• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
GRNVLD 2011/05
 

GRNVLD 2011/05

on

  • 1,923 views

Magazine over het verbinden van stad en land: \’Want dieren zijn precies als mensen...\’

Magazine over het verbinden van stad en land: \’Want dieren zijn precies als mensen...\’

Statistics

Views

Total Views
1,923
Views on SlideShare
1,922
Embed Views
1

Actions

Likes
0
Downloads
3
Comments
0

1 Embed 1

http://www.linkedin.com 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    GRNVLD 2011/05 GRNVLD 2011/05 Document Transcript

    • 05 2011 MAGAZINE OVER HET VERBINDEN VAN STAD EN LAND IN DIT NUMMER Nature morte PAULINE TERREEHORS T Bruine Bonen Bende ONNO KLE YN Weg van vlees PAUL SCHNABEL EN VERDER MET Gerrie Hondius A.L. Snijders‘ Want dieren zijn Wouter Tulp precies als mensen…’
    • Voor alle fans van echte smaak:De Groene Weg klantenkaartBij De Groene Weg slagers maken we ons iederedag sterk voor het lekkerste biologische vlees.Vlees gezond van oorsprong wat nog ouderwetslekker smaakt. Onze klanten zijn namelijk gekop alles wat met lekker bewust eten te makenheeft.Voor alle fans van de smaak van echt is ernu de Groene Weg klantenkaart. Een kaartwaarmee wij onze klanten belonen voorhun bewuste keuzes. De gespaarde puntenkunnen namelijk omgeruild worden voorculinaire cadeaus zoals lekkere biologischewijn of een kookworkshop waarin u samenmet andere bewuste genieters leert kokenop hoog niveau.Meer weten over De Groene Weg en deklantenkaart? Kijk dan eens op onze sitewww.degroeneweg.nl.www.degroeneweg.nl
    • 03COLOFON VOORAFGRNVLD is een uitgave van Sjaalman Mediain opdracht van Kasteel Groeneveld.GRNVLD verschijnt vier keer per jaar.Het volgende nummer verschijnt in juni 2011.GRNVLD Beeld: Hans van OudenaardenGroeneveld 2, 3744 ML Baarn, grnvld@minlnv.nlUitgever Sjaalman Media, Chris van Koppenm 06-51 66 33 32Redactie Caroline van der Lee (hoofdredacteur),Brigitte van Mechelen (managing editor),Mariken Bokeloh (redacteur)Vormgeving Volta_ontwerpersDruk Wilco, Amersfoort Caroline van der Lee HoofdredacteurMedewerkers Marco Bakker, Willemijn vanBenthem, Marcel van den Berg, Andrea Bosman, Eind november zijnPersijn Broersen & Margit Lukács, Jos Collignon,Comic House, Jan Dobbe, Jurjen Drenth, drie Bonte Bentheimers (varkens)Nora Eeckels, Wilma Elmendorp, Kester Freriks, ondergebracht op het landgoed bij Kasteel Groeneveld. Dit als illustratieHenrieke Goorhuis, Jan Groeneveld, Gerrie Hondius, bij het gespreksonderwerp van het Groeneveld Forum: wroeten in deInnovatienetwerk, Frank Jonker, Hans van Keken, relatie tussen dier en mens. De relatie tussen dier en mens is ook hetLoethe Olthof, Aloys Oosterwijk, Hans van jaarthema van de discussies in en rond kasteel Groeneveld én van deOudenaarden, Jutka Rona, Paul Schnabel, GRNVLD in 2011.Hugo Schuitemaker, Matthijs Sienot, Irene Smook,A.L. Snijders, Christine Tinssen, Pauline Terreehorst, In de discussie over de relatie tussen mens en dier voert de mens deWouter Tulp, de Vrede van Utrecht, Arjan Wilschut boventoon. Of het nu gaat over rechten voor het dier in de grondwet,Foto’s cover en achterkant Hugo Schuitemaker het eten van vlees of de manier van huisvesten, onze drie BentheimersTijdens het Groeneveld Forum 2010 logeerden drie laten hooguit een goedmoedig geknor horen.Bonte Bentheimers op het rondeel van KasteelGroeneveld. Een aantal mensen kwam een dagje Dat maakt de discussie over de relatie tussen mens en dier tamelijkmet de varkens wandelen. eenzijdig. Het gáát eigenlijk ook helemaal niet over de relatie tussen dier en mens, maar over hoe wij mensen, ons tot dieren verhouden. En watAlle zorg is besteed aan het achterhalen van wij daar zelf van vinden, bij denken en voelen.namen van rechthebbenden. Degene die menen Voor de standpunten van dieren doen we aan invulkunde. Al naar gelangzekere rechten te doen gelden kunnen contactopnemen met de uitgever. onze eigen opvattingen en levensvisie menen we te weten wat zij vinden en voelen (dat zou met je partner eens moeten wagen!!).Marketing en advertentieacquisitieIsabel van der Weijden, info@belenjet.nl Als ik op de derde dag van hun verblijf op Groeneveld met een emmertjem 06-52 00 81 23 voer kom aangelopen bij hun veldje, rennen de Bentheimers me vrolijk knorrend tegemoet. ‘Kijk, ze herkennen me al en ze zien me graag.’ISSN 1566-6190 Of denk ik dat alleen maar?Abonnementen Een abonnement kost € 25,– voor4 nummers per jaar. Voor een abonnement zie p. 50.Als abonnee bent u tevens vriend van de StichtingGroeneveld. De Stichting Groeneveld ondersteuntde activiteiten van Kasteel Groeneveld.Als vriend heeft u recht op gratis toegang tothet kasteel voor uzelf en een introducé, wordt uuitgenodigd voor openingen en andere activiteitenen krijgt u korting op speciale publicaties enandere artikelen.Aanmelden voor de maandelijks e-nieuwsbriefkan via de website www.kasteelgroeneveld.nlNieuws en persberichten kunt u sturen naarGRNVLD, Groeneveld 2, 3744 ML Baarn,grnvld@minlnv.nl
    • I N HO U D 05Wroeten 06 Kort nieuws 08 Erno Eskens en Coen simon 12 ( ) 14 Wroeten in de relatie dier – mens 20 Margit Lukács & Persijn Broersen 22 A.L. Snijders 28 24 Weg van Vlees, Paul Schnabel 28 NBvP, Vrouwen van Nu 30 Jutka Rona 32 Reflecties, inzichten 36 Dieren in de kunst 38 Vrede van Utrecht 43 Duurzaam versus huishoudboekje 44 Onno Kleyn 46 Arjan Wilschut Wende 48 + IEN VINKENBURG-BOS Verbouwingsfeuilleton, evenementen VERTELT HOE NBvP, VROUWEN VAN NU ZORGT VOOR EEN VITAAL PLATTELAND
    • 06 Z A AIGOED Rupsenaaskever NIEUWS – PUBLICATIES, TENTOONSTELLINGEN, PRIJS VRAGEN, CAMPAGNES, SYMPOSIA, INNOVATIES. NIEUWS EN PERSBERICHTEN KUNT U STUREN NAAR GRNVLD, GROENEVELD 2, 3744 ML BAARN, GRNVLD@MINLNV.NL LEZERSAANBIEDING LEZERSAANBIEDING BEVLOGEN LANDSCHAP Toegeven aan zijn passie voor luchtfotografie, dat was wat landschapsarchitect Peter van Bolhuis in 1998 deed. Zijn foto’s tonen de bijzondere kwaliteiten van BOS BUIKHARIGEN EN stad en land en de niet-aflatende inspanning om het land bewoonbaar te : AA NB IED ING maken. Van Bolhuis overleed plotseling in 2005, in de bloei van zijn VA N DO NATE UR S nieuwe carrière. Bevlogen landschap toont een omvangrijke selectie BEENTASTERSKA ST EE L GROE NE VE LD HTS uit zijn nalatenschap. De foto’s van Van Bolhuis kenmerken zich door ,– BE TA LE N SL EC een groot gevoel, begrip en precisie. incl. verzendkos ten De begeleidende essays van onder anderen Harry Cock, Theo Spek, Dirk 47.800 soorten komen er voor in ons land, in het boek Sijmons, Sim Visser en Noud de Vreeze geven een indruk van zijn persoon- De Nederlandse biodiversiteit wordt de complete Nederlandse lijkheid, zijn nauwgezette werkwijze en duiden de betekenis van zijn werk. biodiversiteit beschreven. Ruim 100 specialisten uit talloze kennisorganisaties, leverden hun bijdrage in woord en beeld. bevlogen landschap / soaring landscape Alle groepen komen aan bod, van vogels en vaatplanten tot Peter van Bolhuis, luchtfotograaf buikharigen en beentasters. Het basisdocument is in eerste : Harry Harsema, instantie bedoeld voor iedereen die in natuur geïnteresseerd Jeanette Haverkort, Harm Veenenbos is. Het biedt daarnaast aanknopingspunten voor het opstellen Uitgeverij Blauwdruk met een bijdrage van van natuurbeleid en het uitvoeren van natuurbeheer. de Stichting NH Bos, het Stimuleringsfonds voor Architectuur en de EFL-stichting Voor de telling doen alle soorten mee die sinds 1758 (het jaar 978 90 7527 134 8 waarin Linnaeus zijn boek Systema Naturae publiceerde) : € 46,50 gedurende langere tijd in Nederland zijn voorgekomen. www.blauwdruk.nl ‘Elk van deze soorten is uniek en heeft haar eigen bijzonder- heden,’ aldus de schrijvers. ‘Zo zijn we hand-in-handvliegende galmijten, stampvoetende stofluizen, slavenhoudende mieren en levendbarende dopluizen tegengekomen.’ Tijdens AVATARBOS het werken aan dit boek werd zelfs nog een heel nieuwe dier- NATUUR BEWEGING MEETS HOLLYWOOD groep ontdekt voor Nederland: de kransdiertjes (Cycliophora). Deze minuscule diertjes leven op de kaken van kreeften. De virtuele wereld van Avatar, waarin Centraal in het bos komt een land- bewondering en respect voor de natuur schapskunstwerk van Cornelia Bruine- In De Nederlandse biodiversiteit worden niet alleen alle groepen centraal staan, inspireert tot nieuwe woud, De Droom van de Boom, waarin in beeld gebracht. Ook patronen, trends en het beleid komen Nederlandse natuur. Hiermee wordt aan- een jong boompje zich spiegelt aan de in aparte hoofdstukken aan bod. Daarnaast zijn de versprei- sluiting gezocht bij de belevingswereld oerbomen die vroeger ons land bepaal- dingsgegevens van ruim 18.000 dier- en plantensoorten van een generatie jongeren voor wie den. Daaromheen zal een fijnmazig – voor het eerst – op kaart samengevat. De kaart laat zien virtual reality deel uitmaakt van hun netwerk verschijnen van bomen, boom- dat de hoogste diversiteit in de met elkaar verbonden natuur- dagelijkse leefomgeving. groepen, zwerfpaden en droomplekken. gebieden (de Ecologische Hoofdstructuur) te vinden is, met In april wordt – in het Bentwoud – een Jongeren worden opgeroepen hun ideeën name op de zandgronden. uniek Avatarbos gerealiseerd, compleet en schetsen over de ideale droomplek in met zwerfpaden, droomplekken en land- te sturen. De film Avatar geldt daarbij De Nederlandse Biodiversiteit schapskunst. Iedereen kan bijdragen aan als bron van inspiratie. KNNV Uitgeverij de realisatie van dit bos, door aanschaf Staatsbosbeheer ontvangt dit initiatief 978 90 5011 351 9 van Avatar-certificaten (à € 10,– goed met open armen zodat mensen van alle : € 49,95 voor de aanplant van één boompje) en/of leeftijden optimaal kunnen genieten van door in april zelf te komen helpen met de schoonheid van de natuur. de feestelijke aanplant van de bomen. De aanplant van (inheemse) boompjes : kijk voor het gebeurt op ecologisch verantwoorde indienen van ideeën en het kopen van wijze. certificaten op www.plantjevoort.nl
    • 07 COLLEGESEXPOSITIE ARTIS ACADEMIE BOEK Om haar bezoekers op een laagdrempelige en inspirerende HERSCHEPPING manier kennis te laten maken met dieren, planten, sterren en cultuur verzorgt Artis onder de noemer ‘Artis Academie’ VOLGERMEER uiteenlopende activiteiten waaronder colleges. Tijdens De sanering van de Volgermeer is deze colleges wordt verkend hoe onze cultuur in een lange het grootste bodemsanerings- traditie landschappen, tuinen en (stads)parken heeft project in de Nederlandse geschie- gemaakt en van betekenis voorzien, natuur heeft bewon- denis, waarbij om de Nederlandse derd en verzameld in collecties en musea, en de natuurlijke oernatuur te herstellen, gebruik Mes & vork wereld een plaats heeft gekregen in riten, verhalen, wordt gemaakt van nieuwe, tot de gebruiken en afbeeldingen. verbeelding sprekende technieken. Fotografe Maaike Vergouwe volgde Het Schielandshuis in Rotterdam presenteert Voor 2011 staat een serie colleges Een ‘derde natuur’. Over twee jaar lang de werkzaamheden een expositie over tafelen: van chic tot friet. de verhouding tussen natuur en mens op het programma. in de Volgermeer. Haar foto’s geven Mes & Vork biedt een bu et van vijftien rijk Naast wildernis (eerste natuur) en het agrarische cultuur- een spectaculair beeld van ‘tech- gevulde thematafels. De bezoeker dwaalt landschap (tweede natuur) is een derde natuur ontstaan. nisch kunnen’ en laten ons met langs pronkserviezen, tafelzilver en eeuwen- Aan de orde komen de betekenis van plant en dier, van land- stille verwondering kijken naar de oude scherven, langs bestek voor linkshandigen, schap, (stads)park en tuin, het natuurhistorische museum, natuurontwikkeling die daardoor het startersservies van Ikea en design van alsook de rol van literatuur, film en fotografie. Ook de niet- mogelijk wordt gemaakt. Piet Hein Eek. Favoriete serviesstukken westerse wereld komt aan bod. Tot slot wordt een sessie Cyriel van Rossum beschrijft de bieden een kijkje in de keukens van bekende ‘Kijken naar natuurfilms’ met toelichting en discussie na, geschiedenis van de Volgermeer: en gewone Rotterdammers. Schilderijen, gepland. het verhaal van de vervuiling en recepten, etiquetteboeken, filmfragmenten de zoektocht naar een oplossing. van beroemde eetscènes bieden inzicht in Het programma en de data van de bijeenkomsten zijn te vinden op Hij interviewde tal van betrokkenen: onze tafelmanieren. Wie zich de etiquette van www.artis.nl/artis-academie/colleges omwonenden, wetenschappers en het tafelen eigen wil maken, kan de uitdaging mensen die in de Volgermeer aan aangaan en zelf tafels dekken. de sanering hebben gewerkt. Op 19 april wordt het eerste exemplaar De expositie ‘Mes & Vork. Tafelen van chic tot friet’ van het boek gepresenteerd. is nog te zien tot 16 mei 2011 in het Schielandshuis, De dagen daaropvolgend viert het Korte Hoogstraat 31 in Rotterdam. Noord-Hollands Landschap met open dagen voor haar leden, feestBOEK in de Volgermeer. De hongerige stad De internationale bestseller Hungry City is vertaald, einde- lijk. In De hongerige stad volgt Carolyn Steel het spoor van ons voedsel, van het platteland tot de stad, via markten en supermarkten, keukens en eettafels, afvalverwerking en terug. Ze vraagt zich af hoe wij voedsel kunnen benut- ten als een manier om onze steden beter te begrijpen, beter te ontwerpen, en leefbaarder te maken. Ze schetst De herschepping van de Volgermeer, een helder beeld van de impact van de moderne voedsel- Cyriel van Rossum en Maaike Vergouwe productie op onze planeet en op ons leven en verschaft Uitgeverij Sjaalman Media in opdracht inzicht in hoe het zo gekomen is en hoe we verder moeten. van ProjectBureau Bodem van de De hongerige stad is uiterst actueel, indringend en gemeente Amsterdam onmisbaar. 978 90 815 8903 1 : € 29,90 De hongerige stad. Hoe voedsel ons leven vormt www.sjaalmanmedia.nl : Carolyn Steel 978 90 5662 805 5 : € 19,95 : www.landschapnoordholland.nl
    • 08 TER TAFEL Tekst: Kester Freriks* | Beeld: Aloys Oosterwijk** © Comic HousevoorVerreikende rechten voor dieren: versus tegen RECHTSPR A AK NA AR GROENEVELDS MODEL
    • 09Een, in meerdere opzichten, buitengewone rechtszaak voor en tegen verregaanderechten voor dieren in de naast Kasteel Groeneveld gelegen, stampvolle Oranjerie.Kester Freriks verwondert zich over de loop van het recht.Duidelijk zichtbaar voor alle toeschouwers woord. Zijn tegenstander is Arno Erkens, voorstander vanvan de fictieve maar in mijn ogen zeer belangrijke rechtszit- dierenrechten. Simon is in dit geval de gedaagde, Erkens deting, trekt de rechter zijn zwarte toga aan, knoopt de witte eiser. De laatste eist dat Simon voor het welzijn der dierenkraag om. De Orangerie is tot de laatste stoel bezet. Het aan- inziet en aanvaardt dat dierenrechten noodzakelijk zijn enkomende dispuut past in de serie van Kasteel Groeneveld conform algemeen aanvaard maatschappelijk fatsoen.om de relatie tussen mens en dier verdieping te geven. Als ik Simon richt zich in dit publieke debat tot alle betrokkenen:om me heen kijk, heb ik het idee dat de tegenstander van meer de rechter, de leden van de jury en de toeschouwers. Het isrechten voor het dier eigenlijk kansloos is. Wie wil er geengoede en wettelijk vastgestelde behandeling voor dieren? “Koeien zien we niet.Directeur Jan Hartholt van Kasteel Groeneveld zet uiteendat deze bijeenkomst het karakter heeft van een ‘accusatoir Het plaatje is ervoor inproces’, een rechtsvorm die voortkomt uit de Angelsakischetraditie. In deze rechtspleging ligt het initiatief van het de plaats gekomen.”proces bij de partijen en zijn zij verantwoordelijk voor debewijsvoering. Hierbij heeft de rechter een passieve rol.Ook maakt deze rechtsvorm gebruik van juryleden die hem, en ook zijn tegenstander Erkens, toegestaan metvooraf bevraagd worden op hun kennis van zaken en betrok- behulp van retorische middelen het publiek van zijn gelijkkenheid bij het onderwerp. Volgens Hartholt zouden we te overtuigen. Simon haalt een herinnering op aan de periodeook kunnen spreken van een ‘rechtspraak naar Groenevelds waarin hij in Noord-Groningen woonde. Daar was gewoon-model’. weg ‘ruimte’. En dus ook voor koeien, die stonden dan ook volop in de wei. Dat beeld is nu geheel verdwenen. DeOp de uitroep van de bode ‘de rechtbank’, staat iedereen weilanden zijn leeg en de boerderijen getransformeerd instaat op. De rechter heet iedereen welkom en vraagt de vijf gigantische megastallen. Het enige wat is overgebleven isjuryleden om naar voren te komen. Nadat volgens eeuwen- een bord bij de entree van de boerderij met daarop een fraaioud gebruik een munt is opgeworpen, in dit geval een rijks- getekende zwart-witte koe tegen een groene achtergrond.daalder, om te bepalen wie als eerste het woord mag voeren, De koeien zien we niet. Het plaatje is ervoor in de plaatsis met een enkele hamerslag de zitting geopend. Aan de gekomen.kopzijde van de munt is, in de woorden van de rechter ‘De relatie tussen mens en dier is op de tekentafel tot stand‘de beeltenis geslagen van de buurvrouw van Soesterberg’. gekomen,’ aldus Simon. Het dier is een plaatje in onzeNadrukkelijk bevestigt de rechter zijn ‘tijdelijke rol’. Hij is samenleving geworden. Gedaagde benadrukt dat hij nietaangesteld om de argumenten van pleiter en gedaagde tegen het dier pleit, maar wel tegen voorstanders van ver-‘te wegen en te duiden’. De gri er is aangesteld de orde te reikende rechten voor het dier. Simon: ‘lk pleit tegen dieren-bewaren. Een korte rondgang langs de juryleden leert dat rechten. Er zijn twee soorten dierenvrienden. De eerstezij van uiteenlopende a omst zijn, stemmend voor uiteen- groep zet zich in voor de dieren, de andere groep wendtlopende partijen en directe betrokkenheid bezitten bij het allerlei juridische middelen aan om het dierenwelzijn teonderwerp van die middag. Het is 13.30 uur, maandag- verbeteren. Dat zijn politieke en juridische procedures diemiddag 29 november 2010. tot monsterlijke afmetingen uitgroeien en juist het tegen- deel bereiken. Dierenleed is niet voldoende reden om tot extreme dierenrechten te komen,’ zo betoogt Simon.De muntzijde valt boven en gedaagde Coen Simon, tegen- Het blijft stil in de zaal. Tot nu toe onderbreekt geen vanstander van verregaande dierenrechten, krijgt als eerste het de aanwezigen Simons requisitoir. Ik denk mee met zijn** Kester Freriks (1954) is romanschrijver en auteur van boeken over vogels, waaronder Vogels kijken. Alle driehonderd Nederlandse vogelsoorten en De valk. Over valkerij en wilde vogels. Hij is verbonden aan NRC Handelsblad. Dit najaar verschijnt zijn boek Verborgen wildernis. Over ruige natuur en kaarten in Nederland.** Aloys Oosterwijk (1956) volgde de Akademie voor Beeldende Kunsten te Arnhem. In 1978 debuteerde hij met de strip Een keurig wit pakje met geen vlekje besmeurd. Grote bekendheid verwierf hij met Willems Wereld in Panorama. Vanaf 2004 maakt hij naam als rechtbanktekenaar.
