UNIDADE 7 A CATEDRAL GÓTICA Borja Campos Seijo I.E.S García Barbón (Verín)

1. CONTEXTO HISTÓRICO - Gótico = arte europea da baixa idade media (S.XIII-XV). Características:  Desenrolo económico e demográfico .  Recuperación poder monarquía fronte nobres feudais.  Rexurdimento urbano  consolidación cidade medieval.  Polo tanto, nacemento da burguesía (poboación cidade). Fronte a nobres feudais atopan aliado no bispo e na monarquía  Catedral (igrexa episcopal) = principal monumento gótico ( era das catedrais ), financiada por gremios artesáns e burgueses, como sinal prestixio e penitencia polas súas riquezas.  Cambios no pensamento : a) Tomás de Aquino recupera a Aristóteles e postula equilibrio razón e fe  maior naturalismo na plástica. b) Francisco de Asís predica o respeto polo corpo do home (obra marabillosa de Deus)  revalorización mundo natural.

- Gótico = arte europea da baixa idade media (S.XIII-XV). Características:

 Desenrolo económico e demográfico .

 Recuperación poder monarquía fronte nobres feudais.

 Rexurdimento urbano  consolidación cidade medieval.

 Polo tanto, nacemento da burguesía (poboación cidade). Fronte a nobres feudais atopan aliado no bispo e na monarquía  Catedral (igrexa episcopal) = principal monumento gótico ( era das catedrais ), financiada por gremios artesáns e burgueses, como sinal prestixio e penitencia polas súas riquezas.

 Cambios no pensamento :

a) Tomás de Aquino recupera a Aristóteles e postula equilibrio razón e fe  maior naturalismo na plástica.

b) Francisco de Asís predica o respeto polo corpo do home (obra marabillosa de Deus)  revalorización mundo natural.

- Gótico nace en Ille de France (arredores de París) coa abadía de St. Denis, a med S.XII  3 etapas:  Gótico clásico (fin.S. XII e S. XIII): grandes catedrais francesas da 1ª½ S. XIII  difusión por Europa con trazos peculiares.  Gótico internacional (S.XIV e inicios XV): estilo aristocrático e refinado extendido por toda Europa.  Gótico flamíxero (2ª metade S.XV): apenas xa innovación constructiva  os edificios énchense de exhuberante decoración ocultando estructura.

- Gótico nace en Ille de France (arredores de París) coa abadía de St. Denis, a med S.XII  3 etapas:

 Gótico clásico (fin.S. XII e S. XIII): grandes catedrais francesas da 1ª½ S. XIII  difusión por Europa con trazos peculiares.

 Gótico internacional (S.XIV e inicios XV): estilo aristocrático e refinado extendido por toda Europa.

 Gótico flamíxero (2ª metade S.XV): apenas xa innovación constructiva  os edificios énchense de exhuberante decoración ocultando estructura.

- Diferencias co románico:  Verticalidade do edificio.  Dominio van sobre muro.  Luminosidade  Naturalismo plástico

- Diferencias co románico:

 Verticalidade do edificio.

 Dominio van sobre muro.

 Luminosidade

 Naturalismo plástico

2. O TEMPLO GÓTICO - Sistema estructural gótico = novidade  sistema baldaquino  3 elementos principais:  Arco apuntado.  Bóveda de crucería (aresta apuntada): concentra cargas nos ángulos do tramo que cobre, onde son distribuidos por un esqueleto arquitectónico de piares, arcos e  Arcobotantes : arcos áereos externos que enlazan cos contrafortes  apertura de grandes vans no muro e maior altura edificio.

- Sistema estructural gótico = novidade  sistema baldaquino  3 elementos principais:

 Arco apuntado.

 Bóveda de crucería (aresta apuntada): concentra cargas nos ángulos do tramo que cobre, onde son distribuidos por un esqueleto arquitectónico de piares, arcos e

 Arcobotantes : arcos áereos externos que enlazan cos contrafortes  apertura de grandes vans no muro e maior altura edificio.

- Planta catedral gótica: manten cruz latina. Partes:  Cabeceira: + desenrolada, crece de 3 a 5 as súas naves  + profundidade para subliñar centro de culto. Deambulatorio dobre que prolonga naves laterais con absidiolos poligonais.  Transepto: desprazado ao centro do edificio, adoita ter tres naves e sobresae lixeiramente na planta rematando en dúas portadas N e S.  Corpo occidental: de 3 ou 5 naves. A central + alta e iluminada.

