen. Het terrein is een gevarieerde plek in het bos gebleven met een waterrijk karakter en bijzondere attracties. : www.kemphaan.nl BOEK WILDLIFE WANDELINGEN IN NEDERLAND Images of Farming Weinig onderwerpen leveren zoveel vooronderstellingen In ons dichtbevolkte land leven wel degelijk wilde dieren. op als de boerderij. Aan de hand van twintig (beeld)essays Er kan zomaar een zwijn tussen de bomen staan, een van kunsthistorici, cultuurwetenschappers, kunstenaars, zeearend overvliegen of een slang wegschieten in het hoge landschapsarchitecten en anderen vraagt het boek Images gras. Je weet alleen nooit wanneer en waar. Dat maakt of Farming aandacht voor de beeldvorming rondom het het juist zo spannend. boerenland. De productie en de beeldvorming van zowel kunst De kans op een ontmoeting kun je zelf vergroten. Zo zijn als boer worden in het boek belicht. Het beeldmateriaal en de de krachtmetingen van bronstige edelherten elk najaar artikelen tonen Images of Farming uit Duitsland, Nederland, te zien. Het beste tijdstip? Trek er in de schemering op uit Spanje, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten.Wildlife wandelingen en misschien maak je het mee. Of maak een robbentocht Initiatiefnemer myvillages.org is een kunstenaarsplatformin Nederland om de zeehonden te zien zonnebaden op een zandbank. dat zich richt op het platteland als plaats van en voor culturele Gegarandeerd Bespaar een duur ticket naar Alaska of Afrika en verwonder productie. Oprichters van myvillages.org zijn Antje Schi ersOnregelmatig je over de wilde dieren in eigen land met de wandelroutes in (DE), Wapke Feenstra (NL) en Kathrin Bohm (UK/DE). 978 90 786 4119 3 Wildlife wandelingen in Nederland, 12 ontdekkingstochten Images of Farming € 14,95 in het spoor van de wilde dieren. Jap Sam Books en myvillages.org 978 94 903 2224 3 / € 24,50
  • 7. 07 CULTUREEL ERFGOEDTHEATER ERFGOEDSTEM Wie geïnteresseerd is in cultureel erfgoed en graag op de hoogte blijft van de laatste ontwikkelingen en actualiteiten, kon daarvoor al een abonnement nemen op de wekelijkse nieuwsbrief De ErfgoedStem. Sinds enige tijd is er ook een website van de ErfgoedStem. De ErfgoedStem is in 2007 ontstaan als een initiatief van een aantal erfgoedinstellingen die streven naar meer samenwerking in de sector. Doel is het maatschappelijke belang van cultureel erfgoed beter voor het voetlicht te brengen en bij te dragen aan een groter maatschappelijk Theater op locatie draagvlak ervan. : www.erfgoedstem.nl De ultieme lofzang op de liefde, dat is de TENTOONSTELLING opera Orfeo ed Euridice. Op, in en onder het water van de vijver van Paleis Soestdijk, DE STAD 3D LUPINES Bloemen regisseert Jos Thie een overrompelend Of je er nu woont, werkt of winkelt, bij een stad sta je muzikaal spektakel. nauwelijks stil; de stad is er gewoon. Toch is er veel over te eten In het verhaal van Orfeo ed Euridice speelt de zeggen. Hoe is hij zo geworden, wie was er verantwoordelijk tegenstelling tussen de bovenwereld, waar de voor het ontwerp en met welk idee? Vervolgens: wie zijn levenden wonen, en de onderwereld, waarin de bewoners en de gebruikers en hoe wordt dat zichtbaar de doden vertoeven, een belangrijke rol. op straat? En: waar gaat het heen? Hoe Deze twee werelden worden zichtbaar ziet de stad van de toekomst eruit, welke De eerste gedachte bij lupine is gemaakt door de opera af te laten spelen op, ideeën spelen hierbij een rol? Museum waarschijnlijk die van veelkleurige in en onder het water. De opera wordt in Hilversum toont tot 15 augustus tuinplanten. Maar lupine is ook een samenwerking met de Vrede van Utrecht ‘De Stad 3D’. In drie deeltentoonstellingen uitstekend plantaardig alternatief gemaakt. komen achtereenvolgens de historie, voor vlees. Het bevat nagenoeg alle Orfeo ed Euridice – van 3 juni tot 23 juli, street art en toekomstvisies aan bod. aminozuren die een mens nodig voor locatie zie www.deutrechtsespelen.nl : www.museumhilversum.nl heeft, is rijk aan gezonde voedings- vezels en bevat bijna geen vet. AARDBEIENACADEMIE REPAIR CAFÉ Lupineteelt blijkt mogelijk in eenTEEK DE LEKKERSTE AARDBEIEN groot deel van de wereld, waar- onder Noordwest-Europa. BINNEN IEDERS BEREIK Lupinemeel en -vezels worden al Eigen aardbeitjes telen, op grijpafstand van de keuken: langer gebruikt in brood en banket dit kan via de Aardbeienacademie. en nu tevens als vleesvervanger Aardbeienteler Jan Robben ontdekte dat veel van de smaak ingezet. Voor akkerbouwers is het van zijn vruchten verloren gaat tijdens het transport vanuit een goed gewas om te telen. Het zijn tuin naar de consument. De laatste dagen aan de plant kan goed tegen droogte, verbetert ROTBEESTEN zijn voor de aardbei de allerbelangrijkste. Dan ontwikkelt de structuur van de grond en brengt In de verkiezing van de Rotbeesten Top 50 de zomerkoning de meeste suikers en zijn zo verrukkelijk (via stikstofbinding) stikstof in die door het programma Vroege Vogels werd zoete smaak. de grond. Daarnaast is de plant in georganiseerd haalde de teek met 9457 van De ideale afstand om de aardbei sappig en volrijp van de staat (op fosfaatarme gronden) de 48.202 stemmen de eerste plaats. Gevolgd plant op het bord te krijgen, is volgens Robben tien meter, de fosfaat beschikbaar te maken. door de steekmug, daas, wesp, hond (!), een plantje in de vensterbank dus. Liefhebbers kunnen Dat betekent dat de bodemvrucht- zilvervisje, kat (!), eikenprocessierups, vlo, zich inschrijven aan de Aardbeienacademie. baarheid toeneemt. Op dit moment hoofdluis. De overige 40 rotbeesten zijn te Via Aardbeienacademie.nl kunnen de deelnemers zien hoe komt het grootste deel van de vinden op de site van het programma. Bijzonder zij de beste aardbeien aan de plantjes kunnen krijgen met lupine uit Australië. Een uitbreiding is dat de eerste plaats is behaald door een dier woord, foto en film. Ook is er de mogelijkheid om vragen van de regionale teelt van lupine is dat 25 jaar geleden nog nauwelijks bekend te stellen – zowel aan Robben als aan andere academici – wenselijk en mogelijk. Wel is verder was. Pas sinds in de jaren tachtig de opmars en om onder elkaar ervaringen en tips uit te wisselen. onderzoek vereist om de opbrengst van de ziekte van Lyme begon die door de teek : www.aardbeienacademie.nl te verhogen en de planten geschikt wordt verspreid, is deze kleine spinachtige te maken voor kalkrijke grond. ‘populair’ geworden. : www.meatless.nl : www.vroegevogels.vara.nl
  • 8. Onze08 TER TAFEL omgang dieren met vuur onder
  • 9. 09Tekst: Kester Freriks* | Beeld: Aloys Oosterwijk** © Comic HouseTermen als ‘hulpeloosheid’, ‘dubbele moraal’ en ‘ethische consequenties’ buitelenover elkaar heen tijdens een gesprek tussen schrijver en filosoof Maarten Doormanen jurist en dierenarts Jan Staman over de betrekkingen tussen mens en dier.Nauwelijks zijn we in een der histori- doden we tachtig tot negentig miljoen eendagskuikens persche zalen van Kasteel Groeneveld aangeschoven om een jaar. Wat zegt dat over ons?gesprek te voeren over de verhouding tussen mens en dier Het is lastig je te identificeren met miljoenen eendagskuikensof er valt een cruciaal woord: ‘vervreemding’. De filosoof en die als gele pingpongballetjes door een pijp zoeven. Maar bijde wetenschapper zijn enigszins gestuurd door de onder- grotere dieren zoals een paard, koe of een huisdier kanteltvrager. Doorman schreef het essay Eerlijke boter, echte ons denken. We identificeren ons snel en gemakkelijk metgroenten. Over eten en voedsel waarin de documentaire individuele dieren en daar ligt een keerpunt.Our Daily Bread (Unser täglich Brot, 2005) een belangrijke Staman vervolgt: ‘De hedendaagse mens grijpt steeds dieperrol speelt. Hij schrijft: ‘Juist omdat nergens geoordeeld in in het leven van dieren, of dat nu gebeurt binnen dewordt, en omdat de film zo esthetisch is, zo fraai van ritme intensieve veehouderij of in verband met proefdieren en deen kleurcontrast, blijft een enorm gevoel van hulpeloosheid biotechnologie. Het is al zo oud als de wereld dat mensenachter.’ Ook Jan Staman heeft de film gezien: ‘Ik zie er een dieren gebruiken voor hun eigen nut. Toch is er een kenteringgroot gebaar van J’accuse in. Maar aan wie is die beschuldi- gaande; tegenwoordig is de samenleving zich steeds bewus-ging gericht? Anderzijds kun je de documentaire ook ter geworden van de ethische consequenties. Vragen dringenbeschouwen als een teken van vooruitgang, van verbetering, zich op, zoals: waar trekken we grenzen? Wat kopen we noghoe vreemd dat ook klinkt. Vroeger ging het slachten en wel en wat niet? Welke ziekte is zo ernstig dat dierproevenook de omgang met dieren met pijn en leed gepaard, nu is dit wél aanvaardbaar zijn? Mensen trekken zich dierenleedgestroomlijnd en zijn heel veel van de oude problemen door aan. Rationele overwegingen maken de gevoeligheid voortechnologie verholpen. Toch, en dat is het punt, wekt die dierenleed bepaald niet minder.’technologie vervreemding op en valt het ons moeilijk omde welzijnswinst te zien.’ Maarten Doorman vult met eenmooie observatie aan: ‘Als andere volkeren dan de westerse “In Nederland doden we Jan Stamandeze beelden zouden zien, bijvoorbeeld de Chinezen, danzouden ze het allereerst ervaren als teken van welvaart.’ tachtig tot negentig miljoen eendagskuikens per jaar.De film is geheel zonder enige commentaarstem gemonteerd,je hoort alleen de metaalachtige geluiden van de machines Wat zegt dat over ons?”die de dieren verpulveren, versnijden en verwerken totvoedsel. Techniek is alom aanwezig. In deze documentaireis het dier helemaal niets, gereduceerd tot een productie- Maarten Doorman vertrekt, zoals hij dat eerder deed in zijnobject, een artefact. ‘De film zegt iets over onze cultuur, over veelzijdige boek De romantische orde (2004), vanuit hetonze omgang met dieren,’ merkt Maarten Doorman op. ‘Het perspectief dat wij ‘ons niet kunnen ontworstelen aan deoordeel ligt geheel bij de kijker. De film roept vragen op die romantiek’. Deze culturele en filosofische stroming, dieje zelf eigenlijk nooit hebt geformuleerd. Toen ik voor mijn tussen 1795 en circa 1850 haar hoogtepunt in West-Europaessay Eerlijke boter, echte groenten onderzoek deed naar bereikte, plaatst de mens met zijn persoonlijke emoties inonze eetgewoonten, ontdekte ik dat de gemiddelde Neder- het hart van de schepping. Doormans stelling luidt: ‘Delander slechts 4% van het te besteden bedrag uitgeeft aan omgang tussen mens en dier is nog altijd geworteld in deeten, terwijl onze voorouders een veelvoud daarvan aan het romantiek, daaraan kunnen we ons niet onttrekken. In deeten besteedden, dan tekent dat wel onze omgang met eten. romantiek begon de mens zich gevoelsmatig te identificerenMaar nog altijd zijn Nederlanders uit op aanbiedingen, met het dier. Dieren hebben een hoge ‘aaibaarheidsfactor’koopjes, goedkope producten en kijken we niet naar de voor de mens van nu. Dat mensen kiezen voor scharrel-herkomst ervan.’ eieren, biologische schapenkaas of biodynamische groentenJan Staman: ‘Het blijft ook mij intrigeren. In Nederland komt voort uit verlangen naar het ‘echte’, uit de wens de *Kester Freriks (1954) is romanschrijver en auteur van boeken over vogels, waaronder Vogels kijken. Alle driehonderd Nederlandse vogelsoorten en De valk. Over valkerij en wilde vogels. Hij is verbonden aan NRC Handelsblad. Dit najaar verschijnt zijn boek Verborgen wildernis. Over ruige natuur en kaarten in Nederland.** Aloys Oosterwijk (1956) volgde de Akademie voor beeldende kunsten in Arnhem. Grote bekendheid verwierf hij met Willems wereld in Panorama. Vanaf 2004 maakt hij naam als rechtbanktekenaar.
  • 10. 10 TER TAFEL Dat is een segment. Er is ook een groep die Zeeman koopt“Mensen willen graag dat de olijven én biologisch eet. En ook dat is een marksegment. Dit impliceert dat er meerdere marktsegmenten zijn, en die voor de olijfolie van Bertolli echt moet je proberen te bedienen. In zo’n markt is het verwijt van de dubbele moraal volkomen misplaatst. door schilderachtige, Italiaanse In Nederland heerst geen werkelijke voedselcultuur, zoals in België, Frankrijk en Italië wel het geval is. De Neder- vrouwen met de hand worden landse veehouder is geen medespeler op die markten waar op toegevoegde waarde wordt ingezet, daarom zal hij het op geplukt en met de voeten geperst” den duur ook verliezen.’ Maarten Doorman natuur te kunnen beleven zoals vroeger. Van biologische schapenkaas kun je de herkomst lezen, je ziet een boerderij Maarten Doorman geeft een tre end voorbeeld als illustratie: voor je zoals mensen denken dat een boerderij eruit hoort ‘In het rijke en welvarende Amsterdam-Zuid, waar ik woon, te zien: bomen eromheen, een toom kippen scharrelt rond, is slechts één slager, aan de Cornelis Schuytstraat. De toon- een waterput. Dat is misschien nostalgisch of sentimenteel, bank is zo’n zeven meter breed, een enorm venster. Daarvan maar dat gevoel mogen we niet ontkennen. Anderzijds beslaat het aanbod aan vlees niet meer dan drie meter, de besteedt de Nederlander gemiddeld twee euro tachtig aan rest wordt ingenomen door belegde broodjes, eiersalades. een fles wijn. Dat is onvoorstelbaar weinig. Er is een enorme Bijna overal staat de aanprijzing bij van gemakkelijk, snel, discrepantie ontstaan tussen ons verlangen naar oorspronke- eenvoudig te bereiden. Kijk eens naar Frankrijk, daar is een lijkheid en bio-industrie, tussen nostalgie en de harde mooie synthese tot stand gekomen tussen de producten van werkelijkheid van megastallen en varkensflats.’ de streek en de supermarkten. In elke supermarché is wel Jan Staman neemt een duidelijk standpunt in: ‘De kritische een afdeling te vinden die is bestemd voor regionale produc- burger wordt een dubbele moraal verweten omdat hij als ten. Deze afdeling slaat een brug tussen de productie van consument niet méér zou willen betalen. Dit verwijt dat voedsel en de consument. Hier wint een persoonlijke band graag door de staat wordt gehanteerd is volkomen onterecht het van de vervreemding. De plattelandsnostalgie kun je en het miskent de wijze waarop onze markt werkt. In mark- niet afdoen als sentiment. Ik heb daarover ook geschreven ten als de onze worden willens en wetens allerlei typen in Eerlijke boter. Het is een belangrijke en niet te veronacht- koopgedrag uitgelokt en wordt ervan uitgegaan dat consu- zamen kracht in onze samenleving. Het succes van een keten menten daarbij hun persoonlijke afwegingen maken en tot als Marqt is veelzeggend: zij brengen authentiek etenswaar, allerlei trade o s komen. zorgvuldig geproduceerd, met respect voor tradities, voor In onze markten moet je toegevoegde waarde creëren. het dier, voor de streek. In uitgebreide betekenis zou je Danone, met z’n kleine yoghurtbekertjes, heeft dat begrepen. kunnen zeggen: met aandacht voor de aarde zelf. En dan Of neem het fenomeen ‘parmaham’, een product dat de zijn we weer terug bij de romantische orde, waaraan we ons suggestie biedt Italië te ‘ervaren’. nauwelijks kunnen onttrekken.’ Onze agrarische sector is slecht toegerust als het gaat om Jan Staman vult aan met een duidelijk beeld: ‘Wij zijn een die toegevoegde waarde. Er zijn mensen die altijd Armani- land van de karkassen, van de vleesexport. Het vlees dat in pakken dragen, of altijd biologisch verantwoord kopen. Nederland wordt geproduceerd heeft standaard een goede verhouding tussen vlees en vet. Excellente grondsto en en infrastructuur: dát zijn wij.’ Zowel Doorman als Staman zijn op zoek naar waar precies de grenzen liggen. Staman geeft een veelzeggend voorbeeld: ‘In Amerika zijn er zelfs huizen zonder keuken. Dat is de ene kant van de medaille. Aan de andere kant organiseren mensen kookweekeinden, waarin ze alleen maar koken met elkaar, over eten praten, een maaltijd bereiden met de beste grondsto en. Dus we spreken nu over twee uitersten: “Rationele overwegingen maken de gevoeligheid voor dierenleed bepaald niet minder” Jan Staman
  • 11. 11de jachtige wereld van fastfood en fresh froozen food door zijn eigen karakteristieke mozzarella maakt, alleen voorde week die hemelsbreed verschilt van zo’n kookweekeinde. zijn eigen lokale clientèle.’Deze wijze van leven verenigt eigenlijk zowel de bio-industriein zich als de biodynamische levensstijl.’ Doorman kiest hetfilosofische perspectief: ‘Waar ligt de grens? Microben zijn ‘Zo’n voorbeeld vind ik tre end,’ zegt Maarten Doorman.gevaarlijk voor de gezondheid, die mogen dus verdelgd ‘Het geeft aan hoe verwarrend en weinig transparant de wegworden. Als ik een mier doodtrap, bekommert niemand zich van producent naar consument is. De laatste bevindt zichdaarom. In ons bewustzijn maken we aldoor onderscheid voortdurend tussen twee krachten. Aan de ene kant zijn dattussen de intrinsieke waarde van het dier en wat het dier rationalisering, economisch belang en industrialisering.voor ons betekent qua nuttigheidsbeginsel. Als je, zoals Daartegenover staat het ultieme verlangen naar authentici-past binnen mijn visie van de romantische orde, aan dieren teit. Mensen willen graag dat de olijven voor de olijfolie vaneenzelfde morele status en identiteit toekent als aan Bertolli echt door schilderachtige, Italiaanse vrouwen metmensen, dan zouden dieren ook toegang moeten krijgen in de hand worden geplukt en met de voeten geperst. We stuitenhet parlement. Dat is natuurlijk niet zo, en dat kan ook niet. voortdurend op paradoxale waarden van natuurlijkheid enDat wij zo naar dieren kijken heeft met het verlangen tot echtheid versus biogenetica en bio-industrie. We kunnenidentificatie te maken. Deze denkwijze vind je terug bij het eerste niet afdoen als vals sentiment en het tweede nietSchopenhauer die stelt dat alles wat leeft geleid wordt door als iets dat per se een afschrikwekkende ontwikkeling ver-eenzelfde basisprincipe: namelijk de wil tot leven. Hierin tegenwoordigt. In mijn essay verwoord ik het zo: ‘Wie dezouden dieren zich niet onderscheiden van mensen.’ complexe problemen rond voedsel te lijf wil gaan, mag nooit de cultuur vergeten waarin dat voedsel wordt geproduceerd - en geconsumeerd, inclusief die van de tussenliggendeJan Staman snijdt een ander hoofdstuk aan door te stellen: keten.’‘Nederland kent geen agrarische historie. Ons land kende eenmachtige burgerij, de organisatie van de samenleving wasgeconcentreerd in en rond de stad. In Frankrijk, Engeland “Pattelandsnostalgie kun je nieten Duitsland lag de macht op het platteland. Bij ons bevondde macht zich in steden. Wij kennen geen invloedrijke platte- afdoen als sentiment” Maarten Doormanlandsadel. We liepen in Nederland enorm achter, pas na1900 werd er een Minister van Landbouw aangesteld en wateerder kwam diergeneeskunde van de grond. Vroeger kon Jan Staman is ervan overtuigd dat de boeren in ons landeen huisdokter ook hand- en spandiensten verrichten als krediet genieten bij de gemiddelde burger. Hij is somsdierenarts. Door deze achterstand, volgens de wet van de aanwezig bij bezoeken die mensen brengen aan de boer:stimulerende achterstand, kon het onderzoek in Wageningen ‘De mens wil contact krijgen met een bedrijf, met het boeren-en Utrecht opeens een enorme boost krijgen, en zijn we nu leven. Dan is het soms goed om met boeren te spreken,nummer één als het gaat om wetenschappelijk onderzoek uitleg te krijgen over waar het in hun visie en beleving omop het terrein van landbouw en voedsel. Nu komt de ethiek draait. De mens zal nooit ophouden radicale plannen teweer om de hoek kijken: in de wetenschap en intensieve maken, al beseft hij dat niet alles mogelijk is.veehouderij is de tendens te zien om het dier als artefact, Genetische manipulatie is vooralsnog een beladen onder-als een ding te zien. Dit heer en meester zijn over de dieren werp. Ik ben ervan overtuigd dat indien uiteindelijk metis iets wat de burger helemaal niet wil. Het dier heeft een genetische modificatie vitale doelen gediend worden, datbewustzijn, een identiteit en juist die aspecten zijn onder- dan het vertrouwen toeneemt.’gesneeuwd in het huidige systeem. Maarten Doorman stelt: ‘Je krijgt het niet uit het romanti-Uit onvrede, of meer precies misschien, uit behoefte om je sche decor dat kennis onecht is. Veel van het denken van deleefomgeving te begrijpen en dus ook de manier waarop je mens speelt zich af tegen dat decor. Het verlangen naar echteten tot stand komt, groeit de waardering voor ambachtelijke en natuurlijk moeten we serieus nemen. Doe je dat niet, danwijzen van voedsel bereiden. De gemiddelde consument glijdt de maatschappij af naar een technocratie waar voorechter weet bijvoorbeeld niet dat die authentieke bolletjes authentieke waarden geen plaats is. Anderzijds moeten wemozzarella door de grote producenten in enorme batches ook, met inachtneming van alle eisen voor milieu, ruimte-worden geproduceerd en dat de lokale kaasmaker in Italië lijke ordening en transport, bese en dat het in de heden- daagse maatschappij noodzakelijk is dat voedsel betaalbaarMaarten Doorman, schrijver en filosoof, doceert aan de zou moeten zijn voor grote aantallen mensen. Om terug teUniversiteiten van Amsterdam (Mediastudies) en Maastricht gaan naar de beelden uit Our Daily Bread: mensen uit een(Cultuurwetenschappen). andere cultuur zouden in deze documentaire wel eens een ideale weergave kunnen zien van de omgang tussen mensJan Staman, jurist en dierenarts, bekleedt het directeurschapvan het Rathenau Instituut in Den Haag voor onderzoek en en dier. Alleen dat is al een bijzonder interessant gegeven.debat over wetenschap en technologie. Voedsel hangt altijd samen met de cultuur waarin je geworteld bent, waar je vandaan komt.’