    • 10 TER TAFEL redenering. Heeft hij gelijk? En zo ja, waarom dan het publiek een juridisch instrument om het welzijn van dieren te eerst het beeld tonen van lege weilanden en ligstallen als verbeteren. fortificaties in het landschap en vervolgens te pleiten tégen Erkens verzet zich tegen het begrip ‘radicalen’ als het gaat dierenrechten. Ik kan het niet met elkaar rijmen. Daarom om voorstanders van dierenrechten. In een wereld als de is het wachten op de voorstander van meer dierenrechten. onze, die onnodig complex is, zijn rechten nodig als een juri- In elke samenleving is er zoiets als ‘toelaatbaar leed’. Dieren disch beginsel. Hij laat aan de hand van enkele gruwelijke hebben in onze maatschappij gunsten, maar geen rechten. beelden van veetransporten en slachthuispraktijken zien Mensen hebben zich verplicht tot omgang met dieren zoals hoe de mens met het dier omgaat. Dit beeldmateriaal lijkt dat passend is in een rechtsstaat. Mensen spreken recht, in het verlengde te liggen van Simons illustraties. Voor en wie anders? Dat is een culturele afspraak. Dieren kunnen tegen liggen op dit moment dicht bij elkaar. Het interes- geen recht spreken. Niet de rechter, maar de bioloog heeft sante aan deze rechtbank is dat het debat van begin af aan inzage in het welzijn van dieren. Het resultaat van dieren- zorgvuldig en zonder al te veel argumenten ad hominem rechten zou zijn dat alle dieren de beschikking krijgen over ofwel op de man af wordt gevoerd. mensenrechten. Dat betekent dat mensen en dieren aan elkaar gelijkgesteld worden. Geen samenleving is tot deze gelijkschakeling in staat. Coen Simon memoreert hoe ‘Mensen hebben zorgplicht jegens dieren,’ aldus Erkens. complex in juridische zin dierenrechten zijn georganiseerd. ‘Helaas is het niet verankerd in ons recht om tot een Alleen mensen kunnen voor mensen opkomen. beschaafde omgang met dieren te komen. Voor de mens is het menselijk belang altijd het doel en is het dier slechts een middel. Huisdieren krijgen door de regel wel een goede Arno Erkens, de gedaagde, zet uiteen dat het recht zich behandeling. Met dieren in stallen wordt geld verdiend, afspeelt tussen de mensen, maar voegt hij eraan toe ‘niet dus kennelijk gelden hiervoor andere normen. Ofwel: alle dieren zijn vegetarisch’. Zoals mensen dieren nuttigen, ‘Dieren die in stallen staan, zijn voor de wet vogelvrij.’ zo nuttigen dieren ook dieren. Volgens Erkens gaan in het Eiser Erkens constateert dat het ‘plichtensysteem’ niet dierenrecht wetenschap en moreel oordeel samen. Hij ziet werkt, omdat plichten niet verankerd zijn door achter- in het dierenrecht een mogelijkheid voor de dieren om ‘voor liggende rechten. Bovendien vindt weinig controle plaats. hun specifieke belangen op te komen’. Dierenrechten zijn Hierdoor ontstaat een vacuüm waarvan dieren het slacht- o er zijn. Volgens hem lopen de belangen van mens en dier veel meer parallel dan de meesten van ons denken: ‘Als je voor dieren bent, loop je altijd achteraan.’ In zekere zin sluit “Niet alle dieren zijn Erkens bij Simon aan als hij betoogt ‘dat het niet mogelijk is voor dieren te procederen’. Als iemand voor de rechtbank vegetarisch” zou opkomen voor beperking van dierenleed dan zou hij dat namens een persoon moeten doen die dierenleed ‘ondraag- lijk’ vindt. Gedaagde vraagt zich af waarom belangen van dieren anders wegen dan van mensen. Het systeem van nu is ingewikkeld en onwerkbaar. In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens staat dat in verband met dieren de mens ‘in de geest van de wet’ dient te handelen. Dit noemt Erkens een ‘irrationele vertaling’ die het dieren- welzijn verhindert. De vraag die de pleiter indirect aan gedaagde stelt over welk dierenleed precies gesproken wordt: is het leed dat de grote grazers in de Oostvaardersplassen overkomt minder erg dan dat wat veehandelaren en boeren hun dieren aandoen? In de Oostvaardersplassen heeft de mens een vreemde wet ingesteld, namelijk: ‘Hier red je je maar.’ Met als gevolg dat er ’s winters dieren sterven of afgeschoten moeten worden. Dierenrechten zijn extreme uitwassen van dierenwelzijn. Als je, zoals Simon betoogt, dierenrechten zou afscha en en daar de zorgplicht voor in de plaats zou stellen, dan zou het welzijn voor de dieren toenemen. De misstanden op de veemarkten en in de bio-industrie zijn Erkens nog altijd een doorn in het oog. Jaarlijks sterven er op de boerderijen vijf miljoen varkens. Als er dierenrechten
    • 11zouden zijn, dan zou het makkelijker zijn deze wantoestand weggeduwd, opgegeten. Het is van groot belang de relatieaan te pakken binnen het strafrecht. Daar is het Erkens om tussen dieren en mensen in beeld te brengen.’te doen. Hij betoogt: ‘Er is de facto geen enkele controle.In principe moet elk bedrijf eens in de veertig jaar gecontro-leerd worden. Dat gebeurt niet of nauwelijks. Het besef De zitting nadert haar voltooiing en het woord is aan de jury.van dierenwelzijn zou een mentaliteitsverandering moeten Nu ontstaat er wel commotie. Een van de juryleden, tegen-opleveren. Maar dat gebeurt niet. Daarom moeten er rechten stander van dierenrechten, betoogt dat negers, slaven enkomen, want die zijn afdwingbaar. Ook het productiedier vrouwen lange tijd in de geschiedenis geen rechten hadden.heeft recht op welzijn, maar die krijgt het vaak niet want Volgens hem klopte dat. Er moet nu eenmaal in elk systeemwij ontnemen het dier de vrijheid. Dieren die buiten de bio- een grens tussen rechtelozen en rechthebbers zijn. Eenindustrie hebben geleefd, hebben tenminste een fatsoenlijk vrouw in het publiek wordt emotioneel. Het kan volgens haarbestaan geleid.’ niet dat je vrouwen met dieren vergelijkt. Deze aanwezige is duidelijk voorstander van gelijke rechten voor iedereen; en ook rechten voor het dier. Ook een wetenschapster komtDe rechter komt tot een eerste duiding en constateert dat er aan het woord; zij doet dierproeven. Ze betoogt: ‘Als er teeen systeem zou moeten komen dat dieren beschermt tegen veel dierenrechten zijn, dan zijn proeven niet meer moge-uitwassen. Simon als eiser blijft voorstander van afscha ng lijk. Dat zou indirect de volksgezondheid kunnen schaden.’dierenrechten en Erkens als gedaagde is voorstander van Ze krijgt slechts schoorvoetend instemming. Niet iedereendierenrechten. Simon benadrukt nog eens dat dieren- gaat met haar mee, maar het argument van volksgezondheidwelzijn gehinderd wordt door juridische middelen. Daar telt sterk. De wijzer van de weegschaal van het recht is nogis gedaagde het niet mee eens. De ‘Bill of Rights’, opgesteld steeds niet naar de ene of de andere kant doorgeslagen.in Groot-Brittannië in 1689, geeft als eerste artikel aan ‘hetrecht op leven’. Dit wettelijke document vormt de grondslagvan de democratische parlementaire monarchie. Dieren diedoor de mens gehouden worden, hebben recht op bescher- “De wijzers van deming. Het is een kwestie van een ‘beschavingso ensief’ deempathie voor dieren grondwettelijk te verzekeren. Tussen weegschaal van het recht”mens en dier bestaat immers een ‘a ankelijkheidsrelatie’.Nadat de getuigen van beide partijen zijn gehoord gaan Na een kort juryoverleg achter gesloten deuren spreekt dede eiser en gedaagde over tot het slotpleidooi. Dat is aan- voorzitter de rechtbank toe: ‘Er is geen eensgezindheidmerkelijk korter dan het openingspleidooi. Slechts enkele bereikt. Het meerderheidsstandpunt luidt dat de jury erminuten hebben eiser en gedaagde de tijd tot scherpe, ter niet van is overtuigd dat dieren een fundamenteel rechtzake doende formuleringen te komen. dienen te krijgen. Wel acht de jury het noodzakelijk dat wijErkens: ‘Het strijden voor dierenrechten is een emancipa- als mensen, die de dieren hun vrijheid ontnemen, verplich-torische aangelegenheid. Als dierenorganisatie mogen we tingen jegens het dier hebben. Het debat zou op een hogeralleen een juridische strijd voeren als we dat doen namens niveau gevoerd moeten worden dan slechts op dat van dede achterban. Het mag nooit om de dieren zelf gaan. Dat wetgeving.’acht ik een misstand. We hebben een samenleving met Ik ben verbaasd: na het pleidooi van Erkens had ik verwachtdieren. Die beschikken over een eigen waarde. We mogen dat de wijzer door zou slaan naar meer rechten voor hetze niet behandelen als gemankeerde mensen.’ dier. Het dispuut krijgt een verrassend eindoordeel. Ik vraagSimon: ‘De poging tot dierenrechten is een perpetuum me af hoe het komt. De rationaliteit van het betoog vanmobile en dat moet een keer ophouden. Natuurlijk dient Simon is kennelijk sterker dan de emotieve argumentatiedierenwelzijn hoog op de politieke agenda geplaatst te van Erkens. De aanwezigen schikken zich in de conclusie.worden, maar niet als juridisch instrument.’ Niemand protesteert, en ook dat is opvallend.Hierop repliceert Erkens: ‘Er is een vreemde tweedeling in Tot slot, het is dan tegen 17.35 uur, neemt de rechter hetde maatschappij. Enerzijds worden dieren behandeld als woord en komt hij toe aan de duiding. De rechter: ‘Het is vol-kleine mensjes. Anderzijds worden dieren ‘verdinglijkt’, gens het ongeschreven recht van de Heren van Groeneveld dat de rechter van oordeel is dat de partijen verplicht worden gesteld de gedachtewisseling open te houden.’Coen Simon (1972) is filosoof en publicist. Hij schrijft onderandere voor Trouw, Filosofie Magazine en NRC Handelsblad. Een vorm van gedachtewisseling als deze fictieve rechtbankHij is tegenstander van dierenrechten en werkt aan een boek is van groot belang. De argumenten voor en tegen een zaakdaarover. krijgen alle reliëf en diepte die noodzakelijk zijn om kennis te maken met andermans gedachten en visie. Vooral de ritu-Erno Eskens (1964) is als filosoof verbonden aan deInternationale School voor Wijsbegeerte. Hij schreef het boek ele secuurheid van deze rechtbank is veelbetekenend.Democratie voor dieren en is voorstander van dierenrechten.
    • 12 GROO(T)S Tekst: Mariken Bokeloh | Beeld: Hugo SchuitemakerGert-Jan Stok over People, Planet, Profit én PleasureRESTJES BEWAREN, DE DEUR ACHTER JE SLUITEN TEGEN DETOCHT EN VOORAL GEEN LAMPEN LATEN BRANDEN ALS JENIET IN BETREFFENDE RUIMTE MOET ZIJN. DUURZAAMHEIDWERD GERT-JAN STOK MET DE PAPLEPEL INGEGOTEN.DE SCHAARSTE AAN PRODUCTEN EN DE INVLOED VANCONSUMENTEN DAAROP BRACHT HEM ERTOE SAMEN TEGAAN WERKEN MET BIOLOGISCH HORECAONDERNEMERARNOLD KAMPHUIS. ZO VERZEILDE STOK VANUIT DE HORECA-UITZENDBRANCHE IN DE DUURZAME HORECA/CATERING.Gastvrijheid hetallerbelangrijkstJe bedrijf heet P4, dat verdient een toelichting… producten die we aanbieden is biologisch. Daarin productiekeuken van de cateraar. Zo hoefden weIk ben mede-eigenaar van P4, het moederbedrijf zijn we in Nederland voorloper. Om verspilling niet een nieuwe keuken neer te zetten en hebbenvan een horeca/catering onderneming die haar zoveel mogelijk te beperken, wordt de menu- we alle aandacht voor het op maat leveren van devisie stoelt op de ideeën van duurzaamheid con- kaart maar in beperkte oplage gedrukt en niet te catering.sultant John Elkington. P4 verwijst naar de drie vaak veranderd.P’s van Elkington, People, Planet en Profit, die in We serveren wel coca cola, dat is een van de wei- P4 zit nu in Kasteel Woerden, in Kasteelharmonie met elkaar tot duurzaamheid moeten nige concessies aan de ‘profit’. Een biologische Groeneveld in Baarn en in de Kemphaan inleiden. Ik voegde daar de P van Pleasure aan toe, kiwi uit Nieuw-Zeeland hebben we niet, dat Almere. Deze locaties zijn heel divers…waarmee we ook de boodschap van onbezorgde conflicteert met ons duurzaamheidbeginsel… waar zit de gemeenschappelijke deler?gastvrijheid wil uitdragen. De vier P’s zie je in het we beperken ons tot biologische streek- en Onze locaties moeten aan de vier P’s voldoen.logo gekleurd terug. seizoensgebonden producten. De gebouwen herbergen een restaurant en/ofVoor mij is ‘people’ het belangrijkste element. In alle facetten van de bedrijfsvoering geniet grand café en vergaderruimten. De locaties zijnDie P kreeg de kleur rood, de kleur van de harts- duurzaamheid de voorkeur. De (her)inrichting bovendien uniek op het gebied van architectuur,tocht. Mensen zijn de crux. Gastvrijheid is het van de gebouwen gebeurt met duurzame mate- historie en ligging.allerbelangrijkste. Als je mensen gastvrij ont- rialen, zo zijn de muren beschilderd met een milieu- We zijn ambitieus… Het plan is om in 2013 tevangt, bezorgt dat ‘pleasure’. Daar komen vriendelijke kalk. Het personeel draagt kleding hebben uitgebreid van de huidige drie locatiesmensen voor terug en dat levert meer kansen tot en schorten van ecotextiel, de energiecontracten naar maar liefst tien exploitaties. Ook de nieuwediverse winsten (‘profit’) op. Werknemers krijgen zijn groen gericht, we scheiden het afval waar locaties selecteren we op de genoemde criteria.daardoor meer mogelijkheden tot groei en ont- mogelijk en gebruiken led-spaarverlichting.wikkeling en het biedt ook meer ruimte aan Uit duurzame overwegingen zijn we met onze Wat maakt jou trots bij P4?(groene) sociaal maatschappelijke plannen. cateringtak een joint venture aangegaan met Ik ben een optelsom van bourgondiër, ondernemer een cateringbedrijf dat ook duurzame aspiraties en idealist. Mijn doel en passie is om met een goedWaar is het groene aspect terug te vinden bij P4? heeft. Ons gedachtegoed, de keuze van produc- team een mooie vorm van duurzame gastvrijheidDe groene P in het logo, van ‘planet’, trekken ten en onze marketing hebben we kunnen betaalbaar aan te bieden aan onze gasten. Wijwe breed. Maar liefst negentig procent van de combineren met een nieuw ontwikkelde noemen dit onbezorgde gastvrijheid.
    • “Mensen zijn de crux”Meer over de visie van P4 en de adressen waar je hun gastvrijheidkunt genieten is te vinden op www.p-4catering.nl
    • 14 OP PAD Tekst: Jan Dobbe*, m.m.v. Jozé Mulders en Robin Schouten | Beeld: Gerrie Hondius** Relatiedier-mens
    • 15Je kunt erover filosoferen, discussiëren, dichten of weeklagen, maar de relatie dier-mensis en blijft een ‘mensending’. Het zijn immers mensen die er een punt van maken,last hebben van hun geweten. Dieren hoor je er niet over: ze zijn wat ze zijn, doen watze doen. Ze leven en lijden, maar ze zwijgen en laten het zoeken over aan de mens.Het Groeneveld Forum 2010 was een proeve van deze menselijke zoektocht.is vooral eenmensendingIMP RESSIE G ROENE VELD FORUM 2010 pen houd je een solide, rechtvaardiger systeemHet Groeneveld Forum op 29 en 30 Het forum start met een ‘rechtszaak’, over.’november gaat over de relatie dier- waarin de filosofen Erno Eskens en Coen Simon Martje Fentener van Vlissingen, hoofd Dieren-mens, bekeken vanuit diverse disciplines. in het strijdperk treden. Volgens Simon, die experimenteel Centrum van het Erasmus MC,Doel van het forum is de dilemma’s die voort- wat onzeker oogt, komen dier en mens juist is Coen Simons getuige. Ze is tegen rechtenkomen uit de relatie dier-mens te laten zien en verder van elkaar af te staan als je dieren voor dieren omdat ‘(…) dieren zichzelf zijn enbeleven, en zo ‘de discussie te voeden en naar formele rechten toekent. ‘Het zijn mensen we ze in hun waarde moeten laten!’ Simonseen hoger niveau te tillen’. Niveau is er zeker. die bepalen of dieren al dan niet mogen lijden. tweede getuige, Iaira Boissevain, leerstoelEloquente sprekers als Paul Schnabel, Wiel En in de praktijk verplichten mensen elkaarKusters, Pauline Terreehorst en Erno Eskens al om goed met dieren om te gaan. In die zintreden op. Iedereen is vriendelijk, voorkomend hebben dieren dus al rechten. Het maatschap- “Waarom zou jeen weldenkend. Is het de invloed van het voor- pelijk draagvlak is er, daar hebben we geenname kasteel en zijn chique zalen? extra juridisch instrument voor nodig.’ Eskens de belangen vanDeelnemers komen uit diverse hoeken: dieren- repliceert dat je niets aan plichten hebt als diebescherming en dierenrechtenbeweging, niet duidelijk geformuleerd zijn. ‘Waarom zou dieren anderswetenschap, overheid, onderwijs, kunst. Er is je de belangen van dieren anders wegen dan diezelfs een enkele boer. Het is lovenswaardig van mensen? Hanteer hetzelfde beoordelings- wegen dan diedat tijdens het forum wordt gewerkt vanuit regime en weeg dan de belangen van mens endisciplines die je bij dit onderwerp niet direct dier tegen elkaar af. Geef dieren burgerrechten van mensen?”verwacht. Hoe kijken kunstenaars en schrijvers en toets die aan de praktijk. Vervolgens kun jetegen dieren aan? Het doorbreekt de kring van rechten schrappen als die niet werken. Neem Dier & Recht van de Universiteit Utrecht, stelt‘usual suspects’ en vergroot de kans op nieuwe de muskusrat die onze dijken ondermijnt. dat ‘(…) er momenteel geen gebrek is aan juri-invalshoeken. Omdat ‘onze’ veiligheid in gevaar komt, vervalt dische middelen, maar dat we er te weinig mee ‘zijn’ recht op bescherming. Door zo te schrap- doen.’ Eskens’ getuige Hans Baay, stichting** Jan Dobbe is freelance journalist en tekstschrijver. Tot 2009 werkte hij bij de Nederlandse Vereniging tot bescherming van Dieren als hoofdredacteur van het blad DIER.** Gerrie Hondius werkt zelfstandig als (strip)tekenaar, illustrator, (live)cartoonist, schilder en schrijfster. Ze heeft strips getekend voor Opzij, NRC Next, het AD en de Volkskrant.