- Planta catedral gótica: manten cruz latina. Partes:

 Cabeceira: + desenrolada, crece de 3 a 5 as súas naves  + profundidade para subliñar centro de culto. Deambulatorio dobre que prolonga naves laterais con absidiolos poligonais.

 Transepto: desprazado ao centro do edificio, adoita ter tres naves e sobresae lixeiramente na planta rematando en dúas portadas N e S.

 Corpo occidental: de 3 ou 5 naves. A central + alta e iluminada.

- Exterior catedral gótica, traduce interior: tres fachadas (norte, sur, e occidental), con portadas que reflicten o número de naves, con tendencia á verticalidade, subliñada por torres, agullas e pináculos  espiritualidade. Destaca esqueleto externo de arcobotantes que transmite empuxes, e a cristería preciosista que adobia a catedral. - Articulación mural, antes maciza  estructura furada onde o sistema baldaquino concentra empuxes en puntos concretos (nervios, columnas…) e ceiba ao muro de todo peso  grandes ventanais. - Interior organizado en 3 pisos: a) Arquería: apea sobre piares a través de haces de baquetóns (columniñas adosadas). b) Triforio: susbtitúe á tribuna románica, é unha galería aberta á nave central + estreita. c) Clarestorio: grandes ventás de tracería  inundan de luz a nave central.

- Exterior catedral gótica, traduce interior: tres fachadas (norte, sur, e occidental), con portadas que reflicten o número de naves, con tendencia á verticalidade, subliñada por torres, agullas e pináculos  espiritualidade. Destaca esqueleto externo de arcobotantes que transmite empuxes, e a cristería preciosista que adobia a catedral.

- Articulación mural, antes maciza  estructura furada onde o sistema baldaquino concentra empuxes en puntos concretos (nervios, columnas…) e ceiba ao muro de todo peso  grandes ventanais.

- Interior organizado en 3 pisos:

a) Arquería: apea sobre piares a través de haces de baquetóns (columniñas adosadas).

b) Triforio: susbtitúe á tribuna románica, é unha galería aberta á nave central + estreita.

c) Clarestorio: grandes ventás de tracería  inundan de luz a nave central.

Eliminación muro gótico  valor simbólico da luz = luz coloreada das vidrieiras  ambiente irreal e espiritualizado (imaxe Xerusalén Celeste). Catedral gótica conserva exixo direccional propio do templo cristián (camiño á salvación = altar), pero gótico acentúa a ascensionalidade (escala 1:4)  verticalidade  trascendencia mística.

Eliminación muro gótico  valor simbólico da luz = luz coloreada das vidrieiras  ambiente irreal e espiritualizado (imaxe Xerusalén Celeste).

Catedral gótica conserva exixo direccional propio do templo cristián (camiño á salvación = altar), pero gótico acentúa a ascensionalidade (escala 1:4)  verticalidade  trascendencia mística.

3. A PORTADA GÓTICA Portada gótica nace na abadía de San Denis no S XII (1140), na portada real (fachada occ) cun programa iconográfico que louba á monarquía ( galería real ). Nas súas xambas aparece estatua-columna, onde a escultura comeza a ceibarse da férrea suxección ao marco arquitectónico. As imaxes, como no Románico, teñen unha función didáctica  catedrais enchénse de decoración en muros e vidrieiras  catedrais = Biblias en pedra e cristal para ilustrar aos iletrados.

3. A PORTADA GÓTICA

Portada gótica nace na abadía de San Denis no S XII (1140), na portada real (fachada occ) cun programa iconográfico que louba á monarquía ( galería real ). Nas súas xambas aparece estatua-columna, onde a escultura comeza a ceibarse da férrea suxección ao marco arquitectónico.

As imaxes, como no Románico, teñen unha función didáctica  catedrais enchénse de decoración en muros e vidrieiras  catedrais = Biblias en pedra e cristal para ilustrar aos iletrados.

