Hispania Romana
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Hispania Romana

on

  • 3,027 views

Hipania Romana: Erromatarren Hispaniako eragina. Santillana liburutik egokitua eta euskeratua.

Hipania Romana: Erromatarren Hispaniako eragina. Santillana liburutik egokitua eta euskeratua.

Statistics

Views

Total Views
3,027
Views on SlideShare
2,996
Embed Views
31

Actions

Likes
1
Downloads
37
Comments
0

4 Embeds 31

http://www.slideshare.net 13
http://erromanoak.blogspot.com 13
http://erromanoak.blogspot.com.es 4
http://www.health.medicbd.com 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft PowerPoint

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Hispania Romana Hispania Romana Presentation Transcript

  • HISPANIA ROMANA IES ARRASATE BHI LINGUAE LATINAE DEPARTAMENTUM ramon osinaga
  • INDEX
    • I. Introito
    • II. Hispania ante Romanos
    • III. Romani in Hispania
    • IV. Hispaniae Romanitatio
    • V. Hispani praeclari in Roma.
    • VI. Romani in Vasconum terris
    • VII. Bibliographia
  • I. Introito
    • Erromatarrak K.a. III. Mendeko bukaeran Hispania konkistatzen hasi ziren, Bigarren Gerrate Punikoa zela medio (K.a. 219-202).
    • K.o. V. Mendeko erdirarte egon ziren.
    • “ Hispania Romana ”, “ Erromatar aroa ” “ Romanizazioko aroa ” aro honi deitzen diogu.
    • Hasieran “ bi probintzitan ” banaturik zegoen, Augustoren aurretik “ hirutan ” eta Behe Inperioan “ bost ” probintzi ziren.
    • Erromako historiaren parte bat Hispanian garatzen da eta gainera hispaniarrek erromatar historian parte aktiboki hartu zuten. Hasieran menperatu bezala, gero hiritar bezala eta este batzuk kultura edo politika eragile bezala: Seneka, Martzial, Trajano, Adrinao, Teodosio...
    • Erromatarren “ menperatu guztiekiko” kanpoko politika bera zela kontuan izanda, oso interesgarri iruditzen zaigu puntu garrantzitsuenak aurkeztea.
    • Zazpi mende nahikotxo dira aztarna batzuk lagatzeko ; nolakoak diren, onak, txarrak... oso subjetiboa iruditzen zaigunez, autore gehienek aipatzen dutenak aipatuko ditugu:
    • HISPANIA
    • III K.a.
  • Erromatar aztarnak
    • Etxebizitzak : unifamiliarrak (domus), egun “adosados”, pisutakoak (insulae), landakoak (villa)...
    • Bideak : egungo errepide askok erromatarren “viae” jarraitzen dituzte...
    • “ Mapa económico ” delakoa zonaldeka: mehatzak, zerealak, olibondoak, ardokoak,...
    • Hizkuntz ofizialak , Euskara kenduta.
    • Gehienengo erligioa eta bere eragina: kristautasuna ...
    • Familiako egitura ...
  • Domus
  • Villae
  • Hispaniae Viae
  • Tabula Ae conomica
  • II. Hispania ante Romanos
    • Hasi baino lehenago, Hispania bere inguruan kokatu behar dugu, hau da, Mediterraneoan.
    • Mediterraneoan bi zati oso garbi agertzen ziren, beraien artean oso desberdidurik eta beraien artean ea-ea inkomunikaturik.
  • Ekialdeko partea
    • Greziar munduari lotuta Alejandro Magnori esker (K.a 335-323). Hizkuntza eta kulturan baturik, baina politikoki sakabanaturik: Egipto, Asia Txikia, Mazedonia....
    • Kulturalki “ helenismoa ” pil-pilean zegoen.
  • Mendebaldeko partea
    • Unitaterik ez zeukan ez eta ere kultural garapenik.
    • Bi potentzien tartean zegoen:
    • Erromatarrak : Italia osoan zabaldurik