  • 12. 12 GROO(T)S Tekst: Mariken Bokeloh | Beeld: Hugo Schuitemaker*Gerda Tupker over Hoeve RavensteinDE VOORLIEFDE VOOR HET VERZORGEN VAN KOEIEN, BRACHT GERDA TUPKERIN PRAKTIJK TOEN DE KINDEREN NOG KLEIN WAREN EN ZIJ AAN HUISGEBONDEN WAS. IN EEN KWART EEUW IS DE HOBBY VAN GERDA UITGEGROEIDTOT EEN FAMILIEBEDRIJF WAAR BELGISCHE WITBLAUW DIKBILKOEIENVAN HET GOEDE LEVEN PROEVEN. ONLANGS BETROK DE FAMILIE HOEVERAVENSTEIN OP HET LANDGOED GROENEVELD IN BAARN. EEN LANDWINKELMET BOEREN-, BIOLOGISCHE EN STREEKPRODUCTEN VINDT ER ONDERDAKEVENALS EEN SPIKSPLINTERNIEUWE POTSTAL MET ZO’N KLEINE HONDERD WitblauwKOEIEN EN ÉÉN STIER.De Belgische dikbil is een puik rasEen zoogkoehouderij, dat begrip kende ik nog een natuur- en diervriendelijke bedrijfsvoering. geboren en buiten de moeder kan groeien.niet… Hoe zijn jullie daartoe gekomen? Nu met de nieuwe hoeve en stal, zijn alle dieren Vannacht is er nog op natuurlijke wijze eenBegin jaren tachtig hadden we wat koeien en bij elkaar. De kal es hebben een eigen ruimte kal e geboren.een koemesterij. We waren klein, hadden geen met hun moeder, evenals de drachtige koeien.quotum en konden dus geen melk leveren. We In de zomer staan de koeien buiten. We geven Jullie spreken over natuurlijk- en diervriendelijk.besloten het roer om te gooien en op zoek te de dieren rust en ruimte. Is dat ook biologisch?gaan naar een goed ras voor fokkerij. We begon- Er gaat geen koe op transport en we hebben een Met biologisch ben je meteen aan allerlei regelsnen met een paar Roodbontkoeien, maar die kort lijntje met het slachthuis. We bieden vlees- gebonden. We proberen het zo goed mogelijkwaren druk… niet helemaal een soort waar we pakketten aan via onze site, zo kopen mensen te doen; goed voor dier, natuur en de mens.ons gelukkig mee voelden. het vlees dicht bij de bron. Maar we pachten grond van diverse boeren omMet de Belgische Witblauw dikbilkoeien vonden de dieren te laten grazen. Niet alle boeren onder-we een puik ras voor de fokkerij. We insemineer- Belgische Witblauw koeien staan erom bekend houden hun weilanden biologisch.den ze met onze eigen luxe zwartbonte en witte dat ze zo doorgefokt zijn dat ze niet meerkoeien. Maar de wereld van de fokkerij met natuurlijk bevallen… Wat maakt jou trots?tentoonstellingen van extreem dikke koeien, Wij doen mee aan een fokprogramma dat erop Ik ben trots op het feit dat we als familiedie we bezochten als een soort gezinsuitje, is gericht om dit ras weer zelf te laten bevallen. gegroeid zijn tot wat we nu hebben en zijn. Hetpaste niet bij ons. We meten met regelmaat en houden bij welke boerenleven is moeilijk… Van een kleine locatie,De zoogkoehouderij des te meer. De koeien koe een breed bekken heeft. We selecteren waar we bermen hooiden, van niets iets maak-die we voor het vlees fokken, laten we zo lang koeien met een groot bekken, en hopen zo de ten, elk vrij veldje van de gemeente omheindenmogelijk moeder worden en zijn. Kal es zogen keizersnede terug te dringen. en er hooiden of dieren lieten grazen, hebben weminstens een hal aar bij de moeder. En als de Bij de keuze van de fokstier letten we op een nu een naam en bedrijf neergezet met trouwekoe geen moeder meer kan zijn gaat ze naar korte draagtijd, waardoor een kalf kleiner wordt klanten en afnemers.de slacht. Inmiddels zijn we al bij Nelleke 20.Wat maakt jullie boerenbedrijf zo bijzonder? Hoeve Ravenstein is dagelijks in beweging. De boerderijwinkel is geopend van di t/m vr van 10 tot 17 uurWij onderscheiden ons met het Belgische Wit- en za van 10 tot 16 uur. Zie ook: www.hoeveravenstein.nl of www.ravensteinnatuurvlees.nlblauwe ras. We laten de kalveren ten minste *Hugo Schuitemaker is freelance fotograaf en oprichter van Zeeliefhebbers,een hal aar bij de moeder drinken en we hebben een bedrijf dat duurzame vis inclusief fotografie en recepten aan de man brengt.
  • 13. 13“We geven de dieren rust en ruimte”
  • 14. 14 OP PAD Tekst: Jan Dobbe* | Beeld: Gerrie Hondius** ‘Er staat een koe
  • 15. 15ALS WE DE KOE HAAR EIGEN STAL LATEN ONTWERPEN, HOE ZOU DIE ER DAN UITZIEN?MET DIE VRAAG ZIJN WETENSCHAPPERS EN ONDERNEMERS AAN DE SLAG GEGAAN OM EENSOORT HOF VAN EDEN VOOR KOEIEN TE ONTWERPEN: DE KOEIENTUIN. BEHALVE DOOR DE KOE(‘VISITEKAARTJES VAN HET NEDERLANDSE LANDSCHAP’) ZELF, LIETEN DE INITIATIEFNEMERSZICH INSPIREREN DOOR DE AANPAK VAN DIERENTUINEN. EEN VERHAAL OVER INNOVATIE,DIERGERICHT ONTWERPEN EN (NOG) GESLOTEN SUBSIDIEPOTJES.[Vrij naar ‘Er staat een paard in de gang’ van André van Duin]Vrolijke koeien die vrij dieren, verregaande automatisering en e ci- visitekaartje van het Nederlandse landschap.rondlopen en van frisse groene blaadjes snoe- ency. Op zeker moment bleek echter dat De burger waardeert de koe en wil dan ook hetpen in een overdekte, maar zeer lichte en wel- verdere schaalvergroting met de traditionele beste voor dit dier. Men wil een duurzamedadige tuin. Een tuin, die je vanaf de openbare huisvestingssystemen zoals de ligboxenstal en veehouderij, waarin het dier weer dier kan zijnweg niet ziet omdat hij opgaat in het landschap… grupstal steeds meer weerstand zou oproepen. en het landschap intact blijft. Daarom kekenHet is een bijna utopisch plaatje in deze tijd van Het plafond was bereikt. we behalve naar kostprijsreductie, ook naarintensieve veehouderij en megastallen, maar milieu, dierenwelzijn en landschap.’zeker niet denkbeeldig. Het is de uitkomst van ‘ ’een meerjarig project van een aantal onder- Het InnovatieNetwerk (ministerie ‘ ’nemers en innovatieorganisatie Courage van EL&I) en de stichting Courage Vanuit de Cowmunity-gedachte ont-(LTO Nederland en NZO), die een alternatief namen het op zich om alternatieven stond het project Cowfortable, waarinproberen te vinden voor de huidige huisvesting te onderzoeken. Ze kwamen in 2006 met melkveehouders, onderzoekers van Animalin de melkveehouderij. Waarom? Schaalver- het fenomeen Cowmunity op de proppen. Science Group (Wageningen UR) en Couragegroting is al vele jaren lang hét sleutelwoord als ‘In Cowmunity zijn we op zoek gegaan naar samenwerken aan grensverleggende huis-het gaat om concurrentie op de zeer competi- de realisatie van een melkveebedrijf dat niet vesting voor melkvee. Een van de vruchtentieve internationale zuivelmarkt. Denk hierbij alleen groter en e ciënter is, maar vooral ook van Cowfortable is de Koeientuin, helemaalaan steeds grotere bedrijven met steeds meer beter. Beter voor de boer, beter voor de omge- ontworpen vanuit de koe. ‘Twee vragen stonden ving en vooral ook beter voor de koe,’ aldus centraal: “Wat wil de koe?”, maar daarnaast ook“Binnen is projectleider Carel de Vries (52) van stichting “Wat wil de burger?” Koe en burger, op deze Courage. ‘Samen met drie melkveehouders en twee partijen werd alles geconcentreerd – wat onderzoeksinstituut Alterra maakten we vier de economie en de boer willen, lieten we even een gevaarlijk ontwerpen voor een grootschalig melkvee- bedrijf. Niet alleen grootschalig en internatio- buiten beschouwing.’ Onderzoeksteams werden aan het werk gezet en men ging in woord voor naal concurrerend, maar ook maatschappelijk gewaardeerd. Met nadruk op ‘waardering’: gesprek met publieksgroepen om over dieren- welzijn en landschapsbeheer te praten. Op koeien” we wilden meer dan alleen maar acceptatie. We hebben het hier immers over de koe, hét zoek naar inspiratie bezocht het projectteam ook dierentuinen. Hoe huisvesten ze daar grote *Jan Dobbe is freelance journalist en tekstschrijver. Tot 2009 werkte hij bij de Nederlandse Vereniging tot bescherming van Dieren als hoofdredacteur van het blad DIER.**Gerrie Hondius werkt zelfstandig als (strip)tekenaar, illustrator, (live)cartoonist, schilder en schrijfster.
  • 16. 16 OP PADgrazers? De Vries: ‘We leerden er twee belang- Binnen is echter een gevaarlijk woord voor stal. De vraag of de dieren al dan niet de wei inrijke dingen. Allereerst dat een dierenverblijf koeien. Het is immers een trend van de laatste gaan, is en blijft een beslissing van de boer.niet hoeft te lijken op een fabriekshal, maar jaren om koeien steeds langer (en zelfs het hele Wij hebben ons vooral geconcentreerd opjuist de oorspronkelijke leefomgeving kan jaar) binnen te houden, iets wat tot groeiende diervriendelijke huisvesting.’weerspiegelen. En in de tweede plaats dat maatschappelijke weerstand leidt. Is de Koeien-een aantrekkelijk “kijkspel” een verkoopbaar tuin niet het spreekwoordelijke doekje voor hetproduct is. Mensen moeten dichtbij de dieren bloeden en is men niet bezig om langs deze weg Dat er een hovenier mede aan de wiegkunnen komen. Contact met dieren doet ze de steeds verder teruglopende weidegang voor van de Koeientuin heeft gestaan,goed, het is leerzaam en ze krijgen een beter koeien te legitimeren? De Vries: ‘Nee, zeker is goed aan het ontwerp te merken.beeld van waar hun voedsel vandaan komt.’ niet. De propositie is niet dat je met een koeien- Overal zijn planten voorzien, bijvoorbeeld tuin je dieren niet meer de wei in hoeft te laten. als een soort natuurlijke systeemwandjes, Integendeel, de tuin is op dit punt alleen maar beschermd tegen de vraatzucht van de koeienIn een gezamenlijk projectteam een plus ten opzichte van de traditionele stallen. door een fijnmazig hekwerk. Wat er uitgroeit,met boeren, wetenschappers, een Want ook al gaan de dieren ’s zomers de wei in, wordt dan ook prompt opgegeten. Bomen staanarchitect en een hovenier (vanwege het dan nog staan ze ongeveer hun halve leven op er ook, en ze groeien letterlijk door het dag-landschappelijke aspect) ging men aan hetontwerpen. De Vries: ‘Ik liet hovenier Jan Papedestijds een foto zien van een nieuwe ligboxen- DIERENBESCHERMING: OOK DE WEI IN!stal die we hadden ontworpen. “Wil je het echt We legden het idee van de Koeientuin ook voor en dan wordt weidegang steeds lastiger. Weide-weten?”, zei hij. “Ik vind het helemaal niks.” Ik aan de Dierenbescherming. Senior-beleidsmede- gang is goed voor het welzijn van koeien. Zewas geschokt. Dit was toch een mooie stal met werker Bert van den Berg: ‘Het is prima betere hebben veel minder last van klauw- en poot-veel licht, lucht en fraaie, brandschone zwart- stallen te ontwerpen, want een groot deel van problemen, er is minder bacteriedruk leidend totbonte koeien!? “Het enige dat iets met koeien het jaar staan koeien op stal en de huidige stal- mastitis, ze kunnen elkaar makkelijker ontwijkente maken heeft, is het voer voor het hek. Verder len zijn te krap en hebben een te harde vloer. De en ze kunnen makkelijk snel en ongehinderdzie ik alleen maar beton en staal. Dit is een Koeientuin en andere concepten komen voort uit gaan staan en liggen. Uit enquêtes blijkt boven-garage of fabriekshal. Geen dierenverblijf,” de gedachte dat de melkveehouderij flink moet dien al jaren dat bijna honderd procent van dealdus Pape. Hij vond dat we terug moesten naar groeien om op de wereldmarkt te kunnen con- bevolking vindt dat koeien in de wei horen. Eende natuurlijke buitenomgeving van het dier: curreren. Daarom wil menig melkveehouder van melkveebedrijf zonder weidegang zal nooit devegetatie, bewegingsvrijheid, mogelijkheid 75 naar 150 koeien groeien, dat kan nog zonder gewenste maatschappelijke acceptatie krijgen.om te exploreren en onderling contact. Hij had personeel en met weidegang. Er zijn er ook die Dus hou de weidegang er in, ook al lopen deeen punt. Zo gezegd, zo gedaan, wat ons betreft naar 200 tot 250 of nog meer koeien willen gaan dieren binnen in een tuinachtige omgeving!’werd het motto: buiten=binnen.’