- O estilo gótico = monumental e naturalista   sentido volumétrico de roupas e aparece certa expresividade en rostros (+ realistas), os corpos anímanse cun suave contrapposto, proporcións esveltas e estilizadas. Un novo sopro de vida anima a personaxes, que semellan estar de paso pola arquitectura. Nas xambas ou muros a escultura soe colocarse sobre ménsulas e cubrirse con dosel. Nas arquivoltas seguen a dirección dos arcos a diferencia do románico que as colocaba radialmente.

- O estilo gótico = monumental e naturalista   sentido volumétrico de roupas e aparece certa expresividade en rostros (+ realistas), os corpos anímanse cun suave contrapposto, proporcións esveltas e estilizadas. Un novo sopro de vida anima a personaxes, que semellan estar de paso pola arquitectura. Nas xambas ou muros a escultura soe colocarse sobre ménsulas e cubrirse con dosel. Nas arquivoltas seguen a dirección dos arcos a diferencia do románico que as colocaba radialmente.

Tres iconografías prototípicas de portada gótica:  Portada de Xuicio Final (soe estar en W): pasa de visión apocalíptica románica a un Cristo triunfante e sufrinte, que amosa feridas crucifixión e aparecen personaxes que interceden pola humanidade e portan atributos Paixón.  Portada da Virxe (adoita a estar no N, ou tamén no W se igrexa esta dedicada á Virxe): en tímpanos escenas morte e glorificación (Dormición, Asunción…) e no parteluz estatua de Nai de Deus, de pé con Neno sostido tenramente no brazo.  Portada dos Santos (normalmente ao sur): exténdese no gótico. Santos protexen enfermidades, traballo, popularizada a súa vida na Lenda Dourada (obra na que se narra vida e obra de Santos, med S.VIII).

Tres iconografías prototípicas de portada gótica:

 Portada de Xuicio Final (soe estar en W): pasa de visión apocalíptica románica a un Cristo triunfante e sufrinte, que amosa feridas crucifixión e aparecen personaxes que interceden pola humanidade e portan atributos Paixón.

 Portada da Virxe (adoita a estar no N, ou tamén no W se igrexa esta dedicada á Virxe): en tímpanos escenas morte e glorificación (Dormición, Asunción…) e no parteluz estatua de Nai de Deus, de pé con Neno sostido tenramente no brazo.

 Portada dos Santos (normalmente ao sur): exténdese no gótico. Santos protexen enfermidades, traballo, popularizada a súa vida na Lenda Dourada (obra na que se narra vida e obra de Santos, med S.VIII).

28. CATEDRAL DE LEÓN Catedral da diócese de León. Catedral gótica. 2 ½ S.XIII. Mestres canteiros: Henrique (francés), Juán Pérez. Tipoloxía de cruz latina. 3 naves, cruceiro, coro e dobre deambulatorio. Bóvedas de crucería. 3 andares con triforio e vans.

Catedral da diócese de León.

Catedral gótica.

2 ½ S.XIII.

Mestres canteiros: Henrique (francés), Juán Pérez.

Tipoloxía de cruz latina.

3 naves, cruceiro, coro e dobre deambulatorio.

Bóvedas de crucería.

3 andares con triforio e vans.

Non había razóns en León para erixir nova catedral, xa que a vella estaba en boas condicións  razóns: prestixio da antiga capital do reino nunha época de construción de numerosas catedrais (Burgos, Toledo…). En todas as catedrais do reino castelano-leonés a iniciativa é episcopal (tamén en León), con apoio ec da monarquía e es casa participación burguesa. León imita na súa construción as directrices de Burgos, incluso participando os mesmos mestres canteiros (Henrique o francés). Construida moi rápidamente (en só medio século) e sen remodelacións posteriores notables, conserva en estado puro os trazos do gótico clásico do S. XIII  León = obra de estilo francés trasplantada a España.

Non había razóns en León para erixir nova catedral, xa que a vella estaba en boas condicións  razóns: prestixio da antiga capital do reino nunha época de construción de numerosas catedrais (Burgos, Toledo…).

En todas as catedrais do reino castelano-leonés a iniciativa é episcopal (tamén en León), con apoio ec da monarquía e es casa participación burguesa.

León imita na súa construción as directrices de Burgos, incluso participando os mesmos mestres canteiros (Henrique o francés). Construida moi rápidamente (en só medio século) e sen remodelacións posteriores notables, conserva en estado puro os trazos do gótico clásico do S. XIII  León = obra de estilo francés trasplantada a España.