    • Kartagiarrak : Mediterraneoan zabaltzen
    • Iberiko Penintsula, Frantzia eta Afrikako iparreldean herri oso ezberdinek okupatzen zituzten.
  • Bertako herriak K.a. III. M.
  • Komunikazioa / Inkomunikazioa
    • K.a. 1000 urtean Mediterraneo ekialdeko herri batzuk mendebaldeko partean bere koloniak eratu zituzten bi helburu nagusikin:
    • Produktuen elkartrukatzea
    •  etako biztanleen gehiegikeria berkokatzea.
  • Coloniae in Hispania
    • Feniziarrak : Afrikako iparraldea, Malaga, Cadiz, Balear irlak.
    • Greziarrak : Italiako hegoaldea, Sicilia (Magna Graecia), Marsella, Rosas, Ampurias eta Denia.
    • Hauek bertako biztanle eta erakundeetan eragina kultural handia izan zuten.
    • K.a.III mendetik aurrera erromatar eta kartagiarren eskutan jausi ziren .
  • Feniziarren aztarnak
  • Feniziarrak Ibizan
  • Greziar,Feniziar, Kartagiar... aztarnak
  • Greziar aztarnak
  • Hispaniae antiqui pupuli
    • Nahiz eta literario eta epigrafiko iturrietan herri asko agertu, bi multzotan bana daitezke:
  •  
  • Mediterranear jatorriko herriak Ekialdian: Iberoak
    • K.a. IV gorenen garapena izan zuten.
    • Greziar eta Feniziar eragina daukate.
    • Aberastasun iturriak: mekazaritza eta meatzaritza.
    • Ezaugarriak: hiriak oso jerarkizatuak (sozial klaseak), monarkiak , idazkera mota ezberdinak garatu zituzten , arte arloan maila oso ona lortu zuten
  • Mediterranear jatorriko herriak Hegoaldean: Oretanoak...
    • Iberiarren gertukoak baina ezberdinak.
    • Politiko eta sozial sistemak oso antzekoak zituzten.
    • Kartagiarrak heldu baino lehen K.a. V., lurraldea banaturik egon zen “ Tartesos ”
  • Indoeuropear jatorriko herriak: Erdia eta Mendebaldea
    • K.a. 1000-500 Indoeuropeoak satzen dira, batez ere “ Zeltiarrak ” Mesetan, Extremaduran eta Atlatiar zonaldean jartzen dira: Ziltiberoak , Bakkeoak , Karpetanoak eta Lusitanoak .
    • Ezaugarriak: tribalak , hiri pobreak , propietate komunak , familietako nagusien kontseiluak , idazkera propiorik gabe...
  • Indoeuropear jatorriko herriak: Iparraldea
    • Lurraldea gutxi ezaguna eta urruna: Vascones , Cantabri , Asturii eta Galaiqui .
    • Jatorria ezezaguna , indoeuropeoarra?.
    • Hizkuntzen aztarna gutxi , gurea kenduta.
    • Politika eta sozial egitura antzekoa izango zen .
    • Leku erraz babesgarretan bizi ziren “ castra ”. Etxebizitzak borobilak izaten ziren.
    • Ekonomia oso funtzezkoa : basafruituak, arrantza, ehiza eta abelzaintza gutxi garatua.
    • Aldemeneko herrikoentzako mehatxu ziren.
    • Idazkera propiorik ez zuten izan.
  • III. Romani in Hispania
    • K.a. III. Mendeko bukaeran sartu ziren, kartagiar eta erromatarren artean egindako “ Ebroko Ituna ” izan zela medio. Honen bitartez eragin zonaldeak banatu ziren : Kartagiarrentzat Ebro izango zen muga . Anibalek Sagunto hartzen du (219). Erromak Anibal zalatzen du eta urte bat beranduago Ampuriasen desenbarkatzen du.
    • Erromatarren egonaldia Hispanian horrela hasi zen , 200 urte iraun ondoren, K.a. 19 Augustok Kantabroak eta Astureak gainditu ostean bukatu zen .
  • Romani in Hispania: Pars I
    • Erromatar Kartagoaren aurka Hispanian: Bigarren Gerrate Punikoa.
    • Erromatarrek, Cneus Scipio eta Publius anaiek, Asdrubalen aurka borrokatzen dute.
