UNIDADE 5: Colonialismo

TEMA 5 A DOMINACIÓN EUROPEA DO MUNDO (1870-1914)

1. A SEGUNDA REVOLUCIÓN INDUSTRIAL (1870-1914)

2ª fase R.I = nova onda de innovacións nos decenios finais do século XIX  mellora dos transportes,  intercambios comerciais e migracións e industrialización novos países.

1.1 NOVAS FONTES DE ENERXÍA

- Petróleo : nun primeiro momento utilizado para iluminación. Avances en destilación  novos usos (lubricante, combustible, calefacción,materia prima para industria petroquímica…). Melloras no motor de combustión (Daimler Benz, 1900)  xeneralización do petróleo como combustible de automóbil.

- Electricidade : orixe en innovacións (pila de Volta, lampada de Edison…). Vantaxes: limpeza, flexibilidade, doada de transportar e converter en luz, calor ou movemento. Aplicacións masivas: iluminación, enerxía de máquinas electricas na industria, comunicación (teléfono, telégrafo, radio…), transporte (tranvía, metro…)…

1.2 NOVOS SECTORES PUNTEIROS

-2 novos sectores industriais punteiros  impulsan desenvolvemento industrial:

 Sector sidero-metalúrxico: medra e introduce novidades  Ferro segue a ser “pan de industria” (maquinaria, construción, bélica, e sobre todo automóbil), perfeccionamento do aceiro e aparición novos metais (aluminio).

 Sector químico  productos novos e artificiais que desprazan a vellos recursos caros e escasos. Aplicacións: tintes para industria téxtil, fertilizantes químicos, tecidos e fibras artificiais, plásticos, medicinas, perfumes, dinamita (Nobel).

Dentro sector químico destaca o petroquímico (utiliza petróleo como mat prima)  combustibles, derivados e outros (farmacia, plásticos, pinturas, téxtil…).

1.3 REVOLUCIÓN DOS TRANSPORTES

Avances no S.XIX:

- Ferrocarril : na 2ª ½ S.XIX concluironse as principais redes ferroviarias en Europa e Estados Unidos.

- Transporte urbano : electricidade  tranvías e trens metropolitanos (metro, 1º en Londres en 1887).

- Navegación : melloras na construción (aceiro e maior potencia de motores) e aplicación vapor  barcos + rápidos e seguros   duración viaxes transoceánicos  favorecendo migracións europeas e comercio, facilitados por construción canais interoceánicos: Suez, entre Mediterráneo e Vermello, 1869, e Panamá, entre Atlántico e Pacífico, 1904.

- Automóbil : resultado de combinar motor a explosión, neumático e petróleo como combustible  verdadeira rev nos transportes. Primeiro automóvil (Peugeot) comezou a funcionar no ano 1891. Pero será nos EEUU co Ford T (inicios S.XX) cando automóbil se converta en producto de consumo masivo para amplas capas de poboación.

- Aviación : a finais do S XIX e inicios do S.XX, experimentación (primeiro voo, Irmáns Wright, 1903)  explotación militar e comercial nas primeiras décadas S.XX.

1.4 AUMENTO DEMOGRÁFICO E MIGRACIÓNS.

- Melloras en hixiene, mediciña e alimentación, a comezos do S.XIX  caida da mortalidade mentras natalidade permanecía estancada  crecemento demográfico  poboación europea duplicouse, de 190 a 400 millóns no S.XIX.

- Crecemento poboación  millóns de europeos non puideron atopar emprego   migracións transoceánicas  60 millóns de europeos abandonaron o continente entre 1815 e 1914 (sobre todo a EEUU, América Latina…).

- O maior grado de migracións deuse a partir dos anos 40 (fame en Irlanda) e acelerouse a finais do S.XIX (irlandeses, italianos, alemáns, españois…).

- Migracións non só fororn exteriores, senón tamén dentro dos propios estados hacia as zonas que se ían industrializando e urbanizando.

1.5 CAMBIOS NA ORGANIZACIÓN DO TRABALLO E NAS EMPRESAS

- Maduración do capitalismo vai acompañada de 2 procesos complementarios:

 Sistemas intensivos de organización do traballo do obreiro  + productividade:

$ Taylorismo : (Frederick Taylor) consiste en apurar o traballo do obreiro con mov simples, rápidos, eficaces, repetidos (“mecanicos”), eliminando os mov ineficaces e a perda de tempo.