  • 17. 17UITGANGSPUNTEN KOEIENTUIN: dat niet stuk te krijgen is en vochtdoorlatend is. in een aparte ruimte met z’n allen tegelijk. 1 Het welzijn van de koe moet De koeien lopen en liggen er heerlijk op!’ Dan krijg je geduw en getrek en kunnen er aanmerkelijk verbeteren. conflicten ontstaan. Met de melkrobot komt 2 Het moet een natuurlijk dierenverblijf elke koe rustig aan de beurt, op haar eigen tijd.’ worden, ofwel: buiten=binnen. Maar wat gebeurt er verder met de 3 De stal mag het landschap niet ontsieren, urine en de mest? Dat blijft toch het maar ‘verdwijnt’ in het landschap. grootste probleem? Uit het antwoord blijkt dat Het baanbrekende van de Koeientuin 4 De uitstoot van ammoniak moet we hier toch echt met een innovatief project te is niet alleen de ruimte (de claim is twee- minimaal zijn. maken hebben: ‘De urine zakt door de eerste maal zo veel vierkante meter per koe als in de 5 De stal moet open en aantrekkelijk lagen heen en wordt gereguleerd afgevoerd. reguliere veehouderij, dat is dus 15 m2), maar zijn voor publiek. En voor de poep hebben we een robot, die ook het feit dat de mens er plezier aan kan bele- 6 Het gebouw moet qua kosten kunnen voortdurend door de tuin heenkruist en de ven in educatief en recreatief opzicht. Het moet concurreren met een gangbare stal. mest opneemt,’ aldus De Vries. ‘Haha, denk per slot van rekening ook een kijkspektakel qua beeld maar aan zo’n gemotoriseerde gras- worden, waarbij de gewone burger een veel maaier, maar dan onbemand.’ geziene gast op het boerenbedrijf wordt. Niet lichtdoorlatende dak heen. Door dezelfde Behalve mest moeten de koeien natuurlijk ook voor niets geldt de dierentuin als belangrijke openingen stroomt vervolgens het regenwater hun melk kwijt, daar is het immers allemaal om inspiratiebron. Onder het genot van een hapje naar binnen dat meteen ten goede komt aan begonnen. Hoe doet de boer dat in de Koeien- en een drankje kan men zich straks vergapen de planten. tuin? ‘Ook dat gaat volledig geautomatiseerd,’ aan het pittoreske beeld van een prachtige Maar zo’n 100 tot 150 koeien op een relatief grijnst De Vries. ‘Je weet niet wat je meemaakt, groene tuin, met daarin Neerlands trots: kleine oppervlakte, wat doet dat met de bodem? maar het gaat echt zo: de melkrobots zijn totaal rood- en zwartbonte koeien in kuddes van Wordt dat geen enorme modderboel met mest, onbemande, computergestuurde machines. 100 tot 150 dieren. urine, water en de daardoorheen ploegende De koeien weten uit ervaring dat ze daar van “Wat wil koeien van enkele honderden kilo’s per stuk? hun melk af kunnen en zoeken de machine op ‘Het zoeken van een juiste bodemstructuur wanneer ze aandrang voelen. Bovendien wordt was inderdaad een van de grootste uitdagingen,’ er een smakelijk hapje voer versterkt. De vertelt Carel de Vries. ‘Met de vloer zijn we twee jaar aan het experimenteren geweest. robots herkennen de koeien op hun beurt ook aan hun halsband. Als een koe zich meldt, weet de koe?” Maar dat leverde wel iets op. We werken in vier lagen: eerst een waterdicht doek, daaroverheen hij precies op maat de spenen te pakken en dan is de klus snel geklaard. Het mooie aan deze en “Wat wil gebroken puin, dan een laag gerecycled rubber en dan als laatste een supersterk egaliserend doek, manier van melken is dat het vrijwel stressloos kan gebeuren, in tegenstelling tot het melken de burger?”
  • 18. 18 OP PADEn het concept trekt belangstelling van de van gemaakt met een recreatieve functie. Voor overheden enthousiast worden van deze totaalboeren, mede op grond van de propositie dat hen allemaal zou de Koeientuin een zeer wel- nieuwe benadering. Maar doordat het zodeze huisvesting niet duurder is dan de kome vernieuwing van hun bedrijf betekenen.’ anders is, past het wel slecht binnen de huidige‘gewone’ huisvestingssystemen. Er zijn volgens toetsingskaders.’ Deze innovatieve stallen-De Vries enkele tientallen geïnteresseerden, ontwerpers laten zich aldus niet echt uit hetmet een vooruitgeschoven groepje van vier Ondanks de mooie en voortvarende veld slaan: ‘We weten dat we een goed verhaalondernemers. Niet toevallig zijn dit veehouders wordingsgeschiedenis van de Koeien- te bieden hebben. Dus gaan we opnieuw achterdie het leuk vinden om hun bedrijf te combineren tuin, spreken we met een enigszins sponsors en financiers aan. Maar het gaatmet een andere nering. De Vries: ‘Er zijn vier aangeslagen projectleider. De Vries: lukken, dat kan niet anders.’veehouders bij het project betrokken, die daad- ‘Wij geloven helemaal in de haalbaarheid enwerkelijk (veel) geld in de aanleg en bouw van het succes van de Koeientuin. Er is hard aan Wie na het lezen van dit artikel had gedacht omeen koeientuin willen stoppen. Een van hen gewerkt, het komt tegemoet aan dier, mens en binnenkort eens een dagje Koeientuin te doen,heeft een biologische boerderij, hij heeft een landschap – wat wil je nog meer? Maar toch komt dus bedrogen uit. De tuin is nog slechtsnatuurbeheerstaak en hij geeft ruimte aan stagneert het project nu, omdat de subsidie een concept op zoek naar geldschieters, in derecreatie. Hij ontvangt excursies en dagjes- van enkele tonnen die we nodig hebben om het hoop alsnog eind 2011 open te kunnen gaan. ‘Ermensen op zijn bedrijf en verdient daar een demonstratiebedrijf op te zetten, onverwachts staat een koe in de tuin,’ maar de deur is helaasextra boterham mee. In Friesland zit een boer niet wordt toegekend. We hebben dat geld nog dicht.die vlakbij de bebouwde kom is gevestigd. Mede nodig voor een proef waarin we het conceptmet het oog op een goede verstandhouding echt klaar voor de praktijk kunnen maken.met de omwonenden stelt hij zijn bedrijf open Het is de laatste risicovolle stap voor markt-voor de buurt. Daar is het in het weekend altijd introductie.’hartstikke druk met bezoekers. In Brabant, tot De overheidsbezuinigingen tre en ook ditslot, zitten twee deelnemende boeren. Een van innovatieve project? ‘Ja, er is één pot met heelhen combineert zijn boerderij met een kinder- veel concurrerende aanvragen, en daar zijndagverblijf, de ander heeft er een zorgboerderij we jammerlijk uitgevallen. Let wel, de boer in kwestie zou zelf een ongeveer even groot bedrag in de onderneming stoppen, dus het “Concept op is niet een kwestie van het handje ophouden. Deze ondernemer gelooft erin en is bereid zijn zoek naar nek uit te steken met een grote investering!´ Een andere klassieke hobbel is het verkrijgengeldschieters’’ Kijk voor meer informatie op van de benodigde vergunningen. De Vries: www.courage2025.nl en zoek onder ‘projecten’. ‘Maar dat gaat lukken. Je merkt dat lokale
  • 19. [ ]INTERVIEWUITGELICHT
  • 20. 20 MIJN LANDSCHAP WAAR WE VANDAAN KOMEN Aziz Bekkaoui over de wissel werking tussen het landschap en de cultuur.
  • 21. 21Tekst: Brigitte van Mechelen | Beeld: Rolf Eijtjes, Paul Hilkens‘DE OVEREENKOMST TUSSEN EEN LONSDALE-BOERKA, EEN NIEUW RELIGIEUS GEWAAD VOORKARDINAAL SIMONIS EN EEN PROJECT ALS ‘MELKKLEUREN’? IN AL MIJN PROJECTEN GAATHET OVER IDENTITEIT, OVER CULTUUR EN OVER HET ONTSTAAN ERVAN. EIGENLIJK DOE IKSTEEDS HETZELFDE: HET VERHAAL VERTELLEN VAN WAAR WE VANDAAN KOMEN, WAT ONZEGESCHIEDENIS IS. KOM, IK ZAL HET UITLEGGEN. Al zo’n tien jaar werk ik naast mijn werk als modevormgever/kunstenaar als gastcurator voor verschil- In het verleden hadden de boeren geen koelcellen, dus de net gemolken melk moest snel naar de fabriek. Er werden water- en landwegen aangelegd om dat e ciënt en snel te doen. En lende musea. Drie jaar terug was ik voor een project in Rusland neem het maken van kaas. Bacteriën bederven – letterlijk – in de kelders van het Nationaal Museum van Moskou aan het de boel. Het maken ervan moest en moet dus goed worden kijken naar objecten die grotendeels niet gearchiveerd waren georganiseerd en strak gepland. Een werkhouding waarmee maar waar de medewerkers, sommigen werkten al meer dan we langzaam maar zeker vergroeid zijn geraakt. We willen vijftig jaar voor het museum, van alles over wisten te vertellen. alles netjes organiseren en hebben overal wetten en regels Om hen te kunnen verstaan hadden we de hulp van een paar voor. Kijk maar naar Schiphol, dat wereldwijd te boek staat jonge tolken. Het grappige was dat de tolken de uitgebreide als toppunt van e ciëntie, overzichtelijkheid, gebruiks- verhalen over de herkomst, de geschiedenis, de betekenis van vriendelijkheid. En wanneer er in de golf van Mexico een de objecten, zelfs de smakelijkste anekdotes steeds in luttele olieramp gebeurt, komt een Nederlands bedrijf de boel zinnetjes samenvatten. Het deed er in hun ogen niet toe, al opruimen. Of neem Dutch Design, inmiddels net als kaas een die oude verhalen. Veel liever wilden ze met ons over Amster- belangrijk exportproduct. Vormgeving die te boek staat als dam praten, over het uitgaansleven, muziek. helder, zonder franje en met een sterk concept. Kortom, ik Maar het ís geen ouderwets gedoe, het heden wortelt in het ontdekte dat de mentaliteit van agrarische ondernemingen, verleden. De rijk bewerkte kruisen uit de Russische depots en met name die van de melkveehouders, van grote invloed bijvoorbeeld, symbool van de Russisch orthodoxe kerk, zijn is op deze tijd. net zozeer een abstract logo als het appeltje dat is voor Apple. Toen ik op een goed moment op zoek ging naar een alledaags Allebei marketing. De verschijningsvorm, de technologie is object of product dat als sleutel zou kunnen fungeren om de veranderd, maar in essentie veranderd er weinig. Als je het zó Nederlandse identiteit te ontsluiten, is dat melk geworden. benaderd zie je dat zo’n kruis wel degelijk iets met ons en met Er stroomt melk door de aderen van dit land. Nederland onze tijd te maken heeft. Begrijpen waarom je omgeving er- behoort tot de grootste melkexporteurs van de wereld en uitziet zoals hij doet, dat er een wisselwerking bestaat tussen Vermeers’ melkmeid schonk het al. cultuur en omgeving, tussen stad en land, tussen geschiedenis en de actualiteit, maakt dat je associatievermogen zich In deze fase waarin we veel tijd doorbrengen op de digitale snel- uitbreidt, je inzicht zich verruimt, en dat is pure rijkdom. weg, verdwijnt het gewone, het alledaagse en al helemaal de essentiële waarden ervan makkelijk uit het zicht. Weten dat Ik liep al een tijd rond met het idee om iets met de identiteit melk niet uit de fabriek komt maar van de koe, en bossen niet van Nederland te gaan doen. Wat heeft Nederland gemaakt naar shampoo ruiken maar andersom is belangrijk in mijn ogen. tot wat het is? In het buitenland valt me op dat Nederland wordt gezien als een strak geordend en gestructureerd land. ‘Melkkleuren, een frisse blik op melk en Nederland’ is een cul- Maar waaraan hebben we dat te danken? turele estafette door het hele land. Op zeven plaatsen werken we samen met lokale agrarische en culturele organisaties toe De invloed van de agrarische sector op het hedendaagse leven naar een manifestatie met muziek, gedichten, workshops, en op het landschap is groot. Zuivelproducten zijn aan bederf talkshows, debatten en moderne dans en klompendans. onderhevig, het vervoer ervan moet dus zonder omwegen, strikt, schoon en geordend verlopen. Ook verschijnt er regelmatig een speciale krant, de Melkpers. Thijs Goldschmidt en Mustafa Stitou werken aan een Melk- roman, over de geschiedenis van de Nederlandse melkvee- houderij, die eind dit jaar verschijnt. Maar voor het zover is Aziz Bekkaoui studeerde af aan de Kunstacademie wordt dit najaar de Domtoren in Utrecht omgetoverd tot van Arnhem (ArtEZ). Naast zijn eigen collectie richt een groot melkpak. AZIZ zich op het ontwerpen van kostuums voor opera, dans en theater. Daarnaast creëert modevormgever/ kunstenaar AZIZ performances, installaties en ten- Of het Nederlands landschap zijn weerslag vindt in mijn werk? toonstellingen in musea en theaters. Solo-exposities Absoluut, de projecten die ik in New York en Japan deed of werk in samenwerking met diverse kunstenaars werden écht Hollands gevonden. En daarnaast, steeds als ik was te zien in verschillende Nederlandse musea, in het Guggenheim Museum in New York en in per vliegtuig Schiphol nader en die kleurvlakken, rechte lijnen, Musée de la Mode e du Textile, Parijs. www.aziz.nl die orde zie, wordt ik weer verliefd.’
  • 22. 22 VERHAAL Tekst: A.L. Snijders* | Beeld: Wouter Tulp** * A.L. Snijders maakte furore als schrijver van columns en staat bekend als een van de grootste schrijvers van het zeer korte verhaal, kortweg ZKV genoemd. In 2010 won hij de Constantijn Huygens-prijs. In 2011 schrijft Snijders speciaal voor GRNVLD een column. ** Wouter Tulp volgde de opleiding illustratie aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam en is werkzaam als freelance illustrator. Zijn werk loopt uiteen van karikaturen, redactionele illustraties, kinderboekillustraties en hij werkt ook mee aan animatieprojecten. Tulp heeft zich een breed scala aan technieken eigen gemaakt die hij ook gebruikt in de illustraties bij de verhalen van A.L. Snijders in GRNVLD.
  • 23. 23 in het bos geplaatst, niet vriendelijk en roman-tisch, meer een treinwagon waarin winnaars en verliezers met hun handtekeningen een oorlog beëindigen. Debewoner is een beeldhouwer, een mediterrane jongen, die bij de eerste ontmoeting een geschenk voor mij heeft,eentweedehands colbertje. De eigenaar van het bosperceel heeft hem toestemming gegeven zijn wagen op dezestille, onneembare plek op te knappen; in drie maanden moet het gebeurd zijn. De jongen vertelt verhalen, hijkent de details van de vestingwerken van Syracuse, hij weet dat Archimedes de katapult ontworpen heeft diedienst heeft gedaan toen de Romeinen de stad belegerden, hij weet ook dat hij grote spiegels heeft gemaaktwaarmee de schepen van de belegeraars in brand werden gestoken. Hij vertelt dat zijn vader in Syracuse geborenis als Sefardische jood, maar na zijn huwelijk met een Koptische prinses een ander geloof heeft gekozen. Ik ruikde Middellandse Zee terwijl ik het colbertje pas en naar de familieverhalen luister. Ik heb een vermoeden hoe het verder zal gaan, en dat vermoeden blijkt juist. Er is geen water, geen gas, geenelektriciteit. Hij heeft geen auto, hij heeft nauwelijks geld, hij zit in de natuur die hij met een idyllisch oogbekijkt, maar de natuur kijkt niet terug, de natuur is geen idylle, ze is ook niet wreed of vrolijk of onverschillig,ze onttrekt zich aan iedere beschrijving. De natuur bestaat, dat is alles. De wagen staat midden op een pad, maarop dat pad loopt nooit iemand, het is een doodlopend pad in een zeer stil gedeelte van het bos. Toch wordt dejongen na verloop van tijd opgemerkt, dat is onvermijdelijk in ons land. In Noord-Alaska of Buiten-Mongolië ishet waarschijnlijk wel mogelijk voor altijd ongezien te blijven, maar hier kan dat niet. Het oog ziet ver, het kijktaltijd, het rust alleen als het hoofd slaapt. De jongen loopt door het bos, zwemt in een vijver bij een afgelegenhuis, wordt gezien door de bewoner. Na het oog de mond, de bewoner vertelt het aan de postbode, er zwom eenvreemde in de vijver. Iemand ziet de jongen op zijn oude fiets met een gasfles op de bagagedrager. De geruchtenontmoeten elkaar. Niet nerveus, vlug of geagiteerd, het is een dunbevolkte streek, het duurt maanden.De jongen klimt over een hek om een paard te aaien, het wordt herfst, het bos wordt dunner, het gaat ritselen,de temperatuur zakt. De jongen is een minnaar, hij heeft goede verhalen en mooi haar, hij heeft vriendinnen, die elkaar somsonverwacht ontmoeten op het bospad. Hun kijvende stemmen klinken ver, ik hoor ze. Volgens mij is dit de echtenatuur – niet de bomen en de bergen en de sneeuw, maar de passie tussen de mensen, deangst, de liefde,de begeerte, de jaloezie. Als het echt koud wordt, gaat de jongen schuilen bij de vriendinnen. Ikzie hem nog wel eens, maar alleen overdag bij windstil, zonnig weer. Ook het gepraat in de buurtverzwakt en sterft weg. Ik ben de enige die nog weet dat er een wagen in het bos staat. De jongen isvoorgoed verdwenen, de eigenaar laat zich ook niet zien, de jaren verstrijken. Ik zie dat braamstruikenzich naar binnen wringen, dat het dakleer door wind en regen wordt aangevreten,dat de wagen scheef zakt en allengs een herinnering wordt. Het verhaal is afgelopen, ik weet niks meer. Samengevat: een illegale woonwagen die een herinnering wordt.Toch heb ik een epiloog. Onlangs heb ik voorgelezen in de Burgerzaal in Zutphen. Na afloop kwamen er mensenmet me praten. Ook de jongen, die ik natuurlijk niet herkende. Hij lachte en zei: ‘Dat colbertje heeftu van mij gekregen.’ Hij had gelijk, ik herinnerde het me.