    • 16 OP PAD Varkens in Nood, vertoont daarop een schok- Ook de jury geeft uiteindelijk eiser Eskens geen dieren. Waarom? ‘De afstand tussen de mens kende film over veetransport en -markten, die gelijk als het gaat om fundamentele rechten en de oorsprong van zijn voedsel is erg groot het ontbreken van goede regels en toezicht voor dieren. Wel moeten mensen de belangen geworden. Wat ‘is’ ons voedsel eigenlijk, hoe daarop onderstreept. Eskens’ tweede getuige, van dieren zo veel mogelijk behartigen, vindt de wordt het gemaakt, waar komt het vandaan? historicus/socioloog Bernd Timmerman, stelt jury, temeer omdat het dier a ankelijk van ons Dat willen we onderzoeken.’ Uiteindelijk dieren op één lijn met menselijke groepen is. Verder moet het debat over dierenrechten moeten de varkens, waar ze een nauwe band die eerder geëmancipeerd zijn, zoals negers, beter gevoerd worden om tot werkbare resulta- mee opbouwen, er wel aan geloven. Tijdens slaven en vrouwen. ‘Die vergelijking mag je niet ten te komen. De rechter neemt deze uitspraak het copieuze diner, met heerlijke seizoens- en maken!’ roept Fentener van Vlissingen uit de over. Buiten valt de eerste sneeuw. natuurproducten (waaronder door de varkens zaal. Een opmerking van kunstenares Esther Polak naar boven gewoelde aardperen), worden we In zijn slotpleidooi reageert Eskens: ‘Dieren in de pauze intrigeert me. Volgens haar wordt geconfronteerd met vlees van varken Bom. Dit verschillen weliswaar van mensen, maar horen de manier waarop we naar dieren kijken sterk schiet in het verkeerde keelgat van sommige wel tot dezelfde rechtsgemeenschap. Dus bepaald door cultuur, en absolute rechten stro- deelnemers: een vertegenwoordiger van de moeten hun belangen in het rechtssysteem ken niet met cultuurverschillen. Tijdens een Partij voor de Dieren spreekt er schande van, worden verdisconteerd.’ Simon: ‘Dierenwelzijn reis naar Letland zag ze een moederpoes met en weigert aanvankelijk aan tafel te gaan. is belangrijk, maar wordt niet gediend door één jong. Zonder schroom vertelt de eigenaar Het serveren van vlees van varken Bom heeft dierenrechten. Sterker nog, het blijven voeren dat van een nest altijd alle katjes op één na als gevolg dat we ons zeer bewust zijn van wat van deze discussie werkt contraproductief.’ worden gedood. Esther is geschokt en repli- we eten. En dat is precies het gewenste e ect: Eskens’ betoog is veel sterker, vind ik. En het ceert dat wij onze katten laten castreren of bewust eten leidt tot een andere houding steriliseren. De Letten op hun beurt vinden – minder verkwistend, minder onverschillig. dit choquerend – je ontneemt dieren dan toch De drie overgebleven varkens, die buiten voor zoiets essentieels als hun seksualiteit?! de deur in het rondeel bivakkeren, eten mee. “Dat krijg je, als De relatie dier-mens, een puur mensending… Ze krijgen onze restjes – nadrukkelijk niet de restjes van hun kameraad Bom. Niet dat ze die mensen door niet zouden willen eten; het is de mens die dit Voedsel is een heikele kwestie ethisch niet trekt. Via een geluidsverbindingkoeienogen kijken” binnen de relatie dier-mens. In samen- horen we de varkens wellustig knorren en werking met de onvolprezen keuken van smakken… Leuk! Kasteel Groeneveld presenteert ‘eetkunste- verbaast me dat het merendeel van de aanwezi- naar’ Elles Kiers van de PeerGroup ’s avonds gen het standpunt van Simon steunt. Dat velen een bijzonder diner. Kiers en ‘kunstboer’ Sjef Dat de relatie dier-mens een mensen- de emancipatoire vergelijking met mensen niet Meijman vertellen vooraf over hun ervaringen ding is, komt gedurende dag twee kies vinden, verbaast me evenzeer. Het zal mijn met de varkens Rinus, Alie, Anna en Bom. Als opnieuw naar voren. Subjectiviteit is beroepsdeformatie wel zijn. kunstproject leven ze een jaar lang met deze onvermijdelijk: hoe we dieren bekijken en
    • 17beoordelen, wordt door talloze zaken in ons Dichter Wiel Kusters bekijkt het vanuit literaireigen brein beïnvloed. Dat blijkt uit de film over perspectief in zijn voordracht over schrijver “Kipfilet in plaatshet wandelen met de varkens van de PeerGroup Anton Koolhaas (1912-1993) en diens empathieop het terrein van kasteel Groeneveld. Varkens met dieren. Koolhaas weet volmaakt in de huid van een hele enzijn ongelooflijk geinige beesten. Alsof je een van dieren te kruipen. ‘Juist omdat hij doet wathond uitlaat, zo kun je ook met varkens lopen. in de traditionele biologie niet of te weinig dus herkenbareJe kunt ze knu elen, aaien, samen met ze in het gebeurt: vertellen, laten zien, hoe het is om bij-stro liggen. Na afloop worden de wandelaars voorbeeld een vleermuis te zijn.’ Volgens Kusters kip”gevraagd of ze deze dieren nu nog op willen ziet Koolhaas de dieren in zijn verhalen voorof kunnen eten? De antwoorden verschillen, vol aan, als wezens die net als wij betekenismaar het is duidelijk dat iedereen anders kijkt, geven aan hun wereld – ook al valt die soms systeem, maar mensen die zich met de dierennu hij ‘een relatie’ met de dieren heeft. maar gedeeltelijk samen met de onze. Hij identificeren. Omdat mensen het een afzichte-Over die relatie gaat het ook in de lezingen van maakt een ‘hybride’ soort, waarin hij het dier- lijk idee vinden om als ‘product’ te wordenPaul Schnabel (directeur Sociaal Cultureel op-zichzelf combineert met zijn eigen leven. gezien, willen ze het dieren ook niet aandoen.Planbureau) en dichter Wiel Kusters. ‘Koolhaas zag ook de ondeelbaarheid van het Mensen willen terug naar proportionaliteit, zeSchnabel gaat in zijn lezing ‘Weg van vlees’ in leven en de dood. Zowel dieren als mensen zijn willen respect voor dieren omdat ze ‘verbinding’op de verandering in onze relatie met het dier, vormen van een doorgaande levensstroom. voelen met deze wezens. Wanneer in de archi-getuige de verregaande liefde voor gezel- Schrijvers en dichters vertolken de eerbied die tectuur de Gulden Snede wordt gehanteerdschapsdieren of het succes van de Partij voor we zouden moeten hebben voor zaken waar we blijken de meeste mensen zich prettig te voelende Dieren. Grote invloed hebben de gedrags- geen antwoord op hebben.’ Mooi gesproken! in de gebouwde ruimtes. Zou een vergelijkbaarwetenschappen, die laten zien dat mens en systeem ook voor het ontwerpen van vee-dier dichter bij elkaar staan dan we dachten. houderijsystemen denkbaar zijn, oppert eenDoor onze toenemende kennis over dieren Tijdens de workshops van die middag van de aanwezigen? Verbinding met het dierneemt ook onze bewondering en fascinatie toe. blijkt hoezeer de mens geneigd is is een sleutelbegrip in de hele discussie. In dieGedrag dat daar niet mee strookt, zoals het vanuit zijn eigen beleving te kijken. verbinding past geen massaliteit – wat weten-doden, slachten en opeten, wordt als ‘pijnlijk’ In de workshop ‘Technologie en ethiek’ bij- schappers ook mogen beweren. Het Latijnseervaren. Daarom drukken we die werkelijkheid voorbeeld. Jan Staman (directeur Rathenau woord voor verbinding is ‘religie’, weet een vanweg: we houden dieren in gesloten, ontoegan- Instituut) en Marjan Slob (filosoof-publicist) de deelnemers op de valreep nog te melden.kelijke stallen, we doden en slachten dieren vragen de deelnemers of ze een intensief vee- Daar kunnen we nog een paar dagen op kauwen,‘schoon’ in een witte, steriele omgeving, we houderijsysteem kunnen bedenken dat ethisch maar dat ethisch verantwoorde systeem – nee,serveren ‘kipfilet’ in plaats van ‘een hele en dus acceptabel is. Waarom is er weerstand tegen dat komt er nog even niet.herkenbare kip’. Omdat het dier een hogere ‘agroparken’, die volgens wetenschappers wel Wat de kunstenaar kan bereiken zonder directstatus heeft verworven, vinden wij het steeds degelijk voldoende tegemoetkomen aan de een oordeel uit te spreken, is het onderwerpmoeilijker het op te eten – zeker als het vlees behoeften van dieren? Uit de discussie van de workshop ‘Het dier in de beeldendeherkenbaar is als van een gedood dier. blijkt dat niet dieren moeite hebben met zo’n kunst’, onder leiding van publiciste Pauline
    • 18 OP PADTerreehorst. Helpt opvallende, controversiële ‘(…) oude tradities op een intelligente manierkunst in discussies over dierenrechten? verbinden met eigentijdse behoeftes. Innove-Kunstenares Tinkebell komt ter sprake. Haar ren door verleidelijke concepten te bedenkenhandtasjes en speeltjes, waarin ze dode huis- om de burgers te laten ervaren waar boerendieren verwerkt, roepen verontwaardiging op. mee bezig zijn.’ Om te zien of de menselijkeDe kunstenares kreeg zoveel haatmail, dat ze er maat nog aanwezig is in een ultramoderneen boek mee kon vullen. Conclusie van de bedrijf, verhuist het gezelschap naar hoeveworkshop: het helpt als kunst de aandacht trekt ’t Witte Schaap in Eemland. Deze boerderij isen zo de discussie op gang brengt. Dat doet in met melkrobots verregaand geautomatiseerd,elk geval het werk van filmmaker/fotograaf gericht op hoge productie. Keerzijde: de koeienJan van IJken, die de extreem uiteenlopende blijven het hele jaar binnen in de (ruime) stal.manieren waarop mensen omgaan met dieren Hoewel het onduidelijk is hoe de dieren dittot thema van zijn werk heeft gemaakt. Van ervaren, levert dit gegeven binnen de excursie-IJken vertoont na afloop de trailer van zijn groep gemengde gevoelens op. Dat krijg je, alsnieuwe documentaire. Onthutsend is vooral de mensen door koeienogen kijken.manier waarop hij de kijker meeneemt in dehellegang van dieren – zoals eendagskuikensop de lopende band of biggetjes die op het punt EPILOOGstaan gecastreerd te worden. Een aanrader –voor mensen die stevig in hun schoenen staan. Als oud-Dierenbeschermer ben ik gewend ‘tot Geen diepe emoties? Soms hoor je iemandOnderzoeker Birgit Boogaard wil burger en een kamp’ te behoren. In discussies betrek je morren, maar daar blijft het bij. Daarvoor in deboer bij elkaar brengen. Ze haalt burgers naar vaste stellingen. Dat kan op den duur verlam- plaats is er nieuwsgierigheid en de wil om ietsboerenbedrijven en laat hen daar ‘ruiken, mend werken; iedereen kent je standpunt en moois tot stand te brengen.voelen en kijken’ om zo zelf een beeld te heeft zijn repliek al klaar voor je ook maar één Mooi is bijvoorbeeld het hernieuwde inzicht datvormen van wat er gebeurt. Vandaag neemt ze woord hebt gezegd. met echte aandacht voor dieren al een wereldde deelnemers aan haar workshop ‘De mense- Dit forum is geen strijdperk, maar een ‘denk- gewonnen is. Wie ziet hoe mooi, leuk of boeiendlijk maat in de dierhouderij’ mee naar de Eem- tank’ voor nieuwe ideeën, invalshoeken, dieren zijn, moet wel uit heel verkeerd houtlandhoeve, een zorgboerderij in Bunschoten. oplossingen. Iedereen probeert vanuit zijn gesneden zijn om diezelfde dieren nog onheusEigenaar Jan Huijgen heeft naast het boeren eigen discipline gebak te maken van de relatie te bejegenen.ook altijd een intellectuele en filosofische tussen mens en dier, en vaak laat men door- Mooi is ook, dat we weer streven naar deinteresse gehad. En het is ook zijn droom om schemeren ‘het ook niet te weten’. menselijke maat, waarmee niet alleen het dierburgers bij de boer te brengen. Of zoals Paul Voor mij is dat een verademing. Maar ook even maar vooral de mens weer een stapje dichterBos (oftewel ‘Boer Bos’, die zijn boerderij aan- wennen. Geen strijd, zoals ik bij de Dieren- bij het verloren paradijs komt.biedt als ‘learning centre’) het later formuleert: bescherming gewend was? Geen retoriek?
    • 19Beeld: Marcel van den Berg GROENEVELD FORUM 2010
    • 20 MIJN LANDSCHAP Tekst: Brigitte van Mechelen | Beeld: Persijn Broersen & Margit Lukács*VERBEELDINGSKRACHTPersijn Broersen & Margit Lukács over Mastering Bambi, over heimwee(naar iets wat misschien nooit bestaan heeft) en over de verantwoordelijkheidvoor je eigen constructies. ‘“Waar ons werk over gaat?”, over het antwoord op deze Ook culturele, historische factoren en de tijdgeest zijn een onvermijdelijke vraag – we maken niet het meest eenduidige factor in het duidingsproces. Neem bijvoorbeeld de Ameri- werk –, heb ik gisteravond zitten nadenken. Luisterend naar kaanse fotografie ten tijde van de industriële revolutie; de een concert van Mahler zag ik ineens een parallel: ik was bezig opnames van spoorwegen en fabrieken in landschappelijke met architectuur van de concertzaal, verplaatste me in de omgevingen werden ‘gelezen’ als triomf, als baken van hoop. karakters van de orkestleden en vroeg me af of waarom de Als je dit doortrekt naar onze tijd, zie je een fascinerende dirigent in vredesnaam een slobberblouse droeg die zijn buik verschuiving. De grote windmolenparken waarvan sprake is, ternauwernood bedekte. ontmoeten vooral bezorgdheid. Zorg om de natuur, het land- schap, de dieren, de rust. Zolang ik mijn ogen openhield had ik grote moeite om me Is het vooruitgangsgeloof omgeslagen in nostalgie, in heim- over te geven aan de muziek. Met kijken naar het landschap, wee (naar iets wat misschien nooit bestaan heeft), naar objectief, naar ‘dat wat het is’, gaat het net zo. Je filtert, mixt de Disney-harmonie? Dat het meta-verhaal is veranderd is en fantaseert aan een stuk door. duidelijk. Dit soort mentale processen waarvan je je niet bewust bent naar voren brengen, dat is wat we doen. Of dit de brug is met onze recente film Mastering Bambi? Zeker, maar er spelen ook andere factoren. Bambi is een Onze film Prime Time Paradise bijvoorbeeld gaat over wat er embleem uit onze jeugd, iedereen kent het grootogige hertje. gebeurt als je aan het zappen bent. Impressies van quiz- Bovendien is het een vroeg voorbeeld van een virtuele wereld. decors, scènes uit dansfilms, de beelden van nine-eleven; Compleet geconstrueerd zoals nu heel vaak gebeurd, in in je hoofd stapel je ze op elkaar. Het nieuwe beeld is een Facebook bijvoorbeeld. En zoals de mentale pleinen, nieuwe mentale constructie. Persoonlijke associaties, fascinaties, sociale codes en nieuwe mores met zich meebrengen, deed allemaal aan elkaar gelinkt in een onnavolgbaar proces. Bambi dat ook.
    • 21Fascinerend trouwens is dat het boek waarop de film is zittende uil, duiken wij het achter zijn rug bevindende gat ingebaseerd in de jaren dertig werd geschreven door een de boom in om als het ware áchter het decor te kijken.Oostenrijkse jood. In het originele verhaal wordt Bambi Waarom er in Mastering Bambi geen dieren zijn? Iets weg-gewaarschuwd dat hij op zijn hoede moet zijn voor zowel laten is een goede manier om iets te laten zien. En daarnaast,dieren als mensen. Het dierenrijk wordt beschreven als een het daagt de kijker uit om zijn verbeelding te laten spreken.wrede business, genuanceerd dus. Iets wat wringt methet algemene beeld van Disney als ‘verspreider van platte Als iemand zich íets van het origineel herinnert, is het dit:moraal en als sentimentele moloch’. de dood van de moeder van Bambi. Je ziet niets, hoort enkel een schot en vervolgens Bambi roepen: ‘Mama, mama…’.Disney modelleerde zijn ideale landschap naar Europese Interessant is dat veel mensen dit in hun herinnering blijkensprookjesboeken en de romantische schilderkunst uit Europa. te hebben gevisualiseerd. Ze zien het ‘nog voor zich’.We zijn in de VS op zoek gegaan naar landschappen met eenvergelijkbare ‘kwaliteit’. Van de foto’s die we hiervan maakten, We hebben er alles aan gedaan om Mastering Bambi eenmaar bijvoorbeeld ook van de oude eik waaronder Disney het meeslepende ervaring te laten zijn, bijna hallucinatoir. Ietsidee voor Mickey Mouse zou hebben gekregen, hebben we een wat ons gesterkt heeft in deze aanpak is de ervaring die wevirtuele collage gemaakt. Waar het beeld in het origineel van als docent in China hadden. We nodigden studenten uit eenlinks naar rechts glijdt, vooruit dus, gaan wij achteruit. En filmpje te maken en waren verbijsterd door het onvervalstewaar de originele versie begint met een still van de op zijn tak sentiment in hun werk, maar ook door de narrativiteit, de sterke verhaalstructuur in hun filmpjes. En het wérkte. ‘Het verhaal’, mits goed gebracht, heeft een enorme kracht. * Persijn Broersen (1974) & Margit Lukács (1973) werken sinds 2002 als Het is belangrijk om in te zien hoe manipulatief verhalen zijn, een kunstenaarsduo. Broersen en Lukács hebben specifiek interesse in of worden ingezet. Zo’n filmpje over Wilders die zittend in de interactie tussen fictie en realiteit. een roeibootje vertelt ‘waarvoor hij staat’, is een welbewuste Beiden hebben een MA behaald aan poging om aan te sluiten bij een meta-verhaal. het Sandberg instituut in Amsterdam Te denken dat je macht hebt over mentale processen, is een en waren ‘residents’ van de Rijks- akademie in Amsterdam. illusie. Waar het ons om gaat, is de noodzaak om verantwoor- delijkheid te nemen voor je eigen constructies.’