$ Fordismo: (Henry Ford, no automóbil) cadea de montaxe (traer as pezas e material onde estan os obreiros para eliminar perdas de tempo)  masifica e abarata produción  Ford T = 1º coche para todos os bolsillos  consumo masivo.

 Concentración empresarial  control mercado mediante alianzas ou fusións  réxime de monopolio (1 sóa empresa controla todo o mercado dun producto) ou oligopolio (varias empresas poñense dacordo para controlar mercado impoñendo prezos, volume de produción…).

2 tipos de concentración:

 Horizontal: agrupación de empresas do mesmo sector.

 Vertical: agrupación de empresas complementarias dende materia prima a producto final.

- Resultado destas concentracións  tres tipos de grandes empresas capitalistas:

 Cartel : alianza horizontal de empresas independentes nun sector para repartirse mercado coma oligopolio (ex: OPEP).

 Trust : fusión vertical de empresas complementarias que controlan proceso productivo dende materia prima a producto final. (ex: grupo Thyssen, Krupp…).

 Holding: sociedade financieira que posúe capital (accións) en diversas e variadas empresas para controlar as súas actividades.

1.6 AUMENTO DA COMPETENCIA INTERNACIONAL

2ª fase Rev Industrial  industrialización de outros países  ec británica deixou de ser a única industrializada  aparición competidores  perda de posicións de productos británicos no mercado internacional.

Principal competidor en Europa de GB foi Alemaña, superando a finais do XIX a GB na produción de aceiro, carbón (Conca do Ruhr e Sarre), e na industria eléctrica, química, farmaceutica (Bayer) e de maquinaria.

2ª fase Rev Industrial  aumento da producción  incremento dos intercambios comerciais   comercio internacional grazas tamén as melloras nos transportes  expansión do librecambio ata crise ec de 1870-80  retorno ao proteccionismo (aranceis) para protexer economías nacionais (excepto GB).

No mercado interior. 2 transformacións:

a) aparición grandes almacéns = grandes superficies comerciais que ofrecían gran variedade de productos a prezos + baixos.

c) Difusión venda por correo e a prazos (automóviles e electrodomésticos). Tamén técnicas de venda modernas (publicidade, rebaixas e devolucións).

2. O IMPERIALISMO E AS SÚAS CAUSAS

1. FACTORES ECONÓMICOS E DEMOGRÁFICOS COMO EXPLICACIÓN INSUFICIENTE.

- No derradeiro ¼ do S. XIX os países capitalistas (Europa, EEUU e Xapón) inician un proceso de expansión imperialista = conquista e dominación colonial dos países menos desenvolvidos.

- ¿Cales son os factores explicativos do fenómeno? Varios factores parciais e insuficientes:

a) Desenvolvemento ec capitalista , que vese amenazado por unha crise finisecular (a partir de 1876), que provoca:

 Problema : saturación e contracción dos mercados  volta ao proteccionismo  dificultades.

 Alternativa : colonias que aseguren mat Primas e marcados para productos europeos.

Capitalismo transforma a economía das colonias en función dos intereses da metrópole  destrución da produción local, explotación mat primas, instalación infraestructuras dependentes do estranxeiro.

Sen embargo esta explicación é insuficiente  unha alta % do comercio internacional realízase entre as propias metrópoles.

b) Enorme acumulación e concentración de capitais, precisan novos lugares de investimento  alternativa: colonias onde investir con maior nivel de beneficios.

Sen embargo, explicación insuficiente  unha alta % do investimento realízase entre metrópoles.

c) Crecemento demográfico europeo supera á capacidade de emprego  excedente de pob  emigración  alternativa : colonias de poboamento para inmigración branca.

Sen embargo, explicación insuficiente  unha alta porcentaxe de emigración vai á America non colonial.

2. FACTORES POLÍTICOS E IDEOLÓXICOS.

- Sen negar o relevante papel desempañado polo interese ec (explotación de mat primas das colonias e a transformación destas en posibles mercados para productos europeos), a interpretación actual do imperalismo concédelle maior importancia á combinación destas razóns con outras de carácter político e ideolóxico:

a) Factores políticos :

- A expansión das potencias industriais estivo tamén provocada polo desexo de ampliar as zonas de influencia de cada unha delas = forma de aumentar o poder pol fronte ás demáis e obstaculizar ás competidoras  interese dos gobernos en formar e ampliar o seu imperio colonial como demostración de capacidade de influencia na diplomacia internacional.