  • 24. 24 ZWARE KOST Tekst: Frans Ellenbroek* | Beeld: Marleen Felius**Naar zijn beeldMET HET DIER HEEFT DE MENS EEN INGEWIKKELDE VERHOUDING. GEVAARLIJK, NUTTIG, LIEFOF ZIELIG, HET IS ALTIJD WAT. DAT IS AL DUIZENDEN JAREN ZO, MAAR DE DISCUSSIES DIE DELAATSTE JAREN OPLAAIEN LIJKEN EEN NIEUWE VERHOUDING OP TE GAAN LEVEREN TUSSENDE MENS EN ZIJN GEDOMESTICEERDE DIEREN. HOE KOMT HET EIGENLIJK, DAT WE DIEREN ZOSTERK WILDEN MANIPULEREN, DAT WE HEN UITEINDELIJK ALS DINGEN GINGEN ZIEN? EENTERUGBLIK OP DE (PRE)HISTORIE VAN ONZE VERHOUDING MET HET GEDOMESTICEERDE DIER.Ongeveer tienduizend jaar geleden en daarvoor ging ineens zoveel beter toen we eenmaal in wurmen is. En dat we de wolf hebben veran-week het foerageergedrag van de mens niet staat waren opgedane ervaringen te onthouden derd in een gedrocht dat net zo’n aanleg voorsterk af van dat van andere apen. Hier en daar en ook nog door te geven aan familie en vrienden. hernia heeft als wijzelf, of in een mormel datwat bessen plukken, wortels uitgraven, stukje We waren er zo goed in, in dat jagen en verza- zo’n klein schedeltje heeft, dat het weliswaarvlees verschalken. Vooral dat laatste werd een melen, dat men zich af kan vragen hoe en fijn op schoot kan zitten, maar dan met chroni-specialiteit van onze soort en een motor achter waarom we toch, na een lange ontwikkeling, sche koppijn. Kortom, waarom hebben we deonze evolutie, want e ectief jagen vraagt om zo diep konden zinken. Zo diep dat we ons nu schepping niet gelaten voor wat hij was ensamenwerking, samenwerking vraagt om voeden met koeien die zo dik zijn dat ze bijna moesten we zo nodig gaan domesticeren?communicatie, communicatie vraagt om denk- net zo veel barensnood kennen als wijzelf, ook Vanwaar die drang?vermogen en sociale vaardigheden. En goed al zijn het bij ons niet de billen, maar is ’t hetverzamelen, weten wat eetbaar is en wat niet, hoofd dat amper door het geboortekanaal te Hoewel ik me als bioloog bij zulke vragen** Frans Ellenbroek is bioloog, beeldend kunstenaar, auteur en directeur van het Brabants Natuurmuseum in Tilburg. Als beeldend kunstenaar is hij vooral bekend om zijn dierportretten en ‘lege’ landschappen. In 2006 verscheen zijn boek De biologische evolutie van de kunsten.** Beeldend kunstenaar Marleen Felius heeft een fascinatie voor koeien. Zij illustreerde onder andere Het Koeboek, geschreven door Anno Fokkinga. In samenwerking met Fokkinga verscheen ook De Koe, gebaseerd op de door haar opgebouwde documentatie over rundvee. Voor de jeugd maakte zij met Bibi Dumon Tak Rundreis om de Wereld.
  • 25. 25en gelijkenisDe drang tot domesticatie A Domesticatie van oerrund tot hedendaagse koe.normaal gesproken het meest thuis voel bij De eerste twee mensen waren meteen al niet voorkeur uit te spreken, dan nu maar overstap-Darwin en diens navolgers, dringt zich de tevreden met wat er aan eetbare schepselen pen op de biologische denktrant.verleiding aan me op om het eens vanuit het beschikbaar was, in die tijd nog veel meer danBijbelse perspectief te bezien. Het begin van nu. Er moest wat veranderen. Aangespoord Het prilste begin van het nieuwe door de mensde domesticatie plaatsen we immers zowel in door een pootloos reptiel creëerde Eva de gestuurde evolutieproces dat domesticatiedezelfde tijd als in dezelfde regio als die waarin eerste nieuwe behoefte, overtuigde haar enige heet, kwam niet alleen voort uit drang tothet scheppingsverhaal zich afspeelt: het consument Adam van de begeerlijkheid van (be)heersen maar ook uit een andere zeer men-Midden-Oosten, enkele duizenden jaren voor het verboden product en hij hapte toe. De selijke eigenschap: gezelligheid. Je kunt het nuonze jaartelling. marketing was uitgevonden, een pril begin zelf zien gebeuren. Bij het eerste sneeuwvlokjeIn zes dagen schiep God de hemel, de aarde en op kleine schaal, de start van onze culturele rukt Nederland uit, op naar de dierenspeciaal-al haar schepselen. We kennen de afloop: Hij evolutie en de doorstart van de biologische. zaak. Het is weer tijd voor de pindasnoeren,zag dat het goed was en nam voor die evaluatie Onze Schepper had het kunnen weten. Want vetbollen en zadennetjes. Mezen, vinken eneen hele dag. Als kroon op het werk had Hij door Zijn beeld en gelijkenis te kiezen als giet- groenlingen weten: de winter breekt weer aan,– naar eigen beeld en gelijkenis – de eerste man mal voor de mens, voorzag Hij hem natuurlijk het zorgeloze seizoen van voedselovervloed.en de eerste vrouw geschapen en hen belast ook meteen van Zijn scheppingsdrang. In com- De voor andere jaargetijden zo kenmerkendemet een bijzondere taak en verantwoordelijk- binatie met twee andere typisch menselijke noeste foerageerarbeid wordt een tijdelijkheid: de zorg voor al hun medeschepselen. neigingen, de drang tot weten en die tot dolce far niente. Dat hoeft nog maar een paarMooi gedelegeerd, zou je zeggen. Maar – zoals beheersen, was daarmee de basis gelegd voor eeuwen zo door te gaan om ertoe te leiden,we weten – uit de eerste historische daad van een onvermijdelijke culturele ontwikkeling: dat alle snaveltjes helemaal zijn aangepast aandie twee mensen bleek al meteen hoe lastig domesticatie. Als een almachtige en alwetende de pinda, elke vogelsoort het hangen aan eendelegeren kan zijn. En in de millennia die schepper te zijn, die wens zat er al vroeg in: netje beheerst en alleen nog gevederde watjeshierop volgden bleken – tot op de dag van ook de mens werd een intelligente ontwerper. bezwijken aan de winterkou. Het wordt zelfsvandaag – ook de nazaten van Adam en Eva Hoe aanlokkelijk deze theologisch geïnspi- door Vogelbescherming gepropageerd. Nog eende goddelijke opdracht niet altijd naar behoren reerde gedachte ook moge zijn, de bioloog zal paar eeuwen – op de evolutionaire schaal eente kunnen of willen uitvoeren. haar liever omdraaien: de mens schiep zijn god oogwenk – en Parus domesticus, de Huismees, naar beeld en gelijkenis. Laat ik, zonder een zal op de soortenlijsten moeten worden
  • 26. 26 ZWARE KOSTbijgeschreven, herkenbaar aan zijn dikke te verteren. Maar het leven werd nooit meer In het Brabants Natuurmuseum in Tilburg is vanafsnavel. En aan zijn betontegelkleurig verenpak, wat het was: biefstuk, karnemelk, kaas, leren eind juni de tentoonstelling ‘Dier of Ding?’ te zien.want daarmee valt hij het minst op voor de schoenen, bontjassen en nog veel meer dier- Deze tentoonstelling wordt georganiseerd door het Brabants Natuurmuseum in samenwerking metdan zeer algemene half gedomesticeerde lijke dingen droegen bij aan het succes van de Kasteel Groeneveld. Rondom de tentoonstelling wordtTuinsperwer, gespecialiseerd in jagen op mens. Toch zou het nog duizenden jaren duren een serie landelijke debatten verzorgd.vogelvoederplaatsen. voordat de mens het jagen en verzamelen op : www.natuurmuseumbrabant.nl zou geven, onder druk van nieuwe gevoelens en www.kasteelgroeneveld.nlPrecies zo zal het gegaan zijn, duizenden jaren over dierenwelzijn en dankzij het jagen opgeleden, met die paar oerrunderen die het wel een bal als uitlaatklep, en het verzamelen van Een ander kenmerk van symbiose is dat beideveilig en prettig hadden, als ze een beetje rond- voetbalplaatjes. samenwerkingspartners in de loop van het evo-hingen bij, of op het boerenerf van de eerste lutieproces een deel van hun oorspronkelijkeagrariërs. Wolven waagden zich er niet, de kin- Biologisch gezien was hier eigenlijk geen kenmerken verliezen, soms zelfs zoveel, dat jederen van dat boertje hadden er wel schik in de sprake van een echte innovatie. Dat soorten amper nog ziet waar ze ooit van afstamden.koeien voorzichtig te benaderen met een bosje organismen, zoals in dit geval Mens en Rund, Bij de gedomesticeerde dieren kennen we datvers gras in de hand. Te schuchtere exemplaren elkaars levenswijze en bouw beïnvloeden, allemaal wel, kijk maar naar de verschillengenoten die voordelen niet en bleven oer. Ook strekkend tot wederzijds voordeel in termen tussen oerrund en lakenvelder of wolf enbij en na het kalven bleek de mens goedaardig, van overleving, het was al honderden miljoenen pekinees. Soms raakt er zoveel oorspronkelijksbehulpzaam zelfs, en, ach wat, de kinderen jaren de gewoonte bij tal van andere combina- zoek, dat degeneratie optreedt. Een subjectievesnoepten wat van de romige melk mee, maar ties. In de biologie noemen dat fenomeen en dus onwetenschappelijke term is dat, wantdat hinderde niet, er was genoeg voor het kalf. symbiose. Bekende voorbeelden zijn het zij impliceert een waardeoordeel. Als hetZo nu en dan verdween een wat oudere koe samenleven van algen en schimmels in korst- beestje maar gelukkig is, zou ik denken. En iknaar achter de hut, om vervolgens nooit meer mossen, mieren die bladluizen ‘melken’, of weet bijna zeker dat het pekineesje niet naargezien te worden, maar dat was zo vergeten. micro-organismen die zich zo in de cellen van het rauwe bestaan van voorvader wolf terug-Ook waren er die jagende boeren die ontdekten hogere organismen thuis voelden dat ze er niet verlangt en ook dat hij zielsongelukkig zouhoe je oerrundvlees wat langer goed kon meer weg te slaan waren en veranderden in worden als hem zijn dagelijks blikje Cesar werdhouden als de jachtbuit wat ruim dreigde uit celorganellen, zoals mitochondriën en blad- afgenomen. Maar over kenmerkenverlies voorte vallen: gewoon nog even laten leven. Wel groenkorrels. Het wederzijdse positieve e ect de mens in het domesticatieproces hoor jezorgen dat-ie niet wegloopt. Zo veranderde op voortplantingssucces is essentieel voor nooit iemand. Symbiose had toch altijd invloedlangzaamaan het Oerrund Bos primigenius symbiose. Bij mensen en runderen is dat succes op beide partners? Hoe zit dat?in het tamme en gedomesticeerde Rund Bos met name vanaf de 20ste eeuw gigantisch, omtaurus. Homo sapiens bleef op papier welis- nog maar te zwijgen van varkens. En in Neder- Welnu, dat zit zo. We hebben het niet graagwaar Homo sapiens, maar veranderde van een land stegen we in dit proces tot de grootst over onszelf. En al helemaal niet over onszelfakkerbouwende jager in een veeboer. Niet dat denkbare hoogte, met meer gedomesticeerde als gedegenereerd dier natuurlijk. We zien nieter geen genetische kenmerken bij kwamen, dieren en mensen per vierkante kilometer graag onder ogen, dat we zelf van alle gedomes-zeker wel, zoals bijvoorbeeld (bij sommige vol- dan waar ter wereld ook. ticeerde dieren het aller-gedomesticeerdstkeren) het vermogen om lactose (melksuiker) zijn. Dat we, net als de runderen, honden en varkens, ook wat mooie, oorspronkelijke vaar- digheden en talenten zijn kwijtgeraakt. Vuur, een dak boven het hoofd, warme kleren tegen de kou, het maakte ons tot huisdier, letterlijk. De dieren die we in en rond het huis om ons heen verzamelden en trachtten te transformeren naar ons beeld en onze gelijkenis noemden we huisdieren, maar we vergaten dat het met ons- zelf begon, de mens, het allereerste huisdier. Wat raakten we zoal kwijt? Van alles. Het ver- mogen om een eetbare van een giftige padden- stoel te onderscheiden, de kunst van het jagen, het respect voor het jachtwild, oog voor de schoonheid van het leven van, met en in de natuur. Het vermogen ook om zonder scrupules maar met zorg uit de natuur te oogsten wat we nodig hebben, en te laten leven wat mag leven. Het vlees werd een rood schij e op een schaal- tje, de bontjas werd een zielig beest, de hond een medemensje en de koe een melkfabriek. Het dier werd een ding.
  • 27. TENTOONSTELLINGDIER OFDING?OVER MENSENEN HUN DIERENVANAF 1 JULI 2011Natuurmuseum BrabantSpoorlaan 434 TILBURGDeze tentoonstelling is mede mogelijk gemaakt door: www.dierofding.nl www.natuurmuseumbrabant.nl
  • 28. 28 WENDE “ Niet praten zonder daadkracht, maar dialoog-in-actie”
  • 29. 29Tekst: Matthijs Sienot* | Beeld: Marco Bakker** John Huige over de rol van expertisenetwerk ASOM in de complexe transitie naar een duurzame samenleving UIT ONVREDE OVER HET KLASSIEKE NEDERLANDSE POLDEREN ONTWIKKELDE DE AMSTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT (ASOM) HET INTERNOVEREN (INNOVATIES REALISEREN DOOR INTERACTIVITEIT). IN SPECIALE RONDETAFELSESSIES BEDENKEN MENSEN UIT ‘HET VELD’ VAN ONDEROP OPLOSSINGEN VOOR MAATSCHAPPELIJKE PROBLEMEN WAAR MENSEN VAN BOVENAF NOG NOOIT AAN GEDACHT HEBBEN. EEN TERM ALS ‘HET NIEUWE WERKEN’ WEERSPIEGELT BIJVOORBEELD EEN PROCES DAT ASOM AL EERDER IN GANG ZETTE MET PROJECTEN ALS ‘STAD ZOEKT BOER’ EN ‘DE FILEPROEFTUIN’. ASOM leert Nederland de kunst van het ontpolderen Om eventuele misverstanden maar meteen te voorkomen: de Amsterdam School of Management is geen een regionale aanpak, omdat dit vaak het beste werkt, en ook de minste belasting op het milieu legt.’ opleiding met een gebouw en lesroosters, maar een John Huige benadrukt dat het werk van ASOM niet klaar expertisenetwerk van zelfstandige professionals. Adviseur is na een gesprek. ‘Het gaat bij ons niet zo van “je drinkt een en interim-leidinggevende John Huige is, naast oprichter Giep glas en doet een plas”. Een rondetafelsessie eindigt in een Hagoort, al acht jaar een drijvende kracht achter dit netwerk. lijst met actiepunten waar concreet mee aan de slag wordt Met een jarenlange ervaring bij overheden en welzijnsinstel- gegaan.’ lingen kent hij de praktijk van het ‘polderen’ van binnenuit. Een aansprekend resultaat leverde de aanpak van ASOM ‘Alles wordt in Nederland via polderen geregeld,’ vertelt hij. bijvoorbeeld op met het idee De Fileproeftuin. Dit kwam voort ‘Dat leidt er toe dat mensen met meel in de mond praten. uit een dialoog-in-actie met zeventien deskundige burgers De luiken naar buiten zitten vaak dicht. Wij zeggen juist: voer die allemaal vonden dat het fileprobleem in de regio Soester- eerst een open en goed debat over de mogelijkheden, daarna berg wel oplosbaar is. De FileProeftuin zorgt dat relevante kun je altijd nog tot compromissen komen. Het belangrijkste kennis over het gedrag van burgers in de regio wordt verza- voor een productief overleg is dat je een gezamenlijke visie meld. Resultaat: het overheidsbeleid kan beter aansluiten ontwikkelt. Als je compromissen vóór die visie legt, ben je bij de keuzes van burgers, die op hun beurt makkelijker zelf fout bezig.’ kunnen bijdragen aan de oplossing van het fileprobleem. ASOM probeert het Nederlandse polderen te door- Hoewel hij de pensioengerechtigde leeftijd al is breken door discussies over maatschappelijke problemen naar gepasseerd, en hij met ASOM ook op andere complexe een nieuw niveau te tillen, via een zogenaamde ‘dialoog-in- kennisterreinen zoals de relatie stad-platteland al veel heeft actie’. Wat houdt dat precies in? bereikt, zet John Huige zich nog volop in voor de ONT-polder- ‘We betrekken mensen uit het veld bij de oplossing van maat- missie: ‘Wij zijn pas klaar als onze manier van iedereen schappelijke problemen. Bij ons project De FileProeftuin, betrekken breed omarmd is én als de maatschappij duurzaam hebben we bijvoorbeeld lokale bestuurders, automobilisten is. Juist de complexe transitie naar een duurzame samen- en bewoners met elkaar in gesprek gebracht. Daarnaast leving vraagt om het daadkrachtige leiderschap waar onze vragen we ook altijd mensen uit de creatieve industrie, denk projecten voor zorgen. Leiderschap betekent immers op de aan game-ontwikkelaars of architecten. Door verschillende eerste plaats dat je een gezamenlijke visie organiseert en dat soorten kennis te combineren, uit de wetenschap en de prak- je die durft uit te dragen. En onze aanpak zorgt niet alleen tijk, van beleidsmakers en buurtbewoners, blijken er vaak voor creatieve ideeën, maar ook voor het leiderschap dat dingen mogelijk waar bestuurders zelf nooit aan gedacht nodig is om van ideeën duurzame innovaties te maken.’ hadden. Wij hebben daarbij bovendien een voorkeur voor *Matthijs Sienot is publicist en uitgever van hetkanWel, de website over groener, eerlijker en leuker leven.**Marco Bakker is als freelance portretfotograaf werkzaam voor diverse tijdschriften en uitgeverijen.