    • 22 VERHAAL Tekst: A.L. Snijders* | Beeld: Wouter Tulp** * A.L. Snijders (1937) maakte furore als schrijver van columns en is bekend als ‘een van de grootste schrijvers van het zeer korte verhaal’. In2010 won hij de Constantijn Huygens-prijs. ** Wouter Tulp (1979) volgde zijn illustratie- en tekenopleiding aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam en behaalde zijn diploma als een van de beste studenten in 2001. Vanaf dat moment werkt hij als schilder, illustrator en karikaturist.
    • 23 er komen weinig mensen, er vallen wel eens bomen om. Hethoort bij het kasteel, mijn huis hoorde ook bij het kasteel, maar de tijd heeft alles opgegeten. Van dehonderden hectaren van het landgoed zijn er maar dertig over, de pachtboerderijen zijn verkocht, erzijn nieuwe mensen komen wonen, een nieuwe taal, mensen uit het westen. De hemel is de dans ont-sprongen, de ganzen kunnen er nog ongestoord vliegen, zacht mompelend en gakkend. De eigenaarvan het kasteel heeft mij toestemming gegeven omgewaaide bomen met de motorzaag handzaam temaken, ik stook hout. Dit jaar vier ik mijn veertigjarig motorzaagjubileum, ik woon hier sinds 1971.Toen ik voor het eerst in het bos liep, niet ver van mijn huis, op een glooiend zandpad, zag ik in debocht twee mensen in liefde tegen elkaar staan. Zij kusten elkaar op een statige wijze. Toen ze mijzagen, bleven ze dat doen, ze hielden hun monden op elkaar en keken naar mij vanuit hun ooghoeken.Ik bleef staan en bewoog me niet. Ik vond dat de schilder, de beeldhouwer, de dichter en de choreo-graaf, die ongetwijfeld vanuit de bosjes naar ons keken, de tijd moesten hebben om deze pas de troisin zich op te nemen. Na een minuut draaide ik me om en koos een andere weg. Dit was mijn eersteontmoeting in en met het bos. De gebeurtenis herhaalde zich nooit, het heeft jaren geduurd voor ikeraan gewend was. Vele jaren later scharrelde ik met Jack, mijn jongste kleinzoon, in de tuin. Hij is een kleineboeddha, hij woont in de grote stad en als hij hier logeert, zit hij altijd buiten, gebogen over kleinebeestjes in waterplassen of met een stokje peurend in een holletje dat hem naar het middelpunt vande aarde voert. Toen hij drie jaar was, zei hij na een filmpje over de tuin van Jan Wolkers: die mankent de dieren. Toen we in de verte het nerveuze geluid van motorzagen hoorden liepen we uit de tuin naar hetbos. Het waren drie professionele zagers, die met klimhaken naar boven waren geklommen.Ze deden dat met zo’n gemak dat ik het woord klimmen graag zou verruilen voor lopen: ze waren naarboven gelopen. Toen ze klaar waren in de boomtoppen kwamen er twee naar beneden, ze deden hunhelm af en maakten de klimhaken los. Ze trokken hun werkkleding uit, legden hun gereedschapachterin het busje en reden weg om in hun rijtjeshuis in Almere of Boskoop naar muziek van SteveReich te luisteren of Schopenhauer te lezen. Wij bleven achter en begrepen niet waar de derde zager was gebleven. Jack legde zich erbij neeren boog zich als gewoonlijk naar de aarde, ik was onrustig en liep van boom naar boom en tuurdelangs de stammen omhoog. Toen ik hem zag hing hij als een cocon tussen de takken,zacht wiegend in een flauwe bries. Hij ontpopte zich, ik zag dat er grote vleugels uitzijn schouders groeiden. Ik liep naar mijn kleinzoon, die naar een egel zat te kijken. Ikstootte hem aan om hem te attenderen op de geboorte van een engel, maar hij wilde niet,hij bleef naar de egel kijken, één letter verschil. Pas toen de vleugels van de zager eenspanwijdte van zes meter hadden en in een langzame beweging het geluid van de brandingmaakten, keek hij uit zijn afgrond naar de luchtmens. De man vloog majestueus boven het bos,wij volgden hem zenuwachtig op de grond, omhoog kijkend, struikelend. Bij de bosrand zagen we hem recht omhoog vliegen, alsof hij door een tunnel ging. Jack zei dater op die plek een gat in de lucht zat en maakte er verder geen punt van. Thuis boog hij zich weer naar de aarde om kleine diertjes te zoeken.
    • 24 ZWARE KOST Lezing: Paul Schnabel, opgetekend door Jan Dobbe | Beeld: Volta_ontwerpers Weg van 2015 105 MILJOEN TON +25% 2005 81 MILJOEN TONStijgingDw vleesconsumtie zalbinnen zes jaar de grensvan 300 miljoen tonoverschrijden. In 2005 lagde consumptie van vleesnog op 260 miiljoen ton.Zo gaat de afzet vanpluimveevlees tussen2005 en 2015 met ruim24 miljoen ton omghoognaar zon 105 miljoen ton.Een stijging van bijna25 procent.
    • 25WEERGAVE VAN DE LEZING DIE PROF. DR. PAUL SCHNABEL, DIRECTEUR SOCIAAL EN CULTUREELPLANBUREAU, HEEFT GEGEVEN TIJDENS HET GROENEVELD FORUM, 29 EN 30 NOVEMBER 2010.vlees +20% 2005 2015 104 miljoen ton 125 miljoen tonOnlangs had ik een gedachtegoed al snel overgenomen door andere bochten om hun huisdier ondanks een krappeetentje bij vrienden, die mij een zeer vlezige politieke partijen. En door toedoen van de kas te kunnen onderhouden.maaltijd voorzetten. Serranoham vooraf, dan PvdA moest de minister van Landbouw Verburgeen gerecht met daarin overvloedig zalm en een paar extra ambtenaren inhuren om het Het verschijnsel dat mensen hun kop in hetgarnalen, en vervolgens een hoofdgerecht van grote aantal Kamervragen van die partij te zand steken voor de minder mooie kanten vanrood vlees: ossenhaas. Biologisch en duurzaam kunnen beantwoorden. Gelijk opgaand met de mens-dierrelatie zie je ook in de schilder-geproduceerd hoor, en heerlijk allemaal, maar deze ontwikkelingen in de politiek, is er een kunst. Portretten van levende dieren, vooraltoch vroeg ik me af hoelang het nog duurt dat grotere hang naar duurzaam geproduceerd honden, katten en paarden, zijn zeer gewild enmensen dit bloedrode vlees nog aan hun gasten dierlijk voedsel ontstaan, maar daar zit nog wel brengen soms tonnen op, terwijl schilderijendurven te serveren. een kostenprobleem aan vast: biologisch vlees van dode dieren, jachtbuit en vissen, hoe schit-Waarom ik me dat afvroeg? Omdat het hier is een stuk duurder. Voor productiedieren geldt terend geschilderd ook, voor een fractie daar-ging om rood, bijna rauw vlees en omdat ik steeds meer: diervriendelijke veehouderij en van te koop zijn. Het is zeker niet toevallig dateen duidelijke tendens waarneem dat mensen duurzame productiewijzer. het portretteren van gezelschapsdieren vooraldaar steeds minder mee geconfronteerd willen in de tweede helft van de negentiende eeuwworden. Anders gezegd: we willen het dier dat Voor de gezelschapsdieren leggen we weer heel heel populair werd en de a eer van zeven-ons vlees heeft geleverd, er niet doorheen zien. andere standaarden aan. Onze liefde voor deze tiende-eeuwse jachtbuit-, vis- en geslachteNatuurlijk is dat allemaal een kwestie van bele- categorie dieren gaat heel ver. Huisdieren varkensvoorstellingen navenant groot. Deving, we zijn geen vegetariërs aan het worden. worden vaak zelfs gezien als lid van het gezin en gevoeligheid voor het ‘hard-dierlijke’ was alMaar we hebben wel een toenemende a eer als zodanig behandeld. Voor mensen die in een heel groot geworden.van dat al te dierlijke. U ziet, onze relatie met sociaal isolement verkeren, bijvoorbeeld, geeftdieren en dierlijk voedsel zit complex in elkaar. de zorg voor dieren structuur aan hun leven. Ook in de wetenschap is onze kijk op en om- In deze gevallen heeft het dier zelfs de functie gang met dieren aan het veranderen. Kijk jeDierenwelzijn is een politiek item van formaat van vervanging voor de mens. Mensen hebben naar de faculteit Diergeneeskunde van degeworden. Kijk maar naar de Partij voor de soms veel over voor hun huisdier, ook en vooral Universiteit Utrecht, dan zie je dat ook daarDieren. Die is met twee zetels toch heel mensen die zelf van een bijstandsuitkering een andere houding is ontstaan ten opzichteinvloedrijk. Niet voor niets zijn delen van hun moeten leven. Ze wringen zich in alle mogelijke van dieren – gezelschapsdieren zowel als* Jan Dobbe is freelance journalist en tekstschrijver. Tot 2009 werkte hij bij de Nederlandse Vereniging tot bescherming van Dieren als hoofdredacteur van het blad DIER.
    • 26 ZWARE KOST +13% 2005 2015 62 miljoen ton 70 miljoen tonproductiedieren. Er worden meer vrouwen Onze relatie met dieren zit complex in elkaar. ten voor dieren. De dieren vragen daar zelf nietopgeleid tot dierenarts, en die hebben gemid- Zo hebben we een vrij strenge categorie-indeling om en in die zin zijn dierenrechten natuurlijkdeld toch een andere houding ten aanzien van gemaakt voor wat de nutsdieren betreft. Bij elke ‘mensenrechten’. Wij willen onze omgang metdieren dan mannen. De e ecten daarvan zullen categorie hoort weer een andere gedragsregel: dieren reguleren op een voor ons acceptabelwe meer en meer gaan merken. huisdieren staan heel dichtbij ons; huisdieren gedragsniveau. Pijnlijk blijft natuurlijk dat we van anderen staan weer iets verderaf; bedreigde de dieren wel blijven gebruiken op een manierBelangrijke invloed hebben de biologische- en dieren daar willen we wel iets voor doen; aaibare die mensen elkaar niet mogen aandoen. Hetgedragswetenschappen in deze. Darwin heeft dieren zijn lief; enge, gevaarlijke dieren moeten doden, slachten en opeten van dieren wordtin de evolutietheorie de mens al veel dichter opgesloten worden; vieze schadelijke dieren in toenemende mate als pijnlijk ervaren.bij het dier gebracht, maar de gedragsweten- moeten worden vernietigd; leuke dieren zijn lief; Daarom drukken we deze werkelijkheid weg:schappen hebben laten zien dat mens en dier prehistorische dieren zoals dino’s zijn imposant; we houden dieren massaal in voor het publiekook nu nog dichter bij elkaar staan dan we en fantasiedieren zoals Donald Duck en Mickey ontoegankelijke stallen, we doden en slachtenvoorheen dachten. Dieren kennen net als wij Mouse zijn weer leuk. dieren ‘schoon’ in een witte, steriele omgeving,mensen angst en agressie, maar ook genegen- Aparte regels hebben we voor de proefdieren. we serveren kipfilet in plaats van een hele enheid, trouw en altruïsme – eigenschappen die Zijn de proeven voor cosmetica, dan zeggen we: dus herkenbare kip. Ik zei het al eerder, we zijnvoorheen aan mensen leken te zijn voorbehou- ‘Nee!’. Zijn ze voor de bestrijding van levens- nog geen vegetariërs. Slechts 4 procent vanden. Dit te bese en leidt tot meer respect voor bedreigende ziektes, dan zeggen we: ‘Ja’. Maar de Nederlanders eet helemaal geen vlees.dieren en andersom ook tot een hogere accep- ook al zeggen we ja, we verbinden er wel steeds Daar staat echter tegenover dat maar liefsttatie van het dierlijke in de mens. Als het gaat strengere gedragsregels aan, we vinden dat het 70 procent inmiddels ‘flexitariër’ is, dat wilom respect voor dieren, di erentieert de mens gebruik zo veel mogelijk moet worden beperkt. zeggen dat deze groep zijn vleesconsumptiewel: eerst komen de meest ‘mensgelijken’ zoals De vraag rijst of we sowieso kunnen afzien van sterk heeft verminderd. Weg van vlees dus,apen en de mensovertre ers zoals tijgers, het gebruik van dieren? Ook hier hanteren we vooral van vlees dat ons te veel herinnert aanleeuwen of adelaars, van die geweldig sterke, weer verschillende invalshoeken. Gaat het om het feit dat wat op ons bord ligt een voor onssnelle of gevaarlijke dieren waartegen we het bont, dan kunnen we wel zonder. Gaat het om gedood levend wezen was. Vooral weg van roodeen-op-een zouden afleggen. Door onze toene- leer, dan weer niet. En waar het eten van vlees vlees dus en dat gaat nog sneller nu we wetenmende kennis over dieren neemt onze bewon- ter discussie staat, geldt dat weer veel minder dat rood vlees ook meer risico’s voor de gezond-dering en fascinatie toe. Daarnaast verdwijnt of niet voor de consumptie van melk en eieren. heid met zich meebrengt dan het witte vleesons jachtinstinct steeds meer – het was dus van vooral kip en vis. We zijn dan ook minderkennelijk ook geen instinct! – en dus neigen Dieren zijn dus aan het emanciperen, net als geïnteresseerd in de veelzijdigheid dan in dewe ertoe dieren steeds minder te na te komen. voorheen de slaven, negers, vrouwen of homos. onzijdigheid van het ‘stukje vlees’ dat kip heet.Fotograferen ja, schieten nee. Net zoals deze menselijke groeperingen gelijke ‘Kip, het meest onzijdige stukje vlees.’ rechten kregen, is er nu de roep om meer rech-
    • [ ] Dennis bespreekt Hemmerechts’ roman Gitte pag 4 >>> | Wendy over Cook ‘n’ Roll pag 17 >>> THEMA DEBUTEN MICHIEL KLEIN adve rte nti e DE LITERAIRE BELOFTEN NULENT www.kewlox.nl VAN 2010 / 2011 HET KOEKOEKSEI pag 9 >>> pag 5 >>> boekenkrant voor nederland en vlaanderen Gratis jaargang 5 nummer 1 februari 2011 www.boekenkrant.com A.L. SNIJDERS VOORDEEL SCHUTTER pag 3 >>>BESPREKING TESS FRANKE Kasteel Groeneveld brengt landschapsliteratuur onder de aandacht. Samen met MASKERADE pag 8 >>> de Boekenkrant elke maand volop boekennieuws, interviews, achtergronden en JUDITH VISSER (E.A.) VERRASSING! pag 13 >>> heel veel leestips. Neem nu een abonnement. Ga naar www.boekenkrant.com Herman Koch | Foto: Mark Kohn Zomerhuis met zwembad HERMAN KOCH, ZOMERHUIS MET ZWEMBAD, ANS MARKUS UITGEVERIJ ANTHOS, ISBN 978 90 414 1559 2 ( 20,95) DE PIJN VAN OUD pag 16 >>> UITGELICHT WILLEM JARDIN >>> PAG 4 Verder in dit nummer: Negen raven Haantjes TED DEKKER >>> PAG 13 Bloedgetuige BETTINE VRIESEKOOP De een zijn dood >>> PAG 16 Duizend dagen in China JACQUES VRIENS >>> PAG 18 De superdikke Meester Jaap Losse delen pagina 2 >>> VERDER OP PAGINA 7 Strip pagina 15 Win een boek pagina 19 adve rte nti es Sensuele roman over de mythe van de onschuld Gitte - Kristien Hemmerechts | Lees boekfragment op pagina 7! 1 Geen enkele schrijver kan de lezer zo van INTERVIEW regenuitzichten laten houden als Bernlef. In een interview met de Boekenkrant zei hij: ‘De natuur is altijd het beginpunt van mijn werk.Wij zijn ons brein Ik zie een landschap voor me, en daarin moet een verhaal spelen.’ Bram Bakker studeerde geneeskunde en psychiatrie en schreef enkele geruchtmakende Bernlefs beregende, koude landschappen, boeken over zijn vakgebied, zoals Te gek om los te met uitzicht op dennenbossen en heuvels lopen en Te zot voor woorden. Hij las en besprak sturen zijn verhaal en zijn personages, die een Wij zijn ons brein van Dick Swaab. soortgelijke tragiek ondergaan – zoals in De een De rustigste plek zijn dood. Roderick Vos’ ligt een half jaar dood ‘Als je kennis over de hersenen wilt opdoen is er in zijn huis. Wim Terlinde, oud-rechercheur, van Nederland nauwelijks een beter boek te bedenken. Wij zijn zoekt naar nabestaanden. Twee vrouwen, Sofie ons brein is gemakkelijk leesbaar, de illustraties en Francien, speelden een rol in Rodericks zijn een prettige en begrijpelijke aanvulling op leven. Maar als Francien in een psychose belandt, besluiten Wim en Sofie de erfenis A.L. Snijders verwierf bekendheid met zijn Zeer de tekst, en Swaab herhaalt de feiten geregeld, samen te delen. Als Sofie en Francien elkaar Korte Verhalen en won daarmee de C. Huygensprijs. zodat ze beter blijven hangen. Ook de opzet van weer ontmoeten, blijken ze met de nasleep Nu verschijnt, in twee delen, Voordeel schutter: een het boek is prettig: in chronologische volgorde van eenzelfde soort gebeurtenis te worstelen: verzameling columns/verhalen. voert Swaab ons van foetus tot de dood door de hersenen, en alles wat daar gedurende het leven beiden zijn ze seksueel misbruikt. Na hun ontmoeting is hun leven, ‘Ik ben geboren op de meest lawaaiige plek mee kan gebeuren. Maar naast de actuele stand en het verhaal van De van Nederland: de Oudezijds Achterburgwal in van zaken in het hersenonderzoek schetst Swaab een zijn dood, niet meer Amsterdam,’ vertelt A.L. Snijders. ‘Mijn ouders hadden een beeld van zijn eigen carrière, inclusief de hetzelfde. een buitenhuisje aan de Nieuwkoopse Plassen. Op hoogte- en dieptepunten. Zo was er de destijds BERNLEF, DE EEN ZIJN DOOD, mijn 33e ben ik daar eens een maand geweest. Ik vond omstreden bevinding dat er een verschil tussen UITGEVERIJ QUERIDO, ISBN het heerlijk!’ heteroseksuele en homoseksuele mannen bestaat 978 90 214 3874 0 Direct wilde Snijders nog maar een ding: de natuur in de grootte van een bepaald hersengebied. ( 22,95) (HARDCOVER), ISBN in. ‘Van de meest lawaaiige plek naar de rustigste Voor de wetenschapper Swaab ongetwijfeld een 978 90 214 3905 1 ( 17,95) plek. Zo kwamen we in de boerderij terecht waar we hoogtepunt, maar gelet op de reacties vanuit de (PAPERBACK) nu nog wonen.’ Dat is buiten Klein Dochteren, tussen homowereld tegelijkertijd een dieptepunt.Een de bossen en de weilanden. Inspireert de natuur belangrijk pleidooi is dat er in de baarmoeder al zijn werk, brengt het de rust die hij bij het schrijven veel mis kan gaan, en dat dit dikwijls gebeurt. Een gecompliceerde bevalling is vaak een eerste Tuin nodig heeft? Snijders wijst bij die vragen alleen uit Witte bloesems het raam. ‘Kijk daar eens,’ zegt hij, wijzend op een uiting van een reeds bij de foetus aanwezige als verbleekte mulatten landhuis in de verte. ‘Je kijkt afwijking, legt Swaab uit. hellen vervaarlijk hier zo de natuur, en de rust in. Voor Swaab moet het prettig over de rand van het balkon Die rust is overweldigend, zoals zijn om met pensioen te gaan kijken ze naar binnen, ik pluk er één, laat de rest de duisternis overweldigend op een moment dat velen als dode smeltende is. In die grootsheid ben je een zich eindelijk realiseren hoe sneeuwvlokken dwarrelen nobody. Dat wilde ik ook zijn, belangrijk zijn werk is geweest. ze levend in de anonimiteit.’ DICK SWAAB, WIJ ZIJN ONS op de grond worden ze A.L. SNIJDERS, VOORDEEL BREIN, UITGEVERIJ CONTACT, in slow motion SCHUTTER, UITGEVERIJ THOMAS ISBN 978 90 254 3522 6 ( 24,95) bruin. RAP, ISBN 978 90 600 5987 6 ( 19,90) uit: Roel Weerheijm, DodenboomSTRIPWERELD Er kan wel wat zout uit Peter van Straaten kreeg onlangs het ik, lief. Daarom bespot hij ons. Er kan wel wat zout uit is het vijfde deel in Er kan wel wat zout uit is een ironische eredoctoraat van de een thematische reeks cartoons van Peter blik op keukenhobbyisme van veel psychologie van de Universiteit Leiden van Straaten. Eerdere afleveringen uit deze Nederlanders. Keukenprinsen en – uitgereikt voor zijn scherpe blik op mensen reeks, Roken Neuken Drinken, Zo zijn we niet prinsessen, huisvrouwen en –mannen en hun dagelijkse beslommeringen. Er kan getrouwd, Hoe was je dag schat? en Weet en goedbedoelende amateurs maken er wel wat zout uit is het zoveelste bewijs dat mama hiervan?, werden al succesvol. vaak een rotzooi van. Het is of Peter van hij een van de scherpste waarnemers is PETER VAN STRAATEN, ER KAN WEL WAT ZOUT UIT, Straaten met zijn mild spottende pen bij u onder de cartoonisten, maar ook een van de UITGEVERIJ DE HARMONIE, en ik in de keuken heeft gestaan. menselijkste. Hij heeft zijn onderwerp, u en ISBN 978 90 616 9984 2 ( 14,90)