- Todo isto promoveu unha carreira por controlar novos territorios antes de que o fixesen as potencias rivais  expansión colonial = necesidade dos gobernos para incrementar o seu poder militar e tratar de impedir a expansión dos rivais.

b) Factores ideolóxicos:

- Concepcións racistas e nacionalistas  idea dunha raza branca superior (incluso con base científica = darwinismo social )  lexitimación para impoñerse sobre o resto de razas, ás que debe civilizar. Así mesmo impúxose a idea que para exercer este dereito lexítimo de civilizar a outras razas todos os medios eran válidos, mesmo a guerra.

- A xustificación de dominar a outras sociedades acadou unha importante difusión entre a opinión pública, xa que era considerada a forma de reafirmar a forza de cada país  orgullo nacional.

- Desta forma extendeuse o convencemento de que os europeos tiñan o deber de espallar a súa civilización entre os pobos considerados inferiores, co uso da forza se era “necesario”.

- Pero tamén existen correntes anticolonialistas na opinión pública:

 Conservadores: que se opoñen por alto custo da colonización, q non compensa os resultados obtidos.

 Socialistas: (Segunda Internacional) condenan formalmente o imperialismo e denuncian unha explotación capitalista que se extiende a escala planetaria.

- Todas estas causas pol e ideolóxicas foron favorecidos por outros factores: desenvolvemento técnico no transporte (marítimo e fluvial), das armas lixeiras, do telégrafo ou da construción (apertura do Canal de Suez en 1869). Todos estes avances  facilitaron comunicacións e control militar de zonas afastadas.

3. O REPARTO DO MUNDO

3.1 DO COLONIALISMO AO IMPERIALISMO.

Imperialismo do S.XIX = culminación dun proceso iniciado no S. XVI, cando as potencias atlánticas se botaron ao descubrimento do mundo, pero difiere moito do colonialismo anterior. Diferencias:

 Situación: os vellos imperios coloniais (español, portugués,…) estaban situados en América, en gran parte emancipada no S.XIX. Pola contra, os novos imperios coloniais van a estar situados en África e Asia principalmente.

 Tipo de colonias: antigas colonias = colonias de asentamento (creación polos colonos de sociedades semellantes á europea). As novas colonias = colonias de ocupación (peq minoría de europeos exerce o control pol e ec, mentres maioría de pob allea á europeización.

 Ritmo de ocupación : lento e limitado na etapa anterior  rápido no S.XIX ( os europeos pasan de dominar o 35% do mundo en 1800 ao 84% en 1914).

 Conflictos : as posesións coloniais anteriores  escasos conflictos entre potencias. Pero co imperialismo no S.XIX   carácter belicoso  guerras constantes, xa qe expansión colonial = obxectivo fundamental da ec e pol dos países industrializados.

2.3 O REPARTO DE ÁFRICA.

- Foi no continente africano (escasa poboación) onde de forma + evidente se levou a cabo este novo tipo de ocupación colonial.

- Pto de partida: inicios de S. XIX os europeos só dispoñían de factorías costeiras e peq colonias. Intereses ec, pol e afán de aventura  desmembración de África  en mans europeas.

- Primeiros pasos: sociedades científicas e misioneras  exploración do interior do continente ao longo do S.XIX para coñecemento xeografía, flora e fauna ou para extender relixión cristiá. Destacan exploradores como Henry Stanley e David Livingstone.

- Principais zonas exploradas foron as cuncas dos ríos Níxer e Nilo, o Sáhara, Sudán e ríos Congo e Zambeze.

- Dende décadas 1870-80  aumento de expedicións e algunhas potencias (GB e Francia)  xa non exploran senón que conquistan e dominan.

- Intervencións:

 Británica : tenta unir o Norte e o Sur de África mediante ferrocarril O Cairo – O Cabo  dominación fachada oriental e así controlar o Océano Índico (India = perla do imperio británico)  obtención de bos territorios (Exipto, Sudán, Kenia, Sudáfrica…) ricos en mat primas e minerais (ouro, diamantes…) e de gran valor estratéxico para acceso ao Índico (Canal de Suez).

 Francesa : Tenta dominar norte e oeste do continente. Desde posesións iniciais en Alxeria, Francia foi dominando o norte (Marrocos, Tunisia) e extenderse polo centro cara Sudán  conflicto con GB (Faschoda, 1898).