  • 30. 30 ANDER BEELD Tekst: Brigitte van Mechelen HANS PALMBOOM
  • 31. 31De vraag ‘Hoe staat Dubai er vandaagvoor?’ was het centrale thema vande fotodocumentaire die fotograafHans Palmboom en een bevriendecollega op eigen initiatief over hetemiraat (een van de zeven) maakten.Om het project handen en voeten tegeven stelden ze zich cliché vragenals ‘Zijn er sjeiks’, ‘Schijnt inderdaadaltijd de zon’, en ‘Zijn er kamelen’?En kamelen waren er (de Engelsetaal kent geen apart woord voorkameel en dromedaris). Op wegnaar een racebaan voor kamelenkwamen ze in de woestijn helekuddes tegen. Aan de rand van eenkleine stad trof Palmboom (what’sin a name) ze trouwens ook. Dedromedarissen waren op zoek naarkarton. Om op te eten. Het beeld,een gelukkig snapshot aldus defotograaf, werd bekroond met deeerste Gouden Grijns, een prijs diedit jaar in het leven werd geroepenom de humor in de Nederlandsefotografie te bevorderen.Voor meer werk van Hans Palmboom:www.hanspalmboom.nl
  • 32. 32 K A F EN KOR E N VERSLAGEN, SAMENVATTINGEN, REFLECTIES, STANDPUNTEN EN INZICHTEN INTERVIEW MARGA HOEK interessant netwerk; de keuze voor onafhanke- dat overheid en bedrijfsleven beide streven lijkheid: geen overheidssubsidie, niet onder- naar economische verduurzaming. Volgens G RO E N E Z A A K brengen in bestaande ondernemerskoepels.’ Wat zijn de belangrijkste agendapunten van De Groene Zaak gebeurt er echter nog te weinig, op onvoldoende grote schaal en zijn er nog teveel Wie is en wat doet Marga Hoek? ‘Sinds begin De Groene Zaak in de komende tijd? ‘Op de onnodige belemmeringen. Alleen door de samen- vorig jaar ben ik directeur van de Groene Zaak. agenda van het huidige kabinet staan veiligheid, werking tussen overheid en bedrijfsleven te Voordien vertaalde en integreerde ik in diverse immigratie en financiën onmiskenbaar boven- intensiveren kan echte versnelling en voldoende functies economische en maatschappelijke ont- aan. Onderwerpen als ecologische en sociale schaalgrootte worden bereikt.’ wikkelingen naar visie, positie en propositie en Waarom is het ineens stil geworden rond “The een te volgen koers. Dat deed ik onder meer als “Duurzaamheid de enige route New Green Deal” waarover bij het uitbreken van directeur Innovatie, MVO & Marketing bij BAM naar economisch herstel” de financiële crisis zoveel te horen viel? ‘Het was Woningbouw, directeur van het projectmanage- inderdaad een tijd stil rondom de Green deal en mentbureau van de Gemeente Haarlemmermeer modernisering en economische verduurzaming we lopen daardoor nu ook achter op landen als en directeur van bouwonderneming/projectont- staan duidelijk minder in aanzien. En dat is jammer, Engeland en Duitsland. Het regeerakkoord heeft wikkelaar Thunnissen Groep BV in Heemstede. want juist in dat laatste ligt ook de oplossing van een opening geboden om deze deal weer op Nu gebruik ik die ervaring om vanuit mijn passie het grootste probleem van de regering: de nood- te pakken. Wij zitten zeker niet stil en zullen voor duurzaam ondernemen mensen mee te zaak tot structurele bezuinigingen op de over- bestuurders en marktpartijen concrete hand- krijgen in de gewenste richting. Daarbij worden heidsuitgaven. De omslag naar een ‘groene vaten bieden en voorzien van best practices bij ik, en de partners van Groene Zaak, gedreven economie’ is zoals ik eerder al zei de kortste weg de verduurzaming. Dat doen we bijvoorbeeld door het geloof dat duurzaamheid de enige weg naar economisch herstel, los van het feit dat die in een bestuurderscongres waarbij publieke is naar een gezonde economie. Duurzaamheid omslag een keiharde noodzaak is om onze wel- bestuurders in contact worden gebracht met de staat niet los van de bedrijfsdoelstellingen, vaart ook in de komende generaties op peil te markt. Maar ook door pro-actief of op verzoek vanuit bedrijfsmatig perspectief is er geen kunnen houden. De Groene Zaak doet haar uiter- van overheden te adviseren over de benodigde alternatief voor duurzame ontwikkeling.’ ste best deze boodschap over de politieke bühne maatregelen voor de versnelling.’ te krijgen. Vooral door aan te haken op de hand- Is het nu niet gewoon tijd om zelf als bedrijfs-“Potentieel van de 70 miljard reikingen die het regeerakkoord wél biedt: de leven duurzaam te doen in de praktijk en niet te EURO die de overheid voorgenomen ‘Green Deal’ met de samenleving. wachten op/of roepen om de overheid? ‘Dat is Belangrijkste punten in onze lobby op korte precies waar De Groene Zaak voor staat. De aan- jaarlijkse aan haar inkopen termijn zijn: Een green deal over inkopen en gesloten bedrijven zijn koplopers op het gebied uitgeeft nog onvoldoende aanbesteden. Wij stellen dat de overheid haar van duurzaam ondernemen. Ze doen het al jaren benut” doelstellingen sneller, beter en goedkoper kan realiseren door een groter beroep te doen op de en veelal is het hun core business. Het gaat om de versnelling en schaalgrootte. Die kan alleen Waarom de oprichting van De Groene Zaak, markt en door substantieel méér duurzaam in te gerealiseerd worden in samenwerking met de naast de vele netwerk/actiegroepen die er al kopen en innovatief aan te besteden. Een gelijk overheid. zijn? ‘De koplopers op het gebied van duurzaam speelveld voor fossiele en duurzame energie. Deelt u de mening dat duurzaam ondernemen ondernemen hebben De Groene Zaak zelf opge- Hernieuwbare energie zou minimaal dezelfde gewoon common business zal worden omdat richt omdat ze vonden dat de verduurzaming van marktkansen moeten hebben als fossiel opge- niet-duurzaam ondernemen gewoon minder de Nederlandse economie niet snel genoeg gaat. wekte energie. Voor een structurele verduurza- profitable zal worden? ‘Ja zeker. Zo ver zijn we Zij wilden laten zien dat er volop kansen zijn om ming van de energieproductie tussen nu en 2050 echter nog lang niet en het zal ook niet ‘gewoon’ duurzaam te ondernemen. Tevens wilden zij een is het daarom strikt noodzakelijk dat de overheid gebeuren. Vandaar ook ons pleidooi voor een krachtig signaal afgeven dat duurzaamheid de barrières wegneemt en maatregelen neemt om gelijk speelveld voor duurzaam en niet duur- enige route is naar economisch herstel. Dit is een een level playing field tussen hernieuwbare en zaam. Het kan niet zo blijven dat de kosten van belangrijk verschil met andere netwerken, De fossiele bronnen te bereiken. Duurzame mobili- fossiele brandsto en afgewenteld worden en er Groene Zaak is een ondernemersvereniging met teit moet de norm zijn. De Groene Zaak is van als kernactiviteit de lobby voor een nieuw econo- mening dat het bedrijfsleven bij uitstek het Bovenstaand interview verscheen eerder op de web- misch bestel, waarin duurzaam en groen de norm initiatief kan en zal nemen. Inspanningen van de site www.duurzaam-ondernemen.nl van advies- en zijn. Veel van de andere netwerken zijn ontstaan overheid zijn echter onmisbaar om tot een daad- ingenieursbureau DHV. DHV is actief is op het gebied vanuit publieke initiatieven, non-gouvermentele werkelijke omslag naar duurzame mobiliteit te van water, gebiedsontwikkeling, mobiliteit, bouw en milieu & duurzaamheid. Het bureau is al jaren actief organisaties of hebben kennisuitwisseling als komen. In het regeerakkoord staan forse inves- op het gebied van duurzaamheid/maatschappelijk voornaamste doel. Ons ledental groeide binnen teringen qua infrastructuur genoemd. Laten we verantwoord ondernemen (MVO) en zet zich in om het een jaar van 35 naar 80 ondernemingen. Geheimen er bijvoorbeeld voor zorgen dat dit innovatieve, debat te voeden, nieuws te verspreiden en discussies en ontwikkelingen te entameren. Twee voorbeelden van het succes: insteken op het juiste niveau duurzame investeringen worden.’ hiervan zijn de website www.duurzaam-ondernemen. binnen de onderneming: de CEO committeert Wat vindt u van het overheidsbeleid op het nl en het Nationaal Sustainability Congres (NSC) zich persoonlijk; een bestuur met passie en een gebied van MVO/duurzaamheid? ‘Het is duidelijk (www.sustainability-congres.nl).
  • 33. 33subsidies gaan naar fossiele energie. Op die (Ecologische Hoofdstructuur), terwijl het zou regeringspartij die vanmiddag deelneemt aanmanier blijft het kosten- en opbrengstenplaatje gaan over onderliggende vragen als: wat willen het debat. Er wordt volgens hem wel degelijkscheef en komt een duurzame economie niet we met natuur, wat is natuur?’ Het is waar: sinds inhoudelijk gediscussieerd. En geluisterd. ‘Jesnel genoeg van de grond.’ de woordvoerders voor landbouw en natuur van moet de invloed van iemand als Esther Ouwe- Duurzaam inkopen is toch heel succesvol de politieke partijen in de Tweede Kamer aan zet hand echt niet onderschatten.’ Ouwehand,ingezet door de overheid? ‘Duurzaam inkopen en zijn heeft het debat op deze donderdagmiddag Kamerlid voor de Partij voor de Dieren en ookaanbesteden stond inderdaad hoog op de agenda zich versmald. Voor de pauze werden dankzij deelnemer aan dit debat, wil dat best beamen envan het vorige kabinet. Om de geformuleerde inleiders als Keimpe Wierenga, hoofd Natuur en zelfs iets positiefs over staatssecretaris Blekerbeleidsdoelstelling van 100% duurzaam inkopen Landelijk gebied van het Planbureau voor de (CDA) opmerken: hij heeft namelijk toegezegdte behalen wordt er gebruik gemaakt van (ver- Leefomgeving en de Wageningse natuurfilosoof zich over het probleem van de bijensterfte teplichte) minimumeisen aan duurzaamheid per Matthijs Schouten prikkelende kwesties opge- zullen buigen.productgroep of dienst. De voordelen daarvan worpen: Waarom willen we natuur? Hoe erg iszijn evident: leveranciers weten waar ze aan toe het eigenlijk, zowel moreel als feitelijk, dat de “Over geld, of beter:zijn en er is sprake van eenduidigheid in degehanteerde definities van duurzaamheid. Daar- biodiversiteit in Nederland achteruit gaat? Van wie is de natuur? Wie moet ervoor zorgen? het gebrek eraan”naast zetten deze criteria de markt in beweging Is de acht procent ‘echte’ natuur waarvan we in Toch blijkt de EHS een onvermijdelijk themaen verhe en ze die tot een bepaald minimum Nederland kunnen spreken weinig? Of kunnen we deze middag, omdat hierin zoveel aspecten vanduurzaamheidniveau. Met de introductie van met minder toe? En Antoon Vermeer, voorzitter natuurbeheer en -beleid samenkomen, zoalsminimumeisen is een eerste belangrijke stap van de Raad voor het Landelijk Gebied merkt op de samenwerking tussen natuurbeheerders engezet om de doelstelling 100% duurzaam inkopen dat het niet goed is geweest dat de discussie agrariërs. Lutz Jacobi (PvdA): ‘De EHS is eente realiseren, maar het instrument kan veel over het krimpen van de veestapel ooit gevoerd ijzersterk concept. Je hebt alle mogelijkhedene ectiever benut worden. De huidige aanpak is vanuit overwegingen van natuurbeheer. ‘Dat om waterbeheer, natuurbeheer en recreatie metis geen leidraad voor ambitieuze bestuurders. heeft de discussie vervuild. Hier gingen twee elkaar verbinden. Ik ben een hele grote voorstan-Werkelijke innovatiewinst wordt namelijk pas beleidsterreinen door elkaar lopen, daar moeten der en baal dat nu dit wordt losgeknipt. Als wegeboekt door duurzaam inkopen strategisch in we vanaf.’ het laten verloederen zijn we het kwijt.’ Estherte zetten. Door verbindingen te leggen tussen Ouwehand is het hiermee eens. ‘Maar het debatbestuurlijke doelstellingen en het oplossend ver- Na de pauze gaat het hoofdzakelijk over geld, gaat niet alleen over de EHS, het gaat ook overmogen van de markt. Daarvoor is het nodig inno- of beter: het gebrek eraan. En hoe hierdoor de de schade die we aanrichten aan bestaandevatief en duurzaam inkopen op een veel grotere voltooiing van de EHS, het samenhangend net- natuurgebieden. Mensen worden boos vanschaal in te zetten, ambitieuze doelstellingen en werk van bestaande en nog te ontwikkelen Natura 2000, en dat is schuld van het CDA, datlanger termijn denken gemeengoed te maken. natuurgebieden in Nederland, in het gedrang had gebieden moeten aanwijzen en activiteitenHet potentieel van de jaarlijkse 70 miljard EURO komt. Uiteraard was datzelfde geld – de zware moeten ontwikkelen en dat is niet gebeurd.’die de overheid aan haar inkopen uitgeeft wordt bezuinigingen op natuur en milieubeleid door hetnog onvoldoende benut. Op het eerder door mij huidige kabinet – de aanleiding voor Kasteel Keimpe Wierenga heeft berekend dat de biodi-aangehaalde bestuurderscongres bespreken we Groeneveld om dit debat te organiseren, maar versiteit 85 procent achteruit gaat bij het voor-met bestuurders hoe dit potentieel optimaal de gedachte was vooral te kijken waaróm de zorg genomen beleid. Zijn dat geen percentages omte benutten bij het realiseren van economische, voor gemeenschappelijke waarden als de natuur van te schrikken? Maar CDA’er Ger Koopmanssociale en milieudoelstellingen met nadruk op zo op de tocht is komen te staan en waaróm schrikt vooral van het gebrek aan creativiteit datkostenbeheersing en e ectiviteit.’ mensen kennelijk ook vervreemd zijn geraakt van in dit soort cijferwerk doorklinkt. Hij somt een het natuurbeleid. Is dat beleid de afgelopen jaren stuk of zeven alternatieven op voor het huidige te ver doorgeschoten en worden, zoals Matthijs natuurbeheer, zoals het stoppen met het POLITIEKE STANDPUNTEN Schouten stelde, natuurbeheerders inderdaad verplaatsen van bedrijven, minder aanleg van gezien als ‘linkse hobbyisten die voor zichzelf nieuwe natuur, het versterken van bestaandeN I E U W G RO E N zeldzame vogels verzamelen in gebieden waar verder niemand in mag?’ gebieden. ‘Allemaal maatregelen die vele tien- duizenden hectares opleveren die we aan deIn Den Haag vond op 14 april het laatste van andere kant hebben wegbezuinigd.’ Van belangeen serie debatten plaats die Kasteel Groene- Uit de zaal klinkt de vraag waar in de politiek deze vindt hij, als oud-melkveehouder die twintigveld onder de titel ‘Nieuw Groen’ organi- discussie, die aan het natuurbeleid ten grondslag jaar geleden meehielp met het aanwijzen vanseerde. Centrale vraag was hoe – in tijden van zou moeten liggen, wél gevoerd wordt? EHS-gebieden, het slechten van de onzinnigebezuinigingen – een nieuw innovatief beleid Gespreksleider Bert van Meggelen geeft meteen muren tussen landbouw en natuurbeheer.voor milieu, natuur en landschap er uit zou maar het antwoord: die wordt niet gevoerd. ‘Geen weidevogel zonder wei.’ D66 Kamerlidkunnen zien. Tweede Kamerlid Lutz Jacobi (PvdA) reageert: Stientje van Veldhoven put hoop uit de woorden ‘Er wordt wel over gesproken, maar het eindigt van Koopmans. ‘Als ik hem zo hoor zal hij warmeTegen het einde van het symposium ‘Nieuw altijd met de ordinaire reden: leuk, maar dat gaan steun geven aan het behouden van de EHS.’Groen’ klinkt een opmerking uit de zaal: ‘Tot nu we niet betalen.’ ‘Flauw,’ vindt Ger Koopmans Tekst: Andrea Bosman (journalist en redacteurtoe gaat het debat alleen maar over de EHS (CDA), de enige vertegenwoordiger van een bij dagblad Trouw)
  • 34. 34 K A F EN KOR E N Tekst: Karine Hoenderdos* | Beeld: Jos Collignon** PILOT PROJECT Gezond eten, wat is dat precies? Voorouder at zo gek nog niet De oermens haalde al zijn voedsel uit de onze leefgewoonten, wordt ook het antwoord huidige tijd te onderzoeken. De nadruk in het natuur om zich heen; plukte bessen, kruiden vooral gezocht in verandering van die leef- onderzoek ligt op de praktische invulling. en groenten, zocht naar noten en zaden, gewoonten. Gezonder eten en meer bewegen, De eerste testen met de Oerdis op groepen jaagde op wild en verschalkte eens een visje. verlaagt het risico op welvaartsziekten. vrijwilligers tonen gunstige resultaten: de deel- Soms vond hij eieren of wat honing. nemers melden vaak dat ze minder snel honger Dit eetpatroon noemen we Oerdis. En Oerdis blijkt verrassend veelzijdig en gezond. Het is Maar dan rijst de vraag wat gezond eten precies “We zijn dik, onze kinderen een manier van eten die perfect past bij het is. Voedingswetenschappers concentreren zich menselijk lichaam. Reden voor het Innovatie- doorgaans vooral op de voedingssto en. Per worden dik, onze aderen Netwerk om in samenwerking met diverse voedingsstof wordt bepaald of het een positief, slibben dicht, onze suiker- andere partijen de kansen van het concept dan wel negatief e ect op de gezondheid Oerdis voor onze tijd te onderzoeken. heeft. Maar is het eigenlijk wel juist om het spiegel stijgt” geïsoleerde e ect van één voedingsstof te Het voedselpatroon van de hedendaagse mens bepalen en dat te hanteren als basis voor een hebben. Waarschijnlijk door de grote hoeveel- kenmerkt zich door het eten van veel industrieel gezond dieet? Het gaat immers om het geheel. heid eiwitten en vezels in het oerdieet, bereid voedsel: pakjes en zakjes vol toevoegingen Bovendien zit er nog een addertje onder het voedingssto en die veel verzadiging geven. en bewerkte ingrediënten. Een groot deel van gras. Bij het voedingsonderzoek zijn de huidige Soms vallen mensen met overgewicht af en ons menu bestaat uit granen: we eten brood, voedingsgewoonten altijd het uitgangspunt. over het algemeen voelt men zich energieker. pasta, rijst, koekjes en crackers, allemaal pro- Dat terwijl onze voeding de afgelopen honderd ducten die pas op het menu staan sinds de jaar wereldwijd in een sneltreinvaart is veranderd. landbouwrevolutie (zo’n tienduizend jaar gele- De eetpatronen van onze voorouders zijn vrijwel Intussen is over de hele wereld veel interesse in het concept en meer onderzoek zal spoedig volgen. den, red). Daarnaast bevat ons voedsel veel ‘uitgestorven’ en komen alleen bij de zeldzaam Onlangs heeft de Medisch Ethische Toetsings- suiker en gebruiken we veel melk en andere zui- overgebleven natuurvolkeren nog voor. commissie ook toestemming gegeven voor een pilot- velproducten. Omdat de oermens wilde dieren project waarbij mensen die lijden aan het metabool niet kon melken, ontbrak zuivel op zijn menu. syndroom (een combinatie van vier veel voorkomende aandoeningen: hoge bloeddruk, suikerziekte, De gevolgen van ons hedendaagse menu voor Misschien moeten we de oplossing voor wel- verhoogd cholesterol en overgewicht) gaan eten de gezondheid zijn bekend. We zijn dik, onze vaartsziekten niet alleen zoeken in variaties op volgens het Paleo/Oerdis dieet. kinderen worden dik, onze aderen slibben dicht ons huidige menu en is het tijd om de horizon Deze pilot wordt uitgevoerd in een samenwerking van onder andere het Louis Bolk Instituut, het Universitair en onze suikerspiegel stijgt. Welvaartsziekten te verbreden en ook te kijken naar de voedings- Medisch Centrum Groningen en Wageningen UR. zoals overgewicht, hart- en vaatziekten en dia- gewoonten van heel lang geleden, toen de mens In het boek Oerdis (2009) en op de website betes komen steeds meer voor. Wetenschappers nog een was met de natuur. www.oerdis.nl staan dagmenu’s en recepten over de hele wereld zijn naarstig op zoek naar In samenwerking met diverse andere partijen waarmee de Oerdis direct kan worden uitgeprobeerd. : www.oerdis.nl en hét antwoord op deze gezondheidsproblemen. werkt InnovatieNetwerk daarom aan het con- www.innovatienetwerk.org Omdat genoemde problemen voortkomen uit cept Oerdis om de kansen van dit dieet voor de *Karine Hoenderdos is tekstschrijver voeding en gezondheid bij Scriptum.* *Jos Collignon is tekenaar en cartoonist en maakt sinds 1992 politieke prenten voor de Volkskrant. In januari 2010 won hij de Inktspotprijs voor de beste politieke tekening.