    • 28 WENDE “Je hebt geen landelijke club nodig voor theekransjes”
    • 29Tekst: Matthijs Sienot | Beeld: Marco Bakker Ien Vinkenburg-Bos vertelt hoe NBvP, Vrouwen van Nu zorgt voor een vitaal platteland VLAK NA DE OORLOG GROEIDEN VROUWEN ER MEE OP: DE NEDERLANDSE BOND VOOR PLATTELANDSVROUWEN. EN NOG STEEDS IS DEZE ORGANISATIE, DIE TEGENWOORDIG ‘NBVP, VROUWEN VAN NU’ HEET, DE GROOTSTE VROUWENVERENIGING VAN NEDERLAND. HOE SPEELT DE NBVP, VROUWEN VAN NU TELKENS WEER IN OP DE BEHOEFTES VAN NIEUWE GENERATIES VROUWEN? EN HOE ZET ZE ZICH IN VOOR EEN VAN HAAR BELANGRIJKSTE DOELEN: HET BEHOUD VAN EEN VITAAL PLATTELAND? ‘Genoeg vrouwen met talent, maar te weinig met zelfvertrouwen’ “De kern van het succes van NBvP, Vrouwen van Nu ligt in de ‘macht van het getal’ en ‘succesvol mee veranderen met de wereld om je wel als je maatschappelijk mee wilt doen. We zien nu dat vrouwen weer samen hun omgeving willen veranderen. Op het platteland zijn bijvoorbeeld steeds minder winkels, heen’, is de overtuiging van voorzitter Ien Vinkenburg-Bos. verenigingen en tradities, terwijl die zaken juist zorgen voor Al snel na de oprichting in 1930 werd de organisatie een begrip. leefbaarheid. We gaan daarom terug naar onze roots: een ‘We schoven overal aan,’ zegt voorzitter Ien Vinkenburg. vitaal platteland. Met 48 duizend vrijwilligers moeten we Met gepaste trots vertelt de voormalige marineo cier over heel wat kunnen bereiken op dit gebied. Als organisatie de bijdrage die de NBvP, Vrouwen van Nu destijds leverde aan bieden wij daarvoor kennis en zelfvertrouwen. Vooral dat de spectaculaire verbetering van hygiënische en economische laatste is nodig, want er zijn genoeg vrouwen met talent, omstandigheden op het platteland. ‘Het is de macht van het maar zelfvertrouwen ontbreekt vaak.’ getal, wanneer je de handen ineenslaat, kun je veel bereiken.’ Hoe vrouwen hun leefomgeving kunnen verbeteren, Rond de eeuwwisseling liep het ledenaantal terug. verschilt per provincie. De NBvP, Vrouwen van Nu heeft Weinig jonge vrouwen woonden nog op het platteland en de daarom de afgelopen twee jaar samen met haar leden organisatie sprak minder aan. geïnventariseerd wat vrouwen in hun buurt zouden willen ‘We hadden een oubollig imago,’ legt Ien Vinkenburg-Bos uit. veranderen. ‘Vroeger ging een lidmaatschap over van moeder op dochter. Mooi voorbeeld is de Groningse plaats Oldambt waar vrouwen Nu dachten jonge vrouwen: Mijn moeder is daar lid, je denkt hun achterop geraakte gebied nieuw leven hebben ingeblazen toch niet dat ik dat ook word? Een nieuwe naam, NBvP, door ondernemingen te starten. Ze begonnen bijvoorbeeld Vrouwen van Nu, en een andere koers moesten zorgen voor een bed & breakfast met atelier voor workshops beeldende een moderner imago dat ook vrouwen uit de stad aansprak. kunst, maar ook een kledingmakerij en een hotel-restaurant ‘De focus verschoof van ‘samen de maatschappij veranderen’ dat tevens dient als dagbesteding voor verstandelijk naar ‘samen leuke dingen doen’. Dat paste ook helemaal in de gehandicapten en autisten. tijdgeest.’ Ien Vinkenburg-Bos: ‘Maar ook allochtone en jonge Ien Vinkenburg-Bos verschuift op haar stoel: vrouwen in de stad willen hun omgeving verbeteren. Daarom ‘Maar je hebt geen landelijke club nodig voor theekransjes, denken we ook na over hoe we ze kunnen bereiken. Maar het komend jaar is al geslaagd als we er voor zorgen dat de geïnventariseerde plannen voor een vitaal platteland worden gerealiseerd. Geen gezeur, gewoon doen. Gezelligheid komtMatthijs Sienot is publicist en uitgever van hetkanWel, daarna wel weer.’de website over groener, eerlijker en leuker leven.
    • 30 ANDER BEELD Tekst: Brigitte van Mechelen JUTKA RONA‘Op reportage in Wenen voor het bladReizen ging ik natuurlijk naar het FreudMuseum. Ineens viel dit hondje me op,het keek niet daar waarnaar iedereenkeek, de vitrines in dit geval, maar naarmij. Nog net niet met een blik van ‘kommaar op met je neuroses’, maar welnieuwsgierig. Ik vond hem eigenlijk welop Freud lijken. Je hebt gelijk, Freud zouzich in zijn graf omdraaien bij het ideedat hij met een schoothondje vergelekenzou worden. Maar het hondje zit er in elkgeval niet dom uit…Ik hou van foto’s waarop een figuur zichonttrekt aan de centrale handeling, of zichanderszins buiten het centrum plaatst.Dit zorgt voor een extra laag, waardoor jelanger blijft kijken. De tentoonstelling dieik komende nazomer in Galerie Weesper-zijde krijg, gaat hier ook over, over wat ik‘de onverwachte blik’ noem.Die blik kan van een mens zijn maar dusook van een dier. Eigenlijk fotografeer ik‘de mens in het dier’. Je bent immersgeneigd om dieren menselijk gevoelenstoe te dichten. Zo van, hij vindt het eenbeetje eng hier, of hij vindt mij wel oké.Onzin waarschijnlijk, maar toch. Hoe danook, wanneer ik dieren fotografeer is Jutka Rona is in 1936 geboren in Budapest en groeide op in Amsterdam.dat het liefst kijkend, met die intense, Naast haar werk als film- en theaterfotografe portretteerde ze schrijvers, acteurs, artiesten en politici. Als fotojournaliste maakte ze reportages inraadselachtige blik.’ binnen- en buitenland.
    • 31In 1975 verscheen haar eerste fotoboek Wolvenstraat 1974. Na enkele reis- In 2009 kwam BINNEN|BUITEN Een jaar in foto’s uit, waarin Ronagidsen en twee boeken over kloosters in Nederland en Vlaanderen, maakte illustreert hoe het dagelijks leven zich afspeelt tegen de achtergrondzij in 1999 het fotoboek Op je tenen lopen, leven met de ziekte van Duchenne. van een harde, dreigende wereld.In 2000 gevolgd door Een denkbeeldig leven, Hongaars fotoalbum, als Afgelopen najaar verscheen Hongaarse zigeuners. Verhalen van overleversantwoord op de vraag hoe haar leven geweest zou zijn als zij in Hongarije met foto’s van Hongaarse Roma, overlevenden van de nazi-terreur.was gebleven.
    • 32 K AF EN KO R E NVERSLAGEN, SAMENVATTINGEN, REFLECTIES, STANDPUNTEN EN INZICHTEN POLITIEKE STANDPUNTEN beter te willen onderzoeken. Begin december gaat de leefomgeving er op vooruit. We leggen klonk weer een andere boodschap: ze zou in niet meer zomaar ergens een plak asfalt neer. ErM A AT R E G E L E N maart al met de snelheidsverhoging willen beginnen. is geen project meer waarbij niet wordt gedacht aan natuur en leefomgeving, aan tunneltjes voorVO O R V E R K E E R En zo geschiedde. Vanaf 1 maart mag op de Afsluitdijk (A7) tussen Zurich en Wognum dag en dieren, of aan andere manieren om de snelweg te verlichten zoals bij de A44: daar is led-verlichtingÉN MILIEU nacht 130 km per uur worden gereden. Nog zeven andere trajecten zijn inmiddels voor vergelijkbare die minder ruis veroorzaakt en ook minder energie verbruikt.’Eind september presenteerde het kabinet experimenten aangewezen. Vanaf 1 mei zijnRutte-Verhagen zijn regeerakkoord: in de ondermeer de A2 tussen Everdingen en Deil, en Tekst: Andrea Bosman (journalist en redacteurlaatste GRNVLD stond een kleine inventarisa- de A16 tussen Moerdijk en Breda aan de beurt, bij dagblad Trouw)tie van aangekondigde maatregelen op het maar alleen buiten de spits mag daar de snelheidterrein van natuur- en milieubeheer, waarvan omhoog. En op de A6 tussen Almere en Jouresommigen het ergste vreesden. ‘Milieu in mag ’s avonds en ’s nachts 130 worden gereden. INNOVATIENETWERKtijden van cholera’, noemde milieugoeroe De plannen van de minister gaan veel verderWouter van Dieren de situatie tijdens eenduurzaamheidsfestival op Terschelling. dan aanvankelijk werd gedacht. Liefst wil ze nog deze kabinetsperiode op een derde van de BOERENIn deze rubriek gaan we wanneer bepaaldemaatregelen uit het regeerakkoord hun beslag Nederlandse snelwegen de 130 kilometerlimiet invoeren. ‘Ik wil het meeste halen uit elke meter ZO N D E Rkrijgen, en met welke gevolgen: het regeer-akkoord in de praktijk. asfalt die we hebben aangelegd. Ook moeten snelheden beter aansluiten bij de belevenis van A N T I B I OT I C A de weggebruiker, Als het rustig is, is een snelheid 24 veehouders hebben besloten zich concreetEén van de meest omstreden maatregelen die van 80 kilometer per uur niet te begrijpen’, in te zetten voor het uitbannen van het gebruikhet kabinet aankondigde – verguisd als ‘rechtse zei Schultz van Haegen half februari tegen pers- van antibiotica. De groep heeft zich in 2010hobby’ maar door anderen bejubeld – is de bureau Novum. aangesloten bij het Innovatieprogrammaverhoging van de maximumsnelheid op de Daarom wil ze ook op de 80 kilometer zone bij Antibioticavrije Ketens, dat is ontwikkeld doorNederlandse snelwegen naar 130 kilometer per Rotterdam experimenteren met het flexibel aan- InnovatieNetwerk. De deelname van de boeren isuur. Die zou volgens het kabinet het milieu ten passen van de maximumsnelheid. Uit proeven een belangrijke stap om te komen tot een wijzegoede komen: de verbeterde doorstroming zou hiermee bij Den Haag zou blijken dat de verhoging van varkens en vleeskuikens produceren waarbijniet alleen goed zijn voor de economie, maar ook vrijwel geen e ect heeft op de luchtkwaliteit. geen antibiotica nodig zijn om de dieren gezondvoor de luchtkwaliteit: minder files betekent Organisaties als Milieudefensie denken hier te houden. De tien varkenshouders en veertienminder vervuiling. Zowel de ANWB als het ver- uiteraard anders over: hogere snelheden gaan pluimveehouders proberen om wat betreftkeersadviesbureau Goudappel Co eng wezen op gepaard met hoger brandstofgebruik, hogere antibioticagebruik in 2011 op nul, of daar dichtbij,de risico’s: volgens het bureau zou de maatregel uitstoot van Co2 en No2 en geluidsoverlast. uit te komen.voor meer verkeersdoden en -gewonden zorgen De tijdwinst verwaarloosbaar. Voormalig LNV-minister Gerda Verburg wees er bijen zoveel extra luchtvervuiling opleveren dat Maar volgens woordvoerder Willem Bonekamp de start van dit Innovatieprogramma op 30 maarthet resultaat van alle fiscale stimuleringsmaat- van het ministerie van Infrastructuur en Milieu 2010 op dat uiteraard ook wordt gelet op het wel-regelen voor schonere auto’s in één keer teniet zijn dit juist de maatregelen die passen bij tijden zijn van de dieren, de economische positie vanzou zijn gedaan. VVD Tweede Kamerlid en van schaarste, bij een kabinet dat voorrang geeft de sectoren en de maatschappelijke acceptatie.woordvoerder verkeer Charlie Aptroot veegde aan de economie. Voor nieuwe wegen zijn nauwe- Belangrijke partners in het programma zijndeze bezwaren als nonsens van tafel. Zo pakte lijks middelen beschikbaar. Bonekamp: ‘We pluimveeketen GPS/Lagerwey en varkensketen proberen de investeringen voor grote, meerjarige De Hoeve. De 24 deelnemende veehouders en“We leggen niet meer zo- projecten op peil te houden, maar we kijken ook ketenpartners krijgen hulp van een team van wat we kunnen met wegen die er al liggen, daar experts en een coach. Deze experts ondersteunen maar een plak asfalt neer” komen de ideeën voor zo’n snelheidsverhoging of de boeren bij het in kaart brengen van knel- het permanent gebruiken van spitsstroken van- punten op hun bedrijf. Op basis van de analysesvolgens hem de snelheidsverhoging in Denemarken daan. Uiteraard zijn we gebonden aan wettelijke maakt elk bedrijf een plan voor het uitbannenjuist heel gunstig uit wat betreft het aantal normen voor luchtkwaliteit en hebben we reke- van antibioticagebruik. Niet alleen de boeren,ongevallen en ook de luchtkwaliteit zou als ning te houden met bijvoorbeeld Natura 2000 maar ook de ketens waarin ze opereren wordengevolg van een goede doorstroming juist verbe- gebieden waar sommige wegen aan liggen.’ bij het verwezenlijken van het concept betrokken.teren. Aanvankelijk was de snelheidsverhoging Het nieuw gevormde ministerie heet niet voor Antibioticavrij produceren kan immers alleenal voor december voorzien, tot minister van niets Infrastructuur én Milieu, zegt Bonekamp. als de hele keten, waarin de boer een schakel is,Infrastructuur en Milieu Melanie Schultz van ‘Het is niet meer het één of het ander: infrastruc- meewerkt.Haegen (VVD) aankondigde eerst de gevolgen tuur en milieu gaan samen. Bij veel projecten De verantwoordelijkheid voor het realiseren van
    • 33de ambities ligt bij de boer, die samen met de FILM In de Verenigde Staten is het boek Het Laatstedierenarts en voervoorlichter als management- Kind in het Bos (in ons land uitgegeven in 2007)team van het bedrijf het plan gaat uitvoeren.Met goede advisering door de dierenarts kan een DE OPMERKE- van Richard Louv in sommige kringen in korte tijd een klassieker geworden. Louv constateertboer bijvoorbeeld besluiten dat antibiotica bijeen bepaalde aandoening niet nodig is, maar een L I J K E E E N VO U D een ernstige kloof tussen kinderen en de natuur, omschreven als een natuurtekortstoornis. Metpijnstiller voldoet. Duidelijk is dat het uitbannenvan het gebruik van antibiotica alleen gaat VA N D E F I L M symptomen als ADHD, depressies en overge- wicht. Minister Gerda Verburg deelde het in hetlukken als er meer aandacht is voor gezondheiden het voorkomen van ziekte. Alle partijen D RO O M K I N D Nederlands vertaalde boek in 2007 zelfs uit aan alle kabinetsleden. Want ook zij erkende dat het,moeten werken aan het verbeteren van derandvoorwaarden voor gezondheid zoals goede Het recht om verwonderd ook in ons land, hoog tijd wordt dat we kinderen weer in contact brengen met de natuur om onshygiëne, goed voer, en een goede kwaliteit van te genieten heen. Het overgeorganiseerde hedendaagse kin-drinkwater en klimaat. derleven heeft immers een grote schaduwkant.Een klankbordgroep gaat de uitvoering van het Waar vind je nog echte, pure stilte? Wie luistert Niet alleen vanwege de al genoemde symptomen.Innovatieprogramma Antibioticavrije Ketens nog naar het ruisen van bladeren, klimt in bomen Maar ook omdat er grote kans is dat kinderen,begeleiden. Viermaal per jaar komt de klank- en kan wegdromen hoog in een boom? In de film als ze niet lekker kunnen scharrelen, amper meergroep bijeen voor het bespreken van de inhoude- Droomkind (2010) van Erik de Goederen zijn een band hebben met de natuur. En dus ook langlijke begeleiding, advisering van het ministerie, al deze, bijna existentiële ervaringen van een niet zo betrokken meer zijn met deze mooiehet oplossen van knelpunten, organiseren van indringende schoonheid. En een bedrieglijke wereld om hen heen. Ook komen zintuigen enhet maatschappelijk debat en verspreiden van eenvoud, want Droomkind is een film met meer creativiteit nauwelijks aan bod, als je vooralkennis. lagen. televisie kijkt en computerspelletjes speelt.Het programma van InnovatieNetwerk is gericht Droomkind stond de derde dag van het filmfesti- Het zijn juist die zintuigen die in de film vanop het breken met de huidige trend, waarbij het val Nieuwe Oogst, tussen kerst en oud en nieuw, De Goederen alle ruimte krijgen, merkte ééngebruik van antibiotica in de veehouderij juist op het programma in Kasteel Groeneveld. Altijd van de aanwezigen op tijdens het nagesprek vanverder toeneemt. Antibiotica kunnen gevaarlijk al dagen van rust en bezinning. En dus ook, met de goed bezochte voorstelling. De zintuigen alszijn omdat ze bij kwistig gebruik bijdragen aan Droomkind als katalysator, een mooi moment sleutel tot bewustzijn, met grote werelden diehet ontstaan van bacteriën die resistent voor om stil te staan bij spelen, kinderen en het bele- schuil gaan achter kleine, intieme gebeurtenis- ven van natuur. En vooral bij de noodzaak van dat sen. Vandaar ook dat De Goederen zijn film,“Antibioticavrij produceren laatste. Want bosjes, ruige grond en nutteloze terreinen, je vindt ze bijna nergens meer dichtbij geïnspireerd door – zoals hij het zelf omschrijft – ‘een existentiële ervaring’, omschrijft als een kan alleen als de hele keten huis. Vandaar dat mensenrechtenjuriste diepgaande visie op het leven. Voor iedereen die Annelies Henstra aanschoof in Groeneveld. ergens vanbinnen nog een kind in zich heeft. meewerkt” Zij probeert vanuit de Nederlandse afdeling van Bevlogen juriste Annelies Henstra probeert IUCN (International Union for the Conservation daarbij de meer praktische kant gestalte tedeze middelen zijn (zoals is gebeurd met de zieken- of Nature) voor elkaar te krijgen dat de Verenigde geven. Zij vertelde over de noodzaak van wettenhuisbacterie MRSA). Deze resistente bacteriën Naties in hun Verdrag voor de Rechten van het en regels die het kind ruimte geven. In elk gevaldie niet meer met antibiotica te bestrijden zijn, Kind opnemen, dat ieder kind recht heeft op letterlijk, in de vorm van – in onze ogen vaakvormen een bedreiging voor mensen met een natuur in zijn buurt. nutteloos – groen in de buurt. Al is de figuurlijkeverminderde weerstand, zoals zieken, ouderen Onze jeugd groeit namelijk steeds meer op, ruimte misschien wel minstens zo belangrijk.en baby’s. Het concept sluit geheel aan bij het zonder dat ze er vlakbij huis lekker op uit kan. Ruimte voor het kind dat in ieder van ons volwas-overheidsprogramma CLEAR (Co-innovatie- Computers als Playstation, televisie en games senen nog schuilt. Ruimte dus voor rust en stilte,programma Landbouwhuisdieren en Antibiotica lijken favoriete tijdsbesteding. Op zich niets en aandacht voor het kleine en schijnbaar onbe-Reductie). mis mee, maar waar blijft de verbeelding? duidende. We zullen immers zelf het voorbeeld Wie herinnert zich niet dat hij als kind nog moeten geven. En de jeugd inspireren. Heel wat helemaal kon opgaan in een eigen wereld, vol anders dan achter de pc zitten en tv-kijken. vervoering en verwondering? Staren uit het Lastig hè! zolderraam, struinen door de polder, en spelen in de bosjes. Dagdromen, avonturen beleven, alleen Tekst: Hans van Keken (journalist en verslaggever met jezelf. Precies zoals de negenjarig jongen bij de Gooi en Eemlander) InnovatieNetwerk ontwikkelt grensverleggende vernieuwingen in landbouw, agribusiness, voeding (gespeeld door Pepijn Borst) in Droomkind . . en groene ruimte en zorgt dat die door belang- ervaart, in een haast magisch universum, . . hebbenden in de praktijk worden gebracht. dichtbij huis in zijn eigen grote tuin. Is daar tegenwoordig nog ruimte voor?