    • Ebro zeharkatu eta Andaluziara sartzen dira . Kartagiarrek Erromatarrak gainditzen dituzte Castulum -en (Linares), 212 urtean.
    • 211 urtean Publius Cornelius Scipio , aurrekoaren semea, dator eta Cartago Nova hartzen du.
    • 209 urtean P.C. Scipiok kartagiar ejerzitoa garaitzen du Ilipa -n (Alcala del Río) eta Cadiz en 206 urtean.
    • Honek, kartagiarren bukaera Hispanian eta Erromatarren jarraipena suposatzen du.
  •  
  •  
  • Romani in Hispania: Pars II
    • Numanziaren suntsiketa K.a. 133
    • Hispania banaturik gelditzen da: Hispania Citerior (gertuena) eta Hispania Ulterior (urrunena). Limes , muga Cartago Nova zen. Erromatarrak biak “baketzen” saiatzen dira. Barrura sartzen dira, baina asko kostata.
    • 139 urtean, Viriato lusitaniarra akabatzen dute, eta Zeltiberiarren matxinadari aurre egin behar diote. Beraien hiriburua Numan-cia 20 urte asediatu ondoren, lortzen dute 133 urtean.
    • Limes , muga, Duero ibaia. Errepublika osoan hemen mantendu zen.
  •  
  • Romani in Hispania: Pars III
    • Usque ad Rei Publicae finem K.a. 45
    • 123-121: Balear Irlak hartzen dituzte, hala-nolako bakea sortzen da. Baina Citerior -ean lusitanoek eta zeltiberoek matxinadak egiten zituzten eta Ulterior -ean “ erromanizazio gogorra ” egin zuten: baliabideen suntsiketa, kolonien biderketak, galtzadak, latina, lagunei faboreak....
  • Principales Hispaniae civitates
  • Romani in Hispania: Pars IV
    • Kantabriar-Asturiar gerrateak K.a. 29-19
    • Res Publica bukatuta Oktabiok Hispania osoa menperatu nahi du , arraoiak:
    • Propaganda : indomitoak menperatzea
    • Administazioa : harrapaketekin bukatzea
    • Ekonomia : mehatzen aberastasuna lortzea
    • Hamar urtetan borrokatu zen oso-oso gogor, mari terraque.
  •  
  • IV. Hispaniae Romanitatio
    • Erromak konkistaturiko herrialdeek eta lurraldeek erromatar hizkuntza, kultura eta antolaketa ezberdinen, politika, administrazioa, ekonomikoa eta sozial antolaketa hain zuzen ere, jasan duten asimilazio prozesua Erromakuntza ulertzen da.
    • Honetarako gobernariek, Sizilian, Italian, Hispanian eta gero beste probintzietan frogatutako mekanismoak martxan ipintzen zituzten .
    • Arlo eta eragile desberdinak topa ditzakegu puntu honetan.
  • Arloak:
    • Politiko eta administratibo antolaketa
    • Gizartea
    • Hizkuntza
    • Kultura
    • Erlijioa
  • Politiko eta administratibo antolaketa
    • Hasieratik konkistaturiko lurraldei gobernatzeko, esplotatzeko eta integratzeko egoera administratiboa eman nahi zieten: “ provincia ”.
    • K.a. 197 Citerior eta Ulterior eratu zituzten.
    • K.a. 27 Ulterior zatitu zuten : Betica eta Lusitania et Citerior Tarraconense izatera pasatu zen.
    • III. Mendeko hasieran Caracallak Gallaecia eratu zuen eta bukaeran Dioklezianok Cartaginensea eratu zuen.
    • Momentu honetan Hispaniaae provinciae eta Mauritania “ Diocesis Hispaniarum ” bilakatu ziren.
    • Provincia bakoitzean “ gobernator” bat zegoen potere guztiekin, Senatuak izendaturik kontsulohien edo pretoreohien artean.
    • Inperioan probintziako gobernua Enperadoreen menpe zegoen eta gobernadoreak “ legati ” izaten ziren.
    • Probintziak zatitu zituzten “ conventus” - etan.