- Trazos: equilibrio e pureza estructura arquitectónica, paramento diáfano, esvelteza de proporcións, impulso vertical e ascensional e estética da luz creada por numerosas vidrieiras de cores. - Fachada occ presenta 1 peculiar separación das torres lateraisdo corpo central. Na parte inferior fachada  tres portadas abucinadas con escultura naturalista típica do gótico de calidade desigual e iconografía que combina 2 tradicións:  unha máis expresiva e dramática no Líntel do Xuicio  figuras nerviosas, actitudes forzadas e composicións remexidas nun escenario de profundidade convincente.  outra doce e idealizada  formas suaves, ritmo ondulante e canon estilizado ( Virxe Blanca do parteluz).

- Trazos: equilibrio e pureza estructura arquitectónica, paramento diáfano, esvelteza de proporcións, impulso vertical e ascensional e estética da luz creada por numerosas vidrieiras de cores.

- Fachada occ presenta 1 peculiar separación das torres lateraisdo corpo central. Na parte inferior fachada  tres portadas abucinadas con escultura naturalista típica do gótico de calidade desigual e iconografía que combina 2 tradicións:

 unha máis expresiva e dramática no Líntel do Xuicio  figuras nerviosas, actitudes forzadas e composicións remexidas nun escenario de profundidade convincente.

 outra doce e idealizada  formas suaves, ritmo ondulante e canon estilizado ( Virxe Blanca do parteluz).

29. PÓRTICO REAL: CATEDRAL DE CHARTRES Fachada occ da catedral de Chartres. Chartres. Ille de France. Med. S. XII. Portada gótica. Relevo en pedra. 3 portadas abucinadas. Iconografía: central (Pantocrátros, tetramorfos, apostoles e anciáns), dereita (Virxe co Neno e infancia Cristo, artes liberais), esquerda (Ascensión, zodiaco), xambas (estatuas-columnas de profetas e reis bíblicos).

Fachada occ da catedral de Chartres.

Chartres. Ille de France. Med. S. XII.

Portada gótica.

Relevo en pedra.

3 portadas abucinadas.

Iconografía: central (Pantocrátros, tetramorfos, apostoles e anciáns), dereita (Virxe co Neno e infancia Cristo, artes liberais), esquerda (Ascensión, zodiaco), xambas (estatuas-columnas de profetas e reis bíblicos).

- Estatua-columna = volume proxectado hacia diante que comeza a cobrar vida propia  paso hacia o futuro desenvolvemento da escultura gótica. Aparece na fachada occ da basílica de S. Denis (hoxe desaparecida)  influencia na portada occ de Chartres dez anos despois. - Fachada occ de Chartres = único que queda da catedral orixinaria, levantada seguindo diectrices de S. Denis a med. S. XII, perdida nun incendio  construcción de novo templo (que hoxe vemos) conservando a fachada occ (Pórtico Real), o único que “respetou” as lapas. - Pórtico Real  papel didáctico para ilustrar a iletrados. Nas xambas  serie de reis e raiñas bíblicos  nome de Portada Real e expresa condición sagrada da realeza e a harmonía monarquía-Igrexa (xa que Ille de France = dominio real).

- Estatua-columna = volume proxectado hacia diante que comeza a cobrar vida propia  paso hacia o futuro desenvolvemento da escultura gótica. Aparece na fachada occ da basílica de S. Denis (hoxe desaparecida)  influencia na portada occ de Chartres dez anos despois.

- Fachada occ de Chartres = único que queda da catedral orixinaria, levantada seguindo diectrices de S. Denis a med. S. XII, perdida nun incendio  construcción de novo templo (que hoxe vemos) conservando a fachada occ (Pórtico Real), o único que “respetou” as lapas.

- Pórtico Real  papel didáctico para ilustrar a iletrados. Nas xambas  serie de reis e raiñas bíblicos  nome de Portada Real e expresa condición sagrada da realeza e a harmonía monarquía-Igrexa (xa que Ille de France = dominio real).