    • 34 K AF EN KO R E N Tekst: Rob Hoekstra* | Beeld: Jos Collignon** INTERVIEW MET JAN JAAP DE GRAEFF, DIRECTEUR NATUURMONUMENTEN Natuurbeleid kind van de rekening Naar een nieuw natuurbeleid ‘Terug naar de eenvoud,’ Jan Jaap de Grae , tegelijk kan en voorts zou ik de belanghebbenden, directeur van Natuurmonumenten, is heel stellig ‘Ook is het natuurbeleid er niet eenvoudiger op boeren- én natuurbeschermingsorganisaties over de vraag hoe het natuurbeleid weer de geworden. Eerst de aanleg van de EHS, waar samen uitgenodigd hebben om te kijken wat noodzakelijke politieke urgentie kan krijgen. ‘We later de robuuste verbindingen zijn bijgekomen. echt nodig is, wat prioriteit heeft. Want je hebt hebben het natuurbeleid nodeloos ingewikkeld Daaroverheen zijn vanuit Europa nog eens de ze absoluut allebei nodig om het beleid voor de gemaakt en dichtgegoten met allerlei regels. habitat richtlijnen en Natura 2000 gekomen. natuur, maar ook voor de landbouw optimaal uit Daar zijn we als Nederlanders goed in. Maar het Het beleid is door de opeenstapeling van vele te kunnen voeren.’ brede publiek begrijpt het niet meer en dat regels en wetten ondoorgrondelijk geworden. Op de vraag of hij dit twee jaar geleden ook breekt ons nu op. We moeten het verhaal over Nederland is dichtgeregeld. De boeren menen gezegd zou hebben, aarzelt hij. ‘Toch heb ik deze het belang van de natuur beter onder woorden dat het land voor hen op slot gaat.’ terugslag wel een beetje zien aankomen. Het brengen. Zoals Jac. P. Thijsse dat in het begin van ‘Maar het zijn niet alleen de boeren die zich ledental van de natuurbeschermingsorganisa- de vorige eeuw ook zo goed deed. En we moeten tegen het complexe natuurbeleid keren, ook ties loopt al enige tijd geleidelijk terug. Maar ik stoppen met dingen te doen die mensen niet anderen doen dat. Er zijn de laatste tijd nogal had deze beleidsomslag niet in deze heftigheid meer snappen. Er is zeker draagvlak voor natuur wat incidenten geweest die tot onbegrip over verwacht en niet in deze rancuneuze sfeer.’ en landschap onder de mensen. Maar we moeten het natuurbeleid hebben geleid. Denk aan het dat draagvlak activeren en daarna ook politieke politieke spel rond de Hedwigepolder in Zeeuws- betekenis geven!’ Vlaanderen en aan de discussie over de Oost- ‘We gaan met de andere terreinbeherende en vaardersplassen met het al dan niet bijvoederen bij natuurbeleid betrokken organisaties als de van de heckrunderen. Zo is er een situatie ont- provinciale landschapsorganisaties, Staatsbos- Het natuurbeleid zoals dat in de plannen van staan van tegenwind en onbegrip. Ten slotte beheer en ANWB om de tafel zitten om ons te het kabinet Rutte staat, noemt hij ‘een rampen- moet je bedenken dat we met de EHS in de eind- bezinnen op de situatie. We moeten samen plan’. Dat er in deze tijd ook op natuur moet fase waren beland. En, zoals bekend, de laatste een antwoord geven op het veranderde beleid. worden bezuinigd begrijpt hij. Maar veel erger loodjes wegen het zwaarst. Als er dan een zware Wij zullen als beheerders van natuurterreinen is dat het maatschappelijk draagvlak voor het economische crisis overheen komt en er een en beschermers van de natuur in Nederland ook natuurbeleid verdwenen lijkt en daarmee ook regering van VVD en CDA met PVV gedoogsteun moeten laten zien dat we de veranderde tijd- het politiek belang. Iets over de oorzaken: ‘Er aan de macht is, zie je waarom het natuurbeleid geest begrijpen. We zullen moeten laten zien dat spelen meerdere dingen. Lange tijd spoorde het kind van de rekening dreigt te worden. Waarbij natuurbeheer ook op een andere, een innovatieve natuurbeleid met de aanleg van de ecologische het voor het CDA van levensbelang is de boeren, manier kan. Hoe, daar denken we nu over na.’ hoofdstructuur (EHS) en het landbouwbeleid van oudsher CDA-stemmers maar die bij de met elkaar. Het betrof vooral omzetting van de laatste verkiezingen deze partij de rug hebben drs. Jan Groeneveld was van juni 2004 tot eind arme gronden in nieuwe natuur. Maar inmiddels toegekeerd, terug te winnen.’ 2010 communicatieadviseur bij de Wetenschap- strekt de EHS zich ook uit over de rijkere land- pelijke Raad voor Regeringsbeleid. Daarvoor werkte hij in de journalistiek en in diverse functies op het bouwgronden. Voeg daarbij dat het aanzien gebied van overheidscommunicatie en voorlichting. van de landbouw als economische en sociaal- ‘Als ik nu staatssecretaris voor landbouw en Op dit moment verzorgt hij in opdracht van Kasteel culturele factor is toegenomen. Dan zie je waar natuur zou zijn geweest, had ik het anders Groeneveld een serie debatten over Nieuw Groen. de weerstand vandaan komt.’ gedaan. Ik zou hebben gezegd dat niet alles**Rob Hoekstra is adviseur water and nature management bij Gyrinus advies.** Jos Collignon is tekenaar en cartoonist en maakt sinds 1992 politieke prenten voor de Volkskrant. In januari 2010 won hij de Inktspotprijs voor de beste politieke tekening.
    • 35DOCUMENTAIREQUEEN OF THE SUNWhat are the bees telling us?Over de hele wereld gaan bijen dood. Niet af en toe eentje of een handjevol, nee, hele bijen- is daarom het advies van sommige biologischevolkeren leggen in één klap het loodje, soms wel met tientallen, honderden, duizenden volkeren imkers in de documentaire.in een land of gebied tegelijk. Bij gebrek aan een betere benaming wordt dit fenomeen Ten slotte laat de film zien dat de imkers zelf ook‘Colony Collapse Disorder’ genoemd. Niemand weet namelijk wat nu eigenlijk de oorzaak schuld hebben. Bijenteelt is verworden tot bijen-van deze massale bijensterfte is. industrie, waarin voortdurend met bijen wordt gesleept (wat voor stress zorgt) en waarvoorMaar misschien vindt u bijen helemaal niet inte- nu gebeurt. Want zonder bijen ziet de toekomst koninginnen worden gekweekt en geïnsemineerdressant en houdt u al helemaal niet van honing, voor ons mensen er maar somber uit. Geen bijen met het pipet van de wetenschapper, in plaatsdus waarom zou u zich hier druk over maken? – en dat gaat ook op voor hun neven de hommels, van zich te laten bevruchten door het spermaDat legt de documentaire Queen of the sun: what wespen en andere nectarspeurders – betekent van de sterkste darren, zoals gebeurt tijdens eenare the bees telling us? niet alleen haarfijn uit, geen bestuiving, zonder bestuiving geenje blijft ook alle 82 minuten lang geboeid kijken. bevruchting, en zonder bevruchting geen fruit, “Bruidsvlucht”De scènes zijn adembenemend mooi en direct groenten, noten, peulvruchten of aardappels.gefilmd, maar het zijn vooral de mensen die aan Weten de imkers in de film waarom de bijen natuurlijke ‘bruidsvlucht’. Daarmee komen wehet woord komen, die je hart raken: internationaal sterven? Er komen verschillende mogelijke oor- eigenlijk bij de kern van de documentaire: hoebefaamde wetenschappers, zoals de Indiase zaken aan de orde en het lijkt waarschijnlijk dat lang kunnen we nog doorgaan met het veron- een combinatie van al deze factoren de ‘Colony achtzamen van de natuur?“Laat de bij en de mijt het Collapse’ veroorzaakt. Uitgestrekte monocultu- ren zijn als woestijn voor dieren als vogels en Eén ding is jammer. Want net als je je gaat af vragen – ja, ook de honinghaters onder ons – zelf uitvechten” insecten. Op de amandelplantages in Californië wat je nou zélf kunt doen, stopt de film en bijvoorbeeld worden voor de bestuiving bijen komen er alleen wat tekstsuggesties langsVandana Shiva, voedingsdeskundige Michael geïmporteerd, die vervolgens door voedsel- scrollen, zoals bijenplanten in je tuin zetten enPollan of ‘bijenprofessor’ Gunther Hauk. Maar gebrek, zodra de bomen zijn uitgebloeid, alle- (biologische) honing bij de imker kopen. Daarook – en misschien vooral – de gepassioneerde maal doodgaan. Giftige landbouwpesticiden en had filmmaker Taggart Siegel nou best watbiologische bijenhouders, mannen, vrouwen en antibiotica komen via de nectar in de bijen en de meer plaats voor mogen inruimen.jongeren, die heel persoonlijk vertellen over hun honing terecht (en in ons, als we de honing eten),liefde voor bijen en hun bezorgdheid over wat er waardoor onder andere de weerstand van de Tekst: Loethe Olthuis (journalist en publiceert bijen vermindert. Dat maakt ze ook weer gevoe- over duurzaamheid, milieu en dieren) liger voor de varoa-mijt, een klein, rood para- Queen of the sun: what are the bees telling us? sietje dat van bijenbloed leeft en bovendien is een documentaire van Taggart Siegel, de regisseur van het veelbekroonde The Real Dirt bliksemsnel resistent wordt tegen de chemica- on Farmer John. liën waarmee de imker de bijen wil beschermen. Laat de bij en de mijt het liever zelf uitvechten,
    • 36 OOGST Tekst: Pauline Terreehorst*Pauline Terreehorst, journalist met een cv dat looptvan museumdirecteur tot trendwatcher, over dierenin de kunst.Nature 1MorteWaar in het verleden dieren in de kunst een grote beantwoord werd, werd de mens zich bewust van zichzelf, een personage – zoals een kind 2symbolische waarde hadden, zoals in de schilder- zich bewust wordt van zichzelf door in dekunst van de Gouden Eeuw, waar ze ofwel menselijke spiegel te kijken en van zijn ouders te horen: dat ben jij.eigenschappen verbeeldden, dan wel rijkdom of vervalsymboliseerden, sticht het dier in de hedendaagse In de moderne tijd heeft het dier geen essenti-kunsten vooral verwarring. ele functie meer, omdat vrijwel alles wat een dier kan is overgenomen door machines. De dieren worden gemarginaliseerd, ze wordenAls je er op gaat letten, gereduceerd tot vermaak in dierentuinen. Alsblijken dieren belangrijk nieuws. Elke dag Onze tegenstrijdige verhouding tot dieren, ze al een rol blijven spelen in het leven van destaan er op de voorpagina van kranten wel bio-industrie aan de ene kant, schoothondjes moderne mens, dan doen ze dat als huisdier.berichten over dieren: dieren in nood, dieren aan de andere kant, ontstond in de negentiende Het heeft geen betekenis meer dat zij onsdie iets bijzonders hebben gedaan of dieren eeuw. Tot die tijd hadden we ze nodig voor kunnen observeren en dat wij daardoor uitdie een mooi plaatje opleveren in wisselende voedsel, zwaar werk, transport en voor onze eenzaamheid worden verlost. Daardoorweersomstandigheden. Dieren appelleren aan beschermende kleding. Dieren vertegenwoor- hebben we televisies. De blik is eenzijdigdiepe emoties, die te maken hebben met veilig- digden nog meer: ze waren boodschappers en geworden: wij observeren alleen hen nog maar.heid, huiselijkheid, en een zorgeloos bestaan. voorboden van veranderingen, ze hadden een En alleen al daardoor oefenen we macht overHet is zo langzamerhand een van de weinige magische functie. De mens had het dier nodig. ze uit. De meest intieme gedragingen van defuncties die dieren nog hebben in ons bestaan, Niet alleen vanwege nuttige zaken, maar ook dieren, in al hun details uitvergroot, zijn tegen-naast die van voedsel. De diepere betekenis van om hem te verlossen uit zijn eenzaamheid. woordig onderwerp van fotoseries en docu-dieren wordt vrijwel geheel overgelaten aan het De jager met zijn paard en zijn hond, de boer en mentaires. Het beste wat de mens voor ze kandomein van de beeldende kunsten. zijn koe: ze keken naar hun dieren om te begrij- doen, is ze verder maar met rust te laten, en pen wat ze wilden vertellen. Door de blik die zich concentreren op de eigen dierlijke kanten* Pauline Terreehorst (1952) is publicist en journalist. Terreehorst studeerde kunstgeschiedenis, Neerlandistiek en filosofie, is filmkenner, schreef over fotografie en lifestyle, architectuur en video. Naast haar bijdragen als journalist-columnist aan de Volkskrant en Vrij Nederland heeft ze diverse boeken gepubliceerd. Van 2005 tot 2008 was ze directeur van het Centraal Museum in Utrecht.
    • 37 4 6 1 Jan Mankes, egel, 1916 2 Sylvie Zijlmans, framed by the mob, 1994 3 Sylvie Zijlmans, De Oplichter, 1997 4 Anne Semler, zonder titel, 1996 5 Charlotte Mutsaers, la belle et la bête, 1983 6 Charlotte Dumas, Heart Shaped Hole, 20083 5 van het geconstrueerde bestaan, de zowel men- algemeen, als ook met het menselijke bestaan, DNA-onderzoek. Ook dit thema vraagt aan- selijke als dierlijke verhouding tot elkaar en tot te realiseren.’ Hij merkt op ‘Ik ben geen Mens, dacht voor het proces, voor een verhouding die de dieren om ons heen. Daarvoor is het nodig ik ben een Haas’. In 1966 richt hij een Politieke zich afspeelt in de tijd – en dus voor vormen om de fantasie te gebruiken en een positie op Partij van de dieren op. De acties van Beuys zijn van kunst die tijd als belangrijk element te zoeken waarin het mogelijk is om een gebied als een cesuur op te vatten. Niet dat hij de enige hebben, zoals performances, installaties en te verkennen tussen het menselijke en dierlijke was, maar hij radicaliseerde de positie van de films. Er is steeds meer nadruk op reeksen en in. Juist daar komt in de hedendaagse beeldende kunstenaar met betrekking tot de dieren. In de structuren. En er is een blijvende fascinatie kunst steeds meer aandacht voor. Het onder- eerste plaats vroeg hij aandacht voor het proces voor het dier als huisdier, als ‘pet’. zoek van kunstenaars, biologen en filosofen dat in deze verhouding van belang is – en dus richt zich daarbij in het bijzonder op het voor de tijd. Een a eelding volstaat niet, er moet vraagstuk van de identiteit. een betrokkenheid worden gecreëerd, en dat Het belangrijkste waar al deze kunstenaars aan- kan alleen in een afgesloten ruimte binnen een dacht voor vragen is een overgang, een nabijheid beperkte tijd, met live aanwezigheid. En hij tussen mens en dier, die al eerder in de schilder- “Mijn naam is introduceert het dier zelf, het dode dier, in de kunst was onderzocht door Francis Bacon, tien arena van de kunsten. Hij houdt het in zijn armen, jaar voordat Beuys de kunst aan de dode haas Haas” en roept daarmee heftige, a ectieve reacties verklaarde. Anderen volgen in dit spoor, uit- op. Vanaf dat moment zien we dat op meerdere eenlopend, van Mark Dion en Damien Hirst tot Vanaf de jaren zestig zien we hoe het dier momenten en door meerdere kunstenaars Steve McQueen. Hun denken loopt parallel met gebruikt wordt om de kunsten te vernieuwen, gebeuren. De actie, de performance en daarna dat van de invloedrijke Franse filosofen Deleuze waarbij veel kunstenaars ermee worstelen dat de registratie daarvan in de fotografie en de en Guattari, die – onder andere naar aanleiding het dier ‘te veel betekent’. In 1965 voert Joseph eerste videokunst, is dan de belangrijkste vorm. van een tekst van Ka a, Metamorfose, over een Beuys een performance uit met een dode haas: mens die in een insect verandert, opmerken: ‘Wie man dem toten Hasen die Kunst erklärt.’ ‘Het zelf is alleen een drempel, een deur, een Het ging Beuys erom ‘de innerlijke en spirituele Afstamming, evolutie, wordt in de decennia wording tussen twee veelvouden, waardoor energie van de dieren uit te drukken en zo daarna een tweede belangrijk thema, gevoed steeds nieuwe assemblages ontstaan.’ een analogie met het creatieve bestaan in het door de ontdekking en de successen van het De kern hiervan is het kijken naar het ‘ding’ dier, het ‘spiegelen’ aan het dier, waar we inmiddels zoveel technieken voor hebben. Het Historisch Museum Arnhem presenteerde begin dit jaar ‘ZOO OP ZOLDER – dieren in de kunst’. De tentoon- Het dier verzet zich tegen interpretatie. Het stelling is een selectie uit de collecties van het Historisch Museum Arnhem en het Museum voor Moderne Kunst. is er gewoon, als feit. De bij dit artikel geplaatste beelden – met uitzondering van het werk van Charlotte Dumas – zijn afkomstig van deze tentoonstelling waarin een mix van ‘oud’ en ‘nieuw’ laat zien hoe kunstenaars in de loop der tijd steeds op andere wijze het dier hebben weergegeven.