  • 35. 35 Tekst: Brigitte van Mechelen | Beeld: Sandra de Haan*BURGER INITIATIEF DUURZAME BUREN ONLINE De energiemaatschappijen doen het, de overheid specifieke kwesties als ‘hoe een zonneboiler Buren dan zonder subsidie verder, Duurzame doet het: het publiek stimuleren om minder ener- direct aan te sluiten op een wasmachine’, of Buren wordt dan een ook een partij om rekening gie te verbruiken. En stel dat je door de lawine handomdraai-oplossingen als ‘energie besparen mee te houden. En wie weet is het in de toekomst aan folders, filmpjes en radioboodschappen door je warmwaterboiler op een lagere tempera- een idee om allianties aan te gaan, bijvoorbeeld overtuigd bent geraakt, waar begin je dan? Dan tuur te zetten’. met leveranciers. steek je je licht op bij de buren. Sinds een jaar Deze kennis moeten we toegankelijk maken vond Een van de manieren waarop Duurzame Buren kan dat via de site duurzameburen.nl. Schmid en benaderde het bestuur, dat hem ver- de gewenste verbreding wil bereiken is met de Mensen zijn eerder geneigd tips aan te nemen volgens uitnodigde een projectplan te ontwikke- zogeheten housegreening party’s. Online is één van vrienden en kennissen dan van voorlichtende len. Het concept ‘duurzame buren.nl’ dat hieruit ding, buren daadwerkelijk over de vloer werkt instanties en bedrijven. Duurzameburen.nl is voortkwam werd met een subsidie voor twee jaar natuurlijk nog veel beter. De party’s zijn zo laag- gebaseerd op dit inzicht. Het initiatief is een pro- beloond. ject van de Organisatie voor Duurzame Energie (ODE, www.duurzameenergie.org), een landelijke De site is sinds 11/1, de dag van de Duurzaamheid, online en krijgt zo’n tweeduizend unieke bezoe- “Waarom dóen we vereniging van ‘burgers vóór Duurzame Energie’. ‘Een club die al sinds de jaren zeventig bestaat en kers per maand. Jan Ju ermans was een van de eersten die een account aanmaakten. Ju ermans dit niet allang?” is voortgekomen uit de anti-kernenergielobby, werkte ruim dertig jaar bij De Kleine Aarde (cen- burgers die zonnen op manieren om zélf voor trum voor duurzaam leven in Boxtel) aan mondi- drempelig mogelijk. Via de site kun je uitnodigin- energie te zorgen en bijvoorbeeld de eerste wind- ale duurzaamheid en introduceerde in Nederland gen printen voor je eigen buren. Daarnaast is molens bouwden,’ zo beschrijft projectleider van het model ‘Mondiale Voetafdruk’. Jan leeft in een Duurzame Buren in gesprek met Stichting verduurzaamd huis met zonnepanelen op het dak Urgenda, de organisatie achter de Dag van de“We hebben goed en een trekbel in plaats van een elektrische deur- Duurzaamheid om activiteiten voor 11/11/11 te bel. In de winter wordt de serre gebruikt als koel- ontwikkelen. kast en de wastafelafvoer is gekoppeld aan het Heeft het platform intussen tot ontdekkingen gekeken naar toilet. Behalve inspirerende voorbeelden kun je ook direct van buur tot buur te rade. Zonnepanelen geleid, is er kennis geëtaleerd die voor Schmid – op het gebied van energie besparen geen Marktplaats” plaatsen? Voer je postcode in, en er verschijnen stippen op de landkaart die aangeven waar beginner tenslotte – een verrassing was? ‘Ik heb zelf ook een account. Groot en klein nieuws iemand woont die hierover iets kan vertellen en waarvan ik onder de indruk ben deel ik daar met de site Duurzame Buren Markus Schmid, de waar een systeem in werking te zien is. anderen. Een van de zaken waarvan ik dacht: vereniging ODE. Niet te verwarren dus met het ‘Startidee was het etaleren van onze kennis. Waarom dóen we dit niet allang? is het uitnutten – veel jongere – magazine Ode. Geleidelijk aan evolueert Duurzame Buren nu naar van aardwarmte. Vijftig kilometer heipalen gaan Gedurende de jaren werd de focus van ODE een plek voor iedereen; niet alleen de pioniers er in Nederland de grond in. Als je in een deel steeds breder. Naast windenergie werden ook kunnen er terecht maar óók de beginner die bezig ervan plastic buizen legt en hier water doorheen andere vormen van duurzame energie, zoals is met het plakken van tochtstrips of aanbrengen pompt, heb je in de winter warmte en in de zomer bijvoorbeeld zonnepanelen proefondervindelijk van radiatorfolie. Om de site zo toegankelijk koeling. In Oostenrijk en Zwitserland wordt dit onderzocht. Er ontstonden zelfs verschillende mogelijk te maken hebben we goed gekeken naar al veelvuldig gedaan. En gelijk hebben ze, want secties: ‘wind’, ‘zon’ en ‘bouw’. Welke laatste zich Marktplaats. We hebben dezelfde zoekmodule wat een potentieel.’ toelegt op ‘zelf doen rond het eigen huis’. Schmid gekozen.’ . was al enige jaren lid van de sectie bouw toen Hoe nu verder? Allereerst is er meer massa nodig; hij zich realiseerde dat hier een enorm potentieel Schmid streeft naar 3500 duurzame buren aan aan kennis voorhanden was. Kennis van heel het eind van dit jaar. Niet alleen kan Duurzame * Sandra de Haan is freelance illustrator. Zij werkt vooral voor personeelsbladen en voor educatieve uitgeverijen. Haar tekeningen zitten tussen cartoon en illustratie in.
  • 36. 36 OOGST Tekst: Jacob Haagsma* Streektaalpop: laagdrempelig, authentiek & booming Streektaalmuziek is hot, daar is geen woord Frans bij. In de eigen regio en, opmerkelijk genoeg, ver daarbuiten. Popjournalist Jacob Haagsma over ‘het verlangen naar iets echts in een kunstmatige consumptiemaatschappij, iets van dichtbij in een geglobaliseerde samenleving.’Dialectpop zouden we het kunnen of dialect, is de kortste klap: artiesten die, bij Maar wacht eens. Twaalfduizend fans voor eennoemen, maar daarmee doen we het Fries te gebleken kwaliteit, niet zouden misstaan in band die op dat moment nog geen echt grotekort: geen dialect immers, maar de tweede landelijke media of op dito podia. hits had gehad? Die het nummer meezongeno ciële rijkstaal. Het Nedersaksisch heeft dat toen nog op single uit moest komen?trouwens soortgelijke aspiraties. Streektaal- Ja, dat kan best.muziek als term hanteren lijkt dus beter. Streektaalpop vertoont vaak een opmerkelijkeHoe dan ook, het is een bloeiende aangelegen- binding met de regio van herkomst, en dat heeftheid. Volgens de website www.streektaalzang. niet alleen met de taal te maken. Neem ‘In nije De Kast had als coverband al een flinke achter-nl zijn of waren er zo sinds het midden van de dei’, de grootste hit van de verder voornamelijk ban in de regio opgebouwd toen regisseurvorige eeuw zo’n 4726 streektaalartiesten Nederlandstalige band De Kast. Het was in Steven de Jong – die later de film De hel van ’63actief. Het meest in Limburg (ruim 2000) en 1997 de eerste grote klapper in het Fries van (over de beruchte Elfstedentocht van dat jaar)Friesland (bijna 1000), het minst in de beide wie dan ook. én twee films rond boekenreeks De KameleonHollanden, Utrecht en Flevoland – wat alleen De single was een live-opname, vastgelegd bij zou maken – de Friestalige film De goudenal om linguïstische redenen verklaarbaar is. een concert in het Abe Lenstra-stadion in swipe in de steigers zette. De Jong vroeg zijnStreektaalpop mogen die 4726 artiesten Heerenveen, thuishaven van de gelijknamige SC. oude maatjes om een lied voor de film. Datniet allemaal genoemd worden: vooral vanuit In de bij datzelfde concert opgenomen clip zien werd ‘In nije dei’: eigenlijk een NederlandstaligLimburg is er de nodige instroom vanuit de we hoe zanger Syb van der Ploeg zijn lijf hult in nummer, maar buiten de directe omgevingcarnavalscultuur, om eens wat te noemen. Hoe een Friese vlag. Het lied wordt door de twaalf- heeft niemand ooit die versie gehoord.definiëren we zoiets? Popmuziek in streektaal duizend aanwezigen enthousiast meegezongen. De gouden swipe werd vertoond in zowat alle
  • 37. 37 dorpshuizen van Friesland, en zo raakten band en hit-in-wording geïmpregneerd in het collec- Hoewel er vermoedelijk altijd al in eigen taal De binding met de regio zit hem dus niet zozeer tieve Friese bewustzijn. Dan wil dat wel, mee- gezongen is, begon de streektaalmuziek in die in de muziek, en misschien ook wel niet zingen vanuit een stuk of twaalfduizend kelen. jaren zeventig voorzichtig te bloeien. In ‘de regio’ altijd in de tekst. Eerder in een soort gedeelde Die worteling in de eigen streek was de basis gingen steeds meer mensen in eigen taal of mentaliteit, een verlangen naar iets echts in van het succes. dialect zingen, maar nog niet altijd in zicht een kunstmatige consumptiemaatschappij, van de landelijke media. Ede Staal zong in het iets van dichtbij in een geglobaliseerde Gronings (ofwel: Nedersaksisch), maar zijn samenleving. Dat was 1997. Twintig jaar eerder brulden er vroege dood (in 1984) stond een landelijke Het interessante is dat die binding zich in motoren in de Achterhoek, althans, dat was het doorbraak in de weg – al werd hij later object sommige gevallen uitstrekt tot ver buiten de intro van ‘Oerend hard’: de grote doorbraak van van een bescheiden postume revival. eigen streek. Normaal is het sterkste voorbeeld. Normaal. ‘Oerend hard’ verklankte de wens tot groots en meeslepend leven en de destructieve kanten daarvan, geprojecteerd op twee Ook in Friesland gingen muzikanten-in-eigen- “Ik ben moar sloebers die verongelukten op de terugweg van taal voorzichtig los. Folkrockgroep Irolt maakte ‘de motorcross op ’t Hengelse Zand’ (bosgebied in die tijd een stuk of zeven albums, die landelijk een eenvoudige ’t Zand bij het Gelderse Hengelo). Pure rock-’n- de aandacht trokken – in het folkcircuit vooral, roll dus, Chuck Berry gesitueerd in de Achter- maar toch. Spul, opgericht in 1977 en nota boerenlul” hoek. bene opererend vanuit Enschede, staat te boek als eerste Friestalige rockband – het waren In feesttenten door het hele land komen jonge- studenten, vandaar. ren van het platteland graag samen om hun Bij Irolt raken we aan een interessant punt. Wie liedjes mee te brullen – bijvoorbeeld ‘Ik ben bij folk denkt aan traditionele muziek en daaruit moar een eenvoudige boerenlul’, een soort de conclusie trekt dat de Friese muzikale tradities strijdbaar punknummer uit 1978. Er is niets uitgebreid werden geëxploiteerd, komt bedrogen mis met het platteland, of met de boerenstand, uit. Leider Nanne Kalma raakte onder de indruk dat is de boodschap. De Normaal-fans zeggen van de Britse folkrevival van begin jaren zeven- het na met elk biertje dat in de keel (of in tig, zocht naar Friese bronnen… en vond die niet. de lucht) verdwijnt. Nergens zie je zoveel Het spreekwoord ‘Frisia non cantat’ (‘Friesland klompen als bij zulke evenementen. zingt niet’) mag de laatste jaren gelogenstraft zijn, een kern van waarheid zit er wel in. Dus vond hij zijn eigen tradities uit, geïnspireerd Nog sterker: ‘Wêr bisto’ van het destijds piep- door folk van elders. Zoals Normaal het werk jonge Friese duo Twarres, dat tot in Vlaanderen van Chuck Berry naar de Achterhoek bracht, en Wallonië een fikse hit werd. Daar zullen zo rolde Irolt de muziek van Fairport Convention ze wel helemaal niets van de tekst begrepen uit in de Friese weiden. hebben, maar dat dondert niet. De combinatie van jeugdige onschuld en het tegelijkertijd exotische en goudeerlijke, authentieke karakterMINDER BEKEND STREEKTAALTALENT van het Fries, moet heel wat snaren beroerd hebben. Al verstond je misschien geen letter van die tekst. Naast deze landelijk bekende succesnummers en types als Rowwen Hèze, Skik/Daniël Lohues en Jovink En De Voederbietels, zijn er dus, leert www.streektaalzang.nl ons, letterlijk duizenden artiesten die hun regio niet uitkomen en daar in de meeste gevallen vrede mee hebben. Zij blijven dicht bij hun taal, hun publiek, hun gevoel, hun streek. Laagdrempelig misschien, De Hûnekop Boh Foi Toch Neet Oét Lottum authentiek zeker. Dit Friestalige trio speelt akoes- Ook uit de Achterhoek en dat niet Uit Venlo. Bestaat helaas niet tisch en toch ruig. Frontman Emiel alleen: zowel huidige gitarist Paul meer, maar leverde in ruim tien Sto ers reisde door Australië en Kemper als vroegere gitarist jaar tijd zes albums af in wellui- Thailand, maar is net zo goed de Ferdy Jolij speelden ooit in Nor- dend dialect. Begon als coverband bierdrinkende arbeider uit de maal. Boh Foi Toch (‘het is me met carnaval, werd met serieuzer rauwe Friese Wouden waar hij wat’) speelt liedjes die geënt zijn repertoire erg populair in Noord- over zingt. ‘Ik bin in echte wâlpyk op cajun en zydeco, stijlen uit Limburg en omstreken. *Jacob Haagsma is freelancejournalist en schrijft en ik hou dy op ‘e bek.’ weer heel andere streken. met regelmaat voor OOR en de Leeuwarder Courant.
  • 38. LEKKER38 OORSPRONG Tekst: Loethe Olthuis* | Beeld: Generatietuin Scheveningen: Anja Roest Consultatiebureau Leiden: Sharon Midcap Ramiro, Ripandeep Dusseldorp Saran Jongerenpark: Stefan van der WormVoordat het ministerie van LNV opging in huidige EL&I is het ‘Programma Jeugd’ al van startgegaan. Het doel: kinderen en jongeren ‘naar buiten’, de natuur in te krijgen.Maar wat houdt zo’n programma precies in? En wat is het belang van het ministerie?