- Timpano central: Pantocrátor (Cristo en maxestade), rodeado por tetramorfos e apóstoles cos 24 anciáns nas arquivoltas. - Tímpano dereito: Virxe (símbolo sabiduría) e artes liberais nas arquivoltas. - Tímpano esquerdo: Ascensión, e zodiaco e mensario nas arquivoltas. - Estatua-columna (principal novidade) deixa de ser relevo tallado na masa arquitectónica para mudar a estatua  bloque independente co seu propio eixe. - Sen embargo volume conserva forma cilíndrica e abstracta da columna, pero constitúe o 1º paso para recuperar escultura exenta, ignorada en occ dende fin mundo clásico.

- Timpano central: Pantocrátor (Cristo en maxestade), rodeado por tetramorfos e apóstoles cos 24 anciáns nas arquivoltas.

- Tímpano dereito: Virxe (símbolo sabiduría) e artes liberais nas arquivoltas.

- Tímpano esquerdo: Ascensión, e zodiaco e mensario nas arquivoltas.

- Estatua-columna (principal novidade) deixa de ser relevo tallado na masa arquitectónica para mudar a estatua  bloque independente co seu propio eixe.

- Sen embargo volume conserva forma cilíndrica e abstracta da columna, pero constitúe o 1º paso para recuperar escultura exenta, ignorada en occ dende fin mundo clásico.

30. PORTADA OCCIDENTAL CATEDRAL DE REIMS: ANUNCIACIÓN E VISITACIÓN. Reims. Ille de France. c. 1250. Portada gótica. Relevo en pedra. Xambas da beira dereita da portada central. Iconografía: María e Isabel na Visitación, Anxo e María na Anunciación.

Reims. Ille de France. c. 1250.

Portada gótica.

Relevo en pedra.

Xambas da beira dereita da portada central.

Iconografía: María e Isabel na Visitación, Anxo e María na Anunciación.

Clasicismo gótico culmina nas estatuas da catedral de Reims. Facer que 2 figuras nas xambas ilustraran unha única escena era toda unha novidade. Pero ademáis na Visitación a composición curva das imaxes en S (contraposto) domina non só vista frontal senón tamén lateral  emancipación total do paramento  estatuas apoiadas en ménsulas que lle sirven de peana, e as columnas fican como simple decorado arquitectónico. Colaboración de obradoiros distintos traballando á vez  varias mans na súa elaboración  conxunto carece de unidade estilística.

Clasicismo gótico culmina nas estatuas da catedral de Reims. Facer que 2 figuras nas xambas ilustraran unha única escena era toda unha novidade. Pero ademáis na Visitación a composición curva das imaxes en S (contraposto) domina non só vista frontal senón tamén lateral  emancipación total do paramento  estatuas apoiadas en ménsulas que lle sirven de peana, e as columnas fican como simple decorado arquitectónico.

Colaboración de obradoiros distintos traballando á vez  varias mans na súa elaboración  conxunto carece de unidade estilística.

- Visitación: Obra de canteiro de gusto monumental e clasicista   Volume de estatuas de masa rotunda.  Pregues finos e complexos que lembrán técnica clásica panos mollasdos.  Suave contraposto, co que xiran os corpos para se comunicar.  Roupaxes inspirados en arte romana.  Xestos e caracterización faces expresan ben o tema, á vez humano e trascendente

- Visitación: Obra de canteiro de gusto monumental e clasicista 

 Volume de estatuas de masa rotunda.

 Pregues finos e complexos que lembrán técnica clásica panos mollasdos.

 Suave contraposto, co que xiran os corpos para se comunicar.

 Roupaxes inspirados en arte romana.

 Xestos e caracterización faces expresan ben o tema, á vez humano e trascendente

- Anunciación: beira esquerda. Características:  Diferentes estilos e mestres canteiros.  Virxe con porte severo e eixe de ríxida verticalidade  pregues rectos e tubulares. Aire sobrio e serena dignidade.  Expresión Virxe contrasta con espóntaneo sorriso do Anxo, con face refinada e redonda, de gracilidade preciosista, trazos dun estilo elegante cortesán que dende París espállase por todo o gótico francés no XIII.

- Anunciación: beira esquerda. Características:

 Diferentes estilos e mestres canteiros.

 Virxe con porte severo e eixe de ríxida verticalidade  pregues rectos e tubulares. Aire sobrio e serena dignidade.

 Expresión Virxe contrasta con espóntaneo sorriso do Anxo, con face refinada e redonda, de gracilidade preciosista, trazos dun estilo elegante cortesán que dende París espállase por todo o gótico francés no XIII.