    • Magistratu ezberdinek gobernadoreari laguntzen zioten: “ cuestores , procuratores et publicani ”.
    • Erroma eredu zeukaten: “ duunviri , ediles , comitia , decuriones ” (=mini senatus)...
  • Provinciae Diocletianii temporibus
  • Gizartea
    • Probintzietara banaketa soziala eraman zuten ere. Libreak eta esklabuak , Hispanian esklabu asko egin zituzten, mehatzetan eta nekazaritzan erabiltzen zituztelarik.
    • Libreen artean bi mota zeuden: cives (hiritartasuna zeukatenak) eta peregrini (menpekoak).
    • Gero, hiritartasuna sari bezala erabiltzen hasi ziren ejerzitoan lehenengo eta gero munizipioko magistraturetan. Azkenean 212 urtean Caracallak biztanle guztiei eman zien.
    • Hiritar batzuk, batez ere Betikan, Eques , Senator , Consul izatera heldu ziren.
    • Inperioan hispaniar batzuk oso garrantzitsuak izan ziren: Seneca , Trajano , Adriano ...
    • Hiritarrak ez zirenenei , gehienak 212 urtera arte, aurretik zeuzkaten egiturak mantendu zizkieten : tribu sistema, leinuak, klaseak aberastasunen arabera...
  • Hizkuntza
    • Inperiora arte Latina ez zen generalizatu. Bertako hizkuntza edo latinaren erabilpena asko aldatzen zen, lurraldearen arabera.
    • Latina “ de voce ” ikasten zuten.
    • “ Scholae ” ez zuten eraginik ez zeudelako.
  • Kultura
    • Lurraldeka desberdintasun asko zeuden . Inperioko lehen mendean literato asko sortu ziren: Seneka , Lukano ,(Betikan); Martzial , Kintiliano (Ebro aldean), eta Inperioko azkenetan Prudentzio olerkari kristaua.
    • Hiriko eta arkitektoniko kultura zabaldu zuten penintsula osotik.
    • Hau oso nabaria da hirietako planuetan, monumentuetan eta eraikuntza publikoetan , oraindik Merida , Sagunto , Tarragona , Italica , Segobia , Lugo ... Hirietan erromatarren aztarnak topa ditzakegu .
    • Eskultura, mosaiko eta pinturan , erromatarrek oso erabiliak, batez ere dekorazioan aztarna asko gelditzen dira penintsula osoan ikus daitezke “ villa ”etan museoetan eta indusketetan .
  • Bilbilis Augusta
  • Segoviako akueduktoa
  • Medinacelliko arkua
  • Domus
  • Tarra c onis amphitheatrum
  • Erlijioa
    • Bertakoen gurtzak, erligioak, jainkoak eta debinitateak errespetatu zituzten , baina poliki poliki erromatar Jainkoak sartzen dira, batez ere jainko garrantzitsuenak: Jupiter, Juno, Minerva, Venus, Diana, Marte, Herkules ...
    • Soldatuek ekialdeko gurtzak eta jaikoak sartu zituzten ere.
    • Ofizialki Erroma Jainkosa eta Enperadorearen gurtza , arrazoi politikoengatik, oso garrantzituak ziren.
    • Kristautasuna oso goiz sartu zen. Sartzeko bideak soldatuen gurtza izan zen, gero itxuraz Afrikatik indar handia jasan zen.
    • Persekusioak ere egon ziren.
    • Teodosio kristautasuna ofiziala ezarri zuena Hispaniarra zen.
  • Eragileak
    • Hiru eragile oso-oso garrantzitsuak aipa ditzakegu:
    • “ Urbanizazioa”-ren bizkortzea
    • Ejerzitoa
    • Komunikazioen sarea
  • Urbanizazioaren bizkortzea
    • “ Urbs ”-ean bizi zirenez “ urbanoak ” ziren, hau da “ hirikoak ”. Eredu hau Inperio guztira eraman nahi zuten. Kanpoan “ koloniak ” eratzen zituztenean hiriak egiten zituzten.
    • Hispanian lehenegoa Italica izan zen gero beste batuzuk egon ziren: Emerita Augusta , Caesar Augusta , Barcino , Tarraco ...