  • 39. R 39 naar BUITEN: kinderen het groen in! Generatietuin Scheveningen. Foto’s: Anja Roest “Een oudere dame heeft haar wekelijks bezoek verplaatst, zodat ze kan meetuinieren.” Naar buiten: klinkt goed. Maar intrigerend is de je daar later ook anders, bewuster, duurzamer mee omgaat.’ vraag waarom EL&I het nou eigenlijk zo belangrijk vindt Maar er zijn ook heel direct praktische redenen om jongeren dat kinderen en jongeren het ‘groen’ in gaan. ‘Tachtig ‘naar buiten’ te krijgen, zegt Van den Boogaart. ‘Steeds meer procent van de jeugd woont in de stad en raakt steeds meer kinderen tobben met gezondheidsproblemen: obesitas, vervreemd van de natuur en de landbouw,’ zegt Marianne hyperactiviteit, psychische problemen. Uit onderzoek is van den Boogaart, Algemeen Manager van Programma duidelijk gebleken dat ‘in een groene omgeving zijn’ daar Jeugd. ‘Kinderen weten bijvoorbeeld niet meer dat brood een positieve invloed op heeft. Overgewicht is beter in de wordt gemaakt van graan dat op het land groeit. Bovendien hand te houden, kinderen – en hun ouders! – worden rustiger, kiezen steeds minder jongeren voor werk of activiteiten in de fysieke coördinatie van jonge kinderen wordt beter. En de ‘groene’ sector, denk aan hovenier of boer, maar ook aan ten slotte wil het ministerie netwerken vormen van ‘groene’ milieueducatie. Hopelijk kunnen we zo de interesse hier- en ‘niet-groene’ organisaties: jeugdwerk, natuurorganisaties voor vergroten. En daarnaast denken we ook dat als je als en milieueducatie bijvoorbeeld, maar ook het bedrijfsleven kind geleerd hebt hoe je voedsel groeit of hoe leuk een bos is, met jeugd en groene organisaties. Zo gaan partijen die * Loethe Olthuis is journalist. Publiceert over duurzaamheid, milieu en dieren. Sinds 2007 schrijft ze voor de rubriek De Volkskeuken. Olthuis heeft tien boeken op haar naam, hoofdzakelijk over koken en aanverwanten.
  • 40. 40 OORSPRONG “Toen ik jonger was kwam Maar de vraag blijft: hoe gaat het nu verder? Krijgen de pilots een vervolg? Heeft de kabinetswisseling nog invloed ik hier overdag, bij de op deze projecten, waar met veel inzet aan is gewerkt? We moeten het afwachten. Geld is het knelpunt, want het speeltuin, kinderboerderij ministerie lijkt de financiële realisering vooral te leggen bij het enthousiasme van de deelnemers. En daar ontbreekt of ik ging zwemmen. Het het niet aan.zou fijn zijn als dat weer zou Het Zuidelijk Randpark tussen Barendrecht kunnen, op tijden dat ik nu en Rotterdam, de gemeentegrens loopt dwars door het park. Een uitgerekte, vier kilometer lange strook groen tussen de uit school ben.” Dounia ( ) Rotterdamse deelgemeenten Charlois en IJsselmonde, de snelweg A15 en de Betuwelijn.H Jongerenpark, leerlingen van het Wartburg College testen het park Natuur en Recreatieschap IJsselmonde (NRIJ) (onderdeel maatschappelijk stage). Foto: Stefan van der Worm bestuurt het park. Maar het dagelijks beheer, toezicht en onderhoud worden uitgevoerd door de provinciale Groen- service Zuid-Holland (GZH). Lekker onoverzichtelijk dus, waardoor het moeilijk is om instanties en gemeenten aan te “We hebben intussen een vast groepje moeders. We kletsen gezellig bij, terwijl de kinderen lekker in het gras spelen. Chantal, moeder van Ricky, maanden Wat wil je nog meer?” elkaar niet direct zouden opzoeken, profiteren van elkaars spreken. Zo liggen er twee maneges in en naast het park, kennis en mogelijkheden – denk ook aan subsidies, sponso- maar de paarden mogen het park niet in. Want wie is ver- ring. Dat maakt organisaties zelfstandiger en zelfredzaam antwoordelijk voor het onderhoud – en de kosten – van de en ja, het scheelt natuurlijk ook overheidsgeld.’ Klinkt ruiterpaden? allemaal mooi. Maar wat betekent dit nu in de praktijk? Jongeren? Die fietsen er hoogstens hard door- GRNVLD ging bij drie proefprojecten kijken, die al tot heen. Jammer, want zoveel groen is er niet in de Randstad. tastbare resultaten hebben geleid: een moestuin waarin Het ministerie heeft aan Stefan van der Worm van advies- ouderen en jongeren samen tuinieren; een standaard voor- bureau Wenken gevraagd om uit te zoeken hoe het park lichtingsprocedure bij het consultatiebureau waarin jonge aantrekkelijker kan worden voor jongeren. ouders praktische informatie krijgen over het waar, hoe en Van der Worm: ‘Ik wilde zo veel mogelijk waarom van ‘naar buiten gaan’ met baby’s en peuters en ten jongeren uit de omgeving bereiken. Dat was helemaal niet slotte een groep jongeren met uiteenlopende achtergrond, zo gemakkelijk. Het lukte bijvoorbeeld niet om organisaties die zich samen inzetten voor de facelift van een saai park. waar ik juist veel van had verwacht, zoals scouting, erbij te betrekken.’ Uiteindelijk kreeg Van der Worm via jongeren- organisaties en een school zo’n honderd jongeren tussen “Een jongetje, nieuwsgierig pakweg twaalf en twintig jaar bij het project. Jongeren met volstrekt verschillende achtergronden en culturen. Van der tegen een oudere met de Worm: ‘Ik heb ze meteen heel serieus genomen. Toen ze in de gaten hadden dat er ook echt wat met hun voorstellen ziekte van Parkinson: gedaan zou worden, werden ze razend enthousiast. Ze gingen meteen aan de slag: interviews, gesprekgroepjes… waarom knikt u steeds En kwamen met soms verrassend doordachte presentaties. Opvallend: alle groepen, hoe verschillend ook, kwamen nee en doet u ja?” eigenlijk met dezelfde bezwaren, ideeën en aanbevelingen!’
  • 41. 41 “De afstand is het Jochem ( ) Projectleider is Graham Dusseldorp, maar ‘op de werk- vloer’ zijn het vooral de verpleegkundigen en artsen die de probleem niet, we groene boodschap uitdragen. Kinderen zijn steeds meer vervreemd van hun ‘groene wortels’, zegt Dusseldorp. ‘Weinig ouders weten nog hebben allemaal een hoe belangrijk het is voor kinderen om buiten te zijn.’ Toch staat het eigenlijk wel vast dat kinderen die veel buiten spelen fiets of scooter.” gezonder zijn, weerbaarder en creatiever, meer zelfvertrou- wen en een betere motoriek hebben. Dusseldorp: ‘Dat is precies onze boodschap aan de ouders. Geen vermanend Het contract tussen Van der Worm en het ministerie wordt verlengd. Een aantal van de door jongeren “Graag meer licht in het park! Joshua ( ) voorgestelde parkaanpassingen zouden op korte termijn gerealiseerd kunnen worden, zoals het plaatsen van voetbal- doelen of het opknappen van de verwaarloosde BMX-baan. Ik fiets ’s avonds altijd heel hard.” ‘Maar ja, geld hè, dat is een probleem, ook door die bestuur- lijke versnippering,’ zegt Van der Worm. ‘Nee, het ministerie betaalt dit niet, dat moeten we zelf regelen. Maar hopelijk lukt het door partijen, projecten en budgetten te verbinden, want anders verliezen de jongeren interesse en dat zou jammer zijn.’ ‘ ’ Leiden zuidwest. Daar vertelt het consultatie- bureau in het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) aan ouders waarom het zo goed is om met jonge kinderen – baby’s, peuters en kleuters – naar buiten te gaan, de natuur in. Ouders krijgen een informatiepakketje mee met ‘groene’ speelplekken in de buurt en attributen om zelf groente- zaadjes te kweken. De boodschap: regelmatig ‘in een groene omgeving’ zijn, is goed voor je kind. Voor zijn ontwikkeling én gezondheid. Consultatiebureau Leiden, ‘lekker buiten spelen’. Foto: Sharon Midcap Ramiro (A), Ripandeep Dusseldorp Saran (B) “Er moeten ook vingertje of een ver-van-hun-bedverwijzing naar het bankjes komen voor milieu, maar simpelweg: als je het beste wilt voor je kind, neem je het ook mee naar buiten.’ oudere mensen, dan Vinden ouders dit leuk? ‘Heel leuk!’ Zegt Reina Ceulemans, verpleegkundige op het consultatie- kan mijn oma hier bureau. ‘Voor veel ouders is dit absoluut een eyeopener. Ze hebben er nooit bij stilgestaan dat naar buiten gaan zo ook zitten.” belangrijk is voor hun kind. Veel moeders, allochtoon of Charlie ( ) Nederlands, zitten bijna de hele dag binnen. Ze weten vaak ook niet waar ze naartoe kunnen en met onze adressen helpen we ze op weg. Je ziet ook dat ze er gaandeweg steeds meer plezier in krijgen. “Mijn kind is nu veel rustigerDIT WILLEN DE JONGEREN BIJVOORBEELD VOOR ‘HUN’ PARK: en verveelt zich minder,” krijg je bijvoorbeeld terug. Of: “Ik vind het zelf ook zo ontspannend en heel gezellig met andere moeders.”’ Maar hoe geef je die informatie? En hoe betrouwbaar is deze? kabelbaan; ‘We werken nauw samen met twee pedagogen, de GGD, Jeugdbeleid en Natuur- en Milieueducatie. En ouders erva- ren informatie van het CJG als betrouwbaar,’ zegt Dussel- dorp. ‘Als alle praktische zaken in het consult besproken opknappen, kanoverhuur, skatebaan. zijn, begin ik erover dat het zo goed is om met je kind naar buiten te gaan,’ vertelt Ceulemans. ‘En daarna bespreek ik
  • 42. 42 OORSPRONG “Ik neem nu vaak een stoeltje werken. Roest: ‘Op sommige scholen is het tuinieren zelfs afgeschaft. Gevolg is dat kinderen niet meer ervaren wat mee naar het park en laat onze ‘levende’ omgeving te bieden heeft.’ Selina lekker spelen. Het is zo Ook voor ouderen is het werken in de tuin belangrijk. Het houdt ze langer zelfstandig en fit en biedt bijvoorbeeld fijn om te zien dat ze geniet.” dementerende bejaarden de mogelijkheid om vergeten Halima, moeder van Selina, maanden vaardigheden weer op te pakken. Het contact met kinderen verkleint isolement. het waarom en de mogelijkheden. Dat werkt heel erg goed.’ ‘De gemeente Den Haag heeft de zaden, de Hoe meet je nou of een project als dit een planten en een schooltuindocent beschikbaar gesteld,’ ver- succes is? ‘Het is al een succes, omdat er beschikbare en telt Roest. ‘Ook het verzorgingshuis heeft een coördinator toegankelijke informatie is,’ zegt Dusseldorp. ‘Toen mijn met tuinierkennis aangesteld. Die praktische hulp heb je kinderen klein waren, vertelde niemand me over het belang nodig. Het is wel leuk als je zaadjes ook echt uitkomen en van naar buiten gaan met je kind. Nu krijgen jonge ouders je je eigen aardappels kunt oogsten.’ “Zelf heb ik als kind nooit buiten gespeeld en ik heb me nooit gerealiseerd wat ik heb gemist. Nu ik Jan zie genieten, geniet ik zelf mee. En die modder? Ach, daar hebben we een wasmachine voor.” Piet, vader van Jan, maanden Maar na een flitsende start liep het enthousiasme bij kinde- ren en bejaarden aanvankelijk terug. Is zo’n ‘generatie- A Consultatiebureau Leiden. Foto uit beeldbank NME Leiden concept’ ook niet wat gezocht? ‘Natuurlijk gaat zo’n nieuw Jongerenpark. Foto: Stefan van der Worm project met vallen en opstaan,’ zegt Roest. ‘Dat is ook niet G“Het voordeel van dit park erg, daar leren we van. We werken nu samen met een BSO die superenthousiast is, maar de eerste BSO waarmee we is dat het van niemand is.” werkten, stond er eigenlijk niet helemaal achter. Nu loopt het veel beter en hebben medewerkers én kinderen er ple- Mieke ( ) zier in. Ook de bejaarden moesten wennen. Sommigen doen deze informatie bijna vanzelfsprekend aangereikt. We ver- actief mee, anderen kijken toe, maar er wordt veel gepraat spreiden die kennis ook via kinderdagverblijven, peuter- en gelachen. Het is ook leuk om te zien dat er daadwerkelijk speelzalen, en op internetsites die veel door ouders worden kennis wordt overgedragen; zo leren de kinderen om hun bekeken. En ook in andere gemeenten.’ hand onder de gieter te houden bij het gieten. Gezocht? Nee, dat denk ik dus niet.’ De generatietuin is zo’n succes, dat verzor- Een moestuin op de ex-parkeerplaats van gingshuis Royal nog een tuin heeft opgenomen in de nieuw- Huize Royal, een woon-zorgcentrum voor ouderen in Sche- bouwplannen en ook de koepelorganisatie van BSO met veningen, die wekelijks, na schooltijd, wordt onderhouden generatietuinen wil beginnen. De gemeente Amersfoort wil door scholieren (tussen de 4 en 12 jaar) en bejaarden samen. er drie aanleggen. Roest heeft twee handleidingen gemaakt De scholieren komen via een buitenschoolse opvang waarin zowel de organisatorische kant van zo’n tuin wordt (BSO) in de buurt. besproken als de praktische uitwerking. Amersfoort gaat de Zaaien, planten, verzorgen, oogsten. tuinen uit eigen budget financieren, de Scheveningse tuin Decennialang volgden leerlingen van basisscholen lessen heeft een beetje geld uit het ministeriepotje en sprokkelt nu op schooltuinen. Maar nu er in steden steeds minder ruimte de rest via de betrokken partijen bij elkaar. Een beetje zuur, komt, raken de schooltuinen in het gedrang. Anja Roest, na zoveel inzet? ‘Vind ik niet,’ zegt Roest. ‘Dit wisten we projectleider van dit tuinproject, ontdekte dat sommige van tevoren. En eigenlijk is de inzet klein geweest, als je kinderen in stedelijke gebieden nog nauwelijks in een tuin kijkt naar het fantastische resultaat!’