 Rei de Bélxica : Leopolodo II encarga a Stanley a exploración da cunca do Congo, entrando en conflicto con comerciantes alemáns  Congo zona de conflicto.

- Tensión no Congo  convocatoría dunha Conferencia internacional en Berlín polo chanceler Bismarck (1885)  medidas acordadas:

 Libre navegación polos ríos Congo e Níxer, asignando o territorio do Congo ao rei Leopoldo II de Bélxica  Congo belga.

 Acórdanse as regras do reparto de África  control do litoral dá dereito a todo o territorio, pero só se hai unha ocupación efectiva  carreira de ocupación de colonias polas grandes potencias  reparto do mundo en vinte anos.

- A partir de ese momento outros estados europeos penetraron en África  Alemania en África negra (Camerún, Tanganika e África sudoccidental), Portugal (Ángola e Mozambique), Italia (Libia e Somalia)…

- A partir deste punto as tensións  e o enfrontamento fíxose inevitable  conflictos:

 Choque de intereses expansionistas entre GB e Francia : en 1898 encontro de exércitos en Faschoda (Alto Sudán)  crise e guerra a piques de estoupar  retirada francesa.

 Guerras bóers en África do sur : inicialmente zona do Cabo (Sudáfrica) ocupada por colonos holandeses (bóers = campesiños) defensores do escravismo. A inicios S.XIX o territorio caeu baixo dominio británico  expulsión dos bóers ás répúblicas veciñas de Oranxe e Transvaal. A aparición de diamantes nestas últimas  interese británico en dominalas  negativa bóer  guerras bóers (1899-1902)  victoria británica.

3.3 A OCUPACIÓN DE ASIA.

- Punto de partida: Tamén desde o S. XVI os europeos estableceron colonias en Asia  pequenas colonias comerciais na franxa costeira  dominio imperialista no XIX.

- Diferencias co caso africano:

 No continente asiático interveñen novas potencias : ademáis de GB, Fra, aparecen outras como Holanda (Indonesia), Rusia, Xapón e EEUU (Filipinas).

 Enfrontamentos e conflictos constantes : enfrontamento entre GB, Fra e Hol polo SE asiático, choque entre GB e Rusia en Asia central (Persia e Afganistán), EEUU con España por Filipinas, e Xapón e Rusia por parte de China.

Actuacións:

䎬 Británica : desenvolveuse principalmente en Asia central e meridional, sobre todo en torno á India, onde desde o século XVIII a Compañía inglesa das Indias posuía os portos de Madrás, Calcuta e Bombai. Grazas á axuda do goberno inglés a Compañía deu conquistado boa parte do territorio indio. A med do S XIX a revolta dos sipaios (soldados indios do exército británico)  sustitución Compañía por goberno inglés, incorporando á colonia ao imperio británico (Acta de Goberno da India, 1876)  India pasaba a depender directamente da Coroa británica a través dun vicerrei (reina Victoria de Inglaterra  emperatriz da India).

India = principal mostra d poderío británico. Para garantir unha zona de seguridade arredor desta colonia, os ingleses anexionaron polo este Birmania (1886) tras conflicto cos franceses e polo oeste loitaron con Rusia polo dominio de Afganistán (1880).

䎬 Francesa : centro en Indochina (Cochinchina, rexión do Mekong, Camboxa)  guerra con China  anexión dos protectorados de Annam e Tonquín  formación Unión Indochina francesa (1887), que incluía as actuais Vietnam, Laos e Camboxa. Para evitar conflictos con GB (presente na zona en Birmania, Malasia e Singapur) mantívose estado tapón de Siam (actual Tailandia) entre os 2 imperios.

- China, pola súa parte non foi dominada or ningún país, aínda que os europeos consegiron a comezos do XIX establecer enclaves comerciais, sobre todo os británicos, que compraban té e seda china a cambio de opio (moi consumido plos chineses)  prohibición de entrada de opio polo gob chinés en 1839  Guerras do opio entre China e GB  victoria británica  Tratado de Nanking (1842)  os británicos acadan a posesión de Hong Kong e a apertura de 12 portos chineses ao comercio británico.