    • Bertako hiriak ere indartu zituzten, “ municipium ” “ status ” emanez, batzutan hiritartasun eskubidea biztanlei emanez. Politika honen helburua biztanleak hirira erakartzea eta era honetan “zibilizatzea” zen.
    • Politika honetatik sortu ziren: Lerida , Huesca , Sagunto , Tortosa , Calatayud , Calahorra ....
    • Hirietan biztanleak “ integratzen ziren ”: hizkuntza, kultoak ... bereganatzen zituzten. Zerbitzu publikoak erabiltzen zituzten: ikuskizunak, termak, eskolak, asanbladak, politikan parte hartzen zuten –batzuk-...
    • Honen garrantziaren froga: hiri konzentrazioa zegoen herrialdetan Erromanizazioa gero eta sakonagoa izan zen , Andaluzian eta Mediterraneoko itsasertzean batez ere.
  • Barcino (Barcelona)
  • Ejerzitoa
    • Eragingarrien faktorea izan zen . Poterea eta kontrola suposatzen zituen. Hasieran legionarioak ziren gendearekin kontaktuan zeudenak eta “ zibilizazioa ” ekartzen zuten.
    • Beraien “ castra ” erakargarriak ziren. Bikote mistoak asko zeuden eta familia berriak inguruan ezartzen ziren , Leon , horrela eratu zen.
    • Oso garrantzitsua izan zen ere “ emeriti ” deitutakoen figura, beteranoak ziren eta kolonietan lur zati bat ematen zieten. Italica eta Merida horrela eratu ziren.
    • Oso oso garrantzitsua ere, hispanoak erreklutatzea ejerzitorako “ auxilia ”. Behar zituztenean konkistetan erabiltzen zituzten, baina gerrak bukatutakoan bueltatzen ziren beraien herrietara.
  •  
  • Komunikazioen sarea
    • Erromatarrek sare oso konpletua lortu zuten, Inperio osotik zehar , honek “ viae ”, “ pontes ” eta tunelak suposatzen zuen.
    • Arrazoiak argi zeuden: errezago heltzea, materiala errezago ateratzea, errezago kontrolatzea ...
    • Hispaniako galtzada nagusiak , egungo bideekin koinziditzen direnak:
    • VIA AUGUSTA : Kadiz – Gallia...
    • VIA ARGENTEA : Astorga – Sebilla...
    • VIA Tarragona – Astorga...
    • VIA Merida – Toledo - Zaragona...
    • Gero, “conventus” zirelakoen artean bigarren mailako “ viae ” zeuden
    • Aztarnak España osoan topa ditzakegu
    • Zubiak ere oso garrantzitsuak ziren: Merida , Cordoba , Salamanca , Alkcantara ...
  • Viae
  • Aliae Viae in Hispania
  • Hispanii praeclari in Roma
    • I. MENDEA
    • Julio Higinio : Augustoren liburutegi zaina
    • Marco Porcio Caton : Ovidioren maixua
    • Marco Anneo Seneca : Lege gizon, Corduba
    • Lucio Anneo Srneca : Letra gizon, Corduba
    • Marco Valerio Marcial : Epigramista, Bilbilis
    • Marco Fabio Quintiliano : Erretoriko, Calagurris
    • Lucio Julio Moderato Columela : Tekniko, Gadir
  • Hispanii praeclari in Roma
    • II. MENDEA
    • Traianus Imperator 98 – 117
    • Hadrianus Imperator 117- 138
    • Marcus Aurelius Imperator 161- 180 (Oriundus)
  • Hispanii praeclari in Roma
    • IV. MENDEA
    • Cayo Velio Juvenco : Virgilio kristaua
    • Osio : Kordobako Apezpiku
    • Teodosio Handia
    • Prudentius
    • Aurelius
    • Honorius
    • Claudianus
    • Iturria: Atlas Nacional de España I.4.11 /I.4.6
  • Romani in Vasconum terris I
    • Erromatarrak Euskal Herrira iritsi zirenean euskaldunen herrialdearen berri idatzia eman zuten. Garaiko berriemaile izan ziren, besteak beste: Plutarko, Ptolomeo, Plinio Zaharra ...
  • Romani in Vasconum terris II