  • 43. DE SCHUTTING 43 In het vorige nummer vroegen wij u om foto’s te sturen die de relatie tussen dier en mens laten zien. Dat die relatie vooral in de kindertijd innig is, ingezonden blijkt uit veel van de ingezonden beelden. Een selectie: ingezonden Irene Smoo door door Jan M k, Baarn agito, Verre broek (B) ingezonden door Barbara Gerver, Utrecht ingezonden do or Peter Cottaa r, Hilversum orp, ilma Elmend Blaric nden door W ingezo um ingezo nden d oor Ha nneke Kiel, A mersfo ortVOOR HET VOLGENDE NUMMER VAN GRNVLD: De visarend is terug in Nederland, de otter ook en de wolf staat aan de grens. ingezon Graag nodigen wij de dichters onder u uit om u te laten inspireren door den doo r Hans ‘Wilde dieren in Nederland’. Hopster, Lelystad Uw gedicht van maximaal acht regels kunt u sturen naar: grnvld@minlnv.nl
  • 44. MMM44 Tekst: Caroline van der Lee, tekst recept: Karin Luiten Beeld foto: Harold Pereira | Tekening: Karin Luiten Ingrediënten (voor 4 personen): 2 tenen knoflook 1 rode peper 1 bosje platte peterselie scheut olijfolie 1 kilo vongole 400 g spaghetti zout en peper uit de molen Spaghetti con le vongo Dit recept is l een wonder van eenvou e alleen met d, maar wer de beste kw T ip: aliteit ingre kt schelpjes, le diënten. Ver kkere spag se (De Cecco, B hetti van ee arilla, Delve n echt merk rde), platte vongole (ven niet zijn dec peterselie en usschelpjes) oratieve ed koop je in ee Hak de kno och smakel n netje bij flook, peper oze krulnee de betere vi (zonder zaad f. sboer. Leg selie fijn. Bre jes) en peter ze eerst een ng water aa - tijd een gootstee je in Verhit een sc n de kook vo n vol koud heut olijfolie or de pasta water met in een grote . zout en bak de kn braadpan kunnen ze ev , dan oflook en d entueel zand tot ze lekker e peper al om kwijtraken. ruiken. Doe scheppend Gebruik alle het deksel de schelpjes schelpen di en op de pan. Z erbij en leg dicht gaan e dicht zijn of schud de pan et het vuur als je erop ti een keer of vrij hoog en gooi kapott kt, twee. Als ze e ex open staan , zijn ze gaa allemaal onverwijld w emplaren r, reken op ee eg. Kook intuss n minuut of en de pasta 6. gaar. Giet af in gezouten en doe de p water beet- samen met asta in de sc de peterselie helpenpan, Voeg missc . Meng goe hien nog wat d door elkaar Extra chic is zout of pep . om met vuu er toe. Doe 4 eetlep gare schelpj rvaste ving els olijfolie es los te peu ers alvast w 1 eetlepel w (extra verg teren en te at ittewijnazijn ine), dan hebben verwijderen , de eters aa , 1 theelepel Maar niet al n tafel stra Dijonmoste lemaal verw ks minder w een kneepj rd, ijderen natu erk. e citroensa schelpjes st urlijk, die p, aan juist leu zout en vers k! gemalen pep in een jamp er otje. Deksel vast schroeven en schudden m aar. Goed proeve n, want de hoeveelhed aangegeven en zijn niet De Heimweekeuken indicatie. Te meer dan ee zuur? Meer n recepten om nooit te vergeten Meer zout, olie. Te flau citroensap w? Karin Luiten Te weinig? of mosterd Hoeveelhed . Nieuw Amsterdam en verdubb elen. 978 90 468 0980 8 Var iatietip € 14,95 s: balsamicoa zijn, grove m vloeibare h osterd, lepel oning, fijng tje of bieslook ehak te pet , gesnipper erselie Koken met Karin d sjalotje. zónder pakjes & zakjes Karin Luiten Harold Pereira Nieuw Amsterdam 978 90 468 0786 6 € 16,95
  • 45. Karin Luiten heeft met Koken met Karin een kookrubriek in 45 Trouw en op Radio Noord-Holland. Daarnaast publiceert ze in diverse bladen en verschijnt elke dag een nieuw recept voor koken.blogo op Koken met Karin: haar website www.kokenmetkarin. nl. Ook verschenen kookboeken en culinaire kalenders. gemakkelijk en lekker! Karin Luiten (Koken met Karin) kookt, schrijft, tekent, blogt Hoe zijn de reacties op je anti pakjes en zakjes rubriek in Trouw? en twittert over koken. Inmiddels verschenen er vijf kook- ‘Over het algemeen krijg ik veel blije mailtjes. In nrc.next boeken, drie culinaire kalenders en artikelen in diverse bladen, verscheen één felle reactie, maar de auteur ervan (Rosanne heeft ze een radiorubriek, maakt ze kookvideo’s en geeft ze Hertzberger, red.) houdt helemaal niet van koken en eigenlijk kookworkshops. Haar belangrijkste drijfveer daarbij is te ook niet van eten. Dat is haar goed recht. Van mij mag iedereen laten zien dat lekker en gemakkelijk heel goed samen gaan. doen waar-ie gelukkig van wordt. Je hoort mij ook niet zeggen dat zelfgemaakt gezonder is of In je boek Zonder pakjes & zakjes en in je rubriek in Trouw wil je beter. Maar ik vind het wel beter smaken. En lekker is voor mij mensen bewegen zonder pakjes en zakjes te koken. Waarom? belangrijk. Met mijn recepten richt ik mij op de minder ervaren ‘Toen ik mij meer ging verdiepen in koken, ontdekte ik tot mijn kok, die dat ook vindt, maar onzeker is. Met een paar tips help verbazing hoe enorm het aanbod aan zakjes, pakjes en potjes is. ik mensen op weg om een eenvoudige en lekkere zelfgemaakte Als je naar de verpakkingen van al die kant-en-klaarmaaltijden maaltijd op tafel te zetten.’ kijkt, blijkt altijd dat er veel meer ingrediënten in zitten, dan noodzakelijk is. Dat intrigeerde me. Daarom heb ik die pakjes en zakjes als uitgangspunt voor mijn kookrubriek in Trouw “Eten is cultuur, gebruikt. Met de bedoeling om te laten zien dat zelf maken bijna net zo snel en makkelijk is en veel leuker.’ herinneringen en Wat is er mis met al die pakjes en zakjes? verhalen horen daarbij” ‘Zelfgemaakt is lekkerder. Ik heb vaak meegedaan aan proe- verijen. Als je zelfgemaakte producten vergelijkt met die uit Je nieuwste boek heet De Heimweekeuken. pakjes en zakjes, merk je pas hoeveel suiker en zout er in die Wat bedoel je daarmee? pakjes zitten. Alles wordt gezoet of gezouten. En daar gaan ‘Eten is meer dan maagvulling. Eten is ook cultuur, we dan weer aan wennen. daar horen herinneringen bij en verhalen. Bijna ieder- Er zit overigens veel kwaliteitsverschil tussen diverse kant-en- een heeft wel een gerecht met een mooi verhaal. klaarproducten. Natuurlijk maak ik echt niet altijd alles zelf. Vaak heeft zo’n verhaal te maken met een bijzondere Maar als ik iets uit een pak gebruik, let ik wel heel goed op wat herinnering aan een persoon of een gebeurtenis. ik koop. Moeders spelen er vaak een rol in. In mijn rubriek in Waar ik me vooral over verbaas is het automatisme in het Trouw heb ik twee jaar lang elke week een recept gebruik van kant-en-klaarmaaltijden. Vaak is het echt niet geplaatst waar zo’n verhaal bij hoorde. Het was nooit nodig. Wat is er nou eenvoudiger dan zelf een slasaus maken?’ lastig om de verhalen uit mensen te krijgen. En het ene verhaal was nog mooier dan het ander.’ Waarom gebruiken we dan toch zoveel van die pakjes en zakjes? ‘Het heeft, denk ik, te maken met een gebrek aan eetcultuur, Dan is nu natuurlijk de voor de hand liggende vraag, zoals men die in Frankrijk of Italië bijvoorbeeld wel kent. wat jouw mooiste eetverhaal is. Nederlanders zijn vergeten hoe ze moeten koken, krijgen dat ‘Dat vraagt nu iedereen. Ik vind het lastig te beant- niet meer van huis uit mee. Kant-en-klaarproducten geven woorden, want ik ben veel met eten bezig en heb dus dan houvast.’ veel verhalen. In het boek heb ik mijn verhaal over Spaghetti con le vongole opgenomen. Dit gerecht hebVanaf september 2011 verzorgt Grand Café Groeneveld in samenwerking ik voor het eerst gegeten in Portofino, Italië. Alleenmet De Spinazie Academie maandelijks een lunch met culinaire schrijvers die naam is al magisch. Een terrasje aan de haven,en journalisten. Kijk voor meer informatie op www.kasteelgroeneveld.nl prachtige kleuren, het zonnetje, het vakantiegevoel,GRNVLD mag vijf exemplaren weggeven van De Heimweekeuken, en dan dat perfecte bordje spaghetti. Alles viel op datstuur een mail naar: grnvld@minlnv.nl moment op z’n plek. Kijk, zoiets gebeurt nou nooit met een maaltijd uit een pakje voor de tv.’
  • 46. 46 VERSTRIPT Tekst: Frank Jonker* | Beeld: Daan Jippes** © Comic House , Een sprookje van Grimm
  • 47. 47* Frank Jonker (1965) is auteur van stripscenario’s ** Daan Jippes (1945) beheerst vele tekenstijlen. Zijn carrière begon eind jaren en korte verhalen. Zijn verhalen verschijnen onder zestig bij onder meer het striptijdschrift Pep. Nadien werkte hij voor het week- andere in de Donald Duck, het meidenblad Tina, de blad Donald Duck waar zijn interpretatie van de familie Duck en Mickey Mouse Penny en het Vlaamse jeugdtijdschrift Zonnestraal. de aandacht trok van de Disney Studio’s in Californië, waar hij vervolgens Sinds 2003 is hij de scenarist van de Bob Evers- werd aangenomen. In 2006 en 2009 verschenen van Jippes twee stripalbums, strips naar de boeken van Willy van der Heide. gebaseerd op de Havank-romans van detectiveschrijver Hans van der Kallen.
  • 48. 48 VERBOUWINGSFEUILLETON Tekst: Willemijn van Benthem Beeld: Jonkman Klinkhamer en Studio Groen+Schild, Wilma Elmendorp G Roel ten Bras en Ellen SchildGR AFFITI UIT DEZEVENTIENDE EEUWDit jaar wordt Kasteel Groeneveld grondig Wat is een voorbeeld van die combinatie van Daar zijn we in meegegaan, je moet er toch samengerenoveerd. De hoofdrolspelers vertellen drie soorten aanpakken? uitkomen. Iedereen die aan het project meewerktalles over de beslissingen, de historie van het ‘Zowel in het hoofdgebouw als in de oranjerie en heeft passie voor historische panden, dat iskasteel, het renovatieproces en de toekomst het koetshuis brengen we grote, ruimtelijke ver- duidelijk merkbaar.’van Groeneveld. Het concept voor de renovatie anderingen aan. In de nieuwe vides bijvoorbeeld,is ontwikkeld door architectenbureau Jonkman komen moderne, stalen trappen zodat je duidelijk En hoe is het met de moderne techniek gesteld?Klinkhamer uit Amersfoort en Studio kunt zien dat het een hedendaagse toevoeging is. ‘Zo’n klassiek gebouw is nooit ontworpen met eenGroen+Schild uit Deventer. Dit keer architect Ingrepen bij de gevels zijn historiserend ontworpen, goede klimaatinstallatie. En als je een installatieRoel ten Bras van architectenbureau Jonkman passend bij de historische detaillering van de uit de 21e eeuw plaatst in een historisch pand,Klinkhamer aan het woord. ramen en kozijnen.’ moet dat wel onzichtbaar worden gedaan. Een lastige opgave. We hebben de moederinstallatieWat was voor jullie de grootste uitdaging van Welke obstakels kwamen jullie onderweg tegen? op zolder geplaatst en de leidingen lopen vandeze renovatie? ‘Er zitten een paar bijzondere ingrepen in ons ont- daaruit – verstopt – door het gebouw heen. Dat‘Het is een rijksmonument, gebouwd aan het eind werp die lef vereisen. We hebben de Rijksdienst was een enorm gepuzzel! We hebben bijvoorbeeldvan de zeventiende en begin achttiende eeuw. voor Cultureel Erfgoed moeten overtuigen van de luchtroosters gemaakt die op de oorspronkelijkeEen gebouw van hoge, historische kwaliteit dat meerwaarde. Zo bestaat de huidige hoofdentree lambrisering lijken, zo is het nét gelukt.’wij nu moeten klaarmaken voor de komende vijf- uit een klein deurtje dat via een smalle gang naartig jaar. Dat vergt soms rigoureuze veranderingen, En wat viel mee tijdens deze ontwerpfase? de balie en winkel gaat. Wij creëren meer openheiddaar moet je niet bang voor zijn. Je kunt er op drie en maken ruimte voor een royaal entreegebied, dat‘De mensen van het kasteel zelf. We hebbenmanieren mee omgaan: doen en denken als de veel duidelijker wordt voor de bezoekers. Ook de bewondering voor de manier waarop ze hunarchitect uit die tijd, het op een hedendaagse verdeling is helder: het hoofdgebouw wordt toe- toekomstvisie wisten te combineren met onzemanier aanpakken of juist op zeer contrastrijke ontwerpideeën. Toen wij met het idee voor de gankelijk voor het publiek, in het koetshuis komt dewijze. De truc is dat het alleen een succes wordt vides kwamen, hebben ze daar toch snel enthou- horeca en de oranjerie krijgt een kantoorfunctie.’als je die drie aanpakken combineert. En zorgen siasme voor opgebracht. Zo’n ontwerp heeft eenvoor duidelijkheid. Wie het ontwerp snapt, Zijn er ook zaken of ontwerpen die aangepast enorme winst, maar ook nadelen omdat je veelis eerder geneigd het mooi te vinden.’ moesten worden van de opdrachtgever? ruimte gebruikt. Daarnaast heb ik veel respect ‘We hadden een trap liefst in natuursteen voor de bouw uit die tijd. De stenen, het hout, gemaakt, maar de anderen wilden liever baksteen. het is allemaal van prachtige kwaliteit.’
  • 49. GROENEVELD INFO 49 GROENEVELD INFO JAARTHEMA: RENOVATIE KASTEEL DIER & MENS GROENEVELD In 2011 is Dier & Mens, het thema Inmiddels is Kasteel Groeneveld gesloten van Kasteel Groeneveld. Het vanwege een grote renovatie. IJs en weder jaarthema loopt als een rode dienende zal vóór de herfst het Grand draad door het programma. Café weer zijn opengesteld voor publiek. Tot die tijd zijn bezoekers welkom in het park buiten de gracht.G artist impression van koetshuis Leren in de buitenlucht Ondanks de gesloten kasteel- Reizende tentoonstelling deuren zijn scholen van harte over kasteel en verbouwing welkom voor de educatieve buiten- De bibliotheken regio Eemland organiseren een programma’s. Voor elke leeftijds- reizende expositie over de diverse vestigingen categorie zijn er van dinsdag tot waarin geschiedenis van gebouw en landgoed en met donderdag buiten- Groeneveld onder de aandacht worden gebracht.G artist impression vide programma’s, die vanwege de De tentoonstellingen zijn te vinden bij de HIP sluiting gratis worden aangeboden. (Historische Informatie Punten) in de bibliotheken. Streekproducten bij Ravenstein Na een grondige renovatie herbergt Boerderij Ravenstein op landgoed Groeneveld een winkel met biologische streekproducten en een skybox met zicht op de stal. Tijdens deJe moet lef hebben om veranderingen in te zetten, renovatie van Kasteel Groeneveld kunt u bij de hoeve ook terecht voor een kopje ko emaar over twintig jaar is er misschien weer een of thee. Voor meer informatie: www.schoonnatuurvlees.nl.andere trend.‘Wat we doen, is reversibel. Het ontwerp zit zo inelkaar dat alle belangrijke, historische onderdelenin de gebouwen bewaard blijven. Zelfs de vide kan CULINAIRE LEZINGEN EN LUNCHES zondagmiddagweer ongedaan worden gemaakt, zodat je weer Grand Café Groeneveld organiseert samen met wetenschapsjournalistaparte etages krijgt.’ Lizet Kruy culinaire lunches in Kasteel Groeneveld. Het thema Dier & Mens verbindt de programmering van de bijeenkomsten. De bu etten wordenHerma de Heer, zakelijk leider van het kasteel samengesteld en door middel van een korte inleiding geïntroduceerd doorhoopte in de vorige aflevering van het verbouwings- een culinair journalist.feuilleton op bijzondere vondsten. Valt er wat temelden? Voorlopig programma‘We hebben graffiti uit het eind van de zeven- ZO. 4 SEP. Pay-Uun Hiu (Volkskeuken) Deelnamekosten € 25,–tiende eeuw ontdekt! Op de zolder van het hoofd- ZO. 2 OKT. Lizet Kruy (Spinazieacademie) voor volwassenen en € 12,50gebouw is een klein dakkapelletje, waar een luik ZO. 6 NOV. Nadia Zeraouli en Merijn Tol voor kinderen tot 12 jaar.voor zit dat altijd gesloten was. Toen na een ten- (Cookbook Arabia en Reserveren:toonstelling het luik ineens bereikbaar was, zagen Bismillah Arabia) reserveringsbureau@minlnv.nlwe op een hoger stuk – in een zinken plaat van ZO. 4 DEC. Marjan Ippel (Talkin’food) tel. 035-5480994het dak – handtekeningen staan uit 1985, maarook namen uit 1696. Prachtig gedaan, met rondekrulletters. We gaan daar nu glas voorzetten,zodat iedereen die kan zien.’’ Tentoonstelling Dier of Ding? 30|06 vanaf 30 juni, Natuurmuseum Brabant, TilburgMeer informatie over de verbouwing is te Voor een goed begrip van onze omgang met dieren en van de ontwikkelingenvinden op www.kasteelgroeneveld.nl en in hierin is cultuur-historisch besef van belang. In de tentoonstelling Dier of Dingde Nieuwsbrief van Kasteel Groeneveld. wordt vanuit dit perspectief verkend in welke richting de relatie mens-dier zich zal ontwikkelen.
  • 50. 50 IN HET VOLGENDE NUMMER: nr.07 ‘ DIER EN MENS’ VAN RENTMEESTERSCHAP TOT ‘DE ONDEEL- BAARHEID VAN HET LEVEN’ TOT DE WOLF MET IN NR. 07 ONDER MEER: Peter Singer, grondlegger van de interview met hedendaagse dierenrechtenbeweging; Jan Dobbe en Gerrie Hondius samen met ecoloog Roeland Vermeulen op zoek naar de wolf; Wiel Kusters over Anton Koolhaas en de vraag ‘hoe het is om een vlinder te zijn’; evaluatie van ‘Ik lust je rauw’, debat over dieren- welzijn met Hal Harzog en Tinkebell in de Rode Hoed in Amsterdam; Els de Baan over duurzaamheid in de mode; wetenschapsjournalist en oprichtster Spinazieacademie Lizet Kruy over het fenomeen ‘lunch’; wederom een speciaal voor GRNVLD geschreven verhaal door A.L. Snijders Het jaarthema ‘dier en mens’ van kasteel Groeneveld is dit jaar prominent aanwezig in GRNVLD. Word abonnee! € 25,–! Voor slechts Als abonnee krijgt u GRNVLD, magazine over het verbinden van stad en land, vier keer per jaar toegestuurd. Daarnaast: als abonnee bent u automatisch donateur van de Stichting Kasteel Groeneveld. Als donateur Abonnee worden kan op drie manieren: aan Stichting Kasteel Groeneveld, Antwoordnummer 586, 3740 VB Baarn, een postzegel is niet nodig @kasteelgroeneveld.nl
  • 51. [ ]Vrede van Utrecht op paleizen, forten en kastelenBijna 300 jaar geleden werd de Vrede van Utrecht gesloten. Een wereldomspannend vredesverdrag. Voor het eerst werd vrede bereikt aan de onderhandelingstafel.Het heeft het denken over hoe we met elkaar tot vrede komen verder gebracht. Ondanks verschil in achtergrond, kon men met de kaarten open op tafel en respect voor elkaar tot een vergelijk komen. Kunst en cultuur speelden een belangrijke rol tijdens het onderhandelingsproces. En dat is iets om te vieren. In 2013 wordt de Vrede van Utrecht gevierd met een groot internationaal programma vol feest, weten­schap, kunst en cultuur op paleizen, forten, kastelen, in wijken en op festivals. Bezoek in de aanloop naar 2013 een van de Vrede van Utrecht programma’s. 3 juni – 23 juli 18 juni Orfeo ed Euridice op  Grootste Staatsbe­ Paleis Soestdijk zoek aller tijden Gluck’s opera is de  Een feestelijke optocht  ultieme lofzang op de  van ruim 120 staats­ liefde, uitgevoerd door lieden en lakeien van  De Utrechtse Spelen on­ Baarn naar het bordes  der regie van Jos Thie.  van Paleis Soestdijk. Een cocktail van opera  Dit jaar staan ‘De Tien  en tragische liefde bij  vrouwen van Soestdijk’  zonsondergang in het  centraal. Op 18 juni kun  hart van Utrecht – de  je eindelijk weer eens  hofvijver van Paleis  ouderwets genieten van  Soestdijk.  !!"#$!% #& Vanaf 21 juni 23 juni ­ 9 juli A day in the life of  The Tempest,  the castle op Kasteel  opera op  Amerongen Fort Rijnauwen Reis terug in de tijd met  Holland Opera presen­ 3D projecties van Peter  teert Shakespeare’s  Greenaway, om precies operaspektakel te zijn naar 21 juni 1680.  met barokmuziek,  24 uur in het leven van  hiphop dansers en  de adellijke bewoners en  vuurwerk op het  hun bedienden. grootste fort van  Nederland.De viering van Vrede van Utrecht 2013 staat niet op zich, in 2018 wil Utrecht Culturele Hoofdstad van Europa zijn. Vrede van Utrecht 2013 en Utrecht 2018 is een initia­tief van gemeente en provincie.www.vredevanutrecht2013.nl @vredevanutrecht, gebruik #vvu2013
  • 52. Kasteel Groeneveld, buitenplaats voor stad en land van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie wil stad en (platte)land opnieuw met elkaar verbinden.De koe Een koe is een merkwaardig beest wat er ook in haar geest moge zijn haar laatste woord is altijd boe K. Schippers Uit: De waarheid als De koe Querido ISBN 978 90 21 4417 7