    • 38 OORSPRONG Tekst: Andrea Bosman* | Beeld: Marc Baars, Petra Moes en Renske MoesVREDE VAN Omarming van natuur en cultuur *Andrea Bosman is journalist en eind redacteur bij het dagblad Trouw.
    • 39Schapen tijdens Week van het Landschap op Vliegbasis Soesterberg Wie in Utrecht woont of de stad of regio regelmatig bezoekt heeft het logo vast wel eens op een poster bij een voorstelling of manifestatie zien staan: Vrede van Utrecht 2013. Maar waar staat ‘Vrede van Utrecht’ precies voor?UTRECHT In 2013 is het driehonderd jaar geleden dat in Utrecht de Vrede van Utrecht werd getekend. De Stichting Vrede van Utrecht is door stad en provincie Utrecht in het leven geroepen om de viering van deze gebeurtenis voor te bereiden en dit zo te organiseren dat het kunst- en cultuur- leven in stad en regio een flinke impuls krijgt. Het verhaal van 2013, verleden en heden, is ietwat ingewik- keld en gaat zo: Op 11 april 1713 werd aan een onderhande- lingstafel in de Domstad een einde gemaakt aan een lange periode van oorlogen en conflicten in Europa en daarbuiten, waaronder de Spaanse successieoorlog en de oorlog tussen Frankrijk en Engeland om de heerschappij op het Noord- Amerikaanse continent. Dat diplomatieke proces was bijzonder, omdat vrede tot die tijd hoofdzakelijk op het slagveld tot stand kwam – als de tegenstander bloedig was verslagen. Volgens de Stichting Vrede van Utrecht waren Voorstelling Wellkommen van dAmor in de tuinen van Kasteel de Haar in Haarzuilens 2009 het met name de kunst- en cultuuruitingen waarmee de anderhalf jaar durende onderhandelingen werden omlijst die voor een goede stemming zorgden, en dus de vrede bevorderden. En dát is de reden om Utrecht ook nu als stad “Ambities van de van dialoog, kennis en cultuur op de kaart te zetten. Voor wie snel zijn historische kennis over die onderhandelingen kunstenaars staan wil bijspijkeren: het Utrechtse productiebureau il Luster maakte een prachtig animatiefilmpje waarin de achtergron- soms haaks op de den van de Vrede van Utrecht overzichtelijk en aanstekelijk worden verbeeld. De goede stemming aan de onderhande- belangen van de lingstafel wordt in de animatie overigens aan hele specifieke cultuurvormen – de cafétafel, drank en hoeren – toege- natuurbeheerders” schreven. (Het filmpje is te vinden op youtube.com/user/ vredevanutrecht.) dat spannende, nieuwe natuur- en recreatiegebied midden op de Utrechtse Heuvelrug, dat grotendeels nog heringericht en ontsloten moet worden: de Vliegbasis Soesterberg. Met een kunst en cultuurprogramma waarin thema’s als Er zijn plannen om daar in september 2013 een tiendaags ‘respect’, ‘dialoog’, ‘kennis’ en ‘kracht van cultuur’ door- festival te organiseren. Maar ook de komende twee jaar klinken werkt de Stichting Vrede van Utrecht – met veel gaat, als opmaat naar 2013, op de vliegbasis al het nodige partners – naar het jubileumjaar 2013 toe. Niet alleen in de gebeuren. stad Utrecht, maar uiteraard ook in de buitengebieden. GRNVLD bracht met de projectleider Erfgoedlocaties van Met educatieve projecten, beeldende kunst, muziek, opera de Vrede van Utrecht, Petra Moes, alvast een bezoek aan en theater op bijzondere erfgoedlocaties zoals de forten van deze weemoedige plek, waar de ambities van de kunste- de Nieuwe Hollandse Waterlinie en kastelen als De Haar, naars soms haaks staan op de belangen van de natuur- Amerongen, Zeist en Groeneveld. Tevens is gekozen voor beheerders.
    • 40 OORSPRONG Voorstelling Wellkommen van dAmor in de tuinen van Kasteel de Haar in Haarzuilens 2009 culturele activiteiten staat op gespannen voet met het ‘Kijk een buizerd! Altijd als ik hier ben, is het wachten op beschermen van de natuur die de afgelopen decennia op het eerste bijzondere dier, een roofvogel, een vos, een ree.’ het terrein is ontstaan. Petra Moes, projectleider Erfgoedlocaties van de Vrede van Utrecht, manoeuvreert haar auto over het grondgebied van Vliegbasis Soesterberg. We rijden langs stoere betonnen ‘Ik kom zelf uit de festivalwereld, en iedereen uit de kunst- shelters waarin voorheen de straaljagers geparkeerd stonden sector die hier komt ziet als eerste natuurlijk een groot en waar nu schapen in huizen, langs kerosineopslagplaatsen, meerdaags festival voor zich waar het publiek kan kampe- langs deels overwoekerde opslagbunkers voor munitie ren met alles erop en eraan. Dat kan dus niet, en men reali- van dik beton met enorme stalen deuren, puinresten van seert zich dat ook gelukkig vrij snel. Dit is een bijzonder gebouwen die inmiddels zijn afgebroken, langs vergeten gebied met een bijzondere vegetatie en veel dieren die tennisbanen met roestige hekken eromheen. gewend zijn aan de rust die ze hier jaren hadden. Neem Het is een koude januari ochtend met alle soorten weer: het schrale grasland langs de startbanen. Het werd nooit hagel, regen, donkere wolken. Even later trekt de lucht open betreden en één keer per jaar gemaaid, en vormt de ideale en baden de naaldbomen in zilvergrijs zonlicht. Nu staan we vegetatie voor de veldleeuwerik en andere vogels, die verder op een voormalige patrouilleheuvel met fantastisch weids niet veel voorkomen in Nederland. Dus kun je geen publiek uitzicht over het glinsterende asfalt van de startbanen. op dat gras toelaten.’ “Kunst kan het Bij de herinrichting van de 360 hectare grote vliegbasis zijn veel partijen betrokken: bewoners en gemeentebesturen verhaal vertellen van Zeist en Soest, de provincie Utrecht als eigenaar, stich- ting Het Utrechts Landschap als toekomstig beheerder, van de plek waar de zweefvliegclub, Defensie, dat er een nieuw groot militair museum bouwt en er ook nog kantoren en opslagruimte je staat” heeft. Petra Moes: ‘Het is behoorlijk complex. Kunst kan hier minder een constante zijn dan we misschien zouden willen, behalve de beeldende kunst misschien. Juist omdat het terrein nog niet opengesteld is voor publiek Maar kunst kan juist ook het verhaal vertellen van de plek – er loopt alleen een fietsroute doorheen – spreekt de vlieg- waar je staat. Naast de feitelijke historische zaken, krijgen basis als onontgonnen speelterrein voor kunstenaars sterk beleving en ervaring van de mensen die op deze plek tot de verbeelding. Het is een weemoedige plek met een woonden en werkten een stem en een gezicht. Zo kan de rijke historie van bijna honderd jaar, verbonden vooral ook verbeelding van de kunstenaar de beleving van de bezoeker met de periode van de Koude Oorlog en de aanwezigheid verbreden. In een theatervoorstelling, gedicht, muziekstuk van Amerikaanse militairen in ons land. Dat is ook precies of in beeldende kunst.’ waarom het volgens Petra Moes zo aantrekkelijk is om hier plannen te ontwikkelen voor een kunst-, cultuur- en natuurprogramma zoals de Vrede van Utrecht dat voor ogen Inmiddels zijn we op de reusachtige kruising van de twee heeft. En het is meteen óók de reden waarom het zo complex startbanen aanbeland, een ware zee van asfalt. De langste is, want het ontsluiten van het gebied voor recreatie en en oudste startbaan van 3,5 kilometer lang blijft als erfgoedENKELE ACTIVITEITEN VAN DE VREDE VAN UTRECHT IN DE REGIO IN 20113 juni t/m 23 juli: Orfeo ed Euridice bij Paleis Soestdijk door De Utrechtse Spelen21 juni: Fête de la Musique in Houten, Bunnik en Leersum door Zimihc23 juni t/m 9 juli: The Tempest op Fort Rijnauwen door Holland OperaVanaf 2 juli: A day in the life of the castle, eerste openstelling kasteel Amerongen met eenproject van de Britse filmkunstenaar Peter Greenaway. Met filmprojecties laat hij één dag uitde geschiedenis van het kasteel en zijn bewoners, te weten 21 juni 1680, tot leven komen.10 & 11 september: Festival De Basis op de voormalige vliegbasis SoesterbergVoor meer informatie over het programma zie www.vredevanutrecht2013.nl In het dorpje De Haar tijdens project TOER i.s.m. Fort van de Verbeelding verhalen van het dorp verbeeld d.m.v. liederen en theater
    • 42 OORSPRONG WWW.VREDEVANUTRECHT2013.NL Vrede van Utrecht organiseert met culturele en maatschappelijke partners programmas in de stad Utrecht en de regio, o.a. Woerden, Gemeente Heuvelrug, Veenendaal, Zeist en Soest. De viering van Vrede van Utrecht 2013 staat niet op zich, in 2018 wil Utrecht Culturele Hoofdstad van Europa zijn. De Vrede van Utrecht is gevraagd om deze nominatie in goede banen te leiden. Vrede van Utrecht en Utrecht 2018 zijn initiatieven van gemeente en provincie. Zie ook www.vredevanutrecht2013.nlVliegbasis Soesterberg tijdens Week van het Landschap 2010 liggen. Petra Moes: ‘De betrokken partijen hebben vier loca- straaljagers. In een andere shelter wordt met film- en ties op het terrein als cultuurplaats aangewezen waar we geluidsimpressies de sfeer van oorlogsgeweld gecreëerd,’ activiteiten kunnen ontwikkelen die aan de voorwaarden vertelt Petra Moes. ‘Daarnaast zullen tijdens het festival van het beheerplan voldoen. Deze kruising is zo’n plek, in september ook tijdelijke werken te zien zijn.’ hier kunnen we één keer per jaar een grootschalig festival organiseren. Het duurt nog even, maar we hopen dat in september 2013 Een belangrijke peiler voor het programma is de samen- zich hier een van de spektakelstukken van de Vrede van werking met jonge kunstenaars die op de vliegbasis zelf hun Utrecht ontvouwt. Regisseur Jos Thie van theatergezel- inspiratie zoeken. ‘We zullen hier nooit zomaar een voor- schap De Utrechtse Spelen wil de voorstelling Faustus stelling programmeren,’ zegt Petra Moes. ‘We willen alleen maken, speciaal voor deze plek, die hij meteen met grootse maar projecten die speciaal voor deze plek zijn gemaakt of thema’s associeerde.’ het verhaal van hier vertellen. Dit jaar werken we samen met de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU) en de toneelacademie Maastricht.’ Als alles goed gaat, wordt al dit najaar onder de titel Ook bij dit project keert die spanning tussen cultuur en ‘De Basis’ een eerste tweedaagse editie van het festival natuur weer terug. ‘Eigenlijk zou je willen zeggen: hier is gehouden met een programma voor een breed publiek: de vliegbasis, ga je gang! Maar dat kan dus niet. We hebben van jong tot oud, van lokaal tot internationaal, met cultuur nu een aantal plekken aangewezen waar ze uit mogen en natuur. kiezen. Straks bij de uitwerking gaan we in overleg met Bij het maken van het programma werkt de Vrede van Het Utrechts Landschap bekijken wat er allemaal wel of Utrecht nauw samen met het Centrum Beeldende Kunst niet kan: waarschijnlijk geen toegang na zonsondergang Utrecht. Zij maakten een plan voor een aantal werken voor bijvoorbeeld, niet met versterkt geluid, geen kunstlicht. een vaste collectie in de karakteristieke bouwwerken op de Allemaal dingen die je als theatermaker best graag wilt. vliegbasis. ‘Eén van die plannen betreft een minimuseum, Maar dat is niet erg, het is ook juist mooi om te kijken waar een museaal café met de sfeer van een o ciersmess met cultuur en natuur elkaar wél kunnen omarmen.’ volle asbakken, oude foto’s en het geluid van overvliegende
    • DE SCHUTTING 43 In nummer 3 vroegen wij u: “U bent van duurzaam, maar de portemonnee is niet onuitputtelijk. Wat zijn dan uw keuzes? Biologisch vlees en biologische melk. Maar ‘gewone’ groente? Groente uit eigen tuin? Minder met vakantie? “Minder vlees, beter Laat het weten…” Hieronder een greep uit de discussie die op www.kasteelgroeneveld.nl wordt gevoerd. vlees, bewust omgaan met de afvalstroom, niet zomaar “Ik ben tien jaar ouder dan mijn vrouw en nog veel ouder dan mijn kinderen, dus mijn eigen een vliegvakantie, auto duurzaamheid is noodzaak. op gas en blij zijn met wat Ik loop en fiets veel. Door al dat bewegen verandert de omgeving biedt.” mijn eetpatroon. Ik heb minder trek in zwaar eten, Irene Smook, Baarn zoals vlees. Aan vakantie heb ik ook nauwelijks behoefte, want fietsen en vooral lopen ontspant “Hoezo, uw portemonnee enorm. Een groot of duur huis dat veel energie verslindt wil ik niet, want dan ben ik zover van mijn vrouw en kinderen. Dat is dus duurzaamheid. Net zo gemakkelijk.” is niet onuitputtelijk? S. Huizinga, Houten Het is een groot misverstand dat duurzaam leven ook duur is. Vaker de fiets of de benenwagen nemen kost niks. De verwar- “ We hebben in het ming een graadje lager en hele huis gloeilampen dan maar een dikke trui aan, vervangen door minder vliegvakanties, minder spaarlampen. elektronica in huis, het zijn allemaal besparingen.” En ik let er heel goed op dat het licht nergens Jan Geraards, Delft onnodig brandt.” “Consequent duurzaam leven is nog een heel ding, Ineke Brouwer, Soest mij lijkt lukt het niet. Mijn keuzes maak ik intuïtief;VOOR HET VOLGENDE NUMMER VAN GRNVLD: biologisch vlees vind Knu eldieren, gebruiksdieren, jonge dieren, ik heel belangrijk.” bejaarde dieren, wilde dieren heimweedieren… E. de Vries, ’s Graveland. Heeft u een foto waarvan uw relatie met dieren het onderwerp is, stuur deze dan vóór 29 april naar grnvld@minlnv.nl
    • MMM44 Recept: Onno Kleyn | Beeld: Henrieke Goorhuis Tekst interview: Caroline van der Lee | Portretfoto: Jurjen Drenth Ingrediënten (voor 4 personen): 2 tenen knoflook 1 citroen, liefst biologisch 1 handvol peterselie, krul of plat 1,5 dl olijfolie extra vergine + 5 eetlepels 1 mespunt chilipoeder 4 mootjes kabeljauwfilet van de rug van elk 80 gram 1 blik kikkererwten (400 ml) 1 theelepeltje gemalen komijn ( + 1. Knijp een te B oen de citr en knofloo oen schoon ): k fijn met d e knijper. 1. ( Leg de vis in een oven ): schaal en ze hij niet biolo onder de kr de oven. Zet t hem in gisch is. Ras aan als die aan op geen wit m p de schil d luchtoven) 100 graden un; er mag of 120 grad 2. eekomen. en (andere (hete- voorver war oven), zond 2. Was de pet men. L aat er erselie niet 25 minuten aan zit. Snijd als er niet ec Plet de twee garen. hem grof en ht aarde de teen kn beker van d doe hem in hem zachtj oflook en b e staafmixer de es in 2 eetl ak even tot de met de 1,5 dl goudgeel kl epels olijfo peterselie g olie. Draai eurt. Gooi lie tot hij epureerd is kikkerer w te de knofloo olie, maar an (er is te veel n uitlekken k weg. L aa ders pak t d maar bewaa t de de helft van e staafmixer Doe ze met r het vocht. de olie apar niet). Houd 2 eetlepels met de citr t en meng d en verwar m van hun vo cht in de pan 3. e andere hel 3. oenrasp, ch ft zachtjes. ilipeper en kn Draai na de Zou t de mo oflook. 25 minuten otjes vis en de oven uit een bord do wentel ze d ziet er niet . De vis or de citroen aarna in gebakken o olie. Dek af -chili-knofl gaar is hij to f gegaard u met folie en ook- ch. Stamp it, maar de koelkast mar ineer 1/ stamper to de kikkerer . 2 tot 1 uur in t een stam w ten met ee rende 3 eetl ppotje. Voeg n epels olijfo de reste- hun achterg lie toe en n ehouden vo et zo veel va de komijn d cht als nod n oor en proef ig is. Meng , misschien er peper nodig is er zout o 4. . f Leg op elk bord wat st aan een mo amppot, daa otje vis, en r tegen- van de ach druppel er tergehoud wat mar inade d en peter se us!) omhee lieolie (niet n. de KOKEN MET CULI’S In 2011 verzorgt Grand Café Groeneveld in samenwerking met de Spinazie Academie een serie maandelijkse lunches met culinaire schrijvers. Kosten deelname € 25,– voor volwassenen en € 12,50 voor kinderen tot 12 jaar. Kijk voor meer informatie op www.kasteelgroeneveld.nl
    • Onno Kleyn (1957) schrijft voor vele bladen over eten en wijn 45 en verzorgt wekelijks twee rubrieken in de Volkskrant. Daarnaast heeft hij meer dan dertig boeken op zijn naam staan. De strategie van de Bruine Bonen Bende Een scherp pennetje, humor en vakkennis, zo omschrijven Veel mensen vinden de smaak van bonen droog. collegas culinair journalist Onno Kleyn. Meer dan dertig ‘Om lekker te zijn hebben bonen vet nodig. Dat maakt bonen- boeken schreef hij al, over wijn, de keukens van Frankrijk, gerechten niet ongezond. Alles gaat om de verhoudingen. Italië en Spanje. Maar het meest bekend is hij vanwege zijn Bovendien, bonen bevatten langzame koolhydraten. vaste rubrieken in de Volkskrant, waarin hij zich niet zelden Dat compenseert dan weer.’ opwerpt als warm pleitbezorger van de peulvrucht. Hoe kan dat imago van de boon worden verbeterd? Je bent betrokken bij De Bruine Bonen Bende, een initiatief ‘De Bruine Bonen Bende volgt de strategie om bonen sjiek om de peulvrucht te promoten. Wat heb je met peulvruchten? te maken, ze te associëren met romantiek en historie en ze ‘Peulvruchten zijn een zegen voor de Hollandse mens. te gebruiken in exotische recepten. Favada of cassoulet klinkt Kijk, ik ben van de ‘afdeling lekker’ en juist die melige smaak gelijk al heel anders dan bruine bonensoep. Wij willen van peulvruchten is zo heerlijk. Ik heb een tijdje in Toscane niet alleen de traditionele Nederlandse bonengerechten gewoond. De bewoners van die streek worden nog altijd promoten, maar juist ook aansluiten bij nieuwe trends en bonenvreters genoemd. Je hebt daar de heerlijkste bonen- buitenlandse tradities. schotels. Maar ook op andere plekken waar ik op de wereld In mijn stukjes in de krant besteed ik regelmatig aandacht kwam, heb ik altijd de peulvrucht opgezocht. aan peulvruchten. Ook zal de Bruine Bonen Bende lezingen Daarnaast voel ik me als journalist ook verantwoordelijk om en workshops organiseren en blijven we collega’s van de pers de mens op het juiste voedingspad te brengen. Peulvruchten bestoken om de peulvrucht op de agenda te zetten en om zijn duurzaam. De meeste peulvruchten komen van om de enthousiasme voor dit product te tonen. En we gaan de indus- hoek. In Nederland worden vele soorten bonen geteeld. trie benaderen om ons te steunen. We hebben een lange Maar ook als ze van ver(der) weg komen zorgt het vervoer weg te gaan, maar ik ben al blij als er wat meer aandacht voor over het algemeen niet voor veel vervuiling. de boon komt.’ Bonen zijn robuuste planten. Ook niet-biologische bonen vragen weinig bestrijdingsmiddelen. En tot slot zijn peul- Wat verdient voorkeur: verse bonen of gedroogd? vruchten gezond, ze bevatten veel eiwit en vezels en zijn ‘Beide! Uit de diepvries zijn ze overigens ook heel lekker. En bijvoorbeeld een fantastische vleesvervanger.’ ik heb ook niets tegen blik of pot. Verse peulvruchten smaken wel heel ánders dan wanneer ze gedroogd zijn. Verse bonen Waarom eten we zo weinig peulvruchten? zijn heerlijk, maar het doppen vergt wel tijd en ‘Peulvruchten gaan gebukt onder een slecht imago. Dat is niet van een grote zak verse bonen houd je uiteinde- alleen zo in Nederland, maar dat geldt wereldwijd en dat is al lijk niet veel over. Maar bonen of erwten doppen zo sinds de oudheid. De reden daarvoor is dat erwten en bonen is een uiterst aangenaam ritueel, dat moet goedkoop zijn en niet schaars. En dus vinden we ze niet chic. je echt doen in ‘het seizoen’. Voor Omdat bonen goedkoop zijn, worden ze met name gegeten gedroogde bonen zijn ook heerlijke door lager opgeleiden. Die eten ze dan vooral als groente, recepten. Raasdonders bijvoor- bijvoorbeeld witte bonen in tomatensaus. En studenten eten beeld moet je van gedroogde chili con carne. Verder komen er weinig bonen op tafel.’ bonen maken.’** Henrieke Goorhuis (1990) is een autodidact op het gebied van tekenen en animatie. Ondanks haar jonge leeftijd heeft ze al aardig wat publicaties op haar naam staan onder andere in de Donald Duck.** Jurjen Drenth (1955) fotografeert vooral landschappen. Zijn werk is bij een breed internationaal publiek bekend.