Entre 1885 e 1911 produciuse un auténtico asalto á China por parte dos países europeos e Xapón  Francia situouse ao SE, GB no Sur e centro, Rusia e Xapón arredor de Manchuria (NE), Alemaña na península de Shandong. Este expolio occidental de China  reaccións e conflictos: levantamento dos Cen Días (1898) e a revolta popular dos bóxers (1900-1911) contra os occidentais. Finalmente no ano 1911, unha revolución puxo fin ao imperio chino e proclamou a república nun intento de liberarse da dependencia estranxeira e rexenerar o país.

4. NOVAS POTENCIAS IMPERIALISTAS

- A finais do S.XIX a mundialización do capitalismo favorece a 2 potencias extraeuropeas: EEUU e Xapón.

4.1 IMPERIALISMO NORTEAMERICANO.

- 2 fases:

a) 1ª etapa (ata década 1860): EEUU expándese pola súa fronteira occidental  conquista do Oeste, de 2 formas:

 colonizando territorios vendidos (Luisiana, Florida) ou cedidos (Oregón) por potencias europeas.

 conquista militar de Texas e guerra con México, xustificada por destino manifiesto (destino a construir un gran país de costa a costa)  derrota de México  incorporación estados do oeste (Arizona, California, Nevada…).

Base ideolóxica para a expansión norteamericana = Doutrina Monroe (1823)  dereito de EEUU a intervir en calquer lugar do mundo en defensa dos seus intereses.

b) 2ª etapa (a partir Guerra civil): EEUU desborda as súas fronteiras  imperialismo  2 actuacións:

$ Ocupación efectiva : merca Alaska a Rusia e ocupa arquipélagos no Pacífico (Hawai, Filipinas…).

$ Intervención en Centroamérica = área preferente imperialismo americano ( patio de atrás)  Guerra con España (1898) por Cuba e intervencións militares (Panamá…).

Imperialismo americano  anexiona pouco, pero protexe intereses ec (compañías estadounidenses) con intervención política e ec sobre todo ( Diplomacia do dólar ) e militar puntual.

4.2 IMPERIALISMO NIPÓN.

- Era Meixi (1868-1912)  final feudalismo e inicio modernización ec, impulsada polo Estado  conversión de Xapón en potencia ec (e militar) mundial a inicios do S XX.

- Gobernos xaponeses  presencia exterior na ribeira asiática do Pacífico, para alimentar crecente poboación xaponesa e obtener materias primas e mercados para industrias  tensións e conflictos con China e Rusia (potencias tradicionais da zona).

- Principais obxectivos imperialismo nipón = Corea e Manchuria (NE de China)  intervención xaponesa en Corea (1867), estado vasalo chinés  Guerra chino-xaponesa (1894-95)  victoria cómoda xaponesa  incorporación de Formosa, Port Arthur,… e tutela sobre Corea.

- Interés por Manchuria  enfrontamento coa Rusia tsarista  Guerra ruso-xaponesa (1905)  victoria nipona  dominio sobre Corea e sur de Manchuria  Xapón convertíase nunha gran potencia imperialista

5. ORGANIZACIÓN IMPERIOS COLONIAIS

5.1 ADMINISTRACIÓN DOS TERRITORIOS CONQUISTADOS

- Unha vez conquistadas, as colonias eran organizadas para ser controladas e administradas polas metrópoles, formas de organización:

 COLONIA: non tiñan goberno propio e dependían directamente da administración metropolitana. A autoridade na colonia soía estar en mans dun gobernador, axudado por grupo de funcionarios  elite dirixente.

 PROTECTORADO: teóricamente tiña goberno propio, respetado aparentemente pola metrópole, pero está soía dominar certas competencias como defensa e relacións exteriores (Exipto, Marrocos…).

 MANDATOS: naceron tras a Iª GM, creados pola Sociedade de Nacións para facerse cargo das colonias das potencias perdedoras (Alemaña, Imp Turco…)  una potencia colonial vencedora facíase cargo dun determinado territorio en nome da SdN.

 COLONIAS DE POBOAMENTO (DOMINIOS): Colonias con abundante poboación europea sobre unha escasa pob indíxena (abundantes no Imp Británico: Canadá, Australia…), moi axiña dispuxeron de goberno e parlamentos propios  autogoberno.

5.2 CONSECUENCIAS DA COLONIZACIÓN CONSECUENCIAS 4 tipos: ECONÓMICAS: - Agás para a elite (nobreza e burguesía) a situación empeorou para toda pob. - Abandono terras e cultivos tradicionais  monocultivo extensivo dominado polos europeos  exportación (plantacións: caucho, café, algodón, cacao)