    • Garonatik hegoaldera Novenpopulaniako herrietan bizi ziren akitaniarrak ; Enkartazioetan autrigoiak zeuden; Nerbioi eta Deba ibaien artean karistiarrak ; ia Gipuzkoa osoan eta Arabako zati batean barduliarrak ; eta Nafarroa, Lapurdi eta inguruetan baskoiak . Autrigoi, karistiar eta barduliarrek Trebiñon (Triginiumen) egin zuten muga eta oraingo Errioxako lurretan beroiak kokatu ziren, ekialderago, berriz, susetaniar eta iazetaniarrak .
  • Romani in Vasconum terris III
    •   Erromatarrek bi alderdi bereiztu zituzten baskoien lurraldean: Saltus vasconum (mendialdea) eta Ager vasconum (erribera). Hala eta guztiz ere, ez da ahaztu behar erromatarren garaian euskararen lurraldea gaur egungoa baino askoz ere zabalagoa zela. Euskarari buruzko ikerlarien artean aipatzekoa da Koldo Mitxelenak egindako lana. Bistakoa da, hala ere, euskararen eremua atzeraka egin duela historian zehar.
  • Romani in Vasconum terris IV
    • Erromatar harbide nagusietako batzuk Euskal Herria zeharkatzen zuten: Bata, Bordeletik Astorgarakoa (Leon), Garruze, Donazaharre, Orreaga eta Iruñean barrena; eta handik besteak, Arabako lautadako Iruñara eta Errioxan barrena eta, Tarracora Mediterraneoan.
  • Romani in Vasconum terris V
    • Bidean zihoala eta negua pasatzeko aitzakian, Ponpeius Magnus-ek  K.a. 75 -74an, Pompaelo sortu zuen Iruñea izeneko herri baskoi baten ondoan.
  • Romani in Vasconum terris VI
    • Gipuzkoa eta Bizkaian erromatarren aztarna arkeologiko ugari aurkitu dira; Irungo Santa Elena ermitako nekropolia eta erdi mailako hiri eta portuaren aztarnak dira garrantzitsuenak. Erromatarren eragina Ipar Euskal Herrian ere zabaldu zen, Lapurdi eta Zuberoan batez ere; Baigorri, Baiona, Donazaharre, Garruze, Hazparne, Hendaia, Itsasu, Sara eta Zalgize-Donesteben daude aztarnak.
  • Romani in Vasconum terris VII
    • Euskal Herriko lurralde askotan erromatarren kultura eta teknikak hedatu ziren; beren villa-tan nekazaritza garatzeaz gain, galtzada, ubide, artelan, txanpon eta abar egiteko teknikak zabaldu zituzte n. Gainera, meatzaritzari, nekazaritzari eta merkataritzari bultzada handia eman zieten.
  • Romani in Vasconum terris VIII
    • Garai hartan, Oiarsounako portuak ekonomia-harreman estuagoak zituen Bordele eta Akitaniarekin Hispaniarekin baino; Saltus aldeko mendialdetatik, Baigorri eta Banka-ko meatzetatik, kobrea eta burdina ateratzen baitzuten eta, horiekin batera, basoetako egur ustiaketa ere garrantzia handia baitzuen.
  • Romani in Vasconum terris IX
    • Erromako inperioa suntsitu eta Bordeletik Astorgarako erromatar bideetan barrena bisigodoak sartu ziren Euskal Herrian (405). Hiru mendetan, behin eta berriro saiatu ziren bisigodoak baskoiak menderatzen
  • Viae inter Vascones
  • Ekintzak
    • Taldean landu Erromanizazioa Euskal Herrian
    • Literario iturriak
    • Historia
    • Mapa Historikoa
    • Aztarnen inbentarioa: Hirikoak, Eraikuntza Publikoak, Villae, Besteak...
    • 2. Prestatu eta egin txango bat inguruko arkeologiko zentru batetara: Iruña (Gazteiaz) ; Iruña (Panplona).
    • 3. ....
  • Bibliographia
    • Carlos Garcia Gual et alii “ Latin I Humanidades y Ciencias Sociales ” Santillana. Bachillerato. 1996 Madrid
    • Elhuyar
    • Atlas Nacional de España
    • Googlemailto:latinaepraeceptor@hotmail.com