    • 46 VERSTRIPT Tekst: Frank Jonker* | Beeld: Arjan Wilschut** © Comic HouseEen verhaal uit India
    • 47* Frank Jonker (1965) is auteur van stripscenario’s en korte ** Arjan Wilschut (1971) begon als animator. Hij woonde en verhalen. Zijn verhalen verschijnen onder andere in de Donald werkte vijf jaar in Cardiff. In Londen werkte hij onder andere Duck, het meidenblad Tina, de Penny en het Vlaamse jeugd- voor Michael Dudok de Wit aan diens Oscar winnende korte tijdschrift Zonnestraal. Sinds 2003 is hij de scenarist van film Vader en dochter. Terug in Nederland werkt hij als de Bob Evers-strips naar de boeken van Willy van der Heide. animator en illustrator/designer en schrijft hij kinderboeken.
    • 48 VERBOUWINGSFEUILLETON Tekst: Willemijn van Benthem Beeld: Studio Kastemans, Bureau Jonkman Klinkhamer en Rutger PaetsKasteel Groeneveld gaateen grondige renovatietegemoet. Zakelijk leiderHerma de Heer van hetkasteel vertelt alles overde beslissing, de historie,het proces en de toekomst.Door alle werkzaamhedenzal het kasteel vanmaart 2011 tot maart 2012gesloten zijn.LUISTEREN EN IN OUDELUISTER HERSTELLENWat maakt Kasteel Groeneveld zo’n bijzonder hebben gegeven. Die renovatie was prachtig begonnen we erover na te denken, vier jaarkasteel? ‘Kasteel Groeneveld is een buitenplaats gedaan.’ geleden werd het besluit genomen door te gaanuit de achttiende eeuw, ooit gebouwd door de met de plannen. We zijn op zoek gegaan naarrijke, Franse koopman Mamuchet. Nederland had Maar toch is het tijd voor een nieuwe aanpak? goede architecten die gespecialiseerd zijn inzo’n zesduizend van deze buitenplaatsen, inmid- ‘We zijn uit ons jasje gegroeid, de bezoekersaan- renovaties. Royal Haskoning, het ministerie vandels zijn daar nog maar vijfhonderd van over. tallen zijn vele malen groter dan in de jaren tachtig. Economie, Landbouw en Innovatie en het kasteelDe grond is natuurlijk veel duurder geworden, We komen gewoon niet meer weg met de ruimte zelf begeleiden het proces.’het onderhoud van de gebouwen ook en daarnaast die we nu hebben. Daarnaast willen we de logistiekis door stadsuitbreiding veel verloren gegaan.’ van het pand aanpakken, om het voor de bezoekers Wat is belangrijk tijdens dit renovatieproces? gemakkelijker te maken. Nu hebben we 60.000 tot ‘Communicatie is cruciaal en goed overleg essenti-Je klinkt heel trots, als je over het kasteel praat. 80.000 bezoekers per jaar, we gaan naar 100.000 eel. En luisteren, ook dat is van groot belang.‘Maar het is ook geen doods museum, het is een bezoekers.’ Omdat je met diverse partijen te maken hebt, islevend gebouw met een toekomst. Het is onderdeel het een kwestie van geven en nemen, daar ontkomvan een ministerie dat constant vooruitziet. En Wat zijn veranderingen die worden doorgevoerd? je niet aan. Het is mensenwerk. En alleen alshet is natuurlijk een prachtige plek. Als dadelijk alle ‘Alle medewerkers komen centraal in een bijge- je goed luistert, als je openstaat voor anderepaarse krokussen bloeien, weet je niet wat je ziet.’ bouw te zitten, de horeca wordt verplaatst en meningen, haal je het beste uit de situatie.’ de antieke keuken wordt in oude luister hersteld.Is de buitenplaats al eens eerder gerenoveerd? Bezoekers kunnen dadelijk overal lopen. Het is Het is ook best spannend zo’n renovatie. Wat‘In de vorige eeuw is het gebouw van 1978 tot 1982 sowieso geen gebouw waar je achter koordjes staat voorop in dit project? ‘Er mag niet gemorreldgerestaureerd – maar alleen aan de buitenkant. moet blijven. Het kasteel wordt gebruikt voor worden aan de uitstraling van het gebouw. Het isVoor die tijd was het kasteel in vervallen staat, debatten, concerten en educatieve doeleinden. cultureel erfgoed en daar moeten we zorgvuldigdoor de vele verschillende eigenaren die het En daar is na de renovatie nog meer ruimte voor.’ mee omgaan. Daarnaast is het voor de gebruikerbewoond hebben. Zo was het in de jaren zestig van belang dat hij een groot gedeelte van deeen ontmoetingsplek voor de intellectuele bohé- Wanneer kwam het idee om het geheel te renoveren? functionaliteit terugziet. Het moet een verbeteringmiens van Amsterdam die hier nogal wat feesten ‘We zijn al een tijdje bezig. Zeven jaar geleden zijn.’
    • GROENEVELD INFO 49 GROENEVELD INFOArtist impressions van het souterrain en de voorgevel JAARTHEMA: DIER & MENS Kasteel Groeneveld en Natuurmuseum Brabant realise- ren in 2011 een gezamenlijk project over de relatie tussen dier en mens. Om een publieke discussie te bevorderen over dit onderwerp worden een tentoonstelling in het Natuurmuseum Brabant, een aangepast educatiepro- gramma en debatten verzorgd. 26|06 DEBATTEN ‘Ik lust je rauw’ 26 mei, 19.30 uur, Rode Hoed, Amsterdam Aan de ene kant wordt het dier tot ding gemaakt, verstopt in produc- tieprocessen waar mensen vaak liever niet mee geconfronteerd willen worden. Aan de andere kant wordt het dier vermenselijkt, leidend tot de wens van een ‘humane’ behandeling van dieren. Het comparti- mentsdenken ligt aan de basis van veel spanning en verschillende visies op de relatie mens-dier. In dit debat wordt onderzocht wat de psychologie en sociologie te zeggen hebben over de relatie mens-dier. Educatieve programma’s tijdens de renovatie Van 1 maart 2011 tot en met 1 maart 2012 zijn alleen de buitenprogramma’s beschikbaar, soms in aangepaste vorm. Tijdens de renovatie zijn de programma’s gratis en zijn scholen welkom op dinsdag, woensdag of donderdag.Vanaf 1 maart 2011 is het kasteel gesloten voorparticuliere bezoekers.De website www.kasteelgroeneveld.nl houdt Culinaire lezingen en lunches zondagmiddagu op de hoogte van de actuele ontwikkelingen,programma’s en debatten. Grand Café Groeneveld organiseert samen met wetenschapsjournalist Lizet Kruy culinaire lunches in Kasteel Groeneveld. Het thema Dier & Mens verbindt de programmering van de bijeenkomsten. De bu etten worden samengesteld, en door middel van een korte inleiding geïntroduceerd doorDan de planning. Weinig verbouwingen halen een culinair journalist.de deadline. ‘Planning is inderdaad van begin afaan een punt van aandacht. Je hebt met een oud Voorlopig programmagebouw te maken, dus niet alles is te voorzien. ZO. 7 AUG. Karin Luyten (Koken met Karin) Deelnamekosten € 25,–Maar we houden dat goed in de gaten.’ ZO. 4 SEP. Pay-Uun Hiu (Volkskeuken) voor volwassenen en € 12,50 ZO. 2 OKT. Lizet Kruy (Spinazieacademie) voor kinderen tot 12 jaar.Zijn jullie nu al bezig met de heropening? ‘We ZO. 6 NOV. Nadia Zeraouli en Merijn Tol Reserveren:zullen onze bezoekers op alle mogelijke manieren (Cookbook Arabia en Bismillah Arabia) reserveringsbureau@minlnv.nlinformeren. Het is geweldig om te zien hoe je een ZO. 4 DEC. Marjan Ippel (Talkin’food) tel. 035-5480994gebouw klaar kunt maken voor de komende jaren.Het is een creatief proces, maar ook maatschap-pelijk en technisch gezien zeer uitdagend.En stiekem hopen we nog op een antieke vondst Tentoonstelling Dier of ding? 30|06te stuiten… dat zou het helemaal af maken!’ vanaf 30 juni, Natuurmuseum Brabant, TilburgHoe groot is het budget van de verbouwing? Een goed begrip van onze cultuurhistorische omgang met dieren is belangrijk‘Dat is geen geheim, we hebben vijf miljoen om inzicht in de huidige ontwikkelingen te krijgen. In de tentoonstelling wordteuro te besteden. En dat kan ook.’ verkend in welke richting de relatie mens-dier zich vanuit dit perspectief zal ontwikkelen.
    • 50 IN HET VOLGENDE NUMMER: nr.06 ‘ DIER EN MENS’ VAN DOMESTICATIE TOT MELKKARAVANEN TOT KOEIENTUINEN MET IN NR. 06 ONDER MEER: Jan Staman – directeur dubbelinterview met Rathenau instituut – en Maarten Doorman – filosoof – over wetenschap en techniek versus romantiek in de veehouderij; een reportage over het fenomeen koeientuinen, met het binnen=buiten principe; ‘Domesticatie’, een essay door Frans Ellenbroek; Aziz Bekkaoui in ‘Mijn Landschap’ over melk (die door alle culturen stroomt); John Huige over expertise-netwerk ASOM en het ONT-poldermodel; een speciaal voor GRNVLD geschreven bericht van A.L. Snijders, de grootste meester van het zeer kleine verhaal; in MMM: koken-met-Karin Luyten. Het jaarthema ‘dier en mens’ van kasteel Groeneveld is komend jaar prominent aanwezig in GRNVLD. 05 2011 MAGAZINE OVER HET VERBINDEN VAN STAD EN LAND Word abonnee! € 25,–! Voor slechts IN DIT NUMMER Nature morte PAU L I N E T E R R E E H O R S T Als abonnee krijgt u GRNVLD, magazine over het verbinden van stad en land, Bruine Bonen Bende ONNO KLEYN vier keer per jaar toegestuurd. Weg van vlees PAU L S C H N A B E L Daarnaast: als abonnee bent u automatisch donateur van de Stichting Kasteel EN VERDER MET Gerrie Hondius Groeneveld. Als donateur A.L. Snijders ‘ Want dieren zijn Wouter Tulp precies als mensen…’ Abonnee worden kan op drie manieren: aan Stichting Kasteel Groeneveld, Antwoordnummer 586, 3740 VB Baarn, een postzegel is niet nodig @kasteelgroeneveld.nl
    • Vraag honderd Nederlanders wat een buitenplaats is en misschien geeft één persoon het juiste antwoord. Hoe komt het dat buitenplaatsen bij het grote publiek zo onbekend zijn? En dat, terwijl buitenplaatsen tot één van de vijftig vensters van de Canon van de Nederlandse Geschiedenis behoren? Kunsthistoricus René W.Chr. Dessing heeft het initiatief genomen tot Het jaar van de Buitenplaats 2012. De bedoeling is om buitenplaatsen in het zonlicht te zetten door het organiseren van activiteiten, tentoonstellingen, bezoeken, en publicaties voor een breed publiek. Een vraaggesprek met initiatiefnemer René W. Chr. Dessing. Door drs Hanneke van Rooijen.Waarom bent u zo gefascineerd landse geschiedenis. Door deze Historische Buitenplaatsen 2012geraakt door het fenomeen bui­ onbekendheid is het niet vreemd opgericht. Door genereuze giftentenplaats? dat er weinig maatschappelijke kon Mirjam Blott bij ons beginnen.“Dat heeft meerdere redenen. belangstelling of politieke steun Zij organiseerde als projectleider inUiteraard voedt het zelf bewonen bestaat voor het behoud van dit 2008 al het succesvolle themajaarvan Het Huis te Manpad mij voor markante type cultureel erfgoed. van het Religieus Erfgoed. Watdit onderwerp. Bijzonder vond ik En hier geldt: onbekend, maakt wij met ons themajaar voor ogente merken dat ik nooit precies het onbemind. Daarnaast heb ik als hebben is het aanzwengelen van!"#$%&()%*+#%,$-$%&..#*./01% oud­adviseur van de stichting tot een dialoog tussen verschillendeIk had nooit de onderlinge ver­ behoud van Particuliere Histori­ culturen en disciplines met alsbanden gezien, laat staan dat ik sche Buitenplaatsen begrepen insteek het behoud van het cul­begreep dat het een manier van dat er bij veel eigenaren grote tureel erfgoed dat met de histori­leven was die zeer gangbaar was !#+#234$%-./5$#%4$*$#%,../%)$­ sche buitenplaatsen samenhangt.in voorbije eeuwen. Nu adviseer ik rugtrekkende overheden, veran­ Het bestuur en de werkgroepbuitenplaatsen en landgoederen. derde subsidieregelen en wets­ kennen vertegenwoordigers vanVanwege dit werk ben ik feite­ wijzigingen. Dat maakt dat hun ministeries, particuliere en instituti­lijk alles gaan lezen aangaande wereld in beweging is en dat de onele eigenaren, musea, kastelenBuitenplaatsen en werd mij duide­ zorgen rond de instandhouding en natuurorganisaties. Publicaties,lijker welke belangrijke positie de toenemen. Het vergt veel van tentoonstellingen, excursies, eenBuitenplaatsen in onze geschie­ eigenaren om een buitenplaats in wetenschappelijk congres en an­denis innemen. De historische stand te houden. Deze aspecten, dere activiteiten staan op stapelsamenhang met het koopman­ de maatschappelijke onwetend­ om dit geweldig mooie erfgoedschap, het bestuurlijke kader, de heid rondom het fenomeen bui­ breder onder de aandacht testad Amsterdam, de vormgeving tenplaats en de inspanningen van brengen. Meer informatie isvan ons land, alsmede de adel­ de eigenaar om de buitenplaats te vinden op onze sitelijke structuren in delen van het te behouden, deden mij besluiten www.buitenplaatsen2012.nlplatteland, alles was nauw met deze schat aan cultureel erfgoedelkaar verbonden. Hierbij spelen bij een breed publiek onder de Het interview verscheen eerder inbuitenplaatsen een hoofdrol en let aandacht te brengen. Artifex magazinewel: ooit telde ons land duizendenbuitenplaatsen. Iedere voorname Wat staat ons te wachten in 2012?familie bezat er wel één; soms zelfs “Het themajaar is vooral bedoeldmeerdere.” om meer mensen kennis te la­ ten maken met het fenomeenWaarom een speciaal jaar gewijd buitenplaats. Veel buitenplaat­aan de historische buitenplaats? sen zijn in het kader van de Na­“Het idee om 2012 uit te roepen tuurschoonwet (NSW) geheel oftot Jaar van de Historische Buiten­ gedeeltelijk toegankelijk. Ook nuplaats ontstond nadat ik opmerkte valt er op de ons resterende 500 foto: Esther Quelledat veel Nederlanders niet goed historische buitenplaatsen veel teweten of zelfs onbekend is wat genieten, als bezoeker maar ookhistorische buitenplaatsen zijn en als vrijwilliger door een steentje bijwelke band zij hebben met talrijke te dragen. Om dit te bewerkstel­onderwerpen uit onze vader­ ligen is de Stichting Themajaar [ ]
    • Kasteel Groeneveld, buitenplaats voor stad en land, van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie wil de stad en het (platte)land opnieuw met elkaar verbinden. Dit varken wil een ever zwijn. Zijn, bedoel ik. Of zoiets. Een varken vindt hij zo banaal.Varkens zijn we allemaal, Vindt hij. Hij vindt zijn kleur niet leuk. Roos is frivool en geeft ons jeuk, Vindt hij. Hij is een echte strever:In zijn hart klopt er een ever. Zwijn, bedoel ik. Of zoiets. Nu loopt hij door het woud en huilt En zoekt en zoekt en ander varken In wiens hart ook een ever schuilt. Nora Eeckels Uit Dit varken wil een ever zwijn Uitgeverij Atlas